॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय पहिला
श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यैः नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो
नमः ॥
श्री दत्तात्रेयाय नमः ॥ श्री रुक्मिणीपांडुरंगाभ्यां
नमः ॥
ॐ नमो जी जनार्दना । नाहीं भवअभव भावना ।
न देखोनि मीतूंपणा नमन श्रीचरणा सद्गुरुराया ॥
१ ॥
नमन श्रीएकदन्ता । एकपणें तूंचि आतां ।
एकीं दाविसी अनेकता । परी एकात्मता न मोडे ॥ २ ॥
तुजमाजीं वासु चराचरा । म्हणौनि बोलिजे लंबोदरा
।
यालागीं सकळांचा सोयरा । साचोकारा तूं होसी ॥ ३ ॥
तुज देखे जो नरु । त्यासी सुखाचा होय संसारु ।
यालागीं ’विघ्नहरु’ । नामादरु तुज साजे ॥ ४ ॥
हरुष तें वदन गणराजा । चार्ही पुरुषार्थ त्याचि
चार्ही भुजा ।
प्रकाशिया अप्रकाशी वोजा । तो झळकत तुझा निजदंतु
॥ ५ ॥
पूर्वउत्तरमीमांसा दोनी । लागलिया श्रवणस्थानीं
।
निःशब्दादि वाचा वदनीं । कर जोडूनि उभिया ॥ ६ ॥
एकेचि काळी सकळ सृष्टी । आपुलेपणें देखत उठी ।
तेचि तुझी देखणी दृष्टी । सुखसंतुष्टी विनायका
॥ ७ ॥
सुखाचें पेललें दोंद । नाभीं आवर्तला आनंद ।
बोधाचा मिरवे नागबंद । दिसे सन्निध साजिरा ॥ ८ ॥
शुद्ध सत्त्वाचा शुक्लांबर । कासे कसिला मनोहर
।
सुवर्णवर्ण अलंकार । तुझेनि साचार शोभति ॥ ९ ॥
प्रकृति पुरुष चरण दोनी । तळीं घालिसी वोजावुनी
।
तयांवरी सहजासनीं । पूर्णपणीं मिरवसी ॥ १० ॥
तुझी अणुमात्र झालिया भेटी । शोधितां विघ्न न पडे
दृष्टी ।
तोडिसी संसारफांसोटी । तोचि तुझे मुष्टी निजपरशु
॥ ११ ॥
भावें भक्त जो आवडे । त्याचें उगविसी भवसांकडें
।
वोढूनि काढिसी आपणाकडे । निजनिवाडें अंकुशें ॥
१२ ॥
साच निरपेक्ष जो निःशेख । त्याचें तूंचि वाढविसी
सुख ।
देऊनि हरिखाचे मोदक । निवविसी देख निजहस्तें ॥
१३ ॥
सूक्ष्माहूनि सूक्ष्म सान । त्यामाजीं तुझें अधिष्ठान
।
यालागीं मूषकवाहन । नामाभिधान तुज साजे ॥ १४ ॥
पाहता नरु ना कुंजरु । व्यक्ताव्यक्तासी परु ।
ऐसा जाणोनि निर्विकारु । नमनादरु ग्रंथार्थीं ॥
१५ ॥
ऐशिया जी गणनाथा । मीपणें कैंचा नमिता ।
अकर्ताचि जाहला कर्ता । ग्रंथकथाविस्तारा ॥ १६
॥
आतां नमूं सरस्वती । जे सारासारविवेकमूर्तीं ।
चेतनारूपें इंद्रियवृत्ती । जे चाळीती सर्वदा ॥
१७ ॥
जे वाचेची वाचक । जे बुद्धीची द्योतक ।
जे प्रकाशा प्रकाशक । स्वयें देख स्वप्रभ ॥ १८ ॥
जे शिवांगीं शक्ती उठी । जैसी डोळ्यामाजीं दिठी
।
किंवा सुरसत्वें दावी पुष्टी । फळपणें पोटीं फळाच्या
॥ १९ ॥
जैसा साखरेअंगी स्वादु । किं सुमनामाजीं मकरंदु
।
तैसा शिवशक्ती संबंधु । अनादिसिद्ध अतर्क्य ॥ २०
॥
ते अनिर्वाच्य निजगोडी । चहूं वाचांमाजीं वाडी
।
म्हणोनि वागीश्वरी रोकडी । ग्रंथार्थी चोखडी चवी
दावी ॥ २१ ॥
सारासार निवडिती जनीं । त्या हंसावरी हंसवाहिनी
।
बैसली सहजासनीं । अगम्यपणीं अगोचरु ॥ २२ ॥
ते परमहंसीं आरूढ । तिसी विवेकहंस जाणती दृढ ।
जवळी असतां न देखती मूढ । अभाग्य दृढ अतिमंद ॥ २३
॥
तिचें निर्धारितां रूप । अरूपाचें विश्वरूप ।
तें आपुलेपणें अमूप । कथा अनुरूप बोलवी ॥ २४ ॥
हा बोलु भला झाला । म्हणोनि बोलेंचि स्तविला ।
तैसा स्तुतिभावो उपजला । बोलीं बोला गौरवी ॥ २५ ॥
ते वाग्विलास परमेश्वरी । सर्वांगदेखणी सुंदरी
।
राहोनि सबाह्यअभ्यंतरीं । ग्रंथार्थकुसरी वदवी
स्वयें ॥ २६ ॥
ते सदा संतुष्ट सहज । म्हणोनि निरूपणा चढलें भोज
।
परी वक्तेपणाचा फुंज । मीपणें मज येवोंच नेदी ॥ २७
॥
वाग्देवतेची स्तुति । वाचाचि जाहली वदती ।
तेथें द्वैताचिये संपत्ती । उमस चित्तीं उमजेना
॥ २८ ॥
तिणें बोल बोलणें मोडिलें । समूळ मौनातें तोडिलें
।
त्यावरी निरूपण घडिलें । न बोलणें बोलें बोलवी ॥
२९ ॥
तिसी सेवकपणें दुसरा । होऊनि निघे नमस्कारा ।
तंव मीपणेंसीं परा । निजनिर्धारा पारुषे ॥ ३० ॥
जेथें मीपणाचा अभावो । तेथें तूंपणा कैंचा ठावो
।
याहीवरी करी निर्वाहो । अगम्य भावो निरूपणीं ॥ ३१
॥
जैशा सागरावरी सागरीं । चालती लहरींचिया लहरी ।
तैसे शब्द स्वरूपाकारीं । स्वरूपावरी शोभती ॥ ३२
॥
जैशा साखरेचिया कणिका । गोडिये भिन्न नव्हती देखा
।
तैसें निरूपण ये रसाळसुखा । ब्रह्मरसें देखा रसवृत्ति
॥ ३३ ॥
तेथें मीपणेंशीं सरस्वती । बैसविलें एका ताटें
रसवृत्ती ।
तेणें अभिन्नशेष देऊनि तृप्ती । ते हे उद्गार
येती कथेचे ॥ ३४ ॥
आतां वंदू ते सज्जन । जे कां आनंदचिद्घन ।
वर्षताती स्वानन्दजीवन । संतप्त जन निववावया ॥
३५ ॥
ते चैतन्याचे अळंकार । कीं ब्रह्मविद्येचे श्रृंगार
।
कीं ईश्वराचें मनोहर । निजमंदीर निवासा ॥ ३६ ॥
ते अधिष्ठाना अधिवसु । कीं सुखासही सोल्हासु ।
विश्रांतीसी विश्वासु । निजरहिवासु करावया ॥ ३७
॥
कीं ते भूतदयार्णव । कीं माहेरा आली कणव ।
ना ते निर्गुणाचे अवेव । निजगौरव स्वानन्दा ॥ ३८
॥
ना ते डोळ्यातील दृष्टी । कीं तिचीही देखणी पुष्टी
।
कीं संतुष्टीसी तुष्टी । चरणांगुष्ठीं जयांचे ॥
३९ ॥
ते पाहती जयांकडे । त्यांचें उगवे भवसांकडें ।
परब्रह्म डोळियांपुढें । निजनिवडें उल्हासे ॥ ४०
॥
तेथें साधनचतुष्टयसायास । न पाहती शास्त्रचातुर्यविलास
।
एका धरिला पुरे विश्वास । स्वयें प्रकाश ते करिती
॥ ४१ ॥
ते जगामाजीं सदा असती । जीवमात्रातें दिसती ।
परी विकल्पेंचि ठकिजती । नाहीं म्हणती नास्तिक्यें
॥ ४२ ॥
मातियेचा द्रोण केला । तो कौळिका भावो फळला ।
म्हणौनि विश्वासेंवीण नाडला । जगु ठकला विकल्पें
॥ ४३ ॥
एकाएकीं विश्वासतां । तरी वाणी नाहीं निजसत्ता
।
त्यांचे चरणी भावार्थता । ठेविला माथां विश्वासें
॥ ४४ ॥
ते नमस्कारितां आवश्यक । करून ठाकती एक ।
परी एकपणें सेवक । त्यांचाचि देख स्वयें होआवें
॥ ४५ ॥
त्यांचिया सेवेचिये गोडी । ब्रह्मसुखाची उपमा थोडी
।
जे भजती अनन्य आवडीं । ते जाणती गाढी निजचवी ॥ ४६
॥
ते प्रकृतीसी पर । प्रकृतिरूपीं ते अविकार ।
आकार-विकार-व्यवहार । त्यांचेनि साचार बाधीना ॥
४७ ॥
ते भोगावरी न विटती । त्यागावरी न उठती ।
आपुलिये सहजस्थिती । स्वयें वर्तती सर्वदा ॥ ४८
॥
ते ज्ञातेपणा न मिरविती । पिसेपण न दाविती ।
स्वरूपफुंजुविस्मृती । गिळूनि वर्तती निजांगें
॥ ४९ ॥
प्रेमा अंगींचि जिराला । विस्मयो येवोंचि विसरला
।
प्रपंचुपरमार्थु एकु जाहला । हाही ठेला विभागु
॥ ५० ॥
स्मरण विस्मरणेंशीं गेलें । देह देहीच हारपलें
।
आंतुबाहेरपण गेलें । गेलें ठेलें स्मरेना ॥ ५१ ॥
स्वप्न जागृती जागतां गेली । सुषुप्ती साक्षित्वेंसीं
बुडाली ।
उन्मनीही वेडावली । तुर्या ठेली तटस्थ ॥ ५२ ॥
दृश्य द्रष्टेनशीं गेलें । दर्शन एकलेपणें निमालें
।
तें निमणेंपणही विरालें । विरवितें नेलें विरणेनिशीं
॥ ५३ ॥
ज्ञान अज्ञानातें घेऊनि गेलें । तंव ज्ञातेपणही
बुडालें ।
विज्ञान अंगी घडलें । परी नवें जडलें हें न मनी ॥
५४ ॥
यापरी जे निजसज्जन । तिहीं व्हावें सावधान ।
द्यावें मज अवधान । हें विज्ञापन बाळत्वें ॥ ५५ ॥
सूर्य सदा प्रकाशघन । अग्नि सदा देदीप्यमान ।
तैसे संत सदा सावधान । द्यावें अवधान हें बालत्व
माझें ॥ ५६ ॥
तंव संतसज्जनीं एक वेळां । थोर करूनियां सोहळा ।
आज्ञापिलें वेळोवेळां । ग्रंथ करविला प्राकृत ॥
५७ ॥
एकांतीं आणि लोकांतीं । थोर साक्षेप केला संतीं
।
तरी सांगा जी मजप्रती । कोण ग्रंथीं प्रवर्तों ॥
५८ ॥
पुराणीं श्रेष्ठ भागवत । त्याहीमाजी उद्धवगीत ।
तुवां प्रवर्तावें तेथ । वक्ता भगवंत तुज साह्य
॥ ५९ ॥
आम्हांसी पाहिजे ज्ञानकथा । वरी तुजसारिखा रसाळ
वक्ता ।
तरी स्तुति सांडूनि आतां । निरूपण तत्त्वतां चालवी
॥ ६० ॥
तुज संतस्तवनीं उत्साहो । हा तंव कळला भावो ।
तरी कथेचा लवलाहो । निजनिर्वाहो उपपादीं ॥ ६१ ॥
या संतांचे कृपावचनें । एकाएकी आनंदलों मनें ।
तेणें वाक्यपसायदानें । स्वानंदघनें उल्हासे ॥
६२ ॥
जैसा मेघांचेनि गर्जनें । मयूर उपमों पाहे गगनें
।
नाना नवेनि जीवनें । जेवीं चातक मनें उल्हासे ॥ ६३
॥
कां देखोनि चंद्रकर । डोलों लागे चकोर ।
तैसें संतवदनींचें उत्तर । आले थोर सुखावित ॥ ६४
॥
थोर सुखाचा केलों स्वामी । तुमचें पुरतें कराल तुम्ही
।
तरी वायांचि कां मीपणें मी । मनोधर्मीं वळंगेजों
॥ ६५ ॥
परी समर्थांचि आज्ञा । दासां न करवे अवज्ञा ।
तरी सांगितली जे संज्ञा । ते करीन आज्ञा स्वामींची
॥ ६६ ॥
परी तुम्हीं एक करावें । अखंड अवधान मज द्यावें ।
तेणें दिठिवेनि आघवें । पावेल स्वभावें निजसिद्धी
॥ ६७ ॥
अगा तुझिया मनामाजीं मन । शब्दीं ठेविलेंसे अनुसंधान
।
यालागीं निजनिरूपण । चालवीं जाण सवेगें ॥ ६८ ॥
आतां वंदूं कुळदेवता । जे एकाएकी एकनाथा ।
ते एकीवांचून सर्वथा । आणिक कथा करूं नेदी ॥ ६९ ॥
एक रूप दाविलें मनीं । तंव एकचि दिसे जनीं वनीं ।
एकचि कानीं वदनीं । एकपणीं ’एकवीरा’ ॥ ७० ॥
ते शिवशक्तिरूपें दोनी । नेऊन मिरवे एकपणीं ।
एकपणें जाली गुर्विणी । प्रसवे एकपणीं एकवीरा ॥
७१ ॥
तें एकरूपें एकवीरा । प्रसवली बोध-फरशधरा ।
जयाचा कां दरारा । महावीरां अभिमानियां ॥ ७२ ॥
तेणे उपजोनि निवटिली माया । आज्ञा पाळूनि सुख दे
पितया ।
म्हणोनि तो जाहला विजया । लवलाह्यां दिग्मंडलीं
॥ ७३ ॥
जो वासनासहस्रबाहो । छेदिला सहस्रार्जुन-अहंभावो
।
स्वराज्य करूनियां पहा हो । अर्पी स्वयमेवो स्वजातियां
॥ ७४ ॥
तेणें मारूनि माता जीवविली । तेचि कुळदेवता आम्हां
जाहली ।
परी स्वनांवें ख्याति केली । एकात्मबोली एकनाथा
॥ ७५ ॥
ते जैंपासोनि निवटिली । तैंपासोनि प्रकृति पालटली
।
रागत्यागें शांत झाली । निजामाउली जगदंबा ॥ ७६
॥
तया वोसंगा घेऊन । थोर दिधलें आश्वासन ।
विषमसंकटीं समाधान । स्वनामस्मरण केलिया ॥ ७७ ॥
ते जय जय जगदंबा । ’उदो’ म्हणे ग्रंथारंभा ।
मतीमाजी स्वयंभा । योगगर्भा प्रगटली ॥ ७८ ॥
आतां वंदूं जनार्दनु । जो भवगजपंचाननु ।
जनीं विजनीं समानु । सदा संपूर्णु समत्वें ॥ ७९ ॥
ज्याचेनि कृपापांगें । देहीं न देखती देहांगें
।
संसार टवाळ वेगें । केलें वाउगें भवस्वप्न ॥ ८०
॥
जयाचेनि कृपाकटाक्षें । अलक्ष्य लक्ष्येंवीण लक्षे
।
साक्षी विसरली साक्षें । निजपक्षें गुरुत्वें ॥
८१ ॥
नेणें जीवेंवीण जीवविलें । मृत्युवीण मरणचि मारिलें
।
दृष्टि घेऊनि दाखविलें । देखणें केलें सर्वांग
॥ ८२ ॥
देहीं देह विदेह केलें । शेखीं विदेहपण तेंही नेलें
।
नेलेपणही हारपलें । उरीं उरलें उर्वरित ॥ ८३ ॥
अभावों भावेंशीं गेला । संदेह निःसंदेहेंशीं निमाला
।
विस्मयो विस्मयीं बुडाला । वेडावला स्वानंदु ॥
८४ ॥
तेथ आवडीं होय भक्तु । तंव देवोचि भक्तपणाआंतु
।
मग भज्यभजनाचा अंतु । दावी उप्रांतु स्वलीला ॥ ८५
॥
नमन नमनेंशीं नेलें । नमितें नेणो काय जाहलें ।
नम्यचि अंगीं घडलें । घडले मोडलें मोडूनि ॥ ८६ ॥
दृश्य द्रष्टा जाण । दोहींस एकचि मरण ।
दर्शनही जाहलें क्षीण । देखणेपण गिळूनि ॥ ८७ ॥
आतां देवोचि आघवा । तेथें भक्तु न ये भक्तभावा ।
तंव देवोही मुकला देवा । देवस्वभावा विसरोनि ॥ ८८
॥
देवो देवपणे दाटला । भक्तु भक्तपणें आटला ।
दोहींचाही अंतु आला । अभेद जाहला अनंतु ॥ ८९ ॥
अत्यागु त्यागेंशीं विराला । अभोगु भोगेंशीं उडाला
।
अयोगु योगेंशीं बुडाला । योग्यतेचा गेला अहंभावो
॥ ९० ॥
ऐशियाहीवरी अधिक सोसु । सायुज्यामाजीं होतसे दासू
।
तेथील सुखाचा सौरसु । अति अविनाशु अगोचरू ॥ ९१ ॥
शिवें शिवूचि यजिजे । हें ऐशिये अवस्थेचि साजे ।
एर्हवीं बोलचि बोलिजे । परि न पविजे निजभजन ॥ ९२
॥
ये अभिन्न सुखसेवेआंतु । नारद आनंदें नाचत गातु
।
शुकसनकादिक समस्तु । जाले निजभक्तु येणेंचि सुखें
॥ ९३ ॥
सागरीं भरे भरतें । तें भरतें भरे तरियांतें ।
तैसें देवेंचि देवपणें येथें । केलें मातें निजभक्त
॥ ९४ ॥
सागर सरिता जीवन एक । परी मिळणीं भजन दिसे अधिक ।
तैसें एकपणेंचि देख । भजनसुख उल्हासे ॥ ९५ ॥
वाम सव्य दोनी भाग । परी दों नामी एकचि आंग ।
तैसा देवभक्तविभाग । देवपणीं साङ्ग आभासे ॥ ९६ ॥
तेवीं आपुलेपणाचेनि मानें । भक्त केलों जनार्दनें
।
परी कायावाचामनें । वर्तविजे तेणें सर्वार्थीं
॥ ९७ ॥
तो मुखाचें जाला निजसुख । दृष्टीतें प्रकटे सन्मुख
।
तोचि विवेकेंकरून देख । करवी लेख ग्रंथार्थी ॥ ९८
॥
परी नवल त्याचें लाघव । अभंगीं घातलें माझें नांव
।
शेखीं नांवाचा निजभाव । उरावया ठाव नुरवीच ॥ ९९ ॥
या वचनार्था संतोषला । म्हणे भला रे भला भला ।
निजभाविकु तूंचि संचला । प्रगट केला गुह्यार्थु
॥ १०० ॥
हे स्तुति कीं निरूपण । ग्रंथपीठ कीं ब्रह्मज्ञान
।
साहित्य कीं समाधान । संज्ञाही जाण कळेना ॥ १०१ ॥
तुझा बोलुचि एकएकु । सोलीव विवेकाचा विवेकु ।
तो संतोषासी संतोखु। आत्यंतिकु उपजवी ॥ १०२ ॥
तुझेनि मुखें जें जें निघे । तें संतहृदयीं साचचि
लागे ।
मुमुक्षुसारंगांचीं पालिंगें । रुंजी निजांगें
करितील ॥ १०३ ॥
ग्रंथारंभु पडला चोख । मुक्त मुमुक्षु इतर लोक ।
श्रवणामात्रेंचि देख । निजात्मसुख पावती ॥ १०४
॥
येणें वचनामृत तुषारें । ग्रंथभूमिका विवेकांकुरें
।
अंकुरली एकसरें । फळभारें सफलित ॥ १०५ ॥
कीं निर्जीवा जीवु आला । नातरी सिद्धा सिद्धिलाभु
जाला ।
कीं निजवैभवें आपुला । प्रियो मीनला पतिव्रते ॥
१०६ ॥
तैसेनि हरुषानंदें । जी जी म्हणितलें स्वानंदें
।
तुमचेनि पादप्रसादें । करीन विनोदें ग्रंथार्थू
॥ १०७ ॥
श्रीरामप्रतापदृष्टीं । शिळा तरती सागरापोटीं
।
कीं वसिष्ठवचनासाठीं । तपे शाटी रविमंडळीं ॥ १०८
॥
कीं याज्ञवल्कीच्या मंत्राक्षता । शुष्ककाष्ठांस
पल्लवता ।
कीं धर्में श्वानु सरता । केला सर्वथा स्वर्गलोकीं
॥ १०९ ॥
तैसे माझेनि नांवें । ग्रंथ होती सुहावे ।
आज्ञाप्रतापगौरवें । गुरुवैभवें सार्थकु ॥ ११०
॥
घटित एका आणि एकादशें । राशि-नक्षत्र एकचि असे ।
त्या एकामाजीं जैं पूर्ण दिसे । तैं दशदशांगें चढे
अधिक ॥ १११ ॥
मागां पुढां एक एक कीजे । त्या नांव एकादशु म्हणिजे
।
तरी एका एकपणचि सहजें । आलें निजवोजें ग्रंथार्थें
॥ ११२ ॥
तेथें देखणेंचि करूनि देखणें । अवघेंचि निर्धारूनि
मनें ।
त्यावरी एकाजनार्दनें । टीका करणें सार्थक ॥ ११३
॥
पाहोनि दशमाचा प्रांतु । एकादशाच्या हृदयाआंतु
।
एकादशावरी जगन्नाथु । ग्रंथार्थु आरंभी ॥ ११४ ॥
म्हणौनि एकादशाची टीका । एकादशीस करी एका ।
ते एकपणाचिया सुखा । फळेल देखा एकत्वें ॥ ११५ ॥
आतां वंदूं महाकवी । व्यास वाल्मीक भार्गवी ।
जयातें उशना कवी । पुराणगौरवीं बोलिजे ॥ ११६ ॥
तिहीं आपुलिये व्युत्पत्ती । वाढवावी माझी मती
।
हेचि करीतसें विनंती । ग्रंथ समाप्तीं न्यावया
॥ ११७ ॥
वंदूं आचार्य शंकरू । जो ग्रंथार्थविवेकचतुरू ।
सारूनि कर्मठतेचा विचारू । प्रबोधदिनकरू प्रकाशिला
॥ ११८ ॥
आतां वंदूं श्रीधर । जो भागवतव्याख्याता सधर ।
जयाची टीका पाहतां अपार । अर्थ साचार पैं असे ॥ ११९
॥
इतरही टीकाकार । काव्यकर्ते विवेकचतुर ।
त्यांचे चरणीं नमस्कार । ग्रंथा सादर तिहीं होआवें
॥ १२० ॥
वंदूं प्राकृत कवीश्वर । निवृत्तिप्रमुख ज्ञानेश्वर
।
नामदेव चांगदेव वटेश्वर । ज्यांचें भाग्य थोर गुरुकृपा
॥ १२१ ॥
जयांचे ग्रंथ पाहतां । ज्ञान होय प्राकृतां ।
तयांचें चरणी माथा । निजात्मता निभावें ॥ १२२ ॥
संस्कृत ग्रंथकर्ते ते महाकवी । मा प्राकृतीं काय
उणीवी ।
नवीं जुनीं म्हणावीं । कैसेनि केवीं सुवर्णसुमनें
॥ १२३ ॥
कपिलेचें म्हणावें क्षीर । मा इतरांचें तें काय
नीर ।
वर्णस्वादें एकचि मधुर । दिसे साचार सारिखें ॥ १२४
॥
जें पाविजे संस्कृत अर्थें । तेंचि लाभे प्राकृतें
।
तरी न मनावया येथें । विषमचि तें कायी ॥ १२५ ॥
कां निरंजनीं बसला रावो । तरी तोचि सेवकां पावन ठावो
।
तेथें सेवेसि न वचतां पाहा हो । दंडी रावो निजभृत्यां
॥ १२६ ॥
कां दुबळी आणि समर्थ । दोहींस रायें घातले हात ।
तरी दोघींसिही तेथ । सहजें होत समसाम्य ॥ १२७ ॥
देशभाषावैभवें । प्रपंच पदार्थीं पालटलीं नांवें
।
परी रामकृष्णादिनामां नव्हे । भाषावैभवें पालटु
॥ १२८ ॥
संस्कृत वाणी देवें केली । तरी प्राकृत काय चोरापासोनि
जाली ।
असोतु या अभिमानभुली । वृथा बोलीं काय काज ॥ १२९
॥
आतां संस्कृता किंवा प्राकृता । भाषा झाली जे हरिकथा
।
ते पावनचि तत्त्वता । सत्य सर्वथा मानली ॥ १३० ॥
वंदूं ’भानुदास’ आतां । जो कां पितामहाचा पिता ।
ज्याचेनि वंश भगवंता । झाला सर्वथा प्रियकर ॥ १३१
॥
जेणें बाळपणीं आकळिला भानु । स्वयें जाहला चिद्भानु
।
जिंतोनि मानाभिमानु । भगवत्पावनु स्वयें झाला ॥
१३२ ॥
जयाचि पदबंध प्राप्ति । पाहों आली श्रीविठ्ठलमूर्ति
।
कानीं कुंडलें जगज्ज्योति । करितां रातीं देखिला
॥ १३३ ॥
तया भानुदासाचा ’चक्रपाणि’ । तयाचाही सुत सुलक्षणी
।
तया ’सूर्य’ नाम ठेवूनि । निजीं निज होऊनि भानुदास
ठेला ॥ १३४ ॥
तया सूर्यप्रभाप्रतापकिरणीं । मातें प्रसवली रुक्मिणी
।
म्हणौनि रखुमाई जननी । आम्हांलागूनि साचचि ॥ १३५
॥
हे ग्रंथारंभकाळा । वंदिली पूर्वजमाळा ।
धन्य निजभाग्याचि लीळा । आलों वैष्णवकुळा जन्मोनि
॥ १३६ ॥
ते वैष्णवकुळीं कुळनायक । नारद प्रल्हाद सनकादिक
।
उद्धव अक्रूर श्रीशुक । वसिष्ठादिक निजभक्त ॥ १३७
॥
ते वैष्णव सकळ । ग्रंथार्थीं अवधानशीळ ।
म्हणौनि वैष्णवकुळमाळ । वंदिली सकळ ग्रंथार्थीं
॥ १३८ ॥
उपजलों ज्याचिया गोत्रा । नमन त्या विश्वामित्रा
।
जो कां प्रतिसृष्टीचा धात्रा । गायत्रीमंत्रा महत्त्व
॥ १३९ ॥
जो उपनिषद्विवेकी । तो वंदिला याज्ञवल्की ।
जो कविकर्तव्यातें पोखी । कृपापीयूखीं वर्षोनि
॥ १४० ॥
नमन भूतमात्रां अशेखां । तेणें विश्वंभरू जाहला
सखा ।
म्हाणौनि ग्रंथारंभु देखा । आला नेटका संमता ॥ १४१
॥
आतां नमूं दत्तात्रेया । जो कां आचार्यांचा आचार्या
।
तेणें प्रवर्तविलें ग्रंथकार्या । अर्थवावया निजबोधु
॥ १४२ ॥
तो शब्दातें दावितु । अर्थु अर्थें प्रकाशितु ।
मग वक्तेपणाची मातु । स्वयें वदवितु यथार्थ ॥ १४३
॥
तो म्हणे श्रीभागवत । तें भगवंताचें हृद्गत ।
त्यासीचि होय प्राप्त । ज्याचें निरंतर चित्त भगवंतीं
॥ १४४ ॥
तें तें हें ज्ञान कल्पादी । ’चतुःश्लोक’ पदबंधीं
।
उपदेशिला सद्बुद्धी । निजात्मबोधीं विधाता ॥ १४५
॥
नवल तयाचा सद्भावो । शब्दमात्रें झाला अनुभवो
।
बाप सद्गुरुकृपा पहा हो । केला निःसंदेहो परमेष्ठी
॥ १४६ ॥
तो चतुःश्लोकींचा बोधु । गुरुमार्गें आला शुद्धु
।
तेणें उपदेशिला नारदु । अतिप्रबुद्धु भावार्थीं
॥ १४७ ॥
तेणें नारदु निवाला । अवघा अर्थमयचि झाला ।
पूर्ण परमानंदें धाला । नाचों लागला निजबोधें ॥
१४८ ॥
तो ब्रह्मवीणा वाहतु । ब्रह्मपदें गीतीं गातु ।
तेणें ब्रह्मानंदें नाचतु । विचरे डुल्लतु भूतळीं
॥ १४९ ॥
तो आला सरस्वती तीरा । तंव देखिलें व्यास ऋषीश्वरा
।
जो संशयाचिया पूरा । अतिदुर्धरामाजीं पडिला ॥ १५०
॥
वेदार्थ सकळ पुराण । व्यासें केलें निर्माण ।
परी तो न पवेचि आपण । निजसमाधान स्वहिताचें ॥ १५१
॥
तो संशयसमुद्रा आंतु । पडोनि होता बुडतु ।
तेथें पावला ब्रह्मसुतु । ’नाभी’ म्हणतु कृपाळू
॥ १५२ ॥
तेणें एकांतीं नेऊनि देख । व्यासासि केला एकमुख
।
मग दाविले चार्ही श्लोक । भवमोचक निर्दुष्ट ॥ १५३
॥
ते सूर्याते न दाखवुनी । गगनातेंही चोरूनी ।
कानातें परते सारूनी । ठेला उपदेशुनी निजबोधु ॥
१५४ ॥
तें नारदाचें वचन । करीत संशयाचें दहन ।
तंव व्यासासि समाधान । स्वसुखें पूर्ण हों सरलें
॥ १५५ ॥
मग श्रीव्यासें आपण । भागवत दशलक्षण ।
शुकासि उपदेशिलें जाण । निजबोधें पूर्ण सार्थक
॥ १५६ ॥
तेणें शुकही सुखावला । परमानंदें निवाला ।
मग समाधिस्थ राहिला । निश्चळ ठेला निजशांती ॥ १५७
॥
तेथें स्वभावेंचि जाणा । समाधि आली समाधाना ।
मग परीक्षितीचिया ब्रह्मज्ञाना । अवचटें जाणा तो
आला ॥ १५८ ॥
पहावया परीक्षितीचा अधिकारु । तंव कलीसि केला तेणें
मारु ।
तरी धर्माहूनि दिसे थोरु । अधिकारु पैं याचा ॥ १५९
॥
कृष्णु असतां धर्म जियाला । पाठीं कलिभेणें तो पळाला
।
परी हा कलि निग्रहूनि ठेला । धर्माहूनि भला धैर्यें
अधिक ॥ १६० ॥
अर्जुनवीर्यपरंपरा निर्व्यंग । सुभद्रा मातामहीचें
गर्भलिंग ।
तो अधिकाररत्न उपलिंग । ज्यासी रक्षिता श्रीरंग
गर्भीं झाला ॥ १६१ ॥
गर्भींच असता ज्याच्या भेणें । स्पर्शूं न शके शस्त्र
द्रौण्य ।
त्याचा अधिकार पूर्ण । सांगावया कोण समर्थ ॥ १६२
॥
जेणें रक्षिले गर्भाप्रती । तया परीक्षी सर्वांभूतीं
।
यालागीं नांवें परीक्षिती । अगाध स्थिती नांवाची
॥ १६३ ॥
तो अभिमन्यूचा परीक्षिती । उपजला पावन करीत क्षिती
।
ज्याचेनि भागवताची ख्याती । घातली त्रिजगतीं परमार्थपव्हे
॥ १६४ ॥
अंगीं वैराग्यविवेकु । ब्रह्मालागीं त्यक्तोदकु
।
तया देखोनि श्रीशुकु । आत्यंतिकु सुखावला ॥ १६५
॥
बाप कोपु ब्राह्मणाचा । शापें अधिकारु ब्रह्मज्ञानाचा
।
तयांच्या चरणीं कायावाचा । निजभावा नमस्कारु ॥
१६६ ॥
ब्रह्माहूनि ब्राह्मण थोरु । हें मीच काय फार करूं
।
परी हृदयीं अद्यापि श्रीधरु । चरणालंकारु मिरवितु
॥ १६७ ॥
म्हणोनि ब्रह्माचा देवो ब्राह्मणु । हा सत्यसत्य
माझा पणु ।
यालागीं वेदरूपें नारायणु । उदरा येऊनु वाढविला
॥ १६८ ॥
म्हणोनि ब्राह्मण भूदेव । हें ब्रह्मींचे निजावेव
।
येथें न भजती ते मंददैव । अति निर्दैव अभाग्य ॥ १६९
॥
ब्राह्मणप्रतापाचा नवलावो । तिहीं आज्ञाधारकु
केला देवो ।
प्रतिमाप्रतिष्ठेसि पहा हो । प्रकटे आविर्भावो
मंत्रमात्रें ॥ १७० ॥
तंव संत म्हाणती काय पहावें । जें स्तवनीं रचिसी
भावें ।
तेथें प्रमेय काढिसी नित्य नवें । साहित्यलाघवें
साचार ॥ १७१ ॥
गणेशु आणि सरस्वती । बैसविलीं ब्रह्मपंक्ती ।
तैशींच संतस्तवनीं स्तुतीं । ऐक्यवृत्ती वदलासी
॥ १७२ ॥
पाठीं कुल आणि कुलदैवता । स्तवनीं वदलासि जे कथा
।
ते ऐकतांचि चित्त चिंता । विसरे सर्वथा श्रवणेंचि
॥ १७३॥
जो सद्भावो संतचरणीं । तोचि भावो ब्राह्मणीं ।
सुखी केले गुरु स्तवनीं । धन्य वाणी पैं तुझी ॥ १७४
॥
तरी तुझेनि मुखें श्रीजनार्दन । स्वयें वदताहे
आपण ।
हे बोलतांचि खूण । कळली संपूर्ण आम्हांसी ॥ १७५ ॥
चढत प्रमेयाचें भरतें । तें नावेक आवरोनि चित्तें
।
पुढील कथानिरूपणातें । करी निश्चितें आरोहण ॥ १७६
॥
विसरलों होतों हा भावो । परी भला दिधला आठवो ।
याचिलागीं सद्भावो । तुमचे चरणीं पहा हो ठेविला
॥ १७७ ॥
उणें देखाल जें जें जेथें । तें तें करावें पुरतें
।
सज्जनांमाजीं सरतें । करावें मातें ग्रंथार्थसिद्धी
॥ १७८ ॥
ते म्हणती भला रे भला नेटका । बरवी ही आया आली ग्रंथपीठिका
।
आतां संस्कृतावरी टीका । कविपोषका वदें वहिला ॥
१७९ ॥
याचि बोलावरी माझा भावो । ठेवूनि पावलों पायांचा
ठावो ।
तरी आज्ञेसारिखा प्रस्तावो । करीन पाहा हो कथेचा
॥ १८० ॥
तरी नैमिषारण्याआंतु । शौनकादिकांप्रति मातु
।
सूत असे सांगतु । गतकथार्थु अन्वयो ॥ १८१ ॥
मागें दहावें स्कन्धीं जाण । कथा जाली नव-लक्षण ।
आतां मोक्षाचें उपलक्षण । सांगे श्रीकृष्ण एकादशीं
॥ १८२ ॥
जो चिदाकाशींचा पूर्ण चंद्र । जो योगज्ञाननरेंद्र
।
तो बोलता झाला शुक योगींद्र । परिसता नरेंद्र परीक्षिती
॥ १८३ ॥
तंव परीक्षिती म्हणे स्वामी । याचिलागीं त्यक्तोदक
मी ।
तेचि कृपा केली तुम्हीं । तरी धन्य आम्ही निजभाग्यें
॥ १८४ ॥
अगा हे साचार मोक्षकथा । ज्यांसि मोक्षाची अवस्था
।
तिहीं पाव देऊनि मनाचे माथां । रिघावें सर्वथा
श्रवणादरीं ॥ १८५ ॥
भीतरी नेऊनियां कान । कानीं द्यावें निजमन ।
अवधाना करूनि सावधान । कथानुसंधान धरावें ॥ १८६
॥
बहुतीं अवतारीं अवतरला देवो । परी या अवतारींचा
नवलावो ।
देवां न कळे अभिप्रावो । अगम्य पहा हो हरिलीला ॥
१८७ ॥
उपजतांचि मायेवेगळा । वाढिन्नला स्वयें स्वलीळा
।
बाळपणीं मुक्तीचा सोहळा । पूतनादि सकळां निजांगें
अर्पी ॥ १८८ ॥
मायेसि दाविलें विश्वरूप । गोवळां दाविलें वैकुंठदीप
।
परी गोवळेपणाचें रूप । नेदीच अल्प पालटों ॥ १८९ ॥
बाळ बळियांतें मारी । अचाट कृत्यें जगादेखतां करी
।
परी बाळपणाबाहेरी । तिळभरी नव्हेचि ॥ १९० ॥
ब्रह्म आणि चोरी करी । देवो आणि व्यभिचारी ।
पुत्र कलत्र आणि ब्रह्मचारी । हेही परी दाखविली
॥ १९१ ॥
अधर्में वाढविला धर्म । अकर्में तारिलें कर्म ।
अनेमें नेमिला नेम । अति निःसीम निर्दुष्ट ॥ १९२
॥
तेणें संगेंचि सोडिला संगु । भोगें वाढविला योगु
।
त्यागेंवीण केला त्यागु । अति अव्यंगु निर्दोष
॥ १९३ ॥
कर्मठां होआवया बोधु । कर्मजाड्याचे तोडिले भेदु
।
भोगामाजीं मोक्षपदु । दाविलें विशदु प्रकट करूनि
॥ १९४ ॥
भक्ति भुक्ति मुक्ति । तिन्ही केलीं एके पंक्ती
।
काय वानूं याची ख्याति । खाऊनि माति विश्वरूप दावी
॥ १९५ ॥
त्याचिया परमचरित्रा । तुज सांगेन परमपवित्रा ।
परी निजबोधाचा खरा । या अवतारीं पुरा पवाडा केला
॥ १९६ ॥
एकादशाच्या तात्पर्यार्थीं । संक्षेपें विस्तरे
मुक्ति ।
बोललीसे आद्यंतीं । परमात्मस्थिति निजबोधें ॥ १९७
॥
तेथें नारदें वसुदेवाप्रती । संवादूनि निमि-जायंती
।
सांगितली कथासंगती । ’संक्षेपस्थिति’ या नाम ॥
१९८ ॥
तेचि उद्धवाची परमप्रीति । नाना दृष्टांतें उपपत्ति
।
स्वमुखें बोलिला श्रीपति । ते कथा निश्चितीं ’सविस्तर’
॥ १९९ ॥
दशमीं ’निरोध’ लक्षण । मागां केलें निरूपण ।
जेथें धराभार अधर्मजन । निर्दळी श्रीकृष्ण नानायुक्ति
॥ २०० ॥
ज्यांचेनि अधर्मभारें क्षिति । सदा आक्रंदत होती
।
जिच्या साह्यालागीं श्रीपति । पूर्णब्रह्मस्थिति
अवतरला ॥ २०१ ॥
दुष्ट दैत्य आणि दानव । धराभार राजे सर्व ।
वधिता झाला श्रीकृष्णदेव । तो गतकथाभाव शुक सांगे
॥ २०२ ॥
श्रीशुक उवाच -
कृत्वा दैत्यवधं कृष्णः सरामो यदुभिर्वृतः ।
भुवोऽवतारयतभारं जविष्ठं जनयन्कलिम् ॥ १ ॥
पूर्णब्रह्म स्वयें श्रीकृष्ण । बळि बळिराम लोकरमण
।
निधडे यादव मेळवूनि जाण । दैत्यनिर्दळण श्रीकृष्णें
केलें ॥ २०३ ॥
जे यादवांसि न येत वधीं । तेथें श्रीकृष्ण करी बुद्धि
।
सखे स्वजन स्वगोत्रामधीं । कलह उत्पादी अतिघोर
॥ २०४ ॥
उतरावया धराभार । कलहमिसें शारंगधर ।
मारवी कौरबभार । पांडुकुमर क्षोभवूनि ॥ २०५ ॥
ये कोपिताः सुबहु पाण्डुसुताः सपत्नैः
दुद्यूतहेलनकचग्रहणादिभिस्तान् ।
कृत्वा निमित्तमितरेतरतः समेतान्
हत्वा नृपान् निरहरत् क्षितिभारमीशः ॥ २ ॥
दुष्ट अकर्मी अतिघोर । ज्यांची सेना धराभार ।
ते वधार्थ करावया एकत्र । कलहाचें सूत्र उपजवी कृष्ण
॥ २०६ ॥
येणें श्रीकृष्णसंकल्पोद्देशें । हों सरले कपटफांसे
।
तेणें कपट बांधून कैसे । वधवी अनायासें कौरवभार
॥ २०७ ॥
जगीं द्यूत खेळिजे दुष्टें । तेंही आरंभिलें कपटें
।
धर्मावरी फांसे खोटे । घालिती हटें दुर्बुद्धि
॥ २०८ ॥
बाळेभोळे अज्ञान जनीं । तेही गांजिती ना धर्मपत्नी
।
ते साचचि धर्माची मानिनी । आणिली बांधोनी सभेमाजीं
॥ २०९ ॥
दुःशासनें धरिले वेणीकच । तेणेंचि वाढिली कचकच
।
तें कर्म त्याचें त्यासीच । भंवलें साच त्याभोंवतें
॥ २१० ॥
वनी कोणी कोणा नागवी । तो नागोवा राजा आणवी ।
सभेसि राजा उगाणवी । तैं मृत्युची पदवी मस्तका आली
॥ २११ ॥
अन्यायेंवीण नागवी रावो । तैं धांवणिया धांवे देवो
।
द्रौपदीवस्त्रहरण पाहा हो । हा मुख्य अन्यावो कौरवां
॥ २१२ ॥
अग्निदानें गरदानें । धनदारा अपहारणें ।
घाला घालूनि मारणें । शस्त्रपाणी होणें वधार्थ
॥ २१३ ॥
अवज्ञा आणि हेळण । दुरुक्ती जें धर्मच्छळण ।
हेंचि निमित्तासी कारण । केलें संपूर्ण श्रीकृष्णें
॥ २१४ ॥
पतिव्रतेचे वस्त्रहरण । तेणें तत्काळ पावे मरण
।
हेंचि कलहाचें कारण । कुळनिर्दळण येणें कर्में
॥ २१५ ॥
ऐसा जो धर्माचा विरोधी । त्यासी देवो अवश्य वधी ।
यालागी पाण्डवांचिये बुद्धि । अत्युग्र त्रिशुद्धी
उपजवी कोपु ॥ २१६ ॥
भूभारहरणचरित्र । सखे स्वजन सुहृद स्वगोत्र ।
शास्त्रविवेकी अतिपवित्र । त्यांमाजीं विचित्र
उपजवी कलहो ॥ २१७ ॥
धराभार हरावया गोविंदु । कळवळियाचे सखे बंधु ।
करविला तेथ गोत्रवधु । साह्य संबंधु राजभारेंसीं
॥ २१८ ॥
भूभारराजपृतना यदुभिर्निरस्य
गुप्तैः स्वबाहुभिरचिन्तयदप्रमेयः ।
मन्येऽवनेर्ननु गतोऽप्यगतं हि भारं
यद्यादवं कुलमहो ह्यविषह्यमास्ते ॥ ३ ॥
ऐसे पक्षपाती राजे अपार । अमित सेना धराभार ।
मारविले अधर्मकर । मिषांतर कलहाचें ॥ २१९ ॥
पृथ्वीचे अधर्मसेनासंभार । शोधशोधूनि राजे मारिले
अपार ।
तर्ही उतरला धराभार । हे शारंगाधर न मनीचि ॥ २२०
॥
यादव करून अतुर्बळ । नाना दुष्ट दमिले सकळ ।
परी यादव झाले अतिप्रबळ । हें न मनीच केवळ श्रीकृष्ण
॥ २२१ ॥
नव्हतां यादवांचें निदान । नुतरे धराभार संपूर्ण
।
ऐसें मानिता झाला श्रीकृष्ण । कुलनिर्दळण तो चिंती
॥ २२२ ॥
अग्नि कर्पूर खाऊनि वाढे । कापुरांतीं अग्निही
उडे ।
तैसें यादवांचें अतिगाढें । आले रोकडें निदान ॥
२२३ ॥
केळी फळे तंव वाढे वाढी । फळपाकें माळी झाड तोडी
।
तैसी यादवकुळाची शीग गाढी । चढे रोकडी मरणार्थ ॥
२२४ ॥
फळ परिपाकें मरिमळी । तें घेऊन जाय माळी ।
तैशीं स्वकुळफळें वनमाळी । न्यावया तत्काळीं स्वयें
इच्छी ॥ २२५ ॥
अनंतबाहुप्रतापें । यादव वाढलें श्रीकृष्णकृपें
।
तोचि निधनाचेनि संकल्पें । कालरूपें क्षोभला ॥
२२६ ॥
अतुर्बळ अतिप्रबळ । वाढलें जें यादवकुळ ।
ते वीर देखोनि सकळ । असह्य केवळ श्रीकृष्णासी ॥ २२७
॥
नैवान्यतः परिभवोऽस्य भवेत् कथञ्चिन्
मत्संश्रयस्य विभवोन्नहनस्य नित्यम् ।
अन्तः कलिं यदुकुलस्य विधाय वेणु
स्तम्बस्य वह्निमिव शान्तिमुपैमि धाम ॥ ४ ॥
मज गेलिया निजधामा । हेचि प्रवर्तती अधर्मा ।
श्रियोन्नत अतिगर्व महिमा । मुख्य अकर्मा निजहेतु
॥ २२८ ॥
हे मद्बळें अतिप्रबळ । अतिरथी झाले सकळ ।
यांसि अप्रतिमल्लु दिग्मंडळ । यांतें दमिता केवळ
मी एकु ॥ २२९ ॥
हे नाटोपती इंद्रादि देवां । दैत्य राक्षसां कां
दानवां ।
शेखीं निर्दाळावया यादवां । मागुतें मज तेव्हां
पडेल येणें ॥ २३० ॥
तरी आतांचि आपुले दिठी । कुळ बांधूं काळगांठीं ।
ऐसा विचार जगजेठी । निश्चये पोटीं दृढ केला ॥ २३१
॥
दुवंश वंशजाळी । वाढली श्रीकृष्णकृपाजळीं ।
तेथें अवकृपेची इंगळी । ऋषिशापमेळीं कपटें पडली
॥ २३२ ॥
ते मूळी पेटली श्रीकृष्णसंकल्पें । धडाडली ब्रह्मशापें
।
ते स्वजनविरोधरूपें । काळाग्निकोपें नाशील ॥ २३३
॥
ऐसें यादवकुळनिर्दळण । करूनियां स्वयें श्रीकृष्ण
।
निरसूनि निजधामा गमन । स्वलीला आपण करूं इच्छी ॥
२३४ ॥
एवं व्यवसितो राजन् सत्यसङ्कल्प ईश्वरः ।
शापव्याजेन विप्राणां सञ्जह्रे स्वकुलं विभुः
॥ ५ ॥
यापरी आपुले कुळ । नासूं आदरिलें तत्काळ ।
हाचि विचारु अढळ । केला समूळ कुळक्षयार्थ ॥ २३५ ॥
हेंचि कार्य होय कैसें । तें विचारिजे जगदीशें ।
ब्रह्मशापाचेनि मिसें । कुळ अनायासें नासेल ॥ २३६
॥
इतकें हें जैं सिद्धी जाय । तैं सरलें अवतारकृत कार्य
।
मग स्वधामा यदुवर्य । जावों पाहे स्वलीला ॥ २३७ ॥
लीलाविग्रही सुंदरपूर्ण । गुणकर्मक्रिया अतिपावन
।
जगदुद्धारी श्रीकृष्ण । ब्रह्मपरिपूर्ण पूर्णावतार
॥ २३८ ॥
स्वमूर्त्या लोकलावण्य निर्मुक्त्या लोचनं नृणाम्
।
गीर्भिस्ताः स्मरतां चित्तं पदैस्तान् ईक्षतां
क्रियाः ॥ ६ ॥
जो सकळ मंगळां मंगळ पूर्ण । जो कां गोकुळीं कामिनीरमण
।
मोक्षाचें तारूं स्वयें श्रिकृष्ण । ज्याचें बरवेपण
अलोलिक ॥ २३९ ॥
जो भक्तकामकल्पद्रुम । मनोहर मेघश्याम ।
ज्याचें त्रिलोकीं दाटुगें नाम । स्वयें पुरुषोत्तम
शोभतु ॥ २४० ॥
श्रीकृष्णाचिया सौंदर्यापुढें । लक्ष्मी भुलोनि
झाली वेडें ।
मदन पोटा आलें बापुडें । तेथ कोणीकडे इंद्र चंद्र
॥ २४१ ॥
ज्याचें त्रैलोक्य पावन नाम । जो करी असुरांचे भस्म
।
तो बोलिजे अवाप्तकाम । भक्तां सुगम सर्वदा ॥ २४२
॥
त्रिलोकींचे बरवेपण । भुलोनि कृष्णापाशीं आले जाण
।
नाम कृष्णलेशें बरवेपण । शोभे संपूर्ण तिहीं लोकीं
॥ २४३ ॥
जो सकल सौंदर्याची शोभा । जो लावण्याचा अतिवालभा
।
ज्याचिया अंगसंगप्रभा । आणिली शोभा जगासी ॥ २४४
॥
जो हरिखाचा सोलींव हरिख । कीं सुख सुखावतें परमसुख
।
ज्याचेनि विश्रांतीसि देख । होय आत्यंतिक विसांवा
॥ २४५ ॥
तो अमूर्त मूर्तिधारण । कीं सकललोकलावण्य ।
शोभा शोभवी श्रीकृष्ण । सौभाग्य संपूर्ण साजिरा
॥ २४६ ॥
घृत थिजलें कीं विघुरलें । परी घृतपणा नाहीं मुकलें
।
तेवीं अमूर्त मूर्तीं मुसावलें । परी तें संचलें
परब्रह्म ॥ २४७ ॥
तयासि देखिलियाचि पुरे । देखादेखीं देखणेंचि सरे
।
पहाणें पाहतेनिसीं माघारें । लाजोनि वोसरे सलज्ज
॥ २४८ ॥
दृष्टी धाली दे ढेंकर । आपण आपुले शेजार ।
होवोनियां परात्पर । सुखाचे साचार श्रीकृष्णरूपीं
॥ २४९ ॥
श्रीकृष्णाची चाखिल्या गोडी । रसस्वादु रसना सोडी
।
जाये चाखणेपणाची आवडी । चाखतें दवडी चाखोनि ॥ २५०
॥
नवल तेथींचें गोडपण । अमृतही फिकें केलें जाण ।
यापरी रसना आपण । हरिरसीं संपूर्ण सुखावे ॥ २५१ ॥
लागतां श्रीकृष्णसुवावो । अवघा संसारुंचि होय वावो
।
सेवितां श्रीकृष्णसुगंधवावो । घ्राणासि पहा वो
आन नावडे ॥ २५२ ॥
वासु सुवासु सुमन । घ्रेय घ्राता घ्राण ।
कृष्णमकरंदे जाण । विश्रामा संपूर्ण स्वयें येती
॥ २५३ ॥
जयाचेनि अंगस्पर्शें । देह देही देहपण नासे ।
अंगचि अंगातें कैसें । विसरे आपैसें देहबुद्धि
॥ २५४ ॥
कठिणाचें कठिणपण गेलें । मृदुचें मृदुपणही नेलें
।
कृष्णस्पर्शें ऐसें केलें । स्पर्शाचें ठेलें स्पर्शत्व
॥ २५५ ॥
तयाचेनि पठणें वाचा । ठावो वाच्यवाचकांचा ।
नेतिशब्दें पुसोनि साचा । करी शब्दाचा निःशब्दु
॥ २५६ ॥
बोलु बोलपणेंचि ठेलें । बोलतें नेणों काय झालें
।
कृष्णशब्दें ऐसें केलें । वाच्यानें नेलें वाचिक
॥ २५७ ॥
चित्त चिंतितांच पाये । चित्तपणा विसरोनि जाये
।
मग निश्चितपणे पाहे । कृष्णचरणी राहे निवांत ॥ २५८
॥
चित्त चिंता चिंतन । तिहींची नुरे आठवण ।
चिंतितांचि श्रीकृष्णचरण । ब्रह्मपरिपूर्ण निजचित्त
॥ २५९ ॥
नवल तयाचा पदक्रम । पाहतां पारुषे कर्माकर्म ।
मग कर्म कर्ता क्रियाभ्रम । करी निर्भ्रम पदरजें
॥ २६० ॥
पाहतां पाउलांचा माग । तुटती कर्माकर्मांचे लाग
।
कर्माचें मुख्य माया अंग । तिचा विभाग उरों नेदी
॥ २६१ ॥
गयीमागील कृष्ण पाउले । पाहतां कर्म कर्तेनिसीं
गेलें ।
अकर्म म्हणणें नाहीं उरलें । ऐसें कर्म केलें निष्कर्म
॥ २६२ ॥
जयाचेनि कीर्तिश्रवणें । श्रोता नुरे श्रोतेपणें
।
वक्ता पारुषे वक्तेपणें । श्रवणें पावणें परब्रह्म
॥ २६३ ॥
आच्छिद्य कीर्तिं सुश्लोकां वितत्य ह्यञ्जसा नु
कौ ।
तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात्स्वं पदमीश्वरः ॥ ७
॥
यापरी उदारकीर्ती । थोर केली अवतारख्याती ।
जेणें जडजीव उद्धरती । श्रवणें त्रिजगती पावन होये
॥ २६४ ॥
स्वधामा गेलिया चक्रधरु । मागां तरावया संसारु
।
कृष्णकीर्ति सुगम तारूं । ठेवून श्रीधरु स्वयें
गेला ॥ २६५ ॥
नवल या तारुवाची स्थिती । बुडवूं नेणे कल्पांतीं
।
श्रवणें तरले नेणों किती । पुढेंही तरती श्रद्धाळू
॥ २६६ ॥
श्रीकृष्णकीर्तीचें तारूं । घालितां आटे भवसागरु
।
तेथें कोरड्या पाउलीं उतारु । श्रवणार्थी नरु
स्वयें लाहे ॥ २६७ ॥
जे कृष्णकीर्ति करिती पठण । त्यांच्या संसारासि
पडे शून्य ।
कीर्तिवंत ते अतिपावन । त्यांतें सुरगण वंदिती
॥ २६८ ॥
आदरें पढतां श्रीकृष्णकीर्ति । पायां लगती चारी
मुक्ति ।
त्यांचेनि पावन त्रिजगती । परमनिर्वृत्ति हरिनामें
॥ २६९ ॥
श्रीकृष्णकीर्तिनामाक्षरें । रिघतांचि श्रवणद्वारें
।
भीतरील तम एकसरें । निघे बाहेरें गजबजोनि ॥ २७० ॥
तंव कृष्णकीर्तिकथा गजरीं । तमासि ठावो नुरेचि
बाहेरी ।
धाकेंचि निमे सपरिवारीं । कृष्णकीर्तिमाझारीं
परमानंदु । २७१ ॥
कृष्णकीर्तिप्रतापप्रकाशें । संसार कृष्णमय दिसे
।
कीर्ति कीर्तिमंताऐसें । दे अनायासें निजसुख ॥
२७२ ॥
जो देखिलिया देखणें सरे । जो चाखिलिया चाखणें पुरे
।
जो ऐकिलिया ऐकणें वोसरे । जो चिंतितां नुरे चित्तवृत्ति
॥ २७३ ॥
ज्यासि झालिया भेटी । भेटीसी न पडे तुटी ।
ज्यासि बोलतां गोठी । पडे मिठी परमार्थीं ॥ २७४ ॥
ज्यासि दिधलिया खेंव । खेंवाची पुरे हांव ।
ज्याचें घेतांचि नांव । नासे सर्व महाभय ॥ २७५ ॥
तो सत्यसंकल्प ईश्वरु । स्वलीला सर्वेश्वरु ।
स्वपदासि शारङ्गधरु । अतिसत्वरु निघाला ॥ २७६ ॥
श्रीराजोवाच ।
ब्रह्मण्यानां वदान्यानां नित्यं वृद्धोपसेविनाम्
।
विप्रशापः कथं अभूत् वृष्णीनां कृष्णचेतसाम्
॥ ८ ॥
आदरें पुसे परीक्षिती । यादव विनीत विप्रभक्तीं
।
त्यांसि शापु घडे कैशिया रितीं । सांग तें मजप्रती
शुकयोगींद्रा ॥ २७७ ॥
यादव दानें अतिउदार । राजे होऊनि परम पवित्र ।
ब्राह्मणसेवे तत्पर । आज्ञाधर कृष्णाचे ॥ २७८ ॥
यादव सदा कृष्णयोगेंसी । नित्य साधु यादवांपासी
।
तेथेंचि वसे नारदऋषी । शापु यादवांसी घडे कैसा
॥ २७९ ॥
दक्षशाप न बाधी कृष्णापासीं । म्हणौनि नारद वसे
द्वारकेसी ।
तोचि श्रीकृष्ण असतां अंगेंसी । शापु यादवांसी
घडे कैसा ॥ २८० ॥
यन्निमित्तः स वै शापो यादृशो द्विजसत्तम ।
कथमेकात्मनां भेद एतत्सर्वं वदस्व मे ॥ ९ ॥
शापासि मूळ मुख्य संतापु । कैसेनि ब्राह्मणां आला
कोपु ।
कोणेपरीचा दिधला शापु । संक्षेपरूपु सांगावा ॥
२८१ ॥
यादव समस्त सखे बंधु । यांसि प्रतिपाळी स्वयें गोविंदु
।
एकात्मता स्वगोत्रसंबंधु । त्यांमाजीं युद्धभेदु
घडे कैसा ॥ २८२ ॥
"आत्मा वै पुत्रनामासि" । हे श्रुति प्रमाण सर्वांसी
।
तेथें शाप बाधी कृष्णात्मजांसी । केवीं आलें यासी
सत्यत्व ॥ २८३ ॥
कृष्णसंकल्प कुळनाशन । तोचि ब्रह्मशापासी कारण
।
यालागीं बाधक जाण । होय संपूर्ण यादवां ॥ २८४ ॥
सृष्टि स्रजी पाळी संहारी । हें कृष्न संकल्पमात्रें
करी ।
तो यदुकुळनिधान निर्धारी । त्याची अवतारथोरी शुक
सांगे ॥ २८५ ॥
श्रीबादरायणिरुवाच ।
बिभ्रद्वपुः सकलसुन्दरसन्निवेशं
कर्माचरन्भुवि सुमङ्गलमाप्तकामः ।
आस्थाय धाम रममाण उदारकीर्तिः
संहर्तुमैच्छत कुलं स्थितकृत्यशेषः ॥ १० ॥
कर्मानि पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि
गायज्जगत्कलिमलापहराणि कृत्वा ।
कालात्मना निवसता यदुदेवगेहे
पिण्डारकं समगमन् मुनयो निसृष्टाः ॥ ११ ॥
रायासी म्हणे श्रीशुकु । कर्ता करविता श्रीकृष्ण
एकु ।
तो शापार्थ आत्यंतिकु । आत्मजां अविवेकु उपजवी
स्वयें ॥ २८६ ॥
स्वयें जावया निजधामा । थोर आवडी पुरुषोत्तमा ।
यालागीं अवशेषकर्मा । मेघश्यामा लवलाहो ॥ २८७ ॥
केव्हां होईल कुलक्षयो । हेंचि मनीं धरी देवो ।
तो देवाचाचि भावो । शपासि पहा वो दृढ मूळ ॥ २८८ ॥
जो कुलक्षयो चिंती । त्या कृष्णाची सुंदरमूर्ति
।
शुक सांगे परीक्षितीप्रती । स्वानंदस्थिति उल्हासे
॥ २८९ ॥
सकल सौंदर्या अधिवासु । धरोनि मनोहर नटवेषु ।
लावण्यकलाविन्यासु । आणी जगदीशु उल्हासे ॥ २९०
॥
नवल सौंदर्या बीक उठी । सर्वांगीं गुंतल्या जनदिठी
।
कृष्णस्वरूपीं पडे मिठी । होत लुलुबुटी डोळ्यां
॥ २९१ ॥
जैशी गुळीं माशीवरी माशी । तेवीं दिठीवरी दिठी कृष्णारूपासी
।
सर्वांगी वेढोनि चौपासीं । अहर्निशीं नोसंडिती
॥ २९२ ॥
नयन लांचावले लोभा । दृष्टीसि निघालिया जिभा ।
यापरी श्रीकृष्णशोभा । स्वानंदगाभा साकार ॥ २९३
॥
तो श्रीकृष्ण देखिला ज्या दिठीं । ते परतोनि मागुती
निठी ।
अधिकाधिक घाली मिठी । देखे सकळ सृष्टी श्रीकृष्णु
॥ २९४ ॥
ऐशी डोळ्यां आवडी । म्हणौनि कामिनी वरपडी ।
यालागीं गोपिकां गोडी । अतिगाढी गोविंदीं ॥ २९५
॥
कृष्ण अतिसुंदर मनोरम । म्हणाल असेल त्यासी विषयधर्म
।
तरी तो अवाप्तसकळकाम । आत्माराम श्रीकृष्ण ॥ २९६
॥
कृष्ण अवाप्तसकळकाम । त्यासि कां द्वारका गृहाश्रम
।
स्त्रिया पुत्र राज्यसंभ्रम । विषयकाम कां भोगी
॥ २९७ ॥
चहुं आश्रमां प्रकाशकु । त्रिलोकीं कृष्ण गृहस्थ
एकु ।
तोचि ब्रह्मचारी नैष्ठिकु । अतिनेटकु संन्यासी
॥ २९८ ॥
कृष्णदेहीं नाहीं दैवबळ । लीलाविग्रही चित्कल्लोळ
।
त्याची सर्व कर्में पावनशीळ । उद्धरी सकळ श्रवणें
कथनें ॥ २९९ ॥
कृष्णकर्मांचे करी जो स्मरण । तें कर्म तोडी कर्मबंधन
।
ऐसें उदार कर्माचरण । आचरला श्रीकृष्ण दीनोद्धरणा
॥ ३०० ॥
श्रीकृष्ण असेल सकाम । म्हणाल यालागीं आचरे कर्म
।
ज्याचें नाम निर्दळी सर्व काम । तो स्वयें सकाम घडे
केवीं ॥ ३०१ ॥
श्रीकृष्णाचा स्मरतां काम । स्वयें संन्यासी होती
निष्काम ।
सकामाचा निर्दळे काम । ऐसें उदार कर्म आचरला ॥ ३०२
॥
तेणें अवाप्तसकळकामें । ऐशीं आचरला अगाध कर्में
।
मानव तारावया मनोधर्में । कीर्ति मेघश्यामें विस्तारिली
॥ ३०३ ॥
कैसें कर्म सुमंगळु । कानीं पडतांचि अळुमाळु ।
नासोनियां कर्ममळु । जाती तत्काळु श्रवणद्वारे
॥ ३०४ ॥
श्रवणें उपजे सद्भावो । सद्भावें प्रकटे देवो
।
तेणें निर्दळे अहंभावो । ऐशी उदार पहा वो हरिकीर्ति
॥ ३०५ ॥
श्रीकृष्णकीर्तीचें स्मरण । कां करितां श्रवणपठण
।
मागें उद्धरले बहुसाल जन । पुढें भविष्यमाण उद्धरती
॥ ३०६ ॥
जरी केलिया होती पुण्यराशी । तरी अवधान होये हरिकथेसी
।
येर्हवीं ऐकतां येरांसी । लागे अनायासीं अतिनिद्रा
॥ ३०७ ॥
जे हरिकथेसी सादर । त्यांच्या पुण्या नाहीं पार
।
कृष्णें सुगमोपाव केला थोर । दिनोद्धार हरिकीर्तनें
॥ ३०८ ॥
कृष्णकीर्तनें गर्जतां गोठी । लाजिल्या प्रायश्चित्तांचिया
कोटी ।
उतरल्या तीर्थांचिया उटी । नामासाठी निजमोक्षु
॥ ३०९ ॥
ऐसा निजकीर्तिउदारु । पूर्णब्रह्म शारंगधरु ।
लीलाविग्रही सर्वेश्वरु । पूर्णावतारु यदुवंशी
॥ ३१० ॥
उतरला धराभार येथ । सत्य न मनी श्रीकृष्णनाथ ।
यादव उरले अतिअद्भुत । तेही समस्त निर्दळावे
॥ ३११ ॥
ये अवतारीं हृषीकेशी । म्हणें हेंच कृत्य उरलें
आम्हांसी ।
निर्दळोनि निजवंशासी । निजधामासी निघावें ॥ ३१२
॥
तो यादवांमाजी माधव । कालात्मा देवाधिदेव ।
जाणोनि भविष्याचा भाव । काय अपूर्व करिता झाला ॥
३१३ ॥
नारदादि मुनिगण । त्यांसि पाचारूनि आपण ।
करूं सांगे शीघ्रगमन । स्वयें श्रीकृष्ण साक्षेपें
॥ ३१४ ॥
ज्यांपासूनि संत दूरी गेले । तेथें अनर्थाचें केलें
चाले ।
हें यादवनिधनालागीं वहिलें । लाघव केलें श्रीकृष्णें
॥ ३१५ ॥
भक्त संत साधु ज्यापासीं । तेथें रिघु नाही अनर्थासी
।
जाणे हें स्वयें हृषीकेशी । येरां कोणासी कळेना
॥ ३१६ ॥
जेथें संतांचा समुदावो । तेथें जन्ममरणां अभावो
।
हा श्रीकृष्णचि जाणे भावो । तो करी उपावो ब्रह्मशापार्थ
॥ ३१७ ॥
जेथूनि संत गेले दुरी । तेथें सद्यचि अनर्थु वाजे
शिरीं ।
हें जाणोनियां श्रीहरी । द्वारकाबाहेरी ऋषी घाली
॥ ३१८ ॥
ऋषि जात होते स्वाश्रमासी । त्यांते लाघवी हृषीकेशी
।
तीर्थमिषें स्मस्तांसी । पिंडारकासी स्वयें धाडी
॥ ३१९ ॥
पिंडारका मुनिगण । श्रीकृष्णें धडिले कोण कोण ।
ज्यांचे करितांचि स्मरण । कळिकाळ आपण भयें कांपे
॥ ३२० ॥
विश्वामित्रोऽसितः कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्गिराः
।
कश्यपो वामदेवोऽत्रिः वसिष्ठो नारदादयः ॥ १२ ॥
जे तपस्तेजें देदीप्यमान । जे पूर्णज्ञानें ज्ञानघन
।
ज्यातें सदा वंदी श्रीकृष्ण । ते ऋषीश्वर जाण निघाले
॥ ३२१ ॥
जे गायत्रीमंत्रासाठी । करूं शके प्रतिसृष्टी ।
जो विश्वामित्र महाहटी । तोही उठाउठी निघाला ॥
३२२ ॥
जेथ न बाधी उष्णशीत । ते आश्रमीं वसे असित ।
ज्याचेनि नामें द्वंद्वें पळत । तोही त्वरीत निघाला
॥ ३२३ ॥
जो सूर्यासि रिघोनि शरण । अश्वाचे कर्णीं बैसोन
आपण ।
पूर्ण केले वेदपठण । तो कण्वही जाण निघाला ॥ ३२४
॥
जो दुर्वास अत्याहारी । आहार सेवून निराहारी ।
तोही द्वारकेबाहेरी । त्वरेंकरूनि निघाला ॥ ३२५
॥
भृगूचा श्रीचरण । हृदयीं वाहे नारायण ।
मिरवी वत्स भूषण । तो भृगुही जाण निघाला ॥ ३२६ ॥
अंगिरा स्वयें सद्बुद्धी सृष्टीं । बृहस्पति जन्मला
ज्याचे पोटी ।
जो परमगुरु देवांच्या मुकुटीं । तोही उठी गमनार्थ
॥ ३२७ ॥
कश्यपाची नवलगोठी । सुर नर किन्नर जन्मले पोटीं
।
यालागी हे काश्यपी सृष्टी । तोही कश्यपु उठी निजगमनीं
॥ ३२८ ॥
मुक्तांमाजी श्रेष्ठ भावो । वेदीं वाखाणिला वामदेवो
।
तोही द्वारकेहूनि पहा हो । स्वयमेवो निघाला ॥ ३२९
॥
अत्रीची नवल परी । तीनी देव जन्मले उदरीं ।
श्रीदत्त वंदिजे योगेश्वरीं । हे अगाध थोरी अनसूयेची
॥ ३३० ॥
तो स्वयें अत्री ऋषीश्वर । श्रीकृष्णआज्ञातत्पर
।
पिंडारका अतिसत्वर । प्रयाण शीघ्र तेणें केलें
॥ ३३१ ॥
जो रामाचा सद्गुरु । ब्रह्मज्ञाने अतिउदारु ।
ज्याचे शाटीचा प्रथाप थोरु । जिंकिला दिनकरु तपस्तेजें
॥ ३३२ ॥
ऐसा जो वसिष्ठ महामुनी । तोही कृष्णसंज्ञा मानुनी
।
निघाला द्वारकेहूनी । शीघ्र गमनीं पिंडारका ॥ ३३३
॥
आणि देवर्षि नारदु । त्याचाही अगाध बोधु ।
ज्यासि सर्वदा परमानंदु । अति आल्हादु हरिकिर्तनी
३३४ ॥
ब्रह्मवीणा स्वयें वातु । ब्रह्मपदें गीत गातु
।
ब्रह्मानंदे नाचतु । निघे डुल्लतु पिंडारका ॥ ३३५
॥
इत्यादि हे मुनिवरु । श्रेष्ठ श्रेष्ठ ऋषीश्वरु
।
शिष्यसमुदायें सहपरिवारु । मीनले अपारु पिंडारकीं
॥ ३३६ ॥
एवं पिंडारकीं ऋषि सर्व । शापानुग्रही महानुभाव
।
मीनले कृष्णवैभव । अतिअपूर्व वर्णिती ॥ ३३७ ॥
बाप लाघवी वनमाळी । कुलक्षयो घडावया तत्काळीं ।
कुमरीं ऋषीश्वरांसी रांडोळी । कपटमेळीं मांडिली
॥ ३३८ ॥
निंदा अवज्ञा हेळण । करितां ब्राह्मणांसि छळण ।
जेथ ब्रह्मद्वेष वाढे पूर्ण । कुळक्षयो जाण ते ठायीं
॥ ३३९ ॥
ब्राह्मणांच्या कोपापुढें । कुळ कायसें बापुडे
।
महादेवाचें लिंग झडे । इंद्रपदवी पडे समुद्रीं
॥ ३४० ॥
तो समुद्रही केला क्षार । ऐसा द्विजकोप अतिदुर्धर
।
हें एकाएकाचें चरित्र । ते ऋषि समग्र मीनले तेथें
॥ ३४१ ॥
धरातळीं ब्रह्म ब्राह्मण । त्यांचें वचन परम प्रमाण
।
हें सत्य करावया श्रीकृष्ण । कुळनिर्दळण स्वये
दावी ॥ ३४२ ॥
क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दनाः ।
उपसङ्गृह्य पप्रच्छुः अविनीता विनीतवत् ॥ १३ ॥
यदुनंदन समस्त । क्रीडाकंदुक झेलित ।
एकमेकांतें हाणित । ठकवून पळत परस्परें ॥ ३४३ ॥
ऐसा नाना क्रीडाविहार । करीत आले यदुकुमर ।
अंगीं श्रीमद अपार । औद्धत्यें थोर उन्मत्त ॥ ३४४
॥
अतीत अनागत ज्ञानवंत । ऋषीश्वर मीनले समस्त ।
ज्यांचें वचन यथार्थभूत । त्यांसिही निश्चित ठकूं
म्हणती ॥ ३४५ ॥
जैं अघडतें येऊनि पडे । तैं यांचें वचन कैसें घडे
।
म्हणोनि ऋषीश्वरांपुढें । मांडिलें कुडें यदुकुमरीं
॥ ३४६ ॥
ते वेषयित्वा स्त्रीवेषैः साम्बं जाम्बवतीसुतम्
।
एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्यसितेक्षणा
॥ १४ ॥
पहिलेच श्रीमतें उद्धट । त्यावरी मांडिलें कपट
।
साम्बास देऊनि स्त्रीनट । अतिवरिष्ठ बाणला ॥ ३४७
॥
तो श्यामसुंदर डोळसु । अंगा शोभला स्त्रीवेषु ।
प्रमदावैभविलासु । दावी विन्यासु सलज्ज ॥ ३४८ ॥
नयनी सोगयाचें काजळ । व्यंकट कटाक्षु अतिचपल ।
सुंदर सुकुमार वेल्हाळ । चाले निश्चळ हंसगती ॥ ३४९
॥
वस्त्रें बांधोनिया उदर । नावेक केलें थोर ।
तेणें ते गरोदर । दिसे साचार इतरांसी ॥ ३५० ॥
हात घालूनि सखियांच्या खांदीं । चालतां उदर हालों
नेदी ॥
विसावा घेत पदोपदीं । येतां ऋषिवृंदीं देखिली ॥
३५१ ॥
ऐसा स्त्रीवेष दाखवूनि । नावेक अंतरें राहोनि ।
इतर ऋषींजवळी येऊनि । लोटांगणें घालिती ॥ ३५२ ॥
पूर्वश्लोकींचा श्लोकार्थ तेथ । व्याख्यान नव्हेच
समस्त ।
यालागीं तेंचि येथ । वाखाणिजेत कथान्वयें ॥ ३५३
॥
छळाचेनि मिषें जाणा । ऋषींसि करिती प्रदक्षिणा
।
आत्यादरें लागती चरणा । म्हणती दर्शना आम्हीं आलों
॥ ३५४ ॥
ऐसे यदुकुमार समस्त । अविनीत परी विनीतवत ।
कर जोडोनि राहिले तेथ । मृदु विनवीत मुनीश्वरां
॥ ३५५ ॥
स्वामी पैल हे जे सुंदर । तुमच्या वचनीं भावार्थ
थोर ।
आसन्नप्रसव गरोदर । स्वयें सुकुमार पुसों लाजे
॥ ३५६ ॥
प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतमोघदर्शनाः
।
प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किं स्वित्सञ्जनयिष्यति
॥ १५ ॥
स्वयें येऊन तुम्हांप्रती । तिचेनि न बोलवे निश्चितीं
।
यालागीं आम्हांहातीं । सेवेसि विनंती करविली ॥
३५७ ॥
तुम्ही सत्यदर्शी साचार । अमोघवीर्य तुमचें उत्तर
।
शिरीं वंदिती हरिहर । ज्ञानें उदार तुम्ही सर्व
॥ ३५८ ॥
यालागी हे गर्भवती । सादरें असे पुसती ।
पुत्रकाम असे वांछिती । काय निश्चितीं प्रसवेल
॥ ३५९ ॥
ऐसे कपटाचेनि वालभें । विनीत कर जोडूनि उभे ।
तैशींच फलें भावगर्भें । छळणलोभें पावती ॥ ३६० ॥
कर्म जाणोनियां कुडें । नारदु नाचे ऋषींपुढें ।
मुनि म्हणे यादवांचें गाढें । निधन रोकडें वोढवलें
॥ ३६१ ॥
मुंगिये निघालिया पांख । तिसी मरण ये अचूक ।
तेवीं ब्राह्मणछळणें देख । आवश्यक कुळनाश ॥ ३६२
॥
शापीत आलिया द्विजजन । त्यांसि सद्भांवें करावें
नमन ।
मारूं आलिया ब्राह्मण । मस्तक आपण वोढवावें ॥ ३६३
॥
त्या ब्राह्मणांसि छळण । तें जाणावें विषभक्षण
।
विषें निमे भक्षित्याचा प्राण । कुळनिर्दळण द्विजछळणें
॥ ३६४ ॥
अविद्य सुविद्य न म्हणतां जाण । धरातळीं ब्रह्म
ब्राह्मण ।
त्याचें करूं जातां छळण । कुळनिर्दळण आवश्यक ॥ ३६५
॥
एवं प्रलब्धा मुनयः तानूचुः कुपिता नृप ।
जनयिष्यति वो मन्दा मुसलं कुलनाशनम् ॥ १६ ॥
ऐकें परीक्षिति नृपवरा । यापरी यादवकुमरां ।
निधनाचा भरला वारा । तेणें ते ऋषीश्वरां छळूं गेले
॥ ३६६ ॥
कपट जाणोनियां साचार । थोर कोपले ऋषीश्वर ।
मग तिंहीं काय वाग्वज्र । अतिअनिवार सोडिलें ॥
३६७ ॥
अरे हे प्रसवेल जें बाळ । तें होईल सकळकुळा काळ
।
निखळ लोहाचें मुसळ । देखाल सकळ मंदभाग्यें ॥ ३६८
॥
तच्छ्रुत्वा तेऽतिसन्त्रस्ता विमुच्य सहसोदरम्
।
साम्बस्य ददृशुस्तस्मिन् मुसलं खल्वयस्मयम्
॥ १७ ॥
ऐकूनि शापाचें उत्तर । भयभीत झाले कुमर ।
सोडूनि सांबाचें उदर । अतिसत्वर पाहती ॥ ३६९ ॥
तंव ते लोहमय मुसळ । देखते झाले तत्काळ ।
मग भयभीत विव्हळ । एकाएकीं सकळ दचकोनि ठेले ॥ ३७०
॥
नासावें यादव कुळ । ऐसा श्रीकृष्ण संकल्प सबळ ।
तोचि झाला लोहाचें मुसळ । जाण तात्काळ ऋषिवाक्यें
॥ ३७१ ॥
जें जें ब्राह्मणाचें वचन । तें तें अन्यथा हों नेदी
श्रीकृष्ण ।
ब्राह्मणाचें जें वदे वदन । तें श्रीकृष्ण स्वयें
सत्यत्वा आणी ॥ ३७२ ॥
देखोनि ऋषिश्वरांचा कोप । ऐकोनि कुलक्षयाचा शाप
।
यदुकुमरां अतिसंताप । भयें कंप सूटला ॥ ३७३ ॥
किं कृतं मन्दभाग्यैर्नः किं वदिष्यन्ति नो जनाः
।
इति विह्वलिता गेहान् आदाय मुसलं ययुः ॥ १८ ॥
आम्ही मंदभाग्यें करंटे । ऋषीश्वरु कोपविलें शठें
।
निजघाता झालों पैठे । कुळक्षयो कपटें जोडिला आम्हीं
॥ ३७४ ॥
काय म्हणती नगरजन । कां छळूं गेले हे ब्राह्मण ।
चिंताक्रांत म्लानवदन । मुसळ घेऊन घरा आले ॥ ३७५
॥
तच्चोपनीय सदसि परिम्लानमुखश्रियः ।
राज्ञ आवेदयां चक्रुः सर्वयादवसन्निधौ ॥ १९ ॥
सभेसि वसुदेव उग्रसेन । बळराम आणि अनिरुद्ध प्रद्युम्न
।
यादव बैसले संपूर्ण । एकला श्रीकृष्ण तेथें नाहीं
॥ ३७६ ॥
सभे सांबादि आले सकळ । पुढां ठेवूनि लोहमुसळ ।
शापु सांगितला समूळ । मुखकमळ अतिम्लान ॥ ३७७ ॥
श्रुत्वामोघं विप्रशापं दृष्ट्वा च मुसलं नृप ।
विस्मिता भयसन्त्रस्ता बभूवुर्द्वारकौकसः ॥ २०
॥
ऐकून द्विजांचा परम कोपु । यादवां सुटला भयकंपु
।
मिथ्या नव्हे ब्रह्मशापु । भयें संतापु सर्वांसी
॥ ३७८ ॥
प्रत्यक्ष देखोनि मुसळ । थोर सुटली खळबळ ।
नगरनागरिकां हलकल्लोळ । यादवकुळ उरे कैसेनी ॥ ३७९
॥
ऐक राया परीक्षिती । सबळ भविष्याची गती ।
वृत्तांतु श्रीकृष्णा न सांगती । विचार आपमतीं
तिंहीं केला ॥ ३८० ॥
तच्चूर्णयित्वा मुसलं यदुराजः स आहुकः ।
समुद्रसलिले प्रास्यः लोहं चास्यावशेषितम् ॥
२१ ॥
आहुक राजा उग्रसेन । तेणें लावूनि लोहघण ।
मुसळ करोनियां चूर्ण । समुद्रीं जाण घालविलें ॥
३८१ ॥
त्या मुसळाचा मध्यकवळ । चूर्ण नव्हेच अतिप्रबळ
।
उरला वज्रप्राय केवळ । तो समुद्रीं तत्काळ झुगारिला
॥ ३८२ ॥
कश्चिन्मत्स्योऽग्रसील्लोहं चूर्णानि तरलैस्ततः
।
उह्यमानानि वेलायां लग्नान्यासन्किलैरकाः ॥ २२
॥
मत्स्यो गृहीतो मत्स्यघ्नैः जालेनान्यैः सहार्णवे
।
तस्योदरगतं लोहं स शल्ये लुब्धकोऽकरोत् ॥ २३ ॥
समुद्र लाटांचे कल्लोळ । तेणें तें लोहचूर्ण सकळ
।
प्रभासीं लागोनि प्रबळ । उठिलें तत्काळ येरिकारूपें
॥ ३८३ ॥
लोहकवळु मीन गिळी । त्या मीनातें समुद्रजळीं ।
अन्यत्र मत्स्यसहित जाळीं । मत्स्यघ्न आकळी निजलाघवें
॥ ३८४ ॥
तो मत्स्य मत्स्यघ्न विदारी । तंव लोह निघे त्याचे
उदरीं ।
देखोनि हरिखला तो भारी । हें आंतुडे करीं तो सभाग्य
॥ ३८५ ॥
मत्स्योदरींचें लोह जाण । त्याचें अचूक संधान ।
अगाध पारधी साधे पूर्ण । यालागीं तो बाण लुब्धकें
केला ॥ ३८६ ॥
भगवान्ज्ञातसर्वार्थ ईश्वरोऽपि तदन्यथा ।
कर्तुं नैच्छत् विप्रशापं कालरूप्यन्वमोदत ॥
२४ ॥
इति श्रीमद्भा्गवते महापुराणे परमहंसायां संहितायां
एकादशस्कन्धे प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
कोणी न सांगतां हें पेखणें । जाणितलें सर्वज्ञें
श्रीकृष्णें ।
परी द्विजशापु अन्यथा करणें । हें निजमनें स्पर्शेना
॥ ३८७ ॥
म्हणाल हें नव्हेल त्यासी । पालटवेना द्विजशापासी
।
जो निमाल्या आणी गुरुपदासी । कृष्ण कळिकाळासी नियंता
॥ ३८८ ॥
पाडूनि कळिकाळाचे दांत । देवकीचे गतगर्भ आणीत ।
ईश्वरा ईश्वरु श्रीकृष्णनाथ । जाणे सर्वार्थनिजसिद्धी
॥ ३८९ ॥
निद्रा न मोडितां तिळभरी । मथुरा आणिली द्वारकेभीतरी
।
श्रीकृष्ण काय एक न करी । तोही ममता न धरी कुळाची
॥ ३९० ॥
निजकुळक्षयो जर्ही न आला । तर्ही अन्यथा न करी
ब्राह्मणबोला ।
ब्राह्मणें पांपरा जरी हाणितला । तो हृदयीं धरिला
पदांकु ॥ ३९१ ॥
तेंचि श्रीवत्सलांछन । सकळ भूषणां भूषण ।
हृदयीं मिरवी श्रीकृष्ण । यालागी पूर्ण ब्रह्मण्यदेवो
॥ ३९२ ॥
श्रीकृष्ण शिरीं वंदी ब्राह्मण । अन्यथा न करी ब्राह्मणवचन
।
यालागीं ’ब्रह्मण्यदेवो’ पूर्ण । वेद बंदीजन वर्णिती
॥ ३९३ ॥
ब्राह्मणरूप स्वयें श्रीहरी । यालागीं ब्राह्मणांचा
कैवारी ।
कुळक्षयो जाहला जरी । तरी द्विजांवरी क्षोभेना
॥ ३९४ ॥
ऐकोनि ब्राह्मणांचा शापु । न धरी मोहाचा खटाटोपु
।
म्हणे सिद्धी गेला कृतसंकल्पु । कुलक्षयानुरूपु
संतोषे ॥ ३९५ ॥
यापरी श्रीगोविंदु । काळरूपी मानी आनंदु ।
कुळक्षयाचा क्षितिबाधु । अल्पही संबंधु धरीना ॥
३९६ ॥
पूर्ण संतोष श्रीकृष्णनाथा । पुढील अध्यायीं ज्ञानकथा
।
अतिरसाळ स्वानंदता । अवधान श्रोतां मज द्यावें
॥ ३९७ ॥
जेथें नारद आणि वसुदेवा । संवाद होईल सुहावा ।
जनक आणि आर्षभदेवां । प्रश्नोत्तरीं जीवा स्वानंदु
दाटे ॥ ३९८ ॥
हे रसाळ ब्रह्मज्ञान मातु । चाखवीन निजपरमार्थु
।
एका जनार्दना विनवितु । श्रोते कृपा करितु अर्थावबोधें
॥ ३९९ ॥
इति श्रीमद्भावगवते महापुराणे एकादशस्कन्धे
परमहंस संहितायां
एकाकार टीकायां विप्रशापो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥
१ ॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ॥ २४ ॥ ओव्या ॥ ३९९
॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय दुसरा
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्री गोपालकृष्णाय नमः ॥
जय जय देवाधिदेवा । भोगिसी गुरुत्वें सुहावा ।
विश्वीं विश्वात्मा ये सद्भावा । तूं कृपेनें
जेव्हां अवलोकिसी ॥ १ ॥
ते विश्वीं जो विश्ववासी । त्यातें विश्वासी म्हणसी
।
तेणें विश्वासें प्रसन्न होसी । तैं पायांपाशीं
प्रवेशु ॥ २ ॥
त्या चरणारविंदकृपादृष्टी । अहं सोहं सुटल्या गांठी
।
एकसरें तुझ्या पोटीं । उठाउठी प्रवेशलों ॥ ३ ॥
यालागीं तूं निजात्ममाये । या हेतु जंव पाहों जायें
।
तंव बापपण तुजमाजीं आहे । अभिनव काये सांगावें ॥
४ ॥
येथ मातापिता दोनी । वेगळीं असती जनीं ।
ते दोनी एक करोनी । एका जनार्दनीं निजतान्हें ॥ ५
॥
आतां उभयस्नेहें स्नेहाळा । वाढविसी मज बाळा ।
परी नित्य नवा सोहळा । संभ्रमु आगळा निजबोधाचा ॥
६ ॥
शिव शक्ति गणेशु । विश्व विष्णु चंडांशु ।
ऐसा अलंकार बहुवसु । निजविलासु लेवविशी ॥ ७ ॥
यापरी मज निजबाळा । लेणीं लेवविशी स्वलीळा ।
आणि लेइलेपणाचा सोहळा । पहाशीं वेळोवेळां कृपादृष्टीं
॥ ८ ॥
बाळका लेवविजे लेणें । तयाचें सुख तें काय जाणे ।
तो सोहळा मातेनें भोगणें । तेवीं जनार्दनें भोगिजे
सुख ॥ ९ ॥
आपुल्या चिद्रत्नांच्या गांठी । आवडी घालिशी
माझ्या कंठी ।
यालागीं मज पाठोवाठीं । निजात्मदृष्टीं सवें धांवे
॥ १० ॥
समर्थ जयाचा जनकु । त्यास मानिती सकळ लोकु ।
एका जनार्दनीं एकु । अमान्य अधिकु मान्य कीजे ॥ ११
॥
बाळक स्वयें बोलों नेणे । त्यासी माता शिकवी वचनें
।
तैशीं ग्रंथकथाकथनें । स्वयें जनार्दनें बोलविजे
॥ १२ ॥
तेणें नवल केलें येथ । मूर्खाहाती श्रीभागवत ।
शेखीं बोलविलें प्राकृत । एकादशार्थ देवभाषा ॥
१३ ॥
परिसोनि प्रथम अध्यावो । उगाचि राहिला कुरुरावो
।
पुढें कथाकथनीं ठावो । कांहीं अभिप्रावो दिसेना
॥ १४ ॥
आपण करावा प्रश्न । तंव हा सांगेल कृष्णनिधन ।
यालागीं राजा मौन । ठेला धरून निवांत ॥ १५ ॥
जाणोनि त्याचा अभिप्रावो । बोलत जाहला शुकदेवो
।
तो म्हणे मोक्षाचा प्रस्तावो । तो हा अध्यावो परीक्षिति
॥ १६ ॥
हा एकादश अलोलिक । श्लोकाहून श्लोक अधिक ।
पदोपदीं मुक्तिसुख । लगटले देख निजसाधकां ॥ १७ ॥
ऐसें ऐकतांचि वचन । राजा जाहला सावधान ।
मुक्तिसुखीं आवडी गहन । अवधानें कान सर्वांग केले
॥ १८ ॥
ऐसें देखोन परीक्षिती । शुक सुखावे अत्यंत चित्तीं
।
तो म्हणे अवधानमूर्ती । ऐक निश्चितीं गुह्यज्ञान
॥ १९ ॥
द्वितीयाध्यायीं निरूपण । नारद वसुदेवसंवाद जाण
।
निमिजायंतांचे प्रश्न । मुख्य लक्षण भागवतधर्म
॥ २० ॥
श्रीशुक उवाच ।
गोविन्दभुजगुप्तायां द्वारवत्यां कुरूद्वह ।
अवात्सीन्नारदोऽभीक्ष्णं कृष्णोपासनलालसः ॥ १
॥
जो मुक्तांमाजीं अग्रणी । जो ब्रह्मचारियां शिरोमणी
।
योगी वंदिती मुकुटस्थानीं । जो भक्तमंडणीं अतिश्रेष्ठ
॥ २१ ॥
जो ब्रह्मरसाचा समुद्र । जो निजबोधाचा पूर्णचंद्र
।
तो बोलता झाला शुक योगींद्र । श्रोता नरेंद्र कुरुवंशीचा
॥ २२ ॥
तो म्हणे व्यासाचा जो निजगुरु । आणि माझाही परमगुरु
।
नारद महामुनीश्वरु । त्यासी अतिआदरु श्रीकृष्णभजनीं
॥ २३ ॥
द्वारकेहूनि स्वयें श्रीकृष्ण । पिंडारका पाठवी
मुनिगण ।
तेथूनि नारद आपण । द्वारकेसी जाण पुनः पुनः येतु
॥ २४ ॥
हो कां जे द्वारकेआंत । न रिघे भय काळकृत ।
जेथ स्वयें श्रीकृष्णनाथ । असे नांदत निजसामर्थ्यें
॥ २५ ॥
दक्षशापु नारदासी पाहीं । मुहूर्त राहों नये एके
ठायीं ।
तो शापु हरिकीर्तनीं नाहीं । यालागीं तो पाहीं किर्तननिष्ठु
॥ २६ ॥
ज्याची गाइजे कीर्तनीं कीर्ती । तो द्वारकेसी
वसे स्वयें श्रीपती ।
तेथें शापबाधेची न चले प्राप्ती । यालागीं नित्यवस्ती
नारदासि तेथें ॥ २७ ॥
नारदासी पूर्ण ब्रह्मज्ञान । त्यासी कां कृष्णमूर्तीचें
ध्यान ।
श्रीकृष्णदेहो चैतन्यघन । यालागी श्रीकृष्णभजन
नारदा पढियें ॥ २८ ॥
यापरी कृष्णभजन । मुक्तांसी पढिये पूर्ण ।
त्यासी न भजे अभागी कोण । तेंचि निरूपण शुक सांगे
॥ २९ ॥
को नु राजन् इन्द्रियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम्
।
न भजेत्सर्वतोमृत्युः उपास्यममरोत्तमैः ॥ २ ॥
ऐकें बापा नृपवर्या । येऊनि उत्तमा देहा या ।
जो न भजे श्रीकृष्णराया । तो गिळिला माया अतिदुःखें
॥ ३० ॥
ज्या भगवंतालागुनी । माथा धरूनि पायवणी ।
सदाशिव बैसला आत्मध्यानीं । महाश्मशानीं निजवस्ती
॥ ३१ ॥
पोटा आला चतुरानन । इतरांचा पाडु कोण ।
देहा येवोनि नारायण । न भजे तो पूर्ण मृत्युग्रस्त
॥ ३२ ॥
त्यजूनि परमात्मा पूर्ण । नाना साधनें शिणती जन
।
त्यासी सर्वथा दृढबंधन । न चुके जाण अनिवार ॥ ३३
॥
सांडूनि श्रीकृष्णचरण । इंद्रादि देवांचें करितां
भजन ।
ते देव मृत्युग्रस्त पूर्ण । मा भजत्याचें मरण कोण
वारी ॥ ३४ ॥
असोनि इंद्रियपाटव पूर्ण । जो न भजे श्रीकृष्णचरण
।
त्यासी सर्वत्र बाधी मरण । क्षणक्षण निर्दाळी ॥
तो नारद महामुनीश्वरु । मुक्त होऊनि भजनतत्परु
।
द्वारके वसे निरंतरु । श्रीकृष्णीं थोरु अतिप्रीति
तया ॥ ३६ ॥
तमेकदा तु देवर्षिं वसुदेवो गृहागतम् ।
अर्चितं सुखमासीनं अभिवाद्येदमब्रवीत् ॥ ३ ॥
धन्य धन्य तो नारदु । ज्यासी सर्वीं सर्वत्र गोविंदु
।
सर्वदा हरिनामाचा छंदु । तेणें परमानंदु सदोदित
॥ ३७ ॥
जो श्रीकृष्णाचा आवडता । ज्यासी श्रीकृष्ण आवडे
सर्वथा ।
ज्याचेनि संगें तत्त्वतां । नित्यमुक्तता जडजीवां
॥ ३८ ॥
तो नारदु एके वेळां । स्वानंदाचिया स्वलीळा ।
आला वसुदेवाचिया राउळा । तेणें देखोनि डोळां हरिखला
॥ ३९ ॥
केलें साष्टांग नमन । बैसों घातलें वरासन ।
ब्रह्मसद्भावें पूजन । श्रद्धासंपूर्ण मांडिलें
॥ ४० ॥
नारद तोचि नारायण । येणें विश्वासेंकरूनि जाण ।
हेमपात्रीं चरणक्षाळण । मधुपर्क विधिपूर्ण पूजा
केली ॥ ४१ ॥
पूजा करोनि सावधानीं । वसुदेव बैसोनी सुखासनीं
।
हृदयीं अत्यंत सुखावोनी । काय आल्हादोनी बोलत ॥
४२ ॥
श्रीवसुदेव उवाच ।
भगवन्भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम् ।
कृपणानां यथा पित्रोः उत्तमश्लोकवर्त्मनाम्
॥ ४ ॥
स्वलीला कृपा केली तुम्हीं । तेणें परम सभाग्य जाहलों
जी मी ।
तुमचेनि आगमनें आम्ही । कृतकृत्य स्वामी सन्निधिमात्रें
॥ ४३ ॥
चुकलिया निजजननी । बाळक दीन दिसे जनीं ।
त्यासी मातेच्या आगमनीं । संतोष मनीं निर्भर ॥ ४४
॥
त्याहूनि श्रेष्ठ तुमची यात्रा । नित्य सुखदाती
भूतमात्रां ।
स्वलीला तुम्ही मही विचरां । दीनोद्धारालागुनी
॥ ४५ ॥
मातेच्या आगमनीं निजबाळा । दृष्टिउत्संगीं नित्य
नवा सोहळा ।
तुमची यात्रा दीनां सकळां । भोगवी स्वलीळा निजात्मसुख
॥ ४६ ॥
माता सुख दे तें नश्वर । तुमच्या आगमनीं अनश्वर ।
नित्य चित्सुख चिन्मात्र । परात्पर भोगावया ॥ ४७
॥
तुम्ही भागवतधर्ममार्गगामी । तैंचि तुमची भेटी
लाहों आम्ही ।
जैं पुण्यकोटी निष्कामीं । प्रयागसंगमीं केलिया
॥ ४८ ॥
नारदा तूं भगवद्रूप । तुझी भेटी करी निष्पाप ।
तुवां कृपा केलिया अल्प । स्वयें चित्स्वरूप ठसावे
॥ ४९ ॥
तुझेनि भक्तीसी महिमा अमूप । तुझेनि वाढला भक्तिप्रताप
।
तुझेनि भक्ति भगवद्रूप । तूं चित्स्वरूप निजनिष्ठां
॥ ५० ॥
तूं भक्तिप्रकाशकु दिवटा । कीं भक्तिमार्गींचा
मार्गदृष्टा ।
नारदा तुझा उपकार मोठा । भक्तीच्या पेठा वसविल्या
तुवां ॥ ५१ ॥
मुख्य भागवतशास्त्र पूर्ण । तुवां व्यासासी उपदेशून
।
प्रगट करविलें दशलक्षण । दीन जन उद्धरावया ॥ ५२ ॥
नारदा तूं देवासमान । हेही उपमा दिसे गौण ।
तेचिविषयीं निरूपण । वसुदेव आपण निरूपी ॥ ५३ ॥
भूतानां देवचरितं दुःखाय च सुखाय च ।
सुखायैव हि साधूनां त्वादृशामच्युतात्मनाम्
॥ ५ ॥
देवांपासूनि भूतसृष्टी । सुखदुःखें शिणे पोटीं
।
अतिवृष्टी कां अनावृष्टी । भूतकोटी आकांतु ॥ ५४
॥
त्या देवांपरीस साधु अधिक । हें साचचि मज मानलें
देख ।
देवचरिते उठी सुखदुःख । साधु निर्दोख सुखदाते ॥
५५ ॥
त्यांहीमाजीं तुजसारिखा । जोडल्या कृपाळू निजात्मसुखा
।
तैं पेठ पिके परमार्थसुखा । हा महिमां लोकां कदा
न कळेचि ॥ ५६ ॥
दिधल्या सुखाचि मागुती । च्युती हों नेणे कल्पांतीं
।
ते अच्युतात्मस्थिती । तुजपाशी निश्चितीं नारदा
॥ ५७ ॥
तुझिये महिमेपासीं । मुदल देवो नये तुकासी ।
तेंही सांगेन मी तुजपासीं । यथार्थेंसी नारदा ॥
५८ ॥
देवाचा अवतार होये । दासां सुख दैत्यां भये ।
तेथेही ऐसे विषम आहे । हें न समाये तुजमाजीं ॥ ५९
॥
तूं देवांचा आप्त होसी । दैत्यही विश्वासती तुजपासीं
।
रावण नेऊनि तुज एकांतासी । निजगुह्यासी स्वयें
सांगे ॥ ६० ॥
देव रावणें घातलें बंदीं । तो रावण तुझे चरण वंदी
।
शेखी रामाचा आप्त तूं त्रिशुद्धी । विषम तुजमधीं
असेना ॥ ६१ ॥
जरासंधु कृष्णाचा वैरी । तुझी चाल त्याच्या घरीं
।
आणि कृष्णाचे सभेमाझारीं । आप्तत्वें थोरी पैं
तुझी ॥ ६२ ॥
नाम घेवों नेदी देवाचें । हें बिरुद हिरण्यकशिपूचें
।
त्यासी कीर्तन तुझें रुचे । विषमत्व साचें तुज नाहीं
॥ ६३ ॥
लांचुगी बुद्धि सदा देवांसी । तैशी नाहीं तुम्हां
साधूंसी ।
ऐक त्याही अभिप्रायासी । यथार्थेंसीं सांगेन ॥
६४ ॥
भजन्ति ये यथा देवान्देवा अपि तथैव तान् ।
छायेव कर्मसचिवाः साधवो दीनवत्सलाः ॥ ६ ॥
जे जैसे देव यागीं यजिजती । तैसतैसी फळें देव देती
।
न भजत्यांतें विघ्नें सूचिती । ऐसी गती देवांची
॥ ६५ ॥
जैसजैसा पुरुष वेंठे । तैसतैसी छाया नटे ।
तेवीं भजनें देव प्रसन्न मोठे । येरवीं उफराटें
विघ्न करिती ॥ ६६ ॥
जंव जंव सूर्य प्रकाशत असे । तंव तंव छाया सरिसी
दिसे ।
निजकर्में देवही तैसे । कर्मवशें प्रसन्न ॥ ६७ ॥
सूर्य अस्तमानीं छाया नासे । अभजनें देव क्षोभती
तैसे ।
एवं लांचुगे देव ऐसे । तूंही अनायासे जाणसी ॥ ६८
॥
इतर देवांची कथा कोण । थोरला देव लांचुगा पूर्ण ।
तोही न भेटे जीव घेतल्याविण । भेटल्याचे आपण गर्भवास
सोसी ॥ ६९ ॥
त्याचें जीवें सर्वस्वें भजन । केल्या निजांग देऊनि
होये प्रसन्न ।
परी न भजत्याच्या घरा जाण । विसरोनि आपण कदा न वचे
॥ ७० ॥
तैसी नव्हे तुमची बुद्धी । दीनदयाळ त्रिशुद्धी
।
तूं तंव केवळ कृपानिधी । ऐक तो विधी सांगेन ॥ ७१ ॥
तुवां व्यास देखोनि सज्ञान । उपदेशिलें गुह्यज्ञान
।
ध्रुव बाळक अज्ञान । म्हणोनि जाण नुपेक्षिसी ॥ ७२
॥
प्रल्हाद उपदेशिला जेव्हां । दैत्यपुत्र न म्हणसी
तेव्हां ।
तुझिया कृपेचा हेलावा । तो निजविसांवा दीनांसी
॥ ७३ ॥
केवळ वाटपाडा देख । भजनेंवीण एकाएक ।
महाकवी केला वाल्मीक । अमर आवश्यक वंदिती त्यासी
॥ ७४ ॥
देखोनि ज्याचिया ग्रंथासी । सुख वोसंडे सदाशिवासी
।
ऐसा तूं कृपाळू होसी । अनाथासी कुवांसा ॥ ७५ ॥
वरिवरी दाविसी मिणधा कोप । कोपोनि सांडविशी त्याचें
पाप ।
शेखीं सायुज्याचे दीप । दाविशी सद्रूप दयाळुवा
॥ ७६ ॥
तुम्ही अच्युतात्मे निजनिर्धारीं । म्हणौनि देवो
तुमचा आज्ञाधारी ।
तुम्ही म्हणाल त्यातें उद्धरी । येर्हवीं हातीं
न धरी आनातें ॥ ७७ ॥
ऐसा तूं दीनदीक्षागुरु । ब्रह्मज्ञाने अतिउदारु
।
तरी पुसेन तो विचारु । निजनिर्धारु सांगावा ॥ ७८
॥
ब्रह्मन् तथापि पृच्छामो धर्मान्भागवतांस्तव
।
यान्श्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यो मुच्यते सर्वतो
भयात् ॥ ७ ॥
आदरें म्हणे देवऋषी । आजि सकळ पुण्यें आलीं फळासी
।
मायबाप तूं घरा आलासी । निजसुखासी दायक ॥ ७९ ॥
कृपा केली मागील शिष्यां । तेचि कृपेचा घालीं ठसा
।
मज तुझा पूर्ण भरंवसा । सोडवीं भवपाशापासूनि ॥ ८०
॥
तुझेनि दर्शनें कृतकृत्यता । जर्ही मज जाली तत्त्वतां
।
तर्ही भागवतधर्मकथा । कृपेनें तत्त्वतां सांगावी
॥ ८१ ॥
ऐसे सांगावे भागवतधर्म । जेणें निरसे कर्माकर्म
।
श्रद्धेनें ऐकतां परम । जन्ममरण हारपे ॥८२ ॥
भवभय अति दारुण । त्या भयाचें माया निजकारण ।
तिचें समूळ होय निर्दाळण । ऐसे धर्म कृपेनें सांगावे
॥ ८३ ॥
मज नाही अधिकार पूर्ण । ऐसें विचाराल लक्षण ।
तेविषयींची हे निवारण । सावधान अवधारीं ॥ ८४ ॥
अहं किल पुरानन्तं प्रजार्थो भुवि मुक्तिदम् ।
अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देवमायया ॥ ८ ॥
मज अधिकारु नाहीं पूर्ण । हें मीही जाणतो आपण ।
मागें म्यां केले भगवद्भजन । तें तूं कथन अवधारीं
॥ ८५ ॥
म्यां पूर्वीं आराधिलें देवराया । तें भजन ममता
नेलें वायां ।
प्रलोभविलों देवमाया । पुत्रस्नेहालागूनि ॥ ८६
॥
मज देव तुष्टला प्रसन्नपणें । मागसी तूं देईन म्हणे
।
तेथें मायेनें ठकिलें मजकारणें । माझा पुत्र होणें
मी मागें ॥ ८७ ॥
तो हा माझा पुत्र श्रीकृष्ण । परी मज न सांगे ब्रह्मज्ञान
।
तोचि वंदी माझे चरण । म्हणे बाळक पूर्ण मी तुझें
॥ ८८ ॥
यापरी श्रीकृष्णापासीं । ज्ञानप्राप्ति नव्हे
आम्हांसी ।
कृष्ण परमात्मा हृषीकेशी । हें निश्चयेंसीं मी
जाणें ॥ ८९ ॥
श्रीकृष्ण जन्मला माझिया कुशीं । म्हणौनि श्रद्धा
आहे मजपाशीं ।
तेणेंचि तूं तुष्टलासी देवऋषी । तरी निजकृपेंसीं
उद्धरी ॥ ९० ॥
जे मायेनें ठकिलो वाडेंकोडें । ते माया समूळ झडे
।
ऐसें सांगिजें रोकडें । बहू बोलोनि पुढें काय काज
॥ ९१ ॥
यथा विचित्रव्यसनाद् भवद्भिर्विश्वतोभयात्
।
मुच्येम ह्यञ्जसैवाद्धा तथा नः शाधि सुव्रत ॥ ९
॥
मायाजलें भवसागरु । भरला असे अतिदुस्तरु ।
त्याचा उतरावया पैलपारु । होय तूं तारूं मुनिराया
॥ ९२ ॥
याचें सकळ जळ क्षार । माजीं सावजें अनिवार ।
एकएकें चराचर । गिळिलें साचार निजशक्तिं ॥ ९३ ॥
लाटांवरी अचाट लाटा । मोहाचिया अतिदुर्घटा ।
आदळती अविवेकतटा । धैर्याचिया कांठा पाडित ॥ ९४
॥
अहं कुवावो वाजतां थोरु । अवघाचि खवळे सागरु ।
मी माझेनि गजरें घोरु । अतिदुर्धरु गर्जत ॥ ८५ ॥
नाना वासनांचा वळसा । पाहे पां भंवताहे कैसा ।
येथ तरावया धिंवसा । नव्हे सहसा सुरनरां ॥ ९६ ॥
क्रोधाचें प्रबळ भरतें । भरी द्वेषाचिया तरियांतें
।
असूयातिरस्कारांची तेथें । चिडाणी उते अनिवार ॥
९७ ॥
कामपर्वताचीं शिखरें । विषमें भासती अपारें ।
आशेइच्छेचीं वरी थोरें । झाडें विषयांकुरें वाढलीं
॥ ९८ ॥
संकल्पविकल्पांचे मीन । निंदेच्या सुसरी दारुण
।
ब्रह्मद्वेषाचे नक्र पूर्ण । सागरीं जाण तळपती
॥ ९९ ॥
एवढाही हा भवसागरु । शोषितां तूं अगस्ती साचारु
।
तुझेनि भवाब्धीपैलपारु । पावों हा निर्धारु जाहला
आम्हां ॥ १०० ॥
याचा विश्वतोभय हेलावा । तो आम्हां न बाधी तुमच्या
कणवा ।
अप्रयासें नारददेवा । मरणार्णवा मज तारीं ॥ १०१
॥
पायी उतरून भवसागरु । साक्षात् पावें परपारु ।
ऐसा भागवतधर्मविचारु । तो निजनिर्धारु प्रबोधीं
॥ १०२ ॥
ऐकोनि वसुदेवाची उक्ती । नारद सुखावला चितीं ।
तोचि अभिप्रावो परीक्षिती । शुक स्वमुखें स्थिति
सांगत ॥ १०३ ॥
श्रीशुक उवाच ।
राजन् एवं कृतप्रश्नो वसुदेवेन धीमता ।
प्रीतस्तमाह देवर्षिः हरेः संस्मारितो गुणैः ॥
१० ॥
सांगतां वसुदेवाचा प्रश्न । श्रीशुक जाहला स्वानंदपूर्ण
।
नारदु वोळला चैतन्यघन । चित्सुखजीवन मुमुक्षां
॥ १०४ ॥
श्रीशुक म्हणे नरदेवा । भावो मीनला नारदाच्या भावा
।
ऐकोनि प्रश्नसुहावा । तो म्हणे वसुदेवा धन्य वाणी
॥ १०५ ॥
परिसतां हा तुझा प्रश्न । चित्सुखें प्रगटे नारायण
।
ऐसें बोलतां नारद जाण । स्वानंदें पूर्ण वोसंडला
॥ १०६ ॥
रोमांच उचलले अंगीं । स्वेद दाटला सर्वांगीं ।
आनंदाश्रु चालिले वेगीं । स्वानंदरंगीं डुल्लतु
॥ १०७ ॥
सप्रेम मीनलिया श्रोता । जैं पूर्ण सुखावेना वक्ता
।
तैं तो जाणावा अवघा रिता । कथासारामृता चवी नेणे
॥ १०८ ॥
ऐकतां वसुदेवाचा प्रश्न । नारद सुखावे पूर्ण ।
मग स्वानंदगिरा गर्जोन । काय आपण बोलत ॥ १०९ ॥
श्रीनारद उवाच ।
सम्यक् एतत् व्यवसितं भवता सात्वतर्षभ ।
यत्पृच्छसे भागवतान् धर्मांस्त्वं विश्वभावनान्
॥ ११ ॥
नारद म्हणे सात्वत श्रेष्ठा । वसुदेवा परमार्थ
निष्ठा ।
धन्य धन्य तुझी उत्कंठा । तूं भावार्थी मोठा भागवतधर्मी
॥ ११० ॥
ज्याचेनि धर्माचे प्रश्नोत्तरें । हें विश्व अवघेंचि
उद्धरे ।
हें विचारिलें तुवां बरें । निजनिर्धारें श्रीकृष्णजनका
॥ १११ ॥
तुझेनि प्रश्नोत्तरें जाण । साधक निस्तरती संपूर्ण
।
साधकांचें नवल कोण । महापापी पावन येणें होती ॥ ११२
॥
श्रुतोऽनुपठितो ध्यात आदृतो वानुमोदितः ।
सद्यः पुनाति सद्धर्मो देवविश्वद्रुहोऽपि हि ॥
१२ ॥
भागवतधर्माचेनि गुणें । एक उद्धरती श्रवणें ।
एक तरती पठणें । एक निस्तरती ध्यानें संसारपाश ॥
११३ ॥
एक श्रोतयां वक्तयांतें । देखोनि सुखावती निजचित्तें
।
सद्भावें भलें म्हणती त्यांतें । तेही तरती येथें
भागवतधर्में ॥ ११४ ॥
हें नवल नव्हे भागवतधर्मा । जो कां देवद्रोही दुरात्मा
।
अथवा विश्वद्रोही दुष्टात्मा । तोही तरे हा महिमा
भगवतधर्मी ॥ ११५ ॥
हृदयीं धरितां भागवतधर्म । अकर्म्याचें निर्दळी
कर्म ।
अधर्म्याचें निर्दळी धर्म । दे उत्तमोत्तमपदप्राप्ती
॥ ११६ ॥
जेथ रिगाले भागवतधर्म । तेथ निर्दळे कर्माकर्मविकर्म
।
निंदा द्वेष क्रोध अधर्म । अविद्येचें नाम उरों
नेदी ॥ ११७ ॥
ते भागवतधर्मी अत्यादर । श्रद्धेनें केला प्रश्न
तुवां थोर ।
निजभाग्यें तूं अति उदार । परम पवित्र वसुदेवा ॥
११८ ॥
तुझें वानूं पवित्रपण । तरी पोटा आला श्रीकृष्ण
।
जयाचेनि नामें आम्ही जाण । परम पावन जगद्वंद्य ॥
११९ ॥
तो स्वयें श्रीकृष्णनाथ । नित्य वसे तुझियां घरांत
।
तुझियाऐसा भाग्यवंत । न दिसे येथ मज पाहतां ॥ १२०
॥
वसुदेव तुझिया नामतां । "वासुदेव" म्हणती अनंता
।
तें वासुदेव नाम स्मरतां । परमपावनता जगद्वंद्यां
॥ १२१ ॥
त्वया परमकल्याणः पुण्यश्रवणकीर्तनः ।
स्मारितो भगवानद्य देवो नारायणो मम ॥ १३ ॥
ज्याचेनि श्रवणें वाढे पुण्य । ज्यचेनि नामें झडे
भवबंधन ।
तो सद्य स्मरविला तुवां नारायण । तुझी वाचा कल्याण
वसुदेवा ॥ १२२ ॥
तुझा आजि ऐकतांचि प्रश्न । पूर्ण प्रगटला नारायण
।
मज तुझा हा उपकार पूर्ण । तूं परम कल्याण वसुदेवा
॥ १२३ ॥
आशंका : ऐकोनि नारदाचें वचन । झणें विकल्प धरील मन
।
यासी पुर्वीं होतें विस्मरण । आतां जाहलें स्मरण
वसुदेवप्रश्नें ॥ १२४ ॥
ज्यांची ऐसी विकल्पयुक्ती । ते जाणावे निजात्मघाती
।
तेही अर्थींची उपपत्ती । ऐक निश्चितीं शुक सांगे
॥ १२५ ॥
अग्नि कुंडामाजीं स्वयंभ असे । तो घृतावदानें अति
प्रकाशे ।
तेवीं सप्रेम प्रश्नवशें । सुख उल्लासे मुक्तांचें
॥ १२६ ॥
सप्रेम भावार्थे मीनला श्रोता । मुक्तही उल्हासें
सांगे कथा ।
तेथील सुखाची सुखस्वादुता । जाणे जाणता सवर्म ॥
१२७ ॥
यालागीं मुक्त मुमुक्षु विषयी जन । भागवतधर्में
निवती संपूर्ण ।
तोचि वसुदेवें केला प्रश्न । तेणें नारद पूर्ण सुखावला
॥ १२८ ॥
जे कां पूर्वपरंपरागत । जीर्ण भागवतधर्म येथ ।
सांगावया नारदमुनि निश्चित । उपपादित इतिहासु ॥
१२९ ॥
अत्राप्युदाहरन्ति इमं इतिहासं पुरातनम् ।
आर्षभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मनः ॥ १४ ॥
येच अर्थीं विदेहाचा प्रश्न । संवादती आर्षभ नवजण
।
ते भागवतधर्म जीर्ण । इतिहास संपूर्ण सांगेन ऐक
॥ १३० ॥
आर्षभ कोण म्हणसी मुळीं । त्यांची सांगेन वंशावळी
।
जन्म जयांचा सुकुळीं । नवामाजीं जाहली ब्रह्मनिष्ठा
॥ १३१ ॥
प्रियव्रतो नाम सुतो मनोः स्वायम्भुवस्य यः ।
तस्याग्नीध्रस्ततो नाभिः ऋषभस्तत्सुतः स्मृतः
॥ १५ ॥
स्वायंभु मनूचा सुतु । जाण नामें ’प्रियव्रतु’
।
त्याचा ’आग्नीध्र’ विख्यातु । ’नाभी’ त्याचा सुतु
सूर्यवंशीं ॥ १३२ ॥
त्या नाभीपासूनि ज्ञानविलासु । ’ऋषभ’ जन्मला वासुदेवांशु
।
मोक्षधर्माचा प्रकाशु । जगीं सावकाशु विस्तारिला
॥ १३३ ॥
तमाहुर्वासुदेवांशं मोक्षधर्मविवक्षया ।
अवतीर्णं सुतशतं तस्यासीद् ब्रह्मपारगम् ॥ १६
॥
ऋषभ वासुदेवाचा अंशु । ये लोकीं मोक्षधर्मविश्वासु
।
प्रवर्तावया जगदीशु । हा अंशांशु अवतार ॥ १३४ ॥
त्याचें पंचमस्कंधीं चरित्र । सांगितलें सविस्तर
।
त्यासी जाहले शत पुत्र । वेदशात्रसंपन्न ॥ १३५ ॥
त्यांहीमाजीं ज्येष्ठ पुत्र । अतिशयें परम पवित्र
।
ऐक त्याचे चरित्र । अतिविचित्र सांगेन ॥ १३६ ॥
तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायणः ।
विख्यातं वर्षमेतद् यन्नाम्ना भारतमद्भुतम्
॥ १७ ॥
जो ज्येष्ठपुत्र ’भरत’ जाण । तो नारायणपरायण ।
अध्यापि ’भरतवर्ष’ उच्चारण । त्याचेनि नांवें जाण
विख्यात ॥ १३७ ॥
जो मनसा-वाचा-कर्मणा । अखंड भजे नारायणा ।
असतांही राज्यधर्मीं जाणा । जो आत्मखुणा न चुके
॥ १३८ ॥
जेवीं मार्गीं चालतां । पाउलें वक्रेंही टाकिता
।
दैववशें अडखुळतां । आश्रयो तत्त्वतां भूमिचाचि
॥ १३९ ॥
तेवींचि तयासी असतां । राज्यधर्म चाळितां ।
यथोचित कर्म आचरितां । निजीं निजात्मता पालटेना
॥ १४० ॥
या नाव बोलिजे ’अखंडस्थिती’ । जे पालटेना कल्पांती
।
जेथ असतां सुखी होती । पुनरावृत्ति असेना ॥ १४१ ॥
ऐसें करी सदाचरण । आणि नारायणपरायण ।
आईक त्याचेंही व्याख्यान । विशद करूनि सांगेन
॥ १४२ ॥
नरांचा समुदाय गहन । त्यासी ’नार’ म्हणती जाण ।
त्याचें ’अयन’ म्हणजे स्थान । म्हणौनि म्हणती ’नारायण’
आत्मयासी ॥ १४३ ॥
त्याच्या ठायीं परायण । म्हणिजे अनन्यत्वें शरण
।
निवटूनियां आपुलें अहंपण । तद्रूपें जाण राहिला
॥ १४४ ॥
ऐसा तो ऋषभाचा पुत्र । जयासी नांव ’भरत’ ।
ज्याच्या नामाची कीर्ति विचित्र । परम पवित्र जगामाजीं
॥ १४५ ॥
तो भरतु राहिला हे भूमिकेसी । म्हणौनि ’भरतवर्ष’
म्हणती यासि ।
सकळ कर्मारंभीं करितां संकल्पासी । ज्याचिया नामासी
स्मरताति ॥ १४६ ॥
ऐसा आत्माराम जर्ही झाला । तर्ही विषयसंग नव्हे
भला ।
यालागीं त्याचा वृत्तांतु पुढिला । सांगेन सकळां
आइकें ॥ १४७ ॥
नामें ख्याती केली उदंड । यालागीं त्यातें म्हणती
’भरतखंड’ ।
आणीकही प्रताप प्रचंड । त्याचा वितंड तो ऐका ॥ १४८
॥
स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस्तपसा हरिम्
।
उपासीनस्तत्पदवीं लेभे वै जन्मभिस्त्रिभिः ॥ १८
॥
तेणें दिग्मंडल जिंतिलें । समुद्रवलयांकित राज्य
केलें ।
नानाविध भोग भोगिले । जे नाहीं देखिले सुरवरीं ॥
१४९ ॥
अनुकूळ स्त्रिया पुत्र । अनुकूळ मंत्री पवित्र
।
अनुकूळ राज्य सर्वत्र । ते त्यागिले विचित्र नानाभोग
॥ १५० ॥
ऐसे भोग भोगिलियापाठीं । सांडूनि वलयांकित राज्यसृष्टी
।
स्वयें निघाला जगजेठी । स्वहितदृष्टी हरिभजनीं
॥ १५१ ॥
जे राज्यवैभव भोगिती । त्यांसी कदा नव्हे गा विरक्ती
।
भरतें केली नवलख्याती । सेविला श्रीपती भोगत्यागें
॥ १५२ ॥
तों नेणेंचि जन्में जाण । होआवा मोक्षासी आरोहण
।
परी जाहलें जन्मांतरकारण । तेंही विंदाण सांगेन
॥ १५३ ॥
संनिहितप्रसूतकाळीं । मृगी जळ प्राशितां जळीं ।
ऐकोनि पंचाननाची आरोळी । उडाली तत्काळीं अतिसत्राणें
॥ १५४ ॥
धाकें गर्भु तिचा पडतां जळीं । भरत स्नान करी ते
काळीं ।
देखोनि कृपाळु कळवळी । काढी तत्काळी दयाळुत्वें
॥ १५५ ॥
मृगी न येचि परतोन । मातृहीन हें अतिदीन ।
भरत पाळी भूतदयेनें । मृगममता पूर्ण वाढली ॥ १५६
॥
स्नान संध्या अनुष्ठान । करितां मृग आठवे क्षणक्षण
।
आरंभिल्या जपध्यान । मृगमय मन भरताचें ॥ १५७ ॥
आसनीं भोजनीं शयनीं । मृग आठवे क्षणक्षणीं ।
मृग न देखतां नयनी । उठे गजबजोनि ध्यानत्यागें ॥
१५८ ॥
ममता बैसली मृगापाशीं । मृग वना गेला स्वइच्छेंसीं
।
त्याचा खेदु करितां भरतासी । काळ आकर्षी देहातें
।१५९ ॥
यालागी साचचि जाण । ममतेपाशीं असे मरण ।
जो निर्मम संपूर्ण । त्यासि जन्ममरण स्पर्शेना
॥ १६० ॥
भरत तपिया थोर अंगें । तेथ काळ कैसेनि रिघे ।
ममतासंधी पाहोनि वेगें । मृत्यु तद्योगें पावला
॥ १६१ ॥
देहासी येतां मरण । भरतासी मृगाचें ध्यान ।
तेणें मृगजन्म पावे आपण । जन्मांतरकारण जाहलें
ऐसें ॥ १६२ ॥
कृपेनें केला जो संगु । तोचि योगियां योगभंगु ।
यालागीं जो निःसंगु । तो अभंगु साधक ॥ १६३ ॥
मृगाचेनि स्मरणें निमाला । यालागीं तो मृगजन्म
पावला ।
जो कृष्णस्मरणें निमाला । तो कृष्णुचि जाला देहांतीं
॥ १६४ ॥
अंतकाळीं जे मती । तेचि प्राणियांसी जाण गती ।
यालागी श्रीकृष्ण चित्तीं । अहोरातीं स्मरावा ॥
१६५ ॥
परी मृगदेहीं जाण । भरतासी श्रीकृष्णस्मरण ।
पूर्वीं केलें जें अनुष्ठान । तें अंतर जाण कदा नेदी
॥ १६६ ॥
मागुता तिसरे जन्में पाहें । तो ’जडभरत’ नाम लाहे
।
तेथें तो निर्ममत्वें राहे । तेणें होय नित्यमुक्त
॥ १६७ ॥
बहुतां जन्मींची उणीवी । येणें जन्में काढिली बरवी
।
निजात्मा आकळोनि जीवीं । परब्रह्मपदवी पावला ॥
१६८ ॥
ऋषभपुत्रउत्पत्ती । शतबंधु जाण निश्चितीं ।
त्यांत ज्येष्ठाची स्थिती । उरल्यांची गती ते ऐका
॥ १६९ ॥
तेषां नव नवद्वीप पतयोऽस्य समन्ततः ।
कर्मतन्त्रप्रणेतार एकाशीतिर्द्विजातयः ॥ १९
॥
नव नवखंडांप्रती । ते केले खंडाधिपती ।
एक्यायशीं जणांची स्थिती । कर्ममार्गी होती प्रवर्तक
॥ १७० ॥
उरले जे नव जण । सकळ भाग्याचें भूषण ।
ब्रह्मज्ञानाचें अधिष्ठान । ऐक लक्षण तयांचें ॥
१७१ ॥
नवाभवन्महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिनः ।
श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदाः ॥ २० ॥
ऋषभकुळीं कुळदीप । स्नेहसूत्रेंवीण देदीप्य ।
नवही जण स्वयें सद्रूप । सायुज्यस्वरूप प्रकाशक
॥ १७२ ॥
आत्माभ्यासीं परिश्रम । करून निरसिलें कर्माकर्म
।
यालागीं ते अकृताश्रम । निजनिभ्रम स्वयें जाहले
॥ १७३ ॥
शाब्दबोधें सदोदित । ब्रह्मज्ञानपारंगत ।
शिष्यप्रबोधीं समर्थ । परमाद्भुत अतिदक्ष ॥ १७४
॥
ते ब्रह्मविद्येचें चालतें डिंब । त्यांचे अवेव
ते ब्रह्मकोंब ।
हे विद्येचें पूर्णबिंब । स्वयें स्वयंभ परब्रह्म
॥ १७५ ॥
दशदिशा एकूचि दोरा । भरूनि पांघरुणें मुनीश्वरा
।
वारा वळून कडदोरा । बांधिला पुरा ग्रंथीरूप ॥ १७६
॥
आकाशाच्या ठायीं । अंबरत्व केलें तिहीं ।
ते चिदंबर पाहीं । एकचि नवांही पांघरूण ॥ १७७ ॥
प्राणापान वळूनि दोन्ही । गांठी केली नाभीच्या
ठायीं ।
तंव जीवग्रंथी सुटली पाहीं । तेंचि नवांही ब्रह्मसूत्र
॥ १७८ ॥
ऐसे परब्रह्मवैभवें । निडारले निजानुभवें ।
त्यांचीं सांगेन मी नांवें । यथागौरवें तें ऐक ॥
१७९ ॥
ज्यांचे नाम ऐकतां । कांपत काळ पळे मागुता ।
संसार नुघवी माथा । नाम स्मरतां जयांचें ॥ १८० ॥
त्यांचिया नामांची कीर्ती । आईक सांगेन परीक्षिती
।
ज्यांचेनि नामें आतुडे मुक्ती । जाण निश्चितीं
भाविकां ॥ १८१ ॥
कविर्हरिरन्तरीक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः ।
आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमसः करभाजनः ॥ २१ ॥
कवि हरि अंतरिक्ष । प्रबुद्ध पिप्पलायन देख ।
आविर्होत्र द्रुमिल सुटंक । चमस निर्दोष करभाजन
॥ १८२ ॥
एवं नवही नांवें जाण । यांचें करितां नामस्मरण ।
सकळ पापा निर्दळण । हे महिमा पूर्ण तयांची ॥ १८३
॥
त्यांची परमहंसस्थिती । सांगेन मी तुजप्रती ।
ज्यांचेनि पावन होय क्षिती । त्या या नव मूर्ती पुण्य
पूज्य ॥ १८४ ॥
एते त भगवद्रूपं विश्वं सदसदात्मकम् ।
आत्मनोऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन्महीम् ॥
२२ ॥
ते वेगळे दिसती नवांक । परी भगवद्रूपें अवघे एक
।
संतासंत जन अनेक । आपणांसगट देख एकत्वें पाहती ॥
१८५ ॥
त्यांसी तंव असंतता । उरली नाहीं सर्वथा ।
संत म्हणावया पुरता । भेदु न ये हाता चिन्मयत्वें
॥ १८६ ॥
जग परिपूर्ण भगवंतें । आपण वेगळा नुरे तेथें ।
तंव भगवद् रूप समस्तें । भूतें महाभूतें स्वयें
देखे ॥ १८७ ॥
हेंही देखतें देखणें । तेंही स्वयें आपण होणें ।
होणें न होणें येणें जाणें । हीं गिळूनि लक्षणें
विचरती मही ॥ १८८ ॥
अव्याहतेष्टगतयः सुरसिद्धसाध्य ।
गन्धर्वयक्षनरकिन्नर नागलोकान् ।
मुक्ताश्चरन्ति मुनिचारणभूतनाथ ।
विद्याधरद्विजगवां भुवनानि कामम् ॥ २३ ॥
वैकुंठ कैलास सुरसिद्धस्थानें । सप्तपाताळादि
गमनें ।
एवं श्लोकोक्त चवदा भुवनें । स्वइच्छा विचरणें
कामनारहित ॥ १८९ ॥
त्यांसी जीवीं नाहीं विषयासक्ती । यालागीं खुंटेना
त्यांची गती ।
इच्छामात्रें गमनशक्ती । सुखें विचरती निष्काम
॥ १९० ॥
त एकदा निमेः सत्रं उपजग्मुर्यदृच्छया ।
वितायमानमृषिभिः अजनाभे महात्मनः ॥ २४ ॥
जेथें मनाचा प्रवेशु नाहीं । त्यांची पायवाट ते
ठायीं ।
ऐसे स्वइच्छा विचरतां मही । आले ते पाहीं कर्मभूमीसी
॥ १९१ ॥
मही विचरतां वितंड । पातले ’अजनाभ’ खंड ।
तंव विदेहाचा याग प्रचंड । मीनले उदंड ऋषीश्वर ॥
१९२ ॥
याग वेदोक्तविधी निका । कुंडमंडप वेदिका ।
आवो साधोनि नेटका । विधानपीठिका अतिशुद्ध ॥ १९३
॥
स्रुक्-स्रुवा-त्रिसंधानें । विस्तरूनि परिस्तरणें
।
अखंड वसुधारा दंडाप्रमाणें । ऋषिमंडणें होम करिती
॥ १९४ ॥
होम होतां संपूर्ण । पूर्णाहुतीसमयीं जाण ।
येतां देखिले नवही जण । देदीप्यमान निजतेजें ॥ १९५
॥
तान् दृष्ट्वा सूर्यसङ्काशात् महाभागवतान्
नृप ।
यजमानोऽग्नयो विप्राः सर्व एवोपतस्थिरे ॥ २५ ॥
अमित सूर्याचिया कोटी । हारपती नखतेजांगुष्टीं
।
तो भगवंत जिंहीं धरिला पोटीं । त्यांची तेजाची गोष्टी
अलोलिक ॥ १९६ ॥
त्यांचिया अंगप्रभा । सूर्य लोपताहे उभा ।
जिंहीं प्रभेसी आणिली शोभा । चैतन्यगाभा साकार
॥ १९७ ॥
ते भगवद्भांववैभव । भगवंताचें निजगौरव ।
भक्तीचे भाग जे नव । ते हे जाण सर्व मूर्तिमंत ॥ १९८
॥
नवखंड पृथ्वीचे अलंकार । नवविधीचें निजसार ।
नवरत्नांचेंही निजभांडार । तें हे साकार नवही
जण ॥ १९९ ॥
कीं ते नवही नारायण । स्वयें प्रगटले आपण ।
नवही नृसिंह जाण । देदीप्यमान पैं आले ॥ २०० ॥
आव्हानिले तिन्ही अग्नी । उभे ठेले त्यांतें देखोनी
।
ते हे भागवतीं देखिले नयनीं । इतरांलागुनी दिसेना
॥ २०१ ॥
येतां देखोनि तेजोमूर्ती । ऋत्विज आचार्य उभे ठाकती
।
साउमा धांवे विदेहनृपती । स्वानंदवृत्ती सन्मानी
॥ २०२ ॥
सवेग घाली लोटांगण । मुगुट काढोनि आपण ।
मस्तकीं वंदूनियां चरण । पूर्णादरें जाण आणिता
झाला ॥ २०३ ॥
विदेहस्तानभिप्रेत्य नारायणपरायणान् ।
प्रीतः सम्पूजयां चक्रे आसनस्थान्यथार्हतः ॥ २६
॥
त्यांतें जाणोनि भगवत्पर । विदेहा आल्हाद थोर ।
त्यांचे पूजेसी अत्यादर । स्वयें सादर पैं झाला
॥ २०४ ॥
श्रद्धायुक्त चरणक्षालन । धूप दीप सुमन चंदन ।
पूजा मधुपर्कविधान । केलें संपूर्ण यथायोग्य ॥
२०५ ॥
तान् रोचमानान् स्वरुचा ब्रह्मपुत्रोपमान्नव
।
पप्रच्छ परमप्रीतः प्रश्रयावनतो नृपः ॥ २७ ॥
निजांगींच्या निजप्रभा । अंगासी आणिली शोभा ।
काय ब्रह्मविद्येचा गाभा । शोभे नवप्रभा शोभायमान
॥ २०६ ॥
निजहृदयींचें ब्रह्मज्ञान । परिपाकें प्रकाशलें
पूर्ण ।
तेंचि निजांगा मंडण । इतर भूषण त्यां नाहीं ॥ २०७
॥
मुगुट कुंडलें कंकण । मूर्खाअंगीं बाणलीं पूर्ण
।
ते शोभा लोपूनि मूर्खपण । बाहेर संपूर्ण प्रकाशे
॥ २०८ ॥
तैसे नव्हती हे ज्ञानघन । ब्रह्मपूर्णत्वें विराजमान
।
तेंचि त्यांसी निजांगा मंडण । इतर भूषण त्यां नाहीं
॥ २०९ ॥
ब्रह्मानुभवें पूर्णत्व पूर्ण । इंद्रियद्वारा
विराजमान ।
तें त्यांसी निजशांतिभूषण । मुगुट कंकण तें तुच्छ
॥ २१० ॥
मागां वाखाणिले सनकादिक । त्यांसमान कीं अधिक ।
ऐसा विचारितां परिपाक । त्यां यां वेगळिक दिसेना
॥ २११ ॥
त्यांची यांची एक गती । त्यांची यांची एक स्थिती
।
त्यांची यांची एक शांती । भेदु निश्चितीं असेना
॥ २१२ ॥
त्यांच्याऐसे हे सखे बंधु । त्यांच्याऐसा समान
बोधु ।
त्यांच्याऐसा हा अनुवादु । सर्वथा भेदु असेना
॥ २१३ ॥
ते चौघे हे नवजण । अवघ्यां एकचि ब्रह्मज्ञान ।
त्यांची यांची शांती समान । हें विदेहासी पूर्ण
कळूं सरले ॥ २१४ ॥
ऐसें परिपूर्णत्व जाणोनी । राजा सुखावे स्थिति
देखोनी ।
मग अतिविनीत होऊनी । मृदु मंजुळ वचनीं विनवीत ॥
२१५ ॥
श्रीविदेह उवाच ।
मन्ये भगवतः साक्षात् पार्षदान् वो मधुद्विषः
।
विष्णोर्भूतानि लोकानां पावनाय चरन्ति हि ॥ २८
॥
सार्वभौम चक्रवर्ती । देहीं असोनि विदेहस्थिती
।
तो जनकु आर्षभांप्रती । अतिप्रीतीं विनवितु ॥ २१६
॥
त्यांच्या भेटीसवें उलथलें सुख । विदेहासी देहेंवीण
हरिख ।
तेणें हरिखेंकरूनियां देख । प्रीतीपूर्वक विनवितु
॥ २१७ ॥
तुमचें सामर्थ्य पाहतां येथ । तुम्हीं ईश्वररूप
समस्त ।
देहभावें तरी भगवद्भक्त । जैसे पार्षद हरीचे ॥
२१८ ॥
देवो आपुला आपण भक्तु । ऐसा जो कां उपनिषदर्थु ।
तो साच करूनि वेदार्थु । निजपरमार्थु अनुभवा ॥ २१९
॥
’शिव होऊनि शिवु यजिजे’ । हें लक्षण तुम्हांसीच
साजे ।
येरीं हे बोलचि बोलिजे । परी बोलते वोजें अर्थ न
लभे ॥ २२० ॥
विष्णुनें सृष्टीं जें जें स्रजणें । तें तें तुम्हीं
पवित्र करणे ।
मही विचरायाचीं कारणें । कृपाळूपणे दीनोद्धारा
॥ २२१ ॥
तुम्ही विचरा विश्वकणवा । परी भेटी होय प्राप्ति
तेव्हां ।
आजि लाधलों तुमची सेवा । उद्भट दैवाथिलों मी ॥ २२२
॥
आजि माझें धन्य दैव । आजि माझे धन्य वैभव ।
आजि धन्य मी सर्वीं सर्व । हें चरण अपूर्व पावलों
॥ २२३ ॥
दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुरः ।
तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम्
॥ २९ ॥
सकल देहांमाजीं पहा हो । अतिदुर्लभ मनुष्यदेहो
।
त्याचिया प्राप्तीचा संभवो । तो अभिप्रावो अतिदुर्गम
॥ २२४ ॥
सुकृतदुष्कृत समान समीं । तैं पाविजे कर्मभूमी
।
तेंचि जैं पडे विषमीं । तैं स्वर्गगामी कां नरकीं
॥ २२५ ॥
समानकर्मीं नरदेह जोडे । तरी समस्तां समबुद्धि
न घडे ।
त्यां समांमाजीं विषम गाढें । जेणें पडे तें ऐका
॥ २२६ ।
पापाचा एकु महाचिरा । पुण्यें जोखणीं चाराचुरा
।
समान आलिया तुळाभारा । येणें जन्में नरा दृढ पापबुद्धी
॥ २२७ ॥
वाळू आणि सुवर्ण । जोखितां झाल्याही समान ।
सोनियालागीं वेंचिती धन । वाळू ते जाण न घेती फुकट
॥ २२८ ॥
एकाचें पुण्य अत्यंत थोर । पाप लहानसहान एकत्र ।
करूनि जोखितां तुळाभार । समान साचार जैं होय ॥ २२९
॥
ऐसेनि कर्में जे जन्मती । त्यांसी पुण्यावरी अतिप्रीती
।
पुण्य पाप दोनी झडती । तैं नित्यमुक्ति पाविजे ॥
२३० ॥
ऐशा अतिसूक्ष्म संकटीं । मनुष्यदेहीं होय भेटी
।
तेथेंही अभिमान अति उठी । धन दारा दिठी विषयांच्या
॥ २३१ ॥
मनुष्यदेहींचेनि आयुष्यें । विषयीं सायास करिती
कैसे ।
अमृत देऊनि घे जैसें । तान्हें सावकाशें मृगजळ
॥ २३२ ॥
गंधर्वनगरींचीं ठाणीं । घेतलीं देऊनि चिंतामणी
।
तैशी लटिकियालागीं आटणी । विषयसाधनीं नरदेहा ॥
२३३ ॥
तोडूनि कल्पतरूंचे उद्यान । सायासीं तें वाहोनि
रान ।
तेथें साक्षेपें पेरिली जाण । आणूनि आपण विजया जैशीं
॥ २३४ ॥
तैसें नरदेहा येऊनि नरां । करिती आयुष्याचा मातेरा
।
पूर्ण व्यवसायो शिश्नोदरां । उपहास निद्रा कां
निंदा ॥ २३५ ॥
नित्य प्रपंचाची कटकट । सदा विषयांची खटपट ।
कदा आरायिल्या चोखट । स्वेच्छा सारीपाट खेळणें
॥ २३६ ॥
नाना विनोद टवाळी । नित्य विषयांची वाचाळी ।
त्यासी जपतां रामनामावळी । पडे दांतखिळी असंभाव्य
॥ २३७ ॥
घरा आली कामधेनु । दवडिती न पोसवे म्हणूनु ।
तेवीं श्रीरामनाम नुच्चारूनु । नाडला जनु नरदेहीं
॥ २३८ ॥
करितां नरदेहीं अहंकार । तंव तो देहचि क्षणभंगुर
।
देहीं देहवंता भाग्य थोर । जैं भगवत्पर भेटती ॥ २३९
॥
ज्यांसी भगवद्भक्तीची अति गोडी । त्यांवरी भगवंताची
आवडी ।
त्यांची भेटी तैं होय रोकडी । जैं पुण्याच्या कोडी
तिष्ठती ॥ २४० ॥
ज्यांचिया आवडीच्या लोभा । भगवंतु पालटें आला गर्भा
।
दशावतारांची शोभा जाहली । पद्मनाभा ज्यांचेनि ॥
२४१ ॥
ऐसे कृष्णकृपासमारंभे । जे भगवंताचे वालभे ।
त्यांची भेटी तैंचि लाभे । जैं भाग्यें सुलभें पैं
होती ॥ २४२ ॥
निष्कामता निजदृष्टी । अनन्त पुण्यकोट्यनुकोटी
।
रोकड्या लाभती पाठोवाठीं । तैं होय भेटी हरिप्रियांची
॥ २४३ ॥
व्याघ्रसिंहांचे दूध जोडे । चंद्रामृतही हाता चढे
।
परी हरिप्रियांची भेटी नातुडे । दुर्लभ भाग्य गाढें
मनुष्यां ॥ २४४ ॥
व्याघ्रसिंहदुधासाठी । अतिसबळता जोडे पुष्टी ।
परी जन्ममरणांची तुटी । दुधासाठीं कदा नव्हे ॥ २४५
॥
म्हणती चंद्रामृत जो आरोगी । तो होय नित्य निरोगी
।
मुख्य चंद्रचि क्षयरोगी । त्याचें अमृत निरोगी
करी केवीं ॥ २४६ ॥
व्याघ्रसिंहदुग्धाचे शक्तीं । प्राणी जैं अजरामर
होती ।
तैं तेणें दुग्धें जयांची उत्पत्ती । ते कां मरती
व्याघ्रसिंह ॥ २४७ ॥
जैं हरिभक्तांची भेटी घडे । तैं न बाधी संसारसांकडें
।
जन्ममरण समूळीं उडे । त्यांची भेटी आतुडे अतिभाग्यें
॥ २४८ ॥
आजि मी भाग्यें सभाग्य पूर्ण । लाधलों तुमचें दर्शन
।
तरी "आत्यंतिक क्षेम" कोण । तें कृपा करून मज सांगा
॥ २४९ ॥
अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतोऽनघाः ।
संसारेऽस्मिन्क्षणार्धोऽपि सत्सङ्गः शेवधिर्नृणाम्
॥ ३० ॥
म्हणों तुम्ही निष्पाप निर्मळ । तंव तुमचेनि दर्शनें
तत्काळ ।
नासती सकळ कलिमळ । ऐसे निजनिर्मळ तुम्ही सर्व ॥ २५०
॥
स्नान केलिया गंगा । पवित्र करी सकळ जगा ।
ते गंगाही निजपापभंगा । तुमचे चरणसंगा वांछीत ॥
२५१ ॥
तुमची दर्शनसंग-चिद्गंगा । अत्यंत दाटुगी माजीं
जगा ।
दर्शनमात्रें ने भव भंगा । जन्ममरण पैं गा मग कैंचे
॥ २५२ ॥
तेथें कायसा गंगेचा पडिपाडु । नाहीं तीर्थमहिमेसी
पवाडु ।
तीर्थां भवदोष अवघडु । त्यांचा करी निवाडु दृष्टिसंगें
॥ २५३ ॥
ऐशी पवित्रता प्रबळ । दृष्टिउत्संगी वाढवा सकळ
।
आजि झालों मी अतिनिर्मळ । तुम्हीं दीनदयाळ मीनलेति
॥ २५४ ॥
ऐसे पवित्र आणि कृपामूर्ति । भाग्यें लाधलो हे संगती
।
सत्संगाची निजख्याती । सांगता श्रुति मौनावल्या
॥ २५५ ॥
ब्रह्म निर्धर्म नेणे निजधर्मा । साधुमुखें ब्रह्मत्व
ये ब्रह्मा ।
त्या सत्संगाचा महिमा । अतिगरिमा निरुपम ॥ २५६ ॥
सत्संग म्हणों निधीसमान । निधि जोडल्या हारपे जाण
।
सत्संगाचें महिमान । साधकां संपूर्ण सद्रूप करी
॥ २५७ ॥
निधि सांपडलिया साङ्ग । अत्यंत वाढे विषयभोग ।
तैसा नव्हे जी सत्संग । निर्विषयें चांग सुखदाता
॥ २५८ ॥
इंद्रियांवीण स्वानंदु । विषयांवीण परमानंदु ।
ऐसा करिती निजबोधु । अगाध साधुनिजमहिमा ॥ २५९ ॥
निमिषार्ध होता सत्संग । तेणें संगें होय भवभंग
।
यालागीं सत्संगाचें भाग्य । साधक सभाग्य जाणती
॥ २६० ॥
संतचरणीं ज्यांचा भावो । भावें तुष्टती संत स्वयमेवो
।
संतसन्निधिमात्रें पहावो । संसार वावो स्वयें होय
॥ २६१ ॥
नाना विकार विषयविधी । संसारु सबळत्वें बाधी ।
त्या संसाराची अवधी । जाण त्रिशुद्धी सत्संग ॥ २६२
॥
दीपाचिये संगप्राप्ती । निःशेष कापुरत्वाची शांती
।
तेवीं झालिया सत्संगती । संसारनिवृत्ति क्षणार्धें
॥ २६३ ॥
ते तुमची सत्संगती । भाग्यें पावलों अवचितीं ।
"आत्यंतिक क्षेम" कैशा रितीं । प्राणी पावती
तें सांगा ॥ २६४ ॥
आत्यंतिक क्षेमाचें वर्णन । जरी म्हणाल भागवतधर्म
।
त्या धर्माचा अनुक्रम । साङ्ग सुगम सांगा जी ॥ २६५
॥
धर्मान्भागवतान्ब्रूत यदि नः श्रुतये क्षमम्
।
यैः प्रसन्नः प्रपन्नाय दास्यत्यात्मानमप्यजः
॥ ३१ ॥
परिसावया भागवतधर्मीं । श्रवणाधिकारी असों जरी
आम्ही ।
तरी कृपा करूनि तुम्हीं । सांगावे स्वामी सकळ धर्म
॥ २६६ ॥
नवल या धर्मांची ख्याती । सप्रेम आदरितां प्रिती
।
तेणें तुष्टोनियां श्रीपती । दे सेवकां हातीं आपणिया
॥ २६७ ॥
"अजन्मा" या नामाची ख्याती । वेदशास्त्रीं मिरवी
श्रीपती ।
तो भागवतधर्माचिया प्रीती । सोशी जन्मपंक्ती भक्तांचिया
॥ २६८ ॥
एवं भागवतधर्मी जाण । जो कोणी अनन्य शरण ।
त्यासी तुष्टोनियां नारायण । निजात्मता पूर्ण स्वयें
देतु ॥ २६९ ॥
जी भागवतधर्मश्रवणार्थ । मज अधिकारु जरी नसेल येथ
।
तरी मी अनन्य शरणागत । आणि तुम्ही समस्त कृपाळू ॥
२७० ॥
भूतदयेचें निडारलेपण । तुमच्या ठायीं वोसंडे पूर्ण
।
तुम्ही दयानिधि संपूर्ण । दीनोद्धरण तुमचेनी ॥
२७१ ॥
जेथ तुमची कृपा पूर्ण । तेथ न राहे जन्ममरण ।
सर्वाधिकार संपूर्ण । सहज आपण वोळंगे ॥ २७२ ॥
तंव तुमचे कृपेपरतें । आन सामर्थ्य नाहीं येथें
।
ऐसें जाणोनियां निश्चितें । शरण तुम्हांतें मी
आलों ॥ २७३ ॥
कायसी ज्ञातेपणाची लाज । येथें तुमचे कृपें माझें
काज ।
ऐसें विदेहें प्रार्थूनि द्विज । चरणरज वंदिलें
॥ २७४ ॥
ऐकोनि विदेहाचा नम्र प्रश्न । संतोषले नवही जण ।
तेंचि श्रीमुखें नारद आपण । करी निरूपण वसुदेवा
॥ २७५ ॥
श्रीनारद उवाच ।
एवं ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमाः ।
प्रतिपूज्याब्रुवन्प्रीत्या ससदस्यर्त्विजं
नृपम् ॥ ३२ ॥
जो जगाचि स्थिती गति जाणता । जो हरिहरांचा पढियंता
।
जो निजात्मज्ञानें पुरता । तो झाला बोलता नारदु
॥ २७६ ॥
नारद म्हणे वसुदेवा । विदेहें प्रश्न केला बरवा
।
तेणें परमानंदु तेव्हां । त्या महानुभावां उलथला
॥ २७७ ॥
संतोषोनि नवही मूर्ती । धन्य धन्य विदेहा म्हणती
।
ऋत्विजही सादर परमार्थीं । सदस्य श्रवणार्थीं अतितत्पर
॥ २७८ ॥
ऐसें देऊनि अनुमोदन । बोलते जाहले नवही जण ।
तेचि कथेचें निजलक्षण । नव प्रश्न विदेहाचे ॥ २७९
॥
भागवतधर्म भगवद्भक्त । माया कैसी असे नांदत ।
तिचा तरणोपाव येथ । केवीं पावत अज्ञानी ॥ २८० ॥
येथ कैचें असे परब्रह्म । कासया नांव म्हणिजे कर्म
।
अवतारचरित्रसंख्या परम । अभक्तां अधमगति कैशी ॥
२८१ ॥
कोणे युगीं कैसा धर्म । सांगावा जी उत्तमोत्तम ।
ऐसे नव प्रश्न परम । जनक सवर्म पुसेल ॥ २८२ ॥
ऐसे विदेहाचे प्रश्न । अनुक्रमें नवही जण ।
उत्तर देती आपण । तयांत प्रथम प्रश्न कवि सांगे ॥
२८३ ॥
श्रीकविरुवाच ।
मन्येऽकुतश्चिद् भयमच्युतस्य
पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम् ।
उद्विग्नबुद्धेरसदात्मभावात्
विश्वात्मना यत्र निवर्तते भीः ॥ ३३ ॥
रायें पुशिलें "आत्यन्तिक क्षेम" । तदर्थीं कवि
ज्ञाता परम ।
तो आत्यंतिक क्षेमाचें वर्म । भागवतधर्म प्रतिपादी
॥ २८४ ॥
ऐक राया नवलपरी । आपुला संकल्प आपणा वैरी ।
देहबुद्धी वाढवूनि शरीरीं अतिदृढ करी भवभया ॥ २८५
॥
जयापाशीं देहबुद्धी । त्यासी सुख नाहीं त्रिशुद्धी
।
ते बुडाले द्वंद्वसंधीं । आधिव्याधिमहार्णवीं
॥ २८६ ॥
जे देहबुद्धीपाशीं । सकळ दुःखांचिया राशी ।
महाभयाचीं भूतें चौपाशीं । अहर्निशीं झोंबती ॥
२८७ ॥
देहबुद्धीचिया नरा । थोर चिंतेचा अडदरा ।
संकल्पविकल्पांचा मारा । ममताद्वारा अनिवार ॥ २८८
॥
देहबुद्धीमाजीं सुख । अणुमात्र नाहीं देख ।
सुख मानिती ते महामूर्ख । दुःखजनक देहबुद्धी ॥ २८९
॥
दीपाचे मिळणीपाशीं । केवळ दुःख पतंगासी ।
तरी आलिंगूं धांवे त्यासी । तेवीं विषयांसी देहबुद्धी
॥ २९० ॥
ऐशी असंत देहबुद्धी कुडी । वाढवी विषयांची गोडी
।
तेथें महाभयाची जोडी । जन्ममरणकोडी अनिवार ॥ २९१
॥
एवढा अनिवार संताप । देहबुद्धीपाशीं महापाप ।
जाणोनि धरी जो अनुताप । विषयीं अल्प गुंतेना ॥ २९२
॥
धरितां विषयांची गोडी । भोगाव्या जन्ममरणकोडी ।
येणें भयें विषय वोसंडी । इंद्रियांतें कोंडी अतिनेमें
॥ २९३ ॥
इंद्रियें कोंडितां न कोंडती । विषय सांडितां न
सांडती ।
पुढतपुढती बाधूं येती । यालागी हरिभक्ती द्योतिली
वेदें ॥ २९४ ॥
इंद्रियें कोंडावीं न लगती । सहजें राहे विषयासक्ती
।
एवढें सामर्थ्य हरिभक्तीं । जाण निश्चितीं नृपवर्या
। २९५ ॥
योगी इंद्रियें कोंडती । तीं भक्त लाविती भगवद्भक्तीं
।
योगी विषय जे त्यागितीं । ते भक्त अर्पिती भगवंतीं
॥ २९६ ॥
योगी विषय त्यागिती । त्यागितां देह दुःखी होती
।
भक्त भगवंतीं अर्पिती । तेणें होती नित्यमुक्त
॥ २९७ ॥
हें नव्हे म्हणती विकल्पक । याचिलागीं येथें देख
।
"कायेन वाचा" हा श्लोक । अर्पणद्योतक बोलिजेला
॥ २९८ ॥
दारा सुत गृह प्राण । करावे भगवंतासी अर्पण ।
हे भागवतधर्म पूर्ण । मुख्यत्वें "भजन" यां नांव
॥ २९९ ॥
अकराही इंद्रियवृत्ती । कैशा लावाव्या भगवद्भक्ती
।
ऐक राया तुजप्रती । संक्षेपस्थिती सांगेन ॥ ३००
॥
’मनें’ करावें हरीचें ध्यान । ’श्रवणें’ करावें
कीर्तिश्रवण ।
’जिव्हेनें’ करावे नामस्मरण । हरिकिर्तन अहर्निशी
॥ ३०१ ॥
’करीं’ करावे हरिपूजन । ’चरणीं’ देवालयगमन ।
’घ्राणी’ तुलसी आमोदग्रहण । जिंहीं हरिचरण पूजिले
॥ ३०२ ॥
नित्य निर्माल्य मिरवे शिरीं । चरणतीर्थें अभ्यंतरीं
हरिप्रसाद ज्याचे उदरीं । त्या देखोनि दूरी भवभय
पळें ॥ ३०३ ॥
वाढतेनि सद्भावें जाण । चढतेनि प्रेमें पूर्ण
।
अखंड ज्यासी श्रीकृष्णभजन । त्यासी भवबंधन असेना
॥ ३०४ ॥
सकल भयांमाजीं थोर । भवभय अतिदुर्धर ।
तेंही हरिभक्तीसमोर । बापुडें किंकर केवीं राहे
॥ ३०५ ॥
करितां रामकृष्णस्मरण । उठोनि पळे जन्ममरण ।
तेथें भवभयाचें तोंड कोण । धैर्यपण धरावया ॥ ३०६
॥
जेथें हरिचरणभजनप्रीती । तेथें भवभयाची निवृत्ती
।
परम निर्भय भगवद्भक्ती । आमुच्या मतीं निजनिश्चयो
॥ ३०७ ॥
कृतनिश्चयो आमुचा जाण । येथें साक्षी वेद-शास्त्र-पुराण
।
सर्वात्मना भगवद्भजन । निर्भयस्थान सर्वांसी
॥ ३०८ ॥
असो वेद शास्त्र पुराण । स्वमुखें बोलिला श्रीकृष्ण
।
मी सर्वथा भाक्तिआधीन । भक्तिप्रधान भगवद्वा्क्य
॥ ३०९ ॥
उभवूनियां चारी बाह्या । निजात्मप्राप्तीच्या
उपाया ।
"भक्त्याहमेकया ग्राह्यः" । बोलिला लवलाह्यां
श्रीकृष्ण ॥ ३१० ॥
ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्यात्मलब्धये ।
अञ्जः पुंसामविदुषां विद्धि भागवतान् हि तान्
॥ ३४ ॥
न करितां वेदशात्रव्युत्पत्ति । ऐशिया अज्ञानां
निजात्मप्राप्ती ।
सुगम जोडे ब्रह्मस्थिती । यालागीं हरिभक्ती प्रकाशिली
देवें ॥ ३११ ॥
न करितां वेदशात्रपठण । जड मूढ म्हणाल तरले कोण ।
उन्मत्तगजेंद्रउद्धरण । गर्भसंरक्षण परिक्षितीचें
॥ ३१२ ॥
अंबरीषगर्भनिवारण । करावया भक्तीच कारण ।
"अहं भक्तपराधीनः" । स्वमुखें नारायण बोलिला
॥ ३१३ ॥
वनचर वानर नेणों किती । उद्धरले भगवद्भक्तीं ।
अस्वलें तारावया निश्चितीं । विवरीं जांबवती भक्तीस्तव
वरिली ॥ ३१४ ॥
जाण पां अविवेकी केवळ । गौळी गोधनें गोपाळ ।
तेही उद्धरिले सकळ । श्रीकृष्णसखे प्रबळ अनन्यप्रीतीं
॥ ३१५ ॥
शास्त्रविरुद्ध अविवेकस्थिती । जारभावें श्रीकृष्णप्रीती
।
गोपी उद्धरिल्या नेणों किती । अनन्यभक्तिसख्यत्वें
॥ ३१६ ॥
न करितां नाना व्युत्पत्ती । सुगमोपायें ब्रह्मप्राप्ती
।
अबळें तारावया निश्चितीं । भगवंतें निजभक्ति प्रगट
केली ॥ ३१७ ॥
तें हें राया भगवत जाण । मुख्यत्वें भक्तिप्रधान
।
भावें करितां भगवद्भजन । अज्ञान जन उद्धरती ॥ ३१८
॥
हें भागवत नव्हे नव्हे । अज्ञानालागीं निजपव्हे
।
भवाब्धि तरावया भजनभावें । महानाव देवें निर्माण
केली ॥ ३१९ ॥
भागवताचे महानावे । जे रिघाले भजनभावें ।
त्यांसी भवभयाचे हेलावे । भजनस्वभावें न लागती
॥ ३२० ॥
स्त्रीशूद्रादि आघवे । घालूनियां ये नावे ।
एकेच खेपे स्वयें न्यावे । भजनभावें परतीरा ॥ ३२१
॥
जे आवलितां भावबळें । तोडी कर्माकर्मक्रूरजळें
।
स्वबोधाचेनि पाणिढाळें । काढिती एक वेळे निजात्मतीरा
॥ ३२२ ॥
वैराग्याचे निजनावाडे । अढळ बसले चहूंकडे ।
विषयांचे आदळ रोकडे । चुकवूनि धडपुडे काढिती कांठा
॥ ३२३ ॥
संचितक्रियमाणांच्या लाटा । मोडोनि लाविती नीट
वाटा ।
वेंचूनि प्रारब्धाचा सांठा । निजात्मतटा काढिती
॥ ३२४ ॥
तेथ गुरुवचन साचोकारें । सांभाळित उणेंपुरें ।
भूतदयेचेनि दोरें । निजनिर्धारें वोढिती ॥ ३२५
॥
तंव एकाएक एकसरीं । काढिली परात्परतीरीं ।
तंव प्रत्यावृत्ती येरझारी । आत्मसाक्षात्कारीं
खुंटली ॥ ३२६ ॥
येथ धरिला पुरे भावो । तैं बुडणेंचि होय वावो ।
मग टाकावो जो ठावो । तो स्वयमेवो आपण होय ॥ ३२७ ॥
येथ पव्हणयावीण तरणें । प्रयासेंवीण प्राप्ति घेणें
।
सुखोपायें ब्रह्म पावणें । यालागीं नारायणें प्रकाशिली
भक्ती ॥ ३२८ ॥
भागवतधर्माचिये स्थिती । बाळीं भोळीं भवाब्धि तरती
।
सुखोपायें ब्रह्मप्राप्ती । तेचि श्लोकार्थीं
विशद सांगे ॥ ३२९ ॥
यानास्थाय नरो राजन् न प्रमाद्येत कर्हिचित्
।
धावन्निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिह ॥ ३५
॥
जो श्रुतिस्मृती नेणता । भावें भजे भगवत्पथा ।
त्यासी विधिनिषेधबाधकता । स्वप्नींही सर्वथा प्रमादु
न घडे ॥ ३३० ॥
सद्भावेंसीं सप्रेम । आचरितां भागवतधर्म ।
बाधूं न शके कर्माकर्म । भावें पुरुषोत्तम संतुष्ट
सदा ॥ ३३१ ॥
श्रुतिस्मृति हे दोन्ही डोळे । येणेंवीण जे आंधळे
।
तेही हरिभजनी धांवतां भावबळें । पडे ना आडखुळें
सप्रेमयोगें ॥ ३३२ ॥
प्रेमेंवीण श्रुतिस्मृतिज्ञान । प्रेमेंवीण ध्यानपूजन
।
प्रेमेंवीण श्रवण कीर्तन । वृथा जाण नृपनाथा ॥ ३३३
॥
माता देखोनि प्रेमभावें । बालक डोळे झांकूनि धांवे
।
तें धांवेसवें झेंपावे । अति सद्भावे निजमाता
॥ ३३४ ॥
जैसा सप्रेम जो भजे भक्तु । त्या भजनासवें भगवंतु
।
भुलला चाले स्वानंदयुक्तु । स्वयें सांभाळितु पदोपदीं
॥ ३३५ ॥
ऐसे आचरितां भागवतधर्म । बाधूं न शके कर्माकर्म
।
कर्मासी ज्याची आज्ञा नेम । तो पुरुषोत्तम भजनामाजीं
॥ ३३६ ॥
ऐसा भागवतधर्में गोविंदु । तुष्टला चाले स्वानंदकंदु
।
तेथें केवीं रिघे विधिनिषेधु । भक्तां प्रमादु
न कदा बाधी ॥ ३३७ ॥
जेवीं कां स्वामीचिया बाळा । अवरोधु न करवे द्वारपाळा
।
तेवीं भागवतधर्मभजनशीळा । कर्मार्गळा बाधूं न शके
॥ ३३८ ॥
ज्यासी भगवद्भजनीं विश्वासु । विधिनिषेधु त्याचा
दासु ।
देखोनि निजभजनविलासु । स्वयें जगन्निवासु सुखावे
॥ ३३९ ॥
भागवतधर्में राहे कर्म । तंव तंव सुखावे पुरुषोत्तम
।
सप्रेमभक्ता बाधी कर्म । हा वृथा भ्रम भ्रांतांसी
॥ ३४० ॥
कर्म करूं पावे प्रमादु । तंव प्रमादीं प्रगटे गोविंदु
।
यलागीं विधिनिषेधु । न शकती बाधूं हरिभक्तां ॥ ३४१
॥
अजामिळा कर्मबाध । यमपाशीं बांधितां सुबद्ध ।
तेथें प्रगटोनि गोविंद । केला अतिशुद्ध नाममात्रें
॥ ३४२ ॥
स्वधर्म कर्म हेच दोनी । निजसत्ता भोयी करूनी ।
जो पहुडे भजनसुखासनीं । तो पडे तैं दंडणी स्वधर्म-कर्मां
॥ २४३ ॥
भजनप्रतापसत्तलक्षणें । स्वधर्मकर्मां ऐसें दंडणें
।
वर्णाश्रमांचा ठावो पुसणें । होळी करणें कर्माची
॥ ३४४ ॥
एवं भागवतधर्में जे सेवक । स्वधर्मकर्म त्यांचें
रंक ।
तें राहों न शके त्यांसन्मुख । मा केवीं बाधक हों
शकेल ॥ ३४५ ॥
कैसे कैसे भागवतधर्म । केवीं भगवंती अर्पे कर्म
।
अतिगुह्य उत्तमोत्तम । निजभजनवर्म ऐक राया ॥ ३४६
॥
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा
बुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात् ।
करोति यद्यत्सकलं परस्मै
नारायणायेति समर्पयेत्तत् ॥ ३६ ॥
हेतुक अथवा अहेतुक । वैदिक लौकिक स्वाभाविक ।
भगवंतीं अर्पे सकळिक । या नांव देख "भागवतधर्म"
॥ ३४७ ॥
उदकीं तरंग अतिचपळ । जिकडे जाय तिकडे जळ ।
तैसें भक्ताचें कर्म सकळ । अर्पे तत्काळ भगवंतीं
॥ ३४८ ॥
ये श्लोकींचें व्याख्यान । पहिलें मानसिक अर्पण
।
पाठीं इंद्रियें बुद्धि अभिमान । कायिक जाण श्लोकान्वयें
॥ ३४९ ॥
भागवतधर्माची निजस्थिती । मन बुद्धि चित्त अहंकृती
।
आदिकरूनि इंद्रियवृत्ती । भगवंतीं अर्पिती तें
ऐक ॥ ३५० ॥
बाधूं न शके स्वधर्मकर्म । ऐक राया त्याचें वर्म
।
मनीं प्रगटला पुरुषोत्तम । अतिनिःसीम निजबोधें
॥ ३५१ ॥
म्हणोनि संकल्पविकल्प । अवघे झाले भगवद्रूप ।
यालागीं भक्त नित्य निष्पाप । सत्यसंकल्प हरिदास
॥ ३५२ ॥
जेवीं बुद्धिबळांचा खेळ । राजा प्रधान गजदळ ।
अवघे काष्ठचि केवळ । तेवीं संकल्प सकळ भगवद्रूप
॥ ३५३ ॥
जो जो संपल्प कामी कामु । तो तो होय आत्मारामु ।
तेथ भजनाचा संभ्रमु । अतिनिःसीमु स्वयें वाढें
॥ ३५४ ॥
जागृति सुषुप्ती स्वप्न । तिहीं अवस्थां होय भजन
।
तेथ अखंड अनुसंधान । निजबोधें पूर्ण ठसावलें अंगीं
॥ ३५५ ॥
मना होतां समाधान । समाधानें अधिक भजन ।
पूर्ण बाणलें अनुसंधान । ध्येय-ध्याता-ध्यान समरसें
भजे ॥ ३५६ ॥
तूर्या साक्षी उन्मनी । याही लाविल्या भगवद्भजनीं
।
जंववरी अवस्थापणीं । आपआपणीं मुकल्या नाहीं ॥
३५७ ॥
ऐसा भावनेवीण उपजे भावो । तो तो तत्काळ होय देवो
।
मग अर्पणाचा नवलावो । न अर्पितां पहा हो स्वयें होय
॥ ३५८ ॥
स्वरूपें मिथ्या केलें स्वप्न । जागृती सोलूनि
काढिलें ज्ञान ।
निवडोनि सुषुप्तिसुखसमाधान । तिहींतें पूर्ण एकत्र
केलें ॥ ३५९ ॥
तये स्वरूपीं सगळें मन । स्वयेंचि करी निजात्मार्पण
।
तेथींचें सुखसमाधान । भक्त सज्ञान जाणती स्वयें
॥ ३६० ॥
यापरी मानसिक जाण । सहज स्वरूपीं होय अर्पण ।
आतां इंद्रियांचें समर्पण । होय तें लक्षण ऐक राया
॥ ३६१ ॥
दीपु लाविजे गृहाभीतरीं । तोचि प्रकाशे गवाक्षद्वारीं
।
तेवीं मनीं प्रगटला श्रीहरी । तोचि इंद्रियांतरीं
भजनानंदु ॥ ३६२ ॥
तेचि इंद्रियव्यापार । सांगिजती सविस्तर ।
स्वाभाविक इंद्रियव्यवहार । भजनतत्पर परब्रह्मीं
॥ ३६३ ॥
जंव दृष्टि देखे दृश्यातें । तंव देवोचि दिसे तेथें
।
यापरी दृश्यदर्शनातें । अर्पी भजनसत्ते दृष्टीचा
विषयो ॥ ३६४ ॥
दृश्य द्रष्टा आणि दृष्टी । देखतां तिन्ही एकवटी
।
सहजें ब्रह्मार्पण ते दृष्टी । भक्त जगजेठी यापरी
अर्पी ॥ ३६५ ॥
दृश्य प्रकाशी दृश्यपणें । तेंचि दृष्टीमाजीं होय
देखणें ।
ऐसेनि अभिन्नपणें । दर्शनार्पणें भजती भक्त ॥ ३६६
॥
हे एकपणीं तीनही भाग । तिन्हीमाजीं एक अंग ।
ऐसें जें देखणें चांग । त्याचि अर्पणें साङ्ग सहजें
अर्पी ॥ ३६७ ॥
नाना पदार्थ प्रांजळे । नीच नवे देखती डोळे ।
परी अर्पणाचे सोहळे । निजात्ममेळें अर्पिती स्वयें
॥ ३६८ ॥
यापरी दृष्टीचें दर्शन । भक्त करिती ब्रह्मार्पण
।
आतां श्रवणाचें अर्पण । अर्पी तें लक्षण ऐक राया
॥ ३६९ ॥
जो बोलातें बोलविता । तोचि श्रवणीं झाला श्रोता
।
तोच अर्थावबोधु जाणता । तेथें ब्रह्मार्पणता सहजेंचि
॥ ३७० ॥
शब्दु शब्दत्वें जंव उठी । तंव शब्दविता प्रगटे
पाठींपोटीं ।
तेणें अकृत्रिम भजन उठी । ब्रह्मार्पणमिठी श्रवणीं
पडे ॥ ३७१ ॥
शब्दबोलासवें अर्थवाढी । तंव शब्दविता घे शब्दार्थगोडी
।
तेणें हरिभजनीं आवडी । स्वयें उठी गाढी श्रवणार्पणेंसीं
॥ ३७२ ॥
शब्द जंव कानीं पडे । तंव शब्दार्थें भजन वाढें ।
बोलवित्याच्या अंगा घडे । अर्पण उघडें करितांचि
॥ ३७३ ॥
बोलासी जो बोलविता । त्यासीं दृढ केली एकात्मता
।
तें भजन चढे श्रवणाच्या हाता । ब्रह्मार्पणता निजयोगें
॥ ३७४ ॥
सद्गुरुवचन पडतां कानीं । मनाचे मनपण विरे मनीं
।
तेंचि श्रवण ब्रह्मार्पणीं । भगवद्भजनीं सार्थकता
॥ ३७५ ॥
श्रवणेंचि यापरी श्रवण । करितां उठिलें ब्रह्मार्पण
।
हेतुरहित भगवद्भजन । स्वभावें जाण स्वयें होत
॥ ३७६ ॥
भजनें तुष्टला जगन्निवास । होय वासाचा निजवास ।
मग घ्राणद्वारा परेश । भोगी सुवास ब्रह्मार्पणेंसीं
॥ ३७७ ॥
जो सुमना सुमनपण जोडी । तो घ्राणाचेंही घ्राण होय
आवडी ।
मग नाना सुवासपरवडी । ब्रह्मार्पणप्रौढीं निजभोग
अर्पी ॥ ३७८ ॥
वासाचा अवकाश होय आपण । घ्राणीं ग्राहकपणें जाण
।
तो भोगुचि स्वयें संपूर्ण । कृष्णार्पण सहज होतु
॥ ३७९ ॥
रसना रस सेवूं जाये । तंव रसस्वादु देवचि होये ।
मग रसनेमाजीं येऊनि राहे । ब्रह्मार्पणें पाहे
रसभोगवृत्ती ॥ ३८० ॥
जे जे रसना सेवी गोडी । ते ते हरिरूपें धडफुडी ।
स्वादा येऊनि रोकडी । ब्रह्मार्पणपरवडी निजभोग
अर्पी ॥ ३८१ ॥
रस-रसना-रसस्वादु । त्रिविधभेदें निजअभेदु ।
रससेवनीं परमानंदु । स्वानंदकंदु वोसंडे ॥ ३८२
॥
कटु मधुर नाना रस । रसना सेवी सावकाश ।
परी ते अवघा ब्रह्मरस । स्वादीं सुरस परमानंदु ॥
३८३ ॥
यापरी रसीं रसना । भोगें रतली कृष्णार्पणा ।
आतां स्पर्शविषयरचना । अर्पे ब्रह्मार्पणा तें
ऐक राया ॥ ३८४ ॥
स्पर्श घेईजे निजदेहीं । तंव देहींच प्रगटे विदेही
।
मग स्पर्शी जें जें कांहीं । तो तो भोगु पाहीं ब्रह्मार्पणें
उठी ॥ ३८५ ॥
स्पर्शास्पर्शें जें स्पर्शिजे । तंव स्पर्शावया
नाडळे दुजें ।
तेणें एकपणाचेनि व्याजें । कृष्णार्पणवोजें भजन
प्रगटे ॥ ३८६ ॥
तेथ जो जो घेईजे पदार्थु । तो तो पदार्थु होय समर्थु
।
तेणेंचि भजनें परमार्थु । निजस्वार्थु निजभक्तां
॥ ३८७ ॥
द्यावया कांहीं देवा जाये । तंव देतां भजन कैसें
होये ।
देतें घेतें दान स्वयें । देवोचि होये निजांगें
॥ ३८८ ॥
जेउतें जेउतें चालवी पाये । तो तो मार्गु देवोचि
होये ।
मग पाउला पाउलीं पाहे । निजभजन होये ब्रह्मार्पणेंशीं
॥ ३८९ ॥
चरणा चरणा निजगती । तोचि निजांगें क्षितीची क्षिती
।
चालतां तैशिया युक्ती । सहज ब्रह्मस्थिति निजकर्में
अर्पी ॥ ३९० ॥
बोल बोलवितिया वदनीं भेटी । बोलणें लाजे त्याचिया
दृष्टी ।
ते लाज गिळून बोलणें उठी । निजभजनपुष्टी ब्रह्मार्पणेंसी
॥ ३९१ ॥
शब्द मावळे निःशब्दीं । निःशब्दचि बोलिजे शब्दीं
।
तोचि अर्पणाचा विधी । जाण त्रिशुद्धी समर्पितेनिशीं
॥ ३९२ ॥
बोलु बोलविता बोलाआंतु । तो बोलु अर्पणेंसींच
येतु ।
ऐसा शब्देंचि भजनार्थु । प्रकटे परमार्थु ब्रह्मार्पणेंसीं
॥ ३९३ ॥
ऐसा मनें-कर्में-वचनें । जो दृढावला भगवद्भजनें
।
तेंचि भजन अभिमानें । निजनिर्वाणें दृढ धरी ॥ ३९४
॥
तरंग समुद्राआंतौता । म्हणे माझेनि मेघु तत्त्वतां
।
जगातें निवविता जीवविता । तृषा हरिता चातकांची
॥ ३९५ ॥
माझेनि सस्यें पिकतीं । माझेनि सरिता उसळती ।
मागुती मजमाजीं मिळती । समरसती सिंधुत्वें ॥ ३९६
॥
तेवीं मुळींचें पूर्णपण । पावोनि भजे अभिमान ।
त्याचे भजनाचें लक्षण । सावधान अवधारीं ॥ ३९७ ॥
म्हणे मी सकललोककर्ता । कर्म करोनि अकर्ता ।
मी सर्वभोगभोक्ता । नित्य अभोक्ता मी एकु ॥ ३९८ ॥
सकळ लोकीं माझी सत्ता । सकळीं सकळांचा नियंता ।
सकळां सकळत्वें मी प्रकाशिता । होय मी शास्ता सकळिकांचा
॥ ३९९ ॥
सकळां भूतीं मी एकु । मीचि व्याप्य व्यापकु ।
जनिता जनयिता जनकु । न होनि अनेकु जगद्रूप मी ॥
४०० ॥
मी देवांचा आदिदेवो । देवीं देवपणा माझाचि भावो
।
व्ययामाजीं मी अज अव्ययो । अक्षरीं अक्षरभावो माझेनि
अंगें ॥ ४०१ ॥
ईश्वरीं जे जे सत्ता । ते ते माझी सामर्थ्यता ।
भगवंतीं भगवंतता । जाण तत्त्वतां माझेनि ॥ ४०२ ॥
मी आपरूपीं आपु । मी प्रकृतिपुरुषांचा बापु ।
सृष्टिरचनेचा संकल्पु । निर्विकल्पु पैं माझा ॥
४०३ ॥
मी आदीची अनादि आदी । मी समाधीची निजसमाधी ।
निजशुद्धीसी माझेनि शुद्धी । यापरी त्रिशुद्धी
अभिमानार्पण ॥ ४०४ ॥
मी अजन्मा न जन्मोनि जन्में । मी अकर्मा न करोनि
करीं कर्में ।
माझेनि योगें पुरुषोत्तमें । पाविजे महिमे उत्तमत्वाचे
॥ ४०५ ॥
सच्छब्दें माझें अंग । चिच्छब्दें मीचि चांग ।
न होनिया तिन्ही भाग । आनंद निर्व्यंग तोचि मी ॥
४०६ ॥
माझेनि सूर्यदृष्टी डोळस । मजमाजीं चिदाकाशाचा
अवकाश ।
माझेनि अंगें जगन्निवास । सावकाश नांदतु ॥ ४०७ ॥
अजा अजपणें मी अज । निःशेष निर्बीजां मी बीज ।
माझेनि निजांगें निज । निजभोज स्वयें नाचे ॥ ४०८
॥
अधिष्ठाना मजमाजीं अधिवासु । मी जगदीशाचा पूर्ण
ईशु ।
मी परम पुरुषाचाही पुरुषु । परेशा परेशु मीच स्वयें
॥ ४०९ ॥
असंत माझेनि संत होये । अचित् माझेनि चिदत्व लाहे
।
निजानन्दासीही पाहें । आनंदु निर्वाहे माझेनि ॥
४१० ॥
मी सकळ सिद्धींची निजसिद्धी । मी सर्वांगदेखणी
बुद्धीची बुद्धी ।
मोक्ष म्हणणें तोही उपाधी । जाण त्रिशुद्धी माझेनि
॥ ४११ ॥
मी साचार निजधर्म । मजमाजीं ब्रह्म विसरे कर्म ।
ब्रह्मसमाधीचें परब्रह्म । निजनिःसीम मीच मी ॥
४१२ ॥
हरि-हर-ब्रह्मा निजनिर्धारीं । हेही माझे अंशांशधारी
।
मि दशावतारांचा अवतारी । माझी निजथोरी मीही नेणें
। ॥ ४१३ ॥
ऐशिया नाना विवंचना । अभिमानें भजे भगवद्भजना
।
"ब्रह्माहमस्मि" दृढभावना । आपण आपणा पूर्णत्वें
अर्पी ॥ ४१४ ॥
जीव घालूनि पुर्णत्वाआंतु । जें जें अभिमान कल्पितु
।
तें तें साचचि स्वयें होतु । तेंही पूर्णत्व अर्पितु
निजपूर्णत्वीं ॥ ४१५ ॥
"ब्रह्माहमस्मि" नुसधें वचन । ये अहंते नाम भगवद्भजन
।
मा हा तंव तद्रूप होऊन । भजे अभिमान ब्रह्मार्पणेंसीं
॥ ४१६ ॥
सांडूनि देहबुद्धीचा केरु । भजनें उठिला अहंकारु
।
तो अपरोक्ष निजसाक्षात्कारु । पावूनि पूर्ण निर्धारु
पूर्णत्वें वर्ते ॥ ४१७ ॥
म्हणौनि मनना मीचि मनन । स्मरणा मीचि नित्य स्मरण
।
चित्तासी मी निजचिंतन । चिंत्यधर्मेंवीण सर्वदा
॥ ४१८ ॥
ज्याची सहसा प्राप्ति नव्हे । तें निजचित्तेंचि
चिंतावें ।
तंव अप्राप्तीची प्राप्ति पावे । चित्त निजानुभवें
सहज भजतां ॥ ४१९ ॥
तेव्हां निश्चितें जें जें चिंती चित्त । तें तें
स्वयेंचि होय समस्त ।
या प्रतीतीं चित्त भजत । ब्रह्मार्पणयुक्त निजबोधें
॥ ४२० ॥
नाथिलें चिंती ते "अतिचिंता" । आथिलें ते "निश्चिंतता"
।
आथी नाथी सांडिली चिंता । सहजें न भजतां भजन होये
॥ ४२१ ॥
चित्त चिंत्य आणि चिंतन । यापरी तिहींस जाहलें समाधान
।
तें समाधानही कृष्णार्पण । सहजी संपूर्ण स्वयें
होये ॥ ४२२ ॥
ऐसिया भगवद्भजनविधीं । भजनशील झाली बुद्धी ।
तैं सकळ कर्मीं समाधी । जाण त्रिशुद्धी स्वयें झाली
॥ ४२३ ॥
कर्माचरणीं समाधी । एक म्हणती न घडे कधीं ।
तें पावले नाहीं निजात्मबोधीं । जाण त्रिशुद्धी
विदेहा ॥ ४२४ ॥
ताटस्थ्या नांव समाधी । म्हणे त्याची ठकली बुद्धी
।
ते समाधी नव्हे त्रिशुद्धी । जाणावी नुसधी मुर्छा
आली ॥ ४२५ ॥
ताटस्थ्यापासूनि उठिला । तैं तो समाधीस मुकला ।
तेव्हां एकदेशी भावो आला । मंदही या बोला न मानिती
सत्य ॥ ४२६ ॥
समाधी आणि एकदेशी । बोलतां बोलणें ये लाजेसी ।
सत्य मानी ते शब्दपिशी । शुद्ध स्वरूपासी अनोळख
॥ ४२७ ॥
येथें प्राचीन अतिसमर्थ । तें मूर्च्छा आणोनि करी
तटस्थ ।
वांचूनि चालते बोलते समाधिस्थ । जाण पां निश्चित
वसिष्ठादिक ॥ ४२८ ॥
पाहें पां देवर्षि नारदु । विनोदें न मोडे समाधिबोधु
।
याज्ञवल्क्याचा समाधिसंबंधु । ऋषिप्रसिद्धु परिक्षा
केली ॥ ४२९ ॥
स्वरूप देखोनि मूर्च्छित जाहला । तो आपणियां आपण
तरला ।
स्वयें तरूनि जन उद्धरिला । तो बोधु प्रकाशिला शुकवामदेवीं
॥ ४३० ॥
यालागीं समाधि आणि व्युत्थान । या दोनी अवस्थांसहित
जाण ।
बुद्धी होये ब्रह्मार्पण । अखंडत्वें पूर्ण परमसमाधि
॥ ४३१ ॥
अर्जुना देऊनि निजसमाधी । सवेंचि घातला महायुद्धीं
।
परी तो कृष्ण कृपानिधी । ताटस्थ्य त्रिशुद्धी नेदीच
स्पर्शों ॥ ४३२ ॥
सकळ कर्मीं समाधी । हे सद्गुरुचि बोधी बुद्धी ।
तरी बुद्धींही त्रिशुद्धी । निजसमाधी न मोडे ॥ ४३३
॥
बुद्धीं आकळलें परब्रह्म । तैं अहैतुक चाले कर्म
।
हेंचि बुद्धीचें अर्पण परम । इतर तो भ्रम अनुमानज्ञान
॥ ४३४ ॥
स्वरूपीं दृष्टी निवधी । अनवच्छिन्न समानबुद्धी
।
कर्माकर्मीं अज्ञान न बाधी । "परमसमाधी" तिये
नांव ॥ ४३५ ॥
निःशेष गेलिया देहबुद्धी । स्वरूपपणें फुंज न बाधी
।
कर्माकर्मीं अज्ञान न बाधी । ते ’परमसमाधी’ निर्दुष्ट
॥ ४३६ ॥
ते स्वरूपीं निरवधी । भजनशीळ झाली बुद्धी ।
ते सकळ कर्मीं समाधी । निजार्पणविधी स्वयें जाहली
॥ ४३७ ॥
जेथें शमली मनाची आधी । ते जाणावी ’परमसमाधी’ ।
समाधी घेणें ते देहबुद्धी । काष्ठ तें त्रिशुद्धी
मूर्च्छितप्राय ॥ ४३८ ॥
मनासी ठाउकें नसे । इंद्रियीं व्यापारु तरी दिसे
।
कर्म निपजे जें ऐसें । तें जाणिजे आपैसें ’कायिक’
॥ ४३९ ॥
श्वासोच्छ्वासांचे परिचार । कां निमेषोन्मेषांचे
व्यापार ।
तेही नारायणपर । केले साचार निजस्वभावें ॥ ४४० ॥
तरी देहगेहवर्णाश्रमें । स्वभागा आलीं जीं जीं
कर्में ।
तीं तीं आचरोनि निजधर्में । पूर्वानुक्रमें अनहंकृती
॥ ४४१ ॥
साखरेचें कारलें प्रौढ । तें देठू-कांटेनशीं सर्वही
गोड ।
तेवीं इंद्रियकर्मगूढ । स्वादिष्ठ सदृढ ब्रह्मार्पणें
ब्रह्मीं ॥ ४४२ ॥
कर्मकलापु आघवा । आचरोनि आणि गौरवा ।
परी कर्तेपणाचिया गांवा । अहंभावो स्पर्शेना ॥
४४३ ॥
मजपासून झालें सत्कर्म । माझा आचार अति उत्तम ।
म्यां निरसिलें मरणजन्म । हा स्वभावें देहधर्म
उठोंचि नेणे ॥ ४४४ ॥
देहसंगें तरी वर्तणें । परी देहधर्म धरूं नेणे ।
देहस्वभाव लक्षणें । ब्रह्मार्पणें विचरिती ॥ ४४५
॥
देहधर्माचा नुठे फांटा । ज्ञानगर्वाचा न चढेचि
ताठा ।
यालागीं सहज भजनामाजिवटा । झाला तो पैठां अनहंकृती
॥ ४४६ ॥
त्यापासूनि जें जें निपजे । तें तें देवो म्हणे माझें
खाजें ।
यालागीं ब्रह्मार्पणवोजें । त्याचे स्वभाव सहजें
नार्पितां अर्पिती ॥ ४४७ ॥
परिसाचे कसवटीवर्हें । जें जें लागे तें तें साडेपंधरें
।
तेवीं निपजे जें जें शरीरें । तें तें खरें परब्रह्म
॥ ४४८ ॥
त्याचा खेळु तेंचि महापूजन । त्याची बडबड तेंचि
प्रिय स्तवन ।
त्याचे स्वभावीं स्वानंदपूर्ण । श्रीनारायण सुखावे
॥ ४४९ ॥
तो जेउती वास पाहे । आवडीं देवो तेउता राहे ।
मग पाहे अथवा न पाहे । तरी देवोचि स्वयें स्वभावें
दिसे ॥ ४५० ॥
तयासी चालतां मार्गें । तो मार्गु होइजे श्रीरंगें
।
तो देवाचिया दोंदावरी वेगें । चाले सर्वांगें डुल्लत
॥ ४५१ ॥
जें जें कर्म स्वाभाविक । तें तें ब्रह्मार्पण अहेतुक
।
या नांव भजन निर्दोख । ’भागवतधर्म’ देख या नांव ॥
४५२ ॥
स्वाभाविक जे वर्तन । तें सहजें होय ब्रह्मार्पण
।
या नांव शुद्ध आराधन । भागवतधर्म पूर्ण जाण राया
॥ ४५३ ॥
यापरी भगवद्भजनपथा । भय नाहीं गा सर्वथा ।
’अभय’ पुशिलें नृपनाथा । तें जाण तत्त्वतां भजनें
होय ॥ ४५४ ॥
येथें भयाचें कारण । राया तूं म्हणशील कोण ।
तेंही सांगों सावधान । ऐक श्रवणसौभाग्यनिधी ॥ ४५५
॥
भयं द्वितीयाभिनिवेशतः स्यात्
ईशादपेतस्य विपर्ययोऽस्मृतिः ।
तन्माययातो बुध आभजेत्तं
भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा ॥ ३७ ॥
आतां पूर्णत्वें सर्वत्र एक । तेथ जो म्हणे मी वेगळा
देख ।
तेंचि अज्ञान भयजनक । दुःखदायक अतिद्वंद्वें ॥
४५६ ॥
भयाचें मूळ दृढ अज्ञान । त्याचें निवर्तक मुख्य
ज्ञान ।
तेथ कां लागलें भगवद्भजन । ऐसा ज्ञानाभिमान पंडितां
॥ ४५७ ॥
ऐक राया येचि अर्थी । ज्ञानासी कारण मुख्य भक्ती
।
हा कृतनिश्चयो आमुच्या मतीं । तेही उपपत्ती अवधारीं
॥ ४५८ ॥
अज्ञानाचें मूळ माया । जे ब्रह्मादिकां न ये आया
।
गुणमयी लागली प्राणियां । जाण ते राया अति दुस्तर
॥ ४५९ ॥
त्या मायेचें मुख्य लक्षण । स्वस्वरूपाचें आवरण
।
द्वैतांचें जें स्फुरे स्फुरण । "मूळमाया" जाण
तिचें नांव ॥ ४६० ॥
ब्रह्म अद्वयत्वें परिपूर्ण । ते स्वरूपी स्फुरे
जें मीपण ।
तेंचि मायेचें जन्मस्थान । निश्चयें जाण नृपनाथा
॥ ४६१ ॥
ते मायेच्या निजपोटीं । भयशोकदुःखांचिया कोटी ।
ब्रह्माशिवादींचे लागे पाठी । इतरांची गोठी ते
कोण ॥ ४६२ ॥
ते माहामायेची निवृत्ती । करावया दाटुगी भगवद्भक्ती
।
स्वयें श्रीकृष्ण येचि अर्थीं । बोलिला अर्जुनाप्रती
गीतेमाजीं ॥ ४६३ ॥
" मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते "
भ. गीता-७.१४
माया म्हणिजे भगवच्छक्ती । भगवद्भजनें तिची निवृत्ती
।
आन उपाय तेथें न चलती । भक्त सुखें तरती हरिमाया
॥ ४६४ ॥
हरीची माया हरिभजनें । हरिभक्तीं सुखेंचि तरणें
।
हें निजगुह्य अर्जुनाचेनि कारणें । स्वयें श्रीकृष्णें
सांगितलें ॥ ४६५ ॥
मायेचि हेचि निजपुष्टी । स्वरूपीं विमुख करी दृष्टी
।
द्वैतभावें अत्यंत लाठी । भ्रमाची त्रिपुटी वाढवी
सदा ॥ ४६६ ॥
भयाचें जनक द्वैतभान । द्वैतजनक माया जाण ।
मायानिवर्तक ब्रह्मज्ञान । हें संत सज्ञान बोलती
॥ ४६७ ॥
ऐसें श्रेष्ठ जें ब्रह्मज्ञान । तें भक्तीचें पोसणें
जाण ।
न करितां भगवद्भजन । ब्रह्मज्ञान कदा नुपजे ॥ ४६८
॥
जरी जाहले वेदशास्त्रसंपन्न । तिहीं न करितां भगवद्भजन
।
मायानिवर्तक ब्रह्मज्ञान । तयांसीही जाण कदा नुपजे
॥ ४६९ ॥
शब्दज्ञानाची व्युत्पत्ती । दाटुगी होय लौकिक स्थिती
।
मायानिवर्तक ज्ञानप्राप्ती । न करितां हरिभक्ती
कदा नुपजे ॥ ४७० ॥
हरिगुणांची रसाळ कहाणी । ते ब्रह्मज्ञानाची निजजननी
।
हरिनामाचेनि गर्जनीं । जीव घेऊनि माया पळे ॥ ४७१
॥
माया पळतां पळों न लाहे । हरिनामधाकें विरोनि जाये
।
यालागीं हरिमाया पाहें । बाधूं न लाहे हरिभक्तां
॥ ४७२ ॥
नामाची परम दुर्धर गती । माया साहों न शके निजभक्ती
।
हरिभक्त माया सुखें तरती । यालागीं श्रीपती बोलिला
स्वयें ॥ ४७३ ॥
सायुज्याच्या चारी मुक्ती । अंकीं वाढवी भगवद्भक्ती
।
ते न करितां अनन्यगती । शास्त्रज्ञां मुक्ती न घडे
कदा ॥ ४७४ ॥
हरिभजनीं जे विमुख । त्यांसी सदा द्वैत सन्मुख ।
महाभयेंसीं दुःखदायक । प्रपंचु देख दृढ वाढे ॥ ४७५
॥
जेवीं एकाएकीं दिग्भ्रमु पडे । तो पूर्ण म्हणे
पश्चिमेकडे ।
तैसी वस्तुविमुखें वाढे । अतिगाढें मिथ्या द्वैत
॥ ४७६ ॥
द्वैताचिये भेदविहिरे । सुटती संकल्पविकल्पांचे
झरे ।
तेथ जन्ममरणांचेनि पूरें । बुडे एकसरे ब्रह्मांडगोळ
॥ ४७७ ॥
जन्ममरणांचिया वोढी । नाना दुःखांचिया कोडी ।
अभक्त सोशिती सांकडीं । हरिभक्तांतें वोढी स्वप्नींही
न लगे ॥ ४७८ ॥
भक्तीचें अगाध महिमान । तेथें रिघेना भवबंधन ।
तें करावया भगवद्भजन । सद्गुरुचरण सेवावे ॥ ४७९
॥
निजशिष्याची मरणचिंता । स्वयें निवारी जो वस्तुतां
।
तोचि सद्गुरु तत्त्वतां । येर ते गुरुता मंत्रतंत्रोपदेशें
॥ ४८० ॥
मंत्रतंत्र उपदेशिते । घरोघरीं गुरु आहेत आइते
।
जो शिष्यासी मेळवी सद्वस्तूतें । सद्गुरु त्यांते
श्रीकृष्ण मानी ॥ ४८१ ॥
गुरु देवो गुरु माता पिता । गुरु आत्मा ईश्वर वस्तुतां
।
गुरु परमात्मा सर्वथा । गुरु तत्त्वतां परब्रह्म
॥ ४८२ ॥
गुरूचे उपमेसमान । पाहतां जगीं न दिसे आन ।
अगाध गुरूचे महिमान । तो भाग्येंवीण भेटेना ॥ ४८३
॥
निष्काम पुण्याचिया कोडी । अगाध वैराग्य जोडे जोडी
।
नित्यानित्यविवेकआवडी । तैं पाविजे रोकडी सद्गुरुकृपा
॥ ४८४ ॥
सद्गुरुकृपा हातीं चढे । तेथें भक्तीचें भांडार
उघडे ।
तेव्हां कळिकाळ पळे पुढें । कायसें बापुडें भवभय
॥ ४८५ ॥
गुरूतें म्हणो मातापिता । ते एकजन्मीं सर्वथा ।
हा सनातन तत्त्वतां । जाण पा वस्तुतां मायबापु ॥
४८६ ॥
अधोद्वारें उपजविता । ते लौकिकीं मातापिता ।
अधोद्वारा आतळों नेदिता । तो सद्गुरु पिता सत्यत्वें
शिष्यां ॥ ४८७ ॥
गुरूतें म्हणों कुळदेवता । तिची कळकर्मीच पूज्यता
।
हा सर्व कामीं अकर्ता । पूज्य सर्वथा सर्वार्थीं
॥ ४८८ ॥
गुरु म्हणो देवासमान । तंव देवांसी याचेनि देवपण
।
मग त्या सद्गुरूसमान । देवही जाण तुकेना ॥ ४८९ ॥
गुरु ब्रह्म दोनी समान । हेही उपमा किंचित न्यून
।
गुरुवाक्ये ब्रह्मा ब्रह्मपण । तें सद्गुरुसमान
अद्वयत्वें ॥ ४९० ॥
यालागी अगाध गुरुगरिमा । उपमा नाहीं निरुपमा ।
ब्रह्मीं-ब्रह्मत्व-प्रमाण-प्रमा । हे वाक्यमहिमा
गुरूची ॥ ४९१ ॥
ब्रह्म सर्वांचे प्रकाशक । सद्गुरु तयाचाही प्रकाशक
।
एवं गुरूहूनि अधिक । नाहीं आणिक पूज्यत्वें ॥ ४९२
॥
यालागीं गुरूतें मनुष्यबुद्धीं । पाहों नये गा
त्रिशुद्धी ।
ऐशिये भावार्थबुद्धी । सहजें चित्तशुद्धी सच्छिष्यां
॥ ४९३ ॥
ज्यांचा गुरुचरणीं निःसीम भावो । त्यांचा मनोरथ
पुरवी देवो ।
गुरुआज्ञा देवो पाळी पहा हो । गुरुवाक्यें स्वयमेवो
जड मूढ तारी ॥ ४९४ ॥
ब्रह्मभावें जे गुरुसेवक । देवो त्यांचा आज्ञाधारक
।
त्यांसी नित्य पुरवी निजात्मसुख । हे गुरुमर्यादा
देख नुल्लुंघी देवो ॥ ४९५ ॥
देवो गुरुआज्ञा स्वयें मानी । तंव गुरु देवासी
पूज्यत्व आणी ।
एवं उभयतां अभिन्नपणीं । भावार्थियांलागोनी तारक
॥ ४९६ ॥
सद्भावो नाहीं अभ्यंतरीं । बाह्य भक्ति भावेंचि
करी ।
ते भावानुसारें संसारीं । नानापरी स्वयें ठकती
॥ ४९७ ॥
ठकले ते मनुष्यगती । ठकले ते निःस्वार्थी ।
ठकले ते ब्रह्मप्राप्ती । दंभें हरिभक्ती कदा नुपजे
॥ ४९८ ॥
येथ भावेंवीण तत्त्वतां । परमार्थु न ये हाता ।
सकळ साधनांचे माथां । जाण तत्त्वतां सद्भावो ॥
४९९ ॥
कोरडिये खांबीं धरितां सद्भावो । तेथेंचि प्रगटे
देवाधिदेवो ।
मा सद्गुरु तंव तो पहा वो । स्वयें स्वयमेवो परब्रह्म
॥ ५०० ॥
यालागी गुरुभजनापरता । भजावया मार्गु नाही आयता
।
ज्ञान-भक्ति जे तत्त्वतां । ते जाण सर्वथा सद्गुरुभक्ति
॥ ५०१ ॥
गुरुहूनि श्रेष्ठ ब्रह्म । म्हणतां गुरुत्वा आला
कनिष्ठ धर्म ।
ऐसा भाव धरितां विषम । ब्रह्मसाम्य शिष्यां नुपजे
॥ ५०२ ॥
आम्हां सद्गुरु तोचि परब्रह्म । ऐसा नित्य निजभाव
सप्रेम ।
हेचि गुरुसेवा उत्तमोत्तम । शिष्य परब्रह्म स्वयें
होये ॥ ५०३ ॥
ऐशिये गुरुसेवेआंत । प्रह्लाद झाला द्वंद्वातीत
।
नारद स्वानंदें गात नाचत । ब्रह्मसाम्यें विचरत
सुरासुरस्थानें ॥ ५०४ ॥
ऐसीचि गुरुसेवा करितां । चुकली अंबरीषाची गर्भव्यथा
।
ते गर्भ जाहला देवोचि साहता । भक्ता भवव्यथा बाधों
नेदी ॥ ५०५ ॥
ऐशिया अभिन्न भावना । सुबुद्धी भजती गुरुचरणां
।
ते पढियंते जनार्दना । त्यांसी भवभावना शिवों नेदी
॥ ५०६ ॥
गुरु ब्रह्म दोनी एक । शिष्यही असे तदात्मक ।
जे भेदें मानिती वेगळिक । तेही मायिक कवि सांगे ॥
५०७ ॥
अविद्यमानोऽप्यवभाति हि द्वयोः
ध्यातुर्धिया स्वप्नमनोरथौ यथा ।
तत्कर्मसङ्कल्पविकल्पकं मनो
बुधो निरुन्ध्याद् अभयं ततः स्यात् ॥ ३८ ॥
पुरुषासी जो प्रपंचु दिसे । तो नसतांचि मिथ्या आभासे
।
जेवीं कां एकला निद्रावशें । स्वप्नीं निजमानसें
जग कल्पी ॥ ५०८ ॥
असोनि निद्रावश दिसे स्वप्न । जो जागा होवोनि आपण
।
करूं बैसे मनोरथध्यान । तो नसतेंचि जन वन एकत्वीं
देखे ॥ ५०९ ॥
हो कां घालोनि आसन । जो करी मूर्तिचिंतन ।
त्यासी ध्येय-ध्याता-उपचार-ध्यान । नसतेंच जाण कल्पित
भासे ॥ ५१० ॥
जेवीं धनलोभ्याचें हारपे धन । परी वासना न सांडी
धनधान्य ।
धनातें आठवितां मन । धनलोभें पूर्ण पिसें होये ॥
५११ ॥
मन स्वयें जरी नव्हे धन । तरी धनकोश आठवी मन ।
तंव स्मृती वळघे वन । व्यामोहें पूर्ण पिसें होये
॥ ५१२ ॥
तेवीं व्यामोहाचें पूर्ण भरित । मिथ्या भासे देहादि
द्वैत ।
तें अहंभावें मानितां आप्त । भवभय निश्चित आदळे
अंगीं ॥ ५१३ ॥
भवभयाचे कारण । मनःकल्पना मुख्य जाण ।
त्या मनाचें करावया निरोधन । सद्गुरुवचननिजनिष्ठा
॥ ५१४ ॥
हें जाणोनि सच्छिष्य ज्ञाते । गुरुवाक्यें विश्वासयुक्तें
।
विवेकवैराग्याचेनि हातें । निजमनातें आकळिती ॥
५१५ ॥
तेचि आकळती हातवटी । संक्षेपें राया सांगेन गोष्टी
।
सद्गुरुवाक्य परिपाटी । जे मनातें थापटी निजबोधें
॥ ५१६ ॥
चंचळत्वें विषयध्यान । करितां देखे जें जें मन ।
तें तें होय ब्रह्मार्पण । सद्गुरुवचननिजनिष्ठा
॥ ५१७ ॥
धरूनियां विषयस्वार्थु । मनें जो जो घेइजे अर्थु
।
तो तो होय परमार्थु । हा अनुग्रहो समर्थु गुरुकृपेचा
॥ ५१८ ॥
जो भुईभेणें पळों जाये । तो जेथें पळे तेथें भू
ये ।
मग येणेंजाणें स्वयें राहे । ठायीं ठाये पांगुळला
॥ ५१९ ॥
तैसें मनासी लाविजे वर्म । जें जें देखे तेंचि ब्रह्म
।
जें जें करूं बैसे कर्म । तेथ पुरुषोत्तम स्वयें
प्रगटे ॥ ५२० ॥
एवं इंद्रियवृत्तिउल्लाळे । मोडिले गुरुवाक्यप्रतीतिबळें
।
निजाधिष्ठानमेळें । कळासलें येके वेळे अखंड कुलुप
॥ ५२१ ॥
ऐसें नेमितां बाह्य कर्म । मनाचा मोडे द्वैत भ्रम
।
तंव बाह्य परब्रह्म । पूर्ण चिद्व्योम कोंदाटे
॥ ५२२ ॥
ऐसें भजनें मन नेमितां स्वयें । न रिघे कल्पांतकाळभये
।
भक्त होऊनियां निर्भयें । विचरती स्वयें निःशंक
॥ ५२३ ॥
हे अगाध निष्ठा परिपूर्ण । भोळ्याभाळ्या न टके जाण
।
यालागी सुगम साधन । सांगेन आन तें ऐक ॥ ५२४ ॥
श्रृण्वन्सुभद्राणि रथाङ्गपाणेः
जन्मानि कर्माणि च यानि लोके ।
गीतानि नामानि तदर्थकानि
गायन्विलज्जो विचरेदसङ्गः ॥ ३९ ॥
तरावया भाळेभोळे जन । मुख्य चित्तशुद्धीच कारण
।
जन्मकर्म हरीचे गुण । करावे श्रवण अत्यादरें ॥ ५२५
॥
चुकल्या पुत्राची शुद्धिवार्ता । जेणें सादरें
ऐके माता ।
तेणें सादरें हरिकथा । सार्थकता परिसावी ॥ ५२६ ॥
हरीचीं जन्मकर्में अनंत गुण । म्हणाल त्यांचें
नव्हेल श्रवण ।
लोकप्रसिद्ध जें जें पुराण । तें श्रद्धा संपूर्ण
ऐकावें ॥ ५२७ ॥
बहु देव बोलिले पुराणीं । तेही लागती ज्याचे चरणीं
।
तो समर्थ चक्रपाणी । जो वेदपुराणीं वंदिजे ॥ ५२८
॥
त्याचीं जीं जीं जन्मे अतिअद्भुत । जीं जीं कर्मे
परमार्थयुक्त ।
स्वमुखें बोलिला भगवंत । तीं तीं ज्ञानार्थ परिसावीं
॥ ५२९ ॥
जें जें केलें पुराणश्रवण । तें तें व्यर्थ होय मननेंविण
।
यालागीं श्रवण-मनन । सावधान करावें ॥ ५३० ॥
मोले घेतली जे गाये । दुभतें खातां विषय होये ।
तेचि दान देतां लवलाहें । दुभती होये परमामृतें
॥ ५३१ ॥
तेवीं केले जें श्रवण । तें मननें परम पावन ।
तेंचि उपेक्षितां जाण । परिपाकीं पूर्ण वांझ होये
॥ ५३२ ॥
हरिनाम पडतां श्रवणीं । एकां गळोनि जाये वदनीं ।
एकां ये कानींचे ते कानीं । जाय निघोनि हरिनाम ॥
५३३ ॥
हरिनाम पडतां श्रवणीं । ज्याचे रिघे अंतःकरणीं
।
सकळ पापा होवोनि धुणी । हरिचरणीं तो विनटे ॥ ५३४
॥
यापरी श्रवणीं श्रद्धा । मननयुक्त करितां सदा ।
तैं विकल्प बाधीना कदा । वृत्तिं शुद्धा स्वयें
होये ॥ ५३५ ॥
ऐसें मननयुक्त श्रवण । करितां वोसंडे हर्ष पूर्ण
।
तेणें हर्षें हरिकिर्तन । करी आपण स्वानंदें ॥ ५३६
॥
हरिचरित्रें अगाध । ज्ञानमुद्रा-पदबंध ।
कीर्तनीं गातां विशद । परमानंद वोसंडे ॥ ५३७ ॥
वानिती अजन्मयाचीं जन्में । वानिती अकर्मयाचीं
कर्में ।
स्मरती अनामियाचीं नामें । अतिसप्रेमें डुल्लत
॥ ५३८ ॥
साधावया निजकाज । सांडूनि लौकिकाची लाज ।
कीर्तनी नाचती भोज । अतिनिर्लज्ज निःशंक ॥ ५३९ ॥
कीर्तनें निर्दळिले दोष । जप तप ठेले निरास ।
यमलोक पाडिला वोस । तीर्थाची आस निरास जाहली ॥ ५४०
॥
यमनियमां पडती उपवास । मरों टेंकले योगाभ्यास ।
कीर्तनगजरें हृषीकेश । निर्दळी दोष नाममात्रे ॥
५४१ ॥
कीर्तनाचा घडघडाट । आनंदु कोंदला उद्भट ।
हरुषें डोले वैकुंठपीठ । तेणें सुखें नीलकंठ तांडवनाचें
नाचतु ॥ ५४२ ॥
यापरी हरिकीर्तन । देत परम समाधान ।
हा भक्ति-राजमार्ग पूर्ण । ये मार्गीं स्वयें रक्षण
चक्रपाणी कर्ता ॥ ५४३ ॥
चक्र घेऊनि भक्तांचे ठायीं । म्हणे तुझें कार्य
कायी ।
मज जगीं वैरीचि नाहीं । भक्तद्वेषी पाहीं निजशस्त्रें
नाशी ॥ ५४४ ॥
चक्रें अभिमानाचा करी चेंदा । मोहममता छेदी गदा
।
शंखें उद्बोधी निजबोधा । निजकमळें सदा निजभक्त
पूजी ॥ ५४५ ॥
जेथें चक्रपाणी रक्षिता । तेथें न रिघे भवभयाची
कथा वार्ता ।
यापरी कीर्तिवंता । हरि सर्वथा स्वयें रक्षी ॥ ५४६
॥
ज्यांसी न करवे कथाश्रवण । अथवा न टके हरिकीर्तन
।
तिंहीं करावें नामस्मरण । राम-कृष्ण-गोविंद ॥ ५४७
॥
अच्युत-नामाची निजख्याती । चेवल्या कल्पांतीं हों
नेदी च्युती ।
त्या नामातें जे नित्य स्मरती । ते जाण निश्चितीं
अच्युतावतार ॥ ५४८ ॥
रामकृष्णादी नामश्रेणी । अखंड गर्जे ज्यांची वाणी
।
त्यांसी तीर्थें येती लोटांगणीं । सुरवर चरणीं
लागतीं स्वयें ॥ ५४९ ॥
बाप नामाचें निजतेज । यम वंदी चरणरज ।
नामापाशीं अधोक्षज । चतुर्भुज स्वयें तिष्ठे ॥
५५० ॥
नामाचेनि पडिपाडें । कायिसें भवभय बापुडें ।
कळिकाळाचें तोंड कोणीकडे । नामापुढें रिघावया ॥
५५१ ॥
जेवढी नामाची शक्ती । तेवढें पाप नाहीं त्रिजगतीं
।
नामापाशी चारी मुक्ती । जाण निश्चित्तीं विदेहा
॥ ५५२ ॥
ऐक राया सावधान । नामापरतें सुगम साधन ।
सर्वथा नाहीं नाहीं आन । निश्चय जाण नेमस्त ॥ ५५३
॥
जन्म-नाम-कर्में श्रीधर । श्रवणें उद्धरती पामर
।
यालागीं हरिलीला सुभद्र । शास्त्रज्ञ नर वर्णिती
॥ ५५४ ॥
ऐसा बाणल्या भक्तियोग । न धरी जाणपणाचा फूग ।
त्यजूनि अहंममतापांग । विचरती निःसंग हरिकीर्तनें
॥ ५५५ ॥
करितां श्रवण स्मरण कीर्ति । तेणें वाढे सप्रेम
भक्ति ।
भक्त विसरे देहस्फुर्ति । ऐक तेही स्थिति सांगेन
राया ॥ ५५६ ॥
एवंव्रतः स्वप्रियनामकीर्त्या
जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चैः ।
हसत्यथो रोदिति रौति गायति
उन्मादवत् नृत्यति लोकबाह्यः ॥ ४० ॥
हरिनामगुणकीर्तनकीर्ती । अखंड आवडे जागृतीं ।
स्वप्नींही तेचि स्थिती । दृढ हरिभक्ती ठसावे ॥
५५७ ॥
ऐशियापरी भक्तियुक्त । दृढतर जाहलें ज्याचें व्रत
।
तंव तंव होय आर्द्रचित्त । प्रेमा अद्भुत हरिनामकीर्ती
॥ ५५८ ॥
आत्मा परमप्रिय हरी । त्याचे नामकीर्तीचा हर्ष
भारी ।
नित्य नवी आवड वरी । सबाह्याभ्यंतरीं हरि प्रगटे
॥ ५५९ ॥
चुकल्या मायपूतां संकटीं । एकाकीं बहुकाळें जाहली
भेटी ।
तेणें वोरडे घालोनि मिठी । चाले जेवीं पोटीं अनिवार
रुदन ॥ ५६० ॥
तेवीं जीवशिवां अवचटी । भक्तीचे पेठे जाहली भेटी
।
आत्मसाक्षात्कारें पडे मिठी । ते संधीमाजीं उठी
अनिवार रुदन ॥ ५६१ ॥
परमात्मयासी आलिंगन । तेणें अनिवार स्फुंदन ।
रोमांचित रुदन । सप्रेम पूर्ण उसासोनि करी ॥ ५६२
॥
सवेंचि गदगदोनि हांसे । मानी मजमाजींच मी असें ।
चुकलों भेटलों हें ऐसें । देखोनि आपुलें पिसें हांसोंचि
लागे ॥ ५६३ ॥
मी अखंडत्वें स्वयें संचलों । अभेदपूर्णत्वें अनादि
रचलों ।
तो मी अव्ययो म्हणे जाहलों मेलों । येणें आठवें डोलडोलों
हांसोंचि लागे ॥ ५६४ ॥
पळतां दोराच्या सर्पाभेण । पडे अडखळे भयें पूर्ण
।
तोच दोरातें वोळखोन । आपणिया आपण स्वयें हांसे ॥
५६५ ॥
तेवीं संसाराचा अभावो । देहभाव समूळ वावो ।
तेथें नाथिली ममता अहंभावो । मज होता पहा वो म्हणूनि
हांसे ॥ ५६६ ॥
बाप गुरुवाक्य निजनिर्वाहो । देहीं असतां विदेहभावो
।
माझे चारी देह झाले वावो । येणें अनुभवें पहा वो
गर्जों लागे ॥ ५६७ ॥
म्हणे धन्य धन्य भगवद्भक्ती । जिणें मिथ्या केल्या
चारी मुक्ती ।
मी परमात्मा निजनिश्चितीं । येणें उल्हासें त्रिजगती
गर्जवी गजरें ॥ ५६८ ॥
धन्य भगवंताचें नाम । नामें केलों नित्य निष्काम
।
समूळ मिथ्या भवभ्रम । गर्जोनि निःसीम हाक फोडी ॥
५६९ ॥
आतां दुजें नाहींच त्रिलोकीं । दिसे तें तें मीच
मी कीं ।
मीच मी तो एकाकी । येणें वाक्यें अलोलिकी हाक फोडी
॥ ५७० ॥
दुर्धर भवबंध ज्याचेनि । निःशेष गेला हारपोनी ।
त्या सद्गुरूच्या निजस्तवनीं । गर्जवी वाणी अलोलिक
॥ ५७१ ॥
म्हणे संसार झाला वावो । जन्ममरणांचा अभावो ।
कळिकाळासी नाहीं ठावो । म्हणोनियां पहा वो हाक फोडी
॥ ५७२ ॥
ऐशा हांकावरी हाका । फोडूं लागे अलोलिका ।
सवेंचि गाये निजात्मसुखा । स्वानंदें देखा डुल्लतु
॥ ५७३ ॥
परम सख्याची गोड कथा । तृप्ती न बाणे स्वयें सांगतां
।
तेवीं निजानुभवें हरि गातां । धणी सर्वथा पुरेना
॥ ५७४ ॥
त्याचें गाणें ऐकतां । सुखरूप होय सज्ञान श्रोता
।
मुमुक्षां होय परमावस्था । जरी तो अवचिता गावों
लागे ॥ ५७५ ॥
गातां पदोपदीं निजसुख । कोंदाटे अधिकाअधिक ।
वोसंडितां परम हरिख । स्वानंदें अलोलिक नाचों लागे
॥ ५७६ ॥
सारूनि दुजेपणाचें काज । निरसोनि लौकिकाची लाज
।
अहंभावेंविण सहज । आनंदाचे भोजें अलोलिक नाचे ॥
५७७ ॥
जो मोलें मदिरा खाये । तो मदिरानंदें नाचे गाये ।
जेणें ब्रह्मानंदु सेविला आहे । तो केवीं राहे आवरला
॥ ५७८ ॥
यालागीं तो लोकबाह्यता । स्वये नाचे ब्रह्मउन्मादता
।
लोक मानिती तया पिशाचता । हा बोधु पंडितां सहजा न
कळे ॥ ५७९ ॥
त्याचिया निजबोधाची कथा । ऐक सांगेन नृपनाथा ।
एक भगवंतावांचून सर्वथा । त्यासी लौकिकता दिसेना
॥ ५८० ॥
खं वायुमग्निं सलिलं महीं च
ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन् ।
सरित्समुद्रांश्च हरेः शरीरं
यत्किंच भूतं प्रणमेदनन्यः ॥ ४१ ॥
ब्रह्मउन्मादपरमानंदें । जंव जंव पाहे स्वानंदबोधें
।
तंव तंव चराचर पूर्णानंदें । देखे स्वानंदकंदें
दुमदुमित ॥ ५८१ ॥
पृथ्वी आप तेज वायु नभ । देखे हरिरूप स्वयंभ ।
भूतां महाभूतांचें डिंभ । न देखे भिन्न कोंभ अभिन्नत्वें
॥ ५८२ ॥
जेवीं न मेळवितां मेळा । पाहतां जैसा केळीचा कळा
।
स्वयें विकासे फळांदळां । तेवीं वस्तु हे पांचाला
भूतभौतिकात्मक ॥ ५८३ ॥
जेवीं कांतोनियां रंध्रसळे । स्फटिकदीपगृहअंगमेळें
।
चितारिलीं अश्वगजदळें । तीं भासती सोज्ज्वळें आंतुलेनि
दीपें ॥ ५८४ ॥
तेवीं सोमसूर्यादि तेजशक्ती । कां वन्हि नक्षत्रें
जे लखलखिती ।
जननयनादि निजदीप्ती । देखे आत्मज्योती सतेज ॥ ५८५
॥
युक्तीं मेळवितां द्रव्यांतर । अग्नि परी भासे
पुष्पाकार ।
तेवीं वस्तु स्वलीला साचार । रविचंद्राकारा नानात्वें
भासे ॥ ५८६ ॥
पृथ्वी गंधरूपें स्वयें असे । तो गंधु कस्तूर्यादिकीं
भासे ।
तेवीं भगवत्सत्ता सर्वत्र असे । परी सात्त्विकीं
दिसे अतिप्रगट ॥ ५८७ ॥
यालागीं सात्त्विकाठायीं सत्त्व । तेथ देखे भवगत्तत्त्व
।
सत्त्वें सत्त्वंतां महत्त्व । अति मान्यत्व हरिरूपें
॥ ५८८ ॥
पृथ्वीसी जळावरण आहे । तेंचि चतुःसमुद्र नांव लाहे
।
तैसें देवाचेंचि अंग पाहे । दिशात्वें वाच्य होये
दशदिशां ॥ ५८९ ॥
पूर्वपश्चिमादि योग । दशदिशांचे दिग्विभाग ।
तेही देवाचेंचि अंग । तद्रूप श्रीरंग स्वयें भासे
॥ ५९० ॥
तृण दूर्वा दर्भ द्रुम । देखोनि म्हणे हेही हरीचे
रोम ।
अनोळखा हें अतिविषम । निजांगीं सर्व सम हरिरूप पाहतां
॥ ५९१ ॥
जैशा आपुल्या अंगोळिया । गणितां दिसती वेगळालिया
।
परी असती लागलिया । स्वयें सगळिया अखंड अंगीं ॥ ५९२
॥
तेवीं वन-वल्ली-दर्भ-दांग । देखोनि म्हणे हे हरीचें
अंग ।
अनन्यभावें लगबग । भिन्नभाग देखेना ॥ ५९३ ॥
म्हणे दूर्व-द्रुम-वन-वल्ली । हेचि अनंत कोटि रोमावळी
।
हरीचेनि अंगें असे वाढली । त्या निजशोभा शोभली हरिरूपत्वें
॥ ५९४ ॥
जेवीं वटाच्या पारंबिया । लोंबोनि वाढती वेगळालिया
।
त्याही वटरूपें संचलिया । वटत्वा मुकलिया म्हणों
नये ॥ ५९५ ॥
तेवीं चैतन्यापासोनि वोघ । निघाले सरितारूप अनेग
।
तेही चैतन्यघन चांग । चिद्रूपें साङ्ग सदा वाहती
॥ ५९६ ॥
हो कां चंद्रबिंबीं अमृत जैसे । बिंबीं बिंबरूप
होऊनि असे ।
तेवीं भगवंतीं संसारु भासे । भजनविश्वासें भगवद्रूप
॥ ५९७ ॥
ऐसे वेगवेगळे भाग । पाहतां उल्हासे जंव चांग ।
तंव अवघें उघडें जग । देवोचि साङ्ग स्वयें झाला ॥
५९८ ॥
यालागीं सर्व भूतांचे ठायीं । अनन्यशरण कैसा पाहीं
।
लवण जैसें सागरापायीं । ठायीं ठायीं जडोनि ठाके
॥ ५९९ ॥
तेथ मुंगीही देखोनि जाण । हरिरूपीं वंदी आपण ।
मशकासही अनन्यशरण । घाली लोटांगण भगवद्रूपें ॥
६०० ॥
गो-खर-चांडाळ-श्वान । अतिनिंद्य जे हीन जन ।
ते भगवद्रूप देखोनि पूर्ण । घाली लोटांगण अनन्यभावें
॥ ६०१ ॥
हरिरूपें देखे पाषाण । भगवद्रूपें वंदी तृण ।
जंगमस्थावरादिकां शरण । घाली लोटांगण चिदैक्यभावें
॥ ६०२ ॥
करितां हरिनामस्मरणकीर्ती । एकाएकी एवढी प्राप्ती
।
झाली म्हणसी कैशा रितीं । ऐकें नृपती तो भावो ॥ ६०३
॥
करितां पूजाविधिविधान । कां श्रवण स्मरण कीर्तन
।
सर्वदा चिदैक्यभावना पूर्ण । "पूर्ण प्राप्ति"
जाण त्यातेंचि वरी ॥ ६०४ ॥
भक्तिः परेशानुभवो विरक्तिः
अन्यत्र चैष त्रिक एककालः ।
प्रपद्यमानस्य यथाश्नतः स्युः
तुष्टिः पुष्टिः क्षुदपायोऽनुघासम् ॥ ४२ ॥
आइके विदेहा चक्रवर्ती । ऐशी जेथें भगवद्भक्ती
।
तीपाशीं विषयविरक्ती । ये धांवती गोवत्स न्यायें
॥ ६०५ ॥
हें असो जेवीं जावळीं फळें । हों नेणें येरयेरां
वेगळें ।
तेवीं भक्ति विरक्ति एके काळें । भक्त तेणें बळें
बळिष्ठ होती ॥ ६०६ ॥
जेथ भक्ती आणि विरक्ती । नांदो लागती सहजस्थिती
।
तेथेंचि पूर्णप्राप्ती । दासीच्या स्थितीं सर्वदा
राबे ॥ ६०७ ॥
यापरी भगवद्भक्ती । पूर्ण दाटुगी त्रिजगती ।
भक्तांघरीं नांदे प्राप्ती । भक्तिविरक्तिनिजयोगें
॥ ६०८ ॥
भक्ति विरक्ति अनुभवप्राप्ती । तिन्ही एके काळें
होती ।
ऐक राया तेही स्थिती । विशदोक्तीं सांगेन ॥ ६०९ ॥
जैसी कीजे भगवद्भक्ती । तैसीच होय विषयविरक्ती
।
तदनुसारें अनुभवस्थिती । ती भक्त पावती तेचि क्षणीं
॥ ६१० ॥
जेवीं कां भुकेलियापाशीं । ताट वाढिलें षड्रसीं
।
तो पुष्टि तुष्टि क्षुधानाशासी । जेवीं ग्रासोग्रासीं
स्वयेंचि पावे ॥ ६११ ॥
जितुका जितुका घेइजे ग्रास । तितुका तितुका क्षुधेचा
नाश ।
तितुकाचि पुष्टिविन्यास । सुखोल्लास तितुकाचि
॥ ६१२ ॥
पुष्टि तुष्टि क्षुधानाशनी । जेवीं एके काळें येती
तिनी ।
भोक्ता पावे स्वयें भोजनीं । तेवीं भगवद्भजनीं
भक्त्यादि त्रिकु ॥ ६१३ ॥
सद्भावें करितां भगवद्भक्ती । भक्ति-विरक्ति-भगवद्प्राप्ती
।
तिनी एके काळें होती । ऐशिया युक्तीं जाणिजे राया
॥ ६१४ ॥
भक्ती म्हणिजे सर्व भूतीं । सप्रेम भजनयुक्ती ।
प्राप्ती म्हणिजे अपरोक्षस्थिती । भगवत्स्फूर्ती
अनिवार ॥ ६१५ ॥
विरक्ति म्हणिजे ऐशी पहा हो । स्त्रीपुत्रदेहादि
अहंभावो ।
समूळ जेथें होय वावो । विरक्ति निर्वाहो या नांव
राया ॥ ६१६ ॥
यापरी भजनाचे पोटीं । भक्ति-विरक्ति-प्राप्ति त्रिपुटी
।
ऐक्यभावें सद्भक्तां उठी । हरिभजनदिठी एकेचि काळीं
॥ ६१७ ॥
यालागीं राया निजहितार्थीं । आदरें करावी हरिभक्ती
।
तेणें अवश्य भगवत्प्राप्ती । उपसंहारार्थी कवि
सांगे ॥ ६१८ ॥
इत्यच्युताङ्घ्रिं भजतोऽनुवृत्त्या
भक्तिर्विरक्तिर्भगवत्प्रबोधः ।
भवन्ति वै भागवतस्य राजन्
ततः परां शान्तिमुपैति साक्षात् ॥ ४३ ॥
यापरी अनन्य भक्ती । जे सर्वदा सर्वभूतीं करिती
।
ते भक्ती-विरक्ती-भगवत्प्राप्ती । सहजें पावती
अनायासें ॥ ६१९ ॥
राया हरिभक्तिदिव्यांजन । तें लेऊनि भक्त सज्जन
।
साधिती भगवन्निधान । निजभजनमहायोगें ॥ ६२० ॥
करितां ऐक्यभावें निजभक्ती । उत्कृष्ट उपजे पूर्ण
शांती ।
तेणें होये असतांची निवृत्ती । भक्तां पूर्णप्राप्ति
परमानंदें ॥ ६२१ ॥
यालागीं धन्य भगवद्भक्त । इंद्रियीं वर्तता विषयी
विरक्त ।
देहीं असोनि देहातीत । नित्यमुक्त हरिभजनें ॥ ६२२
॥
भावें करितां भगवद्भक्ती । भक्त मुक्तीही न वंछिती
।
तरी त्यांपाशी चारी मुक्ती । दास्य करिती सर्वदा
॥ ६२३ ॥
हा भागवतांचा निजमहिमा । अनुपम नाहीं उपमा ।
भावें भजोनि पुरुषोत्तमा । परमात्मगरिमा पावले
॥ ६२४ ॥
अगाध भगवंताची भक्ती । भक्तांची उत्कृष्ट प्राप्ती
।
ऐकतां विदेहचक्रवर्ती । आश्चर्यें चित्तीं चमत्कारला
॥ ६२५ ॥
म्हणे धन्य धन्य भगवद्भजन । हरिखें कवीस लोटांगण
।
घालितां चालिलें स्फुंदन । रोमांचित नयन अश्रुपूर्ण
जाहले ॥ ६२६ ॥
आनंदस्वेदें कांपत । नावेक राहिला तटस्थ ।
सवेंचि जाहला सावचित्त । म्हणे झणीं महंत न पुसतां
जाती ॥ ६२७ ॥
ऐशिया अतिकाकुलतीं । नेत्र उघडोनि पाहे नृपती ।
बैसली देखोनि मुनिपंक्ती । अतिशयें चित्तीं सुखावला
॥ ६२८ ॥
तेणें संतोषें डोलत । म्हणे पूर्णप्राप्त भगवद्भक्त
।
जगीं कैसे कैसे विचरत । तीं चिन्हें समस्त पुसों
पाहों ॥ ६२९ ॥
श्रीराजोवाच ।
अथ भागवतं ब्रूत यद्धर्मो यादृशो नृणाम् ।
यथाचरति यद्ब्रूते यैर्लिङ्गैर्भगवत्प्रियः ॥
४४ ॥
भक्तां ’पूर्णप्राप्ति’ सुगम । ऐकतां राजा निवाला
परम ।
तो भक्तचिन्हानुक्रम । समूळ सवर्म पूसत ॥ ६३० ॥
विदेह म्हणे स्वामी मुनी । पूर्ण प्राप्ति आकळोनी
।
ते भक्त कैसे वर्तती जनीं । तीं लक्षणें श्रवणीं
लेववी मज ॥ ६३१ ॥
भक्तलक्षणभूषण । तेणें मंडित करा श्रवण ।
सावध ऐकतां संपूर्ण । होइजे आपण भगवत्प्रिय ॥ ६३२
॥
त्यांचा कोण धर्म कोण कर्म । कैसे वर्तती भक्तोत्तम
।
हृदयीं धरोनि पुरुषोत्तम । त्यांचें बोलतें वर्म
तें कैसें ॥ ६३३ ॥
कोणेपरी कैशा स्थितीं । हरिभक्त हरीस प्रिय होती
।
ऐशिया लक्षणांचिया पंक्ती । समूळ मजप्रती सांगिजे
स्वामी ॥ ६३४ ॥
विदेहाच्या प्रश्नावरी । संतोषिजे मुनीश्वरीं
।
कविधाकुटा जो कां हरी । तो बोलावया वैखरी सरसावला
॥ ६३५ ॥
श्रीहविरुवाच ।
सर्वभूतेषु यः पश्येद् भगवद्भावमात्मनः ।
भूतानि भागवत्यात्मन्येष भागवतोत्तमः ॥ ४५ ॥
हरि म्हणे रायाप्रती । अमित भक्तलक्षणस्थिती ।
एक दिगंबरत्वें वर्तती । एक स्वाश्रमस्थिती निजाचरें
॥ ६३६ ॥
एक सदा पडले असती । एकांची ते उन्मादस्थिती ।
एक सदा गाती नाचती । एक ते होती अबोलणे ॥ ६३७ ॥
एक गर्जनीं हरिनामें । एक निर्दाळिती निजकर्में
।
एक भूतदयाळू दानधर्में । एक भजननेमें राहती ॥ ६३८
॥
ऐशा अनंत भक्तस्थिती । सांगतां सांगावया नाकळे
वृत्ती ।
त्यांमाजीं मुख्य संकलितीं । राया तुजप्रती सांगेन
॥ ६३९ ॥
पूर्णप्राप्तीचा मुख्य ठावो । सर्वां भूतीं भगवद्भावो
।
हाचि पूर्णभक्तीचा निजगौरवो । तोचि अभिप्रावो हरि
सांगे ॥ ६४० ॥
सर्व भूतीं मी भगवंत । सर्व भूतें मजआंत ।
भूतीं भूतात्मा मीचि समस्त । मीचि मी येथ परमात्मा
॥ ६४१ ॥
ऐसें जें पूर्णत्वाचें मीपण । तेणें वाढे आत्माभिमान
।
सहजें निजनिरभिमान । तें शुद्ध लक्षण ऐक राया ॥ ६४२
॥
शुद्ध भक्तांचें निजलक्षण । प्रत्यगात्मयाचें
जें मीपण ।
तेंही मानूनियां गौण । भावना पूर्ण त्यांची ऐसी
॥ ६४३ ॥
सर्वां भूती भगवंत । भूतें भगवंती वर्तत ।
भूतीं भूतात्मा तोचि समस्त । मी म्हणणे तेथ मीपणा
न ये ॥ ६४४ ॥
सर्व भूतीं भगवंत पाहीं । भूतें भगवंताचे ठायीं
।
हें अवघें देखे जो स्वदेहीं । स्वस्वरूप पाहीं स्वयें
होय ॥ ६४५ ॥
तो भक्तांमाजीं अतिश्रेष्ठ । तो भागवतांमाजीं वरिष्ठ
।
त्यासी उत्तमत्वाचा पट । अवतार श्रेष्ठ मानिती
॥ ६४६ ॥
तो योगियांमाजीं अग्रगणी । तो ज्ञानियांचा शिरोमणी
।
तो सिद्धांमाजीं मुगुटमणीं । हें चक्रपाणी बोलिला
॥ ६४७ ॥
जैशा घृताचिया कणिका । घृतेंसीं नव्हती आणिका ।
तेवीं भूतें भौतिकें व्यापका । भिन्न देखा कदा नव्हती
॥ ६४८ ॥
हे उत्तम भक्तांची निजस्थिती । राया जाणावी सुनिश्चितीं
।
आतां मध्यम भक्त कैसे भजती । त्यांची भजनगती ऐक राया
॥ ६४९ ॥
ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च ।
प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः ॥ ४६
॥
ईश्वर मानी उत्तमोत्तम । तद्भक्त मानी मध्यम ।
अज्ञान तो मानी अधम । द्वेषी ते परम पापी मानी ॥ ६५०
॥
ईश्वरी ’प्रेम’ पवित्र । भक्तांसी ’मैत्री’ मात्र
।
अज्ञानी तो कृपापात्र । उपेक्षा निरंतर द्वेषियांची
॥ ६५१ ॥
हे मध्यम भक्तांची भक्ती । राया जाण ऐशिया रितीं
।
आतां प्राकृत भक्तांची स्थिती । तेही तुजप्रती
सांगेन ॥ ६५२ ॥
अर्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते ।
न तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः
॥ ४७ ॥
पाषाणप्रतिमा हाचि देवो । तेथेंचि ज्याचा पूर्ण
भावो ।
भक्त-संत-सज्जनांसी पहा वो । अणुमात्र देहो लवों
नेदी ॥ ६५३ ॥
ते ठायीं साधारण जन । त्याची वार्ता पुसे कोण ।
त्यांसी स्वप्नींही नाही सन्मान । यापरी भजन प्राकृताचें
॥ ६५४ ॥
ऐशिया स्थितीं जो जड भक्तु । तो जाणावा मुख्य प्राकृतु
।
प्रतिमाभंगें अंतु । मानी निश्चित्य देवाचा ॥ ६५५
॥
यापरी त्रिविध भक्त । सांगितले भजनयुक्त ।
परी उत्तमांचीं लक्षणें अद्भूत । ती सांगावया
चित्त उदित माझें ॥ ६५६ ॥
गृहीत्वापीन्द्रियैरर्थान् यो न द्वेष्टि न हृष्यति
।
विष्णोर्मायामिदं पश्यन् स वै भागवतोत्तमः ॥ ४८
॥
> इंद्रियें विषयांतें सेविती । परी सुखदुःख नुमटे
चित्तीं ।
विषय मिथ्यात्वें देखती । ते जाण निश्चितीं उत्तम
भक्त ॥ ६५७ ॥
मृगजळीं जेणें केलें स्नान । तो नाहतां कोरडाचि
जाण ।
तेवीं भोगीं ज्यांसी अभोक्तेपण । ते भक्त पूर्ण
उत्तमोत्तम ॥ ६५८ ॥
उत्तम भक्त विषय सेविती । हा बोलु रूढला प्राकृतांप्रती
।
त्यांसी विषयीं नाहीं विषयस्फूर्ती । त्यागिती
भोगिती दोनी मिथ्या ॥ ६५९ ॥
स्वप्नींचें केळें रायभोगें । जागा होऊनि खावों
मागे ।
तेणें हातु माखे ना तोंडी लागे । तेवीं विषयसंगें
हरिभक्त ॥ ६६० ॥
येथवरी मिथ्या विषयभान । तरी सेवावया त्यांसी काय
कारण ।
येथ प्रारब्ध बळी पूर्ण । तें अवश्य जाण भोगवी ॥
६६१ ॥
परी मी एक विषयभोक्ता । ही स्वप्नींही त्यास नुमटे
कथा ।
यालागीं उत्तम भागवतता । त्यासीच तत्त्वतां बाणली
॥ ६६२ ॥
यापरी विषयासक्तीं । वर्तिजे उत्तम भक्तीं ।
याहून अगाध स्थिती । सांगेन तुजप्रती ते ऐक ॥ ६६३
॥
देहेन्द्रियप्राणमनोधियां यो
जन्माप्ययक्षुत् भयतर्षकृच्छ्रैः ।
संसारधर्मैरविमुह्यमानः
स्मृत्या हरेर्भागवतप्रधानः ॥ ४९ ॥
देह-इंद्रिय-मन-बुद्धि-प्राण । हेंचि बंधाचें पंचायतन
।
क्षुधा तृषा भय क्लेश पूर्ण । जन्ममरण इत्यादि ॥
६६४ ॥
या पांचां स्थानीं अपार श्रम । या नांव म्हणिजे संसारधर्म
।
निजभक्तां प्रसन्न आत्माराम । त्यांसी भवभ्रम स्वप्नींही
नाहीं ॥ ६६५ ॥
क्षुधा लागलिया दारुण । आन्नआकांक्षें पीडे प्राण
।
भक्तां क्षुधेची नव्हे आठवण । ऐसें अगाध स्मरण हरीचें
॥ ६६६ ॥
भावें करितां भगवद्भक्ती । क्षुधेतृषेची नव्हे
स्फूर्ती ।
एवढी पावले अगाध प्राप्ती । ते भवभयें निश्चितीं
डंडळतीना ॥ ६६७ ॥
मनामाजीं भवभयभरणी । तें मन रातलें हरिचरणीं ।
आतां भयातें तेथ कोण मानी । मन मनपणीं असेना ॥ ६६८
॥
मनीं स्फुरे द्वैताची स्फूर्ती । तेथ भवभयाची दृढस्थिती
।
ते मनीं जाहली हरीची वस्ती । यालागीं भवभयनिवृत्ती
द्वैतेंसीं ॥ ६६९ ॥
देहबुद्धीमाजीं जाणा । नानापरी उठती तृष्णा ।
ते बुद्धी निश्चयें हरीच्या स्मरणा । करितां परिपूर्णा
विनटली स्वयें ॥ ६७० ॥
जेथें जें जें स्फुरे तृष्णास्फुरण । तेथें स्वयें
प्रगटे नारायण ।
तेव्हां तृष्णा होय वितृष्ण । विरे संपूर्ण पूर्णामाजीं
। ६७१ ॥
यापरी गा तृष्णारहित । हरिस्मरणें भगवद्भक्त ।
इंद्रियक्लेशां भक्त अलिप्त । तोही वृत्तांत ऐक
राया ॥ ६७२ ॥
मुख्य कष्टाचें अधिष्ठान । इंद्रियकर्मीं राया
जाण ।
ते इंद्रियकर्मीं ब्रह्मस्फुरण । हरिभक्तां पूर्ण
हरिभजनें ॥ ६७३ ॥
दृष्टीनें घेऊं जातां दर्शन । दृश्यमात्रीं प्रगटे
नारायण ।
श्रवणीं शब्द घेतां जाण । शब्दार्थीं पूर्ण विराजे
वस्तु ॥ ६७४ ॥
घ्राणीं घेतां नाना वासु । वासावबोधें प्रगटे परेशु
।
रसना सेवी जो जो रसु । रसीं ब्रह्मरसु निजस्वादें
प्रगटे ॥ ६७५ ॥
देहीं लागतां शीत-उष्ण । अथवा कां मृदु-कठीण ।
तेथें स्पर्श ज्ञानें जाण । चिन्मात्र पूर्ण प्रगटे
स्वयें । ६७६ ॥
आतां कर्मेंद्रियप्रवृत्ती । तेथही स्फुरे ब्रह्मस्फुर्ती
।
घेणें देणें गमनस्थिती । इंद्रियां गती आत्मारामें
॥ ६७७ ॥
ऐसे करितां इंद्रियें कष्ट । ते कष्टीं होय निजसुख
प्रगट ।
तेणें इंद्रियां विश्रांति चोखट । पिकली स्वानंदपेठ
हरिभक्तां ॥ ६७८ ॥
जेणें इंद्रियां कष्ट होती । तेणेंचि इंद्रिया
सुखप्राप्ती ।
हे भगवद्भजनीं निजयुक्ती । भोगिजे हरिभक्ती हरीचेनि
स्मरणें ॥ ६७९ ॥
जन्म आणि मरण । हें देहाचे माथां जाण ।
भक्त देहीं विदेही पूर्ण । ध्यातां हरिचरण हरिरूप
जाहले ॥ ६८० ॥
यालागीं देहाची अहंता । कदा नुपजे भगवद्भक्तां
।
ते भक्तपूर्णतेची कथा । ऐक नृपनाथा सांगेन ॥ ६८१
॥
देह धरिल्या पंचाननें । भक्त न डंडळी जीवें प्राणें
।
वंध्यापुत्र सुळीं देणें । देहाचें मरणें तेवीं
देखे ॥ ६८२ ॥
छाया पालखीं बैसावी । ऐसें कोणी चिंतीना जीवीं ।
तैशी देहासी पदवी यावी । हा नुठी सद्भावीं लोभ भक्तां
॥ ६८३ ॥
देहासी आलिया नाना विपत्ती । भक्तां खेदु नुमटे
चित्तीं ।
जेवीं आकाश शस्त्रघातीं । न ये काकुळती तैसे ते ॥
६८४ ॥
जननीजठरीं देहो जन्मला । भक्तु न म्हणे मी जन्मा
आला ।
रवि थिल्लुरीं प्रतिबिंबला । थिल्लुर मी जाहला
कदा न म्हणे ॥ ६८५ ॥
सायंप्रातः सूर्य प्रकाशे । अभ्रीं गंधर्वनगर आभासे
।
देह प्रतिपाळी अदृष्ट तैसें । म्यां केलें ऐसें
स्फुरेना ॥ ६८६ ॥
भक्तदेहासी येतां मरण । हेतुरहित हरीचें स्मरण
।
यालागीं देह निमाल्या आपण । न मरतां पूर्ण पूर्णत्वें
उरें ॥ ६८७ ॥
थिल्लुरा समूळ नाशु झाला । तरी रवि न म्हणे तो निमाला
।
तेवीं देहो गेलिया भक्त उरला । सद्रूपें संचला
हरिस्मरणें ॥ ६८८ ॥
आधीं काय सर्पु मारावा । मग दोरातें दोरु करावा ।
तो न पालटतां निजगौरवा । दोरूचि अघवा दोररूपें ॥
६८९ ॥
तेवीं हरिभक्तां देहाच्या अभावो । मा काळ कवणा घालील
घावो ।
आतां आम्ही ते आम्हीच आहों । तें आम्हीपणही वावो
आमुचेनि आम्हां ॥ ६९० ॥
एत्यादि संसारदेहधर्म । ज्यासी स्पर्शों न शके
कर्माकर्म ।
मोहें नव्हेचि भवभ्रम । तो भक्तोत्तम प्रधानत्वें
॥ ६९१ ॥
राया आणिकही एक खूण । तुज मी सांगेन संपूर्ण ।
ज्याचा काम होय नारायण । तें भक्तलक्षण अवधारीं
॥ ६९२ ॥
न कामकर्मबीजानां यस्य चेतसि सम्भवः ।
वासुदेवैकनिलयः स वै भागवतोत्तमः ॥ ५० ॥
हृदयीं चिंतितां आत्माराम । तद्रूप जाहला हृदयींचा
काम ।
त्यासी सर्व कर्मी पुरुषोत्तम । देवदेवोत्तम तुष्टोनि
प्रगटे । ६९३ ॥
तेथें ज्या ज्या वासना हृदयवासी । त्याही पडकल्या
हरिमुखासी ।
एवं वासना जडल्या हरिरूपाशीं । हरि आश्रयो त्यांसी
दृढ जाहला ॥ ६९४ ॥
तेथ जो जो भक्तांसी कामु । तो तो होय आत्मारामु ।
वासनेचा निजसंभ्रमु । पुरुषोत्तमु स्वयें होये
॥ ६९५ ॥
जगीं हरिभक्ति उत्तमोत्तम । भक्त कामेंचि करी निष्काम
।
चाळितां वासना-अनुक्रम । निर्वासन ब्रह्म प्रकाशे
स्वयें ॥ ६९६ ॥
ग्रासोग्रासीं रामस्मरण । तें अन्नचि होय ब्रह्म
पूर्ण ।
भक्त भोगी मुक्तपण । या रीतीं जाण विदेहा ॥ ६९७ ॥
ऐसा जो निष्कामनिष्ठ । तोचि भागवतांमाजीं श्रेष्ठ
।
त्यासीच प्रधानत्वपट । जाण तो वरिष्ठ उत्तमत्वें
॥ ६९८ ॥
उत्तम भक्त कैसे विचरती । त्या भक्तांची विचरणस्थिती
।
ते सांगितली राया तुजप्रती । यथानिगुती तीं श्लोकीं
॥ ६९९ ॥
उत्तम भक्त कोणें लिंगेंसी । आवडते जाहले भगवंतासी
।
तें लक्षण सांगावयासी । अतिउल्हासीं हरि बोले
॥ ७०० ॥
न यस्य जन्मकर्मभ्यां न वर्णाश्रमजातिभिः ।
सज्जतेऽस्मिन्नहंभावो देहे वै स हरेः प्रियः ॥
५१ ॥
प्राकृतां देहीं देहाभिमान । तेणें गुरुकृपा करितां
भजन ।
पालटे अभिमानाचें चिन्ह । अहं नारायणभावनायुक्त
॥ १ ॥
अहं देह हें समूळ मिथ्या । अहं नारायण हें सत्य सत्त्वतां
।
ऐशी भावना दृढ भावितां । ते भावनाआंतौता अभिमान
विरे ॥ २ ॥
अभिमान हरिचरणीं लीन । तेव्हां भक्त होय निरभिमान
।
तेंचि निरहंतेचें लक्षण । हरि संपूर्ण सांगत ॥ ३
॥
निरहंकाराचीं लक्षणें । तो जन्मोनि मी जन्मलों
न म्हणे ।
सुवर्णाचें केलें शुनें । तरी सोनें श्वान हों नेणे
तदाकारें असतां ॥ ४ ॥
तेवीं जन्मादि अहंभावो । उत्तम भक्तां नाहीं पहा
हो ।
कर्मक्रियेचा निर्वाहो । अहंकर्ता स्वयमेवो मानीना
५ ॥
तो कर्म करी परी न म्हणे मी कर्ता । जेवीं गगनीं असोनि
सविता ।
अग्नि उपजवी सूर्यकांता । तेवीं करोनि अकर्ता निजात्मदृष्टीं
॥ ६ ॥
सूर्ये सूर्यकांतीं अग्निसंग । तेणें होतु याग
कां दाघ ।
तें बाधूं न शके सूर्याचें अंग । तेवीं हा चांग करूनि
अकर्ता ॥ ७ ॥
अचेतन लोह चुंबकें चळे । लोहकर्में चुंबक न मैळे
।
तेवीं हा कर्में करूनि सकळें । अनहंकृतिबळें अकर्ता
॥ ८ ॥
देहींचीं कर्में अदृष्टें होती । मी कर्ता म्हणतां
तीं बाधती ।
भक्तां सर्व कर्मीं अनहंकृती । परमात्मप्रतीती
भजनयोगें ॥ ९ ॥
एवं देहींचीं कर्में निपजतां । पूर्णप्रतीती भक्त
अकर्ता ।
कर्माकर्माची अवस्था । नेघे तो माथां अनहंकृती
॥ १० ॥
जरी जाहला उत्तमवर्ण । तरी तो न म्हणे मी ब्राह्मण
।
स्फटिक कुंकुमें दिसे रक्तवर्ण । । "मी लोहीवा
पूर्ण" स्फटिक न म्हणे ॥ ११ ॥
ज्यासी नाही देहाभिमान । तो हाती न धरी देहाचा वर्ण
।
तैसाचि आश्रमाभिमान । भक्त सज्ञान न धरी कदा ॥ १२
॥
अंगीं बाणला संन्यासु । परी तो न म्हणे मी परमहंसु
।
जेवी नटाअंगीं रजविलासु । तो राजउल्हासु नट न
मानी ॥ १३ ॥
तेवीं आश्रमादि अवस्था । भक्त न धरीच सर्वथा ।
तैशीच जातीचीही कथा । न घे माथां भक्तोत्तम ॥ १४
॥
जाती उंच नीच असंख्य । परी तो न म्हणे हे माझीचि एक
।
जेवीं गंगातीरीं गांव अनेक । परी गंगा माझा एक गांव
न म्हणे ॥ १५ ॥
तेवीं जन्म-कर्म-वर्णा-श्रम-जाती । पूर्ण भक्त हातीं
न धरिती ।
चहूं देहांची अहंकृती । स्वप्नींही न धरिती हरिभक्त
॥ १६ ॥
आशंका ॥ तरी काय वर्णाश्रम-जाती । भक्त निःशेष सांडिती
।
त्यांत असोनि नाहीं अहंकृती । ते हे उपपत्ति बोलिलो
राया ॥ १७ ॥
तो जेव्हां पावे जन्मप्राप्ती । तेव्हां त्यासवें
नाहीं वर्णाश्रम-जाती ।
जन्मअभिमानें माथां घेती । हे कुळगोत-जाति पैं
माझी ॥ १८ ॥
ऐशा नाथिल्या अहंकृती । ब्रह्मादिक गुंतले ठाती
।
वाढविता वर्णाश्रम जाती । सज्ञान गुंतती निजाभिमानें
॥ १९ ॥
ऐशी अहंतेची अतिदुर्धर गती । येथें ब्रह्मादिकां
नव्हे निवृत्ती ।
सोडूं नेणे गा कल्पांती । सज्ञान ठाकिजेती निजाभिमानें
॥ २० ॥
येथें भक्तांच्या भाविक स्थितीं । अभिमान तुटे
भगवद्भक्तीं ।
ते निरभिमान भक्तस्थिती । राया तुजप्रती दाविली
स्वयें ॥ २१ ॥
समूळ देहाभिमान झडे । तो देहीचि देवासी आवडे ।
ते भक्त जाण वाडेकोडें । लळेवाडे हरीचे ॥ २२ ॥
ते जें जें मागती कौतुकें । तें देवोचि होय तितुकें
।
त्यांचेनि परम संतोखें । देव सुखावला सुखें दोंदिल
होये ॥ २३ ॥
तो जिकडे जिकडे जाये । देव निजांगें तेउता ठाये
।
भक्त जेउती वास पाहे । देव ते ते होय पदार्थ ॥ २४
॥
त्यासी झणीं कोणाची दृष्टी लागे । यालागीं देवो
त्या पुढें मागें ।
त्या सभोवता सर्वांगें । भक्तीचेनि पंगें भुलला
चाले ॥ २५ ॥
निरभिमानाचेनि नांवें । देव निजांगें करी आघवें
।
जेवीं कां तान्हयाचेनि जीवें । जीवें भावें निजजननी
॥ २६ ॥
एवं राखतां निजभक्तांसी । तरी देव धाके निजमानसीं
।
जरी हा मजसीं आला ऐक्यासी । तरी हे प्रीति कोणासीं
मग करावी ॥ २७ ॥
कोणासी पाहों कृपादृष्टीं । कोणापें सांगों निजगोष्टी
।
कोणासी खेवें देवों मिठी । ऐशी आवडी मोठी प्रेमाची
॥ २८ ॥
या काकुळतीं श्राअनंतु । ऐक्यभावें करी निजभक्तु
।
मग देवो भक्त दोहींआंतु । देवोचि नांदतु स्वानंदें
॥ २९ ॥
एवं आपुली आपण भक्ती । करीतसे अनन्यप्रीतीं ।
हेंचि निरूपण वेदांतीं । अद्वैतभक्ति या नांव ॥
३० ॥
त्यासी चहूं भुजीं आलिंगितां । हांव न बाणेचि भगवंता
।
मग रिघोनियां आंतौता । परमार्थता आलिंगी ॥ ३१ ॥
ऐसें खेंवाचें मीस करी । तेणें भक्त आणी आपणाभीतरीं
।
मग आपण त्याआंतबाहेरी । अतिप्रीतीवरी कोंदाटे
॥ ३२ ॥
नवल आवडीचा निर्वाहो । झणीं लागे काळाचा घावो ।
यालागीं निजभक्तांचा देहो । देवाधिदेवो स्वयें
होये ॥ ३३ ॥
ऐसा जो पढियंता परम । तो भागवतांमाजीं उत्तमोत्तम
।
यापरी भागवतधर्म । पुरुषोत्तम वश्य करी ॥ ३४ ॥
ऐशिया उत्तम भक्ता । भेदाची समूळ नुरे वार्ता ।
हेचि अभेदभक्तकथा । ऐक नृपनाथा सांगेन ॥ ३५ ॥
न यस्य स्वः पर इति वित्तेष्वात्मनि वा भिदा ।
सर्वभूतसमः शान्तः स वै भागवतोत्तमः ॥ ५२ ॥
अद्वैतभजनाचे वोजें । मी माझें तूं आणि तुझें ।
ज्यासी नुरेचि सहज निजें । तो भक्त मानिजे उत्तमत्वें
॥ ३६ ॥
यापरी ज्याचे चित्ताचे ठायीं । भेदु निःशेष उरला
नाहीं ।
तेथ माझें तुझें हें कांहीं । तें निमालें पाहीं
जेथींच्या तेथें ॥ ३७ ॥
जेवीं अग्नीशीं जें जें टेंके । तें तें अग्नीचि
होऊनि ठाके ।
तेवीं अभेदभक्त जें जें देखे । तें तें यथासुखें
स्वस्वरूप होये ॥ ३८ ॥
निजवित्त आणिकापाशीं देतां । आवांकू नुपजे त्याचिया
चित्ता ।
न देखे पारकेपणाची वार्ता । विकल्प घालितां तरी
उपजेना ॥ ३९ ॥
डावे हातींचे पदार्था । उजवे हातीं स्वयें देतां
।
येथें कोण देता कोण घेता । तेवीं एकात्मता सर्वभूतीं
॥ ४० ॥
आपणासकट सर्व देहीं । भक्तां भगवंतावांचूनि नाहीं
।
यालागीं शांति त्याचे ठायीं । स्वानंदें पाहीं
निःशंक नांदे ॥ ४१ ॥
ऐशिया निजसमशांतीं । भगवद्भक्त क्रीडा करिती ।
यालागीं उत्तमत्वाची प्राप्ती । सुनिश्चितीं पावले
॥ ४२ ॥
हरिभक्तांची निरपेक्षता । ऐक सांगेन नृपनाथा ।
उत्तम भक्तांची सांगतां कथा । अतिउल्हासता हरीसी
॥ ४३ ॥
निरपेक्ष तो मुख्य भक्त । निरपेक्ष तो अति विरक्त
।
निरपेक्ष तो नित्यमुक्त । सत्य भगवंत निरपेक्षी
॥ ४४ ॥
त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठ
स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् ।
न चलति भगवत्पदारविन्दात्
लवनिमिषार्धमपि यः स वैष्णवाग्र्यः ॥ ५३ ॥
सप्रेमभावें करितां भक्ती । हरिचरणीं ठेविली चित्तवृत्ती
।
निजस्वार्थाचिये स्थितीं । अतिप्रीतीं निजनिष्ठा
॥ ४५ ॥
तेथें त्रिलोकींच्या सकल संपत्ती । कर जोडूनि वरूं
प्रार्थिती ।
तरी क्षणार्ध न काढी चित्तवृत्ती । भक्त परमार्थी
अतिलोभी ॥ ४६ ॥
क्षणार्ध चित्तवृत्ती काढितां । त्रिभुवनविभव
ये हाता ।
एवढिया सांडूनि स्वार्था । म्हणाल हरिभक्तां लाभ
कोण ॥ ४७ ॥
हरिचरणीं अपरोक्षस्थिति । तेथील क्षणार्धाची जे
प्राप्ती ।
त्यापुढें त्रिभुवनसंपत्ती । भक्त मानिती तृणप्राय
॥ ४८ ॥
सकळ जगाचा स्रजिता । ब्रह्मा पितामहो तत्त्वतां
।
त्रैलोक्यराज्यसमर्थता । वोळगे वस्तुतां अंगणीं
ज्याचे ॥ ४९ ॥
त्रिभुवनवैभवाचे माथां । ब्रह्मपदाची समर्थता
।
तो ब्रह्माही निजस्वार्था । होय गिंवसिता हरिचरण
॥ ५० ॥
त्यागोनि ब्रह्मवैभवसंपत्ती । ब्रह्मा बैसोनि
एकांतीं ।
अहर्निशीं हरिचरण चिंती । तरी त्या प्राप्ति सहसा
नव्हे ॥ ५१ ॥
सहसा न पवे हरिचरण । यालागीं ब्रह्मा साभिमान ।
तेणें अभिमानेंचि जाण । नेलीं चोरून गोपाल-वत्सें
॥ ५२ ॥
तेथें न कष्टता आपण । न मोडतां कृष्णपण ।
गोपाल-वत्सें जाहला संपूर्ण । पूर्णत्वें पूर्ण
स्वलीला ॥ ५३ ॥
अगाध हरिलीला पूर्ण । पाहतां वेडावलें ब्रह्मपण
।
तेव्हां सांडोनि पदाभिमान । अनन्यशरण हरिचरणीं
॥ ५४ ॥
कैलासराणा शूलपाणी । ब्रह्मा लागे ज्याचे चरणीं
।
तोहि निजराज्य सांडोनी । महाश्मशानीं हरिचरण चिंती
॥ ५५ ॥
कौपीनभस्मजटाधारी । चरणोदक धरोनि शिरीं ।
हरिचरण हृदयामाझारीं । शिव निरंतरीं चिंतीत ॥ ५६
॥
एवं ब्रह्मा आणि शंकर । चरणांचे न पवती पार ।
तेथें त्रैलोक्यवैभव थोर । मानी तो पामर अतिमंदभाग्य
॥ ५७ ॥
हरिचरणक्षणार्धप्राप्ती । त्रैलोक्यराज्यसंपत्ती
।
भक्त ओंवाळूनि सांडिती । जाण निश्चितीं निंबलोण
॥ ५८ ॥
हरिचरणसारामृतगोडी । क्षणार्ध जैं जोडे जोडी ।
तैं त्रैलोक्यवैभवाच्या कोडी । करी कुरवंडी निजभक्त
भावें ॥ ५९ ॥
एवं हरिचरणांपरतें । सारामृत नाहीं येथें ।
यालागीं चित्तें वित्तें जीवितें । जडले सुनिश्चितें
चरणारविंदी ॥ ६० ॥
निमिषार्ध त्रुटी लव क्षण । जे न सोडिती हरिचरण ।
ते वैष्णवांमाजीं अग्रगण । राया ते जाण "उत्तम
भक्त" ॥ ६१ ॥
जे त्रिभुवनविभवभोग भोगिती । तेही पावले अनुतापवृत्ती
।
त्यांच्या तापाची निजनिवृत्ती । हरिचरणप्राप्ती
तें ऐक ॥ ६२ ॥
भगवत उरुविक्रमाङ्घ्रिशाखा
नखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे ।
हृदि कथमुपसीदतां पुनः स
प्रभवति चन्द्र इवोदितेऽर्कतापः ॥ ५४ ॥
थोर हरिचरणाचा पराक्रम । पदें त्रैलोक्य आवरी त्रिविक्रम
।
ब्रह्मांड भेदोनि पदद्रुम । वाढला परमसामर्थ्यें
॥ ६३ ॥
ते पदद्रुमींचिया दशशाखा । त्याचि दशधा दशांगुलिका
।
अग्रीं अग्रफळचंद्रिका । नखमणि देखा लखलखित ॥ ६४
॥
ते नखचंद्रिकेचे चंद्रकांत । चरणचंद्रामृतें नित्य
स्रवत ।
भक्तचकोर ते सेवित । स्वानंदें तृप्त सर्वदा ॥ ६५
॥
त्यांसी कामादि त्रिविधतापप्राप्ती । सर्वथा बाधूं
न शके पुढती ।
जेवीं सूर्याची संतप्त दीप्ती । चंद्रबिंबाआंतौती
कदा न रिघे ॥ ६६ ॥
जे हरिचरणचंद्रचकोर । स्वप्नींही संसारताप न ये
त्यांसमोर ।
ऐसा चरणमहिमा अपार । हरि मुनीश्वर हर्षें वर्णी
॥ ६७ ॥
’देहे वै स हरेः प्रियः’ । येणें श्लोकें गा विदेह्या
।
दाविली भक्तिलिंगक्रिया । जाण तू राया सुनिश्चित
॥ ६८ ॥
’न यस्य स्वः पर इति’ । येणें त्याची धर्मस्थिती
।
राया सांगितली तुजप्रती । यथानिगुतीं यथार्थ ॥
६९ ॥
’यादृश’ म्हणे कैसे असती । भगवद्भजनें स्वानंदतृप्ति
।
त्रिविध तापांची निवृत्ती । करोनि असती हरिभक्त
। ७० ॥
आतां त्यांची बोलती परी । नामें गर्जती निरंतरीं
।
तेचि ते संक्षेपाकारीं । उपसंहारीं हरि सांगे ॥
७१ ॥
सकळ लक्षणांची सारस्थिति । प्रेमळाची परमप्रीती
।
उल्लंघूं न शके श्रीपती । तेही श्लोकार्थीं हरि
सांगे ॥ ७२ ॥
विसृजति हृदयं न यस्य साक्षात्
हरिरवशाभिहितोऽप्यघौघनाशः ।
प्रणयरसनया धृताङ्घ्रिपद्मः
स भवति भागवतप्रधान उक्तः ॥ ५५ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंसायां संहितायां
एकादशस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
अवचटें तोंडा आल्या हरी । सकळ पातकें संहारी ।
तें हरिनाम निरंतरीं । जे निजगजरीं गर्जती ॥ ७३ ॥
ऐसें ज्यांचे जिव्हेवरी । नाम नाचे निरंतरीं ।
तें धन्य धन्य संसारीं । स्वानंदें हरि गर्जति ॥
७४ ॥
सप्रेम सद्भावें संपूर्ण । नित्य करितां नामस्मरण
।
वृत्ति पालटती आपण । तेंही लक्षण ऐक राया ॥ ७५ ॥
नामासरिसाच हरी । रिघे हृदयामाझारीं ।
तेणें धाकें अभ्यंतरीं । हों लागे पुरी हृदयशुद्धी
॥ ७६ ॥
तेव्हां प्रपंच सांडोनि वासना । जडोनि ठाके जनार्दना
।
’अहं’कारु सांडोनि अहंपणा । सोहं सदनामाजीं रिघे
॥ ७७ ॥
चित्त विसरोनि चित्ता । जडोनि ठाके भगवंता ।
मनाची मोडली मनोगतता । संकल्प विकल्पता करूं विसरे
॥ ७८ ॥
कृतनिश्चयेंसीं बुद्धी । होऊनि ठाके समाधी ।
ऐशी देखोनि हृदयशुद्धी । तेथोनि त्रिशुद्धी न रिघे
हरी ॥ ७९ ॥
हरिनामप्रेमप्रीतीवरी । हृदयीं रिघाला जो हरी ।
तो रिघों विसरे बाहेरी । भक्तप्रीतिकरीं कृपाळू
॥ ८० ॥
भक्तें प्रणयप्रीतीची दोरी । तेणें चरण धरोनि निर्धारीं
।
निजहृदयीं बांधिला हरी । तो कैशापरी निघेल ॥ ८१ ॥
भगवंत महा अतुर्बळी । अदट दैत्यांतें निर्दळी ।
तो कोंडिला हृदयकमळीं । हे गोष्टी समूळीं मिथ्या
म्हणती ॥ ८२ ॥
जो शुष्क काष्ठ स्वयें कोरी । तो कोंवळ्या कमळामाझारीं
।
भ्रमर गुंतला प्रीतीवरी । केसर माझारीं कुचंबो
नेदी ॥ ८३ ॥
तेवीं भक्ताचिया प्रेमप्रीतीं । हृदयीं कोंडिला
श्रीपती ।
तेथ खुंटल्या सामर्थ्यशक्ती । भावार्थाप्रती बळ
न चले ॥ ८४ ॥
बाळ पालवीं घाली पिळा । तेणें बाप राहे थोकला ।
तरी काय तो निर्बळ जाहला । ना तो स्नेहें भुलला ढळेना
॥ ८५ ॥
तेवीं निजभक्त लडेवाळ । त्याचें प्रेम अत्यंत गोड
।
निघावयाची विसरोनि चाड । हृदयीं सुरवाड हरि मानी
॥ ८६ ॥
ऐसें ज्याचें अंतःकरण । हरि न सांडी स्वयें आपण ।
तैसेचि हरीचे श्रीचरण । जो सांडिना पूर्ण प्रेमभावें
॥ ८७ ॥
हरीचे ठायीं प्रीति ज्या ऐशी । हरीची प्रीति त्या
तैसी ।
जे अनन्य हरीपाशीं हरि । त्यांसी अनन्य सदा ॥ ८८
॥
ऐसे जे हरिचरणीं अनन्य । तेचि भक्तांमाजीं प्रधान
।
वैष्णवांत ते अग्रगण । राया ते जाण ’भागवतोत्तम’
॥ ८९ ॥
गौण करूनि चारी मुक्ती । जगीं श्रेष्ठ भगवद्भक्ती
।
त्या उत्तम भक्तांची स्थिती । संक्षेपें तुजप्रती
बोलिलों राया ॥ ९० ॥
पूर्ण भक्तीचें निरूपण । सांगतां वेदां पडलें मौन
।
सहस्रमुखाची जिव्हा पूर्ण । थकोनि जाण थोंटावे
॥ ९१ ॥
ते भक्तीची एकांशता । तुज म्यां सांगितली हे कथा
।
यावरी परिपूर्णता । राया स्वभावतां तूं जाणशी ॥
९२ ॥
हरीसारिखा रसाळ वक्ता । सांगतां उत्तमभक्त कथा
।
तटस्थ पडिलें समस्तां । भक्तभावार्थता ऐकोनी ॥
९३ ॥
तंव रावो रोमांचित जाहला । रोममूळीं स्वेद आला ।
श्रवणसुखें लांचावला । डोलों लागला स्वानंदें ॥
९४ ॥
पूर्ण संतोषोनि मनीं । म्हणे भलें केलें मुनी ।
थोर निवालों निरूपणीं । श्रवणाची धणी तरी न पुरे
॥ ९५ ॥
ऐकोनि हरीचें वचन । राजा म्हणे हे अवघे जण ।
अपरोक्षज्ञानें ज्ञानसंपन्न । वक्ते पूर्ण अवघेही
॥ ९६ ॥
भिन्न भिन्न करोनि प्रश्न । आकर्णूं अवघ्यांचें
वचन ।
ऐशिया श्रद्धा राजा पूर्ण । अनुपम प्रश्न पैं करील
॥ ९७ ॥
रायासी कथेची पूर्ण चाड । पुढां प्रश्न करील गोड
।
जे ऐकतांचि पुरे कोड । श्रोते वाड सुखावती ॥ ९८ ॥
त्या प्रश्नाचें गुह्य ज्ञान । श्रवणीं पाववीन
संपूर्ण ।
वदनीं वक्ता जनार्दन । यथार्थ पूर्ण अर्थवी ॥ ९९
॥
पांवा नाना मधुर ध्वनी गाजे । परी तो वाजवित्याचेनि
वाजे ।
तेवीं एका जनार्दनीं साजे । ग्रंथार्थवोजें कवि
कर्ता ॥ ८०० ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कन्धे परमहंस
संहितायां
एकाकार टीकायां निमिजायंतसंवादे द्वितीयोऽध्यायः
॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ॥ ५५ ॥ ओव्या ॥ ८००
॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय तिसरा
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो जी श्रीगुरुराया । म्हणोनि सद्भावें लागें
पायां ।
तंव मीपण गेलें वायां घेऊनियां तूं पणा ॥ १ ॥
नवल पायांचे कठिणपण । वज्रें न तुटे लिंगदेह जाण
।
त्याचेंही केलें चूर्ण । अवलीळा चरण लागतां ॥ २ ॥
पायीं लागतांचि बळी । तो त्वां घातला पाताळीं ।
पायीं लवणासुरा रवंदळी । अतुर्बळी निर्दाळितां
। ३ ॥
पाय अतिशयेंसीं तिख । काळियासी लागतां देख ।
त्याच्ं शोषोनियां विख । केला निर्विख निःशेष
॥ ४ ॥
पाय अतिशय दारुण । शकटासी लागतां जाण ।
त्याचें तुटलें गुणबंधन । गमनागमन खुंटलें ॥ ५ ॥
पायांचा धाक सबळां । पायें उद्धरिली अहल्या शिळा
।
पाय नृगें देखतां डोळां । थित्या मुकला संसारा ॥
६ ॥
आवडी पाय चिंतिती दास । त्यांच्या मनुष्यधर्मा
होय नाश ।
पायें यमलोक पाडिला वोस । पायें जीवास जीवघात ॥ ७
॥
पायवणी शिरीं धरिलें शिवें । तो जगातें घेतु उठिला
जीवें ।
त्यासी राख लाविली जीवेंभावें । शेखीं नागवा भंवे
श्मशानीं ॥ ८ ॥
ऐसें पायांचें करणें । शिवासी उरो नेदी शिवपणें
।
मा जीवांसी कैंचें जीवें जिणें । हें मानितें मानणें
उरों नेदी ॥ ९ ॥
ऐसा जाणोनियां भावो । एका एकपणीं ठेला ठावो ।
तेथेंही पायांचा नवलावो । केला एकपणा वावो वंदनमात्रें
॥ १० ॥
तेथें कवेणें कवणासी वानणें । कवणें कवणासी विनविणें
।
कवणें कवणासी देणें घेणें । मीतूंचें जिणें जीवें
केलें ॥ ११ ॥
तेव्हां देव आणि भक्तु । जाहलासी मा तूंचि तूं ।
तेथें मीपणाची मातु । कोणें कोणांतु मिरवावी ॥ १२
॥
ऐशिया पदीं वाऊनि तत्त्वतां । करवितोसी ग्रंथकथा
।
तेव्हां माझेनि नांवें कवि कर्ता । तूंचि वस्तुतां
सद्गुरुराया ॥ १३ ॥
माझें नामरूप आघवें एक । तेंही जनार्दनु झाला देख
।
ऐसें एकपणाचें कौतुक । आत्यंतिक श्रीजनार्दना ॥
१४ ॥
तेणें कौतुकेंचि आतां । माझेनि नांवें कवि कर्ता
।
होऊनि स्वयें रची ग्रंथा । यथार्थता निजबोधें
॥ १५ ॥
तेथें द्वितीयाध्यायाचे अंतीं । दूस्तर माया उत्तम-भक्तीं
।
निरसोनियां भजनस्थिती । भगवत्प्राप्ती पावले ॥
१६ ॥
कैशी दुस्तर हरीची माया । पुसावया सादरता झाली राया
।
अत्यादरेंकरोनियां । म्हणे मुनिवर्या अवधारीं
॥ १७ ॥
श्रीराजोवाच -
परस्य विष्णोरीशस्य मायिनामपि मोहिनीम् ।
मायां वेदितुमिच्छामो भगवन्तो ब्रुवन्तु नः ॥ १
॥
तृतीयाध्यायीं निरूपण । राजा करील चारी प्रश्न
।
माया आणि तिचें तरण । ब्रह्म तें कोण - कर्म तें कैसें
॥ १८ ॥
तेथें प्रथम मायेचा प्रश्न । रायें पुशिला आपण ।
तेचि अर्थींचें निरूपण । मायेचें लक्षण राजा बोले
॥ १९ ॥
सुरांमाजीं श्रेष्ठ हृषीकेशी । ब्रह्मादि शिवु
वंदिती ज्यासी ।
त्या श्रीविष्णूची माया कैसी । जे मायिकांसी व्यामोही
॥ २० ॥
कैशी मायिकां माया मोही येथें । ब्रह्मा शिवु मानिती
चितें ।
आम्ही पूर्ण मायेचे नियंते । शेखीं माया मयांतें
निजमोहें मोही ॥ २१ ॥
ब्रह्मा मोहिला शिवाचे लग्नीं । वीर्य द्रवे पार्वती
देखोनी ।
महादेवो महाज्ञानी । देखतांचि मोहिनी निजवीर्य
द्रवलें ॥ २२ ॥
जे सज्ञाना छळी लवलाह्या । जीतें श्रुति म्हणती
’अजया’ ।
ते हरीची दुर्धर माया । विवंचूनियां मज सांगा ॥ २३
॥
म्हणाल दुर्धर मायेचि बाधकता । ते बाधूं न शके अनन्य
भक्तां ।
तुवांही भजावें भगवंता । मिथ्या मायेची कथा कां
पुसशी ॥ २४ ॥
तेचि अर्थींचें निरूपण । राजा साक्षेपेंसीं आपण
।
मुनींचें ऐकावया गुह्य ज्ञान । विदग्ध प्रश्न आदरें
पुसतु ॥ २५ ॥
नानुतृप्ये जुषन्युष्मद् वचो हरिकथामृतम् ।
संसारतापनिस्तप्तो मर्त्यस्तत्तापभेषजम् ॥ २
॥
येथपर्यंत तपासले
सेवितां तुमचें वचनामृत । पुरें न म्हणे माझें चित्त
।
आस्वादितां शब्दीं शब्दार्थ । श्रवण क्षुधार्त
अधिक जाहले ॥ २६ ॥
अद्भुत कथा अतिसुरस । श्रवणीं श्रवणा अधिक सोस
।
रसना म्हणे हा अतिगोड रस । डोळ्यां उल्हास हें अपूर्व
रूप ॥ २७ ॥
घ्राण म्हणे हा निजगंधु । सुमनीं सुमना अतिसुगंधु
।
वाचा म्हणे हा शब्दु । परमानंदु अनुवादे ॥ २८ ॥
नवल निरूपणाचा यवा । भुजां स्फुरण ये द्यावया खेवा
।
आलिंगन जीवींच्या जीवा । निजसद्भावा होतसे ॥ २९
॥
तुमच्या कथा सुनिश्चितीं । दिव्यौषधि भवरोग छेदिती
।
त्रिविध तापांची निवृत्ती । जड मूढ प्राकृतीं ऐकता
भावें ॥ ३० ॥
राजा परमार्थें साकांक्ष । देखोनि सार्थक कथेंचे
लक्ष ।
हरीधाकुटा अंतरिक्ष । निरूपणीं दक्ष बोलता झाला
॥ ३१ ॥
श्रीअन्तरीक्ष उवाच -
एभिर्भूतानि भूतात्मा महाभूतैर्महाभुज ।
ससर्जोच्चा-वचान्याद्यः स्वमात्रा-त्मप्रसिद्धयेआ
॥ ३ ॥
अंतरिक्ष म्हणे राया । तुवां पुशिली हरीची माया
।
तो प्रश्नचि गेला वयां । बोलणें न ये आया बोल्क्यचे
॥ ३२ ॥
वंध्यापुत्राचा जन्मकाल । रायें आणविला तत्काल
।
राशिनक्षत्र-जाति-कुल । सांगों जातां विकल वाचा
होय ॥ ३३ ॥
मृगजळाची पव्हे बरवी । गंधर्वनगरीं घालावी ।
वारा वळूनि सूत्रस्वभावीं । वाती लावावी खद्योततेजें
॥ ३४ ॥
निजच्छायेचें शिर फोडा । आकाशाची त्वचा कढा ।
शिंपीं आंधारु खरवडा । बागुलाचा रांडवडा निजशस्त्रें
कीजे ॥ ३५ ॥
वांझेचे सुने पुत्र झाला । तेथ भीष्मस्त्रियेसी
पान्हा आला ।
तेणें पयःपनें तो मातला । घरभंगु केला दिगंबराचा
॥ ३६ ॥
जातीं लहान दळावा वारा । अश्वशृंगें आकाश चिरा ।
नपुंसकाचीं नातोंडें घरा । सूर्योदयीं अंधारा लपों
आलीं ॥ ३७ ॥
गुंजेचे निजतेजें दिवी । हनुमंतलग्नीं लावावी ।
या सोहळियालागीं विकावी । वोसगांवीं निजच्छाया
॥ ३८ ॥
आकाशाचिं सुमनें । सुवासें कीं वासहीनें ।
हें विवंचिती जे देखणे । ते मायेचें सांगणें सांगोत
सुखें ॥ ३९ ॥
एवं मायेचें जें बोलणें । तें सांगतांचि लाजिरवाणें
।
नुपजत्याचें श्राध करणें । तैशी सांग्णें महामाया
॥ ४० ॥
माया म्हणवी येणें भावें । जे मीकदा विद्यमान नव्हें
।
यालागीं अविद्या येणें नांवें । वेदानुभवें गर्जती
शास्त्रें ॥ ४१ ॥
भ्रम तो मायेचें निजमूळ । भ्रांति हेंचि फूल सोज्ज्वळ
।
भुली तें इचें सजुक फळ । विषय रसाळ सदा फळित ॥ ४२ ॥
हे नसतेनि रूपें रूपा अली । सत्यासत्यें गरोदर जाहली
।
तेथें असत्याचीन् पिलीं । स्वयें व्याली असंख्य
॥ ४३ ॥
वासनाविषयगुणीं । गुंफिली मिरवे वेणी ।
मीपणाच्या तरुणपणीं । मदनमोहिनी चमके ॥ ४४ ॥
मृगजलींच्या मुक्ताफळीं । मस्तकीं बाणली जाळी ।
गगनाच्या चांपेकळीं । मिरवे वेल्हाळी अतिसौंदर्यें
॥ ४५ ॥
रज्जुसर्पमाथ्याचा मणी । काढूनि लेइली ते लेणीं
।
शुक्तिकारजत-पैंजणीं । चाले रुणझुणी खळखळत ॥ ४६
॥
शशाविषाणपादुका । लेऊनि ते चाले देखा ।
तिसी तो अहंकरु सखा । अतिनेटका ज्येष्ठपुत्र ॥ ४७
॥
कुळविस्तारालागीं पाहीं । ममता व्याली ठायीं ठायीं
।
मोहो उपजवूनि देहीं । घरजांवई त्या केला ॥ ४८ ॥
अहंमोहममतायोगें । जग विस्तारले अंगें ।
स्थूळ सबळ प्रयोगें । ममता निजअंगें वाढवी ॥ ४९
॥
संकल्पविकल्पांचीं कांकणें । बाणोनि मन दिधलें
आंदणें ।
घालोनि त्रिगुणाचें ठाणें । माया पूर्णपणें थोरावें
॥ ५० ॥
ऐशी मिथ्या मूळमाया । वाढली दिसे राया ।
ते कैसेनि ये आया । सांगावया अनिरूप्य ॥ ५१ ॥
संत म्हणों तरी ते नासे । असंत म्हणों तरी आभासे
।
आधीं असे पाठीं नासे । ऐसीही नसे निजंगें ॥ ५२ ॥
जैसें मृगजळाचें ज्ञान । दिसे तरी तें मिथ्या पूर्ण
।
तैसें आभासे भवभान । ते माया जाण नृपनाथा ॥ ५३ ॥
श्रुतिशास्त्रां मायामाग । पुसतां आरोगिती मूग
।
मायेसी साचाचें अंग । पाहतां चांग दिसेना ॥ ५४ ॥
मृगजळाची महानदी । कोण गिरिवर उद्बोधी ।
हें सांगावया नाकळे बुद्धी । तेवीं मायासिद्धी
अनिर्वाच्य ॥ ५५ ॥
आरसां काय प्रतिबिंब असे । जो पाहे तोचि आभासे ।
तेवीं आपुलेनि संकल्पवशें । माया उल्हासे नसतीचि
॥ ५६ ॥
रज्जुसर्प जीत धरिला । त्याचें कौतुक पाहों चला
।
ऐसे बोलती जे बोला । ते मायेच सोहळा सांगोत सुखें
॥ ५७ ॥
उडवों जातां आपुली छाया । सर्वथा न उडवे ज्याची तया
।
तेवीं तरतां दुस्तर माया । जाण राया निश्चितीं ॥
५८ ॥
अग्निसंकल्पु सूर्यीं नसे । शेखीं सूर्यकांतींही
न दिसे ।
तळीं धरिलेनि कापुसें । अग्नि प्रकाशे तद्योगे
॥ ५९ ॥
तेवीं शुद्ध ब्रह्मीं संकल्पु नाहीं । शेखीं न दिसे
केवळ देहीं ।
माझारीं वासनेच्या ठायीं । देहाभिमानें पाहीं संसारु
भासे ॥ ६० ॥
जागृतिदेहाचा विसरु पडे । सवेंचि स्वप्नदेह दुजें
जोडे ।
तेणें मिथ्या प्रपंच वाढे । स्वप्नीं स्वप्न कुडें
कदा न मने ॥ ६१ ॥
सुषुप्ती देहाचा असंभवो । तेथ नहीं बवभावो ।
जन्ममरण तेंही वावो । संसारसंभवो देहाभिमानें ॥
६२ ॥
तेवीं आत्मतत्त्वाचा विसरू । तेणें मी देह हा अहंकारू
।
तेणें अहंकारें संसारू । अतिदुस्तरू थोरावे ॥ ६३
॥
जेवीं मृगजळीं मिथा मासे । तेवीं ब्रह्मीं प्रपंचु
नसे ।
तो निरसावया कैसें । साधनपिसें पिशाच ॥ ६४ ॥
दोनीच अक्षरें माया । जंव गेलों सांगावया ।
तंव श्लोकार्थ दुरी ठेला राया । वाढला वायां ग्रंथु
सैरा ॥ ६५ ॥
माया पाहों जातां हर्षें । सज्ञानही झाले पिसे ।
नांवारूपाचिये भडसें । कल्पनावशें माया वाढे ॥
६६ ॥
मायेचें मुख्य लक्षण । राया तुज मी सांगेन खूण ।
आपली कल्पना संपूर्ण । ते माया जाण नृपवर्या ॥ ६७
॥
निजहृदयीची निजआशा । तेचि माया गा मुख्य क्षितीशा
।
जो सर्वथा नित्य निराशा । तों पूज्य जगदीशा पूर्णत्वें
॥ ६८ ॥
आतां कांहीं एक तुझ्या प्रश्नीं । माया सांगोंउपलक्षणीं
।
सर्गस्थित्यंतकारिणी । त्रिविधगुणीं विभागे ॥
६९ ॥
जेवीं सूर्यासी संकल्पु नसे । तरी नसतां त्याच्या
ठायीं दिसे ।
जेव्हां कां निजकिरणवशें । अग्नि प्रकाशे सूर्यकांतीं
॥ ७० ॥
तेवीं शुद्धस्वरूपीं पाहीं । संकल्पमात्र कांहीं
नाहीं ।
नसतचि दिसे ते ठायीं । ते जाण विदेही मूळमाया ॥ ७१
॥
स्वरूप निर्विकल्प पूर्ण । तेथ मी म्हणावया म्हणतें
कोण ।
ऐसेही ठायीं स्फुरे मीपण । ते मुख्यत्वें जाण मूळमाया
॥ ७२ ॥
तया मीपणाच्या पोटीं । म्हणे मजचि म्यां पहावें
दिठीं ।
मजसीं म्यां सांगाव्या गोठी । अत्यादरें भेटी माझी
मज होआवी ॥ ७३ ॥
मज माझी अतिप्रीती । माझी मज होआवी रती ।
माझ्याचि म्यां घेऊनि युक्ती । मज माझी प्राप्ति
मद्बोधें व्हावी ॥ ७४ ॥
म्हणे मज मियां आलिंगावें । मज मियांचि संबोगावें
।
मज मियांचि संयोगावें । नियोगावें स्वामिसेवकत्वें
सर्वदा ॥ ७५ ॥
ऐकें आजानुबाहो नृपनाथा । ऐसें आठवलें भगवंता ।
तो आठवो जाला स्रजिता । महाभूतां भौतिकां ॥ ७६ ॥
चारी वर्ण चारी खाणी । चारी युगें चारी वाणी ।
चारी पुरुषार्थ चहूं लक्षणीं । मुक्तीची मांडनी
मांडली चतुर्धा ॥ ७७ ॥
उभारूनि तिन्ही गुण । आठवो रची त्रिभुवन ।
तेणें मांडूनि त्रिपुटीविंदान । कर्मही संपूर्ण
त्रिधा केलें ॥ ७८ ॥
एवं एकपणीं बहुपण । रूपा आणी मूळींची आठवण ।
परी बहुपणीं एकपण । अखंडत्वें पूर्ण तें कदा न भंगे
७९ ॥
जीं जीं कुंभार भांडीं करी । आकाश सहजेंचि त्यांभीतरीं
तेवीं महाभूतें भौतिकाकारीं । समन्वयें हरि सर्वदा
सर्वीं ॥ ८० ॥
राया जाण येचि अर्थीं बोलिलें उपनिषदांप्रती ।
एकाकी न रमते या श्रुती । द्वैताची स्फुर्ति भगवंतीं
स्फुरली ॥ ८१ ॥
किंबहुना एकपणें समस्तें । रूपा आलीं महाभूतें
।
तींचि हरीची माया येथें । जाण निश्चितें नृपनाथा
॥ ८२ ॥
भूत-भौतिक स्फुरे जे स्फूर्ती । ते प्रकाशूं न शके
माया स्वशक्तीं ।
मायाप्रकाशकु चिन्मूर्ती । अखंडत्वें भूताकृतीं
प्रवेशला भासे ॥ ८३ ॥
मुख्य मायेचें निजलक्षण । प्रकाशी परमात्मा चिद्घन
।
तोचि भूतीं भूतात्मा आपण । प्रवेशलेपण नसोनि दावी
॥ ८४ ॥
एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्टः पञ्चधातुभिः ।
एकधा दशधात्मानं विभजन्जुषते गुणान् ॥ ४ ॥
ऐशीं स्रजिलीं भूतें महाभूतें । जीं जड मूढ अचेतें
।
त्यांसी वर्तावया व्यापारार्थें विभागी आपणातें
तत्प्रवेशीं ॥ ८५ ॥
पंचधा पंचमहाभूतें । तें कार्यक्षम व्हावया येथें
।
पंचधा विभागें श्रीअनंतें । प्रविशिजे तेथें तें
ऐक राया ॥ ८६ ॥
गंध रूपें पै पृथ्वीतें । प्रवेशोनि श्रीअनंतें
।
पूर्ण क्षमा आणोनि तीतें । चराचरभूतें वाहवी स्वयें
॥ ८७ ॥
पृत्वी प्रवेशला भगवंतु । यालागीन् ते आवरण-जळांतु
।
उरलीसे न विरतु । जाण निश्चितु मिथिलेशा ॥ ८८ ॥
धरा दरी धराधर । यालागीं विरवूं न शके समुद्र ।
धराधरें पृथ्वी सधर । भूतभार तेणें वाहे ॥ ८९ ॥
स्वाद रूपें उदकांतें । प्रवेशोनि श्रीअनंतें
।
द्रवत्वें राहोनियां तेथें । जीवनें भूतें जीववी
सदा ॥ ९० ॥
जीवनी प्रवेशे जगज्जिवन । याकारणें आवरण तेंचि
जाण ।
न शोषितां उरे जीवन । हें लाघव पूर्ण हरीचें ॥ ९१
॥
तेजाचे ठायीं रूप । प्रवेशला हरि सद्रूप ।
यालागीं नयनीं तेज अमूप । जठरीं देदीप्य जठराग्नि
जाहला ॥ ९२ ॥
रूपयोगें लवलाहीं । हरि प्रवेशेतेजाच्या ठायीं
।
तें आवरण-वायूमाजीं पाहीं न मावळे कांहीं यालागीं
राया ॥ ९३ ॥
वायूमाजीं स्पर्श योगें । प्रवेशु कीजे श्रीरंगें
।
यालागीं प्राणयोगें । वर्तती अंगें अनेक जीव ॥ ९४
॥
वायूच्या ठायीं हृषीकेश । स्पर्शरूपें करी प्रवेश
।
यलागीं वायूचा ग्रास । सर्वथा आकाश करूं न शके ॥
९५ ॥
शब्द गुणें हृषीकेश । आकाशीं करी प्रवेश ।
यालागीं भूतांसी अवकाश । सावकाश वर्तावया ॥ ९६ ॥
शब्दगुणें गगनीं प्रवेशला चक्रपाणी ।
यालागीं तें निजकरणीं । लीन होऊनि जाऊं न शके ॥
९७ ॥
महाभूतीं निरंतर । स्वाभाविक नित्य वैर ।
येरांतें ग्रासावया येअर् । अतितत्पर सर्वदा
॥ ९८ ॥
जळ विरवूं पाहे पृथ्वीतें तेज शोषूं पाहे जळातें
।
वायु प्राशुं धांवे तेजातें । आकाश वायूतें गिळूं
पाहे ॥ ९९ ॥
तेथ प्रवेशोनि श्रीधर । त्यांतें करोनियां निर्वैर
।
तेचि यरामाजीं येअर् । उल्हासें थोर नांदवी ॥
१०० ॥
एवं पंचभूतां साकारता । आकारली भूताकारता ।
तेथें जीवरूपें वर्तविता । जाहला पैं तत्त्वता
प्रकृतियोगें ॥ १०१ ॥
त्यासी ब्रह्मांडीं पुरुष हें नांव । पिंडीं त्यातें
म्हणती जीव ।
हा मायेच निजस्वभाव । प्रतिबिंबला देव जीवशिवरूपें
॥ १०२ ॥
शिवीं जे योगमाया विख्याती । जीवीं तीतें अविद्या
म्हणती ।
हेचि मायेची मुख्यत्वें भ्रांती । स्वप्नस्थिती
संसारू ॥ १०३ ॥
ज्यातेन् म्हणती दीर्घस्वप्न । तो हा मायावी संसार
संपूर्ण ।
निद्रेमाजीं दिसे जें भान । तें जीवाचें स्वप्न
अविद्यायोगें ॥ १०४ ॥
येथ जागा जाहल्या मिथ्या स्वप्न । बोध जाहलिया मिथ्या
भवभान ।
हें अवघें मायेचें विंदान । राया तूं जाण निश्चित
॥ १०५ ॥
आतां जीवाची विषयावस्था । विषयरसीं विषयभोक्ता
।
एकधा दशधा विभागता । आईक नृपनाथा सांगेन ॥ १०६ ॥
एकधा भागें अंतःकरण । स्वयेन् झाला जनार्दन ।
मन-बुद्धि-चित्त-अहंस्फुरण । चतुर्धा जाण विभागें
॥ १०७ ॥
जीव आपुल्या परिपूर्णता । अहं म्हणे निजात्मता
।
तेथ मायेची अतिलाघवता । देहात्मता दृढ केली ॥ १०८
॥
अहंकारु वाढवितां देहात्मता । विसरे आपुली चिद्रूपता
।
तो विसरू वाढवी विषयचिंता । तेचि चित्त तत्त्वतां
महामाया ॥ १०९ ॥
देहअहंता अतिचपळ । तीतेंच म्हणती मन चंचळ ।
नाना संकल्पविकल्पजाळ । वाढवी प्रबळ भय-शोक-दुःख
॥ ११० ॥
देहअहंतेचे शहाणपण । तिये नांव गा बुद्धि जाण ।
ते बुद्दीनें निश्चय केला पूर्ण । आम्हा।जन्ममरण
अनिवार ॥ १११ ॥
एवं देहाभिमानाचे माथां । चित्तचतुष्टय अवस्था
।
मुख्य संसाराचा कर्ता । जाण तत्त्वतां देहाभिमानु
॥ ११२ ॥
अहंकार धरी सोहंपण । तैं चित्तीं प्रगटे चैतन्यघन
।
तेव्हां मनही होय उन्मन । बुद्धीचा निश्चयो पूर्ण
परब्रह्मीं ॥ ११३ ॥
समूळ मावळल्या अभिमान । कैंची बुद्धि कैंचें मन
।
बुडे चित्तचें चित्तपण । ब्रह्म परिपूर्ण कोंदाटे
॥ ११४ ॥
एकधा विभाग अंतःकरण । त्याची उणखूण निजलक्षण ।
राया सांगितलें संपूर्ण । आतां दशधा लक्षण तें ऐक
॥ ११५ ॥
दशधा इंद्रियें अचेतन । तयांतें चेतविता नारायण
।
दशधारूपें प्रवेशोन । इंद्रियवर्तन वर्तवी ॥ ११६
॥
दृष्टीमाजी झाला देखणें । दृष्य प्रकाशी दृश्यपणें
।
ऐसेनि प्रकाशकपणें दृश्याभरणें दाखवी ॥ ११७ ॥
श्रवणीं झाला तो ऐकणें । शब्द प्रकाशी शब्दलक्षणें
।
मग अर्थावबोधकपणें शब्दविंदानें ऐकवी ॥ ११८ ॥
रसीं रसस्वादु नारायण । रसने तोचि रसस्वादन ।
यापरी नानारससेवन । करवी जनार्दन जनांमाजीं ॥ १९
॥
सुमनीं श्रीहरी सुगंध । घ्राणी तोचि जाणे गंधावबोध
।
यापरी सुमनमकरंद । भोगवी गोविंद निजांगयोगें ॥
१२० ॥
शीत-उष्ण-मृदु-कठिण । स्पर्श प्रकाशिता नारायण ।
त्वचेमाजीं तोचि स्पर्शज्ञ । यपरी जगजीवन भोगवी
स्पर्श ॥ १२१ ॥
वाचेचा वाचकु कमळापती । तोचि प्रकाशी शब्दपंक्ती
।
नाना शब्दार्थव्युत्पत्ति । वदवी निश्चितीं वाचाळपणें
॥ १२२ ॥
करांच्या ठायीं देती घेती । अकर्तेनि कतव्यशक्ती
।
चरणा आचरणें निगुती । गमनस्थिती गोविंदें ॥ १२३
॥
उपस्थसुखाची सुखप्राप्ती । तेणें सुखें सुखावे
श्रीपती ।
स्त्रीपुरुषमैथुनव्युत्पत्ती । प्रकाशी अतिप्रीतीं
पुरुषोत्तमु ॥ १२४ ॥
गुदचे ठायी जें का क्षरण । तेंही अक्षरें होय जाण
।
यापरी निजात्मा परिपूर्ण । दशधा आपण विभागला देहीं
॥ १२५ ॥
यापरी गा देहयोगें । विलासे विषयसंभोगें ।
भोग्य भोक्ता उभय घागें । प्रकाशूनि अंगें स्वयें
भोगी ॥ १२६ ॥
जेवीं साळईच्या रुखा । साळईचि बीज देखा ।
साळईचि शाखोपशाखा । न विकारितां असका वृक्ष होये
॥ १२७ ॥
जेवीं कां ऊंस बीजीं पडे । तो बाहेर ऊंसपणेंचि वाढे
।
जरी भिन्न भिन्न कांडें चढे । तरी मगें पुढें रस
एकु ॥ २८ ॥
तेवीं विषय आणि करणें । प्रकाशूनि एकपणें ।
मग विषयरस सेवणें । जीवपणें स्वयें सेवी ॥ २९ ॥
गुणैर्गुणान्स भुञ्जान आत्मप्रद्योतितैः प्रभुः
।
मन्यमान इदं सृष्टमात्मानमिह सज्जते ॥ ५ ॥
इंद्रिया आणि विषयांसी । सहजें अंतर्यामी प्रकाशी
।
जीव सेवूनि त्या विषयांसी । पावे आसक्तीसी अहंभावें
॥ १३० ॥
म्हणे हे विषय कैसे गोड । माझ्या देहाचें पुरे कोड
।
तंव इंद्रियांची खवळे चाड । विषय वाड भोगावया ॥ १३१
॥
इंद्रियां विषयांची आसक्ती । देहाभिमानें वाढे
वृत्ती ।
मावळोनि मूळींची स्फूर्ती । मोहममतास्थिति दृढ
वाढे ॥ १३२ ॥
मग मी म्हणे देहातें । देहसंबंधीं जें तें आप्तें
।
विषयांचिये लोलुपते । उसंतु चित्तें असेना ॥ १३३
॥
प्रकृतिस्वभावें कर्म जाहलें । तें तें म्हणे म्यां
केलें ।
देहअहंतेचें नाथिलें । काविरें चढलें अनिवार ॥
१३४ ॥
देहअहंता अतिउद्धट । तेथें मोहममता अतिदुर्घट
।
तेणें जन्ममरणांची वाट । घडघडाट प्रवाहे ॥ १३५ ॥
कर्माणि कर्मभिः कुर्वन्सनिमित्तानि देहभृत्
।
तत्तत्कर्मफलं गृह्णन्भ्रमतीह सुखेतरम् ॥ ६ ॥
मनीं धरोनि विषयकाम । कर्मेंद्रियीं करितां कर्म
।
तेथें निपजती धर्माधर्म । बाधक परम पुरुषातें ॥
१३६ ॥
कल्पिला फळभोग घडे । त्यासारिखें देह धरणें पडे
।
देहें देहाची खाणी उघडे । मरणही वाढे तैसेंचि ॥ ३७
॥
फळाशा कर्म अतिदारुण । अमरां आणी अमित मरण ।
अजन्म्या अंगीं जन्म पूर्ण । पुनः पुनः जाण आदळती
॥ ३८ ॥
एवं स्वर्ग आणि संसारा । जन्ममरणांच्या येरझारा
।
नाना योनि अपारा । निजकर्मद्वारा स्वयेन् भोगी
॥ ३९ ॥
डोळे बांधोनि जुंपिला घाणा । तेलियाचा ढोरु जाणा
।
करकरीतु परिभ्रमणा । अविश्रम जाणा भोंवतसे ॥ १४०
॥
तेवीं बांधोनि ज्ञानाचे डोळे । भोगूं जातां निजकर्मफळें
।
तंव जन्ममरणांचे सोहळे । भोगी आगळे अनिवार ॥ १४१
॥
उदोअस्तांचेनि प्रमाणें । जैसें सूर्यासी पडे
भंवणें ।
तैशीं हीं जनमरणें । अतिदारुणें स्वयें सोशी ॥ १४२
॥
शिणशिणों जंव जन्म कंठी । सवेंच मरण ये त्यापाठीं
।
जैसीं जावळी फळें एक देठीं । तैशा जन्ममरणकोटी भोगी
स्वयें ॥ १४३ ॥
इत्थं कर्मगतीर्गच्छन्बह्वभद्रवहाः पुमान् ।
आभूतसम्प्लवात्सर्ग प्रलयावश्नुतेऽवशः ॥ ७ ॥
ःओता पूर्णत्वें जो स्वतंत्र । तो झाला कर्मपरतंत्र
।
णानाकर्मगतिपात्र । दुःखसुखक्षेत्र सद वाहे ॥ १४४
॥
ंआनोनि विषयांचें सुख । देखतदेखतां घेतलें विख
।
ट्याचें अगणित असुख । जन्मकोटी दुःख सोशितां न सरे
॥ १४५ ॥
डुःखावरी दुःखांचे आवर्त । मोहशोकांचे गर्तीं पडत
।
आतियातनेमाजीं बुडत । सदा उकडत काळाग्नीं ॥ १४६
॥
आइसे सोशितां दुःख-शोक । पुढें अवचितां एकाएक
।
ंअहाप्र्ळयाचा भडका देख । निकट सन्मुख अंगी वाजे
॥ १४७ ॥
टेथें मागें न वचे काढिला पावो । पुढें निघावया नाहीं
वावो ।
णिजकर्में बांधिला पहा वो । प्रळयाचा घावो मस्तकीं
वाजे ॥ १४८ ॥
ऊत्पत्तिस्थितिप्रकरण । तुज सांगितलें संपूर्ण
।
षातां प्रळयाचें लक्षण । सावधान अवधारीं ॥ १४९ ॥
धातूपप्लव आसन्ने व्यक्तं द्रव्यगुणात्मकम्
।
अनादिनिधनः कालो ह्यव्यक्तायापकर्षति ॥ ८ ॥
सूर्योदयेंसीं दिवसस्थिती । लोटल्या अवश्य पावे
राती ।
तेवीं झालिया उत्पत्तिस्थिती । प्रळयाची प्राप्ती
अवश्य पावे ॥ १५० ॥
एवं पावल्या प्रळयवेळु । खवळे अनादिनिधन काळु ।
तो महाभूतेंसीं भूगोळु । नाशर्थ प्रबळु प्रताप
मंडी ॥ १५१ ॥
तेथ जें जें स्थूळाकारें व्यक्त । तें तें करूं लगे
अव्यक्त ।
जेवीं पेरिलें पिकोनि शेत । स्वये वाळत उष्णकाळीं
॥ १५२ ॥
तृणादि नाना बीजें क्षितीं । स्वभावें वार्षिये
विरूढती ।
तेचि शारदीये नानाव्यक्ती । सफळितें होती सुपुष्ट
॥ १५३ ॥
तेचि ग्रीष्माच्या अंतीं । फळमूळ मोडोनि व्यक्ती
।
बीजें लीन होती क्षितीं । कैशी काळगती संसारा ॥ १५४
॥
जेवीं वसंताचे ऐलीकडी । वृक्षांसी होय पानझडी ।
तेवीं ब्रह्मादिकांची परवडी । काळ झोडी निजसत्ता
॥ १५५ ॥
जेवीं कां वळलिया शेत । कृषीवळु मळुं लागे समस्त
।
तेवीं व्यक्ताचें अव्यक्त । काळ त्वरित करूं लागे
॥ १५६ ॥
तेच अव्यक्त करिती स्थिती । राया सांगेन तुजप्रती
।
काळाची क्षोभक शक्ती । प्रळयाचे प्राप्तीपूर्वीं
पावे ॥ १५७ ॥
शतवर्षा ह्यनावृष्टिर्भविष्यत्युल्बणा भुवि ।
तत्कालोपचितोष्णार्को लोकांस्त्रीन्प्रतपिष्यति
॥ ९ ॥
काळक्षोभाचिये दृष्टि । शतवर्षें अनावृष्टी ।
तेणें अत्युल्बणें आटे सृष्टी । पृथ्वीच्या पोटीं
कांही नुरे ॥ १५८ ॥
प्राणिमात्र निमाले देख । वनें वाळूनि जाहली रख
।
बिंदुमात्र न मिळे उदक । यापरी लोक आटिले काळे ॥
१५९ ॥
तंव द्वादिशादित्यमेळा । मंडळीं झाला एकवेळां ।
तेथींच्या किरणीं प्रबळा । त्रैलोक्य सकळा संतप्त
केलें ॥ १६० ॥
येती उष्णाचिया आह्या । होती पर्वतांच्या लाह्या
।
तेणें धरातळ लवलाह्या । भस्म झलें राया महउष्णें
॥ १६१ ॥
पातालतलमारभ्य सङ्कर्षणमुखानलः ।
दहन्नूर्ध्वशिखो विष्वग्वर्धते वायुनेरितः ॥
१० ॥
उष्णॆं तापले पृथ्वीतळ । पोळलें शेषफळामंडळ ।
तैं सहस्रमुखें विषानळ । अग्निकल्लोळ वमिता झाला
॥ १६२ ॥
पाताळतळींहूनि देखा । ऊर्ध्वमुख अग्निशिखा ।
जाळितचि तिहीं लोकां । उठिला घडका अनिवार ॥ १६३ ॥
क्षोभें दिधला फूत्कारा । सहस्रमुखें सुटला वारा
।
तो साह्य झाला त्या वैश्वानरा । जाळीत दिगंतरा वाढला
वणवा ॥ १६४ ॥
संवर्तको मेघगणो वर्षति स्म शतं समाः ।
धाराभिर्हस्तिहस्ताभिर्लीयते सलिले विराट् ॥
११ ॥
स्वर्ग आणि पाताळतळा । कवळूनि उठिल्या अग्निज्वाळा
।
तंव प्रळयकर्त्या मेघमाळा । क्षोभल्या त्या काळा
अतिदुर्धरा ॥ १६५ ॥
म्हणाल तेथ मोठमोठे । वर्षों लागले थेंबुटे ।
तैसें नव्हे गा कडकडाटें । एकी धार सुटे अनिवार ॥
१६६ ॥
इतर पर्जन्याच्या धारा । त्य तैशा नव्हती नृपवरा
।
ऐक प्रमाणाच्या निर्धारा । तो समयो महावीरा अतिदुस्तर
॥ १६७ ॥
जैशी कां मदगजाची सोंड । तैशा धारा अतिप्रचंड ।
शत वर्षेंवरी अखण्ड । पर्जन्य वितंड पैं वर्षें
॥ १६८ ॥
विजु निजतेजें नभ जाळी । कडकडाटे दे आरोळी ।
काळाची बैसे दांखिळी । ऐसा प्रलयकाळीं मेघ खवळे
॥ १६९ ॥
तेणें उलथलें जळ सैंघ । जेथोनि वर्षत होते मेघ ।
त्यांतेंही विरवूनि सांग । जळमय चांग त्रिलोक्य
झालें ॥ १७० ॥
अनिवार वर्षतां वेग । जेथें मेघांचेंही विरे आंग
।
य नांव सांवर्तक मेघ । अतिअमोघ वर्षावो ॥ १७१ ॥
तीर्थ क्षेत्र पवित्रोदक । सरिता समुद्र झाले एक
।
हारपले चंद्रसूर्यादिक । तिनी लोक बुडाले ॥ १७२
॥
ऐशिया एकार्णवाचे ठायीं । विराट विराला गा पाहीं
।
साकार उरे ऐसें कांहीं उरलें माहीं नृपनाथा ॥ १७३
॥
ततो विराजमुत्सृज्य् वैराजः पुरुषो नृप ।
अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धन इवानलः ॥ १२
॥
प्रळयकाळीं अतिगहिंसु । अगाध उसळे जलोल्हासु ।
स्थूळाचा करितां नशु । विरे निःशेषु विराटु ॥ १७४
॥
विराटाच वैराज पुरुषु । तो अव्यक्तीं करी प्रवेशु
।
जेवीं इंधननाशें हुताशु । करी रहिवासु निजकरणीं
॥ १७५ ॥
जें ब्रह्मलोकनिवासी होती । त्यांसी महाप्रळयाचे
अंतीं ।
ब्रह्मयसवें सर्वांसी क्रममुक्ती । ऐसें स्मॄ-श्रुतींचें
दृढ वाक्य ॥ १७६ ॥
वैराजपुरुष नाम वदंती । हिरण्यगर्भतें म्हणती ।
त्यासी प्रळयीं प्रवेशु अव्यक्तीं । तैं इतरांची
गति श्रुतिवाक्यें कैसी ॥ १७७ ॥
विदेहें पुशिली मायेची स्थिती । ते मायेची ऐशी दुर्धर
शक्ती ।
जे न करिती भगवद्भक्ती । त्यां ब्रह्म्यासवें
मुक्तीं घडों नेदी ॥ १७८ ॥
जालिया ब्रह्मसदनप्राप्ती । नकरितां भगवद्भक्ती
।
अतिशयें दुर्लभ मुक्ती । भक्तीपाशीं मुक्ती दासी
जैशी ॥ १७९ ॥
न करितां भगवद्भजन । ब्रह्म्यासीही मुक्ति नव्हे
जाण ।
मा इतरांचा ज्ञानाभिमान । पुसे कोण परमार्थीं ॥
१८० ॥
ज्यासी जेथ पदाभिमान । त्यासी तेंचि दृढबंधन ।
यलागीं दुर्लभपण । मोक्षासी जाण तिहीं लोकीं ॥ १८१
॥
सांडोनियां पदाभिमान । अंगें सदाशिवु आपण ।
नित्य वसवी महाश्मशान । भगवद्भजनीं निजनिष्ठा
॥ १८२ ॥
यलागीं ज्यांसी ब्रह्मलोकप्राप्ती । तेथही जे करिती
भगवद्भक्ती ।
त्यांसीच प्रळयाच्या अंतीं । परममुक्ती नृपवर्या
॥ १८३ ॥
ब्रह्मलोकीं ज्यां नाहीं हरिभक्ती । तेही पावती
पुनरावृत्ती ।
ऐशी मयेची दुर्धर शक्ती । न करितां भक्ती मुक्ति
कैंची ॥ १८४ ॥
अर्थीं ब्रह्म्याचें वचन । दों श्लोकीं बोलिला
आपण ।
ज्ञानाभिमानियां पतन । भक्तां भवबंधन कदा न बधी
॥ १८५ ॥
[ ब्रह्मादिकृतगर्भस्तुतिश्लोकौ ]
येऽयेऽरविन्दाक्ष व्विमुक्तमानिनस्त्वय्यस्तभावादबिशुद्धबुद्धयः
।
आरुह्य कृच्छ्रेण परं पदं ततः पतन्त्यधोऽनादृतयुष्मदङ्घ्रयः
॥ ३२ ॥
तथा न ते माधव तावकाः चिद्भ्रश्यन्ति मार्गात्त्वयि
बद्धसौहृदाः ।
त्वयाभिगुप्ता विचरन्ति निर्भया विनायकानीकपमूर्धसु
प्रभो ॥ ३३ ॥
[ भा द स्क पू अ २ ]
न करितां भगवद्भक्ती । सज्ञानाही नातुडे मुक्ती
।
तेचि अर्थींच्या दृष्टांतीं ब्रह्म्याची उक्ती
दाविली येथें ॥ १८६ ॥
जन्मामाजी ब्रह्माणपण । तेही वेदशास्त्रसंपन्न
।
न करितां भगवद्भजन । अचूक पतन तयांसी ॥ १८७ ॥
भक्तां सर्वभूतीं भगवद्भावो । तेथ विघ्नांसी नाहीं
ठावो ।
तयां अपावचि होय उपावो । भावार्था देवो सदा साह्य
॥ १८८ ॥
भक्तीवीण मुक्तीचा सोसु । करितां प्रयत्न पडे वोसु
।
असो हें वैराजपुरुषु करी प्रवेशु अव्यक्तीं ॥ १८९
॥
अव्यक्तीं वैराजाचा प्रवेशु । होतांचि महाभूतविलासु
।
हों लागे भूतां र्हासु । तो अनुप्रवेशु ऐक राया
॥ १९० ॥
वायुना हृतगन्धा भूः सलिलत्वाय कल्पते ।
सलिलं तद्धृतरसं ज्योतिष्ट्वायोपकल्पते ॥ १३ ॥
हृतरूपं तु तमसा वायौ ज्योतिः प्रलीयते ।
हृतस्पर्शोऽवकाशेन वायुर्नभसि लीयते ॥ १४ ॥
प्रळयवायूचा क्षोभक क्रोधु । तेणें पृथ्वीचा हरिला
गंधु ।
तंव तेही विरोनियां प्रसिद्धु । एकवदु जळ जाहलें
॥ १९१ ॥
क्षोभला वायु असमसाहस । तो हरी जळचा जळरस ।
तेव्हां जळाचा होतसे र्हास । सावकाश् प्रळयमहातेनीं
॥ १९२ ॥
त्या तेजाचा निजसंभ्रम । वयुबळें ग्रासीत तम ।
तेव्हां प्रळयवायु परम । भरोनि व्योम कोंदाटे ॥
१९३ ॥
त्या प्रळयवायूचा स्पर्श । चपळतेसी सर्व ग्रास
।
करूनि ठके अवकाश । तेव्हां वायूतें आकाश निःशेष
ग्रासी ॥ १९४ ॥
कालात्मना हृतगुणं नभ आत्मनि लीयते ।
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सह वैकारिकैर्नृप ।
प्रविशन्ति ह्यहङ्कारं स्वगुणैरहमात्मनि ॥ १५
॥
आकाशाच जो शब्दगुण । तो प्रळयकाळु गिळी । संपूर्ण
।
तंव क्षभला तामसाभिमान । तो करी प्राशन गगनाचें
॥ १९५ ॥
दश इंद्रियांचा गोंदळा । राजसाभिमानीं रिघाला ।
चित्तचतुष्टयाचा मेळा । तोही प्रवेशला सात्त्विकाभिमानीं
॥ १९६ ॥
इंद्रियअधिष्ठात्रीं दैवतें । तीहीं मिळोनियां
समस्तें ।
प्रवेशलीं सात्त्विकातें । जाण निश्चितें नृपनाथा
॥ १९७ ॥
ते तिनी अहंकार त्रिगुणेंसीं । प्रवेशती महतत्त्वासीं
।
महत्तत्त्व मिळे मायेसी । जेवीं कन्या संततीसीं
माहेरा ये ॥ १९८ ॥
जेवीं कुकडीचीं पिलीं । कुकडी पांखांतळी घाली ।
मग ते स्वयें दिसे एकली ॥ तेवीं माया उरली कल्पांतीं
॥ १९९ ॥
एवं उत्पत्तिस्थितिप्रळयांत । त्रिविध भागें दाविली
येथ ॥
ते गुणमयी माया निश्चित । मिथ्याभूत आभासे ॥ २००
॥
जेवीं लेंकुरें खेळतां खेळासी । दिवसा म्हणती जाहली
निशी ।
तेवींचि पूर्णस्वरूपापाशीं । देखती मायेसी त्रिविध
कल्पता ॥ २०१ ॥
एषा माया भगवतः सर्गस्थित्यन्तकारिणी ।
त्रिवर्णा वर्णितास्माभिः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
॥ १६ ॥
उत्तम मध्यम अधम जन । तिन्ही अवस्था त्रिभुवन ।
त्रिविध कर्में तीन गुण । हें जाण विंदान मायेचें
॥ २०२ ॥
ध्येय ध्याता ध्यान । पूज्य पूजक पूजन ।
ज्ञेय ज्ञाता आणि ज्ञान । हेही त्रिपुटी पूर्ण मायेची
॥ २०३ ॥
दृश्य द्रष्टा आणि दर्शन । कर्म कर्ता क्रियाचरण
।
भोग्य भोक्ता भोजन । हे त्रिपुटी पूर्ण मायेची ॥
२०४ ॥
शब्द श्रोता आणि श्रवण । घ्रेय घ्राता आणि घ्राण
।
रस रसना रसस्वादन । हे त्रिपुटी जाण मायेची ॥ २०५
॥
कर क्रिया आणि कर्ता । चरण चाल चालता ।
बोल बोलणें बोलता । हे त्रिविधावश्ता मायेची ॥ २०६
॥
अहं सोहं जडमूढता । साधक साधन साच्यता ।
देवी देवो परिवारदेवता । हेही त्रिविधता मायेची
॥ २०७ ॥
देह देही देहाभिमान । भव भय भवबंधन ।
मुक्त मुमुक्षु अज्ञान । हेंही विंदान मायेचें
॥ २०८ ॥
सुख दुःख जडत्व पूर्ण । आधी समाधी व्युत्थान ।
उत्पत्ति स्थिति निधन । इंहीं लक्षणीं संपूर्ण
माया विलसे ॥ २०९ ॥
नभी निळिमा पूर्ण भासे । शेखी निळिमेचा लेशही नसे
।
तेवीं स्वरूपीं माया आभासे । मिथ्यावेशें मायिक
॥ २१० ॥
जेवीं प्रत्यक्ष दिसे मृगजळ । परी तें निधाघचि केवळ
।
तेवीं स्वरूपीं माया प्रबळ । मूळीं निर्मूळ आभासे
॥ २११ ॥
हे मिथ्या माया कल्पनावशें । प्रबळ बळें भासली दिसे
।
नासूं जातां नाशिजे ऐसें । सत्यत्वें नसे निजांग
॥ २१२ ॥
नांवरूपाचिया भडसें । ब्रह्मादिक केले पिसे ।
मिथ्या त्रिपुटीविन्यासें । ज्या बंधिलें दिसे
त्रिलोक्य ॥ २१३ ॥
जेवीं रूपासवें दिसे छाया । नाशितां नातुडे नाशावया
।
तेवीं स्वरूपीं मिथ्या माया । अतिदुर्जया देवांसी
॥ २१४ ॥
जेवीं देहासवें मिथ्या छाया । तेवीं ब्रह्मीं मिथ्या
माया ।
कल्पनायोगें वाढली वायां । यालगी अजया वेदशास्त्रें
म्हणती ॥ २१५ ॥
राया कल्पना वाढे जे ठायीं । तेंचि मायेचें दृढ मूळ
पाहीं ।
जो निर्विकल्प निजदेहीं । त्यासी माया नाहीं तिहीं
लोकीं ॥ २१६ ॥
कल्पिती कल्पना जे राया । तेचि जाण मुख्य माया ।
आणीक रूपकें सांगावया । नातुडे माया निरूपणीं ।
२१७ ॥
तेचि त्रिविध मुख्यलक्षणीं । माया सांगितली विवंचोनी
।
आतां कोण्या अर्थींचेश्रवणीं । अत्यादरु मनीं वर्ते
राया ॥ २१८ ॥
माया दुस्तर दारुण । ऐकूनि ऋत्विज ब्रह्मण ।
थरारले सभाजन । राजाही पूर्ण विस्मित जाहला ॥ २१९
॥
नवल मायेचे रूपक । नाशूं न शकतीच ज्ञाते लोक ।
जिया गोंविले ब्रह्मादिक । इतरांचा देख पाडु कोण
॥ २२० ॥
माया आक्रमूनि शिवासी । तोही आणिला जीवत्वासी ।
ते माया तरवे दीनासी । तो उपावो यासी पुसों पां ॥
२२१ ॥
सुखोपायें दीन जन । दुस्तर माया तरती पूर्ण ।
तदर्थीं राजा आपण । अत्यादरें प्रश्न श्रद्धेनें
पुसे ॥ २२२ ॥
श्रीराजोवाच ।
यथैतामैश्वरीं मायां दुस्तरामकृतात्मभिः ।
तरन्त्यञ्जः स्थूलधियो महर्ष इदमुच्यताम् ॥ १७
॥
अतिदुस्तर हरीची माया । आइकोनि हांसें आले राया
।
लटकीच परी देहाभिमानियां । बाधावया दृढ जाहली ॥
२२३ ॥
माया दुस्तर शास्त्रप्रसिद्धी । तेथ बाळेभोळे स्थूळबुद्धी
।
सुखें तरती कोणे विधीं । तो सांग त्रिशुद्दी उपावो
॥ २२४ ॥
ज्यासी वश्य नाही निजमन । आणि भवाब्धि तरावया भाव
पूर्ण ।
ऐसे भोळे भाविक जन । त्यांसी मायातरण सुगम सांगा
॥ २२५ ॥
मागां कवि बोलिला संकलितीं । तन्माययाऽतो बुध आभजेति
।
गुरु-ब्रह्म अभेदस्थिती । करितां भक्ती माया तरिजे
॥ २२६ ॥
तें भक्तीचें स्पष्ट लक्षण । विशद होआवया श्रवण
।
पुढती मायेचें तरण । पुसावया कारण मुख्य हेंचि ॥
२२७ ॥
तो मायातरणोपायविधी । सुगम सांगावया त्रिशुद्धी
।
अंतरिक्षाधाकुटा सुबुद्धी । प्रबुद्ध प्रज्ञानिधी
बोलता जाहला ॥ २२८ ॥
श्रीप्रबुद्ध उवाच ।
कर्माण्यारभमाणानां दुःखहत्यै सुखाय च ।
पश्येत्पाकविपर्यासं मिथुनीचारिणां नृणाम् ॥
१८ ॥
मुख्य मायेचें तरण । प्रबुद्धचिजाणे पूर्ण ।
प्रबुद्ध जाहलिया आपण । मायेचें विंदान न तरतां
तरती ॥ २२९ ॥
मनीं विषयाचा छंदु । तो केवळ महाबाधु ।
विषयत्यागी तो प्रबुद्धु । तोचि विशदु भावो आइका
॥ २३० ॥
विषयीं लोभलें अत्यंत मन । तेथ नव्हतां वैराग्य
पूर्ण ।
कदा नव्हे मायेचें तरण । वैराग्यार्थ जाण विषय निंदी
॥ २३१ ॥
केवळ नश्वर विषय देख । तेंचि मानिती परम सुख ।
तें सुखचि दुःखदायक । स्त्रीकामें मुख्य माया बाधे
॥ २३२ ॥
वेंचुनि धनाचिया गांठी । सुखार्थीं स्त्री वैसविली
पाटीं ।
तेचि भोगवी दुःखकोटी । जगीं माया लाठी स्त्रीकामें
॥ २३३ ॥
स्त्रीकामें प्रपंचु सबळ । स्त्रीकामें दुःख प्रबळ
।
स्त्रीकामें मायेसी बळ । स्त्रीकामें मोहिलें जग
॥ २३४ ॥
आवडीं स्त्री बैसवितां पाटीं । ते प्रपंचाच्या
वाढवी कोटी ।
महामोहाच्या पाडूनि गांठी । दुःखसागरीं लोटी स्त्रीकामु
॥ २३५ ॥
जे नवमास वाहे उदरांत । ते माता करूनि अनाप्त ।
स्त्रियेसी मानिती अतिआप्त । ऐशी माया समर्थ स्त्रीकामें
॥ २३६ ॥
जे तोंडींचें पोटींचें खाववित । जे सदा सोशी नरकमूत
।
ते मातेहूनि स्त्री आप्त । जाहली जगांत मायामोहें
॥ २३७ ॥
स्त्रिया मेळवितां असंख्य मिळती । परी माता न मिळे
त्रिजगतीं ।
ऐसें जे सज्ञान जाणती । तेही आप्त मानिती स्त्रियेतें
॥ २३८ ॥
मातेतें भजतां भुक्तिमुक्ती । स्त्रियेतें भजतां
नरकप्राप्ती ।
ऐसें जे शास्त्रज्ञ जाणती । तेही मता उपेक्षिती
स्त्रीकामें ॥ २३९ ॥
एवं स्त्रीकामाचिया व्याप्ती । माया व्यापिली त्रिजगतीं
।
सज्ञानही पाडले भ्रांतीं । स्त्रीकामसक्ती महामाया
॥ २४० ॥
मानूनि विषयांचे सुख । काम्य कर्म करितां देख ।
तेणें अतिदुःखी होती लोक । दुःखदयक काम्य कर्म ॥
२४१ ॥
कामिनीकामें गृहासक्ती । प्राणी प्राणांतें स्वयें
शिणविती ।
त्या श्रमाची निदानस्थिती । सांगेन तुजप्रती राजाधिराजा
॥ २४२ ॥
निर्मळ जळें भिंती धुतां । जळाचीच नासे निर्मळता
।
हात माखती धुतले म्हणतां । भिंतीही तत्त्वतां निदळ
केली ॥ २४३ ॥
तेवीं विषयांचेनि सुखें सुख । न पावतीच ब्रह्मादिक
।
विषयाचा जे मानिती हरिख । ते परममूर्ख पशुदेही ॥
२४४ ॥
नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेनात्ममृत्युना
।
गृहापत्याप्तपशुभिः का प्रीतिः साधितैश्चलैः
॥ १९ ॥
तरिदिवसु निजनिकटें । मर्णेंसीं घेतां झटें ।
कवडीची प्राप्ती न भेटे । प्राणांतकष्टें द्रव्य
जोडे ॥ २४५ ॥
एवं कष्टलें जोडलें धन । तें महादुःखाचें जन्मस्थान
।
अर्थ अनर्थाचें अधिष्ठान । निजात्ममरण निजमूळ ॥
२४६ ॥
द्रव्य नातां उपायें शिणवी । जाहलिया संरक्षणीं
आधी लावी ।
रात्रिदिवस हृद्रोग जीवीं । अविश्वासें नांदवीं
धनलोभु ॥ २४७ ॥
मायाबापांशीं चोरी करवी । स्त्रीपुरुषांसी कलहो
लावी ।
सुहृदांतें दूरी दुरावी । हे द्रव्याची पदवी स्वाभाविक
॥ २४८ ॥
द्रव्यपाशीं आधिव्याधी । द्रव्यापाशीं दुष्ट बुद्धी
।
द्रव्यापाशीं सलोभ क्रोधीं । असत्य निरवधी द्रव्यापाशीं
॥ २४९ ॥
द्रव्यापाशीं अतिविकल्प । द्रव्यापाशीं वसे पाप
।
द्रव्यापाशीं अतिसंताप । पूर्ण दुःखरूप ते द्रव्य
॥ २५० ॥
हें दानें त्यागितां फळ गोमटें लोभियां नरका ने
हटॆंतटें ।
द्रव्याऐसे गा वोखटें । आन न भेटे तिहीं लोकीं ॥
२५१ ॥
नळिया चणियांचे आशा । वानरें मुठीं धरणें तोचि फांसा
।
तेवीं द्रव्यदाराभिलाषा । नरदेहदशा अधःपातीं ॥
२५२ ॥
द्रव्य सहसा न मिळे पाहीं मिळेतरी अनीति अपायीं
।
यालागीं द्रव्याच्या ठायीं । सुख नाहीं त्रिशुद्धी
॥ २५३ ॥
धन वेचोनि फाडोवाडें । घर करिती वाडेंकोडें ।
तें अध्रुवत्वें सवेंचि पडे । थितें द्रव्य बुडे
आयुष्येंसीं ॥ २५४ ॥
करूनि आयुष्याचा मातेरा । मुद्दलसिंचने जोडिलें
पुत्रा ।
त्या पुत्राच्या मरणद्वारा । दुःखदुर्धरामाजीं
बुडती ॥ २५५ ॥
प्रपंचींचे सुहृद समस्त । जंव स्वार्थ तंव होती
आप्त ।
स्वार्थविरोधें तें अनाप्त । होऊनि घात सुहृदां
करिती ॥ २५६ ॥
करोनिया अतिहव्यासु । मेळविती नाना पशु ।
त्यांचा सवेंचि होय नाशु । तेणें दुःखें त्रासु
गृहस्थांसी ॥ २५७ ॥
निजदेहोचि नश्वर येथ । त्यासि प्रपंच नव्हे गा शाश्वत
।
अवघें जगचि काळग्रस्त । इहलोकीं समस्त ठकिले विषयीं
॥ २५८ ॥
मनुष्यदेहो कर्मभूमीं प्राप्त । तो लोक म्हणती
कर्मजित ।
हा जैसा नश्वर येथ । तैसाच निश्चित नश्वर स्वर्गु
॥ २५९ ॥
एवं लोकं परम्विद्यान्नश्वरं कर्मनिर्मितम्
।
सतुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ २० ॥
मनीं धरोनी विषयभोग । इहलोकीं करिती याग ।
पुण्य जोडोनियां साङ्ग । पावती स्वर्गनिजपुण्ययोगें
॥ २६० ॥
स्वर्गासुखा इंद्र अधिपती । तोही पतनार्थ धाके
चित्तीं ।
विघ्नें सूची तापसांप्रती । स्वर्गस्थिति अपायी
॥ २६१ ॥
यापरी निजपुण्यें स्वर्गप्राप्ती । त्या लोकातें
पुण्यजित म्हणती ॥
तेही पुण्यक्षयें क्षया जाती । तेणें धाकें धाकती
स्वर्गस्थ श्तेष्ठ ॥ २६२ ॥
गांठीं पुण्य असतां चोख । स्वर्गभोगीं असेल सुख
।
हेही वार्ता समूळ लटिक । स्वर्गींचें दुःख ऐक राया
॥ २६३ ॥
समान पुण्यें समपदप्राप्ती । त्यांसी स्पर्धकलहो
करिती ।
आपणाहूनि ज्यां अधिक स्थिति । त्यांचा द्वेष चित्तीं
अहर्निशी ॥ २६४ ॥
जैसे राजे मंडळवर्ती । राज्यलोभें । कलहो करिती
।
तैशी स्वर्गस्थां कलहस्थिती । देवेषें होती अतिदुःखी
॥ २६५ ॥
पतनभयें कलह-द्वेष वोढी । क्षयतें पावे पुण्यजोडी
।
अधोमुख पडती बुडीं । यज्ञिकें बापुडीं चरफडती ॥
२६६ ॥
एवं स्वर्गसुखउल्हसु । मानिती ते केवळ पशु ।
प्रत्यक्ष तेथ द्वेष नाशु । असहसाहसु नित्य कलहो
॥ २६७ ॥
सेविलाचि विषयो नित्य सेविती । परी कदा नव्हे मानसीं
तृप्ती ।
तरी मिथ्या म्हणौनि नेणती । हेमोहक शक्ती मायेची
॥ २६८ ॥
जैसें वेश्येचें सुख साजणें । वित्त घेऊनि वोसंडणें
।
तेवीं विषयाचा संगु धरणें । तंव तंव होणें अतिदुःखी
॥ २६९ ॥
यालागीं उभयभोगुउपाया । जे जे प्रवर्तले गा राया
।
ते ते जाण ठकिले माया । थितें गेलें वायां उत्तम
अयुष्य ॥ २७० ॥
कर्मभूमीं नरदेह प्राप्त । हें पूर्ण निजभाग्याचें
मथित ।
देव नरदेह वांछित । ते देव केले व्यर्थ विषयार्थीं
॥ २७१ ॥
एवं विषयाची आसक्ती । माया ठकिले नेणों किती ।
यालागीं विषयाचे विरक्ती । करावी गुरुभक्ती तेंचि
सांगों ॥ २७२ ॥
तस्माद्गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम्
।
शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम्
॥ २१ ॥
जाणोनि विषयांचे नश्वरपण । पावावयालागीं ब्रह्म
पूर्ण ।
सद्गुरुसी अनन्यशरण । रिघावें संपूर्ण श्रद्धायुक्त
॥ २७३ ॥
सद्गुरुवचनमात्रें माया । तरेन हा निश्चयो राया
।
येणें सद्भावें लागतो पायां । पावावया निजस्वार्तु
॥ २७४ ॥
गुरु ऐसें जे म्हणणें । तेंही आहे बहुसालपणें ।
ऐक राया तीं लक्षणें । तुज कारणें सांगेन ॥ २७५ ॥
एक वेदाध्ययन गुरु । एक व्याख्यानदानीं उदारु ।
एक ज्योतीषज्ञानीं गंभीरु । परी तो सद्गुरु न म्हणती
ज्ञाते ॥ २७६ ॥
एक आगमोक्त मंत्र उपसिती । जप करावा विधानयुक्ती
।
मग कैं होईल निजप्राप्ती । हें नकळे निश्चितीं
गुरुशिष्यां ॥ २७७ ॥
एक वयुधारणा लाविती । एक नाना ल लक्ष्यें दाविती
।
एक हठयोगें गोंविती । एक वैसविती महामुदा ॥ २७८ ॥
एक ब्रह्मानुवादें चोखटु । तत्त्वनिरूपणीं उद्भटु
।
वैरग्यबोलिका वरिष्ठु । उपजवी विटु उभयभोगंचा ॥
२७९ ॥
कैसें निरूपी शुद्ध ब्रह्म । ऐकोनि सात्त्विकं
येत प्रेम ।
परी निजहृदयींचा भ्रम । निरसे तें वर्म नेणेचि ॥
२८० ॥
जेवीं गूळ-उसांचा घाणा । तोंडींचा रसु भरे भाणा ।
शब्दचोपटें भरोनि वदना । करी परिभ्रमणा करकरितु
॥ २८१ ॥
ऐसा जो कां शब्दज्ञानी । उत्तम व्यख्याता ज्ञानगुणीं
।
तो जन रंजवी निरूपणीं । स्वयें कोरडेपणीं करकरितु
॥ २८२ ॥
योगक्ष्म चाले गोमटा । लौकिकीं थोर प्रतिष्ठा ।
तेथें निजप्राप्तीची उत्कंठा । न वचे वरिष्ठा शिष्यांची
॥ २८३ ॥
जेवीं अमृत म्हणतां । चवी न लभे गा सर्वथा ।
तेवीं शाब्दिक ज्ञानयोग्यता । अनुभववार्ता स्वयें
नुपजे ॥ २८४ ॥
जेणें स्वयें चाखिली नाहीं चवी । तो दुजयातें गोडी
केवीं लावी ।
यालागीं जो पूर्णानुभवी । तो तारी सद्भावें सच्छिष्यसी
॥ २८५ ॥
एवं गुरुपणाची वदंती । असे बहुपणें नांदती ।
जो करी अपरोक्षप्राप्ती । त्यातें म्हणती सद्गुरुस्वामी
॥ २८६ ॥
ज्याचेनि वाक्यें असंतता । निःशेष मावळे तत्त्वतां
।
त्यासीचि गा सद्गुरुता । वेदशास्त्रार्थां प्रतिपाद्य
॥ २८७ ॥
जे उपदेशिती मंत्रतंत्र । तेही पूज्यत्वें अतिसधर
।
जेथें नुरे पूज्यपूजकताविचार । तोचि साचार सद्गुरुस्वामी
॥ २८८ ॥
एकातें ब्रह्मज्ञान । वस्तु देखोनि विरालें मन
।
मावळले द्वैताचें भान । पडिलें मौन चहूं वाचां ॥
२८९ ॥
इंद्रियें टंवकारिलीं समस्त । प्राण पांगुळला जेथींचा
तेथ ।
वस्तु देखोनियां परमाद्भुत । पडलें ताटस्त्य्ह
देहभावा ॥ २९० ॥
ऐसा जो आत्मानुभवी । त्यातें सद्भावें शिष्यु
विनवी ।
तंव तो पुसे ना समजावी । ताटस्त्यभावीं अबोलपणा
॥ २९१ ॥
एका अनुभवा आलें ब्रह्म । फिटला बाध्यबाधकतेचा
भ्रम ।
मोडलें द्वैतभावाचें कर्म । जगीं विषम असेना ॥ २९२
॥
परी अचुंबित वर्तणें । अघटमान कर्म करणें ।
अत्यंत उग्रता निरवणें । दुर्धरपणें भयानकु ॥ २९३
॥
आपण आपणियामाजी हंसत । ध्वनितें बोले परमार्थ ।
तेथें बोधेन शिष्याचें चित्त । पडे दुश्चित ते ठयीं
॥ २९४ ॥
ऐसा जो वर्ते ब्रह्मज्ञानी । त्याची ब्रह्मस्थिती
न मने जनीं ।
मा कोण जाईल भाव धरोनि । बोधालागोनी त्यापाशीं
॥ २९५ ॥
आतां सद्गुरुचीं जीं निजलक्षणें । राया संगेन
तुजकारणें ।
जें ऐकतां अंतःकरणें । सुखी होणें सद्भावें ॥ २९६
॥
तरी जो कायावाचामनें । अतिकृपाळू दीनाकारणें ।
तोडी शिष्याचीं भवबंधनें । उठवी ठाणें अहंकाराचें
॥ २९७ ॥
ज्याचा जैसा जैसा भावो । तैसा तैसा करी अनुभवो ।
तरी गुरुत्वाचा अहंभावो । अणुमात्र पहा हो धरीना
॥ २९९ ॥
शिष्यपासूनि सेवा घेणें । हें स्वप्नींही न स्मरे
मनें ।
शिष्याची सेवा स्वयें करणें । पूज्यत्वें पाहणें
निजशिष्यां ॥ ३०० ॥
शिष्य देखावा पुत्रासमान । हें स्मृतिवक्य असे
प्रमाण ।
दृष्टीं देखो नेणें गौण । शिष्या देखे पूर्ण ब्रह्मत्वें
॥ ३०१ ॥
शिष्या सेवा करी निजभावार्थें । परी तो सेवक न म्हणे
त्यातें ।
ज्यासी भगवद्रूप सर्व भूतें । शिष्य वेगळा तेथें
सेवकत्वें नुरे ॥ ३०२ ॥
ऐसा मी एक महायोगी । हेंही न मिरवी ति जगीं ।
गुरुत्वाचा ताठा अंगीं सर्वथा शिगीं लागों नेदी
॥ ३०३ ॥
आपुल्या योगक्षेमाचें सांकडें । स्वप्नींही न घाली
शिष्याकडे ।
शिष्य संकट अतिगाढें । निवारी रोकडें निजांगें
जो ॥ ३०४ ॥
मी एक अकर्ता निजात्मयोगी । म्हौनि विषयांतें न
भोगी ।
अथवा विषयो निःशेष त्यागी । हाही आग्रहो अंगीं असेना
॥ ३०५ ॥
तो विषय भोगी ना स्वयें त्यागी । तो अदृष्टाच्या
निजविभागीं ।
लावूनियां देहाच्या अंगीं । परब्रह्मयोगीं विचरत
॥ ३०६ ॥
देह दैवें पालखीमाजीं चढे । अथवा विष्ठेमाजीं पडे
।
तें दोहींचें सुखदुःख त्याकडे । मी म्हणौनि पुढें
कदा न रिघे ॥ ३०७ ॥
देहीं असोनि नाहीं अहंकृती । गेहीं असोनि नाहीं
गृहासक्ती ।
शेखीं लोकांमाजीं लौकिकस्थिती । सुखें वर्तती लोकांसरिसें
॥ ३०८ ॥
त्यासी स्त्री म्हणे माझा भर्ता । पुत्र म्हणे माझा
पिता ।
शिष्य म्हणती गुरु तत्त्वतां । तो त्यांहूनि परता
त्यांमाजीं वर्तें ॥ ३०९ ॥
ऐशिया पूर्णप्रतीती । आचरोनि दावी भक्ती ।
हरि भजावा सर्वां भूतीं हेंच शिष्यांप्रती उपदेशी
॥ ३१० ॥
हीं सद्गुरुचीं निजलक्षणें । पंडितां न कळती ज्ञुआतेपणें
।
पूर्णानुभवी जाणती खुणे । इतरांचें जाणणें पांगुळे
तेथ ॥ ३११ ॥
त्याचे गुरुत्वाची वोळखण । अंगीं निजशांति पूर्ण
।
हेंचि सद्गुरुत्वाचें लक्षण । मुख्य भूषण हेंचि
राया ॥ ३१२ ॥
जगीं शांति जाली परदेशी । कोठेंही ठावो न मिळे तिशीं
।
ते आली सद्गुरुपायांपाशीं । सुखवासासी वसावया
॥ ३१३ ॥
यापरी स्सद्गुरुपाशीं शांती । स्वयें आली सुखवासवस्ती
।
जेवीं कां माहेराआंतौती । स्वानंदें क्रीडती कन्या
जैशी ॥ ३१४ ॥
जाणोनि वेदशास्त्र निश्चितीं । जो न मिरवी गा व्युत्पत्ती
।
ज्यासी अपरोक्षें पूर्ण शांती । तो सद्गुरुमूर्ति
निश्चयें राया ॥ ३१५ ॥
झणीं श्रोते कोपती येथ । म्हणतील ग्रंथ वाढविला
व्यर्थ ।
निष्णात या पदाचा अर्थ । काढितां तेथ स्फुरलें हो
॥ ३१६ ॥
हे माझे गांठीची नव्हे युक्ती । सद्गुरु आपण आपली
स्थिती ।
बोलवीतसे ग्रंथार्थीं । पदपदार्थीं साधूनि ॥ ३१७
॥
तरी सद्गुरुचीं लक्षणें । न वर्णवती अगाधपणें
।
वेद वेडावले मुकेपणें । तेथें माझें बोलणें सरे
केवीं ॥ ३१८ ॥
येथ आश्चर्य कैसे देखा । श्रीभगवत देशभाखा ।
परमार्थु साधिला नेटका । तुष्टला निजसखा जनार्दनस्वामी
॥ ३१९ ॥
एका जनार्दना शरण । त्याची जैं होय कृपा परिपूर्ण
।
त्या देहीं असता देहबंधन । नातळे जाण गुरुभक्तां
॥ ३२० ॥
ज्याचे सेवितां निजचरण । देहीं न बाधी देहबंधन ।
त्यासी जाहलिया अनन्य शरण । दे अगाध कोण हें न कळे
वेदां ॥ ३२१ ॥
न करितां सद्गुरुभक्ती । कदा नव्हे परमार्थप्राप्ती
।
यालागीं सद्गुरुभक्ती । बोलिलीं ग्रंथीं शिष्यहितार्थ
॥ ३२२ ॥
यलागीं पूर्ण सद्गुरुपाशीं । अनन्य शरण होतां
त्यासी ।
तो सद्भावें निववी शिष्यासी । निजबोधेंसीं यथार्थ
॥ ३२३ ॥
सद्गुरुस्थितीचें निरूपण । राया सांगितलें संपूर्ण
।
आतां शिष्याचे लक्षण । सावधान अवधारीं ॥ ३२४ ॥
तत्र भागवतान्धर्मान्शिक्षेद्गुर्वात्मदैवतः
।
अमाययानुवृत्त्या यैस्तुष्येदात्मात्मदो हरिः
॥ २२ ॥
वरीवरी दिसती सात्त्विक । भीतरीं विकल्पी शिष्य
एक ।
एक ते केवळ दांभिक । एक ज्ञानठक अतिधूर्त ॥ ३२५ ॥
एक ते केवळ प्रतिष्ठाकाम । एकासी पूज्यतेचा संभ्रम
।
एकासी जाणिवेचा आक्रम । एकाचे पोटीं भ्रम महासिद्धीचा
॥ ३२६ ॥
एक वाग्वादी वाजट । एका आवडे अतिशयेंसीं कर्मठ ।
एक केवळ कर्मनिष्ठ । आम्ही ब्रह्मनिष्ठ अभिमानें
॥ ३२७ ॥
एका आवडे वायुधारण । एका आसनजाभिमान ।
एकाचें संशयी मन । विश्वास पूर्ण दृढ नाहीं ॥ ३२८
॥
एक आदरें उपदेशु घेती । मग होय नव्हे विकल्प चित्तीं
।
एइशा अनेक शिष्यपंक्ती । ते जाण निश्चितीं मायिक
॥ ३२९ ॥
आतां जे कां अमायिक । शोधितसत्त्वाचे सात्त्विक
।
मुख्य परमार्था साधक । जे अवंचक सर्वस्वें ॥ ३३०
॥
जे गुरुचरणाचे अंकिले । जे गुरुवाक्या जीवें विकले
।
सद्गुरूलागीं वहिलें । सर्वस्व आपुलें वोवाळिती
॥ ३३१ ॥
जो सद्गुरूच्या बोलावरी । जीविताची कुरवंडी करी
।
जो गुरुआज्ञेबाहेरी । तिळभरी हों न शके ॥ ३३२ ॥
सद्गुरुतें मनुष्यबुद्धी । पाहोंचि नेणे जो त्रिशुद्धी
।
सेवेलागीं निरवधी । हर्षानंदीं तत्पर ॥ ३३३ ॥
निजभावार्थें सादर । सेवलागीं अतितत्पर ।
शरीर आठही प्रहर । अणुमात्र वंचिना ॥ ३३४ ॥
उंच अथवा नीच काम । म्हणो नेणे मनोधर्म ।
गौण करोनि नित्यकर्म । मानी उत्तमोत्तम गुरुसेवा
॥ ३३५ ॥
सेवेंलागीं निष्कपट । नित्य निजभावें चोखट ।
जंव जंव सेवा पडे सदट । तंव तंव उद्भट उल्हासु ॥
३३६ ॥
सच्छिष्य असच्छिष्य समुदावो । सद्गुरुसी सारिखेचि
पहा वो ।
ज्याचे हृदयीं जैसा भावो । तैसा पहा हो फळभोग ॥ ३३७
॥
भावेषु विद्यते देवो । हा उपदेशीं मुख्य निर्वाहो
।
आपुला आपणया भावो । फळभोग पहा हो भोगवी ॥ ३३८ ॥
चुकवावया मृत्यूचा ठावो । जाणिवे आणितां निजभावो
।
हिरण्यकशिपु नाडला पहा हो । संधी साधोनि देवो निर्दळी
त्यासी ॥ ३३९ ॥
तेथेंचि प्रल्हादाचा भावो । मज रक्षिता देवाधिदेवो
।
त्यासी साक्षेपें मारितां रावो । मरणचि वावो भावार्थें
केलें ॥ ३४० ॥
परमार्थीं जें जाणपण । ते जाणावी नागवण ।
यालागीं सद्भावें जो संपूर्ण । तो जन्ममरणछेदकु
॥ ३४१ ॥
मी शिष्यपरीक्षकु ज्ञाता । हे सद्गुरुसी नाही
अहंता ।
तेथें जैशी त्याची भावार्थता । तैशा थैशा अर्था
तो पावे ॥ ३४२ ॥
हें असो सच्छिष्याचा सद्भावो । राया अभिनव कैसा
पहा हो ।
गुरु ब्रह्म ऐक्यभावो । निजनिर्वाहो निष्टंक ॥
३४३ ॥
माझा इंद्रियवृत्ती चाळिता । सद्गुरु निजात्मा
मजआंतौता ।
बाह्य सेवेलागीं सर्वथा । ब्रह्मूर्ति तत्त्वतां
सद्गुरु मानी ॥ ३४४ ॥
सद्गुरुचरणीं आपण । चित्त-वित्त-जीवितेंसीं पूर्ण
।
करूनि घाली आत्मार्पण । सर्वस्वें संपूर्ण सर्वभावें
॥ ३४५ ॥
तेथें संतुष्टला स्वामी पूर्ण । तोही सर्वस्वें
भुलोन ।
आवडी निजांगें आपण । सेवका आधीन स्वामी होये । ३४६
॥
आत्मार्पण करितां बळी । द्वारीं द्वारपाळ जाहला
वनमाळी ।
ऐसी भजनभावाची नवाळी । सेवकाजवळी स्वामी तिष्ठे
॥ ३४७ ॥
एवढी ये अगाध प्रीती । उत्तम भक्त स्वयें पावती ।
भाळ्याभोळ्यां हेचि स्थिती । कैशा रीती आतुडे ॥
३४८ ॥
याचिलागीं सद्गुरूपाशीं । शरण रिघावें सर्वस्वेंशीं
तो संतोषोनियां शिष्यासी । भजनधर्मासी उपदेशी ॥
३४९ ॥
जेणें भजनें भगवंत । भजोनि जाहले उत्तम भक्त ।
ते भागवतधर्म समस्त । शिकावे निश्चित सद्भावेंसीं
॥ ३५० ॥
मुख्य भागवतधर्मस्थिती । अवश्य करावी सत्संगती
।
हेंचि सद्गुरु उपदेशिती । असत्संगतित्यागार्थ
॥ ३५१ ॥
सर्वतो मनसोऽसङ्गमादौ सङ्गं च साधुषु ।
दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेष्वद्धा यथोचितम्
॥ २३ ॥
सर्वांपासोनि निःसंग । जरी मनीं होणें आहे चांग
।
तैं अवश्य धरावा सत्संग । असत्संग त्यागावा ॥ ३५२
॥
मुख्य असत्संग देहसंगती । त्याची समूळ करावी निवृत्ती
।
जगीं दाटुगी सत्संगती । जाण निश्चिती नृपनाथा ॥
३५३ ॥
तेथें दया मैत्री प्रश्रयो पूर्ण । मुख्यत्वें
हें त्रिविध लक्षण ।
अवश्य करावें आपण । सत्संग प्रमाण सहितासी ॥ ३५४
॥
सांडोनिया थोरपण । साधूसी लीन होआवें संपूर्ण
।
सांडोनियां देहाभिमान । त्यासी लोटांगण घलावें
॥ ३५५ ॥
साधूपरता पूज्य पहा हो । जगीं नाहीन् आन देवो ।
संतपूजनें देवाधिदेवो । स्वयमेवो संतुष्टे ॥ ३५६
॥
संतपदींचे रजःकण । शिरीं वंदावे श्रद्धेने पूर्ण
।
संतांपुढें जाणपण । सर्वथा आपण न मिरववें ॥ ३५७ ॥
देखोनि संतसमुदावो । अनन्यगती भगवद्भावो ।
भगवभावें नम्र स्वभावो । प्रश्रयो पहा हो या नांव
॥ ३५८ ॥
नम्रता सेवितां सन्तचरण । येथें भूतदया वाढें पूर्ण
।
हें दयेचें निजलक्षण । सावधान । अवधारीं ॥ ३५९ ॥
भूतांसी कठिणपण । देखतां निघों पाहे प्राण ।
मा स्वयें करील आपण । हें सर्वथा जाण स्वप्नीं न
घडे ॥ ३६० ॥
जेणें आपणासी होय दुःख । तें भूतांसी करीना निःशेख
।
जेणें आपणासी होय सुख । तें आवश्यक करी दीना ॥ ३६१
॥
सर्व भूतीं दया समान । कदा न बोले कठिणपण ।
भूतांची पीडा निवारण । करोनि आपण शोपाय चिंती ॥ ३६२
॥
जीवमात्रीं दुरुक्ती बोलतां । जिव्हेच्या घेवों
पाहे जीविता ।
भूतीं दुष्टपण चाळितां । समूळ निजचित्ता निर्दाळूं
पाहे ॥ ३६३ ॥
भूतांसी जेथ पीडा पावे । त्यातळी जीव भलूं धंवे ।
जीवापरीस भूतें सर्वें । दयागौरवें पढियंतीं ॥
३६४ ॥
ऐसें जें कारुण्य पूर्ण । त्या नांव दया संपूर्ण
।
आतां मैत्रीवें लक्षण । असाधारण तें ऐका ॥ ३६५ ॥
सर्व भूतांचे ठायीं । सुहृदावांचोनि दुजें नाहीं
।
तरी न करितांचि मैत्री पाहीं । ठायींचे ठायीं अलोलिक
॥ ३६६ ॥
जे विषयवियोगें न विटे । नाना विकल्पीं न तुटे ।
आलिया परम संकटें । मैत्री नेटेंपाटें सदा ग्राह्य
॥ ३६७ ॥
या नांव गा मित्रभावो । प्राण गेलिया न तुटे पहा
हो ।
देखतां कल्पांतकाळघावो । निजमित्रसमुदावो एकवटे
कीं ॥ ३६८ ॥
ऐसी आचरतां निजस्थिती । श्रद्धा उपजे सर्वां भूतीं
।
त्या श्रद्धेची व्युत्पत्ती । यथनिगुती सांगेन
॥ ३६९ ॥
नवल श्रद्धेचें लक्षण । ब्रह्मा मुंगी समसमान ।
तरी यथोचित विधान । सर्वथा जाण चुकेना ॥ ३७० ॥
अर्घ्यपाद्यादि पूजन । सकळ दान आणि सन्मान ।
हे श्रद्धा ब्रह्मणीं संपूर्ण । एकासी तें जाण अन्नमात्रचि
॥ ३७१ ॥
एका अन्न आच्छादन । एकासी ते कोरडे कण ।
तृण आणि जीवन । एका पयःपान यथोचित ॥ ३७२ ॥
जेणें ज्यासी सुख संपूर्ण । तें तें करी उचित श्रद्धें
जाण ।
अनुचित श्रद्धेचें विंदाण दुःखकारी संपूर्ण सर्वार्थीं
॥ ३७३ ॥
जेवीं ब्राह्मणा वाढिलें तृण । गाईस वाढिलें मिष्टान्न
।
श्वानासी बैसणें सिंहासन । साधूसी आसन थारोळा ॥
३७४ ॥
व्याघ्रासी पडिल्या लंघन । त्यासी अर्पूं नये गोदान
।
गाय गादल्या संपूर्ण । तैलाभ्यंजन करूं नये ॥ ३७५
॥
हो कां देह इंद्रियें जरी एकें । तरी जिव्हाकर्म
नव्हे नाकें ।
तेवीं एक भूतात्मा भूतवेखें उचितोन्मुखें यजावा
॥ ३७६ ॥
करितां यथोचित अर्पण । जरी क्रिया दिसे भिन्न भिन्न
।
तरी अंतरश्रद्धा अभिन्न । हें मुख्य लक्षण भागवतधर्मीं
॥ ३७७ ॥
भूतीं भूतात्मा अभिन्नस्थिती । दया मैत्री साधूंची
भक्ती ।
हेच आतुडे कैशा रीतीं । प्रबुद्ध तदर्थीं उपाव सांगे
॥ ३७८ ॥
तेचि नव श्लोकीं श्लोकोक्ती । समूळ भगवतधर्मस्थिती
।
प्रबुद्ध सांगे रायाप्रती । साधकां निजप्राप्ती
साधावया ॥ ३७९ ॥
शौचं तपस्तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायमार्जवम्
।
ब्रह्मचर्यमहिंसां च समत्वं द्वन्द्वसंज्ञयोः
॥ २४ ॥
मुख्य सधावया परमार्थ । अवश्य पाहिजे गा शिचिता
।
शुचित्वावांचोनि तत्त्वता । न लाभे हाता निजस्वार्थु
॥ ३८० ॥
यालागीं गा नृपनाथा । शुद्ध शौचाची आइक कथा ।
आंतर मळ न क्षाळितां न लाभे हाता बाह्यशुद्धी ॥ ३८१
॥
मन मळिण वासनामळें । तें न करितां सोंवळें ।
बाह्य पवित्रता अहंबळें । तें जाण आंधळें न्याहाळी
जैसें ॥ ३८२ ॥
सोनें जेवीं पुटीं पडे । मळ तुटे वाणीं चढे ।
तेवीं गुरुसेवा जडत्व मोडे । चित्तशुद्धी जोडे
निर्दुष्ट ॥ ३८४ ॥
आरशासी सहाणीं तोडिजे । तेणें स्वमुखा शुद्धत्व
जोडिजे ।
तेवीं चित्तशुद्धी उघडिजे । सहजीं सहजें निजशुद्धी
॥ ३८५ ॥
लोहें परिसु झांकिजे । तंव लोहत्वा मुकिजे ।
तेवीं अंतरशुद्धीनें कीजे । महा निर्बुजे स्थूळबुद्धि
॥ ३८६ ॥
सूर्यासन्मुख सूर्यकांत । जाहलिया शुद्धत्वें
होय दीप्त ।
तेप्रभा बाह्य प्रकाशत । अग्निहोत्रार्थ महायागा
॥ ३८७ ॥
तेवीं गुरुवक्यें अंतरशुद्धता । सबाह्य आली शुचिता
।
हे न करिती जे पवित्रता । ते जाण तत्त्वतां अतिभंडिमा
॥ ३८८ ॥
अल्प जळ शौचाप्रती । तेणें हात करकटले ठाती ।
शेवटीं गिरबडे बृहती । तेवीं विकल्पी होती अपवित्र
॥ ३८९ ॥
भरलें काळकूट जीवीं । वरी टवटव अतिवरवी ।
तें इंद्रावण कोणीही न सेवी । अंतरस्वभावीं अतिमळिण
॥ ३९० ॥
तीर्थीं धुतला रजकराजु । तो काय होईल शुद्ध द्विजु
।
नटें भेतला राजध्वजु । तो नव्हे पूज्यु बाह्यक्रियावशें
॥ ३९१ ॥
सुंदरी सुकुमार साजिरी । वोठीं कुष्ठता तिळभरी
।
जाहलिया तीतें कोणी न वरी । वरीवरी बरी दिसतांही
॥ ३९२ ॥
नागवी माथा मोत्यांची जाळी । शिंबरी सुपाणीदाणा
ल्याली ।
तेवीं बाह्य पवित्रता दाविली । ते ते केली निजभंडिमा
॥ ३९३ ॥
दहें माखला वायसु । तो काय होईल राजहंसु ।
दहीं म्हणोनि मथितां कापुसु । तृप्ती नव्हे उपहासु
जगीं प्रगटे ॥ ३९४ ॥
तेवीं अंतरीं विकल्पु असतां । बाह्य जे जे पवित्रता
।
ते ते क्रिया नृपनाथा । जाण तत्त्वतां अतिभंडिमा
॥ ३९५ ॥
अंतर क्षाळिलें गुरुप्रतीतीं । बाह्य क्षाळिलें
शास्त्रयुक्तीं ।
ऐसें शुचित्व निजनिश्चितीं अद्वैत स्थिती तेथें
नांदे ॥ ३९६ ॥
अंतरी शुचित्व पूर्ण वसे । तें बाह्यकर्मीं स्वयें
प्रकाशे ।
तें शुचित्वचि अनायासें परमार्थदशे प्रकाशी ॥ ३९७
॥
ईश्वरभावाचें निजवर्म । ज्याचे पोटीं रिघालें सप्रेम
।
त्याचें कर्मचि होय ब्रह्म । त्या देहभ्रम बाधिना
॥ ३९८ ॥
या नम शुचिष्मता । सत्य जाण गा नृपनाथा ।
तपाचीही स्थिती आतां ऐक तत्त्वतां सांगेन ॥ ३९९
॥
शरीरशोषणा नांव तप । तें प्रारब्ध-भोगानुरूप ।
हृदयीं वाहणें कृष्णस्वरूप । तो शुद्ध साक्षेप
तपाचा ॥ ४०० ॥
जेवीं धूरसूनि दिठी । शूर रणामाजीं उठी ।
तेवीं ईश्वर धरोनि पोटीं । वर्ते तो सृष्टीं तपिया
शुद्ध ॥ ४०१ ॥
हेंचि तपाचें निजस्वरूप । याचि नांव शुद्ध तप ।
यावरतें न चढे रूप । व्यर्थ वाग्जल्प कां करावे ॥
४०२ ॥
द्वंद्वसहिष्णुता मुमुक्षा । या नांव म्हणिजे तितिक्षा
।
तेही आणावया लक्षा । नृपाध्यक्षा अवधारीं ॥ ४०३
॥
सुखदुःख उभय भोग । दोंमाजीं अखंड आपुलें अंग ।
जेवीं चितींची वाघीण आणि वाघ । दोहींमाजीं साङ्ग
निजत्वें भिंती ॥ ४०४ ॥
जेवीं दावाग्नी कां उन्हाळे । आकाश जैसें न पोळें
।
असोनि त्यांचेनि मेळें । त्यांवेगळें अलिप्त ॥
४०५ ॥
शीतळ जळ कां हींव पडे । पृथ्वी निजक्षमा न कांकुडे
।
तेवी निजस्वरूपसुरवाडें द्वंद्वा नातुडे निजसाधु
॥ ४०६ ॥
शरीर जरी हिंवे कांपे । तेणें देह कांपे साधु न कांपे
।
शरीर अतिउष्णें तापे । परी साधु न तापे देहतापामाजीं
॥ ४०७ ॥
सुख देखोनि दिठी । ज्या गोडिया घाली मिठी ।
दुःखही त्याचि आवडि घोंटी । द्वंद्वसहिष्णुता मोठी
या नांव राया ॥ ४०८ ॥
गोफणगुंडा सन्मुख । लागतां अवश्य उठे दुःख ।
तोच सुवर्णाचा जाहलिया देख । दुःख लोपोनि सुख अनिवार
वाढे ॥ ४०९ ॥
सुखदुःखप्रकाशक । निजवस्तु असे एक ।
त्या एकात्मता देख । द्वंद्वें साधक सुखें साहती
॥ ४१० ॥
तेवीं द्वंद्वाचें जाणपण । जाणवीता असे जें ज्ञान
।
तेंजाणितल्या आपण । द्वंद्वें संपूर्ण निर्द्वंद्वें
होती ॥ ११ ॥
रसउसीं कठिणपण । त्यामाजीं गोडी अखंड पूर्ण ।
तेवीं द्वंद्वामाजीं वस्तु चिद्घन । अखंडदंडायमान
स्वयें देखे ॥ १२ ॥
ऐशी हे अखंडता । जंव न ये साधकाचे हाता ।
तंव द्वंद्वाची सहनता । नव्हे नृपनाथा निश्चयेंसीं
॥ १३ ॥
या नांव द्वंद्वसहन । निजनिश्चयें जाण पूर्ण ।
आतां मौनाचें लक्षण । सवधान अवधारीं ॥ १४ ॥
वाग्वादु करावा जनीं । तैं दृढ व्हावें देहाभिमानी
।
सांडविला तो सद्गुरूंनी । निःशेष धोउनी शब्देंसीं
॥ १५ ॥
सद्गुरुवचन पडतां कानीं । स्तुति निंदा मिळोनि
दोन्ही ।
बोल बोलणें निरसुनी । हृदयभुवनीं परिपक्कलें ॥
१६ ॥
तेव्हां ज्याचे बोलावे अवगुण । तेथें दिसे हृदयस्थ
आपण ।
यालागीं बोलतां पैशुन्य । पडे मौन गुरुवाक्यें
॥ १७ ॥
गुण देखोनियां स्तवन । करितां पडे दृढ मौन ।
मीचि स्तव्य स्तविता स्तवन । मज म्यान् वानितां
पूर्ण मूर्खत्व माझें ॥ १८ ॥
निजात्मा निःशेष नसे । ऐसा रिता ठाव न दिसे ।
तेथें जें जें कांहीं दिसे । तें आत्मप्रकाशें सदोदित
॥ १९ ॥
ऐशी सद्गुरूंनि दाखविली युक्ती । ती विश्वासें
स्थिरवली चित्तीं ।
यालागीं निंदा आणि स्तुती । वाचेप्रती बोलेना ॥
२० ॥
संवाद करावा निजस्वार्थी । तंव सद्गुरूच्या वचनोक्तीं
।
खुंटल्या वेदशास्त्रांच्या युक्ती । त्यावरी स्थिती
चढेना ॥ २१ ॥
एवं स्तुति निंदा वाग्वाद । करितां खुंटला संवाद
।
महामौनें अतिशुद्ध । परमानंद सधकां ॥ २२ ॥
ऐसें साधावया दृढ मौन । सद्गुरु शिकवी वेदाध्ययन
।
उपनिषदर्थ विवंचून । पढवी संपूर्ण अर्थावबोधें
॥ २३ ॥
अथव अतिशयें दृढ मौन । श्रीरामकृष्णनामस्मरण ।
अखंड नमें गर्जतां पूर्ण । वेदार्थ जाण तिष्ठती
पुढें ॥ २४ ॥
नित्य रामनाम गर्जे वाणी । त्या तीर्थें येती लोटांगणीं
।
सुरवर लागती चरणीं । यम पायवणी स्वयें वंदी ॥ २५
॥
रामनामाचें जें स्मरण । या नांव गा महामौन ।
वेदें नाम स्तविलें पूर्ण । शुद्ध अध्ययन हरिनाम
॥ २६ ॥
वेदु अथवा नामस्मरण । या नांव गा स्वाध्यावो जाण
।
आतां आर्जवाचें लक्षण । ऐकें संपूर्ण महाराजा ॥
२७ ॥
आतां आर्जव तें ऐसें । सर्वा जीवां जीवन जैसें ।
कां तंतु जैसा निजविलासें । अवोधें असे पटामाजीं
॥ २८ ॥
सखरेचें इंद्रावण । केलिया न वचे गोडपण ।
तैसें विषमांही जीवां जाण । आर्जवें पूर्ण रंजवी
स्वभावें ॥ २९ ॥
वक्र चंद्राची चंद्रिका । परी अमृत वक्र नव्हे देखा
।
तैसें देखोनि विषमां लोकां । मनोवृत्ति देख पालटेना
॥ ३० ॥
निपराद न देखे कोणासी । जिवलग सोयरा सर्वांशीं ।
वोळखी जीवमात्रांशीं । जैशी तैशी जुनाट ॥ ३१ ॥
न्यहा संतप्ता आधार देत । वरूनि घणघाय घेत ।
सांडस घायातळीं सूत । तें आघवेंचि आप्त लोहत्वें
लोहा ॥ ३२ ॥
यापरी जयसी आप्त सर्व । ऐसा जो कां निजस्वभाव ।
तया नांव गा आर्जव । अतिअपूर्व गुरुदीक्षा ॥ ३३
॥
असुर सुर नर ऋषीश्वर । मदनें केले निजकिंकर ।
कंदर्पाचा मार थोर । अतिदुर्धर अनंगु ॥ ३४ ॥
अंतरीं कामचें दृढ ठाणें । वरीवरी दऽन्त चावूनि
सहणें ।
त्याचें मनचि निष्काम न म्हणे । चाळवणें लौकिकु
॥ ३५ ॥
तैसी नव्हे सद्गुरुची युक्ती । कमाची पालटे कामनावृत्ती
।
अभंग ब्रह्मचर्यस्थिती । शिष्यांप्रती उपदेशी
॥ ३६ ॥
कंदर्परणिवेस्त्रीपुरुष । तेथें गुरुदीक्षा अलोलिक
।
मिथ्या स्त्रीपुरुष माइक । विषयसुख भ्रम मात्र
॥ ३७ ॥
आनंदाचें उपस्थ एकायतन । हें काय मिथ्या वचन ।
ते अर्थीं पूण वेदज्ञ । वेदविवंचन दाविती ऐसें ॥
३८ ॥
पुसतां साखरेची गोडी कैशी । तो स्वादु न ये सांगावयासी
।
तेथें चाखो देत्ती अणुमात्रेंशीं । तेचि गोडपण
रशीं जाणती जाण ॥ ३९ ॥
तेवीं परमानंदसुखप्रप्ती । उपस्थद्वारा नर चाखिती
।
आनंद एकायतनस्थिती । बोलिली उपस्थीं या हेतु वेदें
॥ ४० ॥
त्या उपस्थसुखाची नित्यस्थिती संभोगेंवीण जे वाढविती
।
तेथ मिथ्या स्त्रीपुरुषव्यक्ती । सहजें होती सज्ञान
॥ ४१ ॥
चाखिली गोडी तेचि सखर । परमानंद मैथुनमात्र ।
मानूनियां मैथुनपर । जाहले पामर विषयांधा ॥ ४२ ॥
पुअस्थीं परमानंदगोडी । यालागीं स्त्रीकामाची
अतिवोढी ।
सद सोसिजे महामूढीं । ताडतोडी जीविताच्या ॥ ४३ ॥
साखरेचें केलें नारियेळ । तेथ त्वचा गर्भ साखरचि
केवळ ।
तेवीं विषयद्वारा सुखकल्लोळ । उठती सकळ परमानंदें
॥ ४४ ॥
नाना पक्वान्नपरवडी । गुळाच्या गोडीनें ते चवी
गाढी ।
तेवीं विषयाची जे जे आवडी । ते ते गोडी निजानंदें
॥ ४५ ॥
हें नेणोनि मुळींची निजगोडी । सोशिती विषयंच्या
अतिवोढी ।
बाप सद्गुरुकृपा गाढी । विषयांची आवडी एकत्वा
आणी ॥ ४६ ॥
यलागीं विषयांची अस्था । न चढे सच्छिष्यचे माथां
।
स्त्रीबोगाची आसक्तता । मिथ्या तत्त्वतां गुरुवाक्यनिष्ठा
॥ ४७ ॥
हा आत्मा हे आत्मी पाहीं । ऐसें मिथुन मुळीं नाहीं
।
तें निजमूळ पादितां ठयीं । ब्रह्मचर्य पाहीं अभंग
॥ ४९ ॥
आतां अहिंसेची स्थिती । ऐकें राया चक्रवर्ती ।
भंवई उचलणें नाहीं भूतीं । स्वप्न-सुषुप्ती-जागतां
॥ ५० ॥
पावो सादळतां देख । झणीं पृथ्वी पावेल दुःख ।
या काकुळती आवश्यक । पाउलें अलोलिक हळुवार ठेवी
॥ ५१ ॥
आकाश दचकेल देख । यलागीं नेदी सैरा हांक ।
वाचा परिपक्व पीयुख । वचनें परम सुख सर्वांसी देतु
॥ ५२ ॥
त्याचा शब्दु जैं गगनीं भरे । तेणें शब्दानंदचमत्कारें
।
गगनचि निजसुखें भरें । येणें सुखोद्गा वचनोक्ती
॥ ५३ ॥
जळामाजीं घलितां उडी । झणीं उदक दडपे बुडीं ।
तरंगन्यायें देणें बुडी । जीवनाची दुथडी न हेलावतां
॥ ५४ ॥
त्यासी जळीं होतां निमग्न । जळाचा तापु शमे सन्पूर्ण
।
यपरी करी स्नान । जीवना जीवन निववितु ॥ ५५ ॥
झणीं दुःख पावेल वारा । म्हणौनि श्वसु न घाली सैरा
।
नेमूनि प्राणसंचारा । निजशरीरा वागवी ॥ ५६ ॥
निजदेहा करावया घातु । सर्वथा जेवीं नुचले जातु
।
तेवीं भूतावरी निघातु । ज्याच्या पोटांतु उपजेना
॥ ५७ ॥
अत्यंत न्याहारें पाहतां । वचकु पडेल प्राण्यांच्या
चित्ता ।
यालागीं बह्यदृष्टीं क्रूरता । न पाहे भूतां भूतभवें
॥ ५८ ॥
रोम रगडतील संपूर्ण । यालागीं न करी अंगमर्दन ।
एवं स्वदेहाचें देहपण । भूतहिंसाभेण अहंत्व नाणी
॥ ५९ ॥
भूतां देतां दुःखलेशु । भूतीं दुखवेल भूतेशु ।
ऐसा ज्याचा दृढ विश्वासु । तेथ रहिवासु अहिंसेचा
॥ ६० ॥
कायिक-वाचिक-मानसिक । भूतां उपजे त्रिविध दुःख ।
तें जेथें निमालें निःशेख । अहिंसा देख ते ठायीं
॥ ६१ ॥
या नांव गा शुद्ध अहिंस । सत्य जाण नृपवरेशा ।
आतां द्वंद्वसाम्याची दशा । आइक क्षितीशा सांगेन
॥ ६२ ॥
सुख दुःख अदृष्टाधीन । तें अदृष्ट देहाचे माथं पूर्ण
।
ऐसें जाणोनि आपण । निर्द्वंद्व संपूर्ण सद्गुरुवाक्यें
॥ ६३ ॥
अदृष्टें देह सुखदुःख भोगी । मूर्ख तेथ रागी विरागी
।
शिश्यु लागों नेदी निजांगीं । गुरुवाक्यरंगीं रंगला
। ६४ ॥
देहींचेनि सुखें सुखावतां । सवेंचि दुःख चढे माथां
।
हें गुरूनें जाणोनि तत्त्वतां देहअहंता सांडविली
॥ ६५ ॥
निरभिमान्यच्या अंगीं । दुःख नुरेचि दुःखनियोगीं
।
सुख नुरेचि सुखसंभोगीं । तो उभयभगीं अलिप्त ॥ ६६
॥
छाया उष्णामाजी तापली । ते छाया छायेंचि निवाली
।
तेवीं सुखदुःखें मिथ्या जाहलीं । स्थिति सुखावली
यथनुलाभें ॥ ६ ॥
अदृष्टें देही वर्तां देख । बाधूं न शए सुखासुख
।
हें गुरुगम्य अलोलिक । शिष्य विश्वासिक पावती ॥
६८ ॥
विश्वसेंवीण सर्वथा । गुरुगम्य नये हाता ।
गुरुगम्येंवीण तत्त्वतां । द्वंद्वसमता कद न घडे
॥ ६९ ॥
देहीं दृढता जंव मीपण । तंव तंव द्वंद्वबाधा दारुण
।
जे गुरुवाक्यें निरभिमान । त्यांसी द्वंद्वें जाण
अतिमिथ्या ॥ ७० ॥
स्वप्नींचें दरिद्र-समर्थता । तेवीं दोनी मिथ्या
जागृता ।
तेवीं द्वंद्वबाधेची वार्ता । न बाधे गुरुभक्तां
अपरोक्षबोधें ॥ ७१ ॥
लेंकुरांच्या खेळापाशीं । पारणें तैशी एकादशी ।
द्वंद्वाची दशा तैशी । गुरुवाक्यासरिसी समूळ उडे
॥ ७२ ॥
जेवीं चंदनाचिया द्रुतीं । आरीबोरी चंदन होती ।
तेवीं गुरुवाक्यप्रतीती । सकळ द्वंदेवें येती निजसाम्या
॥ ७३ ॥
चंदनासभोंवतीं झाडें । तींही कोरडीं लांकडें ।
देवद्विजांचे मस्तकी चढे । भाग्य एवढें सत्संगी
॥ ७४ ॥
सद्गुरु तोचि सत्संगती । तत्संगें शिष्य पलटती
।
स्वयें ब्रह्मरूप होती । तेव्हां द्वंदें येतीं
निर्द्वंद्वा ॥ ७५ ॥
एवं गुरुवाक्यीं विश्वासतां । द्वंद्वसाम्य चढे
हाता ।
तें गुरुवाक्यही तत्त्वतां ऐक आतां सांगेन ॥ ७६
॥
सर्वत्रात्मेश्वरान्वीक्षां कैवल्यमनिकेतताम्
।
विविक्तचीरवसनं सन्तोषं येन केनचित् ॥ २५ ॥
सद्गुरुवचनविश्वासें । मानीं सर्वत्र परमात्मा
ऐसें ।
तेचि निजबुद्धी निश्चयवशें । निजमानसें विवंची
॥ ७७ ॥
मजमाजीं परमात्मा वसे । तेणें स्थूळदेहो वर्ततसे
।
त्याचेनि पूर्ण चित्प्रकाशें । जग भसे जगद्रूपें
॥ ७८ ॥
तेणें निजात्मप्रकाशें माझें दृष्टीसी दृश्य दिसे
।
दृश्यद्रष्ट्टदर्शनविलासें विलसतसे परमात्मा
॥ ७९ ॥
दृश्य दृश्यपणें जें जें उठीं । तें तें निजात्मता
पाठींपोटीं ।
तेणें अन्वयें देवो देखे दृष्टी । आझाळबाहाळ सृष्टि
दुमदुमित ॥ ८० ॥
तेव्हां जें जें देखे भूताकृती । तेथ परमात्मा ये
प्रतीती ।
मी नियंता ईश्वर त्रिजगतीं । हेही स्फुर्तीं स्फुरों
लागे ॥ ८१ ॥
जग वर्ते माझिया सत्ता । मी कळिकाळाचा नियन्ता ।
मी उत्पत्ति-स्थिति-प्रलयकर्ता । हे मूळ अहंता स्वभावें
स्फुरे ॥ ८२ ॥
येणें पूर्वान्वयें जंव पाहे । तंव सर्वीं सर्व
मीचि आहें
तें पाहतें पाहणें पाहोन् ठाये । तेथें अहं जाये
विरोनि ॥ ८३ ॥
तेथें परब्रह्मैक प्रसिद्ध । कोंदला ठाके सच्चिदानंद
।
ऐसा गुरुवाक्यें प्रबोध । शिष्य अतिशुद्ध पावती
॥ ८४ ॥
तेव्हां वैकुंठीं देवो आहे । हें बोलणें त्या आहाचि
होये ।
क्षीरसागरीं देवो राहे । हें ऐकतांचि पाहें अनिवार
हांसे ॥ ८५ ॥
देवांवाचोनि तत्त्वता । तिळभरी ठावो नाहीं रिता
।
त्यातें एकदेशीं नेमितां । न मने वस्तुतां सच्छिष्यासी
॥ ८६ ॥
वैकुंठ आणी क्षीराब्धी । ज्याचेनि प्रकाशे ज्यामधीं
।
तो वैकुंठवासी अथवा क्षीराब्धीं । हे बोल सोपाधी
शबलत्वाचे ॥ ८७ ॥
जेथ सर्वीं सव परमात्मा । तेथे एकदेशी न सरे महिमा
।
तो पूर्णब्रह्म अनाश्रमा । वैकुंठादि आश्रमा वश
नव्हे ॥ ८८ ॥
अखंडातें आवाहन । अधिष्ठानातें आसन ।
सर्वगता सिंहासन कल्पिती स्थान निजकल्पना ॥ ८९
॥
तेही कल्पिती निजवृत्ती । जे ब्रह्मरूप नित्य पाहती
।
त्यांची परब्रह्मस्थिती । कद कल्पांतीन् भंगेना
॥ ९० ॥
ऐशी परब्रह्मआवाप्ती । साधकीं पावावया निश्चितीं
।
नित्य वसावें एकांतीं द्वैताची स्फुर्ती त्यागोनी
॥ ९१ ॥
साधितां परमार्थनिधान । साधकां आडवी वस्त्रअन्न
निमोली वल्कलें परिधान । कां त्यागिलीं अतिजीर्ण
वस्त्रें घ्यावीं ॥ ९२ ॥
शाकफलमूलकंदभोजन । येणें करावें जठरतर्पण ।
सांडूनि परमार्थ साधन । जोडावय अन्नधन न वचावें
कदा ॥ ९३ ॥
चौपालवीं बांधोनि करीं भीक मागावी दारोदारीं ।
परी अन्न आच्छादनावरी । आयुष्य तिळभरी न वेंचावें
॥ ९४ ॥
मेळवावया अन्न आच्छादन । न शिणती साधक सज्ञान ।
देह अदृष्टाधीन । तें सहजें जाण प्रतिपाळी ॥ ९५ ॥
स्वयें शिणतां अहोराती । अदृष्टावेगळी अणुभरी प्राप्ती
।
कदा न चढे कोणाचे हातीं । हें साधक जाणती सज्ञान
॥ ९६ ॥
यलगीं अदृष्टें जें प्राप्त । तेणें निर्वाहेन्
सदा निश्चिंत ।
साधक परमार्थ साधित । संतोषयुक्त गुरुवाक्यें ॥
९७ ॥
देह अदृष्टपरवडी । होती सुखदुःख घडामोडी ।
साधकां संतोषु चढोवढी । गुरुवाक्यसुख गोडी दृढ
लागली ॥ ९८ ॥
जैसें देहाचे प्रक्तन । तैसें होय अशन वसन ।
परी गुरुवाक्यलुख सांडून । देहावरी मन ममत्वें
न ये ॥ ९९ ॥
यांचेवीण यथाकाळें यदृच्छया जें जें मिळे ।
तें तें सेवी सकळ मंग्ळें गुरुवाक्यमेळें स्वनंदें
॥ ५०० ॥
शरीरनिर्वाहाविखीं । कोठें कांहीं नाभिलाखी ।
जें जें मिळे तेणेंचि सुखी । निजात्मतोखीं संतुष्ट
॥ ५०१ ॥
प्रारब्धें सुखदुःख भोगितां । संतोष साधकांच्या
चित्ता ।
हें गुरुवाक्यें विश्वासतां । चढे हाता शिष्याच्या
॥ ५०२ ॥
त्याच्या दृढ विश्वासासीं । भगवतशास्त्र गुरुपाशीं
।
अभ्यासावें आदरेंसीं । दृढ-निश्चयेंसीं प्रबोधक
॥ ५०३ ॥
श्रद्धां भागवते शास्त्रेऽनिन्दामन्यत्र चापि
हि ।
मनोवाक्कर्मदण्डं च सत्यं शमदमावपि ॥ २६ ॥
सगुण अथवा निर्गुअण ।जेथ भगवत्स्वरूपवर्णन ।
कं भग्वंत बोलिला आपण । अथवा भगवद्गुणकीर्ति जेथें
॥५०४ ॥
तें तें राया शास्त्र जाण । आवडे जैसें जीवुप्रण
।
विशेषेंसीन् ज्ञान कथन । सप्रेम पूर्ण पढियंतें
॥ ५०५ ॥
गुरुमुखें ज्ञानकथा गोड । तेणें श्रीभागवतीं श्राद्धा
दृढ ।
श्रवणें पुरे जीवाचें कोड । वोसरे चाड विषयांची
॥ ५०६ ॥
जीवीं नाहीं विषयकौतुकें तरी विषय आवश्यक ।
साधकां होती बाधक । तेणें आत्यंतिक अनुतापु ॥ ५०७
॥
अनिवार विषयावस्था । त्यागिली न वचे निजसत्ता ।
तेणें मुमुक्षूच्या चित्ता । अत्यंत व्यथा अनुतापें
॥ ५०८ ॥
नसतां विषयांची अतिप्रीति । स्वतां नव्हे विषयनिवृत्ति
।
ऐशिया साधकांप्रती । निर्णीत शास्त्रार्थीं नेमिला
नेमु ॥ ५०९ ॥
नाहीं विषयांची आसक्ति । ना नव्हे विषयनिवृत्ति
।
ऐशी जे कां साधकस्थिति । नेमू त्याप्रती शास्त्रें
केली ॥ ५१० ॥
जो कां केवळ विषयासक्त । तो कदा न मानी शास्त्रार्थ
।
कां जो झाला जीवन्मुक्त । तोही शास्त्रार्थ मानूनि
न मानी ॥ ५११ ॥
जैसी मृगजळाची भसे स्थिति । तैसे विषय मुक्तांप्रती
।
त्या विषयांचिये निवृत्ती ं कोणते शास्त्रार्थीं
मानावा नेमु ॥ ५१२ ॥
एवं अत्यासक्त अतिविरक्त । त्यंसी नेमु न चले येथ
।
मुमुक्षूंसीच शास्त्रार्थ । नेमी निश्चित निजनेमे
॥ ५१३ ॥
तेथ गुरुशिष्यसंवाद । करितां ज्ञानार्थबोध ।
ते बोधीन् बाधी विषयबाध । तत्तागीं प्रसिद्ध शास्त्रार्थनेमु
॥ ५१४ ॥
मनसा-वाचा-कर्मावरोधु । येणें विषयंचा त्रिविध
बाधु ।
त्या तिहींसही त्रिविधु । शास्त्रें अतिशुद्धु
नेमिला नेमु ॥ ५१५ ॥
पूर्वश्लोकोत्तरार्धम् - मनोवाक्कर्मदण्डं च
सत्यं शमदमावपि ॥
मनासी नेमु उपशमाचा । इंद्रियां नेमु तो दमाचा ।
सत्यें नेमिलीं वाचा । तिहींसही तिहींचा निजनेमु
॥ ५१६ ॥
विषयकाम गज दारुण । अहंमदें उन्मत्त पूर्ण ।
देहतारुण्यें अतिघूर्ण । तोडी बंधन विधीचें ॥ ५१७
॥
रवंदी सुहृद राजा गुरु । सोंडां कवळी स्वर्गशिखरु
।
नरकनदीमाजीं अपारु । अतिदुस्तरु बुड्या देत ॥ ५१८
॥
धर्मजलें क्षाळे अवचिता । सवेंचि सलोभ धुळी घाली
माथां ।
घोळसी ब्रह्मादिकां समस्तां । अहंममता गर्जतु ॥
५१९ ॥
त्यासी विवेकमहावत जाण । माथां चढों जाणे आपण ।
शास्त्रविधी-अंकुशें पूर्ण । धरिला आवरून करकरितु
॥ ५२० ॥
त्यासी उपशमाचें संरक्षण । वैराग्ययुक्त ठेवूनि
जाण ।
दमाचे शृंखळीं आकळून । सत्याचे स्तंभीं पूर्ण विवेकु
बांधे ॥ ५२१ ॥
अनसा-वाचा-कायिक कर्म । येणें विषयबाधा बाधी परम
।
त्या तिहींसी केला त्रिविध नेम । त्या नेमाचें वर्म
ऐक राया ॥ ५२२ ॥
आतां शमची ऐशी स्थिती । मनबुद्ध्यादि चित्तवृत्ती
।
सांडवूनि विषयासक्ती । लावी परमार्थीं प्रबोधूनि
॥ ५२३ ॥
पूर्वे उगवतां गभस्ती । आंधारु सांडी त्रिजगती
।
तेवीं गुरुवाक्यें शमाची प्राप्ती । विषयनिवृत्ति
अनसिक ॥ ५२४ ॥
बाह्य इंद्रियप्रवृत्ती । दमें दमोनि गुरुवाक्यस्थिती
।
मग शमाची संगति । आणी निवृत्ती इंद्रियकर्में ॥
५२५ ॥
कन्या प्रतिपाळूनि जैसी । दान देतां जांवयासी ।
त्यागी बापचे कुळगोत्रासी । दमें इंद्रियें तैशीं
विषयार्था ॥ ५२६ ॥
झणीं वाचा जाईल विकळ । तिसी सत्याचा महामोकळ ।
देऊनि केली निखळ । अतिअढळ सत्यधूत वाणी ॥ ५२७ ॥
सत्यवादिया ब्रह्मदि वंदिती । असत्या होय अधोगती
।
ऐसें व्याख्यन जे करिती । तेही वदती असत्य ॥ ५२८
॥
कां राम नामाच्या आवृत्तीं । वाचा धूतली स्मरणोक्तीं
।
ते असत्यामाजीं पुढती । कदा कल्पंतीं बुडेना ॥ ५२९
॥
मंथूनि काढिलें नवनीत । तें पुढती न बुडें ताकंत
।
तेवीं नामें वाचा निर्धूत । असत्य तेथ स्पर्शेना
॥ ५३० ॥
जेवीं लागलेनि रविकरें । घृतकणिका स्वयेन् विरे
।
तेवीं सत्याचेनि निजनिर्धारें । असत्य चमत्कारें
समूळ उडे ॥ ५३१ ॥
चंदनाचिया चौफेरीं । काष्ठत्वा मुकती खैर बोरी
।
तेवीं नामाच्या निजगजरीं । वाचेमाझारीं निजसत्य
प्रगटे ॥ ५३२ ॥
झलेनि अर्कप्रकाशें । खद्योत हारपती जैसे ।
तेवीं रामनामसौरसें । लोपे अनयासें असत्य ॥ ५३३
॥
अंवसेसी प्रतिपदे कुहु । गेलिया बिंब संडी राहु
।
तेव्हां प्रकाशाचा समूहु । प्रगटे बहु जगामाजीं
॥ ५३४ ॥
तेवीं असत्याचेनि आक्रमें । वाचा प्रकाशे सत्यसंभ्रमें
।
जेवीं राजाज्ञाअनुक्रमे । प्रजा स्वधर्में वर्तती
॥ ५३५ ॥
सत्यापरतें नाहीं तप । सत्यापरता नाहीं जप ।
सत्यें पाविजे सद्रूप । सत्यें निष्पाप साधक होती
॥ ५३६ ॥
एवं काया वाचा आणि मनें । शमदमादिसत्यलक्षणें ।
जो नेमिला त्रिविधविंदानें । त्याचे विषयाचें धरणें
तत्काळ उठी ॥ ५३७ ॥
ऐसिया स्वार्थलागीं जीवीं । भगवच्छास्त्रीं आवडी
करावी ।
परी आणिकां शास्त्रां न लावी । द्वेषभावीं निंदेचें
बोट ॥ ५३८ ॥
एका स्तुती एका निंदा । करितां आदळे अंगी बाधा ।
यलागीं निंदानुवादा । साधक कदा नातळती ॥ ५३९ ॥
अर्धांगींची लक्ष्मी वंदावी । मा चरणींची गंगा
कय निंदावी ।
निजजननी नमस्करावी । काय येरां द्यावी पांपर ॥ ५४०
॥
तरी भज्य भजावें भजनीं । परी निंदा स्तुति संडूनि
दोनी ।
जो निजसत्यें होय मौनी । तैं ब्रह्मज्ञानीन् अधिकारु
॥ ५४१ ॥
ऐशी न करितां व्युत्पत्ति । नसोशितां हे कष्टस्थिति
।
भावें करितां भगवद्भक्ति । फुकाची मुक्ति हरिभक्तां
॥ ५४२ ॥
ते भक्तीची निजस्थिति । राया सांगेन तुजप्रती ।
सुगमत्वें परमात्मप्राप्ति । हरिभक्त पावती तें
ऐक ॥ ५४३ ॥
श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भुतकर्मणः ।
जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ॥ २७
॥
मुख्य भक्तीचें करण । हरीचे जन्म-कर्म-गुण ।
पूर्ण श्रद्धा करावे श्रवण । हरिकीर्तन स्वानंदें
॥ ५४४ ॥
हरिकीर्तनाचिया जोडी । सकळ साधनें केलीं बापुडीं
।
अद्भुत कर्में हरीचीं गढीं । गातां अतिआवडी उल्हसे
॥ ५४५ ॥
शिळा तारिल्या सागरीं । गोवर्धन धरिला करीं ।
निद्रा न मोडितां सकळ नगरी । द्वारकेमाझरीं आणिली
मथुरा ॥ ५४६ ॥
निमाला गुरुपुत्र दे आणूनि । मुखें प्राशिला दावाग्नि
।
गत गर्भ आला घेऊनि । निजजननीतोषार्थ ॥ ५४७ ॥
अजन्म्या जन्में नेणॊं किती । अकर्म्याचीं जर्में
गाती ।
अगुणाचे गुण वर्णिती । तेणें श्रीपति सुखावे ॥ ५४८
॥
जो सुखैकमूर्ति निजस्वभवें । तोही जन्म-कर्म-गुणवैभवें
।
गातां कीर्तनीं अतिसुखावे । स्वानंदगौरवें डुल्लतु
॥ ५४९ ॥
ऐशी कीर्तनीं गातां कीर्ति । निर्मळ होय चित्तवृत्ति
।
तेथें ठसावे ध्यानस्थिति । ऐक ते नृपती सांगेन ॥
५५० ॥
मुकुट कुंडलें मेखळा । कांसे कसिला सोनसळा ।
अपाद रुळे वनमळा । घनसांवळा घवघवित ॥ ५५१ ॥
ऐशी मूर्ती सुरेख सगुण । कां निरसून रूप नाम गुण
।
ध्यानीं ठसावे निजनिर्गुण । ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वें
॥ ५५२ ॥
ऐसें ठसावतां ध्यान । भक्तांची सबह्य क्रिया जाण
।
ते ते होय कृष्णार्पण । स्त्रीपुत्रादि जाण सर्वस्वें
॥ ५५३ ॥
इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मनः प्रियम्
।
दारान्सुतान्गृहान्प्राणान्यत्परस्मै निवेदनम्
॥ २८ ॥
अग्निहोत्रादि यग होम । ग्रहणादि दन अनुत्तम ।
तप म्हणिजे स्वधर्म । जो वर्णाश्रम यथोचित ॥ ५५४
॥
आगमोक्त यथशस्त्र । आवरणविधि-विधानतंत्र ।
गुरुदीक्षा शुद्ध मंत्र । अथवा नाममात्र जो जपु
कीजे ॥ ५५५ ॥
तें यज्ञ दान क्रिया तप । दीक्षामंत्र कां नामजप
।
तेथें न घालितां संकल्प । करी निर्विकल्प कृष्णार्पण
॥ ५५६ ॥
हरीशीं जहले जे अनन्य शरण । ते हरीचे लडिवाळ पूर्ण
।
त्यांचें हरि करी प्रतिपाळण । जेवीं जननी जाण तानुलेया
॥ ५५७ ॥
यालागीं जें जें जीविकावर्तन । तेंही करावें कृष्णार्पण
।
हें माझें म्हणोनि अभिमन । भक्त सज्ञन न धरिती कद
॥ ५५८ ॥
ज्याची आवडी अतिशयें चित्तीं । ज्याची आपणिया अतिप्रीति
।
तें तें कृष्णार्पण करिती । गुरुवाक्यस्थिती विश्वासें
॥ ५५९ ॥
यलागीं आठही प्रहर । सेवेसी वेंचिति निजशरीर ।
निमिषर्धही व्यापार । विषयाकार करिती ना ॥ ५६० ॥
अन्नालागी होऊनि वेडें । सधनांच्या पायां न पडे
।
आयुष्याचे तीन कवडे । विषयाचे चाडे कदा न करी ॥ ५६१
॥
आयुष्याची अर्ध घडी । वेंचितां न मिळे लक्ष कोडी
।
तेणें आयुष्यें परमार्थ जोडी । विषयांच्या कोडी
थुंकोनि सांडी ॥ ५६२ ॥
त्यागोनियान् राज्यसंपत्ती । राजे जाऊनि वनाप्रति
।
स्वयें परमार्थ साधिती । विषयासक्ति थुंकोनि ॥
५६३ ॥
कैशी भक्तीची गोडी संपूर्ण । रिता जावों नेदी अर्ध
क्षण ।
अवघें जीवितचि जाण । करी कृष्णार्पण सर्वस्वें
॥ ५६४ ॥
आणि पुत्रदासादिक जें जें घरीं । तें तें भगवत्सेवेवारीं
।
स्वयें कृष्णार्पण करी । माझी म्हणोनि न धरी ममत
जीवीं ॥ ५६५ ॥
दारा पुत्र देह गेह प्राण । यांसी आत्मा सबाह्य पूर्ण
।
तेथें संकल्पेंवीण जाण । ब्रह्मार्पण सहजचि ॥ ५६६
॥
एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् ।
परिचर्यां चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥ २९ ॥
एवं दारा गेह देह संपदा । आत्मार्पणें शुद्ध श्रद्धा
।
भजलें सर्वकाळीं सर्वदा । ते भक्त गोविंदा पढियंते
॥ ५६७ ॥
जो सर्व भूतीं हृदयस्थु । पराअत्मा श्रीकृष्णनाथु
।
त्याचे ठायीं जो भक्तु । साधावया निजस्वर्थु सर्वस्वें
भजे ॥ ५६८ ॥
त्या हृदयस्थाचे ठायीं दृढ दृष्टी जंव बसली नाहीं
।
तवं सगुणमूर्ती हृदयीन् । भजावी पाहीं सर्वात्मभावें
॥ ५६९ ॥
सगुणमूर्ती नातुडे ध्यानीं । तरी भजावें प्रतिमेच्या
स्थानीं ।
तेथें ही चलाचल दोनी । भजाव्या गुरुवचनीं समसाम्यभावें
॥ ५७० ॥
ज्या उपासक पूजिती । त्या जाणाव्या ’चला’ मूर्ति
।
ज्या पांडुरंगादि द्वारावती । त्या स्थावरा मूर्ति
पुराणोक्त ॥ ५७१ ॥
त्या मूर्तीहूनि श्रेष्ठ स्थान । पूर्ण पूज्यत्वें
ब्राह्मण ।
तेथें करावें गा भजन । सर्वस्वें जाण सर्वदा ॥ ५७२
॥
त्या ब्राह्मणामाजीं अतिश्रेष्ठ । श्रोत्रिय सदाचारनिष्ठ
।
त्यांतही वेदशास्त्रार्थीं प्रविष्ट । ते अतिवरिष्ठ
पूज्यत्वें ॥ ५७३ ॥
त्यांहीमाजीं जे भागवत । भागवतधर्मीं नित्य निरत
।
जे निष्कर्मेंसीं भगवत्भक्त । ज्यांचा भावार्थ
श्रीकृष्णीं ॥ ५७४ ॥
ज्यांसी आत्मा श्रीकृष्ण हृदयस्थ । ज्यांचा अनन्य
स्वामी श्रीकृष्णनाथ ।
ऐसें जे भगवद्भक्त । ते पूज्य निश्चित निजभक्तां
॥ ५७५ ॥
अतिमहत्त्वें पूज्य गहन । ज्याचे सुर नर वेद बंदीजन
।
तो सद्गुरु श्रेष्ठ पूज्य स्थान । शिष्यासी जाण
सर्वस्वें ॥ ५७६ ॥
गुरु ब्रह्म दोनी समान । हेंही वचन दिसे गौण ।
गुरुवाक्यें ब्रह्मा ब्रह्मपण । तेथें व्हावया
समान भिन्नत्व नुरे ॥ ५७७ ॥
जैसा देवाचे ठायीं भावो । तैसाचि गुरुचरणीं सद्भावो
।
गुरुदेवांमाजीं पहा हो । भिन्नत्वभावो असेना ॥
५७८ ॥
देवो पूजिल्या गुरु तोषे गुरु तोषे । गुरु पूजिल्या
देवो संतोषे ।
दों नांवांचेनि हरुषें । स्वरूपें एकें वर्तती
॥ ५७९ ॥
सुवर्ण आणि कांकण । दों नांवीं एक सुवर्ण ।
तेवीं गुरु-ब्रह्मांमाजीं जाण । भीन्नपण असेना
॥ ५८० ॥
त्या सद्गुरुचें निजभजन । चित्तवित्तें अवंचन
।
गुरुचरणीं आत्मार्पण । करावें आपण सर्वेंसीं ॥
५८१ ॥
तैसेचि साधु श्रोते सज्ञान । तेही मानावे सद्गुरुसमान
।
त्यांचेनि संवादें आपण । श्रवण कथन करवें ॥ ५८२ ॥
परस्परानुकथनं पावनं भगवद्यशः ।
मिथो रतिर्मिथस्तुष्टिर्निवृत्तिर्मिथ आत्मनः
॥ ३० ॥
तेथ करितां कथनुवादु । परस्परें निजात्मबोधु ।
करितां गुह्यज्ञानसंवादु । परमानंदु वोसंडे ॥ ५८३
॥
एवं हरिकथेच्या आवडीं । परस्परें श्रद्धा गाढी
।
सुखसंवादपरवडी । निजसुखगोडी चाखिती ॥ ५८४ ॥
चाखतां निजसुखगोडी । हारपती दुःखकोडी ।
उभवूनि भक्तिसाम्राज्यगुढी । स्वानंदजोडी जोडावी
॥ ५८५ ॥
भावें करितां अभेदभजन । भक्त पावती स्वानंद पूर्ण
।
त्या स्वानंदाचें निजचिन्ह । ऐक सांगेन नृपनाथा
॥ ५८६ ॥
स्मरन्तः स्मारयन्तश्च मिथोऽघौघहरं हरिम् ।
भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्युत्पुलकां
तनुम् ॥ ३१ ॥
क्वचिद्रुदन्त्यच्युतचिन्तया क्वचिद् । धसन्ति
नन्दन्ति वदन्त्यलौकिकाः ।
नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यजं । भवन्ति तूष्णीं
परमेत्य निर्वृताः ॥ ३२ ॥
हरिकथेची महिमा कैसीं । आदरें पुसत्या-सांगत्यासी
।
होती पुण्याचिया राशी । पाप वोखदासी मिळेना ॥ ५८७
॥
ज्याचिया नामस्मरणकरीं । सकळ पातकतें हरि हरी ।
तो स्वयें प्रगटला अंतरीं । पातकां उरी उरे कैंची
॥ ५८८ ॥
साधनरूपभक्तीच्या युक्तीं । पूर्ण सप्रेम उपजे
भक्ती ।
ते भक्तीची निजस्थिती । ऐक चक्रवर्ती सज्ञाना ॥
५८९ ॥
सद्भावें निजभजनकरीं । हृदयीं प्रगटतां श्रीहरी
।
तंव देहींचीं चिन्हें बाहेरी । क्षणामाझारीं पालटती
॥ ५९० ॥
परस्परें निजसंवादु । करितां जाहला स्वरूपावबोधु
।
नेत्रीं जळ अंगीं स्वेदु । प्राणस्पंदु पंगुळे
॥ ५९१ ॥
चित्तचैतन्यां होतां भेटी । हर्षे बष्प दाटे कंठीं
।
पुलकंकित रोमांच उठी । उन्मीलित दृष्टी पुंजाळे
॥ ५९२ ॥
करितां अच्युतचिंतन । सप्रेम गहिंवरे मन ।
अट्टहासें करी रुदन । अनिवार स्फुंदन ऊर्ध्वश्वसें
॥ ५९३ ॥
त्या रुदनासवेंचि हर्ष प्रगटे । त्या हर्षाचेनि
नेटेंपाटें ।
हांसो लागे कडकडाटें । सुखोद्भटें गदगदौनी ॥ ५९४
॥
मीपणाचेनि अनुरोधेन् । गिळिलों होतों मोहमदें
।
तो सुटलों गुरुकृपावबोधें । तेणें परमानंदें डुल्लत
॥ ५९५ ॥
मी=माझेनि भवभानें । मज मी चुकलों मीपणें ।
मज मी भेटलों सद्गुरुवचनें । आनंदें तेणें उल्हासेन्
॥ ५९६ ॥
कैसें सद्गुरुवचन अलोलिक । म्यांचि माझें भोगिजे
निजसुख ।
येणें आश्चर्यें देख । स्वानंदोन्मुख उल्हासे ॥
५९७ ॥
संसारबागुलाचें । भय लागलें नेणों कैंचें ।
तें गुरुवाक्यें दवडिलें साचें । म्हणोनि नाचे
निर्लज्ज ॥ ५९८ ॥
जेवीं माउली देखोनि डोळां । बालक नचे नानाकळा ।
तेवीं गुरुवाक्याचा सोहळा । देखोनि स्वलीळा निजभक्त
नाचे ॥ ५९९ ॥
तेणें निजनृत्यविनोदें । फावलेनि निजबोधें ।
नानापरीचीं भगवत्पदें । सुखानुवादें स्वयें गातु
॥ ६०० ॥
तेणें कीर्तनकीर्तिगजरें । त्रैलोक्य सुखें सुभरे
।
परमानंदुही हुंबरे । सुखोद्गारें तुष्टोनी ॥ ६०१
॥
तेंही सांडोनियां गाणें गर्जो लागे अतिसत्रणें
।
दुजें नाहीं नाहीं म्हणे । गाणें ऐकणें म्यां माझें
॥ ६०२ ॥
मीचि गाता मीचि श्रोता । माझें गाणें मीचि तत्त्वतां
।
जगीं मीचि एकुलता । द्वैताची कथा असोनि नाहीं ॥ ६०३
॥
सद्भावें भगवत्परिचर्या । करितां पारुषे कर्मक्रिया
।
अहं-सोआं निरसोनियां । वृत्तिही लया जाय तेथें
॥ ६०४ ॥
एवं सप्रेम भक्तिसंभ्रमु । तेणें निरसे साधनश्रमु
।
फिटे निःशेष भवभ्रमु । वाचेसी उपरमु इंद्रियां
होय ॥ ६०५ ॥
जेथें एक ना दुसरें । सन्मुख ना पाठिमोरें ।
जेथ सुखही निजसुखामाजीं विरे । तें स्वरूप निर्धारें
निजशिष्य होती ॥ ६०६ ॥
जेवीं बाळाचे लळे पाळणें । हे व्यालीचि वेदना जाणे
।
कां शिष्यांसी पूर्ण बोध करणें । तेथील कळवळणें
सद्गुरु जाणे ॥ ६०७ ॥
बाळका लेवविल्या लेणें । जेवीं मऊली निवों जाणे
।
कां शिष्यसुखें सुखावणें । हें सद्गुरु जाणे परिपूर्णबोधें
॥ ६०८ ॥
इंद्रियें नेणती ज्याचें घर । जें मना वचना अगोचर
।
बुद्धीसि न कळे ज्याची मेर । ऐसी निर्विकार निजवस्तु
॥ ६०९ ॥
दृष्टीं दाविजे साक्षात । हातीं देइजे पदार्थ
।
तैसा नव्हे गा परमार्थ । तोही सद्गुरुनाथ प्रबोधी
शिष्यां ॥ ६१० ॥
शिष्यासी करावया प्रबोध । बोधिता सद्गुरु अगाध
।
युआलागीं शिष्यसुखें स्वानंद । भोगी परमानंद गुरुरावो
॥ ६११ ॥
शिष्यासी आकळे परब्रह्म । तंव तंव निरसे त्याचा
भ्रम ।
तेणें सद्गुरुसी परम । सुखसंभ्रम उल्हासे ॥ ६१२
॥
सेवकु परचक्र विभांडी । तंव राजा उभारी यशाची गुढी
।
शिष्य परमानंदीं दे बुडी । तेणें गुरूसी गाढी सुखावस्था
॥ ६१३ ॥
ऐसी शिष्यकृपेची कळकळ । ज्या सद्गुरूमाजी प्रबळ
।
तेणें भागवतधर्म हे सकळ । शिकावे अविकळ अनन्यश्रद्धा
॥ ६१४ ॥
इति भागवतान्धर्मान्शिक्षन्भक्त्या तदुत्थया
।
नारायणपरो मायामञ्जस्तरति दुस्तराम् ॥ ३३ ॥
ऐशी भागवतध्र्मस्थिति । शरण जाऊनि सद्गुरूप्रति
।
अभ्यासावी भगवद्भक्ति । तैं मायेची शक्ति बाधूं
न शके ॥ ६१५ ॥
माया वेदशास्त्रां अनावर । ब्रह्मादिकां अतिदुस्तर
।
ते सुखें तरती भगवत्पर । हरिनाममात्र-स्मर्णार्थें
॥ ६१६ ॥
हरिनामाच्या गजरापुढें । माया पळे लवडसवडें ।
यालागीं तरणोपावो घडे । सुख सुरवाडे हरिभक्तां
॥ ६१७ ॥
परात्पर नारायणाची माया । भजतां नारायणाच्या पायां
।
सुखेंचि तरिजे गा राया । त्या भजनउपाया सांगितलें
॥ ६१८ ॥
मायातरणोपयस्थिति । राया तुवां पुशिली होती ।
तदर्थीं मुख्य भगवद्भक्ति । जाण निश्चितीं नृपनाथा
॥ ६१९ ॥
भक्तीपाशी नित्यतृप्ति । भक्तीपाशीं नित्यमुक्ति
।
भक्तीपाशींभगवत्प्राप्ति । मायानिवृत्ति हरिभजनेन्
॥ ६२० ॥
हरिभजननामकल्लोळें । माया जीवित्व घेऊन पळे ।
भक्त तरती बाळेभोळे । हरिभजनबळें महामाया ॥ ६२१
॥
करितां नरायणाची भक्ती । निजभक्त सुखेन् माया
तरती ।
ते नारायणाची मुख्य स्थिती । स्वयें चक्रवर्ती
पुसतु ॥ ६२२ ॥
श्रीराजोवाच ।
नारायणाभिधानस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।
निष्ठामर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमाः
॥ ३४ ॥
सर्वां भूतीं भगवद्भावो । हा मुख्य मायातरणोपावो
। ।
आइकोनि सुखावला रावो । तेणें आनन्दें पहा हो परब्रह्म
पुसे ॥ ६२३ ॥
करितां नारायणाची भक्ति । उत्तम भक्त माया तरती
।
ते नारायणाची निजस्थिति । साक्षेपें नृपति पुसतु
॥ ६२४ ॥
ब्रह्म-परमात्मा-नारायण । वस्तूसीच म्हणणें जाण
।
ते वस्तुनिष्ठा परिपूर्ण । राजा आपण पुसतु ॥ ६२५
॥
सकळांमाजीं अधिष्ठान । सबाह्य ज्याचेनि परिपूर्ण
।
त्या स्वरूपातें नारयण । स्वयें वेदज्ञ बोलती ॥
६२६ ॥
तुम्हांऐसे ज्ञाननिधि । भाग्यें जोडलेति त्रिशुद्धी
।
तुमच्या वचनामृतबोधीं । अहंबुद्धि उपजेना ॥ ६२७
॥
तुमचिया वचनोक्तीं । वोसंडली स्वानन्दस्फुर्ति
।
लांचावली चित्तवृत्ती । श्रवणें तृप्ती कदा न मनीं
॥ ६२८ ॥
ऐकोनियां रायाचा श्रेष्ठ प्रश्न । प्रबुद्धाधाकुटा
पिप्पलायन ।
तो बोलावया आपण । स्वानंदें पूर्ण सरसावला ॥ ६२९
॥
श्रीपिप्पलायन उवाच ।
स्थित्युद्भवप्रलयहेतुरहेतुरस्य । यत्स्वप्नजागरसुषुप्तिषु
सद्बहिश्च ।
देहेन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन । सञ्जीवितानि
तदवेहि परं नरेन्द्र ॥ ३५ ॥
अगा ज्याचेनि उपजे उत्पत्ति । ज्याचेनि संगें स्थितीसी
स्थिति ।
ज्याचेनि प्रळया प्रळयशक्ति । ऐसा जो त्रिजगतीं
मुख्य हेतु ॥ ६३० ॥
यापरी जो जगाचा हेतु । स्वयें स्वसत्ता हेरुरहितु
।
सच्चिदानंदें सदोदितु । तो जाण निश्चितु नारायणु
॥ ६३१ ॥
जेवीं सायंप्रातर्मध्यान्ह । तिहीं काळीं अलिप्त
गगन ।
तेवीं उत्पत्तिस्थितिप्रळयीं जाण । अलिप्त नारायण
परमात्मा ॥ ६३२ ॥
उत्पत्तिस्थितिप्रळयांत । म्हणसी कोण देखे येथ
।
तेचि अर्थींचा दृष्टांत । स्फुरदर्थ अवधारीं ॥
६३३ ॥
जागृति स्वप्न आणि सुषुप्ति । तिन्ही व्यापूनि
समधीही परती ।
ज्याची साक्षित्वें स्फुरे स्फुर्ति । तो जाण निश्चितीं
नारायण । ६३४ ॥
जागृतीचें जाणपण । स्वप्नाचें मिथ्या भान ।
सुषुप्तीचा साक्षी पूर्ण । तो नारायाण निश्चित
॥ ६३५ ॥
एवं परमात्मा परंज्योति । आत्मा हृदयस्थ त्रिजगतीं
।
त्यातें नारायण म्हणती । जाण निश्चितीं नृपनाथा
॥ ६३६ ॥
ऐसी सांगतां ब्रह्मस्फूर्ति । अगम्य वाटेल ब्रह्मप्राप्ति
।
सहजें ब्रह्म आतुडे हातीं । ऐक त् उपपत्ति सांगेन
॥ ६३७ ॥
तरी परमात्मा ब्रह्म पूर्ण । तुझे हृदयीं नांदे
आपण ।
ज्याचेनि मन बुद्धि प्राण । इंद्रियें जाण वर्तती
॥ ६३८ ॥
नयनें तेणें तेजें देखणें । रसना तेणें स्वादें
चाखो जाणें ।
श्रवण तेणें अवधानें शब्दज्ञानें प्रबोधती ॥ ६३९
॥
तेणें अहंकारा अहंभाव । तेणेंचि मनासी मंतव्य ।
तेणेंचि चित्तसी चेतव्य । बुद्धीसि बोद्धव्य तेणें
ब्रह्मावगोचें ॥ ६४० ॥
तेणें जड देह चेतन । तेणेंचि कळे मृदु कठीण ।
तेणेंचि चरणाच्या ठायीं गमन । करी कर ग्रहण त्याचिये
सत्ता ॥ ६४१ ॥
त्याचेनि प्राण परिचरती । त्याचेनि निमिषोन्मेषस्फूर्ति
।
त्याच्या आनंदलेशस्थितीं । आनंद उपस्थीं भोगिती
प्राणी ॥ ६४२ ॥
एवं चाळकु तो त्रिजगतीं । तो स्वानन्दें नांदे हृदयस्थितीं
।
त्यातें नारायण म्हणती । तोचि निश्चितीं परमात्मा
॥ ६४३ ॥
ज्याचेनि मन बुद्धि प्राण । इंद्रियें विचरती संपूर्ण
।
तो तूं म्हणसी त्यांआधिन । हें कल्पांतीं जाण कदा
न घडे ॥ ६४४ ॥
तेथ जाणपणें जाणों जासी । तैं जाणावें तेंचि नेणसी
।
तेथ ज्ञातेपणें ज्ञानासी । स्वरूपापाशीं रिगू नाहीं
॥ ६४५ ॥
जाणीव आणि नेणीव । हे सोडूनि सर्व भाव ।
जैं उपजे स्द्भाव । तैं ब्रह्म स्वयमेवपाविजे
॥ ६४६ ॥
नैतन्मनो विशति वागुत चक्षुरात्मा । प्राणेन्द्रियाणि
च यथानलमर्चिषः स्वाः ।
शब्दोऽपि बोधकनिषेधतयात्ममूलम् । अर्थोक्तमाह
यदृते न निषेधसिद्धिः ॥ ३६ ॥
वैकुंठ कैलास क्ष्राब्धी । मन कल्पी कल्पनीविधी
।
परी आत्मा कल्पावया त्रिशुद्धी । मनबुध्यादी सरेना
॥ ६४७ ॥
स्वयें कल्पीं त्रिभुवन । तें स्वरूपीं रिघों न
शके मन ।
बुद्धि निश्चयात्मन पूर्ण । तीसही जाण अगम्य वस्तु
॥ ६४८ ॥
जें मन बुद्धिअगोचर । तें वाचेसी अति दुस्तर ।
वस्तु नव्हे शब्दगोचर । परात्पर ब्रह्म ॥ ६४९ ॥
मोटे बांधतां आकाशातें । चारी पालव पडती रिते ।
तेवीं शब्दें बोल्लवें वस्तूतें । तंव शब्द शब्दार्थें
निर्धर्म ॥ ६५० ॥
प्राणाचेनि निज ढाळें । जे कां क्रियाशक्ति चळे
।
ते क्रियेसी वस्तु नातले । मा इंद्रियेनि आकळे कैसेनी
॥ ६५१ ॥
जेवीं थिल्लराआंतौता । बिंबोनि वोला नव्हे सविता
।
तेवीं मनगुद्धिइंद्रियांपरता । जाण तत्त्वतां
परमात्मा ॥ ६५२ ॥
जो मनाचें अनादि मन । जो बुद्धीची बुद्धि सज्ञान
।
जो नयनाचे आदि नयन । जो श्रवणाचें श्रवण साधानत्वे
॥ ६५३ ॥
जो घ्राणाचें निजघ्राण । जो रसनेची रसना आपण ।
जो त्वच्चेची निजत्वचा पूर्ण । जीवाच जो जाण जीवु
स्वयें ॥ ६५४ ॥
जो इंद्रियांचा प्रकाशिता । जो कर्म करोनि अकर्ता
।
तो इंद्रियीं इंद्रियार्था । विषयी सर्वथा हों
नेणें ॥ ६५५ ॥
जेथ बुद्धीची दृष्टि न वळंघे । तेथे मन मनपणें केवीं
रिघे ।
मा श्रवणनयनघ्राणयोगें । विषयसंयोगें केवीं भेटे
॥ ६५६ ॥
जेथ प्राणशक्ति न चले पुढें । जेथ वाचा स्वयें लाजिली
मुरडे ।
मा कर्मेंद्रियांसी कोणीकडे । पवाडु पुढें जोडेल
॥ ६५७ ॥
अग्नीपासूनि आह्या अनेग । क्षणक्षणां निघती चांग
।
परी आह्यांमाजीं अग्नींचें अंग । सर्वथा प्रगटेना
॥ ६५८ ॥
कां सूर्यापासून सूर्यकांत । प्रकाशती असंख्यात
।
परी सूर्यकांताआंत । कदा भास्वत प्रगटेना ॥ ६५९
॥
जेवीं सिंधूपासून तरंग । प्रकाशति अति अनेग ।
परी तरंगीं सिंधूचें अंग । सर्वथा साङ्ग पगटेना
॥ ६६० ॥
तेवीं ब्रह्मापासोनि करणें पकाशती अनेकपणें
तरी त्या इंद्रियान् ब्रह्म जाणणें । हें जीवें
प्राणें घडेना ॥ ६६१ ॥
जरी केळापासूनि केळी निपजे । कां साखरेपासूनि ऊंस
उपजे ।
तरी इंद्रियीन् ब्रह्म जाणिजे । हें न ये निजवोजें
ब्रह्मादिकां ॥ ६६२ ॥
आशंका ॥ शब्ददेवपरोक्षमति । ऐशी श्रुतिशास्त्र-उत्पत्ति
।
तेही मिथ्या वाटे वदंती ऽइसें तूं निश्चितीं मानिसी
राया ॥ ६६४ ॥
तेही अर्थींचें निरूपण । ऐक राया सावधान ।
शब्द निमोनि आपण । दे ब्रह्मज्ञान जीवासी ॥ ६६५ ॥
पूर्वील श्लोकार्ध -
शब्दोऽपि बोधकनिषेधतयात्ममूलम् । अर्थोक्तमाह
यदृते न निषेधसिद्धिः ॥
जीवु सोडवावया होडा । शब्दें सवेग उचलिला विडा ।
तेणें घेतां तत्त्वांचा झाडा । आपणही पुढां निमाला
॥ ६६६ ॥
श्रुति नेते नेति येणें शब्दें अतद्व्यावृत्तिमिषेधबोधें
।
परी साक्षात् वेदानुवादें । निज वस्तु शब्दें
न बोलवे ॥ ६६७ ॥
शब्दासी जें वाच्य नोहे । तेंचि परब्रह्म जाणावें
।
तेथील जो खुणे पावे । तो ब्रह्म सद्भावें स्वयें
होय ॥ ६६८ ॥
श्रुति नेति नेति येणें वचनें । शब्द निषेधूनि वस्तु
दावणें ।
शब्दीं निःशब्द जो लक्षूं जाणे । तेणें पावणें परब्रह्म
॥ ६६९ ॥
शब्दु निजनिषेधें जें बोधी । तेथ समरसे ज्याचि बुद्धि
।
तेंचि परब्रह्म गा त्रुशुद्धि । निषेधावधि तो ठावो
॥ ६७० ॥
शब्द निमोनि सर्वशक्तिं । जीवासी दे ब्रह्मप्राप्ति
।
शब्दादेवापरोक्षेति । जाण निश्चितीं या नंव ॥ ६७१
॥
वाच निःशेष निवर्ते । मन बुद्धि न पवे जेथें ।
तेचि अवधि निषेधातें । परब्रह्म त्यातें बोलिजे
॥ ६७२ ॥
जें वाचेचें वदवितें । परी वाचा वदों न शके ज्यातें
।
जें मनबुद्ध्यादिकां जाणतें । परी मन बुद्धि ज्यातें
नेणती ॥ ६७३ ॥
जें नयनातें दाखवितें । परी नयन न देखती ज्यातें
।
जें श्रवणघ्राणांतें चेतवितें । परी श्रवण घ्राण
ज्यातें नेणती ॥ ६७४ ॥
एवं सर्वांचें जाणतें । परी सर्व सर्वथा नेणे ज्यातें
।
ज्यासी जाणावयालागीं येथें । आणिक जाणतें असेना
॥ ६७५ ॥
ऐसें स्वसंवेद्य निजज्ञातें । ज्यासी दुजें नाहीं
जाणतें ।
शब्द रिघावया तेथें । रिगमु त्यातें असेना ॥ ६७६
॥
जें कृश ना पुष्कळ । जें वक्र ना वर्तुळ ।
जें सूक्ष्म ना नव्हे स्थूळ । वस्तु केवळ निर्विकार
॥ ६७७ ॥
ज्यासी नाहीं रूपगुण । ज्यासी नाहीं आश्रमवर्ण
।
ज्यासी नाहीं मीतूंपण । ज्यासी जन्म-मरण असेना ॥
६७८ ॥
जें हळुवट ना गहिंस । जें चिवळ ना स्पोस ।
जें वसतें ना वोस । जें का निःशेष निर्धर्म ॥ ६७९
॥
जें र्हस्व ना मोठें । जेन् वडील ना धाकुटें ।
जें विचारितां विवेकवाटे । विवेकुही आटे निःशेष
॥ ६८० ॥
ज्यासी आदि ना अंतु । जे मध्यस्थितीरहितु ।
जें गुण ना गुणातीतु । अच्युतानंतु अद्वयत्वें
॥ ६८१ ॥
त्या स्वरूपाचा वचनपाठ । करावया वेदें केली खटपट
।
तेथ श्रुतीचाही बोभाट । लाजिला करूनि कष्ट नेतिनेतिवादें
॥ ६८२ ॥
वेदु काय नेणोनि परतला । जाणोनि न बोलिवेचि बोला
।
याचिलागीं तो मौनावला । तटस्थ ठेला निःशब्दें ॥
६८३ ॥
वेदें धरितां दृढ मौन । शास्त्रें भांबावलीं जाण
।
तिहीं धरोनि मताभिमान । करिती वल्गन अतिवादें ॥
६८४ ॥
शब्दांतीं ब्रह्मज्ञान । हे वेदें पावोनि पूर्ण
खूण ।
शब्दें शब्द निषेधून । दृढ मौन तेणें धरिलें ॥ ६८५
॥
वेदरायें धरितां मौन । शास्त्रें भांबावलीं जाण
।
शोधितां शब्दांचें रान । निजसमाधान न पावती ॥ ६८६
॥
ज्यासी शब्दांतीं ब्रह्मप्राप्ति । त्यासी दर्शनें
ऐक्या येती ।
शास्त्रें स्वयेंचि समजतीं । ऐक्यें त्रिजगती आभासे
॥ ६८७ ॥
ब्रह्म एकाकी अद्वय स्थिति । तुवांचि दाविली उपपत्ति
।
तेथें ऐक्यरूपें त्रिजगती । म्हणसी कवणाप्रती आभासे
॥ ६८८ ॥
ज्याची तुटली वासनाफांसिटी । विराली अहंकाराची
गांठी ।
प्रारब्ध उतरलें देहाचे तटी । त्यासी ऐक्यें सृष्टी
आभासे ॥ ६८९ ॥
त्याच्या अनुभवाची गोड गोष्टी । सांगावया उल्हास
पोटीं ।
पिप्पलायनि स्वानंदतुष्टी । ब्रह्मैक्यें सृष्टी
वाखाणी ॥ ६९० ॥
सत्त्वं रजस्तम इति त्रिवृदेकमादौ । सूत्रं महानहमिति
प्रवदन्ति जीवम् ।
ज्ञानक्रियार्थफलरूपतयोरुशक्ति । ब्रह्मैव भाति
सदसच्च तयोः परं यत् ॥ ३७ ॥
ब्रह्मनिजऐक्यपरिपाटी । प्रपंदु ब्रह्मत्वेंचि
उठी ।
संतासंत सकळ सृष्टी । देखती दृष्टीं ब्रह्मरूप
॥ ६९१ ॥
जेवीं नभीं नीळिमेचें भान । तेवीं ब्रह्मीं माया
नांदे संपूर्ण ।
नवल तियेचें विन्दान । नपुंसका जाण पुरुषत्व केलें
॥ ६९२ ॥
अगाध तिचा पतिव्रताधर्म । नपुंसकीं उपजवी काम ।
अनाम्या ठेवी नाम । कीं निष्कर्मा कर्म तिचेनी ॥
६९३ ॥
निःसंगसंगा रातली । स्पर्शेंवीण गुर्विणी झाली
।
प्रधान-महत्तत्त्वें गर्भा आली । तेथ त्रिगुणातें
व्याली विकारयुक्त ॥ ६९४ ॥
विद्याअविद्या निजस्वभावीं । जीवशिवांची भेदपदवी
।
प्रिया पुरुषातें भोगवी । ज्ञाना-ज्ञानगांवीं वसोनियां
॥ ६९५ ॥
जेवीं सुवर्णीं अलंकार । तंतूमाजीं पटाकार ।
भिंतीवरी भासे चित्र । तेवीं माया साकार ब्रह्मीं
भासे ॥ ६९६ ॥
मृत्तिकेची गोकुळें केलीं । नाना नामाकारीं जरी
पूजिलीं ।
तरी मृत्तिकाचि संचलीं । तेवीं ब्रह्मीं भासलीं
जगद्रूपें माया ॥ ६९७ ॥
जैशा घृताच्या कणिका । घृतेंसीं नव्हतीं आणिका
।
तेवी ब्रह्मीं मायाशक्ति देखा । दावी अनेका अर्थांतें
॥ ६९८ ॥
ब्रह्म पुर्वीन् एकाकी एक । तेंचि केवीं झालें
अनेक ।
तो मायायोगपरिपाक । विशद अर्थ देख पिप्पलायनु सांगे
॥ ६९९ ॥
मुळीं मुख्य ब्रह्म ओंकार । तें एकचि झालें त्रिप्रकार
।
आकार-उकार-मकार । सत्त्वादि विकार गुणत्रयात्मक
॥ ७०० ॥
गुणत्रय समसमान । त्या नांव बोलिजे प्रधान ।
तेंचि क्रियाशक्ति सूत्र जाण । तेथें प्रगटल्या
ज्ञान महत्तत्त्व म्हणती ॥ ७०१ ॥
अहंब्रह्म हे पूर्णफुर्ति । तें अहं आलें देहाकृती
।
देहाभिमानें निश्चितीं । जीव म्हणती वस्तूतें ॥
७०२ ॥
क्रिया म्हणिजे दशधा करणें । ज्ञान शब्दें चेवताधिष्ठानें
।
अर्थ ऐसें विषयांसी म्हणणें । तेथ फळ जाणणें सुखदुःख
॥ ७०३ ॥
गुण-भूतें-विषय-करणें । जीव भोक्ता सुखदुःखपणें
।
ज्ञान क्रिया कर्माचरणें । हें सर्वही जाणणें पूर्ण
ब्रह्म ॥ ७०४ ॥
साखरेचा फणस प्रबळ । तेथें कांटे त्वचा बीजगोळ ।
अवघी साखरचि केवळ । तेवीं ब्रह्मचि सकळ जगदाकारें
॥ ७०५ ॥
जेवीं पाटाऊ पुतळीकृत । तेथ विषमावयवीं समान सूत
।
तेवीं जगदाकारें आकारवंत । दिसे अविकृत परब्रह्म
॥ ७०६ ॥
जग-विश्व-प्रपंचु नाम । परी ते निखळ परब्रह्म ।
हा उपनिषदार्थ उत्तम । वेदांती परम परमार्थु तो
हा ॥ ७०७ ॥
जगदकारें ब्रह्म निश्चित । जग अवघें विकारवंत ।
तैं ब्रह्मासही विकार प्राप्त । म्हणती तो अर्थ
न घडे राया ॥ ७०८ ॥
नात्मा जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ । न क्षीयते सवनविद्व्यभिचारिणां
हि ।
सर्वत्र शश्वदनपाय्युपलब्धिमात्रं । प्राणो यथेन्द्रियबलेन
विकल्पितं सत् ॥ ३८ ॥
ब्रह्मासी नाहीं माता पिता । यालागीं न घडे जन्मकथा
।
आत्मा एकदेशी होता । तरी जन्मा येता जनजीजठरा ॥ ७०९
॥
आत्म्यावेगळा कांहीं । तिळभरी ठावो रिता नाहीं
।
यापरी पूर्णत्वें पाहीं । जन्म ते ठायीं स्पर्शेना
॥ ७१० ॥
जन्मापूर्वीं । बाळाचें नास्तिक्य । जन्मापाठीं
मानिती आस्तिक्य ।
या अस्तिनास्तीची भाख । आत्म्यासी देख असेना ॥ ७११
॥
आतां आहे पूर्वीं नाहीं । ऐसें आस्तिक्य आत्म्याचे
ठायीं ।
कदाकाळीं न रिघे कांहीं । तो नित्य पाहीं निरंतर
॥ ७१२ ॥
तेहीं जन्मल्या बाळकासी । वाढी दिसे दिवसदिवसीं
तो बाळजन्म नाहीं आत्म्यासी । यालागीं वृद्धि त्यासी
घडेना ॥ ७१३ ॥
ज्यासी वृद्धि नाहीन् तत्त्वतां । त्यासी न ये
विपरिणमता ।
बाल्य तारुण्य वृद्धावश्था । आत्म्यासी सर्वथा
असेना ॥ ७१४ ॥
जो मी बाळत्वें होतों धाकुटा । तोचि मी तार्य्ण्यें
जाहलों मोठा ।
तो मी वृद्ध जाहलों कटकटा । ऐसा त्रिकाळद्रष्टा
परमात्मा ॥ ७१५ ॥
द्रष्टा । साक्षी जो अवस्थातीत । तो कदा नव्हे अवस्थाभूत
।
देहीं असोनि अवस्थारहित । जाण तो निश्चित परमात्मा
॥ ७१६ ॥
निरवस्थ आत्मा अविकारी पूर्ण । त्यासी कदा न ये क्षीणपण
।
ज्यासी जन्मचि नाहीन् जाण । त्यासी मरण असेना ॥
७१७ ॥
तो अविकारी निरवस्थ पूर्ण । ज्यासी नाहीं जन्ममरण
।
ऐसा त्य्य्ं आत्मा म्हणशील कोण । तरी जाण सर्वज्ञ
ज्ञानस्वरूप ॥ ७१८ ॥
म्हणसी ज्ञानही क्षणिक असे । घटज्ञानें पटज्ञान
निरसे ।
तेथ इंद्रियार्थवृत्तिचि नासे । ज्ञान जैसें तैसें
अविनाशी ॥ ७१९ ॥
तेचि अर्थींचा पूर्ण चृष्टांत । जेवीं प्राण देहातें
वाढवीत ।
तों देहोचि होय अवस्थाभूत । प्राण निरवस्थ जैसा
तैसा ॥ ७२० ॥
प्राणु देहातें चाळितां । त्यासी न बाधी देहावस्था
।
आत्मा प्राणातें चेतविता । त्यासी देहावस्था असेना
॥ ७२१ ॥
येणें चि प्राणदृष्टांतें साधूनि घ्यावें परब्रह्मातें
देहेंद्रियवेगळें आत्म्यातें । पुढील श्लोकार्थें
प्रबोधी ॥ ७२२ ॥
अण्डेषु पेशिषु तरुष्वविनिश्चितेषु प्राणो हि
जीवमुपधावति तत्र तत्र ।
सन्ने यदिन्द्रियगणेऽहमि च प्रसुप्ते कूटस्थ आशयमृते
तदनुस्मृतिर्नः ॥ ३९ ॥
अंडज स्वेदज जारज । चौथें जाण गा उद्भिज ।
त्यांचे ठायीं प्राणु सहज । आत्मयोगें सद वर्ते
॥ ७२३ ॥
प्राणयोगें आत्मा वर्ततां । त्यासी जीव म्हणती
तत्त्वतां ।
त्या प्राणासी न बाधिती देहावस्था । मा जीवाचे माथां
त्या कैंच्या ॥ ७२४ ॥
देहेंद्रियामाजीं वर्ततां । आत्मा अलिप्त देहावस्था
।
तो कैसा म्हणती आतां । ऐक त्याही दृष्टांता सांगेन
॥ ७२५ ॥
आत्मा जागृतिदेहीं वर्ते । तैं सविकार मानिती त्यातें
।
तोचि सांडूनि देहेंद्रियांतें । स्वप्नीं वर्ते
पूर्वानुध्यासें ॥ ७२६ ॥
देहेंद्रियाविहीन । केवळ लिंगदेह जाण ।
निजात्मा देखे स्वप्न । जागृत्यभिमानसंकल्पें
॥ ७२७ ॥
तें उपरमल्या स्वप्न । देहाभिमान झालिया लीन ।
सवविकारविहीन । सुषुप्तिकाळीं पूर्ण परमात्मा
उरे ॥ ७२८ ॥
देहेंद्रियासीं अभिमान लीन । कोणीही स्फुरेना स्फुरण
।
तरी तें झालें सर्व शून्य । आत्मा चिद्घन नाहीं
म्हणसी ॥ ७२९ ॥
जरी सुषुप्तीसी आत्मा नाहीं । तरी सुखें निजेलों
होतों पाहीं ।
हें उपजे ज्याच्या ठायीं । तो सर्वथा नव्हे कहीं
शून्य ॥ ७३० ॥
जो मी जागृतीं जागता । तोचि मी स्वप्नातें देखता
।
तोचि मी सुषुप्तीं सुखभोक्ता । एवं तिहीं अवस्था
साक्षी जो ॥ ७३१ ॥
गो अवस्थात्रयीं साक्षी पूर्ण । तो सर्वथा नव्हे
शून्य ।
तोचि परमात्मा परिपूर्ण । शुद्ध चिद्घन तो राया
॥ ७३२ ॥
सुषुप्तीं ब्रह्मानुभवो आहे । तरी कां पुढतीं संसारु
पाहे ।
तेथ अविद्येसीं अहं लीन राहे । यालागीं होये भवभ्रमु
॥ ७३३ ॥
तें अविद्या अहंकारेंसी नाशे । तैं जगद्रूपें ब्रहचि
भासे ।
जन्ममरणांचा ठावोचि पुसे । जीव समरसे परब्रह्मीं
॥ ७३४ ॥
तेथ हेतुमातु दृष्टां । प्रमाण-प्रमेय विवर्जित
।
परमात्मा सदोदित । परब्रह्म निश्चित परमानंदें
॥ ७३५ ॥
तेथ सुखावरी सुख नांदे । आनंदु भोगिजे आनंदें ।
जग दुमदुमी परमानंदें । स्वानंद बोधें संपूर्ण
॥ ७३६ ॥
निरसोनियां निजमाया । ऐसा अनुभवो मुनिवर्या ।
कैं होईल म्हणसी राया । तैं भजावें यदुवर्या निष्कामभावें
॥ ७३७ ॥
यर्ह्यब्जनाभचरणैषणयोरुभक्त्या । चेतोमलानि विधमेद्गुणकर्मजानि
।
तस्मिन्विशुद्ध उपलभ्यत आत्मतत्त्वं । शाक्षाद्यथामलदृशोः
सवितृप्रकाशः ॥ ४० ॥
निर्विकारस्वरूपप्राप्ति । अवश्य पावणें आहे चित्तीं
।
तैं करावी भगवद्भक्ति । उत्कटा प्रीति अविश्रम
॥ ७३८ ॥
त्यजूनि पुत्रवित्तेषणेचें काज । जिणौनि लौकिकाची
।आज ।
पद्मनाभभजनाचें भोज । अतिनिर्लज्ज नाचावें ॥ ७३९
॥
पुत्रवित्तलोकेषणा । त्यजूनि भजतां हरिचरणां ।
तंव तंव चित्ताचे चैत्यमळ जाणा । क्षणक्षणां नासती
॥ ७४० ॥
रजतमादि कर्मज मळ । चित्तीं बैसले जे सबळ ।
ते प्रक्षाळती सकळ । भक्तिप्रेमजळक्षाळणें ॥ ७४१
॥
जंव जंव थोरावे सप्रेम भक्ति । तंव तंव पाया लागे
विरक्ति ।
स्वयें विरमे विषयासक्ति । होय चित्तवृत्ति निर्मळ
॥ ७४२ ॥
निर्मळ जाहलिया चित्तवृत्ति । परमात्मया सर्व भूतीं
।
भजों लागे अनन्यप्रीतीं । हे चौथीं भक्ति उदार ॥
७४३ ॥
ये भक्ति अतिशयें उदार । निर्दाळी भक्तांचा अहंकार
।
उद्धरी सुर नर स्त्रिया शूद्र । आनंदनिर्भर करी
जीवु ॥ ७४४ ॥
हे भक्ति जैं लागे हातीं । तैं भवभयाची निःशेष शांति
।
पायां लागती चारी मुक्ती । ऐशी उदार भक्ति ह्जरीची
॥ ७४५ ॥
जेवीं डोळां असतां पडळ । सविता उगवे सर्व काळ ।
तो सन्मुख न देखे रविमंडळ । मा पदार्थ सकळ त्या कैंचे
॥ ७४६ ॥
तेंचि फिटलिया पडळ । दृष्टी होय अतिनिर्मळ ।
देखों लगे पदार्थ सकळ । रविमंडळसमन्वयें ॥ ७४७ ॥
तेवीं निजात्मा हृदयीं वसे । परी चित्तवृत्ति मळिण
असे ।
तंव परब्रह्म न प्रकाशे । चित्त वासनादोषें दूषित
॥ ७४८ ॥
तेथ करितां भगवद्भक्ति । निर्मळ होय चित्तवृत्ति
।
तेव्हां निर्विकारस्वरूपप्राप्ति । भक्त पवती
निजभजनें ॥ ७४९ ॥
पावावया परमप्राप्ति जगीं दाटुगी भगवद्भक्ति
।
ते म्यां सांगितली तुजप्रती । यथानिगुतीं नृपनाथा
॥ ७५० ॥
जेवीं डोळ्यांचे पडळ फिटे । तेथ प्रकाशेंसीं सविता
भेटे ।
तेवीं कल्पनालोपें प्रगटे । नेटेपाटें परब्रह्म
॥ ७५१ ॥
जेथ निर्विकल्प समान । निश्चयेंसीन् जाहलें मन
।
त्यासी देहीं वर्तांही जाण । भवबंधन स्पर्शेना
॥ ७५२ ॥
ऐसें गर्जोनिया जाण । हर्षें बोले पिप्पलायन ।
तंव राजा सुखावला संपूर्ण । जीवींची खूण बाणली ॥
७५३ ॥
ऐकतां ब्रह्मनिरूपण । राजा लांचावला पूर्ण ।
पुढें वाढावया निरूपण । अन्वयें प्रश्न पुसतसे
॥ ७५४ ॥
जेणें तुटे कर्मबंधन । त्या कर्मयोगाचें लक्षण
।
समूळ ऐकावया जाण । राजा आपण सादरें पुसतु ॥ ७५५ ॥
श्रीराजोवाच ।
कर्मयोगं वदत नः पुरुषो येन संस्कृतः ।
विधूयेहाशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम्
॥ ४१ ॥
राजा निजश्रद्धासंपन्न । अतिविनीत करी प्रश्न ।
जेणें तुटे कर्मबंधन । तो कर्मयोग संपूर्ण सांगा
स्वामी ॥ ७५६ ॥
कोणें कर्में कर्म तुटे । नैष्कर्म्यासिद्धि स्वयें
प्रगटे ।
पुरुषा पुरुषोत्तम भेटे । हें मज गोमटें वर्म सांगा
॥ ७५७ ॥
एवं प्रश्नमृषीन्पूर्वमपृच्छं पितुरन्तिके ।
नाब्रुवन्ब्रह्मणः पुत्रास्तत्र कारणमुच्यताम्
॥ ४२ ॥
पूर्वीं हाचि प्रश्नु सनकादिकां । पित्यासन्निध
पुशिला देखा ।
ते उत्तर नेदितीचि कां । हेही आशंका फेडावी स्वामी
।
रायाचे प्रश्न अतिपवित्र । त्यांचें द्यावया प्रतिउत्तर
।
हरिखावला आविर्होत्र । तो कर्मवैचित्र्य निरूपी
॥ ७५९ ॥
श्रीआविर्होत्र उवाच ।
कर्माकर्म विकर्मेति वेदवादो न लौकिकः ।
वेदस्य चेश्वरात्मत्वात्तत्र मुह्यन्ति सूरयः
॥ ४३ ॥
कर्माकर्मविकर्म जाणा । सामान्य नव्हे नृपनंदना
।
करितां विभागविवंचना । नुगवे सज्ञानां स्मृतिकारांसी
॥ ७६० ॥
जे स्वयें प्रतिसृष्टिकारी । तेही भुलले कर्मविभागावरी
।
जे समुद्र घोंटिती चुळेकरीं । तेही कर्मसगरीं बुडले
॥ ७६१ ॥
येचि कर्मविवंचनेसाठीं । ऋषिमर्षींचिया कोटी ।
मताभिमानें झालें हिंपुटी । त्यांसीही शेवटीं नुगवेचि
॥ ७६२ ॥
कर्माकर्मविभाग जाणा । स्वयें नुगवेचि चतुरानना
।
इतरांची कोण गणना । कर्मविवंचना करावया ॥ ७६३ ॥
कर्म वेदमूळ जाण । वेदु स्वयें नारायण ।
वेदवादविवंचन । करितां मौन श्रुतिशास्त्रा ७६४
॥
कर्म-अकर्म-विकर्म जाण । एकचि परी त्रिविध भिन्न
।
तेंही विभागविवंचन । सावधान अवधारीं ॥ ७६५ ॥
श्वेत मृदु मधुर । त्रिविधभेदें एक साखर ।
तेवीं एकचि त्रिप्रकार । कर्मठ नर मानिती कर्म ॥
७६६ ॥
भिन्न करितां मधुरता । तीमाजीं ये मृदु-श्वेतता
।
श्वेततचि भिन्न करितां । मृदु-मधुरतं तीमाजीं ॥
७६७ ॥
तेवीं भिन्न करितां कर्म । कर्मा सर्वांगीं अकर्म
।
कर्म अकर्मामाजी विकर्म । मिरवे परम सौभाग्यें
॥ ७६८ ॥
मुख्य मूळीं जें कां निपजे । कर्म ऐसें त्यातें म्हणिजे
।
विहिताविहितक्रिया जे जे । विकर्म म्हणिजे तिये
नांव ॥ ७६९ ॥
कर्म अकर्मयोगें चळे । ऐसें विकर्मीं ज्यासी विवळे
।
त्यास निष्कर्मता आकळे । गुरुकृपाबळें तत्काळ ॥
७७० ॥
कर्मावरी कर्म विशेष वाढे । विकर्म त्यातें म्हणणें
घडे ।
जेथें कर्म रिघों न शके पुढें । अकर्म चोखडें या
नांव ॥ ७७१ ॥
ऐशी कर्मविवंचना अटक । हा प्रश्न केला तैं तूं बाळक
।
त्याचिलागीं गा राया देख । सनकादिक न सांगितीचि
॥ ७७३ ॥
कर्माकर्मविवंचना । अधिकारेंवीण कोणा ।
सांगों नये नृपनंदना । कर्म सज्ञाना अतिदुर्बोध
॥ ७७३ ॥
परोक्षवादो वेदोऽयं बालानामनुशासनम् ।
कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्यगदं यथा ॥ ४४ ॥
जेवीं रोगु जावया निश्चित । बापु बाळा भेषज देत ।
तेथें साखर घाली हातांत । तत्सेवनार्थ प्रलोभें
॥ ७७४ ॥
तेवीं वेदांचा परोक्षवाद । सत्य मानिती बुद्धिमंद
।
कर्में छेदवी कर्मबाध । हा वेदानुवाद मुख्यत्वें
॥ ७७५ ॥
वेदु बोले स्वर्गादि फळ । तो प्रवृत्तिलोभ केवळ
।
परी कर्में छेदी कर्ममूळ । हें मुख्यत्वें फळ वेदोक्तीं
॥ ७७६ ॥
लोहाची बेडी पडली पायीं । ते तोडावया घणु आणिला पाहीं
।
तो घणुचि विकून खादला जिहीं । त्यांचें बंधन कहीं
तुटेना ॥ ७७७ ॥
तेवीं कर्में छेदावें कर्मबंधन । तें कर्म वेंचिती
विषयीं पूर्ण ।
त्यांचें कदा न तुटे भवबंधन । जन्ममरण सरेना ॥ ७७८
॥
आम्ही स्वर्गफळा विरक्त । म्हणोनि नाचरे जो वेदोक्त
।
त्याचें ज्ञान जालें विपरित । अति अनर्थ पावे तो
॥ ७७९ ॥
नाचरेद्यस्तु वेदोक्तं स्वयमज्ञोऽजितेन्द्रियः
।
विकर्मणा ह्यधर्मेण मृत्योर्मृत्युमुपैति सः
॥ ४५ ॥
आम्ही जितेंद्रिय म्हणवीत । म्हणोनि नाचरे जो वेदेक्त
।
त्यासी नातुडे गा परमार्थ । अतिअनर्थ अंगीं वाजे
॥ ७८० ॥
जरी शास्त्रज्ञ ज्ञाता झाला । आणि वेदोक्ता विमुख
ठेला ।
तरी तो जाणपणेंचि नागवला । जाण बुडाला दुःखार्णवीं
॥ ७८१ ॥
नाचरे जो वेदोक्त कर्म । त्यक्तकर्में मानी मिष्कर्म
।
त्यासी थोरपडला भ्रम । नाडला परम अभिमानें ॥ ७८२
॥
जरी विषयो निग्रहिल । आनि वेदोक्ता जो दुरावला ।
तो निजघाता प्रवर्तला । स्वयें बुडाला नरकार्णवीं
॥ ७८३ ॥
वेद निज्मूळ परमार्था । तें वेदोक्त नाचरतां ।
जें जें करणें न्६इपनाथा । त्ं तें तत्त्वतां
अधःपाती ॥ ७८४ ॥
डोळे देखणें तत्त्वतां । ते काढोनि पाहो जातां ।
न देखे आपुली डोळसता । मा इतर पदार्था कोण देखे ॥
७८५ ॥
तैसा नाचरोनि चेदार्थु । जो जो मानिला परमार्थु
।
तेणें आंवतूनियां अनर्थु । जाण निश्चितु आणिला
घरा ॥ ७८६ ॥
तेणें आचार अनर्थपाटें । वाहावले जन्ममरणवाटे ।
तेथ नानायोगिनिगर्भसंकटें । सोसितां न सुटे कल्पांतीं
॥ ७८७ ॥
तेथें जन्मजन्मों जन्म न टके । मरमरों मरण न चुके
।
जैं वेदविहित चुके । तैं अतिदुःखें दुःखभोगु ॥ ७८८
॥
विकर्मणा ह्यधर्मेण । हें मूळींचें पदनिरूपण ।
तेणें विकर्मामाजीं अध्र्म पूर्ण । परी अकर्म तें
जाण अधर्म नव्हे ॥ ७८९ ॥
ज्यासी लावितां न लागे कर्म । या नांव मुख्य निष्कर्म
।
निष्कर्मलक्षण हाचि धर्म । येणेंचिपरम मुक्त साधु
॥ ७९० ॥
ज्यासी शुद्ध आकळे अकर्म । तो तत्काळ होय निष्कर्म
।
अकर्माचें कळल्या वर्म । मुक्तता परम पायां लागे
॥ ७९१ ॥
वेदोक्तमेव कुर्वाणो निःसङ्गोऽर्पितमीश्वरे ।
नैष्कर्म्यं लभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुतिः
॥ ४६ ॥
दासी सामीची आज्ञाधारी । कां राजमुद्रा प्रजांवरी
।
तैसी वेदाज्ञा जो शिरीं धरी । स्वधर्माची निष्काम
॥ ७९२ ॥
मी एकु कर्मकर्ता । ऐशी उठों नेदी अहंता ।
तें कर्मचि स्वभावतां । अर्पीं श्रीअनंता ईश्वरातें
॥ ७९३ ॥
एवं ईश्वरीं जें अर्पे कर्म । तें कर्म होय निर्धर्म
।
याचि नांव परम । नैष्कर्म्य निजसिद्धी ॥ ७९४ ॥
वेदें बोलिले कर्मफळ । ज्याची वासना निष्काम निर्मळ
।
त्यासि वेदोक्त फळ प्रबळ । भोगावया केवळ स्वप्नीं
न दिसे ॥ ७९५ ॥
ऐसें असतां कर्मफळ । वांछितां नाडिजे केवळ ।
जेवीं परिसु देऊनि सोज्ज्वळ । मगिजे पोफळ ता।म्बूलासी
॥ ७९६ ॥
कर्मा निष्कामता नित्य फळ । तेथ फळाशा नाडले सकळ
।
चंदन सर्वांगीं सफळ । तेथ मागतां फळ नाडिजे स्वयें
॥ ७९७ ॥
हातिं आंतुडावया मासा । गळीं लाविजे अल्प आमिषा
।
तेवीं निष्काम करावया मानसा । वेदु फळाशा प्रलोभी
॥ ७९८ ॥
आमिष घालूनि मासे पाळी । किं तद्योगें जळाबाहेरी
गळी ।
तेवीं कर्म कर्मातें निर्दाळी । हें नेणिजे मुळीं
फळकामी ॥ ७९९ ॥
हो कां फळाचिये चाडे । स्वधर्मकर्मीं प्रवृत्ति
घडे ।
तेणें नैष्कर्म्यसिद्धि आंतुडे । हें वेदाचे फुडें
निजगृह्य ॥ ८०० ॥
कर ब्रह्मत्वें सदा सफळ । फळ वांछी त्यातें निष्फळ
।
हें जाणोनि कर्मकुशळ । फळाशा समूळ छेदिती ॥ ८०१ ॥
ऐसें आचरतां वैदिक कर्म । तेणें कर्में पाविजे नैष्कर्म्य
।
याहोनियां अति सुगम । सांगेन वर्म तें ऐक ॥ ८०२ ॥
य आशु हृदयग्रन्थिं निर्जिहीऋषुः परात्मनः ।
विधिनोपचरेद्देवं तन्त्रोक्तेन च केशवम् ॥ ४७
॥
जेणें वासनेचें जाळ तुटे । अहंकारची गांठी सुटे
।
जीवीं परमात्मा स्वयें प्रगटे । तें तांत्रिक गोमटें
ऐक रया ॥ ८०३ ॥
जया तांत्रिक महापूजा । संतोष होय गरुडध्वजा ।
तें तांत्रिक विधान बोजा । महाराजा अवधारीं ॥ ८०४
॥
वैदिक मंत्र त्रांत्रिक तंत्र । हे मिश्रपूजा अतिपवित्र
।
शीघ्र निष्काम करी नर । तो पूजाप्रकार अतिउत्तम
॥ ८०५ ॥
वैदिक अथवा तांत्रिक । गुरुमार्गें सिद्धिदायक
।
यालागी गा आब्वश्यक । सद्गुरुसी देख शरण जावें
॥ ८०६ ॥
लब्ध्वानुग्रह आचार्यात्तेन सन्दर्शितागमः ।
महापुरुषमभ्यर्चेन्मूर्त्याभिमतयात्मनः ॥ ४८
॥
प्रवृत्तिनिवृत्तिकृत कार्या । अवश्य पाहिजे आचार्या
।
आपमतीं भजतां राया । अनेक अपायांमाजीं पडे ॥८०७
॥
भोयी पाय सिद्ध आहेती । भोयाळेंवीण वृथा भ्रमती
।
तेवीं गुरूवीण जे जे करिती । ते ते अहंमती दृढ भ्रमले
॥ ८०८ ॥
गुरु ब्रह्म दोनी ऐक । ऐशिया भावना आवश्यक ।
सेवा करूनि भावपूर्वक । संतोषवूनि देख अनुग्रहो
घ्यावा ॥ ८०९ ॥
तेथ निजाधिकारप्राप्तें । जे मूर्ति आवडेल आपणियातें
।
तेचि मंत्रविद्या तेथें श्रद्धासंभरितें अंगीकारावी
॥ ८१० ॥
तेव्हां गुरुमुखें मिश्र वोजा । पुरुषोत्तममहापूजा
।
शिकोनियां निजकाजा । भजावें अधोक्षजा शिक्षिता
मतीं ॥ ८११ ॥
ते चि भजती हातवटी । आगमोक्त निजपुष्टी ।
राया सांगेन गोमटी । सावधानदृष्टीं अवधारीं ॥ ८१२
॥
शुचिः सम्मुखमासीनः प्राणसंयमनादिभिः ।
पिण्डं विशोध्य सन्न्यास कृतरक्षोऽर्चयेद्धरिम्
॥ ४९ ॥
विध्युक्त करितां संध्यास्नान । तेथचि आहे ब्रह्मज्ञान
।
आचमनीं होय हरिरूप आपण । हें नेणोनि अज्ञान आगमीं
भरती ॥ ८१३ ॥
केशवदी नामीं जाण । अंगप्रत्यंगीं न्यासितां पूर्ण
।
तेव्हां हरिरूप होय आपण । हें नेणोनि अज्ञान आगमीं
भारती ॥ ८१४ ॥
करूनि आगमोक्त संध्यास्नान । मूर्तीपासीं येऊन
जाण ।
संमुख घालावें आसन । चैलाजिनकुशयुक्त ॥ ८१५ ॥
र्चक-पूरक-कुंभकें जाण । प्रणायामें प्राणसंयमन
।
भूतशुद्ध्यादिकीं जाण । शरीरशोधन करावें ॥ ८१६
॥
भूतविलय भूतशुद्धी । प्राणप्रतिष्ठा पिंडादिशुद्धी
।
मूळमंत्रें न्यास प्रबुद्धीं गुरुदीक्षाविधी
विध्युक्त कीजे ॥ ८१७ ॥
हृदय कवच शिखा शिर । नेत्रे अस्त्रादि फळ्कार ।
एवंविधान अनुकार । आगमोक्तप्रकार करावे न्यास ॥
८१८ ॥
यापरी मूळमंत्रदीक्षा । करोनि दिग्बंधनादि संरक्षा
।
मग मूर्तिपूजनपक्षा । नृपाध्यक्षा अवधारीं ॥ ८१९
॥
अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकैः ।
द्रव्यक्षित्यात्मलिण्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य
चासनम् ॥ ५० ॥
प्रयोगछंद संपूर्ण । पूर्वान्वया विपरीत जाण ।
द्रव्यशुद्धि क्षितिमार्जन । हें मागील निरूपण
पुढां आलें ॥ ८२० ॥
द्रव्यशुद्धि मुख्यशोधन । भूमिशुद्धि संमार्जन
।
आत्मशुद्धि सावधान । काढिल्या अनुलेपन मूर्तिशुद्धी
॥ ८२१ ॥
पूजासंभार सिद्ध करून । समस्त शंखतोयें प्रोक्षून
।
निजासनीं सावधान । एकाग्र जाण बैसावें ॥ ८२२ ॥
ज्यासी च्यानीं मूर्ति न ये पूर्ण । तेणें प्रतिमामूर्ति
अधिष्ठान ।
तेथेंचि करावें पूजन । लब्धोपचारें जाण आगमोक्त
॥ ८२३ ॥
ज्यासी ध्याना मूर्ति ये अतिसंकटीं । तेणें बाह्योपचारआटाटी
।
सांडूनियां ध्यानदृष्टीं । करावी गोमटी मानसपूजा
॥ ८२४ ॥
ज्याचे हृदयींचें न विकरे ध्यान । बाह्यमूर्तिपूजेसी
सावधान ।
तेणें उभयतां पूजन । करावें संपूर्ण आगमोक्त ॥ ८२५
॥
पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहितः ।
हृदादिभिः कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत्
॥ ५१ ॥
सकळ पूजासंभार । निकट ठेवूनि उपचार ।
मग मूर्तीसी न्यासप्रकार । उक्तशास्त्र करावा ॥
८२६ ॥
जैसेचि न्यास आपणास । तैसेचि करावे मूर्तीस ।
हा आगमोक्त गुरुसौरस । मूळमंत्रें न्यास मूर्तीसी
॥ ८२७ ॥
आगमोक्त करितां न्यास । अंगप्रत्यंगीं विन्यास
।
तेणें कर्ता होय हृषीकेश । हा अर्थसौरस दृढ करावा
॥ ८२८ ॥
दृढ करोनि अनुसंधान । मूळमंत्रें मूर्तिपूजन ।
हृदयीं आणि प्रतिमेसी जाण । पूजाविधान दोहीं ठायीं
॥ ८२९ ॥
साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रतः
।
पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैः स्नानवासोविभूषणैः
॥ ५२ ॥
करचरणादि अव्यंग । मूर्ति चिंतावी सुन्दर साङ्ग
।
श्याम मनोहर श्रीरंग । उल्हास चांग निजध्यानीं
॥ ८३० ॥
मूर्ति चतुर्भुज वेल्हाळ । शंख चक्र गदा कमळ ।
सुनंदादि पार्षदमेळ । चिंतावे सकळ आयुधादिक ॥ ८३१
॥
यथोक्त मधुपर्कविधान । अर्घ्यपाद्यादि आचान ।
पुरुषसूक्त्मंत्रें जाण । करावें स्नान निर्मळ
जळें ॥ ८३२ ॥
मुकुट कुंडलें कटी मेखला । कांसे मिरवे सोनसळा ।
आपाद रुळे वनमाळा । कौस्तुभ तेजाळा कंठीं झळके ॥
८३३ ॥
पाद पद्मांकित सुकुमार । ऊर्धरेखा ध्वज वज्र ।
वांकी अंदुवांचा गजर । चरणीं तोडर गर्जतु ॥ ८३४ ॥
गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकैः ।
साङ्गम्सम्पूज्य विधिवत्स्तवैः स्तुत्वा नमेद्धरिम्
॥ ५३ ॥
निढळीं शुद्ध श्यामकळा । टिळकु रेखिला पिंवळा ।
त्यावरी अक्षता सोज्ज्वळा । आरक्त तेजाळा कुंकुमाक्त
॥ ८३५ ॥
सुमनें गुंफिली वीरगुंठी । त्यांवरी मधुकरांची
घरटी ।
तुळसीकमळमाळा कंठीं । चंदनाची उटी श्यामंगीं शोभे
॥ ८३६ ॥
धूप दीपं उपहार । तांबूल अर्पावा सकर्पूर ।
निरंजनें जयजयकार । मंत्रावसर अर्पावा ॥ ८३७ ॥
स्तुति करावी वेदोक्त मंत्रें । कां पुराणोक्त
नाना स्तोत्रें ।
अथवा प्राकृत नामोच्चारें । नाना प्रकारें गध्यपध्यें
॥ ८३८ ॥
स्तवनें संतोष अधोक्षजा । ऐसें भावावें महाराजा
।
मग साष्टांगें अतिवोजा । गरुडध्वजा नमस्कारावें
॥ ८३९ ॥
आत्मानं तन्मयं ध्यायन् मूर्तिं संपूजयेद्धरेः
।
शेषामाधाय शिरसा स्वधाम्न्युद्वास्य सत्कृतम्
॥ ५४ ॥
द्वैतभावें भजनविधि । ते जाणावी स्थूल बुद्धि ।
भजनाची भजनसिद्धी । जाण त्रिशुद्धी तन्मय होणें
॥ ८४० ॥
मूर्तिध्यानें तन्मय स्थिति । ऐक्यत्वें राहे निश्चळ
वृत्ति ।
याचि नांव मुख्य भक्ति । उठलिया पुढतीन् नमावें
हरी ॥ ८४१ ॥
अओशी पूजा करूनि हरी । शेष प्रशादु धरोनि शिरीं
।
मग देवो आपणियाभीतरीं । हृदयमंदिरीं निजविजे ॥
८४२ ॥
एवं पूजेचें उद्वासन । ध्यानमूर्ति हृदयीं शयन
।
प्रतिमा पर्यंकीं निजवून । विधिविधानसमाप्ति ॥
८४३ ॥
जाहलिया पूजविसर्जन । विसर्जूं नये अनुसंधान ।
अखंड हरीचें स्मरण । सर्वस्वें आपण सर्वदा कीजे
॥ ८४४ ॥
या नांव गा आगमविधि । राया जाण त्रिशुद्धि ।
सदा पाळिती सद्बुद्धि । परमत्मसिद्धिप्रापक ॥
८४५ ॥
आगमोक्त विधिकक्षण । प्रतिमाचि मुख्य नव्हे जाण
।
ज्यासी जेथ श्रद्धा पूर्ण । तेथ हें विधान सुखें
कीजे ॥ ८४६ ॥
एवमग्न्यर्कतोयादावतिथौ हृदये च यः ।
यजतीश्वरमात्मानमचिरान्मुच्यते हि सः ॥ ५५ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कंधे
तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
हे पूजा नव्हे एकदेशी । बहुत स्थानें ये पूजेसी ।
त्यांत शीघ्रतर जें प्रप्तीसी । तें मी तुजपासीं
सांगेन राया ॥ ८४७ ॥
येणेंचि विधानें यथाकाळीं । साङ्ग पूजा कीजे जळीं
।
अथवा सूर्यमंडळीं । पूजा सोज्ज्वळीं हरिध्यानें
कीजे ॥ ८४८ ॥
अग्नीच्या ठायीं होय दीप्ति । पूजा कीजे कमळापति
।
अवघ्यापरीस शीघ्रप्राप्ति । पूजावा अथिथि भगवद्भावें
॥ ८४९ ॥
आलिया वैश्वदेवाचे अंतीं । तो भलता हो भलते याती
।
त्यासी जे भगवद्भावें पूजिती । त्यांचे घरा पूर्ण
प्राप्ति वोरसोनि ये ॥ ८५० ॥
पूर्वीं अनोळखु निश्चितीं । आलिया वैश्वचेवाचें
अंतीं ।
त्यातें ब्रह्मभावें जे पूजिती । त्यांसी भुक्तिमुक्ति
आंदणी ॥ ८५१ ॥
त्या वैश्वदेवाचे अंतीं जाण । निजभाग्यें आलिया
शुद्ध ब्राह्मण ।
तया श्रद्धेनें पूजितां आपण । ते घरीं नारायण स्वानंदें
वसे ॥ ८५२ ॥
राया वैश्वदेवाचें अंतीं । अतिथीसवें ये भुक्तिमुक्ति
।
विमुख जाहल्या त्या लाभा नाडती । पूजकां सुखप्राप्ति
परमानंदें ॥ ८५३ ॥
अतिथीच्या ठायीं मूर्तिध्याम । सर्वथा करणें न
लगे जाण ।
तो स्वरूपें स्वयें नारायण । पूजितां संपूर्ण सर्वार्थसिद्धि
॥ ८५४ ॥
एवं अतिथीसी जें अर्पे । तें भगवंतमुखीं स्मर्पे
।
यालागीं अतिसाक्षेपें । अतिथि ब्रह्मरूपें पूजिजे
सदा ॥ ८५५ ॥
जें जें बोलिलें पूजास्थान । तेथें निजश्रद्धाचि
प्रमाण ।
श्रद्धेवेगळें राया जाण । प्राप्ति संपूर्ण कदा
न लभे ॥ ८५६ ॥
निजश्रद्धेचें हृदय स्थान । ते हृदयीं विध्युक्त
पूजन ।
करितां श्रद्धेनें आपण । प्राप्ति संपूर्ण उद्बोधे
स्वयें ॥ ८५७ ॥
येर्हवीं तरी आपुल्या देहीं । चाळक ईश्वरु आहे
हृदयीं ।
श्रद्धेनें भजतां त्याचे ठायीं । निजप्राप्ति पाहीं
सहजें लाभे ॥ ८५८ ॥
जें जें आपण सेविजे । तें तें भगवन्मुखीं भाविजे
।
येणें निजभजनें पाविजे । जाण सहजें परमात्मा ॥ ८५९
॥
सांडोनि देहींची अहंता । सकळ भोग ईश्वर भोक्ता ।
ऐसी दृढ भावना भावितां । पाविजे परमार्था अपरोक्षसिद्धी
॥ ८६० ॥
देह जड मूढ अचेतन । सकळभोक्ता ईश्वर पूर्ण ।
तेथ वाढवूनि देहाभिमान । भोगिती अज्ञान अनेक दुःखें
॥ ८६१ ॥
ते सांडूनि देहअहंता । हृदयस्था शरण जातां ।
पाविजे पूर्ण परमार्था । जाण तत्त्वतां नृपवर्या
॥ ८६२ ॥
निःशेष सांडिजे मीपण । याचि नांव हृदयस्था शरण ।
तूं सहजें परब्रह्म पूर्ण । मिथ्या देहाभिमान धरूं
नको ॥ ८६३ ॥
राया येणेंचि कर्में जाण । तुटे कर्माचें कर्मबंधन
।
पाविजे पूर्ण समाधान । तें हें मुख्य लक्षण नृपनाथा
॥ ८६४ ॥
आगमोक्त निजभजन । कर्मयोगाचें मुख्य लक्षण ।
ऐकतां राजा समधान । परमानंदें पूर्ण निवाला ॥ ८६५
॥
जंव जंव रायाचें पुरे कोड । तंव तंव कथा लागे गोड
।
अतिशयें श्रवणाची चाड । विशेषें वाड थोरावली ॥ ८६६
॥
राजा निवालेनि परमानंदें । सुखावलेनि निजबोधें
।
लांचावलेनि स्वानंदें । पुधां प्रश्न विनोदें पुसेल
॥ ८६७ ॥
उगें राहतां आपण । उठून जाती मुनिगण ।
यालागीं प्रश्नावरी प्रश्न । विचित्रविंदान पुसतु
॥ ८६८ ॥
स्वानंचें लोधली चित्तवृत्ती । इंद्रियें वेधलीं
सुखस्थितीं ।
राजा निवाला निश्चितीं । तरी प्रश्नोक्ती पुसत
॥ ८६९ ॥
पुसेल हरीचे अवतार । ते कथा सुंदर मनोहर ।
निरूपण अति अरुवार । निजजिव्हार निववील ॥ ८७० ॥
त्या प्रश्नाचें प्रत्युत्तव । कथाकौतुक सनागर
।
एका जनार्दनाचा किंकर । उपानहधर संतांचा ॥ ८७१ ॥
संत सज्जन कृपास्थिती । श्रीजनार्दन वरदमूर्ती
।
पुढील कथेचि व्युत्पत्ती । सांगेन यथार्थी अर्थुनी
॥ ८७२ ॥
श्रीभागवताचे राशीवरी । एकाजनार्दन केला मापारी
।
तो निजबोधाचे कुडवावारीं । भरील वखारी श्रवणाच्या
॥ ८७३ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कन्धे परमहंस
संहितायां
एकाकार टीकायां निमिजायंतसंवादे मायाकर्मब्रह्मनिरूपणं
नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ५५ ॥ ओव्या ॥ ८७३
॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय चौथा
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो श्रीगुरु शिवशिवा । नमनें जीवत्व जीवा ।
नुरविसी तेथें देहभावा । कैसेनि रिघावा होईल ॥
१ ॥
जीवें घेउनि जीवा । देहत्व मोडूनि देहभावा ।
याहीवरी करविसी सेवा । हें लाघव देवा नवल तुझें ॥
२ ॥
जीव घेऊनि शंखासुरा । त्याच्या वागविसी कलेवरा
।
तो तूं रिघोनि मजभीतरा । माझिया शरीरा वागविसी ॥
३ ॥
शंख मधुर ध्वनी गाजे । तो वाजवित्याचेनि वाचे ।
तेवीं म्यां जें जें बोलिजे । तें तें बोलणें साजे
तुझेनि ॥ ४ ॥
आतां माझें ’शरीर’ जें चळे । तें तुझेनि आंगिकें
मळें ।
’कर्में’ निपजतीं सकळें । सत्ताबळें तुझेनि ॥ ५
॥
माझे देहींचें जें ’मीपण’ । तें तूंचि झालासी आपण
।
तुझेनि प्राणें ’प्राण’ । माझाही जाण चळे देवा ॥
६ ॥
’दृष्टी’ जें जें काहीं देखे । तें तें तुझेनि ज्ञानउन्मेखें
।
’श्रवणीं’ जें जें कांहीं ऐकें । तें तें नेटकें
अवधान तुझें ॥ ७ ॥
’रसना’ जें जें कांहीं चाखे । तें तें तुझेनि स्वादमुखें
।
’बुद्धि’ जाणपणें तोखे । तेहीं अतिनिकें वेदकत्व
तुझें ॥ ८ ॥
’मन’ मनपणें अतिचपळ । तेंही तुझेंचि आंगिक बळ ।
विवेका ’विवेकु’ प्रबळ । अतिसोज्ज्वळ तुझेनि ॥
९ ॥
’वाचा’ जें जें कांहीं वदे । तें वाचिकत्व तुझेनि
शब्दें ।
’बोधु’ जेणें उव्दोधे । तो तुझेनि प्रबोधें प्रबोधु
॥ १० ॥
’जागृती’ जागे तुझेनि हरिखें । ’स्वप्न’स्वप्न
तुझेनि देखे ।
’सुषुप्ती’सुखावे जेणें सुखें । पुर्ण संतोखें
तुझेनि ॥ ११ ॥
मी जे जे ’विषय’भोगीं। तें भोक्तेपण तुझें अंगीं
।
तुझेनि निजसंयोगीं । मीपणें जगीं वर्तविशी मज ॥
१२ ॥
माझें करूनि खांबसुत्र । तूं झालसी सुत्रधार ।
हालवूनियां निजसूत्र। कर्मे विचित्र करविशी ॥ १३
॥
ऐशिया श्रीजनार्दना । जग चेतवित्या चिद्घना ।
कृपाळुवा जगज्जीवना । नमन श्रीचरणा तुझेनि तुज
॥ १४ ॥
यापरी मजमाजीं तूं चाळिता । चाळकत्वें करविसी ग्रंथा
।
तेथें मी एक कवित्वकर्ता । हे जाणावी तत्वतां स्थूळबुद्धी
॥ १५ ॥
एका एकु जनार्दनीं । कीं जनार्दनु एकपणीं ।
इये पृथक् नामांचीं लेणीं । लेऊनि एकपणीं मिरविसी
तुं ॥ १६ ॥
जेवीं कनकाचें भूषण । कीं भूषणीं कनकसंपूर्ण ।
तेवीं एका आणि जनार्दन । एकत्वें जाण जनार्दनचि
॥ १७ ॥
ऐशी ऐकोन विनवणी । सदुरु तुष्टला संतोषोनी ।
येथें भिन्न भिन्न सोसणी । न लगे निरुपणीं करणें
तुज ॥ १८ ॥
जेव्हां कापुरा आगी झगटे । तेव्हांचि कापुरत्व
खुंटे ।
सच्छिष्यासी सद्गुरु भेटे । तेव्हांचि फिटे भिन्नभेदु
॥ १९ ॥
जेणें फिटे भिन्नभेदु । तो श्रीभागवतीं निजबोधु
।
वसुदेवाप्रती नारदु । सांगत संवादु इतिहासाचा ॥
२० ॥
ज्या इतिहासाचा अर्थ । परिसतां प्रगटे परमार्थ
।
स्वानंदबोध हृदयांत । श्रवणें सदोदित श्रोते होती
॥ २१ ॥
तंव श्रोते संतसमुदावो । म्हणती कैसा नवलावो ।
सद्गुरुस्तवनीं ब्रह्मभावो । साधिला आवो अभेदत्वें
॥ २२ ॥
हे सद्गुरूची विनवणी । कीं ब्रह्मसुखाची खाणी
।
परिसतां सप्रेम बोलणीं । रिझली आयणी सज्जनांची
॥ २३ ॥
या देशभाषा वाणी । उघडिली परमार्थाची खाणी ।
बोल नव्हती हे स्पर्शमणी । लागतां श्रवणी पालटे
जीव ॥ २४ ॥
यापरी श्रीभागवतीं । अनुपम अगाध स्थिति ।
ते कथेची संगति । लावी सुनिश् चितीं अर्थावबोधें
॥ २५ ॥
ऐकोनि संतांचें वचन । शिरीं वंदोनि त्यांचे चरण
।
पुढील कथानिरुपण । श्रोतीं सावधान परिसावें ॥ २६
॥
येथें तृतीय अध्यायाचे अंतीं । निरुपितां तांत्रिक
भक्ति ।
भजावें आवडेल ते मूर्ति । रायासी तदर्थी प्रश्न
स्फुरला ॥ २७ ॥
देवो एकचि त्रिजगतीं । त्याच्या किती अवतारमूर्ति
।
जन्म कर्म अनेक व्यक्ती । हेंचि मुनीप्रति पुसतु
॥ २८ ॥
श्रीराजोवाच ।
यानि यानीह कर्माणि यैर्यैः स्वच्छन्दजन्मभिः
।
चक्रे करोति कर्ता वा हरिस्तानि ब्रुवन्तु नः ॥
१ ॥
मुनीश्रवांचें अगाध ज्ञान । त्याहीवरी रसाळ निरुपण
।
तेंणें रायाचें वेधलें मन । प्रश्नावरी प्रश्न
यालागीं पुसे ॥ २९ ॥
तो म्हणे देवधिदेवो हरि । स्वलीला कैसीं जन्में
धरी ।
स्वेच्छा जीं जी कर्मे करी । ते अगाध थोरी मज सांगा
॥ ३० ॥
म्हणती देवा नाहीं जन्म । तेथें कैंचें पुसशी कर्म
।
देवो अरूप अनाम । त्यासी जन्म कर्म असेना ॥ ३१ ॥
तो ’अजन्मा’परी जन्म धरी । ’अकर्मा’ परी कर्मे करी
।
’विदेही’ तो देह्धारी । होऊनि संसारीं स्वधर्म
पाळी ॥ ३२ ॥
त्याच्या अवतारांची स्थिति । कवण जन्म कवण व्यक्ति
।
किती अवतार किती मूर्ति । कृपेनें मजप्रती सांगा
स्वामी ॥ ३३ ॥
जे कां अतीत अनागत । वर्तमान जे प्रस्तुत ।
ते अवतार समस्त । इत्थंभूत सांगावे ॥ ३४ ॥
हरिचरित्र अवतारगुण । प्रतीपादन करावयाचा प्रश्न
।
तो सांगावया जयंतीनंदन । स्वानंदें पूर्ण ’द्रुमिल’
सांगे ॥ ३५ ॥
श्रीद्रुमिल उवाच ।
यो वा अनन्तस्य गुणाननन्ताननुक्रमिष्यन् स तु
बालबुद्धिः ।
रजांसि भूमेर्गणयेत्कथञ्चित् कालेन नैवाखिलशक्तिधाम्नः
॥ २ ॥
ज्याची लीलाशक्ति अपरिमित । ऐशा अनंत शक्ति ज्याच्या
नखांत ।
यालागीं तो ’अनंत’ म्हणत । त्याचे गुण समस्त गणवती
कोणा ॥ ३६ ॥
त्या अनंताचि गुणसमृद्धी । गणूं म्हणे तो बालबुद्धि
।
जेवीं का आकाशाची वृद्धि । मुंगिये त्रिशुद्धी
न करवी माप ॥ ३७ ॥
सागरींचें जळ संपूर्ण । केवीं गणूं शके लवण ।
तेवीं अनंताचे अनंत गुण । आकळी कवण निजसत्ता ॥ ३८
॥
पर्जन्याचिया धारा । गणितां येतील नृपवरा ।
पृथ्वीचिया दूर्वांकुरां । सुखें महावीरा गणितां
येती ॥ ३९ ॥
वारा अफाट धांवे । तोही गणितातें पावे ।
निमेषोन्मेषांचे यावे । त्यांसीही संभवे गणित राया
॥ ४० ॥
पृथ्वीचिया परिमाणा । काळें काळें होय गणना ।
परी भगवंताचिया गुणां । वेदांसहि जाणा गणित नव्हे
॥ ४१ ॥
भगवंताचें नाम एक । घेतां वेद झाले मूक ।
त्याचे गुण गणितां सकळिक । शेषाचें मुख दुखंड झालें
॥ ४२ ॥
त्या अनंताचे अनंत गुण । येथ गणूं शके कवण ।
कांहीं एक संक्षेपें जाण । सांगेन लक्षण अवतारांचें
॥ ४३ ॥
भूतैर्यदा पञ्चभिरात्मसृष्टैः पुरं विराजं विरचय्य
तस्मिन् ।
स्वांशेन विष्टः पुरुषाभिधानमवाप नारायण आदिदेवः
॥ ३ ॥
अवतारांमाजीं प्रथमतां । ’पुरुषावतारांची’ कथा
।
द्रुमिल झाला सांगता । ऐक तत्वतां महाराजा ॥ ४४ ॥
नारायणें आत्मशक्तीं । पंचमहाभूतें भूताकृती ।
सृजूनियां यथानिगुतीं । ब्रह्मांडाची स्थिति निर्माण
केली ॥ ४५ ॥
’विराजपुर’ ब्रह्मांडा नाम । तेथ लीला प्रवेशे
देवोत्तम ।
यालागीं ’पुरुष’ हें नाम । पुरुषोत्तम स्वांशें
पावे ॥ ४६ ॥
त्याचेनि अंशयोगें प्रकृति । झाली प्रजांतें प्रसवती
।
यालागीं ’पुरुष’ नामस्थिति । जाण निश्चितीं पावला
॥ ४७ ॥
तो अकर्तात्मयोगयुक्तीं । जग चेतवी चिच्छक्तीं
।
ज्याचेनि जगा जगत्वें स्फूर्ति । त्याची गुणकीर्ति
दों श्लोकीं सांगों ॥ ४८ ॥
यत्काय एष भुवनत्रयसन्निवेशो । यस्येन्द्रियैस्तनुभृतां
उभयेन्द्रियाणि ।
ज्ञानं स्वतः श्वसनतो बलमोज ईहा । सत्त्वादिभिः
स्थितिलयोद्भव आदिकर्ता ॥ ४ ॥
त्रैलोक्य वसे जें कांही । तेंचि शरीर त्याचें पाहीं
।
ज्याचेनि योगें देही । ठायींच्या ठायीं वर्तती
॥ ४९ ॥
ब्रह्मादिक जे तनुधारी । त्यांच्या ज्ञानकर्मेंद्रियांची
थोरी ।
ज्याचेनि इंद्रियेंकरीं । निजव्यापारीं वर्तती
॥ ५० ॥
जो जगाचे नयनांचा नयन । जो जगाच्या घ्राणांचें घ्राण
।
जो जगाच्या श्रवणांचें श्रवण । रसनेची जाण रसना
जो कां ॥ ५१ ॥
जो जगाच्या हातांचे हात । ज्याचे पाय जगाच्या पायांत
।
जो वाचेची वाचा निश्चित । एवं उभय इंद्रियांआंत
इंद्रियें ज्याचीं ॥ ५२ ॥
जीवाच्या ठायीं जें कां ज्ञान । तेंही त्याचेनि
ज्ञानें जाण ।
त्यासी ज्ञानदाता नाहीं आन । स्वयें ज्ञानघन स्वभावतांचि
॥ ५३ ॥
ज्याचेनि प्राणें जाण । जगाचा चळे प्राण ।
बळ तेज क्रियाचरण । जगासी संपूर्ण ज्याचेनि ॥ ५४
॥
रजतमसत्वादिगुणयुक्त । उत्पत्तिस्थितिप्रळयान्त
।
मूळीं आदिकर्ता भगवंत । जाण तो निश्चित ’पुरुषावतार’
॥ ५५ ॥
सत्वादि त्रिगुणावस्था । उत्पत्तिस्थितिलयकर्ता
।
तेही गुणावतारकथा । ऐक नृपनाथा सांगेन ॥ ५६ ॥
आदावभूच्छतधृती रजसास्य सर्गे । विष्णुः स्थितौ
क्रतुपतिर्द्विजधर्मसेतुः ।
रुद्रोऽप्ययाय तमसा पुरुषः स आद्य । इत्युद्भवस्थितिलयाः
सततं प्रजासु ॥ ५ ॥
तोचि आदिकल्पीं उत्पत्ति । रजोगुणें राजसा शक्तीं
।
स्वयें झाला शतधृती । ’ब्रह्मा’ म्हणती जयातें
॥ ५७ ॥
एवं ब्रह्मरूपें उत्पत्ति । सृजिता झाला राजसा
शक्तीं ।
तेथें प्रतिपाळावया स्वधर्मस्थिति । सत्वगुणें
निश्चितीं ’श्रीविष्णु’ जाहला ॥ ५८ ॥
तो द्विजधर्मप्रतिपाळणु । यज्ञभोक्ता श्रीविष्णु
।
देखतां धर्माचा अवगुणु । अवतरे नारायणु नानावतारीं
॥ ५९ ॥
तोचि ये सृष्टीचे प्रांतीं । तमोगुणें तामसा शक्तीं
।
स्वयें जाहला ’रुद्रमूर्ति’। सकळ कल्पांतीं निर्दाळितु
॥ ६० ॥
जो शेताची पेरणी करी । तोचि राखे देखे सोकरी ।
तोचि वाळलियावरी । संवगणी करी सर्वांची ॥ ६१ ॥
तेवीं उत्पत्तिकाळीं तोचि ब्रह्मा । स्थितिकाळीं
तोचि विष्णुनामा ।
प्रळयाकाळींही रुद्रपमा । ये पुरुषोत्तमा तेचि
नामें ॥ ६२ ॥
यालागीं तो आदिकर्ता । श्रुतिशास्त्रीं दृढ वार्ता
।
दक्षकश्यपादिकां कर्तव्यता । त्यांसी समर्थता
याचेनि ॥ ६३ ॥
यापरी विचारितां । हाचि एक सकळ कर्ता ।
यावांचून कर्तव्यता । अणुमात्रता नव्हे आना ॥ ६४
॥
जो सृष्टीपूर्वीं स्वयंभ असे । जेणें उत्पत्तिस्थितिप्रळयो
भासे ।
तोचि आदिकर्ता अनायासें । तोचि निजांशें पुरुषावतारु
॥ ६५ ॥
ऐक राया अतिविचित्र । जें परिसतां पुण्य पवित्र
।
तो नारायणाचा अवतार । ज्याचें चरित्र अलोलिक ॥ ६६
॥
धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां । नारायणो
नर ऋषिप्रवरः प्रशान्तः ।
नैष्कर्म्यलक्षणमुवाच चचार कर्म । योऽद्यापि चास्त
ऋषिवर्यनिषेविताङ्घ्रिः ॥ ६ ॥
जो अजन्मा नित्य त्रिभुवनीं । जो न जन्मोनि जन्मला
योनीं ।
तेणें धर्माची धर्मपत्नी । केली जननी दक्षकन्या
’मूर्ती’ ॥ ६७ ॥
ते मूर्तिमातेच्या उदरीं । नर-नारायण अवतारी ।
एकचि दोंरूपेंकरीं । धर्माच्या घरीं अवतरले ॥ ६८
॥
तेणें नारदादिकांसी जाण । निरूपिलें नैष्कर्म्यलक्षण
।
स्वयें आचरला आपण । तें कथन ऐक राया ॥ ६९ ॥
’नारायण’ म्हणसी कोणे देशीं । तो बदरिकाश्रमीं
आश्रमवासी ।
नारद सनकादिक ऋषि । अद्यापि त्यापासीं सेवेसी असती
॥ ७० ॥
त्यासी स्वस्वरूपाचें लक्ष । सहजीं असे प्रत्यक्ष
।
ते स्वरूपनिष्ठेचा पक्ष । अलक्ष्याचें लक्ष्य प्रबोधी
स्वयें ॥ ७१ ॥
तया स्वरूपाचा निजबोध । स्वयें पावावया विशद ।
अद्यापवरी ऋषिवृंद । नित्य संवाद करिताति त्यासीं
॥ ७२ ॥
जें स्वरूप लक्षेना जनीं । तें विशद करूनि दे वचनीं
।
तेंचि अनुग्रहेंकरूनी । अनुभवा आणी तत्काळ ॥ ७३
॥
ज्ञाते बहुसाल ऋषीश्वर । त्यांमाजीं नारायणअवतार
।
तेथ वर्तलें जें चरित्र । अतिविचित्र ऐक राया ॥ ७४
॥
इन्द्रो विशङ्क्य मम धाम जिघृक्षतीति । कामं न्ययुङ्क्त
सगणं स बदर्युपाख्यम् ।
गत्वाप्सरोगणवसन्तसुमन्दवातैः । स्त्रीप्रेक्षणेषुभिरविध्यदतन्महिज्ञः
॥ ७ ॥
ऐसा नारायणाचा प्रताप । देखोनि निष्ठा दृढ तप ।
तेणें इंद्रासी आला कंप । म्हणे स्वर्ग निष्पाप
घेईल माझा ॥ ७५ ॥
त्याचें तप देखोनि परम । म्हणे गेलें गेलें स्वर्गधाम
।
इंद्रें कोपें प्रेरिला काम । अप्सरासंभ्रमसमवेत
॥ ७६ ॥
कामसमवेत अप्सरा । सवें वसंतही दुसरा ।
क्रोधु अवघियां पुढारा । जो तापसांतें पुरा नागवी
सदा ॥ ७७ ॥
तीर्थोतीर्थींच्या अनुष्ठाना । क्षमा नुपजे अंतःकरणा
।
कोपु येतांच जाणा । करी उगाणा तपाचा ॥ ७८ ॥
क्रोधु तापसांचा उघड वैरी । तापसां नागवी नानापरी
।
तोही नारायणावरी । अवघ्यां अग्रीं चालिला ॥ ७९ ॥
ऐशीं मिळोनि बिरुदायितें । आलीं बदरिकाश्रमा समस्तें
।
नारायणु तप करी जेथें । उठावलीं तेथें अतिआक्रमेंसीं
॥ ८० ॥
वसंतें श्रृंगारिलें वन । कोकिळा कलरवें गायन ।
सुगंध शीतळ झुळके पवन । पराग संपुर्ण वरुषती सुमनें
॥ ८१ ॥
तेथ भ्रमरांचें झणत्कार । कामिनीगायन कामाकार ।
हावभाव कटाक्षविकार । कामसंचार चेतविती ॥ ८२ ॥
नव्हेचि कामिनीकामबाधा । पराक्रमु न चलेचि क्रोधा
।
तोही सांडोनियां बिरुदा । परतला नुसधा म्लानवदनें
॥ ८३ ॥
मग मदनें मांडोनियां ठाण । विंधी कामिनीकटाक्षबाण
।
तेणें घायें नारायण । अणुप्रमाण न डंडळेचि ॥ ८४ ॥
शस्रें तोडितां आकाशासी । आकाश स्वयें सावकाशी
।
तेवीं कामें छळीतां नारायणासी । तो निजसंतोषीं
निर्द्वंद्व ॥ ८५ ॥
आग्या निजतेजसत्ता । अग्नीतेज प्राशुं जातां ।
तोंड जळे चवी चाखितां । तेवीं कामिनीकामता नारायणदृष्टीं
॥ ८६ ॥
नेणतां नारायणमहिमे । धांवोनि घाला घातला कामें
।
तेव्हां अवघींच पराक्रमें । स्वनिंद्य धर्मे लाजलीं
॥ ८७ ॥
तेथ अवघीं झालीं पराङ्मुखें । पाठमोरीं निघालीं
अधोमुखें ।
तेव्हां त्यांची गति निःशेखें । नारायाण देखे खुंटिली
॥ ८८ ॥
इंद्रियनियंता नारायण । नेणोनि छळूं गेलीं आपण
।
त्यापुढोनि पुनरागमन । सर्वथा जाण करवेना ॥ ८९ ॥
मागें न निघवे निश्चितें । ऐसें जाणिनि समस्तें
।
थोर गजबजलीं तेथें । भयचकितें व्याकुळें ॥ ९० ॥
जाणोनि नारायणप्रताप । आतां कोपून देईल शाप ।
येणें धाकें म्लानरूप । अतिसकंप भयभीतें ॥ ९१ ॥
ऐशी देखोनि त्यांची स्थिति । कृपेनें तुष्टला कृपामूर्ति
।
अणुमात्र कोपु नये चित्तीं । अभिनव शांति नारायणाची
॥ ९२ ॥
विज्ञाय शक्रकृतमक्रममादिदेवः । प्राह प्रहस्य
गतविस्मय एजमानान् ।
मा भैष्ट भो मदन मारुत देववध्वो । गृह्णीत नो बलिमशून्यमिमं
कुरुध्वम् ॥ ८ ॥
इंद्रें केला अपराध । तरी नारायणासी न येचि क्रोध
।
बापु निजशांति अगाध । न मनी विरुद्ध कामादिकांचे
॥ ९३ ॥
न येचि कामादिकांवरी कोप । इंद्रासही नेदीच शाप
।
नारायणाच्या ठायीं अल्प । कदा विकल्प नुपजेचि ॥
९४ ॥
अपकार्यावरी जो कोपला । तो तत्काळ कोपें नागविला
।
अपकार्या जेणें उपकार केला । तोचि दादुला परमार्थी
॥ ९५ ॥
अपकार्यां उपकार करिती । त्याचे नांव गा परम शांति
।
ते शांतीची निजस्थिति । दावी लोकांप्रती आचरोनि
॥ ९६ ॥
परमार्थाची मुख्यत्वें स्थिति । पाहिजे गा परम
शांति ।
ते शांतिची उत्कट गति । दावी लोकांप्रती आचरोनि
॥ ९७ ॥
भयभीत कामादिक । अप्सरागण साशंक ।
त्यातें अभयदानें सुख । देऊनियां देख नारायण बोले
॥ ९८ ॥
अहि कामवसंतदिक स्वामी । कृपा करूनि आलेति तुम्ही
।
तुमचेनि पदाभिगमीं । आश्रमभूमी पुनीत झाली ॥ ९९
॥
तुमचें झालिया आगमन । अवश्य करावें आम्हीं पूजन
।
हेंचि आमुचें अनुष्ठान । कांहीं बळिदान अंगीकारा
माझें ॥ १०० ॥
अवो अप्सरा देवकांता । तुम्ही भेवों नका सर्वथा
।
येथ आलिया समस्तां । पूज्य सर्वथा तुम्ही मज ॥ १
॥
आश्रमा आलिया अतिथि । जे कोणी पूजा न करिती ।
त्यांची शून्य पुण्यसंपत्ति । आश्रमस्थिति शून्य
होये ॥ २ ॥
तुम्हीं नांगीकारितां पूजन । कांहीं न घेतां बळिदान
।
गेल्या हा आश्रम होईल शून्य । यालागीं कृपा करून
पूजा घ्यावी ॥ ३ ॥
आश्रमा आलिया अतिथी । तो पूज्य सर्वास सर्वार्थीं
।
अतिथि आश्रमीं जे पूजिती । ते आश्रमकीर्ति शिव वानी
॥ ४ ॥
व्याही रुसलिया पायां पडती । तेवीं विमुख जातां
अतिथि ।
जे वंदोनियां सुखी करिती । ते सुख पावती स्वानंदे
॥ ५ ॥
व्याही रुसलिया कन्या न धाडी । अतिथि रुसलिया पुण्यकोडी
।
पूर्वापार जे कां जोडी । तेही रोकडी क्षयो पावे ॥
६ ॥
वैकुंठीं ज्याची निजस्थिति । तो त्या आश्रमा ये
नित्य वस्ती ।
जे आश्रमीं अतिथि । पूजिती प्रीतीं ब्रह्मात्मभावें
॥ ७ ॥
ऐसें बोलिला तयांप्रती । परी माझी हे अगाध शांति
।
हेही नारायणाचे चित्तीं । गर्वस्थिति असेना ॥ ८
॥
ऐक राया अतिअपूर्व । असोनि निजशांतिअनुभव ।
ज्याच्या ठायीं नाहीं गर्व । तोचि देवाधिदेव निश्चयेंसीं
॥ ९ ॥
जो नित्य नाचवी सुरनरांसी । ज्या भेणें तप सांडिजे
तापसीं ।
त्या अभय देवोनि कामक्रोधांसी । आपणापासीं राहविलीं
॥ ११० ॥
इत्थं ब्रुवत्यभयदे नरदेव देवाः । सव्रीडनम्रशिरसः
सघृणं तमूचुः ।
नैतद्विभो त्वयि परेऽविकृते विचित्रं । स्वारामधीरनिकरानतपादपद्मे
॥ ९ ॥
एवं अभय देत नारायण । स्वमुखें बोलिला आपण ।
तेणें कामादि अप्सरागण । लाजा विरोन अधोमुख झालीं
॥ ११ ॥
देखोनि निर्विकार पूर्ण क्षमा । श्रीनारायण हा
परमात्मा ।
कळों सरलें वसंतादि कामा । त्याचाचि महिमा वर्णिती
स्वयें ॥ १२ ॥
ऐकें नरदेव चक्रवर्ती । विदेहा सार्वभौमा भूपती
।
त्या नारायणाची निजस्तुती । कामादि करिती सद्भावेंसीं
॥ १३ ॥
जे सदा सर्वांतें छळिती । त्यांहीं देखिली पूर्ण
शांति ।
तेचि शांतीची स्तुति करिती । नारायणाप्रती कामक्रोध
॥ १४ ॥
जेणें संतोषे श्रीनारायण । त्यासी कृपा उपजे पूर्ण
।
ऐशिया परीचें स्तवन । मांडिलें संपूर्ण परमार्थबुद्धीं
॥ १५ ॥
जयजय देवाधिदेवा । तुझिया अविकारभावा ।
पाहतां न देखों जी सर्वां । देवांमानवांमाझारीं
॥ १६ ॥
मज कामाचेनि घायें । ब्रह्मा कन्येसी धरूं जाये
।
पराशरा केलें काये । भोगिली पाहें दिवा दुर्गंधा
॥ १७ ॥
ज्यातें योगी वंदिती मुगुटीं । जो तापसांमाजी धूर्जटी
।
तो शिवु लागे मोहिनीपाठीं । फिटोनि लंगोटी वीर्य
द्रवलें ॥ १८ ॥
विष्णु वृंदेच्या श्मशानीं । धरणें बैसे विषयग्लानीं
।
अहल्येची काहणी । वेदीं पुराणीं वर्णिजे ॥ १९ ॥
नारदु नायके माझी गोष्टी । त्यासी जन्मले पुत्र
साठी ।
माझी साहों शके काठी । ऐसा बळिया सृष्टीं असेना ॥
१२० ॥
जो ब्रह्मचार्यांमाजीं राजा । हनुमंतु मिरवी पैजा
।
तयास्तव मकरध्वजा । संगेवीण वोजा जन्मविला म्यां
॥ २१ ॥
कलंकिया केला चंद्र । भगांकित केला इंद्र ।
कपाटीं घातला षण्मुख वीर । जो लाडका कुमर महेशाचा
॥ २२ ॥
मज मन्मथाचा यावा । न साहवे देवां दानवां ।
मा तेथ इतरां मानवां । कोण केवा साहावयासी ॥ २३ ॥
मज जाळिलें महेशें । त्यासी म्या अनंगें केलें पिसें
।
नवल धारिष्ट तुझ्या ऐसें । पाहतां न तिहीं लोकीं
॥ २४ ॥
त्या मज कामा न सरतें केलें । शांतीचें कल्याण पाहालें।
हें तुवांचि एकें यश नेलें । स्वभावा जिंकलें निजशांतियोगें
॥ २५ ॥
तो मी न सरता केला काम । क्रोधा आणिला उपशम ।
वासनेचा संभ्रम । नित्य निर्भ्रम त्वां केला ॥ २६
॥
हे नारायणा तुझी निष्ठा । न ये आणिकां तपोनिष्ठां
।
केला अनुभवाचा चोहटा । शांतीचा मोठा सुकाळु केला
॥ २७ ॥
मागें तपस्वी वाखाणिले । म्हणती कामक्रोधां जिंकलें
।
त्यांसीही आम्हीं पूर्ण छळिलें । ऐक तें भलें सांगेन
॥ २८ ॥
कपिलाऐसा तेजोराशी । क्रोधें तत्काळ छळिलें त्यासी
।
शापु देतांचि सगरासी । तोही क्रोधासी वश्य झाला
॥ २९ ॥
कोपु आला नारदासी । वृक्ष केलें नलकूबरांसी ।
गौतमें अहल्येसी । कोपें वनवासी शिळा केली ॥ १३०
॥
जो सर्वदा विघ्नातें आकळी । त्या विघ्नेशातें क्रोध
छळी ।
तेणें अतिकोपें कोपानळीं । चंद्रासी तत्काळीं दिधला
शाप ॥ ३१ ॥
कोपु आला दुर्वासासी । शाप दिधला अंबरीषासी ।
देवो आणिला गर्भवासासी । क्रोधें महाऋषी छळिले
ऐसे ॥ ३२ ॥
जे दुजी सृष्टी करूं शकती । तेही कामक्रोधें झडपिजेती
।
सागरीं पडे इंद्रसंपत्ती । हे क्रोधाची ख्याती
पुराणप्रसिद्ध ॥ ३३ ॥
इतरांची गोठी कायासी । क्रोधें छळिलें ईश्वरासी
।
तेणें दीक्षिता द्विजदक्षासी । शिरच्छेदासी करविता
झाला ॥ ३४ ॥
जेथ मी कामु स्वयें वसें । तेथ क्रोध वसे सावकाशें
।
काम क्रोध असतचि नसे । नारायणा ऐसें तुवां केलें
॥ ३५ ॥
हें परमाद्भुत तुझें वीर्य । आणिकां एवढें नाहीं
धैर्य ।
यालागीं तुझें परिचर्य । सदा मुनिवर्य सेविती चरण
॥ ३६ ॥
शांतीच्या चाडें देवाधिदेवा । जे नित्य करिती तुझी
सेवा ।
ते कामक्रोधादिस्वभावा । स्मरतां तव नांवा जिंकिती
सुखें ॥ ३७ ॥
जेथ सन्मानें काम पुरत । तेथ आदरें अनुग्रहो करित
।
काम सन्मानें जेथें अतृप्त । तेथें शाप देत अतिक्रोधें
॥ ३८ ॥
यालागीं शापानुग्रहसमर्थ । ते सर्वदा कामक्रोधयुक्त
।
परी नवल तुझें सत्वोचित । केले अंकित कामक्रोध ॥
३९ ॥
मज गर्व नाहीं सर्वथा । हेही तुज नाहीं अहंता ।
छळवाद्यां द्यावी लघुता । अथवा उपेक्षता न करिसी
॥ १४० ॥
पृथ्वी दुःखी करिती नांगरीं । ते पिकोनी त्यांतें
सुखी करी ।
तेवीं अपकार्यां जो उपकारी । तो मोक्षाच्या शिरीं
मुगुटु ॥ ४१ ॥
तुजमाजीं निर्विकार शांति । हें नवल नव्हे कृपामूर्ति
।
तुझ्या स्वरूपाची स्थिति । आजि निश्चितीं कळली
आम्हां ॥ ४२ ॥
तूं निर्गुण निरुपम । मायातीत पूर्ण ब्रह्म ।
तुझें स्वभावें स्मरतां नाम । सकामाही काम स्पर्शों
न शके ॥ ४३ ॥
जो नित्य स्मरे तुझें नाम । त्यासी मी कामचि करीं
निष्काम ।
क्रोधाचि करी क्रोधा शम । मोहो तो परम प्रबोध होय
॥ ४४ ॥
जे धीर वीर निजशांतीं । ज्यांसी परमानंदें नित्य
तृप्ति ।
ऐशियांचिया अमित पंक्ति । पायां लागती तुझिया ॥
४५ ॥
तुज करावया नमस्कारु । पुढें सरसे महासिद्धांचा
संभारु ।
त्यांसही न लभे अवसरु । तूं परात्परु परमात्मा ॥
४६ ॥
तुझिया सेवकांकडे । विघ्न रिघतां होय बापुडें ।
तें रिघावया तुजपुढें । कोण्या परिपाडें रिघेल
॥ ४७ ॥
त्वां सेवतां सुरकृता बहवोऽन्तरायाः । स्वौको विलङ्घ्य
परमं व्रजतां पदं ते ।
नान्यस्य बर्हिर्षि बलीन् ददतः स्वभागान् । धत्ते
पदं त्वमविता यदि विघ्नमूर्ध्नि ॥ १० ॥
तापसां बहु विघ्नअपावो । आम्हीं करावा अंतरावो
।
हा आमुचा निजस्वभावो । नव्हे नवलावो नारायणा ॥ ४८
॥
हृदयींचा गुप्त करोनि काम । बाह्य जप-तप-भक्तिसंभ्रम
।
ऐसे जे का शठ परम । विघ्नांचा आक्रम त्यांवरी चाले
॥ ४९ ॥
ते आमची विघ्नस्थिति । न चलें तुझिया भक्तांप्रती
।
तूं रक्षिता भक्तपति । तेथें विघ्नांची गति पराङ्मुख
सदा ॥ १५० ॥
माझीया निजभक्तांसी । विघ्नें कैंची म्हणसी त्यांसी
।
ऐक त्याही अभिप्रायासी । सांगेन तुजपासीं देवाधिदेवा
॥ ५१ ॥
पावावया निजपदातें । लाता हाणून स्वर्गभोगातें
।
जे नित्य निष्काम भजती तूंतें । नाना विघ्नें त्यांतें
सुरवर रचिती ॥ ५२ ॥
उल्लंघूनियां आमुतें । हे पावती अच्युतपदातें ।
यालागीं सुरवर त्यातें । अतिविघ्नांतें प्रेरिती
॥ ५३ ॥
बळी नेदूनि आम्हांसी । हे जाऊं पाहती पूर्णपदासी
।
येणें क्षोभें इंद्रादिक त्यांपासीं । नाना विघ्नांसी
मोकलिती ॥ ५४ ॥
या लागीं त्यांच्या भजनापासीं । विघ्नें छळूं धांवतीं
आपैसीं ।
विघ्नीं अभिभव नव्हे त्यांसी । तू हृषीकेशी रक्षिता
॥ ५५ ॥
सांडूनि सकाम कल्पना । जे रतले तुझ्या चरणा ।
त्यांस आठही प्रहर जाणा । तूं नारायणा रक्षिसी ॥
५६ ॥
भक्त विघ्नीं होती कासाविसी । धांव धांव म्हणती
हृषीकेशी ।
तेव्हां तूं धांवण्या धांवसी । निष्ठुर नव्हसी
नारायणा ॥ ५७ ॥
विघ्न न येतां भक्तांपासीं । आधींच भक्तसंरक्षणासी
।
तूं भक्तांचे चौंपासीं । अहर्निशीं संरक्षिता ॥
५८ ॥
विघ्न छळूं धांवे सकोप । तंव विघ्नीं प्रगटे तुझें
स्वरूप ।
यालागीं भक्तांसी अल्प । विघ्नप्रताप बाधूं न शके
॥ ५९ ॥
कामें छळावें हरिभक्तांसी । तंव हरि कामाचा हृदयवासी
।
तेव्हां विघ्नचि निर्विघ्न त्यांसी । भय भक्तांसी
स्वप्नीं नाहीं ॥ १६० ॥
विघ्न उपजवी विरोधु । तंव विरोधा सबाह्य गोविंदु
।
मग विरोध तोचि महाबोधु । स्वानंदकंदु निजभक्तां
॥ ६१ ॥
ज्यासी तुझ्या चरणीं भावार्थु । त्यासी विघ्नीं
प्रगटे परमार्थु ।
ऐसा भावबळें तूं समर्थु । साह्य सततु निजभक्तां
॥ ६२ ॥
यापरी समर्थ तूं संरक्षिता । ते जिणोनि विघ्नां
समस्तां ।
पाय देऊनि इंद्रपदमाथां । पावती परमार्था तुझिया
कृपें ॥ ६३ ॥
देवो संरक्षिता ज्यासी । विघ्नें छळूं धांवती त्यासी
।
मा सकामाची गती कायसी । विदेहा म्हणसी तें ऐक ॥ ६४
॥
विषयकाम धरोनि मनीं । इंद्रादि देवां बळिपूजनीं
।
जे भजले यागयजनीं । देव त्यांलागोनी न करिती विघ्न
॥ ६५ ॥
इंद्र याज्ञिकांचा राजा । सकाम याज्ञिक देवांच्या
प्रजा ।
यज्ञभाग अर्पिती वोजा । पावल्या बळिपूजा न करिती
विघ्न ॥ ६६ ॥
म्हणसी कामादिक विटंबिती । ते निष्काम कदा नातळती
।
सहज कामा वश असती । सदा कर्मे करिती सकाम ॥ ६७ ॥
जे मज कामासी वश होती । ते तप वेंचोनि भोग भोगती ।
जे आतुडले क्रोधाच्या हातीं । ते वृथा नागवती तपासी
॥ ६८ ॥
क्षुत्तृट्त्रिकालगुणमारुतजैव्ह्यशैश्न्यान्
। अस्मानपारजलधीनतितीर्य केचित् ।
क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गोः । मज्जन्ति
दुश्चरतपश्च वृथोत्सृजन्ति ॥ ११ ॥
प्राणायामें प्राणापानीं । निजप्राणतें आकळोनी
।
वात वर्ष शीत उष्ण साहोनी । जे अनुष्ठानीं गुंतले
॥ ६९ ॥
क्षुधे तृषेतें नेमूनी । जिव्हा शिश्न आकळोनी ।
मज कामातें जिंतिलें मानूनी । निष्कामाभिमानी उन्मत्त
॥ १७० ॥
अल्प अपमानाहातीं । जे क्रोधासी वश होती ।
ते शाप देऊनि तपसंपत्ती । व्यर्थ नागविती निजनिष्ठा
॥ ७१ ॥
सकामाच्या अनुष्ठाना । मज कामसंगें स्त्रक्चंदना
।
भोग भोगिती स्वर्गांगना । अमृतपाना प्राशिती ॥
७२ ॥
त्या मज कामातें उपेक्षिती । आणि क्रोधासी वश होती
।
ते निजतपा नागवती । शापदीप्ति अनुवादें ॥ ७३ ॥
जे अपार सागर तरती । ते गोष्पदोदकीं बुडती ।
तेवीं मज कामातें जिणोनि जाती । तेही नागविजेति
निजक्रोधें ॥ ७४ ॥
मज कामाची अपूर्ण कामवृत्ति । तेचि क्रोधाची दृढ
स्थिति ।
काम क्रोध अभक्तां बाधिती । हरिभक्तांप्रती तें
न चले ॥ ७५ ॥
तुझ्या भक्तांप्रती जाण । न चले कामक्रोधादि बंधन
।
तो तुं भक्तपती नारायण । तुज आमुचें कामपण केवीं
बाधी ॥ ७६ ॥
तेणतां तुझा महिमा । आम्ही करूं आलों निजधर्मा ।
तुजपासीं नित्य निजक्षमा । पुरुषोत्तमा कृपाळुवा
॥ ७७ ॥
इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियोऽत्यद्भुतदर्शनाः
।
दर्शयामास शुश्रूषां स्वर्चिताः कुर्वतीर्विभुः
॥ १२ ॥
अपकार्यां उपकार करिती । या नांव ’निर्विकार निजशांति’
।
तेचि शांतिची परिपाकस्थिति । विघ्नकर्त्याप्रती
हरि दावी ॥ ७८ ॥
सांगोनियां आपुली स्थिती । कामादिक स्तुति करिती
।
तंव परमाश्चर्य देखती । स्त्रिया अत्यद्भुती अकस्मात
॥ ७९ ॥
स्वरूप वैभव अळंकार । श्रियेह्ंनियां सुंदर ।
सेवेलागीं अतितत्पर । सदा सादर सावधानें ॥ १८० ॥
नवल लाघव नारायणा । कैसें यां दखविलें विंदाना ।
तया स्त्रियांखालीं स्वर्गांगना । दिवा खद्योत
जाण तैशा दिसती ॥ ८१ ॥
ते देवानुचरा दृष्ट्वा स्त्रियः श्रीरिव रूपिणीः
।
गन्धेन मुमुहुस्तासां रूपौदार्यहतश्रियः ॥ १३
॥
या स्त्रिया देखोनि दिठीं । कामु मूर्च्छित पडिला
सृष्टीं ।
वसंत घटघटां लाळ घोंटी । क्रोधाची दृष्टी तटस्थ
ठेली ॥ ८२ ॥
भ्रमर विसरले झणत्कार । कोकिळा विसरल्या पंचम स्वर
।
प्राण विसरला संचार । देवानुचर भुलले ॥ ८३ ॥
देखोनि त्यांचिया स्वरुपासी । अप्सरा दिसती जैशा
दासी ।
अत्यंत लज्जा झाली त्यांसी । काळिमेसी उतरल्या
॥ ८४ ॥
त्यांचे अंगींचा सुगंध वातु । तेणें भुलला वसंतु
।
मलयानिल झाला भ्रांतु । त्यांचा अंगवातु लागतां
॥ ८५ ॥
नारायणाची विद्या कैसी । जे भुलवूं आले आपणासी ।
भुली पाडिली तयांसी । योगमायेसी दावूनि ॥ ८६ ॥
सुंदरत्वें रंभा तिलोत्तमा । जिया मंदरमथनीं जिंतिलिया
रमा ।
रमेहूनियां उत्तमा । उत्तमोत्तमा अतिरुपें ॥ ८७
॥
तानाह देवदेवेशः प्रणतान्प्रहसन्निव ।
आसामेकतमां वृङ्ध्वं सवर्णां स्वर्गभूषणाम्
॥ १४ ॥
तें अतिआश्चर्य देखोन । झाले कामादिक मूर्च्छापन्न
।
तयांप्रति नारायण । काय हांसोन बोलिला ॥ ८८ ॥
आम्हीं अवश्य पूजावें तुम्हांसी । कांहीं अर्पावें
बलिदानासी ।
संतोषावया इंद्रासी । यांतील एकदी दासी अंगीकारा
तुम्हीं ॥ ८९ ॥
यांचें सौंदर्य अतिथोर । म्हणाल होईल अपमानकर
।
तुम्हांसमान जे सुंदर । तिचा अंगीकार करावा तुम्हीं
॥ १९० ॥
म्हणाल यांत नाहीं हीन । अवघ्या सौंदर्यें संपुर्ण
।
कोणी न दिसे आम्हांसमान । केवीं आपण अंगीकारावी
॥ ९१ ॥
जरी नाहीं तुम्हांसमान । सकळ सौंदर्यें अतिसंपन्न
।
तरी एकीचें करावें वरण । होईल भूषण स्वर्गासी ॥
९२ ॥
ऐसें नारायणाचें वचन । ऐकोनि हरिखलीं संपुर्ण ।
करूनियां साष्टांग नमन । मस्तकीं वचन वंदिलें ॥
९३ ॥
ओमित्यादेशमादाय नत्वा तं सुरवन्दिनः ।
उर्वशीमप्सरः श्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययुः
॥ १५ ॥
इन्द्रायानम्य सदसि श्रृण्वतां त्रिदिवौकसाम्
।
ऊचुर्नारायणबलं शक्रस्तत्रास विस्मितः ॥ १६ ॥
ऐकोनि नारायणवचन । मस्तकांबुजी करूनियां नमन ।
उर्वशी पुढां सून । कामादि गण निघाले वेगीं ॥ ९४
॥
नारायणांचे ऊरूस्पर्शी । उभी होती नारायणापाशीं
।
तेंचि नांव झालें तिसी । म्हणती ’उर्वशी’ स्वर्गांगना
॥ ९५ ॥
ते देवांचे देवदूत । स्वर्गा पावले समस्त ।
मग शक्राचे सभेआंत । सांगती अद्भुत नारयणशक्ति
॥ ९६ ॥
तिहीं नारायणाचें चरित्र । सांगितलें अतिपवित्र
।
तेणें अवघेचि सुरवर । झाले थोर विस्मित पैं ॥ ९७
॥
इंद्रें देखोनि उर्वशी । तिसी भुलला अहर्निशीं
।
बाहेर यावें सभेसी । हें वर्षानुवर्षी नाठवे ॥ ९८
॥
हे प्रथमावतारवार्ता । जे कां नारायणाची कथा ।
पुढील अवतार आतां । नृपनाथा अवधारीं ॥ ९९ ॥
ऐक राया अतिअपूर्व । छळवादियां पूजा सर्व ।
करून दाखवी स्वयमेव । ’पूर्णानुभव’ या नांव ॥ २००
॥
(आशंका) ॥ भावें करितां भगवद्भजन । यापरी इंद्र
करी विघ्न ।
नारायण चैतन्यघन । तेणें विघ्नें संपूर्ण पराभविलीं
॥ १ ॥
मा बाळ्याभोळ्यां करितां भक्ति । ऐशीं विघ्नें
जैं छळूं येती ।
तै कदा नव्हे भगवत्प्राप्ति । ऐसा विकल्प चित्तीं
झणीं धरिशी ॥ २ ॥
ब्रह्मादिकां सर्व भूतां । भ्रुकुटिमात्रें ज नियंता
।
त्या भगवंतातें भजतां । विघ्नें सर्वथा बाधूं न
शकती ॥ ३ ॥
ज्याचेनि इंद्रा इंद्रपण । तो भावें भजतां श्रीनारायण
।
भक्तांसी विघ्न करी कोण । हरि रक्षण निजभक्तां ॥
४ ॥
इंद्रमुख कामादिक । विघ्नें छळिती सकळ लोक ।
त्यांचाही नारायण चाळक । तो भक्तांसी देख स्पर्शीं
नेदी ॥ ५ ॥
विघ्नांसी भुलविलें जेणें संपूर्ण । तो नित्य स्मरतां
नारायण ।
आपधाकें विघ्ने पळतीं जाण । भक्तसंरक्षण हरिनामें
॥ ६ ॥
करावया निजभक्तकैवार । देवो धरी नानावतार ।
त्याच्या अवतारांचें चरित्र अतिविचित्र अवधारीं
॥ ७ ॥
हंसस्वरूप्यवददच्युत आत्मयोगं । दत्तः कुमार ऋषभो
भगवान् पिता नः ।
विष्णुः शिवाय जगतां कलयावतिर्णः । तेनाहृता मधुभिदा
श्रुतयो हयास्ये ॥ १७ ॥
सनकादिक ब्रह्मनंदन । तिहीं पित्यासी केला प्रश्र्न
।
प्रश्नखंडणमिसेजाण । केलें ब्रह्मज्ञान ’हंसावतारें’
॥ ८ ॥
नित्य स्मरतां हरीचें नाम । महाविघ्नें होतीं भस्म
।
त्याचे अवतारसंभ्रम । उत्तमोत्तम अवधारीं ॥ ९ ॥
ज्याचेनि नामें पळे कृतांतु । ज्याचेनि नामें जन्ममरणां
घातु ।
तो अवतारु ’श्रीदत्तु’ । मूर्तिमंतु परब्रह्म ॥
२१० ॥
नैष्ठिक ब्रह्मचारी निश्चितीं । ज्यासी स्वप्नीं
नाहीं वीर्यच्युति ।
यालागीं ’कुमार’ म्हणती । अवतारमूर्ति सनकादिक
॥ ११ ॥
आणि आमुचा जो कां पिता । ’ऋषभ’ नारायण ज्ञाता ।
तोही अवतार नृपनाथा । जाण तत्वतां भगवन्मूर्ति
॥ १२ ॥
इहीं नामीं-रूपीं संपूर्ण । अवतारीं अवतरे नारयण
।
जो जगाचा प्रतिपाळण । स्वांशें श्रीकृष्ण अवतरे
॥ १३ ॥
तोचि स्वयें गा श्रीकृष्ण । मधुकैटभ निर्दाळून
।
नामें जो कां ’मधुसूदन’ । तोचि अवतरून ’हयग्रीव’
झाला ॥ १४ ॥
तेणें शंख मर्दून पुढती । उध्दरिल्या बुडाल्या
श्रुती ।
आणोनि दिधल्या ब्रह्ययाहातीं । जाण निश्चितीं वेदरक्षणा
॥ १५ ॥
गुप्तोऽप्यये मनुरिलौषधयश्च मात्स्ये । क्रौडे
हतो दितिज उद्धरताम्भसः क्ष्माम् ।
कौर्मे धृतोऽद्रिरमृतोन्मथने स्वपृष्ठे । ग्राहात्प्रपन्नमिभराजममुञ्चदार्तम्
॥ १८ ॥
तेणेंचि ’मत्स्यावतारें’ । प्रलयकालांबुमहाभारें
।
मनूसगट रक्षिलें धरे । निजनिर्धारे औषधींसीं ॥
१६ ॥
तेणेंचि ’कमठावतारा’ । स्वपृष्ठीं धरूनि गिरिवरा
।
मंथोनिया क्षीरसागरा । अमृत सुरवरां अर्पिलें ॥
१७ ॥
श्वेतवाराह महामूर्ति । धरेनें केली पूर्ण भक्ति
।
तिसी उध्दरोनि कृपामूर्ति । अभिनव शांति अर्पिली
॥ १८ ॥
तेणे आर्तत्राणा तांतडी । वैकुंठींहून घालोनि उडी
।
’गजाचें ग्राहबंधन तोडी’ । उध्दरिलें आवडीं गजेंद्रातें
॥ १९ ॥
संस्तुन्वतोऽब्धि पतितान् श्रमणानृषींश्च ।
शक्रं च वृत्रवधतस्तमसि प्रविष्टम् ।
देवस्त्रियोऽसुरगृहे पिहिता अनाथा । जघ्नेऽसुरेन्द्रमभयाय
सतां नृसिंहे ॥ १९ ॥
मार्कं एके वेळीं । बुडतां अकाळप्रळयजळीं ।
तेणें स्मरतां वनमाळी । तारी तत्काळीं ’वटपत्रशायी’
॥ २२० ॥
शाळिग्राम पूजितां ऋषीश्वरीं । नळ वानरु ते अवसरीं
।
देवपूजा टाकी सागरीं । चेष्टा वानरी स्वभावें ॥
२१ ॥
तें देखोनि ऋषीश्वरीं । ’शिळा न बुडोत तुझ्या करीं’
।
ऐसा शाप ते अवसरीं । क्षोभेंकरीं दिधला ॥ २२ ॥
तैं शाळिग्राम सागरोदरीं । तरतां देखिले ऋषीश्वरीं
।
काढावया रिघतां भीतरीं । लहरीकरीं निर्बुजले ॥
२३ ॥
ते काळीं ऋषीश्वरीं । ’आर्तिहरण’ स्तविला हरि ।
तेथ अवतरोनि श्रीहरि । ऋषीतें तारी पूजेसहित ॥ २४
॥
वृत्र वधिला वज्रघातें । ते ब्रह्महत्या इंद्रातें
।
तेणें दोषें तो अंधतमातें । जाण पां निश्चितें बुडत
होता ॥ २५ ॥
तेथ अवतरोनि श्रीअनंतें । चतुर्धा वांटूनि ते
हत्येतें ।
शुध्द केलें इंद्रातें । कृपावंतें कृपाळुवें ॥
२६ ॥
जिणोनियां अमरपुरें । हिरोनि देवांचीं अंतौरें
।
तीं कोंडोनियां समग्रें । मुरें महा असुरें एकंदर
केलें ॥ २७ ॥
तो मुरमर्दन श्रीहरि । यालागीं नांवें ’मुरारि’
।
देवस्त्रिया काढोनि बाहेरी । देवांच्या करीं अर्पिता
झाला ॥ २८ ॥
जो असुरांमाजीं चूडामणी । जो द्वेषियांमाजीं अग्रगणी
।
तो हरिनाम ऐकतां कानीं । अतिक्षोभें मनीं प्रज्वळों
लागे ॥ २९ ॥
जो पूर्ण क्रोधाचा उदधि । जो अविवेकाचा महानिधि
।
जो हरि स्मरे त्या पुत्रातें बाधी । गर्वमदीं उन्मत्त
॥ २३० ॥
तो हिरण्यकशिपु नखधारीं । स्वयें निवटी ’नरकेसरी’
।
जो निजभक्तांचा कैवारी । अभयकारी साधुंचा ॥ ३१ ॥
देवासुरे युधि च दैत्यपतीन् सुरार्थे । हत्वान्तरेषु
भुवनान्यदधात्कलाभिः ।
भूत्वाथ वामन इमामहरद्बलेः क्ष्मां । याञ्चाछलेन
समदाददितेः सुतेभ्यः ॥ २० ॥
समुद्रमंथनाच्या शेवटीं । क्षीरसागराचे तटीं ।
सुरां असुरां कळी मोठी । अमृतासाठीं मांडली ॥ ३२
॥
तेव्हां अमृत विटे जें देखोनि । तो अवतारु घेतला
मोहिनी ।
तेणें असुरां सुरापानी । अमृतदानी देवांसी ॥ ३३
॥
तेथ चोरूनि घेतां अमृतग्रासा । निवटिला राहूचा
घसा ।
त्याच्या कबंधावरी म्हाळसा । वास नेवासा स्वयें
केला ॥ ३४ ॥
सुरसाह्य नारायणु । द्वारके कुश निर्दाळूनु ।
का लवणासुरमर्दूनु । अवतरे आपणु ’कुमार’ रूपें
॥ ३५ ॥
ऐसा मन्वंतरामन्वंतरीं । निजभक्तकाजकैवारी ।
सुरकार्यार्थ श्रीहरि । नाना अवतारीं अवतरे स्वयें
॥ ३६ ॥
तो सुरसाह्य जगज्जीवन । स्वयें कुब्ज झाला ’वामन’
।
अंगें याचक होऊन । देवांचा अपमान उतरला जेणें ॥
३७ ॥
दानें दाटुगा बळी । त्यासी देवांचेनि नव्हे कळी
।
मग त्रिविक्रमरूपें आकळी । याञ्चाछळें बळी छळिला
जेणें ॥ ३८ ॥
तरी भावबळें बळी प्रबळु । तेणें देवो केला द्वारपाळु
।
विष्णु सत्व पाहे छळछळूं । शेखीं दासांचा दयाळु
दास्य करी स्वयें ॥ ३९ ॥
यापरी बळीचा छळ । करूनि घेतलें दिङ्मंडळ ।
तेणें अमरगण सकळ । अर्पूनि तत्काळ सुखी केले ॥ २४०
॥
निःक्षत्रियामकृत गां च त्रिःसप्तकृत्वो । रामस्तु
हैहयकुलाप्ययभार्गवाग्निः ।
सोऽब्धिं बबन्ध दशवक्त्रमहन्सलङ्कं । सीतापतिर्जयति
लोकमलघ्नकीर्तिः ॥ २१ ॥
तो देवाधिदेवोत्तमु । स्वयें झाला ’परशुरामु’ ।
तेणें क्षत्रियांचा पराक्रमु । केला निर्धर्मु
निजप्रतापें ॥ ४१ ॥
तो गोब्राम्हणकैवारी । सहस्त्रार्जुनातें संहारी
।
सहस्त्र भुजांची कांडोरीं करी । केली बोहरी दानवकुळा
॥ ४२ ॥
जमदग्नीचा कोपाग्नि । परशुरामतेजें प्रज्वळूनि
।
हैहयकुळ जाळुनि । आहाळिली अवनी क्षत्रियांची ॥
४३ ॥
तेणें तीन सप्तकें वीररसु । देऊनि क्षत्रियमद
बहुवसु ।
त्या रोगाचा केला नाशु । धरेचे ईशु धरामर केले ॥
४४ ॥
जो अवतारांचें मूळ पीठ । जो वीरवृत्ति अतिउद्भट
।
तो अवतारांमाजीं श्रेष्ठ । अतिवरिष्ठ ’श्रीराम’
॥ ४५ ॥
पापें पळती रामनामें । नामांकित वंदिजे यमें ।
गणिकेचीं कर्माकर्में । श्रीरामनामें निर्दळिलीं
॥ ४६ ॥
नामें कळिकाळासी धाक । यमदूतां न मिळे भीक ।
रामनामगजरें देख । पळे निःशेख जन्ममरण ॥ ४७ ॥
जो देवांचे बंद सोडी । नवग्रहांची बेडी तोडी ।
जेणें रामराज्याची रोकडी । उभविली गुढी तिन्ही
लोकीं ॥ ४८ ॥
ज्याचेनि शिळा तरती सागरीं । असुर मारिले वानरीं
।
जेणें सुवर्णाची नगरी । वोपिली पुरी शरणागतासी
॥ ४९ ॥
जो प्रतापाचा मरिगळा । जेणें सेतु बांधिला अवलीळा
।
चरणीं उध्दरिली शिळा । जो निजजिव्हाळा निजभक्तां
॥ २५० ॥
तो अवतार मूर्तिमंत । राया अद्यापि असे वर्तत ।
हा संवाद त्रेतायुगांत । द्रुमिल सांगत विदेहासी
॥ ५१ ॥
यालागीं श्रीराम राम । नित्य जपे जो हें नाम ।
तो पुरुषांमाजीं पुरुषोत्तम । कर्माकर्म-अतीत तो
॥ ५२ ॥
तें रामनाम अवचटें । भीतरीं रिघे कर्णपुटें ।
तैं कळिमळांचीं मळकटें । नामोद्धाटें नासती ॥ ५३
॥
ऐशी रामनामाची ख्याती । जगदुद्धारें केली कीर्ती
।
धन्य धन्य जे परिसती । धन्य जे गाती रामचरित ॥ ५४
॥
भूमेर्भरावतरणाय यदुष्वजन्मा । जातः करिष्यति
सुरैरपि दुष्कराणि ।
वादैर्विमोहयति यज्ञकृतोऽतदर्हान् । शूद्रान्
कलौ क्षितिभुजो न्यहनिष्यदन्ते ॥ २२ ॥
आतां भावी अवतारवार्ता । तुज मी सांगेन नृपनाथा
।
श्रीकृष्णावतारकथा । परमाद्भुता विचित्र ॥ ५५
॥
जो परेहून परात्परु । जो कां अजन्मा अक्षरु ।
जो श्रुतिशास्त्रां अगोचरु । तो पूर्णावतारु ’श्रीकृष्ण’
॥ ५६ ॥
जेथें नाममात्र रिघों न लाहे । जेथें रूपाची न लभे
सोये ।
ज्या ब्रह्मत्व अंगीं न साहे । तो अवतार पाहें श्रीकृष्ण
॥ ५७ ॥
जो वर्णाश्रमांसी नातळे । ज्यासी ईश्वरत्वही वोंविळें
।
जो अज अव्यय स्वानंदमेळें । तो अवतारु स्वलीलें
श्रीकृष्णनाथु ॥ ५८ ॥
ऐसा गुणधर्मकर्मातीतु । तो अवतारु श्रीकृष्णनाथु
।
प्रगटला यदुवंशाआंतु । स्वयें जगन्नाथु स्वइच्छें
॥ ५९ ॥
जैसें खळाळ कल्लोळ चंचळ । भासे परी तें केवळ जळ ।
काळी भरडी पांढरी चोळ । परी ते केवळ वसुधाचि ॥ २६०
॥
जे गोडी नाबदरासीं । तेचि वेगळी रवेयासी ।
तैसा अवतार यदुवंशीं । पूर्णांशेंसीं श्रीकृष्ण
॥ ६१ ॥
जैसा दीपु लावितां तत्क्षणीं । सवेंचि प्रगटे तेजाची
खाणी ।
तैसा उपजतांचि बाळपणीं । अभिनव करणी स्वयें केली
॥ ६२ ॥
जें ब्रह्मादिक देवां नव्हे । तें बाळलीलास्वभावें
।
करूनि दाविलें आघवें । देवाधिदेवें श्रीकृष्णें
॥ ६३ ॥
वणवा गिळिला मुखें । पर्वत उचलिला नखें ।
पूतनेचें स्तन विखें । प्याला निजमुखें जीवासगट
॥ ६४ ॥
जेणें वत्सहरणमिसें । स्त्रष्ट्यासही लाविलें
पिसें ।
जो वत्सवत्सपवेशें । झाला सावकाशें एकाकी एक ॥ ६५
॥
अघ चिरिला जाभाडा । काळियाच्या कुटिल्या फडा ।
यमलोकीं घेऊनि झाडा । आणिला रोकडा गुरुपुत्र जेणें
॥ ६६ ॥
जे प्रजा पीडूनि कर घेती । जयां नावडे धर्मनाती ।
ऐसे राजे भारभूत क्षितीं । नेणों किती निर्दाळिले
॥ ६७ ॥
एकां सैन्यें एकां स्वांगें । एकां वधवी आन प्रयोगें
।
एकां गोत्रकलहप्रसंगें । अग्रपूजायोगें एकांसी
॥ ६८ ॥
अधर्मा लावील सीक । धर्माचें वाढवील बिक ।
हें अवतारकौतुक । राया तूं आवश्यक देखशील पुढां
॥ ६९ ॥
जैं जैं लोटेल अहोरात्र । तैं तैं करील नवें चरित्र
।
तया कृष्णसुखासी पात्र । भक्त पवित्र होतील ॥ २७०
॥
साधूंसी स्वानंदसोहळा । नित्य नवा होईल आगळा ।
ते श्रीकृष्णाची लीला । देखसी डोळां नृपनाथा ॥ ७१
॥
तोचि बौद्धरूपें जाण । पुढां धरील दृढ मौन ।
तेव्हां कर्माकर्मविवंचन । सर्वथा जाण कळेना ॥
७२ ॥
तो तटस्थपणें सदा । प्रवर्तवील महावादा ।
तेणें वादमिसें सदा । वाढवील मदा महामोहातें ॥ ७३
॥
मोह उपजवील दुर्घट । एक कर्मी करील कर्मठ ।
एक होतील कर्मभ्रष्ट । न कळे चोखट निजात्महित ॥ ७४
॥
कैसें माजवील मत । वेद मिथ्या मानित ।
वेदविहिता नातळत । तो जाण निश्चित महामोहो ॥ ७५ ॥
मोहें केला सर्वांसी छळ । एकां ज्ञानाभिमान प्रबळ
।
ते कर्म निंदिती सकळ । त्यागिती केवळ जाड्य म्हणौनी
॥ ७६ ॥
ऐशिये वर्ततां मोहस्थिती । पुर्ण कळीची होय प्रवॄत्ती
।
तेव्हां नीच ते राजे होती । प्रजा नागविती चोरप्राय
॥ ७७ ॥
शूद्राहूनि अतिकनिष्ठ । राजे होती परम श्रेष्ठ
।
वर्णावर्ण करिती भ्रष्ट । अतिपापिष्ठ अधर्मी ॥
७८ ॥
अपराधेंवीण वितंड । भलेत्यांसी करिती दंड ।
मार्गस्थांचा करिती कोंड । करिती उदंड सर्वापहरण
॥ ७९ ॥
अबळांचे निजबळ राजा । तो राजाचि स्वयें नागवी प्रजा
।
ऐसा अधर्म उपजे क्षितिभुजां । तें गरुडध्वजा न साहवे
॥ २८० ॥
जेव्हां स्वधर्माचें जिणें । अधर्में निलाग गांजणें
।
यालागीं श्रीनारायणें । अवतार धरणें ’कल्की’ नामा
॥ ८१ ॥
तो शस्त्रधारा प्रबळ । नष्ट राजे निर्दाळील सकळ
।
महामोहाचें मूळ । स्वयें समूळ उच्छेदील ॥ ८२ ॥
तेव्हां धर्माची पाहांट फुटे । सत्यासी सत्व चौपटे
।
तेव्हां वेदोक्त विधान प्रगटे । स्वधर्मराहाटें
राहटती सर्व ॥ ८३ ॥
एवंविधानि जन्मानि कर्माणि च जगत्पतेः ।
भूरीणि भूरियशसो वर्णितानि महाभुज ॥ २३ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे
चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
जयाचीं गा अनंत नामें । अनंत अवतार अनंत जन्में ।
अनंत चरित्रें अनंत कर्में । अनंतोत्तमें हरिकीर्ती
॥ ८४ ॥
अगाध भगवंताचा महिमा । त्याच्या पार नाहीं जन्मकर्मा
।
त्याचा अनुष्टुप् हा महिमा । तुज म्यां नरोत्तमा
निरूपिला येथें ॥ ८५ ॥
ऐशीं अवतारचरित्रनामें । परिसतां विचित्र कर्में
।
राजा अत्यंत सप्रेमें । मनोधर्में निवला ॥ ८६ ॥
जे जे अवतारीं देवो सगुण । जाहला परी निर्गुणाचे
गुण ।
प्रकट करीतचि आपण । कर्माचरण स्वयें दावी ॥ ८७ ॥
धन्य धन्य ते हरिगण । जे वर्णिती भगवद्गुण ।
ज्यांचेनि वचनें संपूर्ण । निवे अंतःकरण श्रोत्यांचें
॥ ८८ ॥
श्रोत्यांचें अवधान निवे । तेथ वक्ता स्वानंदसुख
पावे ।
ग्रंथ वोसंडे स्वभावें । साहित्यगौरवें रसाळ ॥
८९ ॥
जेवी चंद्रकरें साचा । मुखबंध सुटे चकोरांचा ।
तेवीं एका जनार्दनाचा । संतकृपा वाचा फुटली त्यासी
॥ २९० ॥
जेवीं सूर्यकिरणस्पर्शें । कमळकळी स्वयें विकासे
।
तेवीं संतकृपासौरसें । ग्रंथु विकासे अर्थावबोधें
॥ ९१ ॥
तेचि कृपेनें तत्वतां । अर्थिलें श्रीभगवता ।
आतां पंचमाध्यायीं कथा । सावध श्रोतां अवधारिजे
॥ ९२ ॥
राजा प्रश्न करील गोड । जो परिसतां पुरेल कोड ।
साधकांची उपशमेल चाड । होय निवाड धर्माधर्माचा
॥ ९३ ॥
जेथ भजना भजनहातवटी । प्रश्नोत्तरें कथा गोमटी
।
अतिशयें रसाळ गोठी । जेणें सुटे गांठी अधर्माची
॥ ९४ ॥
तें उत्तमोत्तम निरूपण । भरीत संतांचे श्रवण ।
जनार्दनकृपा पूर्ण । एका जनार्दन सांगेल ॥ ९५ ॥
अंगी वारियाचेन संचरणें । घुमारा घुमों लागे तेणें
।
तेवीं एकाजनार्दनें । कविता करणें निजांगें ॥ २९६
॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे निमिजायंतसंवादे
एकाकारटीकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक २३ ॥ ओव्या २९६ ॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय पांचवा
श्रीगणेशाय नमः । श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो सद्गुरु देवा उदारा । म्हणतां कृपण तूं खरा
।
मागतें आपुलिया घरा । दुजेपणें दारा येवों नेदिसी
॥ १ ॥
अवचटें मागतयासी । जैं भेटी होय तुजसी ।
तैं घोट भरूं धांवसी । देखतांचि घेसी जीवें त्यातें
॥ २ ॥
जे जे मागों येती तुजपासीं । ते बांधोन ऐक्यतेमाजीं
सूदसी ।
शेखीं त्यांचे सोडवणेसी । भेटी दुसर्यासी स्वप्नींही
नव्हे ॥ ३ ॥
अणुमात्र तुझी प्राप्ती । अवचटें चढे ज्याचे हातीं
।
त्याचिये संसारसंपत्ती । सर्वस्वें निश्चितीं
नाडिसी तूं ॥ ४ ॥
मैंदाचा विडा घेतां । तो प्रवर्ते आपुले घाता ।
तेवीं तुझी प्रसन्नता । झालिया जीविता स्वयें नाशी
॥ ५ ॥
जे जे तुजपें मागों आले । ते ते सर्वस्वें नागवले
।
शेखीं नागवे तुवां केले । निर्लज्ज झाले तिहीं लोकीं
॥ ६ ॥
ऐशी तुझी निर्वाणगती । त्या तुझी उदार कीर्ती ।
घडे म्हणशी कैशा रीतीं । ते अगाध स्थिति अवधारीं
॥ ७ ॥
मागें उदार वाखणिले । तेही आपणियांऐसे केले ।
मग सर्वस्व आपुलें । दान दिधलें दातृत्वें ॥ ८ ॥
षड्गुणैश्र्वर्यवैभवेंसीं । आपणियातें दाना देसी
।
दिधलें तें घेवों नेणसी । कदाकाळेंसीं कल्पांतीं
॥ ९ ॥
आपणियां दिधलें दान । यालागीं तूं दासां अधीन ।
मग त्यांचेनि छंदें जाण । सर्वस्वें आपण नाचसी ॥
१० ॥
बळीनें सर्वस्व केलें दान । शेखीं तूं झालासि त्याअधीन
।
त्याचें व्दारपाळपण । अद्यापि आपण चालविसी ॥ ११
॥
धर्में अर्पिलें अग्रपूजेसी । शेखीं तूं त्याची
सेवा करिसी ।
नाना संकटें स्वयें सोशिसी । अंगें काढिसी उच्छिष्टें
॥ १२ ॥
तुझा निजभक्तु अंबऋषी । त्याचे गर्भवास तूं सोशिसी
।
तुज गौळिये राखिती हृषीकेशी । शेखीं त्या गोपाळांसी
रक्षिलें ॥ १३ ॥
एवं स्वस्वरूप द्यावयासी । उदारत्व तुजपासीं ।
हें न ये गा आणिकांसी । हृषीकेशी कृपाळुवा ॥ १४ ॥
तो तूं परम उदार ऐसा । राया रंका समभावें सरिसा ।
भावो तेथ भरंवसा । तूं आपैसा आतुडसी ॥ १५ ॥
त्या तुझिया प्राप्तीलागीं । कपाटें सदा सेविती
योगी ।
एक ते झाले भोगविरागी । एक ते त्यागी सर्वस्वें ॥
१६ ॥
एक हिंडती दशदिशे । एक तुजलागीं झाले पिसे ।
परी तुझी भेटी स्वप्नींही दिसे । ऐसा न दिसे क्षण
एक ॥ १७ ॥
ऐशियाही तुझी प्राप्ती । सुलभ असे एके रीतीं ।
जरी संतचरणीं रंगती । अतिप्रीतीं सप्रेम ॥ १८ ॥
संतचरणीं जो विनटला । तो निजप्राप्तीसी पावला ।
संतस्वरूपें अवतरला । स्वयें संचला परमात्मा ॥
१९ ॥
यालागीं जीं जीं संतांची रूपें । तीं तीं श्रीहरीचीं
स्वरूपें ।
म्हणौनि संतांचिये कृपे । अतिसाक्षेपें अर्जावें
॥ २० ॥
ते ज्ञानार्थाचे परम पिसे । यालागीं ग्रंथाचेनि
मिसें ।
त्यांचे चरण अनायासें । सावकाशें वंदीन ॥ २१ ॥
संतकरुणावलोकन । तें मज नेत्रींचें अंजन ।
चरणकृपा पाहतां जाण । श्रीजनार्दन प्रकाशे ॥ २२
॥
तया जनार्दनाचिये सेवे । गुरुत्वाचेनि आडनांवें
।
रिघलों निजस्वभावें । जीवेंभावें भजनासी ॥ २३ ॥
भज्य-भजक-भजना । एके अंगी त्रिविध भावना ।
दावूनियां जगज्जीवना । जनीं जनार्दना निजभक्ती
॥ २४ ॥
हे अभेदभक्ती चोखडी । परम ऐक्यें भजनगोडी ।
अधिकाधिक चढोवढी । वाढे आवडी निजभक्तां ॥ २५ ॥
देवो आपली सर्वस्वजोडी । वेंची भक्तांचिये वोढी
।
ऐशी अभेदभक्तीची गोडी । पढिये गाढी गोविंदा ॥ २६
॥
यालागीं भक्तांचा शरीरभार । स्वयें वागवी श्रीधर
।
आपुलेनि अंगें परपार । पाववी साचार निजभक्तां ॥
२७ ॥
’निजभक्तांचा’ देहभावो । निजांगें वागवी देवाधिदेवो
।
तरी अभक्तांचा देहो । वागवावया पहा हो काय आन आहे
’ ॥ २८ ॥
भक्तां नाहीं देहअहंता । यालागीं देवो वागविता
।
पूर्ण देहाभिमान अभक्तां । त्यांसी अतिबध्दता या
हेतू ॥ २९ ॥
यालागीं जो निरभिमान । तोचि भगवभ्दक्त संपूर्ण
।
ज्याच्या अंगीं देहाभिमान । त्यासी भक्तपण कदा
न घडे ॥ ३० ॥
निजभक्त तारितां कौतुकें । त्याची रोमावळी केवीं
दुखे ।
निर्भय करोनि पूर्ण हरिखें । देवो निजमुखें निजभक्तां
तारी ॥ ३१ ॥
यालागीं निरभिमानता । जे विनटले भक्तिपंथा ।
ते पावो देवोनि विघ्नांचे माथां । पावती तत्वतां
भगवत्पद ॥ ३२ ॥
भक्तांची ऐशी स्थिती । तरी अभक्तां कवण गती ।
तेचिं पुसावया नृपती । प्रश्र्नार्थी प्रवर्ते
॥ ३३ ॥
पंचमामाजीं निरूपण । अभक्तांची गति लक्षण ।
युगीं युगीं पूजाविधान । सांगेल पावन हरीचें ॥ ३४
॥
अवतारचरितपुरुषार्थु । सांगोन संपला चतुर्थु ।
आतां अभक्तांचा वृत्तांतु । राजा पुसतु मुनीसी
॥ ३५ ॥
श्रीराजोवाच ।
भगवन्तं हरिं प्रायो न भजन्त्यात्मवित्तमाः ।
तेषामशान्तकामानां क निष्ठाविजितात्मनाम् ॥
१ ॥
राजा म्हणे जी मुनिवरा । जो भगवभ्दजनीं पाठिमोरा
।
ऐशिया अभक्ता नरा । कोण दातारा गति त्यासी ॥ ३६ ॥
जे कामालागीं अतिउभ्दट । जे सक्रोध क्रोधें तेजिष्ठ
।
ते अतिलोभें लोभिष्ठ । जे परम श्रेष्ठ प्रपंची ॥
३७ ॥
जे गर्वाचे अग्रगणी । जे अहंकाराचे चूडामणी ।
जे विकारांची प्रवाहश्रेणी । जे उघडली खाणी विकल्पांची
॥ ३८ ॥
ज्यांचे सद्बुध्दिआड आभाळ । महामोहाचें सदा सबळ
।
जे छळणार्थी अतिकुशळ । जे अतिप्रबळ प्रलोभें ॥ ३९
॥
दिवसा न देखती निश्र्चितें । ते अंधारीं देखणीं
दिवाभीतें ।
तेवीं नेणोनि परमार्थतें । जे अतिज्ञाते प्रपंचीं
॥ ४० ॥
जे नेणती आत्महित । ज्ञान विकूनि काम पोसित ।
ऐसे जे कां अभक्त । त्यांची गति निश्र्चित सांग मज
॥ ४१ ॥
तुम्हांऐसे सद्बुध्दी । चालते बोधाचे उदधी ।
भाग्यें लाधलों ज्ञाननिधी । हा प्रश्र्न त्रिशुध्दी
सांगवा ॥ ४२ ॥
राजा साक्षेपें बहुवस । पुसे अभक्तगतिविन्यास ।
तो सांगावया ’चमस’ । सावकाश सरसावला ॥ ४३ ॥
श्रीचमस उवाच ।
मुखबाहूरुपादेभ्यः पुरुषस्याश्रमैः सह ।
चत्वारो जज्ञिरे वर्णा गुणैर्विप्रादयः पृथक्
॥ २ ॥
जो कां जगाचा जनकु । मुख्य गुरुत्वें तोचि एकु ।
त्यासी न भजे जो अविवेकु । तो नाडला लोकु सर्वस्वें
॥ ४४ ॥
पुरुषापासूनि जन्मले जाण । चार्ही आश्रम चार्ही
वर्ण ।
त्यांचे उत्पत्तीचें स्थान । ऐक संपूर्ण नृपनाथा
॥ ४५ ॥
मुखीं वेदविद ब्राह्मण । बाहूं जन्मले राजन्य ।
उरूं जन्मले वैश्यवर्ण । चरणीं जन्मस्थान शूद्रवर्णा
॥ ४६ ॥
मूळीं अवघे तीन गुण । गुणयोगें वर्ण जाण ।
त्रिगुणीं चारी वर्ण । जन्मलक्षण घडे कैसें ॥ ४७
॥
सत्वगुणें शुध्दे ब्राह्मण । सत्वरजमिश्रें राजे
जाण ।
रजतमें वैश्यवर्ण । केवळ तमोगुण शूद्रवर्ण ॥ ४८
॥
क्षत्रिय वैश्य आणि ब्राह्मण । व्दिजन्मे हे तिन्ही
वर्ण ।
त्यांसी गायत्री वेदाध्ययन । शूद्र ते जाण संस्काररहित
॥ ४९ ॥
ब्रह्मचर्य आणि गार्हस्थ्य । तिहीं वर्णां अवश्य
प्राप्त ।
चहूं आश्रमां आश्रयभूत । जाण निश्र्चित ब्राह्मण
॥ ५० ॥
गार्हस्थ्य पुरुषाच्या चरणीं । ब्रह्मचर्य हृद्यस्थानीं
।
वक्षःस्थळीं वसती वनी । शिरोमणि संन्यास ॥ ५१ ॥
य एषां पुरुषं साक्षाद् आत्मप्रभवमीश्वरम् ।
न भजन्त्यवजानन्ति स्थानाद्भ्रष्टाः पतन्त्यधः
॥ ३ ॥
हे ब्राह्मणादि वर्ण पहा हो । ज्यापासोनि जन्मप्रभवो
।
तो न भजतां देवोधिदेवो । उत्तमदेहो अधःपाती ॥ ५२
॥
पूर्वोत्तरमीमांसा दोनी । नानाशास्त्रार्थकडसणी
।
स्वरूप बोलती निर्वचूनी । एवं शब्दज्ञानीं अतिचतुर
॥ ५३ ॥
यापरी जे पंडीत । ज्ञानभिमानें अतिउन्मत्त ।
तेणें अभिमानेंचि येथ । भजनीं निश्र्चित विमुख
केले ॥ ५४ ॥
एक अज्ञानी सर्वथा । स्वप्नीं नेणती परमार्था ।
ते नेणपणेंचि तत्वतां । श्रीजगन्नाथा न भजती ॥ ५५
॥
शेळी उंसाची चवी गाढी । नेणोनि पाचोळा करांडी ।
तेवीं नणोनि हरिभक्तीची गोडी । अज्ञानें बापुडीं
विषयलुब्ध ॥ ५६ ॥
आलोडूनि वेदशास्त्रार्थ । ज्ञातपणें जे पंडित ।
गर्वें हेळसिती भक्तिपंथ । अतिउन्मत्त ज्ञातृत्वें
॥ ५७ ॥
जेवीं ज्वरिताचें मुख । दूध मानी कडू विख ।
तेवीं ज्ञानगर्वें पंडित देख । ठेले विमुख हरिभजनीं
॥ ५८ ॥
यापरी ज्ञानाभिमानी । विमुख झाले हरिभजनीं ।
ते जरी वर्णामाजीं अग्रगणी । तरी अधःपतनीं पडतील
॥ ५९ ॥
हो कां वर्णांमाजीं अग्रगणी । जो विमुख हरिचरणीं
।
त्याहूनि श्र्वपच श्रेष्ठ मानीं । जो भगवभ्दजनीं
प्रेमळु ॥ ६० ॥
आम्ही मुक्त हें मानुनी । जे विमुख भगवभ्दजनीं ।
ते पचिजती अधःपतनीं । तिर्यग्योनीं जन्ममरणें ॥
६१ ॥
मनुष्यदेहीं जे भजननष्ट । ते होती गा स्थानभ्रष्ट
।
अधःपातें भोगिती कष्ट । अतिउभ्दट यातना ॥ ६२ ॥
ज्ञानाभिमानें जे न भजती । ते प्रौढपतनीं पचिजती
।
अज्ञानांही तेचि गती । सर्वथा नृपती म्हणों नये
॥ ६३ ॥
दूरे हरिकथाः केचिद् दूरे चाच्युतकीर्तनाः ।
स्त्रियः शूद्रादयश्चैव तेऽनुकम्प्या भवादृशाम्
॥ ४ ॥
एका पित्याचे दोघे अर्भक । एक प्रबुध्द एक बाळक ।
पित्यासी अवमानितां देख । तादी जनक प्रबुध्दासी
॥ ६४ ॥
बाळक पित्याचे माथां चढे । जरी लाता हाणे तयाकडे
।
तरी त्यासी दोषु न घडे । दोषांचें सांकडें सज्ञानासी
॥ ६५ ॥
ज्ञात्यांपासोनि भजन ठाके । ते कवळिजती महादोखें
।
अज्ञानें तरती भाविकें । साधुकृपामुखें अनुगृहीतां
॥ ६६ ॥
अज्ञाना नाहीं विशेष बाधु । तो साधुविश्र्वासें
होय शुध्दु ।
ज्ञानाभिमानियां भाव विरुध्दु । यालागीं सुबुध्दु
दोष बाधी ॥ ६७ ॥
अज्ञानी विश्र्वासें साधु वंदी । ज्ञानाभिमानीं
दोहोंतें निंदी ।
यालागीं त्यातें त्रिशुध्दी । अवश्य बाधी अतिदोष
॥ ६८ ॥
साधुविश्र्वासें अज्ञान फिटे । ज्ञानाभिमानियां
विकल्प मोठे ।
त्यांसी विश्र्वास कदा न घटे । अभिमानहटें अधःपात
॥ ६९ ॥
एवं विचारितां नेटेंपाटें । अहंतेचें बंधन मोठें
।
अभिमानऐसें नाहीं खोटें । दुजें वोखटें त्रिलोकीं
॥ ७० ॥
अभिमानु ईश्र्वरा बाधी । तोहो शबळ कीजे सोपाधी ।
अभिमानें देहबुध्दी । बाधक त्रिशुध्दी सुरनरांसी
॥ ७१ ॥
यालागीं जे अज्ञान जन । ज्यांसी नाहीं ज्ञानाभिमान
।
तेही विश्र्वासल्या संपूर्ण । साधु सज्जन अनुग्रहो
करिती ॥ ७२ ॥
ज्यासी म्हणती नीच वर्ण । स्त्रीशूद्रादि हीन जन
।
ज्यासी कां दूरी शास्त्रश्रवण । ज्यासी दूरी श्रवण
वेदोक्त ॥ ७३ ॥
त्यांसी जाहलिया सभ्दाव संपूर्ण । ते होतु कां हीन
जन ।
परी संतकृपेसी आयतन । विश्र्वासें पूर्ण अधिकार
झाला ॥ ७४ ॥
ऐसे पूर्ण भावार्थी । त्यांसी तुम्हांऐशा साधुसंतीं
।
अनुग्रहोनि तारिती । कृपामूर्ती कृपाळु ॥ ७५ ॥
अज्ञानी यापरी तरती । परी ज्ञानभिमान ज्यांच्या
मतीं ।
ते ब्रह्मादिकां न तरती । त्यांचीही स्थिति मुनि
सांगे ॥ ७६ ॥
विप्रो राजन्यवैश्यौ वा हरेः प्राप्ताः पदान्तिकम्
।
श्रौतेन जन्मनाथापि मुह्यन्त्याम्नायवादिनः ॥
५ ॥
अज्ञान जे नीच वर्ण । भावें धरोनि संतचरण ।
निजविश्र्वासें संपूर्ण । जन्ममरण निरसिती ॥ ७७
॥
येर द्विजन्मे जे कां तिन्ही । स्वभावें प्राप्त
हरिचरणीं ।
आम्ही अधिकारी वेदाज्ञानी । जन्मभिमानी अतिगर्वी
॥ ७८ ॥
जन्माभिमान कर्माभिमान । अग्रपूज्यत्वें पूज्याभिमान
।
अल्पमात्र वेदींचें ज्ञान । तो वेदाभिमान वाढविती
॥ ७९ ॥
ज्यासी प्राप्त उपनयन । ज्यासी प्राप्त गायत्री
पूर्ण ।
ज्यासी हरीचें आवडे भजन । त्याचे धरितां चरण हरि
भेटे ॥ ८० ॥
ऐसे उत्तम जे ब्राह्मण । त्यांसी वेदावादें ज्ञानाभिमान्
।
तेणें गर्वें पडे मोहन । तेंचि निरूपण विशद सांगे
॥ ८१ ॥
कर्मण्यकोविदाः स्तब्धा मूर्खाः पण्डितमानिनः
।
वदन्ति चाटुकान् मूढा यया माध्व्या गिरोत्सुकाः
॥ ६ ॥
न कळे विधिविधानमंत्र । कोणे कर्मीं कैसें तंत्र
।
नेणोनियां गर्व थोर । ताठा अपार ज्ञातृत्वाचा ॥
८२ ॥
गारोडियासी विद्या थोडी । परी सर्वांगीं बिरुदें
गाढीं ।
कां जाणी जाणपणें जोडी । कडोविकडीं आसनपूजा ॥ ८३
॥
देऊनि पतंगाचे ढाळ । स्फटिकाअंगीं माणिक कीळ
।
तैसे मूर्खही केवळ । मिरविती प्रबळ ज्ञानाभिमानें
॥ ८४ ॥
आपण विधान नेणती । शेखीं सज्ञानाही न पुसती ।
कर्म आपमतीं करिती । लौकिकीं स्फिती वाढवावया ॥
८५ ॥
मिथ्या मधुर शब्दें चाटुक । जे भोगीं अणुमात्र नाहीं
सुख ।
तरी इहमुत्र भजविती लोक । अप्सरादिक भोगलिप्सा
॥ ८६ ॥
येथ भोग भोगावे चोखडे । आणि पुढें स्वर्गभोग जोडे
।
येणें वचनें बापुडे । यागाकडे धांवती ॥ ८७ ॥
कर्ता सर्वस्वें नागवो । परि आचार्यत्व आम्हां
येवो ।
ऐशी यांची बुध्दि पहा हो । यागप्ररोहो आरंभिती ॥
८८ ॥
पावावया अतिप्रतिष्ठा । नाना कर्मांच्या कर्मचेष्टा
।
करूनि दाविती खटपटा । कर्मारंभु मोठा आरंभुनी ॥
८९ ॥
ना तरी जैसा मद्यपानी । मद्यरसा अमृत मानी ।
या वचनगोडिया मद्यपानीं । प्रवर्तिजे जनीं स्वादलिप्सा
॥ ९० ॥
तें सेविलिया काय जोडे । थिती सावधानता बुडे ।
मग दुर्भगत्व रोकडें । पिशाचत्व गाढें अंगीं वाजे
॥ ९१ ॥
तैसें केवळ पतनात्मक । त्या नांव म्हणती स्वर्गसुख
।
जाणोनि प्रवर्तती ते मूर्ख । फळकामुक अभिलाषी ॥
९२ ॥
उंडणी लंघू न शके भिंतीसी । तरी चढों रिघते सायसीं
।
चढतां पडे आपैसी । तेवीं स्वर्गसुखासी दृढ पतन ॥
९३ ॥
कर्माभिनिवेशपडिपाडें । कामलोभ दृढ वाढे ।
तेणें दांभिक करणें घडे । क्रोधाचें चढे महाभरितें
॥ ९४ ॥
रजसा घोरसङ्कल्पाः कामुका अहिमन्यवः ।
दाम्भिका मानिनः पापा विहसन्त्यच्युतप्रियान्
॥ ७ ॥
ते काय करितील बापुडे । शुध्द सत्वें सांडिलें फुडें
।
मग रजोगुणें कामाकडे । झाले धडफुडे अतिकामी ॥ ९५
॥
तेव्हां उर्वशीच्या अतिआवडी । स्वर्गभोगाची अतिगोडी
।
यालागीं यागपरवडी । पुण्याची जोडी जोडूं धांवे
॥ ९६ ॥
तेथ मंत्रतंत्रद्रव्यशुध्दी । नाहीं यागयजनविधी
।
तेणें स्वर्ग नव्हेचि त्रिशुध्दी । ठकले दुर्बुध्दी
अविहिताचारें ॥ ९७ ॥
तया अलब्ध कामासाठीं । सर्वांर्गीं क्रोधु उठी
।
जेवीं परिपाकापाठीं । धरी कडुवटी आंबिलकांजी ॥
९८ ॥
जंव जंव पिकिजे कोरिफडें । तंव तंव कडूपण गाढें ।
तैसा कामनाशापुढें । क्रोध वाढे अत्युग्र ॥ ९९ ॥
क्रोध काळिया-नाग खरा । देतु व्देषाचा फुंफारा ।
घाली पूज्यतेच्या आकारा । धुधुःकारा साधुनिंदेचा
॥ १०० ॥
ऐसा क्रोधाचा वसौटा । होय तमाचा चोहटा ।
मग दंभाचे नाणवठां । हीनकसाचा खोटा विकरा मांडी
॥ १ ॥
मग जो जो भेटे भेटे प्राणिया । त्यासी अभिचारयोगक्रिया
।
लावूनि बाहेर मुद्रिया । पापाचारें पापिया प्रवृत्ति
मांडी ॥ २ ॥
स्वधर्माचा फोडोवाडें । प्रतिपदीं पाडा पढे ।
अधर्माची खाणी उघडे । समूळ कुडें कर्माचरण ॥ ३ ॥
तेणें पापाचार पिके । गगनचुंबित जाहलीं टेंकें
।
मग अधमोत्तम एकें तुकें । घालिती यथासुखें अधर्मघालणी
॥ ४ ॥
तेथ ठाणें देऊनि अभिमाना । वाढविती ज्ञानाभिमाना
।
मग निंदिती साधुजना । विपुळाती सज्जना उपहासयुक्त
॥ ५ ॥
जगीं सर्वत्र पाहती दोष । तथापि देखिल्याही निर्दोष
।
तरी करूनियां उपहास । करिती सावकाश असदारोपणें
॥ ६ ॥
यापरी अभिमानविदां । पापबुध्दीची दृढ बाधा ।
सहजानुवादें सदा । साधुनिंदा अनुवादती ॥ ७ ॥
जे कां हरीतें आवडती । जे सदा करिती हरिभक्ती ।
त्यांतें सदा उपहासिती । अनुवादती गुणदोष ॥ ८ ॥
व्दिज स्मरती हरिनाम । त्या नांव म्हणती अधर्म ।
ऐकोनि हरिकीर्तनसंभ्रम । म्हणती हें परम महापाप
॥ ९ ॥
ऐसा जो हरिनामातें निंदी । हरिकीर्तनीं दुर्बुध्दी
।
तो खळ जाणावा त्रिशुध्दी । भजनापवादी दुर्जन ॥ ११०
॥
वदन्ति तेऽन्योन्यमुपासितस्त्रियो गृहेषु मैथुन्यपरेषु
चाशिषः ।
यजन्त्यसृष्टान्नविधानदक्षिणं वृत्त्यै परं घ्नन्ति
पशूनतद्विदः ॥ ८ ॥
स्त्रीकामें अतिकामुक । मैथुनापरतें नाहीं सुख
।
येणें भ्रमें काममूर्ख । स्त्रिया आवश्यक उपासिती
॥ ११ ॥
यापरी मंदबुध्दी । कैसे संवादती शब्दीं ।
मनुष्यजन्में हेचि सिध्दी । नाना भोगविधी भोगाव्या
स्त्रिया ॥ १२ ॥
जें स्त्रीभोगीं सद्यसुख । तें त्यागविती ते अतिमूर्ख
।
वैराग्यमिसें लोक । ठकिले देख महामूढीं ॥ १३ ॥
सांडूनि गृहभोग अंगना । जयां वैराग्यें उभ्दट भावना
।
ते निजकर्में दंडिले जाणा । नागवूनि वना दवडिले
दैवें ॥ १४ ॥
काय गृहश्रमीं देव नसे । मग वना धांवताति पिसे ।
साचचि देव वनीं वसे । तरी कां मृग ससे न तरती व्याघ्र
॥ १५ ॥
घालोनियां आसनें । देवो भेटता जरी ध्यानें ।
तरी बकाचीं पाळिंगणें । कां पां तत्क्षणें नुध्दरती
॥ १६ ॥
एकान्त रहिवास विवरीं । तेथचि भेटता श्रीहरी ।
तरी न तरोनियां उंदिरीं । कां पां घरोघरीं चिंवताती
॥ १७ ॥
देवो सर्वज्ञ चोखडा । तेणें पशुपक्षियां केला जोडा
।
तोही लोकीं मानूनियां वेडा । त्यागाचा गाढा पाडिला
मोळा ॥ १८ ॥
’आनंदा उपस्थ एकायतन’ । हें देवाचें वेदवचन ।
तेंही न मानूनि अज्ञान । त्यागाचें संपूर्ण मांडिती
बंड ॥ १९ ॥
मैथुनीं परम सुख । देवेंचि रचिलें देख ।
तेंही त्यागोनियां मूर्ख । वीतरागें लोक संन्यासी
होती ॥ १२० ॥
जे जगामाजीं केवळ पिशी । ते स्वयें होती संन्यासी
।
देवें दंड देऊनि त्यांसी । लाविलें भिकेसी दारोदारीं
॥ २१ ॥
त्यागोनियां निजस्त्रियेसी । कर्मत्यागें होती
संन्यासी ।
तो स्त्रीशाप बाधी त्यांसी । मागतां भिकेसी पोट
न भरे ॥ २२ ॥
हातावरी पावले दंड । खांडमिशा केलें मुंड ।
हिंडती भगवीं गुंडगुंड । हा स्त्रीशापें वितंड
विटंबु केला ॥ २३ ॥
घेऊनियां दोहीं हातीं । उदंड गांडीसी लाविती माती
।
त्रिकाळ जळीं बुडविजती । ऐसी स्त्रीशापें ख्याती
लाविली त्यांसी ॥ २४ ॥
लंगोटी लाविली गांडीसी । झोळीं लाविली हातासी ।
त्याहीवरी दंड देऊनि त्यासी । स्त्रीशापें संन्यासी
लाविले भिके ॥ २५ ॥
स्त्रीसुखापरतें नाहीं सुख । स्त्रीत्यागापरता
नाहीं दोख ।
हेंचि नेणोनियां मूर्ख । दंडिले अनेक वैराग्य त्यागें
॥ २६ ॥
स्त्रीसंगेंवीण विविध भोग । ते जाणावे अतिउव्देग
।
निजभाग्यें जे सभाग्य साग्ड़ । ते स्त्रीयोगें भोग
भोगिती नाना ॥ २७ ॥
हेंचि देवाचें प्रसन्न होणें । जे सदा इष्ट भोग भोगणें
।
ते भोग जेणें त्यागणें । तेंचि क्षोभणें देवाचें
॥ २८ ॥
स्त्रियादि भोग त्यागिले रोकडे । पुढें निजमोक्ष
हें वचन कुडें ।
यापरी भोळे लोक बापुडे । वैराग्यवादें फुडें नाडिले
येथ ॥ २९ ॥
ऐसाऐसिया अनुवादा । करिती परस्परें संवादा ।
म्हणती त्यागाची बुध्दि कदा । आम्हांसी गोविंदा
देऊं नको ॥ १३० ॥
त्याग करोनि भीक मागणें । यापरीस भलें मरणें ।
मुक्ति देखिली नाहीं कोणें । आपदा भोगणें जग देखे
॥ ३१ ॥
कोणासी तरी मुक्ती । कोठें तरी देखिजेती ।
तरी ते साच मानूं येती । मिथ्या वदंती वैराग्यत्यागा
॥ ३२ ॥
ऐशी सदा त्यागाची करूनि निंदा । भोग भोगावे म्हणती
सदा ।
ऐसऐशिया आशीर्वादा । देती सदा स्वाध्यायासी ॥
३३ ॥
स्त्रीसुख परम मानून । स्वयें सदा होती स्त्रैण
।
मग जागृती सुषुप्ति स्वप्न । स्त्रियेचें ध्यान
अहर्निशीं ॥ ३४ ॥
नाहीं सग्दुरूचें भजन । नाहीं वृध्दासी पूजन ।
नाहीं अतिथींसी अन्न । स्त्रीआधीन सर्वस्वें ॥
३५ ॥
स्त्रियेचें दुखवूं नेदी मन । कदा नुल्लंघी स्त्रियेचें
वचन ।
नित्य स्त्रियेचें अनुसंधान । सभ्दावें उपासन स्त्रियेचें
सदा ॥ ३६ ॥
नाहीं कुळदेवता कुळवृत्ती । नाहीं पिता-माता-सग्दुरुभक्ति
।
संपत्ति वोपी स्त्रियेहातीं । आपण सर्वार्थीं तीअधीन
वर्ते ॥ ३७ ॥
पूर्वश्लोकार्ध - यजन्त्यसृष्टान्नविधानदक्षिणं
वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशूनतद्विदः ॥
ते स्त्रीभोग भोगावयासी । धनार्जन अर्जावयासी ।
यागु आरंभी जीविकेसी । केवळ दंभेंसीं उदरार्थ ॥
३८ ॥
यागें व्हावी सर्वसिध्दि । हेही नाहीं दृढ बुध्दि
।
रोकडिये जीविकावधि । उपाय त्रिशुध्दी हाचि केला
॥ ३९ ॥
यज्ञदीक्षेची प्रतिष्ठा । तेणें पूज्य होईन वरिष्ठां
।
अग्रपूजा माझा वांटा । ऐशिया उत्कंठा आदरी यागु
॥ १४० ॥
ऐशिया नाना विवंचना । आधीं संकल्पूनि मना ।
मग प्रवर्ते यागयजना । जोडावया धना कृतनिश्र्चयो
॥ ४१ ॥
न पाहे विधिविधाना । नाहीं आदरु मंत्रोच्चारणा
।
न करी अन्नसंपादना । कोरडे कणां हवन मांडी ॥ ४२ ॥
मी यज्ञ करितों अंगें । ऐसें जगापासीं सांगे ।
आणि तेणें यागयोगें । चालवी प्रसंगें जीविकायोगु
॥ ४३ ॥
स्वयें नेणती विधिविधाना । आणि न पुसती सज्ञाना
।
परी पशूंचिया हनना । प्रवर्तती जाणा शठ नष्ट दंभें
॥ ४४ ॥
मग तेथींचा पुरोडाश । सेविती यथासावकाश ।
आम्ही पवित्र झालों निर्दोष । ऐसाही उल्हास लागती
करूं ॥ ४५ ॥
गौणता आवाहनविसर्जना । तेथ कैंची पूजा दक्षिणा
।
सत्पात्राची अवगणना । करिती हेळणा ज्ञानगर्वें
॥ ४६ ॥
केवळ जीविकेच्या आशा । करूं लागती पशुहिंसा ।
आम्ही याज्ञिक या आवेशा । पिटिती ठसा तिहीं लोकीं
॥ ४७ ॥
केवळ जीविकेचिया दुराशा । अविधी करिती पशुहिंसा
।
मज दोष होईल ऐसा । कंटाळा मानसा कदा नुपजे ॥ ४८ ॥
श्रिया विभूत्याभिजनेन विद्यया त्यागेन रूपेण
बलेन कर्मणा ।
जातस्मयेनान्धधियः सहेश्वरान्सतोऽवमन्यन्ति
हरिप्रियान् खलाः ॥ ९ ॥
यापरी वर्ततां स्थिती । त्याहीवरी झालिया संपत्ती
।
तैं गर्वाचा भद्रजाती । तैशिया उन्नतीं डुलों लागे
॥ ४९ ॥
कां लेंडिये आला लोंढा । वाहवी वाळलिया लेंडा ।
कां मर्कटाचिया तोंडा । मदिरेचा भांडा सांपडे जैसा
॥ १५० ॥
तैसा मी एकु ज्ञाता फुडा । म्हणौनि नाचे तडातडां
।
सज्ञान आम्हांपुढां । कवण बापुडा आन आहे ॥ ५१ ॥
ऐशियाहीवरी अदृष्टता । रत्नें मोतिलगा वस्तुजाता
।
गजवाजिनृयानप्राप्तता । तेणें गर्वें इंद्रमाथां
मोचे फेडी ॥ ५२ ॥
यज्ञीं यागस्वाहाकारीं । इंद्र आमुची आशा करी ।
त्याची आम्हांहूनि थोरी । कैशापरी मानावी ॥ ५३ ॥
मग शिष्य-सुहृत्-सज्जनीं । परिवारिल्या सेवकजनीं
।
मजसमान त्रिभुवनीं । समर्थ कोणी असेना ॥ ५४ ॥
जैशी कां कांटीभोंवतीं हरळी । तैशी शिष्यांची मांदियाळी
।
ते महिमेच्या गर्वमेळीं । मानी पातांतळीं ध्रुवमंडळ
॥ ५५ ॥
जैसें विंचुवा विष थोडें । परी प्रबळ वेदनेसी चढे
।
तेवीं विद्या थोडी परी गाढें । गर्वाचें फुडें अतिभरितें
॥ ५६ ॥
तो अज्ञानामाजीं सर्वज्ञता । मिरवी आपुली योग्यता
।
जेवीं अंधारीं खद्योता । सतेजता झगमगी ॥ ५७ ॥
अल्पज्ञाता विद्येसाठीं । वाचस्पती नाणी दृष्टीं
।
जेवीं मुंगी पांखासाठीं । गरुडाचे पृष्ठीं पाय
देवों पाहे ॥ ५८ ॥
निखळ तांबियाचें नाणें । देवों रिघे दामोक्यायेसणें
।
तेणें आपुलेनि दातेपणें । मानी ठेंगणें बळीतें
॥ ५९ ॥
कर्ण दातृत्वें मानिजे फुडा । तोही न मांडे आम्हांपुढां
।
प्रत्यहीं भारसुवर्णहुडा । उपजे तेणें गाढा दाता
कर्णु ॥ १६० ॥
आम्ही निजार्जितें वित्तें । दान देवों सत्पात्रातें
।
मा दातृत्वें कर्णातें । विशेषु येथें तो कायी ॥
६१ ॥
सदा अपकारुचि जोडे । त्यासीही अल्प उपकारु घडे ।
इतुकियासठीं न उकल पडे । सर्वस्व रोकडें बुडवी-सदा
॥ ६२ ॥
एवं अल्प दानासाठीं । दातृत्वाचे त्रिकुटीं ।
मेघाच्यापरी अतिउभ्दटीं । स्वमुखें उठी गर्जतु
॥ ६३ ॥
बरवेपणाचेनि पांगें । मदनासी विटावों लागे ।
सौंद्र्य माझेनि अंगें । दुजें मजजोगें असेना
॥ ६४ ॥
कीं कावळा बरवेपणासाठीं । राजहंसा नाणी दिठीं ।
कां आस्वली मानी पोटीं । मीही गोमटी सीतेपरीस ॥ ६५
॥
तेवीं बरवेपणाचा जाण । थोर चढे देहाभिमान ।
जेवीं देखोनि हिरवें रान । म्हैसा संपूर्ण उन्मादे
॥ ६६ ॥
यावरी कांहीं एक पराक्रम । केलिया न मानी तीनही राम
।
जेवीं गोग्रहणीं संग्राम । शौर्यधर्म उत्तराचा
॥ ६७ ॥
कां अंगींचेनि माजें । रानसोरु न मानी दुजें ।
तैसा बळाचेनि फुंजें । स्वयें गर्जे मुसमुसितु
॥ ६८ ॥
ते आधींच म्हणविती सज्ञान । त्याहीवरी ’याज्ञिक’
हें महिमान ।
तें याज्ञिक कर्माचरण । दाविती आपण लोकांप्रती
॥ ६९ ॥
आलिया धनिक जनांप्रती । आपुली स्तविती कर्मस्थिती
।
मग कर्ममुद्रा नानायुक्ती । स्वयें दाविती लौकिका
॥ १७० ॥
ऐशियाही कर्माचारा । ज्ञातृत्वाचा गर्व पुरा ।
जेवीं दिवाभीतु अंधारा । निघे बाहेरा घुंघातु ॥
७१ ॥
अजांचें लेंडोरें पेटे । तेथ ज्योतिज्वाळा कदा
नुमटे ।
परी धुरकटलें धुपधुपी मोठें । धुवें थिकटे दिग्मंडळ
॥ ७२ ॥
यापरी नाना दंभोपाधीं । अतिगर्वाच्या उन्मादीं
।
अंध जाहली सद्बुध्दी । तो साधूतें निंदी हरिहरांसहित
॥ ७३ ॥
जेवीं दाटलेनि काविळें । दृष्टीतें करी पिंवळें
।
मग देखों लागे सकळें । आचूडमूळें पीतवर्ण ॥ ७४ ॥
तेवीं निंदोपाधी अतिगर्वीं । मंद जाहली प्रज्ञाछवी
।
मग निर्दुष्टीं दोष लावी । शुध्दातें भावी अतिमलिन
॥ ७५ ॥
जो योगियांच्या मुगुटीं । ज्यातें म्हणती धूर्जटी
।
त्याची पाहतां राहाटी । दिसे शेवटीं अतिमंद ॥ ७६
॥
रागें उमा घेतली आगी । यालागीं याज्ञिकाचें शिर
भंगी ।
सकामु तरी मोहिनीलागीं । नग्न लागवेगीं पाठीं लागे
॥ ७७ ॥
विष्णु सदाचा कपटी । कांहीं न देखों शुध्द दृष्टीं
।
वृंदा पतिव्रता गोमटी । तेणें केली शेवटीं व्यभिचारिणी
॥ ७८ ॥
जेथ विष्णु व्यभिचारवासी । ते वृंदेच्या वृंदावनापाशीं
।
जट्याळ गांठ्याळ मिळती राशी । केवीं साधुत्व त्यांसी
मानूं आम्ही ॥ ७९ ॥
साधु मानूं सनत्कुमार । त्यांसीही वैकुंठीं क्रोध
थोर ।
शब्दासाठीं हरिकिंकर । जयविजय वीर शापिले ॥ १८०
॥
श्रेष्ठ मानूं चतुरानन । तोही निलागचि हीन ।
उमा नोवरी देखोन । म्हणतां ’सावधान’ वीर्य द्रवलें
॥ ८१ ॥
नारद ब्रह्मचारी निजांगें । तोही कृष्णदारा स्वयें
मागे ।
तो कृष्णें ठकविला तत्प्रसंगें । साठी पुत्र वेगें
स्त्रानीं व्याला ॥ ८२ ॥
ज्यातें म्हणती सत्य ’धर्म’ । तोही केवळ अधर्म ।
गोत्रवधाचा संभ्रम । हा पूर्ण अधर्म धर्मासी ॥ ८३
॥
व्यास तरी तो जारपुत्र । तेणेंचि कर्में पराशर ।
व्देषिया वसिष्ठ-विश्र्वमित्र । अतिमत्सर परस्परें
॥ ८४ ॥
साधु म्हणों दुर्वास ऋषी । तो छळूं गेला अंबरीषासी
।
पितृद्रोह प्रल्हादासी । साधुत्व त्यासी केवीं
मानूं ॥ ८५ ॥
एवं वाखाणिले पुराणीं । तेही साचे न मानती मनीं ।
मा आतांचे वर्तमानीं । साधु कोणी असेना ॥ ८६ ॥
ऐकोनियां अचाट गोष्टी । येरें धांवती येरांपाठीं
।
एक करिती तोंडपिटी । अतिचावटी उदरार्थ ॥ ८७ ॥
एक मुद्रावंत आसनीं । एक बसती बकध्यानी ।
परी सत्य माने मनीं । ऐसा साधु कोणी असेना ॥ ८८ ॥
ऐशी आपुलियाचि युक्तीं । साक्षेपें साधूंतें निंदिती
।
साधु असती हे वस्ती । अणुमात्र चित्तीं असेना ॥ ८९
॥
जे जे हरीचे पढियंते । ते ते नावडती तयांतें ।
जेवीं दाखवितां दर्पणातें । क्षोभे निजचित्तें
निर्नासिक ॥ १९० ॥
ज्या ईश्र्वराचेनि वर्तिजती । तो ईश्र्वरु आहे
हें न मानिती ।
तो ईश्र्वर आहे कोणे स्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन
राया ॥ ९१ ॥
सर्वेषु शश्वत्तनुभृत्स्ववस्थितं । यथा खमात्मानमभीष्टमीश्वरम्
।
वेदोपगीतं च न शृण्वतेऽबुधा । मनोरथानां प्रवदन्ति
वार्तया ॥ १० ॥
जो सर्व भूतांचे ठायीं । निरंतर अंतर नाहीं ।
समसाम्यें सर्वदा पाहीं । उणापुरा कदाही कल्पांतीं
नव्हे ॥ ९२ ॥
जो सर्वांमाजीं असे सर्वदा । परी सर्वपणा नातळे
कदा ।
जेवीं पद्नपत्र जलस्पंदा । अलिप्त बुब्दुदा असोनि
संगें ॥ ९३ ॥
तेवीं असोनि सकळ जनीं । घसवटेना जनघसणीं ।
नभ जैसें अलिप्तपणीं । नरचूडामणी सबाह्य ॥ ९४ ॥
तैसें अलिप्तपण न मोडे । परी रची अनंत ब्रह्मांडें
।
तें ब्रह्मांड अंडें प्रचंडें । वागवी उदंडें अकर्तात्मयोगें
॥ ९५ ॥
यालागीं तो ’अंतर्यामी’ । अभिधान बोलिजे नित्य
निगमीं ।
जो सर्वांच्या हृद्यग्रामीं । चेतनानुक्रमीं
लक्षिजे ॥ ९६ ॥
त्या ईश्र्वरातें नित्य ध्यातां । कां आवडीं नाम
मुखीं गातां ।
तरी अभीष्ट मनोरथां । होय वर्षता अखंडधारीं ॥ ९७
॥
त्या ईश्र्वराच्या गातां गोष्टी । सर्व अनिष्टां
होय तुटी ।
जो देखतांचि दृष्टीं । स्वानंदसृष्टि तुष्टला वर्षे
॥ ९८ ॥
एवं सुखदाता तोचि शास्ता । जो कां अंतकाचा नियंता
।
अकाळें काळही सत्ता । ज्या भेणें सर्वथा करूं न शके
॥ ९९ ॥
श्र्वासोच्छ्वासांचिया परिचारा । ज्या भेणें
नेमस्त वाजे वारा ।
ज्याचेनि धाकें धरा । न विरवे सागरा जळीं असतां ॥
२०० ॥
ज्याचे आज्ञेवरी जाण । सूर्य चालवी दिनमान ।
ज्याचे पुरातन आज्ञेभेण । समुद्र आपण रेखा नुल्लंघी
॥ १ ॥
ज्यातें सदा गायिजे वेदीं । जो वाखाणिजे उपनिषदीं
।
ज्याची पवित्र कीर्ति दुर्बुध्दी । स्वयें त्रिशुध्दी
नायकती कदा ॥ २ ॥
ज्याचें नाम स्मरतां जाण । सकळ दोषां निर्दळण ।
ज्याचे कृतांत वंदी चरण । जन्ममरण विभांडी ॥ ३ ॥
ज्याची कथा कर्णपुटीं । पडतां विकल्पांचिया कोटी
।
निर्दळूनि उठाउठी । पाडी मिठी परब्रह्मीं ॥ ४ ॥
यापरी जो पवित्र मूर्ती । ज्यालागीं वेद सदा वर्णिती
।
अभाग्य नायकती त्याची कीर्ती । वार्ता करिती मनोरथांच्या
॥ ५ ॥
अस्वल आपुलिया गुणगुणा । नायके वाजतिया निशाणा
।
तेवीं नायकोनि हरीच्या गुणा । विषयसंभाषणा आदरें
वदती ॥ ६ ॥
यालागीं ते अतिमंद । अविनीत सदा स्तब्ध ।
विषयांलागीं विषयांध । अतिलुब्ध लोलुप्यें ॥ ७
॥
लोके व्यवायामिषमद्यसेवा नित्या हि जन्तोर्न हि
तत्र चोदना ।
व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञ सुराग्रहैरासु निवृत्तिरिष्टा
॥ ११ ॥
वेदें न करितां प्रेरणा । विषयांवरी सहज वासना ।
स्वभावें सकळ जनां । सदा जाण सर्वांसी ॥ ८ ॥
मांससेवना मद्यपाना । मिथुनीभूत मैथुना ।
ये अर्थीं सर्व जनां । तीव्र वासना सर्वदा ॥ ९ ॥
तेथें सेव्यासेव्यपरवडी । विवंचना कोण निवडी ।
लागली विषायांची गोडी । ते अनर्थकोडी करितील ॥ २१०
॥
आगी लागलिया कापुसा । विझवितां न विझे जैसा ।
तेवीं विषयवंता मानसा । विवेकु सहसा उपजेना ॥ ११
॥
झाल्या लोलिंगत बडिशा । निजमरण विसरे मासा ।
कां मुठी चणियांच्या आशा । नळीमाजीं । आपैसा वानरू
अडके ॥ १२ ॥
दूध मिळालिया मांजर । न म्हणे व्दिजअंत्यजघर ।
तेवीं विषयउन्मत्त नर । न करिती विचार सेव्यासेव्य
॥ १३ ॥
कां खवळल्या विषयचाडें । योनिसंकरु घडेल पुढें
।
यालागी वेदें चोखडे । वर्णाश्रमपाडें विभाग केले
॥ १४ ॥
जैसें अफाट पृथ्वीचें अंग । तेथें सप्तव्दीपें
करूनि विभाग ।
मग भिन्नाधिकारें चांग । धरा साग्ड़ आक्रमिली ॥ १५
॥
कां अनावृत मेघजळा । धरणें धरूनि घालिजे तळां ।
मग नेमेंचि ढाळेढाळां । पिकालागीं जळा काढिजे पाट
॥ १६ ॥
आणि पवना नादाकारा । साधूनि कीजे वाजंतरा ।
मग जेवीं नाना ध्वनि मधुरा । वाजविजे यंत्रा सप्त
स्वरें ॥ १७ ॥
तैसें उच्छृंखळां विषयांसी । वेदें नेमिलें नेमेंसीं
।
तेचि वेदाज्ञा ऐशी । ऐक तुजपासीं सांगेन ॥ १८ ॥
आवरावया योनिभ्रष्टां । मैथुनीं विवाहप्रतिष्ठा
।
लावूनियां निजनिष्ठा । वर्णवरिष्ठा नेमिले ॥ १९
॥
ब्राह्मण जातां रजकीपासीं । ते तंव कडू न लगे त्यासी
।
रजक जातां ब्राह्मणीपाशीं । तिखट त्यासी ते न लगे
॥ २२० ॥
भलती स्त्री भलता नर । मैथुनीं होय वर्णसंकर ।
तो चुकवावया प्रकार । विवाहनिर्धार नेमिला वेदें
॥ २१ ॥
धर्मपत्नीपाणिग्रहण । विवाह नेमिला सवर्ण ।
तेथें सप्तम पंचम त्यजून । स्वगोत्रीं लग्न करूं
नये ॥ २२ ॥
तीन्ही वेद तीन्ही वर्ण । वेदें सांडूनियां जाण
।
सवेद आणि सवर्ण । पाणिग्रहण नेमिलें ॥ २३ ॥
कन्या सवेद सवर्ण । जीसी नाहीं रजोदर्शन ।
तेही पित्यापासीं याचून । करावें लग्न विधानोक्त
॥ २४ ॥
धर्म-अर्थ-कामाचरण । अन्यत्र न करावें आपण ।
ऐशी वाहूनियां आण । पाणिग्रहण वेदोक्त ॥ २५ ॥
करितां वधूवरां पाणिग्रहण । साक्षी व्दिज-देव-हुताशन
।
इतर स्त्रिया मातेसमान । स्वदारागमन नेमिलें वेदें
॥ २६ ॥
एवं नेमूनियां विवाहासी । वेदरायें दिली आज्ञा
ऐशी ।
सांडूनि सकळ स्त्रियांसी । स्वदारेपाशीं मैथुन
॥ २७ ॥
दिवा मैथुन नाहीं स्त्रियांसी । रात्रीं त्यजूनि
पूर्वापर प्रहरांसी ।
मैथुन स्त्रियेपासीं । मध्यरात्रीसी नेमस्त ॥ २८
॥
नेमिलें स्वदारामैथुन । तेंही अहोरात्र नाहीं जाण
।
प्रजार्थ स्त्रीसेवन । ऋतुकाळीं गमन नेमस्त ॥ २९
॥
ऋतुकाळीं ज्यां स्त्रीगमन । ते पुरुष ब्रह्मचारी
पूर्ण ।
वेद निवृत्तिपर जाण । त्यागरूपें आपण भोगातें नेमी
॥ २३० ॥
’आत्मा वै पुत्रनामासि’ । पुत्र झालिया स्त्रियेसी
।
संग करूं नये स्त्रीपासीं । शनैःशनैः विषयांसी
त्यागवी वेद ॥ ३१ ॥
सेवावया आमिषा । वेदें नेमु केला कैसा ।
न घडावया पशुहिंसा । संकट आयासा स्वयें द्योती ॥
३२ ॥
आवडीं खावया मांसा । अथवा स्वर्गाचिया आशा ।
जे करिती पशुहिंसा । तयां पुरुषां अधःपतन ॥ ३३ ॥
निष्काम कर्मीं पशुहिंसा । करी तरी तो निष्काम कैसा
।
तेथ निगमाचा नेमु ऐसा । मुख्य अहिंसा सर्व धर्मीं
॥ ३४ ॥
नित्य न करावया मांसभक्षण । यज्ञीं पुरोडाशसेवन
।
तेंहि परिमित जाण । स्वेच्छा मांसादन वारिलें वेदें
॥ ३५ ॥
याग करूनि ’सौत्रामणी’ । प्रवर्तावें सुरापानीं
।
हे वेदाज्ञा जो सत्य मानी । तो स्वधर्माचरणीं नागवला
॥ ३६ ॥
जे कर्मीं मद्यपान घडे । तो स्वधर्म म्हणतां जीभ
झडे ।
लोलुपते भुलले बापुडे । वेद विषयांकडे वोढिती ॥
३७ ॥
यागु करितां सोत्रामणी । स्वयें न व्हावें मद्यपानी
।
तें यज्ञशेष अवघ्राणीं । परी सर्वथा वदनीं घालूं
नये ॥ ३८ ॥
हे विषयांचें त्रिविध विंदान । मैथुन-मांसभक्षण-सुरापान
।
यदर्थीं निवृत्तीचि प्रमाण । हें मनोगत पूर्ण वेदाचें
॥ ३९ ॥
विषयांपासूनि निवृत्ती । वेद विभागें हेंचि द्योती
।
परी धरावी विषयासक्ती । हे वेदोक्ति सर्वथा न घडे
॥ २४० ॥
वेंचोनियां निजधन । करोनियां विवाह यज्ञ ।
सेवावें मद्य-मांस-मैथुन । हें वेदवचन कदा न घडे
॥ ४१ ॥
धनं च धर्मैकफलं यतो वै । ज्ञानं सविज्ञानमनुप्रशान्ति
।
गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य । मृत्युं न पश्यन्ति
दुरन्तवीर्यम् ॥ १२ ॥
नायकोनि भगवत्कथा । ज्ञानाभिमानी नाडले तत्वतां
।
धनें परमार्थ यावा हाता । तोही स्वधर्मता न लाविती
धर्मीं ॥ ४२ ॥
विषयांचिया कामना । सर्वस्वें वेंचिती धना ।
तेंचि धर्मार्थ वेंचितां जाणा । सांडिती प्राणा
कवडीसाठीं ॥ ४३ ॥
जया धनाचेनि पांगें । हा धर्मचि आलासे निजांगें
।
जेवीं पायाळाचेनि योगें । महानिधि वेगें आतुडे
हातीं ॥ ४४ ॥
बीज तेथें सद्रुम फळ । चंदन तेथें परिमळ ।
जळाचे ठायीं केवळ । नांदती सकळ रसस्वाद ॥ ४५ ॥
देह तेथ असे कर्म । रूप तेथ वसे नाम ।
धन तेथ उत्तमोत्तम । सकळ धर्म सदा वसती ॥ ४६ ॥
जेवीं एकादशीव्रतयोगें । जागरीं गीतनृत्यपांगें
।
तुष्टला देवो लागवेगें । आतुडे धनयोगें निजभक्तां
करीं ॥ ४७ ॥
तेवीं धनाचिया पाठोवाठीं । परम धर्मेंसी पडे गांठी
।
धर्म तेथ उठाउठी । ज्ञानाची भेटी विज्ञानेंसीं
॥ ४८ ॥
चंद्रास्तव वाढती कळा । जीवनास्तव जिव्हाळा ।
तेवीं धनास्तव सोज्जळा । धर्माचा सोहळा धार्मिकां
घरीं ॥ ४९ ॥
धर्म तेथ शुध्द ज्ञान । ज्ञान तेथ विज्ञान ।
विज्ञान तेथ समाधान । शांति संपूर्ण नांदे तेथ ॥
२५० ॥
एवढें फळ ज्या धनापासीं । तें मूर्ख वेंचिती विषयांसी
।
देहलोभें भुललीं पिसीं । अंगीच्या मृत्यूसी विसरले
॥ ५१ ॥
जळते घरीं ठेवा ठेवणें । मरत्या देहा सुरवाड करणें
।
तो नागवला वेदु म्हणे । तें वेदाचें बोल॥णें नायके
कोणी ॥ ५२ ॥
उपजलेनि दिवस-दिवसें । देहातें काळु ग्रासीतसे
।
हें नित्य नवें मरण कैसें । देहलोभवशें विसरले ॥
५३ ॥
ज्याचे त्या देखतां कैसा । काळु गिळी बाळवयसा ।
मग तारुण्याची दशा । मुरडूनि घसा ग्रासी काळ ॥ ५४
॥
गिळोनियां तारुण्यपण । आणी वार्धक्य कंपायमान ।
ऐसें काळाचें विंदान । दुर्धर पूर्ण ब्रह्मादिकां
॥ ५५ ॥
जयाचेनि चपेटघातें । मरण आणी अमरांतें ।
मा मूर्ख तेथें जीवितातें । अक्षय चित्तें दृढ मानिती
॥ ५६ ॥
मूळीं देहचि तंव अनित्य । मा तेथींचे भोग काय शाश्र्वत
।
परी धन वेंचूनि विषयार्थ । भुलले जाणा भ्रांत स्त्रीलोभें
॥ ५७ ॥
ऐसे नश्र्वर भोग जगीं । ते भोगावया रिघावें स्वर्गीं
।
तदर्थ प्रवर्तती यागीं । लागवेगीं भोगेच्छा ॥ ५८
॥
सुख भोगावया वेगीं । पतंगु जेवीं उडी घाली आगीं ।
तेवीं इहामुत्रभोगीं । पतनालागीं पावती ॥ ५९ ॥
स्त्री-आमिष-मद्यपान । हे वेदोक्त भोग जाण ।
तेथ केवीं घडे पतन । तें वेदविधान नेणती मूर्ख ॥
२६० ॥
यद्घ्राणभक्षो विहितः सुरायास्तथा पशोरालभनं
न हिंसा ।
एवं व्यवायः प्रजया न रत्या इमं विशुद्धं न विदुः
स्वधर्मम् ॥ १३ ॥
वेदविहित कर्माचरण । तेथ सर्वथा नव्हे पतन ।
जेथ चुके वेदविधान । तेथें पावे पतन सज्ञान ॥ ६१
॥
वेदींच्या अर्थवादासरिसा । मनीं बांधोनि भोगाशा
।
यज्ञमिषें पशुहिंसा । भोगलिप्सा करूं धांवती ॥
६२ ॥
वेदें बोलिलें ’आलभन’ । त्या नांव म्हणती पशुहनन
।
हें सकाम मानिती विधान । निष्कामा हनन कदा न घडे
॥ ६३ ॥
निष्कामासी यागयजन । स्वधर्मार्थ करावे यज्ञ ।
तेथ पशूचें आलभन । सर्वथा हनन करूं नये ॥ ६४ ॥
पशूचें करूं नये हनन । देवतोद्देशें अंगस्पर्शन
।
या नांव बोलिजे ’आलभन’ । हें यज्ञाचरण निष्काम ॥
६५ ॥
हरिश्र्चंद्राच्या यागीं । शुनःशेप-पशुप्रसंगीं
।
तेणें घावो लागों नेदितां अंगीं । वेदोक्त प्रयोगीं
यज्ञसिध्दी केली ॥ ६६ ॥
वेदोक्त मंत्रभागार्थ । देव सुखी करोनि समस्त ।
आपण झाला निर्मुक्त । हा ऋग्वेदार्थ ब्राह्मणीं
॥ ६७ ॥
यापरी पशुघात । यज्ञीं न लगे निश्र्चित ।
तो हरिश्र्चंद्र यागार्थ । पशुघात निवारी ॥ ६८ ॥
तेथ मीमांसकांचें मत । देवतोद्देशें जो पशुघात
।
या नांव ’आलभन’ म्हणत । स्वर्गफलार्थ आवश्यक ॥ ६९
॥
केवळ मांसभक्षणार्थ । जे करिती पशुघात ।
हिंसादोष तेथें प्राप्त । ऐसें बोलत मीमांसक ॥ २७०
॥
देवतोद्देशें पशूंचा घात । तेणें स्वर्गभोग होय
प्राप्त ।
तोही भोगक्षयें क्षया जात । तेणें हिंसा प्राप्त
याज्ञिकां ॥ ७१ ॥
याग करितां ’सौत्रामणी’ । पुरोडाश घ्यावा अवघ्राणीं
।
परी प्रवर्तावें सुरापानीं । हें वेदविधानीं असेना
॥ ७२ ॥
एवं जेथें पशुहनन । तें कर्म सदोष पूर्ण ।
यालागीं तेथ अधःपतन । बोलिलें जाण याज्ञिकांसी
॥ ७३ ॥
वेदें विहिलें पाणिग्रहण । तें प्रजार्थ स्वदारागमन
।
परी रत्यर्थ नित्य मैथुन । हे वेदाज्ञा जाण असेना
॥ ७४ ॥
मद्य-मांस-मैथुनप्रसंग । स्वइच्छा न करावया भोग
।
वेदें द्योतिला विवाह याग । भोगत्यागनियमार्थ ॥
७५ ॥
नेणोनि ऐसिया शुध्द घर्मा । यागमिषें अधर्मा ।
प्रवर्तानि काम्य-कर्मा । भोग संभ्रमा भोगिती मूर्ख
॥ ७६ ॥
ये त्वनेवंविदोऽसन्तः स्तब्धाः सदभिमानिनः ।
पशून् द्रुह्यन्ति विश्रब्धाः प्रेत्य खादन्ति
ते च तान् ॥ १४ ॥
नेणोनि शुध्द वेदविधानातें ।अतिगर्वाचेनि उध्दतें
।
आपणियां मानूनि ज्ञाते । अविधी पशूतें घातु करितीं
॥ ७७ ॥
केवळ अभिचारमतें । पावोनि सकळ भोगातें ।
ऐशिया मानोनि विश्र्वासातें । स्वेच्छा पशूतें
घात करिती ॥ ७८ ॥
अविधी पशूतें वधिती । त्या याज्ञिकांचे देहांतीं
।
मारिले पशू मारूं येती । झळकत काती घेऊनियां ॥ ७९
॥
एवं निमालिया याज्ञिकांसी । भक्षिले पशु भक्षिती
त्यांसी ।
जैसें सेविलें विष प्राणियांसी । ग्रासी प्राणांसी
समूळ ॥ २८० ॥
द्विषन्तः परकायेषु स्वात्मानं हरिमीश्वरम्
।
मृतके सानुबन्धेऽस्मिन्बद्धस्नेहाः पतन्त्यधः
॥ १५ ॥
परमात्मा जो श्रीहरी । तो अंतर्यामी सर्व शरीरीं
।
तेथ पराचा जो व्देषु करी । तेणें व्देषिला हरि निजात्मा
॥ ८१ ॥
परासी जो करी अपघातु । तेणें केला निजात्मघातु ।
त्यासी सकुटुंब अधःपातु । रौरवांतु ते बुडती ॥ ८२
॥
ये कैवल्यमसम्प्राप्ता ये चातीताश्च मूढताम्
।
त्रैवर्गिका ह्यक्षणिका आत्मानं घातयन्ति ते ॥
१६ ॥
सज्ञानी स्वतां तरती । अज्ञानी सज्ञानां शरण येती
।
तेणें त्यांसी कैवल्यप्राप्ती । त्यांच्या वचनोक्तिविश्र्वासें
॥ ८३ ॥
जे अज्ञान ना सज्ञान । ज्यांसी केवळ ज्ञानाभिमान
।
ज्यांचें विषयीं लोलुप मन । ते पुरुष जाण आत्मघाती
॥ ८४ ॥
साधावया अर्थ काम । जे करिती अभिचारधर्म ।
हें त्रैवर्णिक घोर कर्म । आत्मघाती परम ज्याचें
त्यासी ॥ ८५ ॥
देहाचिया गोमटिया । जे करिती अभिचारक्रिया ।
तेणें कर्में आपआपणियां । सृजिला राया निजघातु
॥ ८६ ॥
जो स्वयें बैसली खांदी तोडी । तो खांदीसहित पडे बुडीं
।
तेवीं काम्यकर्माच्या वोढी । क्रियेसी रोकडीं अधःपात
॥ ८७ ॥
एत आत्महनोऽशान्ता अज्ञाने ज्ञानमानिनः ।
सीदन्त्यकृतकृत्या वै कालध्वस्तमनोरथाः ॥ १७ ॥
काम क्रोधी अतिअभ्दुत । क्रूरकर्मी जे अशांत ।
तिहीं आपआपणिया अनहित । निजात्मघात जोडिला ॥ ८८
॥
स्वयें कर्म करिती अविधी । तेचि म्हणती शुध्द विधी
।
अज्ञान तेंचि प्रतिपादी । ज्ञान त्रिशुध्दी म्हणोनियां
॥ ८९ ॥
ते काम्यकर्मीं छळिले । कां महामोहें आकळिले ।
गर्वदंभादि भेदें खिळिले । काळसर्पें गिळिले सद्बुध्दीसीं
॥ २९० ॥
गर्वादिज्वरितमुखें । गोडपणीं कडू ठाके ।
विषप्राय विषयसुखें । अतिहरिखें सेविती ॥ ९१ ॥
ऐशा विषयांलागीं पहाहो । आप्त मानूनि निजदेहो ।
रचूनि नाना उपावो । अर्थसंग्रहो स्वयें करिती ॥
९२ ॥
हित्वात्ममायारचिता गृहापत्यसुहृत्स्त्रियः
।
तमो विशन्त्यनिच्छन्तो वासुदेवपराङ्मुखाः ॥ १८
॥
मरणेंसी झटें घेत । श्री मेळविती श्रीमंत ।
गृह दारा पुत्र वित्त । नाना वस्तुजातसंग्रहो ॥
९३ ॥
ऐसे भोग आयासयुक्त । सांडूनि ज्ञानगर्वी समस्त
।
ज्ञानाभिमानें नेइजेत । अंधतमांत अतिगर्वें ॥
९४ ॥
जेथ अंधाराचे डोळे । होऊनि ठाकती आंधळे ।
तेथ मोहरात्रीचें काळें । अंधतममेळें अधिक कांटे
॥ ९५ ॥
जया अंधारातें प्रकाशूं येतां । निखिळ काळा होय
सविता ।
जेथ गाढ मूढ अवस्था । अतिमौढ्यता स्वयें पावे ॥ ९६
॥
जेथ सुषुप्तीसी झोंप लागे । आळसु आळसिजे सर्वांगें
।
तेथ घर बांधोनि निजांगें । निंदा क्रोध दोघे सदा
वसती ॥ ९७ ॥
तेथ भजनविमुख नरां । अधःपतन अभिमानव्दारा ।
जेवीं अथावीं पडिला चिरा । तेवीं बाहेरा निघों न
शके ॥ ९८ ॥
जे वासुदेवीं सदा विमुख । ज्यासीं हरिभजनीं नाहीं
हरिख ।
त्यांची दशा हे अधोमुख । अतिदुःखें दुःख भोगिती
॥ ९९ ॥
ऐशी अभक्तांची गति । सांगितली आहाच स्थिति ।
वांचूनि त्यांची दुर्गति । वाग्देवता भीती स्पष्ट
वदतां ॥ ३०० ॥
अभक्तांची गति बोलणें । यापरीस चांग मुकें होणें
।
प्राणु जावो कां सर्व प्राणें । परी ते दोष कोणें
बोलावे ॥ १ ॥
राया तुझिया प्रश्र्नकाजीं । हे दशा बोलणें पडे
आजी ।
येर्हवीं अभक्तवादें आम्हांमाजीं । वाचेची पांजी
विटाळली नाहीं ॥ २ ॥
यावरी आतां नृपनाथा । वक्ता आणि समस्त श्रोतां ।
राम-स्मरणें तत्वतां । वाचेसी प्रायश्र्चित्ता
सवें कीजे ॥ ३ ॥
ऐकोनि अभक्तांची गती । अतिशयेंसीं दुःखप्राप्ती
।
राजा कंटाळला चित्तीं । यालागीं निश्र्चितीं हरिनाम
स्मरे ॥ ४ ॥
ज्या स्मरविलें हरीतें । तोचि यासी पुसों येथें
।
युगायुगीं भक्त त्यातें । कोणे विधीतें भजन करिती
॥ ५ ॥
श्री राजोवाच ।
कस्मिन् काले स भगवान् किं वर्णः कीदृशो नृभिः
।
नाम्ना वा केन विधिना पूज्यते तदिहोच्यताम् ॥
१९ ॥
ज्याचेनि स्मरणें तत्वतां । कर्माकर्में नुधाविती
माथा ।
त्या भगवंताची कथा । माझिया हितालागीं सांगा ॥ ६
॥
जो परमात्मा श्रीहरी । तो सृष्ट्यादि यगयुगांतरीं
।
कोणें नामें रूपें वर्णाकारीं । भक्त कैशापरी पूजिती
॥ ७ ॥
आणि ते काळींच्या प्रजा । कैसेनि यजिती अधोक्षजा
।
कवणे विधीं करिती पूजा । तें योगिराजा सांगिजे ॥
८ ॥
तुमचे मुखींचें कृपावचन । त्यापुढें अमृतही गौण
।
वचनें परमानंद पूर्ण । जन्ममरण उच्छेदी ॥ ९ ॥
त्याहीमाजीं भगवग्दुण । युगानुवर्ती नारायण ।
त्याचें भजनपूजनविधान । कृपा करून सांगिजे स्वामी
॥ ३१० ॥
ऐकोनि रायाचें वचन । संतोषले अवघे जण ।
जाणोनि हरिगुणांचा प्रश्र्न । कनिष्ठ ’करभाजन’
बोलता झाला ॥ ११ ॥
श्रीकरभाजन उवाच ।
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिरित्येषु केशवः ।
नानावर्णाभिधाकारो नानैव विधिनेज्यते ॥ २० ॥
नाना वर्ण नानाकारें । नाना नाम नानोपचारें ।
कृता-त्रेता-व्दापरें । भक्त निर्धारे केशवु यजिती
॥ १२ ॥
’क’कार ब्रह्मा ’व’कार विष्णु । ’श’कार स्वयें
त्रिनयनु ।
केशव तो गुणविहीनु । प्रकाश पूर्ण तिहींचा ॥ १३ ॥
केशव केवळ अर्धमात्रा । न ये व्यक्ताव्यक्त उच्चारा
।
व्याप्येंवीण व्यापकु खरा । सबाह्याभ्यंतरा एकत्वें
॥ १४ ॥
तोचि युगपरत्वें रूप नाम । भजनविधि क्रियाधर्म
।
भक्त पूजिती पुरुषोत्तम । तो अनुक्रम अवधारीं ॥
१५ ॥
कृते शुक्लश्चतुर्बाहुर्जटिलो वल्कलाम्बरः ।
कृष्णाजिनोपवीताक्षान् बिभ्रद् दण्डकमण्डलू
॥ २१ ॥
कृतयुगीं श्र्वेतवर्णधर । जटिल चतुर्भुज वल्कलांबर
।
दंडकमंडल्वंकित कर । अजिन ब्रह्मसूत्र अक्षमाला
हातीं ॥ १६ ॥
ब्रह्मचर्यें दृढव्रत । ये चिन्हीं चिन्हांकित
।
परमात्मा मूर्तिमंत । भक्त यापरी यजिती ॥ १७ ॥
मनुष्यास्तु तदा शान्ता निर्वैराः सुहृदः समाः
।
यजन्ति तपसा देवं शमेन च दमेन च ॥ २२ ॥
ते काळींचे सकळ नर । सदा शांत निवैर ।
समताबुध्दी निरंतर । सुहृन्मित्र परस्परें ॥ १८
॥
तैं तपें करावें देवयजन । त्या तपाचें मुख्य लक्षण
।
शम-दम साधूनि संपूर्ण । भगवभ्दजन स्वयें करिती ॥
१९ ॥
तैं देवाचें नामोच्चरण । दशधा नामीं नामस्मरण ।
तेंचि नाम कोण कोण । ऐक सावधान नृपनाथा ॥ ३२० ॥
हंसः सुपर्णो वैकुण्ठो धर्मो योगेश्वरोऽमलः ।
ईश्वरः पुरुषोऽव्यक्तः परमात्मेति गीयते ॥ २३ ॥
हंस सुपर्ण वैकुंठ । धर्म योगेश्र्वर श्रेष्ठ ।
अमल ईश्र्वर वरिष्ठ । पुरुष अव्यक्त नामपाठ परमात्मा
म्हणती ॥ २१ ॥
ते काळींचे भक्त श्रेष्ठ । या नामांचा नामपाठ ।
गायन करिती घडघडाट । भवसंकट निर्दाळिती ॥ २२ ॥
हें कृतयुगींचें यजन । तुज सांगितलें संपूर्ण ।
आतां त्रेतायुगींचें भजन । मूर्तीचें ध्यान तें
ऐक ॥ २३ ॥
त्रेतायां रक्तवर्णोऽसौ चतुर्बाहुस्त्रिमेखलः
।
हिरण्यकेशस्त्रय्यात्मा स्रुक्स्रुवाद्युपलक्षणः
॥ २४ ॥
त्रेतीं यज्ञमूर्तिं पुरुषोत्तमु । रक्तवर्ण ज्वलनोपमु
।
पिंगटकेश निर्धूमु । देवदेवोत्तमु चतुर्बाहू ॥
२४ ॥
तया यज्ञपुरुषा निर्मळा । त्रिगुणांची त्रिमेखळा
।
वेदत्रयीचा पूर्णमेळा । मूर्तीचा सोहळा तदात्मकचि
॥ २५ ॥
स्त्रुक-स्त्रुवा-पाणिग्रहण । हेंचि तयाचें उपलक्षण
।
त्रेतायुगीं नारायण । येणें रूपें जाण निजभक्त
ध्याती ॥ २६ ॥
तं तदा मनुजा देवं सर्वदेवमयं हरिम् ।
यजन्ति विद्यया त्रय्या धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिनः
॥ २५ ॥
तैंचे जे मनुष्य जाण । त्रिवेदीं करिती भजन ।
सर्वदेवस्वरूप हरि पूर्ण । यापरी यजन त्रेतायुगीं
॥ २७ ॥
त्रेतायुगीं सर्वही नर । वेदोक्तीं नित्य सादर
।
सर्वही भजनतत्पर । धर्मिष्ठ समग्र अतिधार्मिक ॥
२८ ॥
ते धर्मिष्ठ धार्मिक जन । अष्टधा नामीं नामस्मरण
।
गजरें करिती सदा पठण । तें नामाभिधान ऐक राया ॥ २९
॥
विष्णुर्यज्ञः पृश्निगर्भः सर्वदेव उरुक्रमः
।
वृषाकपिर्जयन्तश्च उरुगाय इतीर्यते ॥ २६ ॥
विष्णु यज्ञ पृश्र्निजन्म । सर्वदेव उरुक्रम ।
वृषाकपि जयंतनाम । उरुगाय परम नामें स्मरती ॥ ३३०
॥
व्दापरीं भगवध्द्यान । ते युगींचें पूजाविधान
।
भक्त कैसें करिती भजन । नामस्मरण तें ऐक ॥ ३१ ॥
द्वापरे भगवाञ्श्यामः पीतवासा निजायुधः ।
श्रीवत्सादिभिरङ्कैश्च लक्षणैरुपलक्षितः ॥ २७
॥
व्दापरीं घनश्यामवर्ण । अतसीपुष्पप्रभासमान ।
पीतांबरपरिधान । श्रीवत्सचिन्हअंकित ॥ ३२ ॥
शंख-चक्र-पद्म-गदा । चारी भुजा सायुधा ।
इहीं लक्षणीं गोविंदा । लक्षिती सदा निजभक्त ॥ ३३
॥
तं तदा पुरुषं मर्त्या महाराजोपलक्षणम् ।
यजन्ति वेदतन्त्राभ्यां परं जिज्ञासवो नृप ॥ २८
॥
शशांकछत्र मणि चामर । राजलक्षणीं राजोपचार ।
यापरी व्दापरींचे नर । अतिसादर पूजेसी ॥ ३४ ॥
शीघ्र पावावया परात्पर । वैदिक तांत्रिक पूजा मिश्र
।
तत्वजिज्ञासु करिती नर । भजनतत्पर या रीतीं ॥ ३५
॥
ते काळीचें नामस्मरण । जेणें होई कलिमलदहन ।
त्या नामांचें अभिधान । ऐक सांगेन नृपनाथा ॥ ३६ ॥
नमस्ते वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च ।
प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नमः ॥ २९
॥
’वासुदेवा’ तुज लोटांगण । ’संकर्षणा’ तुज नमन ।
’प्रद्युम्रा’ प्रणाम पूर्ण । अभिनंदन ’अनिरुध्दा’
॥ ३७ ॥
नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने ।
विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नमः ॥ ३० ॥
’नारायणा’ ऋषिवरा । ’महापुरुषा’ सुरेंद्रा ।
’विश्र्वरूपा’ विश्र्वेश्र्वरा’ । महात्म्या
श्रीवरा नमन तुज ॥ ३८ ॥
’सर्व भूतीं तूं भूतात्मा’ । तुज नमो पुरुषोत्तमा
।
व्दापरीं ऐशिया नामां । नृपोत्तमा सदा स्मरती ॥
३९ ॥
त्या नामांच्या पाठा । तेणें देवासी संतोष मोठा
।
वेगीं सांडोनि वैकुंठा । धावे अवचटा कीर्तनामाजीं
॥ ३४० ॥
इति द्वापर उर्वीश स्तुवन्ति जगदीश्वरम् ।
नानातन्त्रविधानेन कलावपि तथा शृणु ॥ ३१ ॥
यांहीं नामीं स्तुतिस्तवन । व्दापरींचे करिती जन
।
आतां कलियुगींचें भजन । तंत्रोक्त विधान ऐक राया
॥ ४१ ॥
कृष्णवर्णं त्विषाकृष्णं साङ्गोपाङ्गास्त्रपार्षदम्
।
यज्ञैः सङ्कीर्तनप्रायैर्यजन्ति हि सुमेधसः ॥
३२ ॥
कलियुगीं श्रीकृष्णदेवो । वर्णूं कृष्णवर्णप्रभावो
।
प्रभा इंद्रनीळकीळ-समुदावो । मूर्ती तशी पहा हो
शोभायमान ॥ ४२ ॥
मूर्ति सर्वावयवीं साग्ड़ । वेणुविषाणादि उपांग
।
चारी भुजा पराक्रमी चांग । आयुधें अव्यंग शंखचक्रादिक
॥ ४३ ॥
पृष्ठभागीं निजपार्षद । नंदसुनंदादि सायुध ।
कलियुगीं प्रज्ञाप्रबुध्द । यापरी गोविंद चिंतिती
सदा ॥ ४४ ॥
मधुपर्कादिक विधान । साग्ड़ केलें जें पूजन ।
तेंही मानोनियां गौण । आवडे कीर्तन कलियुगीं कृष्णा
॥ ४५ ॥
नवल कैसें राजाधिराजा । कीर्तन तेचि महापूजा ।
ऐशी आवडी अधोक्षजा । कीर्तनें गरुडध्वजा उल्हासु
सदा ॥ ४६ ॥
कीर्तन पढियें गोविंदा । यालागीं सन्मानी नारदा
।
तो कृष्णकीर्ती पढे सदा । नामानुवादा गर्जतु ॥ ४७
॥
कीर्तन करितां नामानुवाद । संकटीं रक्षिला प्रल्हाद
।
कीर्तनें तुष्टे गोविंद । छेदी भवबंध दासांचा ॥
४८ ॥
गजेंद्रें नामस्मरण । करितां पावला नारायण ।
त्याचें तोडोनि भवबंधन । निजधामा आपण स्वयें नेला
॥ ४९ ॥
अधमाधम अतिविखटी । तोंडा रामु आला अवचटीं ।
ते गणिका कीं वैकुंठीं । कृष्णें नामासाठीं सरती
केली ॥ ३५० ॥
महादोषांचा मरगळा । अतिनष्ट अजामेळा ।
तोही नामें निर्मळ केला । प्रतापु आगळा नामाचा ॥
५१ ॥
नामें विनटलीं गोविंदीं । ते संकटीं राखिली द्रौपदी
।
नाम तोडी आधिव्याधी । जाण त्रिशुध्दी दासांची ॥
५२ ॥
अंतरशुध्दीचें कारण । मुख्यत्वें हरिकीर्तन ।
नामापरतें साधन । सर्वथा आन असेना ॥ ५३ ॥
कीर्तनीं हरीची आवडी कैशी । वत्सालागीं धेनु जैशी
।
कां न विसंबे जेवीं माशी । मोहळासी क्षणार्ध ॥ ५४
॥
तेवीं नाम स्मरतया भक्ता । अतिशयें आवडी अच्युता
।
दासांची अणुमात्र अवस्था । निजांगें सर्वथा निवारी
स्वयें ॥ ५५ ॥
यालागी हरिकीर्तनीं गोडी । जयासी लागली धडफुडी
।
त्यासी नाना साधनांच्या वोढी । सोसावया सांकडीं
कारण नाहीं ॥ ५६ ॥
ज्यासी कीर्तनीं कथाकथनीं । चौगुण आल्हाद उपजे
मनीं ।
तो उध्दरला सर्व साधनीं । पवित्र अवनी त्याचेनी
॥ ५७ ॥
एकचि जरी नाम वाचे । सदा वसे श्रीरामाचें ।
तरी पर्वत छेदोनि पापाचे । परमानंदाचें निजसुख
पावे ॥ ५८ ॥
आवडीं करितां हरिकीर्तन । हृद्यीं प्रगटे श्रीजनार्दन
।
त्याहोनि श्रेष्ठ साधन । सर्वथा आन असेना ॥ ५९ ॥
थोर कीर्तनाचें सुख । निष्ठा तुष्टे यदुनायक ।
कीर्तनें तरले असंख्य । साबडे लोक हरिनामें ॥ ३६०
॥
यालागीं कीर्तनाहूनि थोर । आन साधन नाहीं सधर ।
मा कवण हेतू पामर । कीर्तन नर निंदिती ॥ ६१ ॥
एवं नामकीर्तनीं विमुख । ते स्वप्नींही न देखती
सुख ।
कीर्तनव्देषें मूर्ख । अतिदुःख भोगिती ॥ ६२ ॥
ज्यांचे हृद्यीं व्देषसंचार । जळो जळो त्याचा
आचार ।
सर्व काळ व्देषी नर । दुःख दुस्तर भोगिती ॥ ६३ ॥
कलियुगीं जे बुध्दिमंत । ते नामकीर्तनीं सदा निरत
।
गौरवूनि नाम स्मरत । हर्षयुक्त सप्रेम ॥ ६४ ॥
; नाना अवतार अतिगहन । त्यांत श्रीराम कां भगवान्
कृष्ण ।
यांचें चरित्र अतिपावन । त्यांचें चरणवंदन सांगत
॥ ६५ ॥
ध्येयं सदा परिभवघ्नमभीष्टदोहं । तीर्थास्पदं
शिवविरिञ्चिनुतं शरण्यम् ।
भृत्यार्तिहं प्रणतपाल भवाब्धिपोतं । वन्दे महापुरुष
ते चरणारविन्दम् ॥ ३३ ॥
लय लक्षें ध्यानलक्षणें । देव देवी ध्येय ध्यानें
।
तृणप्राय केलीं जेणें । हरिचरणस्मरणें तत्काळ ॥
६६ ॥
यालागीं ध्यानासी तें वरिष्ठ । ध्यातां छेदी कल्पनादि
कष्ट ।
भक्तांचें अतिअभीष्ट । मनोरथ इष्ट सदा पुरवी ॥
६७ ॥
नित्य ध्यातां हरीचे चरण । करी भक्तदेहरोगदुःखहरण
।
इतुकेंच राया नव्हे जाण । करी निर्दळण भवरोगा ॥ ६८
॥
भक्तांचे पुरवी मनोरथ । ते तूं म्हणसी विषययुक्त
।
परमानंदें नित्य तृप्त । निववी निजभक्त चरणामृतें
॥ ६९ ॥
वानूं चरणांची पवित्रता । शिवु पायवणी वाहे माथां
।
जे जन्मभूमी सकळ तीर्थां । पवित्रपण भक्तां चरणध्यानें
॥ ३७० ॥
अवचटें लागल्या चरण । पवित्र झाले पाषाण ।
मा जे जाणोनि करिती ध्यान । त्यांचें पवित्रपण काय
वानूं ॥ ७१ ॥
जो सदा शत्रुत्वें वर्ततां । जेणें चोरून नेली निजकांता
।
त्याच्या बंधू शरणागता । दिधली आत्मता निजभावें
॥ ७२ ॥
कोरडी आत्मतेची थोरी । तैशी नव्हे गा नृपकेसरी ।
देऊनि सुवर्णाची नगरी । अचळतेवरी स्थापिला ॥ ७३
॥
यालागीं शरणागतां शरण्य । सत्य जाण हरीचे चरण ।
यापरतें निर्भय स्थान । नाहीं आन निजभक्तां ॥ ७४
॥
भक्तांची अणुमात्र व्यथा । क्षण एक न साहवे भगवंता
।
प्रल्हादाची अतिदुःखता । होय निवारिता निजांगें
॥ ७५ ॥
दावाग्नि गिळूनि अंतरीं । गोपाळ राखिले वनांतरीं
।
पांडव जळतां जोहरीं । काढिले बाहेरी विवरव्दारें
॥ ७६ ॥
करूनि सर्वांगाचा वोढा । नित्य निवारी भक्तांची
पीडा ।
जो कां भक्तांचिया भिडा । रणरंगीं फुडां वागवी रथु
॥ ७७ ॥
ते चरण वंदितां साष्टांगीं । भक्तां प्रतिपाळी
उत्संगी ।
ऐसी प्रणतपाळु कृपावोघीं । दुसरा जगीं असेना ॥ ७८
॥
तरावया भवाब्धि प्रबळ । चरणांची नाव अडंडळ ।
अनन्यशरण सकळ । तारी तत्काळ चरणानुरागें ॥ ७९ ॥
ते महापुरुषाचे श्रीचरण । शरणागता निजशरण्य ।
ज्यांचें सनकादिक ध्यान । करिती अभिवंदन सभ्दावें
॥ ३८० ॥
अगाध चरणांचें महिमान । वानितां वेदां पडिलें मौन
।
ब्रह्मा सदाशिव आपण । करितां स्तवन तटस्थ ठेले ॥
८१ ॥
अगम्य अतर्क्य श्रीचरण । जाणोनि ब्रह्मादिक ईशान
।
साष्टांगें अभिवंदन । करूनियां स्तवन करिती ऐसें
॥ ८२ ॥
त्यक्त्वा सुदुस्त्यजसुरेप्सितराज्यलक्ष्मीं
। धर्मिष्ठ आर्यवचसा यदगादरण्यम् ।
मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधावद् । वन्दे महापुरुष
ते चरणारविन्दम् ॥ ३४ ॥
जे राज्यश्रियेकारणें । अमर लोलंगत मनें ।
तें राज्य श्रीरामें त्यागणें । वचनाकारणें पित्याच्या
॥ ८३ ॥
श्रीराम धर्मिष्ठ चोख । पितृवचनप्रतिपाळक ।
उभ्दट राज्य सांडोनि देख । निघे एकाएक वनवासा ॥
८४ ॥
वनवासा चरणीं जातां । सवें घेतली प्रिया सीता ।
येणें बोलें स्त्रीकामता । श्रोतीं सर्वथा न मानावी
॥ ८५ ॥
तरी केवळ स्त्री नव्हे सीता । ते निजभक्त जाण तत्वतां
।
सांडूनि राजभोगा समस्तां । सेवेच्या निजस्वार्था
वना आली ॥ ८६ ॥
राज्यीं असतां रघुवीरें । दास्य दासां वांटलें
अधिकारें ।
ते मी एकली एकसरें । सेवा वनांतरीं अवघीचि करीन ॥
८७ ॥
ते सेवा यावया हाता । सकळ सेवेच्या निजस्वार्था
।
चरणचालीं चालोनि सीता । आली तत्वतां वनवासासी ॥
८८ ॥
कैसें श्रीरामसेवेचें सुख । चरणीं चालतां नाठवे
दुःख ।
विसरली मायामाहेरपक्ष । अत्यंत हरिख सेवेचा ॥ ८९
॥
ऐशिया मनोगत-सभ्दावा । वना आली करावया सेवा ।
श्रीराम जाणे भक्तभावा । येरां देवां दानवां कळेना
॥ ३९० ॥
निजभक्तांचें मनोगत । जाणता एक रघुनाथ ।
कां श्रीरामसेवेचा स्वार्थ । जाणती निजभक्त भजनानंदें
॥ ९१ ॥
भगवभ्दजनाचें सुख । भक्त जाणती भाविक ।
भावेंवीण भजनसुख । अनोळखी अभाविकां ॥ ९२ ॥
पूर्ण भाविक भक्त सीता । हें कळलेंसे रघुनाथा ।
यालागीं तिचिया वचनार्था । होय धांवता मृगामागें
॥ ९३ ॥
मायिक मृगाचें सुवर्णभान । जरी जाणे रघुनंदन ।
तरी भक्तलळे पाळण । करी धावन मृगामागें ॥ ९४ ॥
बाळकाचेनि छंदें जाण । जेवी माउली नाचे आपण ।
तेवीं मायामृगापाठीं धावन । करी रघुनंदन निजभक्तवाक्यें
॥ ९५ ॥
जो राम वानरांच्या गोष्टी । ऐकतां विकल्प न धरीं
पोटीं ।
तो सीतेच्या वचनासाठीं । धांवे मृगापाठीं नवल कायी
॥ ९६ ॥
भलतैसें भक्तवचन । मिथ्या न म्हणे रघुनंदन ।
यालागीं निजचरणीं धावन । करी आपण मृगामागें ॥ ९७
॥
एवं भक्तवाक्यें उठाउठी । जो पायीं धांवे मृगासाठीं
।
ज्याचे चरणरेणु अणुकुटी । वंदिती मुकुटीं शिवादि
सर्व ॥ ९८ ॥
तो मृगामागें धांवतां जाण । पावन केले पाषाण ।
त्याच्या चरणां अनन्य शरण । अभिवंदन सभ्दावें ॥
९९ ॥
एवं महापुरुषाचे चरण । अभिवंदनें करिती स्तवन ।
कलियुगीं कीर्तनें जन । परम पावन नित्ययुक्त ॥ ४००
॥
एवं युगानुरूपाभ्यां भगवान्युगवर्तिभिः ।
मनुजैरिज्यते राजन्श्रेयसामीश्वरो हरिः ॥ ३५ ॥
एवं कृतादि-कलियुगवरी । इहीं नामीं रूपीं अवतारीं
।
सभ्दावें तैंच्या नरीं । भजिजे श्रीहरी श्रेयार्थ
॥ १ ॥
त्यांमाजीं कलियुगाची थोरी । वानिजे सभ्दावें ऋषीश्र्वरीं
।
येथें हरिकीर्तनावरी । मुक्ती चारी वोळगण्या ॥
२ ॥
कलिं सभाजयन्त्यार्या गुण ज्ञाः सारभागिनः ।
यत्र सङ्कीर्तनेनैव सर्वस्वार्थोऽभिलभ्यते ॥
३६ ॥
अवधारीं राया सर्वज्ञा । धन्य धन्य कलियुग जाणा
।
जेथ सर्व स्वार्थ हरिकीर्तना-। नामस्मरणासाठीं
होती ॥ ३ ॥
कलियुगीं दोष बहुत । केवीं कीर्तनें होय स्वार्थ
।
तेथें दोषत्यागें जे गुण घेत । ते नित्यमुक्त हरिकीर्तनीं
॥ ४ ॥
हरिकीर्तनें शुध्द चित्त । दोषत्यागें गुण संग्रहीत
।
ऐसे सारभागी कलियुगांत । परममुक्त हरिकीर्तने ॥
५ ॥
कलीच्या गुणांतें जाणते । नामें मोक्ष जोडणें येथें
।
जाणोनि करिती कीर्तनातें । ते जाण निश्र्चितें
नित्यमुक्त ॥ ६ ॥
कलियुगीं हेंचि सार । नाम स्मरावें निरंतर ।
करिती नामाचा निजगजर । ते मुक्त नर नृपनाथा ॥ ७ ॥
स्ंमत श्लोक - ध्यायन् कृते यजन्यज्ञैस्त्रेतायां
द्वापरेऽर्चयन् । यदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम्
॥
कृतयुगीं शमदमादिसाधन । त्रेतायुगीं वेदोक्त यज्ञ
।
व्दापरीं आगमोक्त पूजन । तंत्रविधान विधियुक्त
॥ ८ ॥
यापरी त्रियुगीं जना । परम संकट साधना ।
करितांही परी मना । अणुमात्र जाणा उपरमु नव्हे ॥
९ ॥
तीं अवघींच साधनें । कलीनें लाजविलीं कीर्तनें
।
जेथ गातां नाचतां आपणें । वश्य करणें परमात्मा ॥
४१० ॥
आखरीं हुंबळी गुणें । ऐकतां गोवळांचें गाणें ।
देव भुलला जीवेंप्राणें । त्यांसवें नाचणें स्वानंदें
॥ ११ ॥
कृष्णा कान्हो गोपाळा । या आरुष नामांचा चाळा ।
घेऊन गर्जती वेळोवेळां । तेणें घनसांवळा सुखावे
॥ १२ ॥
तेणें सुखाचेनि संतोषें । देवो परमानंदें उल्हासे
।
एवं कलियुगीं कीर्तनवशें । भक्त अनायासें उध्दरती
॥ १३ ॥
कीर्तनआवर्तनमेळीं । जळती पापांच्या वडवाळी ।
भक्त उध्दरती तत्काळीं । हरिनामें कलि दाटुगा ॥
१४ ॥
कलियुगीं हेचि थोरी । नामसंकीर्तनावारी ।
चहूं वर्णां मुक्त करी । तेथ न विचारी स्त्री शूद्र
॥ १५ ॥
वेदु अत्यंत कृपणु जाला । त्रिवर्णांचे कानीं लागला
।
स्त्रीशूद्रादिकांसी अबोला । धरूनि ठेला अद्यापि
॥ १६ ॥
तें वेदाचें अतिन्यून । उध्दरीं हरिनामकीर्तन ।
स्त्री शूद्र अंत्यज जन । उध्दरण हरिनामें ॥ १७ ॥
कीर्तनें स्वधर्मु वाढे । कीर्तनें स्वधर्मु जोडे
।
कीर्तनें परब्रह्म आतुडे । मुक्ति कीर्तनापुढें
लाजोनि जाय ॥ १८ ॥
कीर्तनानंदें चारी मुक्ति । हरिभक्तांतें वरूं
येती ।
भक्त त्यांतें उपेक्षिती । तरी पायां लागती दास्यत्वें
॥ १९ ॥
एवढी कलियुगीं प्रचीती । कीर्तनाची परम ख्याती
।
राया जाण गा निश्र्चितीं । विकल्प चित्तीं झणें
धरिसी ॥ ४२० ॥
कृतत्रेताव्दापारासी । निषेधु नाहीं नामासी ।
कलियुगीं नामापाशीं । चारी मुक्ती दासी स्वयें
होती ॥ २१ ॥
न ह्यतः परमो लाभो देहिनां भ्राम्यतामिह ।
यतो विन्देत परमां शान्तिं नश्यति संसृतिः ॥ ३७
॥
जे जन्ममरणांच्या आवर्तीं । पडिले संसारी सदा भ्रमती
।
त्या प्राणियां कलियुगाप्रती । कीर्तनें गती नृपनाथा
॥ २२ ॥
कलियुगीं कीर्तनासाठीं । संसाराची काढूनि कांटी
।
परमशांतिसुखसंतुष्टीं । पडे मिठी परमानंदीं ॥ २३
॥
ऐसा कीर्तनीं परम लाभु । शिणतां सुरनरां दुर्लभु
।
तो कलियुगीं झाला सुलभु । यालागी सभाग्यां लोभु
हरिकीर्तनीं ॥ २४ ॥
’कीर्तनास्तव चारी मुक्ती । भक्तांपासीं वोळंगती
।
हें न घडे ’ कोणी म्हणती । ऐक ते स्थिती नृपनाथा ॥
२५ ॥
कीर्तनीं हरिनामाचा पाठा । तेणें देवासी संतोष
मोठा ।
वेगीं सांडोनि वैकुंठा । धांवे अवचटा कीर्तनामाजीं
॥ २६ ॥
हरिकीर्तना लोधला देवो । विसरला वैकुंठा जावों
।
तोचि आवडला ठावो । भक्तभावो देखोनी ॥ २७ ॥
जेथ राहिला यदुनायक । तेथेचि ये वैकुंठलोक ।
यापरी मुक्ति ’सलोक’ । कीर्तनें देख पावती भक्त
॥ २८ ॥
नामकीर्तन-निजगजरीं । भक्तां निकट धांवे श्रीहरी
।
तेचि ’समीपता’ मुक्ति खरी । भक्तांच्या करीं हरिकीर्तनें
॥ २९ ॥
कीर्तनें तोषला अधोक्षज । भक्ता प्रत्यक्ष गरुडध्वज
।
श्याम पीतवासा चतुर्भुज । तें ध्यान सहज ठसावे ॥
४३० ॥
भक्तु कीर्तन करी जेणें ध्यानें । तें ध्यान दृढ
ठसावें मनें ।
तेव्हां देवाचीं निजचिन्हें । भक्तें पावणें संपूर्ण
॥ ३१ ॥
श्याम चतुर्भुज पीतांबरधारी । शंखचक्रादि आयुधें
करीं ।
हे ’सरूपता’ भक्तातें वरी । कीर्तनगजरीं भाळोनी
॥ ३२ ॥
तेव्हां देव भक्त समसमान । समान अवयव सम चिन्ह ।
भावें करितां हरिकीर्तन । एवढें महिमान हरिभक्तां
॥ ३३ ॥
दोघां एकत्र रमा देखे । देवो कोण तेंही नोळखे ।
ब्रह्मा नमस्कारीं चवके । देवो तात्विकें न कळे
त्यासी ॥ ३४ ॥
भावें करितां हरिकीर्तन । तेणें संतोषे जनार्दन
।
उभयतां पडे आलिंगन । मिठी परतोन सुटेना ॥ ३५ ॥
तेव्हां सबाह्यांतरीं । देवो प्रगटे चराचरीं ।
दुजें देखावया संसारीं । सर्वथा उरी उरेना ॥ ३६ ॥
वृत्ति स्वानंदीं निमग्न । परतोनि कदा नव्हे भिन्न
।
’सायुज्यमुक्ति’ या नांव पूर्ण । जेणें दुजेपण
असेना ॥ ३७ ॥
ऐशी लाहूनि पूर्ण सायुज्यता । तो जैं करी हरिकथा
।
ते कथेची तल्लीनता । जीवां समस्तां अतिप्रिय ॥ ३८
॥
यापरी हरिकीर्तनापासीं । चारी मुक्ती होती दासी
।
भक्त लोधले हरिभजनसी । सर्वथा मुक्तीसी न घेती ॥
३९ ॥
एवं योगयागादि तपसाधनें । पोरटीं केलीं हरिकीर्तनें
।
कलियुगीं नामस्मरणें । जड उध्दारणें हरिकीर्तनीं
॥ ४४० ॥
कृतादिषु प्रजा राजन्कलाविच्छन्ति सम्भवम् ।
कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणाः ॥ ३८ ॥
कीर्तनासाठीं चारी मुक्ति । हेचि कलियुगीं मुख्य
भक्ति ।
यालागीं इंद्रादि देवपंक्ति । जन्म इच्छिती कलियुगीं
॥ ४१ ॥
स्वर्ग नव्हे भोगस्थान । हें विषयाचें बंदिखान
।
कलियुगीं सभाग्य जन । जन्मोनि कीर्तन हरीचें करिती
॥ ४२ ॥
जेथीच्या जन्मा देव सकाम । तेथ कृतादि युगींचे उत्तमोत्तम
।
प्रजा अवश्य वांछिती जन्म । कीर्तनधर्म निजभजना
॥ ४३ ॥
कृतयुगींचे सभाग्य जन । यागीं पावले स्वर्गस्थान
।
तेही कलियुगीचें जाण । जन्म आपण वांछिती ॥ ४४ ॥
कृत त्रेत आणि व्दापर । तेथीलही मुख्य नर ।
कलियुगीं जन्म तत्पर । निरंतर वांछिती ॥ ४५ ॥
तैंचे लोक करिती गोष्टी । चारी पुरुषार्थ कीर्तनासाठीं
।
कलियुगीं हे महिमा मोठी । धन्य धन्य सृष्टीं कलियुग
॥ ४६ ॥
जे असती धन्यभागी । ते जन्म पावती कलियुगीं ।
ऐसें कलीच्या जन्मालागीं । नर-सुर-उरगीं उत्कंठा
॥ ४७ ॥
तरावया दीन जन । कलीमाजीं श्रीनारायाण् ।
नामें छेदी भवबंधन । तारी हरिकीर्तन सकळांसी ॥ ४८
॥
यालागीं कलिमाजीं पाहीं । श्रध्दा हरिकीर्तनाच्या
ठायीं ।
जन तरती सुखोपायीं । संदेहो नाहीं नृपनाथा ॥ ४९ ॥
कलियुगीं बहुसाल नर । होतील नारायणीं तत्पर ।
भक्तीचें भोज विचित्र । स्त्रीशूद्र माजविती ॥
४५० ॥
क्वचित्क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिशः ।
ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी ॥ ३९ ॥
कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ।
ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर ।
प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशयाः ॥ ४० ॥
विशेषें द्रविड देशाचे ठायीं । अतिशयें भक्ति वाढेल
पाहीं ।
तेथेंही तीर्थविशेष भुयी । ते ते ठायीं अतिउत्कट
॥ ५१ ॥
ताम्रपर्णीच्या तीरीं । हरिभक्तीची अगाध थोरी ।
कृतमालेच्या परिसरीं । उत्साहेंकरीं हरिभक्ति
नांदे ॥ ५२ ॥
निर्मळजळा पयस्विनी । जीचिये पयःप्राशनीं ।
वृत्ति वाढे हरिचरणीं । दृढ भगवभ्दजनीं बुध्दी
॥ ५३ ॥
देखतां कावेरीची थडी । पळती पापांचिया कोडी ।
जेथ श्रीरंग वसे आवडीं । तेथें भक्ति दुथडी उभ्दट
नांदे ॥ ५४ ॥
प्रतीचीमाजीं देतां बुडी । चित्तशुध्दि जोडे रोकडी
।
भजन वाढे चढोवढी । भक्तीची गुढी वैकुंठीं उभारे
॥ ५५ ॥
ऐकें नरवरचूडामणी । या पंचनदींचिया तीर्थस्त्रानीं
।
अथवा पयःप्राशनीं । भगवभ्दजनीं दृढ बुध्दी ॥ ५६
॥
या तीर्थांचें केल्या दर्शन । होय कलिमलक्षालन
।
केल्या स्त्रान पयःप्राशन । भगवभ्दजन उल्हासे ॥
५७ ॥
दर्शन स्पर्शन स्त्रान । या तीर्थींचें करितां
जाण ।
वासुदेवीं निर्मळ भजन । नित्य नूतन दृढ वाढे ॥ ५८
॥
यापरी जे भगवभ्दक्त । ते ऋणत्रयासी निर्मुक्त ।
सुरनरपितरां पंगिस्त । हरिभक्त कदा नव्हती ॥ ५९
॥
देवर्षिभूताप्तनृणां पित्ईणां न किङ्करो नायमृणी
च राजन् ।
सर्वात्मना यः शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य
कर्तम् ॥ ४१ ॥
शरणागता निजशरण्य । मुकुंदाचे श्रीचरण ।
सभ्दावें रिघाल्या शरण । जन्ममरण बाधीना ॥ ४६० ॥
जेथ बाधीना जन्ममरण । तेथें देव-ऋषि-आचार्य-पितृगण
।
यांच्या ऋणांचा पाड कोण । ते झाले उत्तीर्ण भगवभ्दजनें
॥ ६१ ॥
जो विनटला हरिचरणीं । तो कोणाचा नव्हे ऋणी ।
जेवीं परिसाचिये मिळणीं । लोह काळेपणीं निर्मुक्त
॥ ६२ ॥
सकळ पापांपासूनी । सुटिजे जेवीं गंगास्त्रानीं
।
तेवीं विनटल्या हरिचरणीं । निर्मुक्त त्रैऋणीं
भगवभ्दक्त ॥ ६३ ॥
भावें करितां भगवभ्दक्ती । सकळ पितर उध्दरती ।
ऋषीश्र्वरां नित्य तृप्ती । भगवभ्दक्ति-स्वानंदें
॥ ६४ ॥
स्वानंदें भगवभ्दक्ती । तेणें सर्व भूतें सुखी
होती ।
पुत्रें केल्या भगवभ्दक्ती । आप्त उध्दरती मातापितरें
॥ ६५ ॥
सकळ देवांचा नियंता । अतिउल्हासें त्यातें भजतां
।
देवऋणाची वार्ता । भगवभ्दक्तां बाधीना ॥ ६६ ॥
ज्यांसी अनन्य भगवभ्दजन । ते कदा नव्हती कर्माधीन
।
कर्म ज्याचे आज्ञाधीन । त्या हरीसी शरण जो झाला ॥
६७ ॥
तो नव्हे कर्माचा सेवक । नव्हे देवांचा पाइक ।
नव्हे प्राकृताचा रंक । अनन्य भाविक हरिभक्त ॥ ६८
॥
जो हरीचा शरणागत । तो कोणाचा नव्हे अंकित ।
कर्माकर्मीं तो अलिप्त । नित्यमुक्त ऋणत्रयासी
॥ ६९ ॥
वासुदेव सर्वां भूतीं । हे दृढ ठसावे प्रतीती ।
यालागीं अलिप्त कर्मगती । सकळ ऋणनिर्मुक्ती भगवभ्दक्तां
॥ ४७० ॥
स्वपादमूलम्भजतः प्रियस्य त्यक्तान्यभावस्य हरिः
परेशः ।
विकर्म यच्चोत्पतितं कथञ्चिद्धुनोति सर्वं हृदि
सन्निविष्टः ॥ ४२ ॥
सांडूनि देहाच्या अभिमाना । त्यजूनि देवतांतरभजना
।
जे अनन्य शरण हरिचरणां । ते कर्मबंधना नातळती ॥ ७१
॥
यापरी जे अनन्य शरण । तेचि हरीसी पढियंते पूर्ण ।
हरिप्रियां कर्मबंधन । स्वप्नींही जाण स्पर्शों
न शके ॥ ७२ ॥
राया म्हणसी ’भगवभ्दक्त । विहितकर्मीं नित्यनिर्मुक्त
’ ।
ते जरी विकर्म आचरत । तरी प्रायश्र्चित्त न बाधी
त्यांसी ॥ ७३ ॥
जेवीं पंचाननाचें पिलें । न वचे मदगजांचेनि वेढिलें
।
तेवीं हरिप्रियीं विकर्म केलें । त्यांसी न वचे
बांधिलें यमाचेनि ॥ ७४ ॥
स्मरतां एक हरीचें नाम । महापातक्यां वंदी यम ।
मा हरीचे पढियंते परम । तयां विकर्में यम केवीं दंडी
॥ ७५ ॥
आशंका ॥ ’वेदाज्ञा विष्णूची परम । वेदें विहिलें
धर्माधर्म ।
भक्त आचरतां विकर्म । केवीं वेदाज्ञानेम न बाधी
त्यांसी ’ ॥ ७६ ॥
जेवीं रायाचा सेवक आप्त । ति व्दारपाळां नव्हे अंकित
।
तेथ रायाचा पढियंता सुत । त्यांचा पंगिस्त तो केवीं
होय ॥ ७७ ॥
हरिनामाचें ज्यासी स्मरण । वेद त्याचे वंदी चरण
।
मा जो हरीचा पढियंता पूर्ण । त्यासी वेदविधान कदा
न बाधी ॥ ७८ ॥
भक्तापासूनि विकर्मस्थिती । कदा न घडे गा कल्पांतीं
।
अवचटें घडल्या दैवगतीं । त्या कर्मा निर्मुक्ति
अच्युतस्मरणें ॥ ७९ ॥
बाधूं न शके कर्माकर्म । ऐसा कोण भागवतधर्म ।
ते भक्तीचें निजवर्म । उत्तमोत्तम अवधारीं ॥ ४८०
॥
त्यजूनि देहाभिमानवोढी । सर्वां भूतीं हरिभक्ति
गाढी ।
तो कर्माकर्में पायीं रगडी । मुक्ति पाय झाडी निजकेशीं
॥ ८१ ॥
तो ज्याकडे कृपादृष्टीं पाहे । त्याचें निर्दळे
भवभये ।
तो जेथ म्हणे राहें । तेथें लाहे मुक्तिसुख ॥ ८२
॥
त्याचेनि अनुग्रहकरीं । देव प्रगटे दीनाच्या अंतरीं
।
त्याच्या कर्माकर्माची बोहरी । स्वयें श्रीहरी
करूं लागे ॥ ८३ ॥
जेवीं प्रगटल्या दिनमणी । अंधार जाय पळोनी ।
राम प्रगटल्या हृद्यभुवनीं । कर्माकर्मधुणी सहजचि
॥ ८४ ॥
भगवंताची नामकीर्ति । याचि नामें परम भक्ति ।
भक्तीपाशीं चारी मुक्ति । दासीत्वें वसती नृपनाथा
॥ ८५ ॥
ऐकोनि भक्तीची पूर्ण स्थिती । रोमांचित झाला नृपती
।
आनंदाश्रु नयनीं येती । सुखावलिया वृत्तीं डुल्लतु
॥ ८६ ॥
आंगतां वैदेहाची स्थिती । नारदु सुखावे निजचित्तीं
।
तो उल्हासें वसुदेवाप्रती । सांगे समाप्ति इतिहासाची
॥ ८७ ॥
श्रीनारद उवाच ।
धर्मान् भागवतानित्थं श्रुत्वाथ मिथिलेश्वरः
।
जायन्तेयान् मुनीन् प्रीतः सोपाध्यायो ह्यपूजयत्
॥ ४३ ॥
नारद इतिहास सांगतु । तेवींच आनंदें डुल्लतु ।
तेणें आनंदें बोलतु । भक्तीचें मथितु वसुदेवाप्रती
॥ ८८ ॥
यापरी जयंतीसुतीं । भगवंताची उभ्दट भक्ती ।
सांगितली परम प्रीतीं । मिथिलेशाप्रती निजबोधें
॥ ८९ ॥
ऐकोनि त्यांचिया वचना । सुख जाहलें विदेहाचिया
मना ।
मग अतिप्रीतीं पूजना । जयंतीनंदनां पूजिता झाला
॥ ४९० ॥
श्रवणें जाहली अतिविश्रांती । तेणें पूजेलागीं
अतिप्रीती ।
विदेहा उल्हासु चित्तीं । स्वानंदस्थितीं पूजिता
झाला ॥ ९१ ॥
पूजेचा परम आदरु । जयंतीनंदना केला थोरु ।
उपाध्याय जो अहल्याकुमरु । तेणेंही अत्यादरु पूजेसी
केला ॥ ९२ ॥
ततोऽन्तर्दधिरे सिद्धाः सर्वलोकस्य पश्यतः ।
राजा धर्मानुपातिष्ठन्नवाप परमां गतिम् ॥ ४४ ॥
यापरी ते भागवतश्रेष्ठ । नवही जण अतिवरिष्ठ ।
समस्तां देखतांचि स्पष्ट । झाले अदृष्ट ऊर्ध्वगमनें
॥ ९३ ॥
ते भागवतधर्मस्थितीं । अनुष्ठूनि भगवभ्दक्ती ।
राजा पावला परम गती । पूर्णप्राप्ती निजबोधें ॥
९४ ॥
भावें करितां भगवभ्दक्ती । देहीं प्रगटे विदेहस्थिती
।
ते पावोनि नृपती । परम विश्रांती पावला ॥ ९५ ॥
त्वमप्येतान् महाभाग धर्मान् भागवतान् श्रुतान्
।
आस्थितः श्रद्धया युक्तो निःसङ्गो यास्यसे परम्
॥ ४५ ॥
सकळ भाग्यांचिया पंक्ती । जेथें ठाकल्या येती विश्रांती
।
ते वसुदेवा भाग्यस्थिती । तुझ्या घराप्रती क्रीडत
॥ ९६ ॥
वसुदेवा तुझेनि नांवें । देवातें ’वासुदेव’ म्हणावें
।
तेणें नामाचेनि गौरवें । जनांचे आघवे निरसती दोष
॥ ९७ ॥
येवढ्या भाग्याचा भाग्यनिधि । वसुदेवा तूंचि त्रिशुध्दि
।
तुवां भागवतधर्माचा विधि । आस्तिक्यबुध्दीं अवधारिला
॥ ९८ ॥
श्रध्देनें केलिया वस्तुश्रवणा । मननयुक्त धरावी
धारणा ।
तैं निःसंग होऊनियां जाणा । पावसी तत्क्षणा निजधामासी
॥ ९९ ॥
जया निजधामाच्या ठायीं । कार्य कारण दोन्ही नाहीं
।
त्या परम पदाचे ठायीं । निजसुखें पाहीं सुखरूप होसी
॥ ५०० ॥
युवयोः खलु दम्पत्योर्यशसा पूरितं जगत् ।
पुत्रतामगमद्यद्वां भगवानीश्वरो हरिः ॥ ४६ ॥
तुम्हां दांपत्याचिये कीर्ती । यशासी आली श्रीमंती
।
तुमचे यशें त्रिजगती । परमानंदें क्षिती परिपूर्ण
झाली ॥ १ ॥
ज्यालागीं कीजे यजन । ज्यालागीं दीजे दान ।
ज्यालागीं कीजे तपाचरण । योगसाधन ज्यालागीं ॥ २
॥
जो न वर्णवे वेदा शेषा । जो दुर्लभ सनकादिकां ।
त्या पुत्रत्वें यदुनायका । उत्संगीं देखा खेळविसी
॥ ३ ॥
जो कळिकाळाचा निजशास्ता । जो ब्रह्मादिकांचा नियंता
।
जो संहारकाचा संहर्ता । जो प्रतिपाळिता त्रिजगती
॥ ४ ॥
जो सकळ भाग्याचें भूषण । जो सकळ मंडणां मंडण ।
षडूगुणांचें अधिष्ठान । तो पुत्रत्वें श्रीकृष्ण
सर्वांगीं लोळे ॥ ५ ॥
दर्शनालिङ्गनालापैः शयनासनभोजनैः ।
आत्मा वां पावितः कृष्णे पुत्रस्नेहं प्रकुर्वतोः
॥ ४७ ॥
परब्रह्ममूर्ति श्रीकृष्ण । सादरें करितां अवलोकन
।
तेणें दृष्टि होय पावन । डोळ्यां संपूर्ण सुखावबोधु
॥ ६ ॥
कृष्णमुखींचीं उत्तरें । प्रवेशतां कर्णव्दारें
।
पवित्र झालीं कर्णकुहरें । कृष्णकुमरें अनुवादें
॥ ७ ॥
आळवितां श्रीकृष्ण कृष्ण । अथवा कृष्णेंसीं संभाषण
।
तेणें वाचा झाली पावन । जैसें गंगाजीवन संतप्तां
॥ ८ ॥
नाना यागविधीं यजिती ज्यातें । तेथ न घे जो अवदानातें
।
तो वारितांही दोंहीं हातें । बैसे सांगातें भोजनीं
कृष्ण ॥ ९ ॥
दुर्लभु योगयागीं । तो वेळ राखे भोजनालागीं ।
मुखींचें शेष दे तुम्हांलागीं । लागवेगीं बाललीला
॥ ५१० ॥
तेणें संतप्त संतोखी । तोही ग्रास घाली तुम्हां
मुखीं ।
तुम्हां ऐसें भाग्य त्रिलोकीं । नाहीं आणिकीं अर्जिलें
॥ ११ ॥
तेणें कृष्णशेषामृतें । रसना विटों ये अमृतातें
।
मा इतर रसा गोड तेथें । कोण म्हणतें म्हणावया ॥ १२
॥
तेणें श्रीकृष्णरसशेषें । अंतरशुध्दि अनायासें
।
जें नाना तपसायासें । अतिप्रयासें न लभे कदा ॥ १३
॥
देतां कृष्णाशीं चुंबन । तेणें अवघ्राणें घ्राण
पावन ।
चुंबितांचि निवे मन । स्वानंद पूर्ण उल्हासे ॥ १४
॥
तुम्हां बैसले देखे आसनीं । कृष्ण सवेग ये धांवोनी
।
मग अंकावरी बैसोनी । निजांगमिळणीं निववी कृष्णु
॥ १५ ॥
तेणें श्रीकृष्णाचेनि स्पर्शें । सर्वेंद्रियीं
कामु नासे ।
तेणें कर्मचि अनायासें । होय आपैसें निष्कर्म ॥
१६ ॥
सप्रेमभावें संलग्न । देतां श्रीकृष्णासी आलिंगन
।
तेणें देहाचें देहपण । मीतूंस्फुरण हारपे ॥ १७ ॥
शयनाच्या समयरूपीं । जना गाढ मूढ अवस्था व्यापी
।
ते काळीं तुम्हांसमीपीं । कृष्ण सद्रूपीं संलग्न
॥ १८ ॥
योगी भावना भावून । कर्म कल्पिती कृष्णार्पण ।
तुमचीं सकळ कर्में जाण । स्वयें श्रीकृष्ण नित्यभोक्ता
॥ १९ ॥
पुत्रस्नेहाचेनि लालसें । सकळ कर्में अनायासें
।
स्वयें श्रीकृष्ण सावकाशें । परम उल्हासें अंगीकारी
॥ ५२० ॥
तुमची पवित्रता सांगों कैसी । पवित्र केलें यदुवंशासी
।
पुत्रत्वें पाळूनि श्रीकृष्णासी । जगदुध्दारासी
कीर्ति केली ॥ २१ ॥
नाम घेतां ’वसुदेवसूनु’ । स्मरतां ’देवकीनंदनु’
।
होय भवबंधच्छेदनु । ऐसें पावनु नाम तुमचें ॥ २२ ॥
तुम्ही तरा अनायासीं । हें नवल नव्हे विशेषीं ।
केवळ जे का कृष्णव्देषी । ते वैरी अनायासीं विरोधें
तरती ॥ २३ ॥
वैरेण यं नृपतयः शिशुपालपौण्ड्र । शाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यैः
।
ध्यायन्त आकृतधियः शयनासनादौ । तत्साम्यमापुरनुरक्तधियां
पुनः किम् ॥ ४८ ॥
शिशुपाल दंतवक्र । पौंड्रक-शाल्वादि महावीर ।
कृष्णासीं चालविती वैर । व्देषें मत्सरें ध्यान
करिती ॥ २४ ॥
घनश्याम पीतांबर कटे । विचित्रालंकारीं कृष्णु
नटे ।
गदादि आयुधीं ऐसा वेठे । अतिबळें तगटे रणभूमीसी
॥ २५ ॥
ऐसें वैरवशें उभ्दट । क्रोधें कृष्णध्यान उत्कट
।
ते वैरभावें वरिष्ठ । तद्रूपता स्पष्ट पावले व्देषें
॥ २६ ॥
कंसासी परम भयें जाण । अखंड लागलें श्रीकृष्णध्यान
।
अन्नपान शयनासन । धाकें संपूर्ण श्रीकृष्ण देखे
॥ २७ ॥
कंसास् उर भयावेशें । शिशुपाळादिक महाव्देषें
।
सायुज्य पावले अनायासें । मा श्रध्दाळू कैसे न पावती
मोक्ष ॥ २८ ॥
तुम्ही तरी परम प्रीतीं । चित्तें वित्तें आत्मशक्तीं
।
जीवें वोवाळां श्रीपति । पायां ब्रह्मप्राप्ति
तुमच्या लागे ॥ २९ ॥
पूर्ण प्राप्ति तुम्हांपासीं । ते तुमची न कळे तुम्हांसी
।
बालक मानितां श्रीकृष्णासी । निजलाभासी नाडणें
॥ ५३० ॥
मापत्यबुद्धिमकृथाः कृष्णे सर्वात्मनीश्वरे ।
मायामनुष्यभावेन गूढैश्वर्ये परेऽव्यये ॥ ४९ ॥
तुम्ही बाळकु माना श्रीकृष्ण । हा भावो अतिकृपण
।
तो परमात्मा परिपूर्ण । अवतरला निर्गुण कृष्णावतारें
॥ ३१ ॥
यासी झणें म्हणाल लेकरूं । हा ईश्र्वराचा ईश्र्वरु
।
सर्वात्मा सर्वश्र्वरु । योगियां योगींद्रु श्रीकृष्ण
॥ ३२ ॥
हा अविकारु अविनाशु । परात्परु परमहंसु ।
इंद्रियनियंता हृषीकेशु । जगन्निवासु जगदात्मा
॥ ३३ ॥
मायामनुष्यवेषाकृती । हा भासताहे सकळांप्रती ।
गूढऐश्र्वर्य महामूर्ती । व्यापक त्रिजगतीं गुणातीतु
॥ ३४ ॥
भूभारासुरराजन्य हन्तवे गुप्तये सताम् ।
अवतीर्णस्य निर्वृत्यै यशो लोके वितन्यते ॥ ५०
॥
काळयवनादि असुर । कां जरासंधादि महावीर ।
अथवा राजे अधर्मकर । अतिभूभार सेना ज्यांची ॥ ३५
॥
तो उतरावया धराभार । धर्म वाढवावया निर्विकार ।
संतसंरक्षणीं शार्ग्ड़धर । पूर्णावतार श्रीकृष्ण
॥ ३६ ॥
प्रतिपाळावया निजभक्तांसी । सुख द्यावया साधूंसी
।
अवतरला यदुवंशीं । हृषीकेशी श्रीकृष्ण ॥ ३७ ॥
तो असुरगजपंचाननु । सज्जनवनआनंदघनु ।
तुमच्या उदरीं श्रीकृष्णु । अवतार पूर्णु पूर्णांशेंसीं
॥ ३८ ॥
उध्दरावया त्रिजगती । थोर उदार केली कीर्ती ।
ज्याच्या अवताराची ख्याती । पवाडे पढती ब्रह्मादिक
॥ ३९ ॥
तरावया अतिदुस्तर । ज्याची कीर्ति गाती सुरनर ।
परमादरें ऋषीश्र्वर । कृष्णचरित्र सर्वदा गाती
॥ ५४० ॥
ज्याचें नाम स्मरतां भक्त । कळिकाळ नागवत ।
तो अवतार श्रीकृष्णनाथ । तुम्हांआंत प्रगटला ॥
४१ ॥
श्रीकृष्ण परब्रह्मैकनिधी । त्यासी पाहूंनका बाळबुध्दीं
।
इतुकेन तुम्ही भवाब्धी । जाणा त्रिशुध्दी तरलेती
॥ ४२ ॥
ऐशी श्रीकृष्णअवतारकथा । नारद वसुदेवा सांगतां
।
शुक म्हणे गा नृपनाथा । विस्मयो समस्तां थोर झाला
॥ ४३ ॥
श्रीशुक उवाच ।
एतत् श्रुत्वा महाभागो वसुदेवोऽतिविस्मितः ।
देवकी च महाभागा जहतुर्मोहमात्मनः ॥ ५१ ॥
निमिजायंत मुनिगण । इतिहास पुरातन जीर्ण ।
कृष्ण परमात्मा ब्रह्म पूर्ण । नारद आपण निरूपी
हर्षें ॥ ४४ ॥
शुक म्हणे परीक्षिती । ऐकोनि नारदवचनोक्ती ।
देवकीवसुदेवो चित्तीं । अतिविस्मितीं तटस्थ ॥ ४५
॥
तया नारदाचेनि वचनें । कृष्ण परमात्मा बोलें येणें
।
देवकी वसुदेव निजपनें । दोघें जणें विस्मित ॥ ४६
॥
तीं परम भाग्यवंत दोन्ही । जो पुत्रस्नेहो होता
श्रीकृष्णीं ।
तो सांडोनियां तत्क्षणीं । कृष्णपरब्रह्मपणीं
निश्र्चयो केला ॥ ४७ ॥
श्रीकृष्णीं ब्रह्मभावो । धरितां निःशेष मोहस्नेहो
।
हृद्यींचा निघोनि गेला पहा हो । बाप नवलावो भाग्याचा
॥ ४८ ॥
इतिहासमिमं पुण्यं धारयेद्यः समाहितः ।
स विधूयेह शमलं ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५२ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे
पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
जो निमिजायंतसंवादु । वसुदेवा सांगे नारदु ।
हा इतिहास अतिशुध्दु । जीवशिवभेदुच्छेदकु ॥ ४९
॥
सावधानपणें श्रोता । तल्लीन होऊनि तत्वतां ।
हे इतिहासाची कथा । सादरता जो परिसे ॥ ५५० ॥
तेणें सकळ पुण्यांचिया राशी । श्रवणें जोडिल्या
अहर्निशीं ।
तो गा पुरुषु अवश्यतेसी । ब्रह्मप्राप्तीसी सत्पात्र
॥ ५१ ॥
सार्थक एक एक पद । परिसतां होय अंतर शुध्द ।
यालागीं पावे ब्रह्मपद । परमानंद निजबोधें ॥ ५२
॥
हे ’पंचाध्यायी’ म्हणणें घडे । पंचवक्त्र चंद्रचूडें
।
एकादशाचें ज्ञान गाढें । वर्णावया फुडें ध्वज उभविला
॥ ५३ ॥
हे पंचाध्यायी नव्हे जाण । एकादशाचे पंचप्राण ।
उपदेशावया शुध्द ज्ञान । सामोरे आपण स्वभक्तां
आले ॥ ५४ ॥
हे पंचाध्यायी नव्हे केवळ । पंचम आलापे शुककोकिळ
।
एकादश वसंतकाळ । भक्त-अलिकुळ आलापवी स्वयें ॥ ५५
॥
हाही नव्हे प्रकार । हे शर्करा पंचधार ।
चाखों धाडिली सत्वर । ज्ञानगंभीर निजभक्त ॥ ५६ ॥
हे पंचाध्यायी नव्हे सिध्द । एकादशाचे पंच गंध ।
भक्त आंवतावया शुध्द । धाडिली प्रसिध्द गंधाक्षता
॥ ५७ ॥
एकादश अतिविवेकी । यावया पंचाध्यायी पालखी ।
पुढें धाडिली कवतुकीं । निजभक्तविखीं कृपाळुवें
॥ ५८ ॥
हे कृष्ण-उध्दवअर्धमात्रा । अर्धोद्यो महायात्रा
।
ते यात्रेलागीं हांकारा । पंचाध्यायी खरा साधकां
करी ॥ ५९ ॥
श्रीकृष्णउध्दवमेळा । देखोनि ब्रह्मसुखाचा सोहळा
।
तो सांगों आली कळवळा । भक्तांजवळां पंचाध्यायी
॥ ५६० ॥
अहंकाराचें मेट होतें । तें उठवूनि श्रीकृष्णनाथें
।
केलें आत्मतीर्थें मुक्तें । अभयहस्तें उध्दवासी
॥ ६१ ॥
ते मुक्ततीर्थनवाई । पुढें सांगों आली पंचाध्यायी
।
संसारश्रांत जे जे कांहीं । ते धांवा लवलाहीं विश्रांतीसी
॥ ६२ ॥
कृष्णउध्दवगोडगोष्टी । हे निर्विकल्प कपिलाषष्ठी
।
ते पर्वकाळकसवटी । सांगों उठाउठीं पंचाध्यायी
आली ॥ ६३ ॥
उध्दवालागीं भवसागरीं । उतरावया पायउतारीं ।
भागवतमिषें श्रीहरी । सुगम सोपारी पायवाट केली
॥ ६४ ॥
पव्हणियाहूनि पायउतारा । भागवतमार्ग अतिसोपरा
।
तो मार्गु दावावया पुरा । हांकारी स्त्रीशूद्रां
पंचाध्यायी ॥ ६५ ॥
पुढील निरूपणआवडी । अतिशयें वाढे चढोवढी ।
ते कृष्णवाक्यरसगोडी । पंचाध्यायी फुडी साधावया
सांगे ॥ ६६ ॥
कृष्णउध्दवसंवादीं । होईल परब्रह्म-गवादी ।
साधकमुमुक्षांची मांदी । धांवे त्रिशुध्दी निजसुखार्थ
॥ ६७ ॥
परब्रह्म झालें सावेव । स्वरूपसुंदर ज्ञानगौरव
।
मनोहर रूपवैभव । स्वर्गींचे देव पाहों येती ॥ ६८
॥
तो देवांचा स्तुतिवादु । सवेंचि उध्दवाचा निर्वेदु
।
कृष्णउध्दवमहाबोधु । जेणें परमानंदु वोसंडे ॥
६९ ॥
ते पुढील अध्यायीं कथा । रसाळ सांगेन आतां ।
अवधान द्यावें श्रोतां । ग्रंथार्था निजबोधें ॥
५७० ॥
स्वयें वावडी करूनि पूर्ण । तिसी उडविजे जेवीं आपण
।
मग उडालेपणें जाण । आपल्या आपण संतोषिजे ॥ ७१ ॥
तेवीं मजनांवें कविता । करूनि स्वयें सग्दुरु वक्ता
।
एवं वदवूनियां ग्रंथार्था । श्रोतेरूपें सर्वथा
संतोषे स्वयें ॥ ७२ ॥
तो एकपणेंवीण एकला एका । दुजेनवीण जनार्दनु सखा
।
तेणें पुढील ग्रंथआवांका । विशदार्थें देखा विवंचिला
॥ ७३ ॥
नातळोनि दुजेपण । एका जनार्दना शरण ।
धरोनि श्रोत्यांचे चरण । पुढील अनुसंधान पावेल
॥ ७४ ॥
एका जनार्दन नांवें देख । दों नांवीं स्वरूप एक ।
हें जाणे तो आवश्यक । परम सुख स्वयें पावे ॥ ७५ ॥
एकाजनार्दना शरण । त्याची कृपा परिपूर्ण ।
पंचाध्यायी निरूपण । झाली संपूर्ण जनार्दनकृपा
॥ ५७६ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे वसुदेवनारदसंवादे
एकाकार-टीकायां पंचमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ५२ ॥ ओव्या ५७६
॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय सहावा
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो श्रीजनार्दना । भावार्थें नमितां चरणा ।
जनेंसहित मीपणा । नाहींच जाणा स्वयें केलें ॥१॥
लिंगदेहाचें मर्दन । तेंचि जनाचें अर्दन ।
यालागीं नामें जनार्दन । प्रगट जाण प्रसिद्धी ॥२॥
तुझी ऐशीच करणी । कर्म कर्ता नुरवूनि ।
सुखें नांदविसी जनीं । समाधानीं जनार्दना ॥३॥
सुखेंचि तुझें नाम घेतां । घातु करिसी जीविता ।
जीवु घेऊनि तत्वतां । होसी सर्वथा कृपाळू ॥४॥
तुझे नामाचें प्रबळ बळ । माथा नुधविती कळिकाळ ।
चारी मुक्ति केवळ । होती निश्चळ निजदासी ॥५॥
नामें एवढें ढसाळ देणें । त्या तुझें स्वरूप कवण
जाणे ।
सांडूनि जाणणें नेणणें । निवांत राहाणें तत्वतां
॥६॥
तुझा स्तुतिवादु करणें । तंव परतलीं श्रुति पुराणें
।
तेथ माझें आरुष बोलणें । कोठें कोणें सारावें ॥७॥
तुझा स्तुतिवादु तें मौन । तुझा कळवळा तें कीर्तन
।
कांहीं न करणें तें अनुसंधान । साचार जाण श्रीकृष्णा
॥८॥
ऐशियाही तुझे ठायीं । अचाट हांव उठिली पाहीं ।
तेचि अर्थीं चित्त देई । कृपानिर्वाही गुरुराया
॥९॥
खद्योत प्रकाशूं पाहे चांदा । मशक गरुडासी घे खांदां
।
तैसा मी एकादशस्कंधा । मूर्ख नुसधा टीकार्थी ॥१०॥
येचि विषयीं गुरुनाथा । कृपा करावी सर्वथा ।
ग्रंथरचना ग्रंथार्था । सार्थकता करावी ॥११॥
ऐशी विनवणी ऐकतां । कृपापद्मकरु ठेविला माथां ।
तंव उद्योत्कार जाहला ग्रंथा । यथार्थता निजदीपें
॥१२॥
नवल कृपेची करणी । अर्थचिंतामणीची खाणी ।
उघडली तत्क्षणीं । पदार्थश्रेणी कविमुद्रा ॥१३॥
लेतां सिद्ध अलंकारा । कवण सांकडें लेणारा ।
ताल राखतां खांबसूत्रा । लेपाच्या करा प्रयास काय
॥१४॥
बापाचीं पक्वान्नें घेउनी । बाळ घाली बापाचे वदनीं
।
तेणें साचचि तो संतोषोनी । होय मनीं सुखाचा ॥१५॥
तैशीच हेही कथा । तूंचि ग्रंथु तूंचि कविता ।
तेथें कोणीं घ्यावी अहंता । ’मी कर्ता’ म्हणौनी
॥१६॥
गुरूनें सांडविली ’अहंता’ । शेखीं राहों नेदीच
’सोहंता’ ।
तेथ मी एकु कवि-कर्ता । हेंही सर्वथा न सरे पैं ॥१७॥
सूचितां अहंकाराचा झाडा । सूचनाचि होय त्याचा जोडा
।
जो आपणियातें म्हणवी वेडा । तोचि गाढा अतिचतुर ॥१८॥
तैशीच हेही होईल वार्ता । यालागीं श्रीगुरुनाथा
।
चरणीं ठेविला माथा । कर्ता करविता तूंचि तूं ॥१९॥
मागील ग्रंथसंगती । पंचमाध्यायाचे अंतीं ।
नारद वसुदेवाप्रती । बोलिला उपपत्ति ते ऐशी ॥२०॥
हा परमात्मा श्रीहरी । लीलाविग्रहें देहधारी ।
अवतरला तुमचे घरीं । भाग्यें करी नटनाट्य ॥२१॥
हा ईशाचाही निजईशु । वैकुंठींचा निजवासु ।
परमात्मा परेशु । जगदीशु श्रीकृष्णु ॥२२॥
तेंचि नारदवचनप्रमाण । प्रार्थावया श्रीकृष्ण
।
मिळवोनियां देवगण । द्वारकेसी जाण स्वयें आले ॥२३॥
श्रीशुक उवाच ।
अथ ब्रह्मात्मजैः देवैः प्रजेशैरावृतोऽभ्यगात्
।
भवश्च भूतभव्येशो ययौ भूतगणैर्वृतः ॥ १ ॥
शुक म्हणे परीक्षिती । पहावया श्रीकृष्णमूर्ती
।
सुरवर द्वारकेसी येती । विचित्र स्तुति तिंहीं
केली ॥२४॥
श्रीकृष्णमूर्तीचें कवतिक । पहावया देव सकळिक ।
चतुर्मुख पंचमुख । वेगें षण्मुख पातले ॥२५॥
करावयास प्रजाउत्पत्ती । पूर्वीं नेमिला प्रजापती
।
तोही आला द्वारकेप्रती । कृष्णमूर्ती पहावया ॥२६॥
सनकादिक आत्माराम । अवाप्तसकळकाम ।
तेही होऊनि आले सकाम । मेघश्याम पहावया ॥२७॥
भूतनायक रुद्रगण । आले अकराही जण ।
पहावया श्रीकृष्ण । भूतगणसमवेत ॥२८॥
पहावया श्रीकृष्णरावो । घेऊनि गणांचा समुदावो
।
द्वारके आला महादेवो । भूतभविष्यांचा पहा हो त्रिकाळज्ञाता
॥२९॥
श्रीकृष्णदर्शनाची उत्कंठा । थोर लागली नीलकंठा
।
धांवतां मोकळ्या सुटल्या जटा । कृष्णवरिष्ठा पहावया
॥३०॥
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ
।
ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवताः
॥ २ ॥
गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्धचारणगुह्यकाः ।
ऋषयः पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नराः ॥ ३ ॥
द्वारकामुपसञ्जग्मुः सर्वे कृष्णदिदृक्षवः ।
एकुणपन्नास मरुग्दण । तेणेंसीं इंद्र आला आपण ।
पहावया श्रीकृष्ण । स्वयें जाण सादर ॥३१॥
सांडोनियां रविमंडळ । बारा आदित्यांचा मेळा ।
पहावया कृष्णसोहळा । तृषित डोळां होऊनि आले ॥३२॥
सूर्य अधिष्ठिला डोळां । देखे पदार्थां सकळां ।
कृष्ण न देखतां आंधळा । सूर्यो पावला अंधत्व ॥३३॥
पाहतां श्रीकृष्णाचें मुखकमळ । फिटलें सूर्याचें
पटळ ।
मग देखणा झाला केवळ । सर्वांगें सकळ स्वयें रवि ॥३४॥
तिन्ही अग्नी तेजाळे । परी ते धूमें झांकोळले ।
कृष्ण देखतांच उजळले । निर्धूम जाहले निजतेजें
॥३५॥
आठां वसूंचा मेळा । पाहों आला कृष्णलीला ।
म्हणे मदनाचा पुतळा । तंव तो खेळे लील कृष्णांकीं
॥३६॥
अश्विनीकुमार धन्वंतरी । तेही भवरोगें पीडिले भारी
।
कृष्णदर्शनामृतकरीं । निरुज क्षणावरी ते जाहले
॥३७॥
ऋषभदेव अंगिरस । रुद्र मीनले असमसाहस ।
विश्वे-साध्यदेव बहुवस । देवीं आकाश दाटलें ॥३८॥
आमुची गायनकळा मोठी । होतें गंधर्वांच्या पोटीं
।
ते कृष्णवेणुगीतासाठीं । जाहली शेवटीं न सरती ॥३९॥
यालागीं दर्शनाची आस । क्षणक्षणां पाहती वास ।
त्यांसी गायनकळा सावकाश । दिधली सुरस कृपामात्रें
॥४०॥
अप्सरा म्हणती आम्ही नाचणी । तंव काळियाच्या फणारंगणीं
।
एकेचि तालें लाजवूनी । तत्क्षणीं सांडिल्या ॥४१॥
त्या दीनवदना कामिनी । आल्या दर्शनालागोनी ।
नाचों शिकविल्या नाचणी । रासरंगणीं भृकुटिमात्रें
॥४२॥
पहावया श्रीरंग । आले पाताळींचे पन्नग ।
सिद्ध चारण अनेग । विद्याधर साङ्ग समुदायें ॥४३॥
कश्यपादि ऋषीश्वर । अर्यमादि पितर ।
गुह्यक आणि किन्नर । आले अपार स्वगणेंसीं ॥४४॥
एवं विमानांचिया पंक्तीं । दाटलिया द्वारकेप्रती
।
पहावया कृष्णमूर्ती । आले सुरपती स्वानंदें ॥४५॥
वपुषा येन भगवान्नरलोकमनोरमः ।
यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥
जेणें शरीरें श्रीहरी । नाना चरित्रांतें करी ।
यश विस्तारिलें संसारीं । दुराचारी तरावया ॥४६॥
ऐकतां श्रीकृष्णकीर्ती । चतुर्विध प्रायश्चितांची
गती ।
खुंटली जी निश्चितीं । श्रवणार्थीं सादर जाहलिया
॥४७॥
भावें घेतलिया श्रीकृष्णनाम । सकळ पातकां करी भस्म
।
देवीं देखिला पुरुषोत्तम । विश्रामधाम जगाचें ॥४८॥
ठाणठकारें अतिउत्तम । सुरनरांमाजी मनोरम ।
डोळ्यां जाहला विश्राम । मेघश्याम देखोनी ॥४९॥
मुकुटकुंडलें मेखला । कांसे कसिला सोनसळा ।
कंठीं रुळे वनमाळा । घनसांवळा शोभतु ॥५०॥
लावण्यगुणनिधान । अवतारमाळे मुख्य रत्न ।
देवीं देखिला श्रीकृष्ण । निवासस्थान द्वारका ॥५१॥
तस्यां विभ्राजमानायां समृद्धायां महर्द्धिभिः
।
व्यचक्षतावितृप्ताक्षाः कृष्णमद्भुतदर्शनम्
॥ ५ ॥
कृष्णें अधिष्ठिली पुरी । कनककळसांचिया हारी ।
रत्नें जडिलीं नाना कुसरीं । तेज अंबरीं न समाये
॥५२॥
जे द्वारकेभीतरीं । कामधेनु घरोघरीं ।
कल्पद्रुमांचिया हारी । खेळणीं द्वारीं चिंतामणींचीं
॥५३॥
द्वारकाजननिवासियांसी । घरीं नवरत्नांचिया राशी
।
ऋद्धिसिद्धि करूनि दासी । हृषीकेशी नांदतु ॥५४॥
कृष्णरूपाचिया लालसे । डोळ्यां तेणें लाविलें पिसें
।
आवडी जाहले मोरपिसें । अतिडोळसें हरिअंगीं ॥५५॥
कैसी बरवेपणाची शोभा । पाहतां नयनीं निघती जिभा
।
रसाळपणें तो वालभा । उपनिषद्गाभा साकारला ॥५६॥
कृष्ण पहावया आवडी । होताहे देवांसी वरपडी ।
डोळ्यां थोर लागली गोडी । अर्ध घडी न विसंबती ॥५७॥
कृष्णरूपाचें कवतुक । पाहतां नयनां लागली भूक ।
अंतरीं निबिड दाटलें सुख । तरी अधिकाधिक भुकेले
॥५८॥
अवलोकितां श्रीकृष्णासी । दृष्टीसी दाटणी होतसे
कैशी ।
मुंडपघसणी न्याहारासी । हृषीकेशी पहावया ॥५९॥
मागें पुढें श्रीकृष्णासी । देखणेनि वेढिलें चौंपाशीं
।
भाग्य उपजलें डोळ्यांसी । पूर्णपुरुषासी देखती
॥६०॥
श्रीकृष्ण घनमेघ सांवळा । निजात्मभावें पाहतां
डोळां ।
सहजें श्यामता आली बुबुळा । कृष्णकळा ठसावली ॥६१॥
जो न कळेचि वेदविवंचना । योगियांच्या न ये ध्याना
।
त्या प्रत्यक्ष देखोनि कृष्णा । भाग्यगणना अपूर्व
॥६२॥
ऐसा देखोनियां श्रीहरी । देव सुमनांच्या शतधारीं
।
बहु वरुषले पै अंबरीं । राहोनि वरी विमानीं ॥६३॥
स्वर्गोद्यानोपगैर्माल्यैश्छादयन्तो युदूत्तमम्
।
गीर्भिश्चित्रपदार्थाभिस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्
॥ ६ ॥
मांदार पारिजात संतान । कल्पद्रुम हरिचंदन ।
ऐशिया वृक्षांचीं सुमनें जाण । कृष्णावरी संपूर्ण
वरुषले ॥६४॥
श्रीकृष्णासी चहूंकडां । दिव्य सुमनांचा जाहला
सडा ।
समस्त देवीं सन्मुख पुढां । केला पैं गाढा जयजयकारु
॥६५॥
सार्थ पदबंधरचना । नाना गद्यपद्यविवंचना ।
स्तवूं आदरिलें यदुनंदना । अमरसेना मिळोनी ॥६६॥
श्रीदेवा ऊचुः ।
नताः स्म ते नाथ पदारविन्दं बुद्धीन्द्रियप्राणमनोवचोभिः
।
यच्चिन्त्यतेऽन्तहृदि भावयुक्तैर्मुमुक्षुभिः
कर्ममयोरुपाशात् ॥ ७ ॥
विवेकयुक्त प्राणधारणा । मनसा वाचा कर्मणा ।
नमस्कारु तुझिया चरणां । सच्चिद्धना श्रीकृष्णा
॥६७॥
इंद्रियउपरमालागीं जाणा । सांडूनि विषयवासना
।
दश इंद्रियीं लागलों चरणां । नमन श्रीकृष्णा निजभावें
॥६८॥
विषयीं होऊनियां उदास । सांडोनि संसाराची आस ।
चरण चिंतिती तापस । कर्मपाश छेदावया ॥६९॥
ऐसे मुक्तीचिया वासना । मुमुक्षु चिंतिती चरणां
।
त्यांसी अर्धक्षण न येसी ध्याना । दृढ भावना करितांही
॥७०॥
ते प्रत्यक्ष तुझे चरण । आम्हांसी झालें जी दरुषण
।
देव आपुल्या भाग्या आपण । अतिस्तवन करिताति ॥७१॥
देखूनि सगुण स्वरूपासी । एवढी श्लाघ्यता कां म्हणसी
।
जें आलें आकारासी । तें निश्चियेंसी मायिक ॥७२॥
जैसे तुम्ही शरीरधारी । तैसाच मीही एकु शरीरी ।
त्या माझेनि दर्शनेंकरीं । तुम्ही कैशापरी तराल
॥७३॥
ऐसें न म्हणावें जी अनंता । तूं मायेचा नियंता ।
हेंही कळलें असे तत्वतां । समूळ कथा परियेसीं ॥७४॥
त्वं मायया त्रिगुणयाऽऽत्मनि दुर्विभाव्यं । व्यक्तं
सृजस्यवसि लुम्पसि तद्गुणस्थः ।
नैतैर्भवानजित कर्मभिरज्यते वै । यत्स्वे सुखेऽव्यवहितेऽभिरतोऽनवद्यः
॥ ८ ॥
झोंप लागल्या झोंप न दिसे पाहीं । जागें जाहल्या
दिसतचि नाहीं ।
तैसी माया अतर्क्य देहीं । न पडे ठायीं सुरनरां ॥७५॥
मूळींच तुझी अतर्क्य माया । तिसी गुणक्षोभु जाहला
साह्या ।
ते ब्रह्मादिकां न येचि आया । देवराया श्रीकृष्णा
॥७६॥
तूं धरोनि दैवीमायेसी । ब्रह्मादिकांतें सृजिसी
।
प्रतिपाळोनि संहारिसी । तूं त्या कर्मासी अलिप्त
॥७७॥
स्वप्नीं स्वयें सृष्टि सृजिली । प्रतिपाळूनि संहारिली
।
ते क्रिया कर्त्यासी नाहीं लागली । तेवीं सृष्टि
केली त्वां अलिप्तत्वें ॥
७८॥
मृगजळाची भरणी । सूर्य करी निजकिरणीं ।
शोषूनि ने अस्तमानीं । अलिप्तपणीं तैसा तूं ॥७९॥
समूळ धर्माची वाढी मोडे । अधर्माची शीग चढे ।
तैं तुज अवतार धरणें घडे । आमुचें सांकडें फेडावया
॥८०॥
करोनि अधर्माचा घातु । धर्म वाढविशी यथस्थितु ।
देवांसी निजपदीं स्थापितु । कर्मातीतु तूं श्रीकृष्णु
॥८१॥
तुज अखंडदंडायमान । आत्मसुखाचें अनुसंधान ।
तें आम्हांसी नाहीं अर्ध क्षण । दीनवदन यालागीं
॥८२॥
ज्यासी आत्मसुख निरंतर । तो देहधारी परी अवतार ।
त्याचे चरण पवित्रकर । गंगासागर आदि तीर्थांसी
॥८३॥
तो जरी वर्ते गुणांआंतु । तरी तो जाणावा गुणातीतु
।
त्याचा चरणरेणु करी घातु । त्रैलोक्यांतु महापापां
॥८४॥
ऐशी तुझ्या दासांची कथा । त्या तुझे चरण वंदूं माथा
।
असो चरणांची हे कथा । कीर्ति ऐकतां निजलाभु ॥८५॥
चरण देखती ते भाग्याचे । त्यांचें महिमान न वर्णवे
वाचे ।
पवित्रपण तुझिये कीर्तीचें । परिस साचें स्वामिया
॥८६॥
अग्निशिखा समसमानीं । इंधन घलितां वाढे अग्नी ।
आशा वाढे देहाभिमानीं । श्रवणकीर्तनीं ते त्यागवी
॥८७॥
शुद्धिर्नृणां न तु तथेड्य दुराशयानां । विद्याश्रुताध्ययनदानतपःक्रियाभिः
।
सत्त्वात्मनामृषभ ते यशसि प्रवृद्ध । सच्छ्रद्धया
श्रवणसम्भृतया यथा स्यात् ॥ ९ ॥
कृष्णस्तवनें स्तविता तरे । श्रवणद्वारें ऐकता
उद्धरे ।
यालागीं स्तव्य तूंचि निर्धारे । स्तवनद्वारें
तारकु ॥८८॥
एवं तुझे कीर्तीचें श्रवण । तेंचि परम शुद्धीसी
कारण ।
यावेगळें जें साधन । तें केवळ जाण प्रयास ॥८९॥
ऐकें गा सुरवरिष्ठा । तुझिया श्रवणाची उत्कंठा
।
अंतरीं पापाचा मळकटा । धुवोनि चोखटा करी वृत्ती
॥९०॥
तुझ्या श्रवणीं होऊनि उदास । तपें तपतां तापस ।
नाना साधनीं कर्कश । जाहल्या निरस मती त्यांच्या
॥९१॥
’मंत्रविद्याग्रहण’ । विकळ उच्चारितां वर्ण ।
शुद्धी नव्हे परी दारुण । पातक पूर्ण अंगीं वाजे
॥९२॥
करितां ’शास्त्रश्रवण’ । चौगुणां गर्व चढे पूर्ण
।
तो ज्ञातेपणाचा अभिमान । न निघे जाण चतुर्मुखा ॥९३॥
करितां ’वेदाध्ययन’ । विस्वर गेलिया उच्चारण ।
शुद्धी नव्हेचि परी मरण । अवश्य जाण वृत्रासुराऐसें
॥९४॥
’दान’ देतां नृग बहुवस । कृपीं जाला कृकलास ।
प्राप्ती दूरी परी नाश । असमसाहस रोकडा ॥९५॥
’तप’ करितां ऋष्यशृंगारासी । तो वश जाहला वेश्यांसी
।
श्रद्धा श्रवणाचिया ऐशी । शुद्धी आणिकांसी पैं
नाहीं ॥९६॥
’कर्म’ करावें यथानिगुती । तंव त्या कर्माची गहन
गती ।
प्राचीनबर्ह्याची कर्मस्थिती । नारदोक्तीं सांडविली
॥९७॥
कर्मीं आचमन करावें । तेथ माषामात्र जळ घ्यावें
।
न्यूनाधिकत्वासवें । दोष पावे सुरापानसम ॥९८॥
एवं दुष्टहृद्य ज्यासी । तपादिक साधनें त्यासी
।
शुद्धि नव्हे हृषीकेशी । श्रवणें कीर्तीसी नायकतां
॥९९॥
श्रवणें परीक्षिती तरला । श्रवणें क्रौंच उद्धरिला
।
मकरोदरीं श्रवण पावला । सिद्ध जाहला मत्स्येंद्र
॥१००॥
तुझें श्रवण दोपरी । एक तें चित्तशुद्धी करी ।
दुसरें जीवब्रह्मऐक्य करी । दोंहीपरी उद्धारु
॥१॥
प्रत्यक्ष पाहतां वाराणसी । श्रवणीं तारक ब्रह्म
उपदेशी ।
मुक्तिक्षेत्र जाहली काशी । श्रवणें जीवासी उद्धारु
॥२॥
तूं अवाप्तसकळकाम । निष्कामाचें निजधाम ।
ऐशिया तुज करणें कर्म । भक्तभ्रम छेदावया ॥३॥
नाना चरित्रांची करणी । करिता झालासी चक्रपाणी
।
मोक्षमार्गाची निजश्रेणी । दिधली रचूनि जनासी ॥४॥
चित्तशुद्धीसी कारण । प्रेमयुक्त कीर्तिश्रवण
।
येथ सच्छ्रद्धाचि प्रमाण । अकारण साधनें ॥५॥
अपेक्षा जें जें साधन साधिलें । तें तें अपेक्षेनेंचि
फोल केलें ।
निरपेक्षाचें हृदय भलें । वेगीं गेलें परमार्थीं
॥६॥
हृदयाचे सखोल आळा । स्वधर्मबीजें अंकुरला ।
श्रद्धेचा वेल उगवला । कोंभ निघाला तरितरितु ॥७॥
सच्छ्रवणप्रबळजळें । रुतलीं वैराग्यदृढमूळें
।
वेगीं गेलीं निजबळें । श्रद्धामेळें चिदाकाशीं
॥८॥
ते चिदाकाशींचा चंद्रमा । स्वप्रकाश तूं पुरुषोत्तमा
।
साधक शिणती मेघश्यामा । तुझी प्रतिमा पहावया ॥९॥
त्यां तुझे श्रीचरण । प्रत्यक्ष जाहलें दर्शन ।
घालोनियां लोटांगण । चरणस्तवन करिताती ॥११०॥
स्यान्नस्तवाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतुः । क्षेमाय
यो मुनिभिरार्द्रहृदोह्यमानः ।
यः सात्वतैः समविभूतय आत्मवद्भिः । व्यूहेऽर्चितः
सवनशः स्वरतिक्रमाय ॥ १० ॥
आमुच्या अशुभाशयाचा घातु । करिता चरणधूमकेतु ।
तुझाचि जी विख्यातु । त्रैलोक्यांतु श्रीकृष्णा
॥११॥
पापइंधनाचा मेळु । तेथ तुझा चरण वडवानळु ।
लागतां तो अतितेजाळु । तिळेंतिळु जाळितु ॥१२॥
ऐसा पापियांतें कांपविता । प्रेमळांतें अभयदाता
।
तुझा चरण जी अनंता । हृदयीं सर्वथा वाहताति ॥१३॥
तेंचि हृदय जी कैसें । वोळलें भक्तिप्रेमरसें ।
तेथ तुझे चरण सावकाशें । अतिउल्हासें वाहताति
॥१४॥
करितां चरणाचें ध्यान । जे विसरले भूकतहान ।
त्यांसी द्यावया अभयदान । चरणध्वजु जाण पैं तुझा
॥१५॥
तोचि चरण सात्वतीं । पावावया समविभूती ।
पूजिला जी श्रीपती । चतुर्मूती व्यूहरूपें ॥१६॥
’वासुदेव’ ’संकर्षण’ । ’अनिरुद्ध’ आणि ’प्रद्युम्न’
।
हाचि चतुर्व्यूह जाण । पूजास्थान भक्तांचें ॥१७॥
भिन्न भिन्न चारी व्यक्ती । चहूं रूपीं एक मूर्ती
।
ऐसें जाणोनि पूजिजे भक्तीं । ’व्यूहस्थिति’ त्या
नांव ॥१८॥
’सात्वत’ म्हणिपती ते भक्त । भगवत्पदऐश्वर्यातें
वांछित ।
चतुर्व्यूहरूपें पूजित । ऐश्वर्यीं चित्त ठेवूनी
॥१९॥
जन्ममरणप्रवाहस्थिती । नासावया एक भक्तीं ।
पूजा कीजे चतुर्मुर्ती । आत्मवंती सज्ञानीं ॥१२०॥
त्रिषवण* त्रिकाळ । पूजा करितां अविकळ । [*तीन सवने]
भजोनि जिंतिला कळिकाळ । जन्ममूळ छेदावया ॥२१॥
आणिकही भक्तजन । तुझें करिताति भजन ।
यज्ञद्वारा होमहवन । विधि विधान वेदोक्त ॥२२॥
यश्चिन्त्यते प्रयतपाणिभिरध्वराग्नौ । त्रय्या
निरुक्तविधिनेश हविर्गृहीत्वा ।
अध्यात्मयोग उत योगिभिरात्ममायां । जिज्ञासुभिः
परमभागवतैः परीष्टः ॥ ११ ॥
दीक्षाग्रहणीं अतिसादर । यज्ञद्वारा भजनतत्पर
।
क्रियेपासोनि नेमिले कर । हस्तव्यापार न करिती
॥२३॥
तेथ वेदत्रयीची विधानकळा । बाहेर त्रिगुणांची त्रिमेखळा
।
आंत यज्ञपुरुष आव्हानिला । चैतन्यतेजाळा सर्वात्मा
॥२४॥
तेथ ओंकार वषट्कार । लक्षणोक्त मंत्रउच्चार ।
द्रव्यें अर्पिती अपार । अतिपवित्र अवदानीं ॥२५॥
आणिक एक योगयुक्त । योगधारणा तूतें भजत ।
प्राणापानांची समता देत । आसनस्थ होऊनियां ॥२६॥
वज्रासनीं दृढ बंध । भेदोनि षट्चक्रांचे भेद ।
कुंडलिनीचा स्कंध । अतिसुबद्ध थापटिला ॥२७॥
ते खवळली महाशक्ती । वेगें चालिली ऊर्ध्वगती ।
पवन प्राशूनि ग्रासिती । योगस्थिती गगनातें ॥२८॥
शोषूनि सहस्त्रदळाचे पाट । आटपीठ आणि गोल्हाट ।
क्रमोनियां श्रीहाट । आली अतिउद्भट ब्रह्मस्थाना
॥२९॥
तेथ परमानंदाचा भोग । शिवशक्तींचा संयोग ।
यापरी अभ्यासोनि योग । हा भजनमार्ग योग्यांचा ॥१३०॥
तुझी जाणावया माया । एक भजों लागले तुझिया पाया ।
सर्वथा अतर्क्य तुझी माया । देवराया श्रीकृष्णा
॥३१॥
माया न लक्षेचि लक्षितां । तोचि मायामोह जाहला चित्ता
।
मग ते सिद्धीलागीं तत्वतां । चरण भगवंता पूजिती
॥३२॥
आणिकही एक पक्ष । तुज भजावया मुमुक्ष ।
जाले गा अतिदक्ष । अध्यात्मपक्षनिजयोगें ॥३३॥
आत्ममायेचा नाशु । करावया जिज्ञासु ।
निजात्मबोधें सावकाशु । अतिउल्हासु पूजेचा ॥३४॥
विवेकाचिया भावना । नित्यानित्याची विवंचना ।
करूनि आणितां अनुसंधाना । सर्वत्र जाणा तूंचि तूं
॥३५॥
जें अनित्यपणें वाळिलें । मायिकत्वें मिथ्या जाहलें
।
मग चिन्मात्रैक उरलें । निर्वाळिलें निजरूप ॥३६॥
एवं पाहतां चहूंकडे । तुझेंचि स्वरूप जिकडे तिकडे
।
मग पूजिती वाडेंकोडें । निजसुरवाडें सर्वत्र ॥३७॥
जें जें देखती जे जे ठायीं । तें तें तुजवांचूनि
आन नाहीं ।
ऐसा सर्वत्र चरण पाहीं । ठायींचा ठायीं पूजिला ॥३८॥
पर्युंष्टया तव विभो वनमालयेयं । संस्पार्धिनी
भगवती प्रतिपत्नीवच्छ्रीः ।
यः सुप्रणीतममुयाहणमाददन्नो । भूयात्सदाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतुः
॥ १२ ॥
ऐसे सर्वत्र तूतें पूजिती । भक्त पढियंते होती ।
त्यांची पूजा तेही अतिप्रीतीं । स्वयें श्रीपती
मानिसी ॥३९॥
रानींची रानवट वनमाळा । भक्तीं आणूनि घातली गळां
।
रमा सांडोनि उताविळा । स्वयें भाळला माळेसी ॥१४०॥
भक्तीं अर्पिली आवडीं । म्हणौनि तियेची अधिक गोडी
।
शिळी जाहली तरी न काढी । अर्धघडी गळांची ॥४१॥
भक्तीं भावार्थें अर्पिली । देवें सर्वांगीं धरिली
।
यालागीं सुकों विसरली । टवटवीत सर्वदा ॥४२॥
तिचा आस्वादितां गंधु । भावें भुलला मुकुंदु ।
श्रियेसी उपजला क्रोधु । सवतीसंबंधु मांडिला ॥४३॥
मज न येतां आधीं । भक्तीं अर्पिली नेणों कधीं ।
मी तरुण सांडोनि त्रिशुद्धी । ते वृद्ध खांदीं वाहातसे
॥४४॥
देव नेणे भोगाची खूण । ती वृद्ध मी तरुण ।
परी तिशींच भुलला निर्गुण । गुणागुण हा नेणे ॥४५॥
मज चरण सेवा एकादे वेळां । हे सर्वकाळ पडली गळां
।
मजहूनि स्नेह आगळा । नेला वनमाळा सर्वथा ॥४६॥
मातें डावलूनि वेगीं । हे बैसली दोहीं अंगीं ।
इसीं बोलतो श्रीशार्ङ्गीं । मजचिलागीं त्यागील
॥४७॥
मज दीधली चरणांची सेवा । इचा मत्सरु किती सहावा ।
आपाद आवरिलें यादवा । माझी सेवा हरितली ॥४८॥
मी कुळात्मजा क्षीराब्धीची । हे रानट रानींची ।
खांदीं बैसली देवाची । भीड भक्तांची म्हणवूनि ॥४९॥
हे भक्तिबळें बैसली खांदीं । कंहीं नुतरेचि त्रिशुद्धी
।
रमा वनमाळेतें वंदी । द्वेषबुद्धी सांडोनी ॥१५०॥
ऐशी भक्तांची पूजा । तुज आवडे गरुडध्वजा ।
सुप्रणीत भावो वोजा । चरणीं तुझ्या अर्पिल्या ॥५१॥
तो चरणधूमकेतु तुझा । आमुच्या पापांतें नाशू वोजा
।
पुनः पुनः गरुडध्वजा । पापसमाजा निर्दळू ॥५२॥
करितां चरणांचें वर्णन । न धाये देवांचें मन ।
पुढपुढतीं चरणस्तवन । ध्वजलक्षण वर्णिती ॥५३॥
केतुस्त्रिविक्रमयुतस्त्रिपतत्पताको । यस्ते
भयाभयकरोऽसुरदेवचम्वोः ।
स्वर्गाय साधुषु खलेष्वितराय भूमन् । पादः पुनातु
भगवन् भजतामघं नः ॥ १३ ॥
बलिबंधनीं अनंता । त्रिविक्रमचरणु वाढतां ।
सत्यलोकाही वरुता । दिसे झळकता श्रीचरणु ॥५४॥
चरणु वाढला सर्वांवरी । तो ’केतु’ बोलिजे कवीश्वरीं
।
पताका झळकत कवणेपरी । सुरसरी निजगंगा ॥५५॥
बलिबंधनीं आवेश । चरण उचलिला दुराश ।
नखें भेदला आवरणकोश । जळ बहुवस चालिलें ॥५६॥
चरणस्पर्शें भगवंता । जाहली जीवनासी पवित्रता ।
ब्रह्मा कमंडलीं धरितां । शिवें माथां वाहिली ॥५७॥
चरणध्वजीं पताका ते गंगा । त्रिवाहिनी त्रिपथगा
।
चरणशोभा श्रीरंगा । नयनभृंगा उल्हासु ॥५८॥
केतु झळकलिया पाठीं । आसुरी सेनेसी भय उठी ।
दैवी संपत्तीचे पोटीं । अत्यंत उठी आल्हादु ॥५९॥
आणिक चरणाची कथा । देवांसी स्वर्गसुखदाता ।
तोच चरणु अधर्मवंतां । होय तत्वतां नरकहेतु ॥१६०॥
एक तरले चरण पूजितां । एक तरले चरण ध्यातां ।
चरण उपेक्षिती सर्वथा । अधःपाता ते जाती ॥६१॥
चरण वंदिती कां निंदिती । ते निजपदाप्रती जाती ।
सर्वथा जे उपेक्षिती । अधोगती तयांसी ॥६२॥
चरण वंदितां तरली शिळा । निंदितां उद्धरिलें शिशुपाळा
।
जे उपेक्षिती चरणकमळा । तयां खळां रौरव ॥६३॥
ऐकें स्वामिया व्यापका । ऐसा तुझा चरण निका ।
आमुच्या सकळ पातकां । क्षणार्थें देखा उद्धारु
॥६४॥
जेथ पापाचा जाहला उद्धारु । तेथ सहजचि खुंटला दुराचारु
।
ऐसा तरावया संसारु । चरण साचारु पैं तुझा ॥६५॥
नस्योतगाव इव यस्य वशे भवन्ति । ब्रह्मादयस्तनुभृतो
मिथुरर्द्यमानाः ।
कालस्य ते प्रकृतिपूरुषयोः परस्य । शं नस्तनोतु
चरणः पुरुषोत्तमस्य ॥ १४ ॥
निजसुखातें विस्तारिता । तुझा चरण जी अच्युता ।
काळादिकर्माचा शास्ता । आत्मा नियंता देवाचा ॥६६॥
तूं काळाचा निजनियंता । काळासी अकाळें न करवे सत्ता
।
देवांसी अधिकारीं स्थापिता । देवनियंता तूं कृष्णा
॥६७॥
कर्मस्वामी तूं कृष्णनाथा । इंद्रियक्रिया समस्ता
।
कोणा न करवे अन्यथा । कर्मनियंता श्रीकृष्णा ॥६८॥
ब्रह्मादि शरीरधारी । तुज आधीन गा श्रीहरी ।
जैसे नाथिले बैल नांगरीं । कृषीवळू धरी स्वामित्वें
॥६९॥
तेथ जो राहे मागें पुढें । तो झोडिजे आसुडें ।
तुझे आज्ञेवरी रोकडे । वर्तती गाढे कळिकाळादिक
॥१७०॥
संसारलक्षण शेतासी । अधिकारीं जुंपोनि सर्वांसी
।
निजकर्में क्षेत्रासी । तूं वाहविसी निजाज्ञा ॥७१॥
रोंवोनि अहंकाराची मेढी । महत्तत्वांचें खळें झाडी
।
त्रिगुणदोरें बापुडीं । बांधिशी कडोविकडी जीवपशूंतें
॥७२॥
उदोअस्तांचेनि झणत्कारें । देतां निजकर्मांचे
फेरे ।
जो खांदा चुकवोनि वोसरे । तोचि मारें मारिजे ॥७३॥
हा बोल जरी म्हणसी वायां । ’सृष्टिकर्त्री धरिती
माया ।
मजसी संबंध नाहीं यया ’ । देवराया हें न म्हणें ॥७४॥
मायेसी तूं अधिष्ठान । यालागीं तूं परम कारण ।
तुझिये मांडीवरी जाण । क्रीडास्थान प्रकृतिपुरुषां
॥७५॥
तूं मायेहूनि अपारु । प्रकृतिपुरुषांहूनि परु ।
काळाचा काळ तूं दुर्धरु । सर्वसंहारुकर्ता तूं
॥७६॥
आमुच्या निजसुखा उत्तमा । तुझा चरणविस्तार मेघश्यामा
।
हेंचि मागों पुरुषोत्तमा । कृपा आम्हांवरी कीजे
॥७७॥
अस्यासि हेतुरुदयस्थितिसंयमानाम् । अव्यक्तजीवमहतामपि
कालमाहुः ।
सोऽयं त्रिणाभिरखिलापचये प्रवृत्तः । कालो गभीररय
उत्तमपूरुषस्त्वम् ॥ १५ ॥
जगाची उत्पत्ति स्थिति । तुजचिपासोनि श्रीपति ।
सकळ संहरिता अंतीं । तूंचि निश्चितीं महाकाळु ॥७८॥
क्षोभलिया तामसी शक्ती । सृष्टीचा प्रळय करी अंतीं
।
तेथें बीजरूपीं अव्यक्तीं । जीव राहती सूक्ष्मत्वें
॥७९॥
मग उत्पत्तीचे काळवेळे । तींच बीजें विरूढती सकळें
।
पाल्हेजती स्थितिकाळें । पुष्पफळें सफळित ॥१८०॥
’ हे गुणक्षोभाची अवस्था । तेथ मी नव्हें प्रळयकर्ता
’ ।
ऐसें म्हणसी जरी कृष्णनाथा । तरी हे कथा परियेसीं
॥८१॥
तुझा साचार जाहलिया भावो । माया महत्तत्व आणि जीवो
।
नासोनियां दास पाहा हो । निजपदीं निर्वाहो भोगिती
॥८२॥
त्या तुज सकळ संहारितां । कोण दुर्घटता कृष्णनाथा
।
कारणेंसी प्रळयकर्ता । तूंचि सर्वथा महाकाळु ॥८३॥
कळों नेदिसी संसारस्थिती । अतिसूक्ष्म काळगती ।
नाश करिसी अंतीं । निजप्रकृतिविकार ॥८४॥
प्रळयासी प्रमाण मूळ । लव निमेष घटिका पळ ।
अहोरात्र त्रिकाळ । ’त्रिनाभी’ केवळ जो म्हणिये
॥८५॥
ऐसिये गंभीर गतीसीं । मायामहत्तत्व नाशिसी ।
तो तूं ’महाकाळ’ होसी । हृषीकेशी श्रीकृष्णा ॥८६॥
त्वत्तः पुमान् समधिगम्य यया स्यवीर्यं । धत्ते
महान्तमिव गर्भममोघवीर्यः ।
सोऽयं तयानुगत आत्मन आण्डकोशं । हैमं ससर्ज बहिरावरणैरुपेतम्
॥ १६ ॥
पुढतीं सृष्टीचा सृजिता । तूंचि होशी गा अनंता ।
ते उत्पत्तीची अवस्था । मूळकर्ता तूंचि तूं ॥८७॥
तुझी लाहोनि वीर्यशक्ती । होये पुरुषासी पुरुषत्वप्राप्ती
।
तेणें अंगीकारूनि प्रकृती । केलें उत्पत्ती गर्भाधान
॥८८॥
तेचि ते वेळीं प्रकृती । महत्तत्वीं होय गर्भवती
।
पंचतत्वेंसी गर्भीं धरिती । हिरण्यवर्ण अंडातें
॥८९॥
तें अमोघ वीर्य प्रबळ । गर्भीं विश्वाकार बाळ ।
धरिती जाहली वेल्हाळ । ब्रह्मांड सकळ अंडामाजीं
॥१९०॥
जैसें गर्भासी उल्ब जाण । तैसें अंडासी बहिरावरण
।
सप्तधा नेमस्त प्रमाण । तूं निर्माण करविता ॥९१॥
पृथ्वी जल अनल अनिल । नभ आणि अहंकार स्थूळ ।
सातवें तें अतिसबळ । जाण केवळ क्रियासूत्र ॥९२॥
त्या गर्भासी जतनेवरी । तूंचि आंतु आणि बाहेरी ।
रिघालासी सूत्रधारी । खांबसूत्र जैसा कां ॥९३॥
ऐसें जग जाहलें दोघांपासूनी । परी तिसरें न देखों
कोणी ।
अवघी सृष्टी दोघाजणीं । दुमदुमुनी भरलीसे ॥९४॥
वाती लावूनि पाहतां । तिसरें न लगेचि हाता ।
दुसरी प्रकृती निर्धारितां । तेही सर्वथा टवाळ
॥९५॥
ऐसा दुजेनवीण एकला । एकलाचि विश्व जाहला ।
आकळीत कौशल्यकळा । मल्लमर्दना श्रीकृष्णा ॥९६॥
एवं एकलेपणें तूं कर्ता । त्यालागीं लेपु न लगे सर्वथा
।
कर्म करूनि तूं अकर्ता । तेचि कथा परियेसीं ॥९७॥
तत्तस्थूषश्च जगतश्च भवानधीशो । यन्माययोत्थगुणविक्रिययोपनीतान्
।
अर्थाञ्जुषन्नपि हृषीकपते न लिप्तो । येऽन्ये स्वतः
परिहृतादपि बिभ्यति स्म ॥ १७ ॥
चरें आणि अचरें । जंगमें आणि स्थावरें ।
या जगाचा स्वामी तूं निर्धारें । केलें खरें गतश्लोकीं
॥९८॥
तेंचि स्वामित्व कैसें घडे । हें जरी पुससी धडफुडें
।
तरी तेहीविखीं रोकडें । वचन गाढें अवधारीं ॥९९॥
निजमायेचेनि योगें । नाना विषय भोगिसी अंगें ।
तें भोगिलेपण अंगीं न लगे । अकर्तात्मसंगें अलिप्त
॥२००॥
तोचि अकर्तात्मबोधु कैसा । जरी म्हणशी हृषीकेशा
।
ते आगमनिगमां अतर्क्य दशा । परम पुरुषा परियेसीं
॥१॥
भोग्य-भोग-भोक्ता । या तिहींतें तूं प्रकाशिता ।
जेवीं घटीं बिंबोनि सविता । अलिप्तता स्वभावें
॥२॥
घट-जळ-प्रति-बिंबासी । स्वयें सविता प्रकाशी ।
प्रकाशूनि अलिप्त त्यांसी । तेवीं तूं भोगासी श्रीकृष्णा
॥३॥
अथवा कर्म-कार्य-कर्ता । या तिहींमाजीं निजात्मता
।
देखे तो अभोक्ता । भोगोनि तत्वतां निजभोग ॥४॥
दर्पणींच्या प्रतिबिंबासीं । जो प्रवर्तला भोगासी
।
व्यभिचाराचा आळ त्यासी । केवीं अंगासी लागेल ॥५॥
जगचि हें अवघें । जो होऊनि ठाके अंगें ।
त्यासी बाधावें कोणें भोगें । निजात्मयोगें योगिया
॥६॥
ऐशिया बोधाचेनि बळें । तो विषयावरी जरी लोळे ।
तरी विषयाचेनि विटाळें । बोधु न मैळे तयांचा ॥७॥
तो घेणें देणें करी । पाहतां दिसे व्यवहारी ।
नांदतांही घरदारीं । त्यामाझारीं तो नाहीं ॥८॥
नेणोनि बोधाची मागी । भोगत्याग केला योगीं ।
तरी कांपताति सर्वांगीं । वासना अंगीं उरलीसे ॥९॥
स्वप्नीं विषय देखती । जागे जाहल्या प्रायश्चित
घेती ।
नाहीं मावळली अहंकृती । यालागीं भीती सर्वदा ॥२१०॥
ऐशिया जी विषयभेडा । नाहीं निजबोधु धडफुडा ।
तैसा नव्हेसी तूं निधडा । दिसे रोकडा निजबोधु ॥११॥
स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि । भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डैः
।
पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणैः । यस्येन्द्रियं
विमथितुं करणैर्न विभ्व्यः ॥ १८ ॥
मी निधडा निजबोधें संपूर्ण । म्हणशी देखों न शके
कवण ।
ये अर्थींचें उपलक्षण । ऐक ते खूण स्वामिया ॥१२॥
सोळा सहस्त्र पत्न्या घरीं । आणि गोकुळींच्या
परनारी ।
कुब्जादि मथुरेमाझारीं । कर्णकुमारी भोगिल्या
॥१३॥
मुंजी नव्हतां आधीं । भोगिली त्वां गोंवळी पेंधी
।
धरोनियां सांदीबिदीं । नदोनदीं असंख्य ॥१४॥
अविधी भोगितां नारी । बोध न मैळेचि श्रीहरी ।
अंगें रिघालासी क्षीरसागरीं । अर्जुना करीं धरोनी
॥१५॥
शेषशायी नारायणा । उत्कंठा तुझिया दर्शना ।
तेणें उपावो केला जाणा । हरूनि ब्राह्मणाचीं बाळें
॥१६॥
जेवीं आपुलें स्वरूप आपण । पहावया कीजे दर्पण ।
तेवीं पहावया कृष्णार्जुन । स्वयें नारायण अपत्यें
आणी ॥१७॥
’तूं अवतार नर-नारायण । तुझें घ्यावया दरुषण ।
ब्राह्मणअपत्यें जाण । म्यां आपण आणिलीं’ ॥१८॥
ऐसे नारायणाचे बोल । सप्रेम अतिसखोल ।
आम्हीं ऐकिले गा सकळ । तुझा बोध अकळ श्रीकृष्णा ॥१९॥
तीं ब्राह्मणाचीं अपत्यें । जीं बहु काळ जाहलीं
होतीं मृतें ।
तुवां आणोनि दिधिलीं श्रीअनंतें । तीं देखलीं
समस्तें चरितें आम्हीं ॥
२२०॥
तुझी नारायणासी आस्था । तेथ आमुची कवण कथा ।
पार न कळे जी अच्युता । गुणातीता श्रीकृष्णा ॥२१॥
मागां अवतार जाहले । परी ऐसें चरित्र नाहीं केलें
।
विधिवेदां लाजविलें । व्यभिचारियां दिधलें निजपद
॥२२॥
जें म्यां भोगिलें स्त्रियांसी । तें तूं उदासीनत्वें
म्हणसी ।
तेणें बाध न पवे बोधासी । हृषीकेशी तें न घडे ॥२३॥
हावभावविलासेंसीं । अंगें दाविती चपळतेसी ।
तुज लक्षोनि पुरुषोत्तमासी । कामबाणासी योजिती
॥२४॥
वाऊनि भ्रमंडलाचे वेढे । व्यंकट कटाक्षें बाण
गाढे ।
सुरतमंत्रीं रोकडे । केले धडफुडे सतेज ॥२५॥
ज्या बाणांचे घायीं । इंद्र खोंचला सहस्त्रां ठायीं
।
शिव लोळविला पाहीं । मोहिनीव्यामोहीं महाबाणें
॥२६॥
ज्या बाणाचा पिसारा । लागतांचि पैं भेदरा ।
तापसीं घेतला परा । सोडोनि घरदारा पळाले ॥२७॥
ऐसें सोळा सहस्त्र बाण । अखंड तुजचिवरी संधान ।
करितां न मैळे बोधु जाण । अतिविंदान हें तुझें ॥२८॥
घरींच्या स्त्रिया सहस्त्र सोळा । गोकुलादि मथुरेच्या
अबळा ।
तुज विषयी करावया गोपाळा । नव्हती सकळा समर्था ॥२९॥
त्यांचेनि तुज न करवे विषयी । परी त्या त्वां केल्या
निर्विषयी ।
ऐसा तूं त्रैलोक्याचे ठायीं । स्वामी पाहीं श्रीकृष्णा
॥२३०॥
ऐशी तुझी कीर्ति ऐकतां । अथवा चरणतीर्थ घेतां ।
याचि दोंही तीर्थांची समर्थता । पवित्रता जगासी
॥३१॥
विभ्व्यस्तवामृतकथोदवहास्त्रिलोक्याः । पादावनेजसरितः
शमलानि हन्तुम् ।
आनुश्रवं श्रुतिभिरङ्घ्रिजमङ्गसङ्गैः । तीर्थद्वयं
शुचिषदस्त उपस्पृशन्ति ॥ १९ ॥
तुझिये कीर्तीचें श्रवण । आंतरमलाचें क्षालन ।
करूनियां वृत्ति जाण । परम पावन कीर्तनें ॥३२॥
तुझिया चरणींची गंगा । सकळ पातकें ने भंगा ।
ते पायवणी श्रीरंगा । पवित्र जगातें करी ॥३३॥
या दोंही तीर्थांचें सेवन । अखंड करिती साधुजन ।
तेणें होऊनि परम पावन । समाधान निजवृत्ती ॥३४॥
अवतारांचे अंतीं । ये दोनी तीर्थीं अतिविख्याती
।
प्रगट केली तुवां क्षिती । तारावया श्रीपती निजदासां
॥३५॥
एक श्रवणें एक स्नानें । दोनी तीर्थें परम पावनें
।
प्रगट केलीं जगज्जीवनें । मलिन जनें तरावया ॥३६॥
श्रीबादरायणिरुवाच ।
इत्यभिष्टूय विबुधैः सेशः शतधृतिर्हरिम् ।
अभ्यभाषत गोविन्दं प्रणम्याम्बरमाश्रितः ॥ २०
॥
शुक म्हणे परीक्षिती । यापरी देवीं समस्तीं ।
स्तविला स्वानंदें श्रीपती । परमभक्तिभावार्थें
॥३७॥
ऐसा करूनि स्तुतिवादु । संतोषविला गोविंदु ।
देवांसी होत असे आल्हादु । परम विनोदु सर्वांसी
॥३८॥
स्तुति करावया अग्रणी । ब्रह्मा शिव पुढें येऊनी
।
तिंहीं जय-जयकार करूनी । लोटांगणें घातलीं ॥३९॥
देव राहूनियां गगनीं । हात जोडोनि विमानीं ।
विनंती करावयालागोनी । ब्रह्मा पुढें राहोनी बोलतु
॥२४०॥
श्रीब्रह्मोवाच ।
भूमेर्भारावताराय पुरा विज्ञापितः प्रभो ।
त्वमस्माभिरशेषात्मन्तत्तथैवोपपादितम् ॥ २१
॥
उतरावया धराभारा । पूर्वीं प्रार्थिलासी यदुवीरा
।
अभय द्यावया सुरवरां । आम्हीं श्रीधरा विनविलें
॥४१॥
आम्हीं विनविलें जैसें । तुवां कार्य केलें म्हणों
तैसें ।
त्याहूनियां विशेषें । केली निजविन्यासें धर्मवृद्धी
॥४२॥
तूं सर्वेश्वरु सर्वात्मा । जें कार्य न कळेचि आम्हां
।
तेंही तुवां पुरुषोत्तमा । घनश्यामा संपादिलें
॥४३॥
धर्मश्च स्थापितः सत्सु सत्यसन्धेषु वै त्वया ।
कीर्तिश्च दिक्षु विक्षिप्ता सर्वलोकमलापहा ॥
२२ ॥
सत्यवादी साधु जे कांहीं । ज्यांचा संकल्प तुझ्या
पायीं ।
धर्म स्थापिला त्यांच्या ठायीं । तुवां पाहीं यथस्थित
॥४४॥
आणिक दश दिशांप्रती । विस्तारिली उदार कीर्ती ।
तेणें पावन त्रिजगती । होय निश्चितीं श्रवणद्वारें
॥४५॥
अवतीर्य यदोर्वंशे बिभ्रद्रूपमनुत्तमम् ।
कर्माण्युद्दामवृत्तानि हिताय जगतोऽकृथाः ॥ २३
॥
पूर्णपुरुषा हृषीकेशी । तूं अवतरलासी यदुवंशीं
।
सीमा तुझिया रूपासी । बरवेपणासी न करवे ॥४६॥
तूं सर्वांमाजीं सर्वोत्तम । देखतां वृत्तींसी
उपरम ।
लीलाविग्रही पुरुषोत्तम । मनोरम सकळिकां ॥४७॥
कर्में केलीं परमाभ्दुतें । गोवर्धन धरिला वाम
हस्तें ।
मुखें प्राशूनि वणव्यातें । गोपाळांतें वांचविलें
॥४८॥
मृता आणिलें गुरुपुत्रासी । गत गर्भ भेटविले देवकीसी
।
गोपालवत्सें तूं जाहलासी । विधात्यासी भुलविलें
॥४९॥
जगाचिया परम हिता-। लागीं नाना चरित्रकथा ।
करिता जालासी श्रीअनंता । कृष्णनाथा निजजनका ॥२५०॥
यानि ते चरितानीश मनुष्याः साधवः कलौ ।
श्रृण्वन्तः कीर्तयंतश्च तरिष्यन्त्यञ्जसा तमः
॥ २४ ॥
कथाकौतुकें विचित्रें । नाना परींचीं चरित्रें
।
परम पावन पवित्रें । येणें अवतारें त्वां केलीं
॥५१॥
कलियुगीं साधुजन । या चरित्रांचें श्रवण कीर्तन
।
करितां तरले जाण । मायामोह त्रिगुणेंसीं ॥५२॥
यदुवंशेऽवतीर्णस्य भवतः पुरुषोत्तम ।
शरच्छतं व्यतीयाय पञ्चविंशाधिकं प्रभो ॥ २५ ॥
अवतरल्या यदुवंशीं । पुरुषोत्तमा हृषीकेशी ।
संख्या या अवतारांसी । जाहली ते तुजपाशीं सांगेन
॥५३॥
मृत्युलोकीं मनुष्यमर्यादा । शत वर्षें जी गोविंदा
।
ते अतिक्रमोनि आवदा । अधिक मुकुंदा पंचवीस जाहलीं
॥५४॥
नाधुना तेऽखिलाधार देवकार्यावशेषितम् ।
कुलं च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम् ॥ २६ ॥
आतां पुढें येथ कांहीं । देवकार्य उरलें नाहीं ।
यादवकुळ म्हणसी तेंही । नष्टप्राय पाहीं उरलेंसे
॥५५॥
उठवणी आलें हतिरूं । कां पांख उपडिल्या पांखरूं
।
तैसा यादवांचा दळभारू । भूमिये भारु उरला असे ॥५६॥
निवणाचा फुटका डेरा । कां क्षयो लागल्या राजकुमरा
।
वणवा आहाळल्या अजगरा । यादववीरां ते दशा ॥५७॥
दारुण ब्राह्मणाचा शाप । नाशला वीर्यशौर्यप्रताप
।
गळाला वाढिवेचा दर्प । केवळ प्रेतरूप दिसताती ॥५८॥
ततः स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे ।
सलोकाँल्लोकपालान्नः पाहि वैकुण्ठकिङ्करान्
॥ २७ ॥
यालागीं जी यादवराया । आम्ही वांछूं तुझ्या पायां
।
वेगु कीजे स्वधामा यावया । सुरवर्या श्रीकृष्णा
॥५९॥
ऐकें देवकींनंदना । जरी मानेल तुझिया मना ।
तरी निघिजो जी याचि क्षणा । सुरसेना तिष्ठत ॥२६०॥
सलोक लोकपाळ जे जे । त्यांवरी तुवां कृपा कीजे ।
आम्ही किंकर गा तुझे । वचन मानिजे दासांचें ॥६१॥
ऐकें जी वैकुंठनाथा । तुझी थोर आम्हां अवस्था ।
आदिकरूनि उमाकांता । आणि समस्तां देवांसी ॥६२॥
श्रीभगवानुवाच ।
अवधारितमेतन्मे यदात्थ विबुधेश्वर ।
कृतं वः कार्यमखिलं भूमेर्भारोऽवतारितः ॥ २८ ॥
जो योगज्ञाना मुकुटमणी । मेघगंभीरया वाणी ।
ब्रह्मयाप्रती चक्रपाणी । हास्यवदनीं । बोलिला
॥६३॥
नादब्रद्म मुसावलें । कीं निजानंदाचें फळ पिकलें
।
तैसें श्रीमुखें बोलों आदरिलें । भाग्य उदेलें
श्रवणांचें ॥६४॥
गौरवें म्हणे ’ब्रह्मदेवा । संतोषलों तुझिया भावा’
।
पुत्रस्नेहेंकरूनि तेव्हां । उद्यत खेवा हरि जाला
॥६५॥
आवडीं म्हणे विबुधेंद्रा । सत्य तुझी वाङ्मुद्रा
।
तुझेनि वचनें ब्राह्मणेंद्रा । धराभारा उतरिलें
॥६६॥
सकळ कार्य निःशेख । म्यां संपादिलें देख ।
तरी उरलें असे एक । थोर अटक मजलागीं ॥६७॥
तदिदं यादवकुलं वीर्यशौर्यश्रियोद्धतम् ।
लोकं जिघृक्षद्रुद्धं मे वेलयेव महार्णवः ॥ २९
॥
यद्यसंहृत्य दृप्तानां यदूनां विपुलं कुलम् ।
गन्तास्म्यनेन लोकोऽयमुद्वेलेन विनङ्क्ष्यति
॥ ३० ॥
हें यादवकुळ येथ । वीर्यशौर्यश्रियोद्धत ।
धर्म नाशावया उद्यत । अतिदृप्त निजबळें ॥६८॥
हे छेदूं पाहती धर्ममूळें । म्यां आवरिले असती योगबळें
।
जेवीं समुद्रातें मर्यादवेळें । असे राखिलें नेमूनी
॥६९॥
सांडोनि ऐशियांसी । मज गेलिया निजधामासी ।
हे प्रवर्ततील अधर्मासी । कोण यांसी वारील ॥२७०॥
जैसा निर्मर्याद सागरू । खवळल्या सर्वसंहारकरू
।
त्यासी कोण शकेल आवरूं । तैसा विचारू होईल ॥७१॥
हे अधर्मपर होतील गाढे । तुम्हांसी पडेल सांकडें
।
सांगों धांवाल मजपुढें । यांचें रोकडें गार्हाणें
॥७२॥
हे नाटोपती देवां । नाकळती दैत्यां दानवां ।
हें अधर्म करिती जेव्हां । तुम्हीच मज तेव्हां सांगों
याल ॥७३॥
इदानीं नाश आरब्धः कुलस्य द्विजशापतः ।
यास्यामि भवनं ब्रह्मन् नेतदन्ते तवानघ ॥ ३१ ॥
यालागीं कुळनाशासी त्वरित । आजिपासोनि सुमुहूर्त
।
केला असे गा निश्चित । यथोचित यादवां ॥७४॥
ऐकें सखया प्रजापती । या कुळनाशाचिया अंतीं ।
तुझिया भुवनावरूनि निश्चितीं । निजधामाप्रती येईन
॥७५॥
ऐसें बोलिला प्रभू । ऐकोनि शंभु स्वयंभू ।
आनंदला देवकदंबू । समारंभू मांडिला ॥७६॥
जयजयकारु केला सकळीं । परमानंदें पिटिली टाळी ।
चरण वंदूनि वनमाळी । पुष्पांजळी अर्पिल्या ॥७७॥
श्रीशुक उवाच ।
इत्युक्तो लोकनाथेन स्वयम्भूः प्रणिपत्य तम्
।
सह देवगणैर्देवः स्वधाम समपद्यत ॥ ३२ ॥
शुक म्हणे परीक्षिती । ऐकोनि कृष्णवदंती ।
सुरवर आनंदले चित्तीं । आल्हादें करिती अभिवंदनें
॥७८॥
धाता सविता शूळपाणी । मिळोनियां देवगणीं ।
कृष्णासी घातल्या लोटांगणीं । चरण वंदूनी निघाले
॥७९॥
एवं वंदूनी श्रीपती । आपुलिया स्थानाप्रती ।
निघाल्या जी देवपंक्ती । पवनगती विमानें ॥२८०॥
अथ तस्यां महोत्पातान् द्वारवत्यां समुत्थितान्
।
विलोक्य भगवानाह यदुवृद्धान्समागतान् ॥ ३३ ॥
कुळनाशु करणें रोकडें । ऐसें कृष्णें नेमिलें धडफुडें
।
तंव द्वारकेसी येरीकडे । महोत्पात गाढे उठिले ॥८१॥
गगनीं निघाले त्रिकेतु । धूमकेतु दंडकेतु ।
शिखेसहित शिखाकेतु । गगनाआंतु उगवले ॥८२॥
माध्यान्हीं वाजला आघात । दिवसा उल्कापात होत ।
होत भूतें नागवीं नाचत । गगनाआंतु रुदती ॥८३॥
वृक जंबुक नगराआंत । दिवसा चौबारा कुंकात ।
नगरीं भालुवा भुंकत । जन कांपत देखोनी ॥८४॥
नगरा आंतुबाहेरी । श्वानांची रडणीं भारीं ।
मार्जारकलहो नगरीं । घरोघरीं होतेसे ॥८५॥
गाई आरडती मध्यरात्रीं । लेंकुरें खेळती झुंझारीं
।
माणसांतें झडपिती घारी । घुंघाती घरोघरीं दिवाभीतें
॥८६॥
वागीश्वरी क्षोभली गाढी । बोलीं म्हणती आली यमधाडी
।
कां रे धांवतां तांतडी । आगीं उडी घालूं पाहतां ॥८७॥
भूस्फोट भूमिकंप । अग्निकरणीं तपे आतप ।
वारेनि सोडिला अहा कंप । लागे झडप खरस्पर्शें ॥८८॥
धुळोरा उधळत नगरीं । रज भरे डोळ्यांमाझारीं ।
डोळा नुघडवे नरनारीं । दिशा चारी धुमधुमित ॥८९॥
ऐसे नाना परींचे उत्पात । नगरीं रुधिरवृष्टि होत
।
देखोनि यादव समस्त । भयचकित पैं जाहले ॥२९०॥
यादव मिळोनि थोर थोर । वृद्ध वृद्ध करिती विचार ।
ये चिन्हें अरिष्टकर । विघ्न थोर दिसतसे ॥९१॥
अवघे आले कृष्णापाशीं । वृत्तांत सांगती तयासी
।
उव्दिग्न देखोनि यादवांसी । हृषीकेशी बोलिला ॥९२॥
श्रीभगवानुवाच ।
एते वै सुमहोत्पाता व्युत्तिष्ठन्तीह सर्वतः ।
शापश्च नः कुलस्यासीद्ब्राह्मणेभ्यो दुरत्ययः
॥ ३४ ॥
कृष्ण यादवांसी सांगत । दिवि-भू-अंतरिक्षगत ।
उठिले जे महोत्पात । सर्वगत सर्वदा ॥९३॥
देखोनियां चिन्हांसी । मजही आठवलें मानसीं ।
ब्राह्मणशाप यदुकुळासी । चिन्हें त्यासी सूचकें
॥९४॥
ब्राह्मणांचा शापु खरा । नुल्लंघवे हरिहरां ।
तुम्ही आतांचि विचार करा । नगराबाहिरा जनु काढा
॥९५॥
न वस्तव्यमिहास्माभिर्जिजीविषुभिरार्यकाः ।
प्रभासं सुमहत्पुण्यं यास्यामोऽद्यैव मा चिरम्
॥ ३५ ॥
येथोनि द्वारकेची वस्ती । आम्हीं सांडावी समस्तीं
।
जीवें जियावयाची चाड चित्तीं । तरी प्रभासाप्रती
निघावें ॥९६॥
वेगीं करा रे तांतडी । आजचि निघा लवडसवडी ।
सांडा घरदारांची गोडी । येथ अर्धघडी न रहावें ॥९७॥
यत्र स्नात्वा दक्षशापाद् गृहीतो यक्ष्मणोदुराट्
।
विमुक्तः किल्बिषात्सद्यो भेजे भूयः कलोदयम्
॥ ३६ ॥
ऐका समस्त यादवश्रेष्ठ । प्रभासतीर्थ महावरिष्ठ
।
जेथिंचेनि स्नानें उडुराट । निस्तरला कष्ट क्षयाचे
॥९८॥
दक्षें निजकन्या चंद्रासी । सत्तावीस दिधल्या त्यासी
।
तो रतला रोहिणीसीं । येरां सर्वांसी उपेक्षुनी
॥९९॥
दक्षें शापिलें चंद्रासी । क्षयरोग लागला त्यासी
।
तेणें येऊनि प्रभासासी । स्नानदानासी पैं केलें
॥३००॥
स्नानमात्रें केवळ । क्षयरोग गेला तत्काळ ।
कळा पावला सकळ । शोभे निर्मळ निजतेजें ॥१॥
वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितॄन् सुरान्
।
भोजयित्वोशिजो विप्रान्नानागुणवतान्धसा ॥ ३७
॥
आम्हीही तेथ स्नान दान । पितृतर्पण देवतार्चन ।
करूं ब्राह्मणपूजन । जे संपन्न श्रुति शास्त्रीं
॥२॥
नाना परींचीं पक्वान्ने । गुणाधिक्यें मिष्टान्ने
।
देवां ब्राह्मणांसी भोजनें । नाना दानें विधानोक्त
॥३॥
तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति
वै ।
वृजिनानि तरिष्यामो दानैर्नौभिरिवार्णवम् ॥
३८ ॥
श्रद्धेचेनि नेटेंपाटें । पाहूनि दानपात्रें चोखटें
।
दान द्यावें गोमटें । भूमी वोलटे जेवीं बीज ॥४॥
ब्राह्मणाचें मुख तें क्षेत्र । पालवियेपेढीवीण
पवित्र ।
ऐसें पाहूनि सुक्षेत्र । दानें विचित्र पेरावीं
॥५॥
विनीततेची सेल वोल । श्रद्धेचें चाडें निर्मळ ।
शमदमादि बैल सबळ । ते तात्काळ जुंपोनी ॥६॥
ऐशिया वोजा परी । बीज पेरिलिया क्षेत्रीं ।
पीक पिकेल घुमरीं । पुरुषार्थ चारी लगटोनी ॥७॥
त्या पिकाचेनि सबळें । पापें तरोनि पैं सकळें ।
जेवीं नावेचेनि बळें । समुद्रजळें तरिजेती ॥८॥
श्रीशुक उवाच ।
एवं भगवतादिष्टा यादवाः कुरुनन्दन ।
गन्तुं कृतधियस्तीर्थं स्यन्दनान् समयूयुजन्
॥ ३९ ॥
शुक म्हणे कौरवनंदना । ऐकें परिक्षिति सज्ञाना
।
कृष्णें दिधली अनुज्ञा । तीर्थविधाना प्रभासा ॥९॥
यादव उठिले गाढे । रथीं जुंपिले जी घोडे ।
येर धांवती येरांपुढें । चहूंकडे लगबग ॥३१०॥
तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम्
।
दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रतः
॥ ४० ॥
थोर वीरांचे बोभाट । गजरथांचे घडघडाट ।
द्वारकेमाजीं न फुटे वाट । प्रयाण उभ्दट प्रभासासी
॥११॥
हडबडली देखोनि द्वारावती । ऐक राया परीक्षिती ।
उद्धवास आठवलें चित्तीं । कृष्णवदंती देवांसी ॥१२॥
कुळनाशासी त्वरित । आजीपासूनि सुमुहूर्त ।
तोचि देवें प्रस्तुत । कार्यार्थ निश्चित मांडिला
॥१३॥
उद्धव कृष्णासवें संतत । कृष्णानुमतें तो वर्तत
।
सुरसंवाद निश्चित । होता श्रुत तयासी ॥१४॥
असतां येथ कृष्णनाथ । द्वारकेमाजीं अतिउत्पात
।
उठिले तें मनोगत । जाण निश्चित कृष्णाचें ॥१५॥
यादव नेऊनि प्रभासासी । अर्धक्षणें नाशील यांसी
।
जावया निजधामासी । हृषीकेशी उद्यत ॥१६॥
म्हणाल ’कां नेले इतुके दुरी । नाशु न करीच द्वारकापुरी
’ ।
तरी तो सर्वज्ञ श्रीहरी । सूत्रधारी जाणता ॥१७॥
यादव देवांश निश्चितीं । सातवी पुरी द्वारावती
।
येथ निमाल्या सायुज्यमुक्ती । हें जाणोनि श्रीपति
न नाशी ॥१८॥
यांसी आहे पदाभिमान । द्वारकेमाजीं न घडे निधन ।
हें जाणोनि जगज्जीवन । करवी प्रयाण प्रभासासी ॥१९॥
ब्रह्मशापाचें मूळ देखा । प्रभासासी निघाली ते
येरिका ।
हें कळलेंसे यदुनायका । तेथ सकळिकां धाडिलें ॥३२०॥
स्वकुळ ग्रासोनि श्रीपती । निघेल निजधामाप्रती
।
हें जाणोनि उद्धव चित्तीं । बहुतां रीतीं कळवळला
॥२१॥
बाष्पें कंठ निरोधला । नेत्रीं अश्रूंचा पूर लोटला
।
स्वेदु सर्वांगीं चालिला । हृदयीं दाटला हुंदका
॥२२॥
कृष्णवियोग अर्ध क्षण । तेणें निघों पाहे प्राण
।
विसरला कार्य आठवण । कृष्णवदन निरीक्षी ॥२३॥
वियोगप्राप्तीचे बाण प्रबळ । हृदयीं रुतले अतिसबळ
।
बुद्धि धैर्येंसीं होती विकळ । जीवीं तळमळ लागली
॥२४॥
एकांत देखोनि श्रीकृष्णासी । धांवोनि लागला पायांसी
।
मिठी घालोनि चरणेंसीं । उकसाबुकसीं स्फुंदत ॥२५॥
विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम् ।
प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत ॥ ४१ ॥
जो जगाचा नियंता । त्या काळाचा कृष्ण कळिता ।
त्याचे चरणीं ठेवूनि माथा । विनीतता बोलतु ॥२६॥
श्रीउद्धव उवाच ।
देवदेवेश योगेश पुण्यश्रवणकीर्तन ।
संहृत्यैतत्कुलं नूनं लोकं सन्त्यक्ष्यते ।
भवान् विप्रशापं समर्थोऽपि प्रत्यहन्न यदीश्वरः
॥ ४२ ॥
उद्धव म्हणे यादवेंद्रा । देवेंद्राच्या आदिइंद्रा
।
योगियांच्या प्रबोधचंद्रा । अकळ मुद्रा पैं तुझी
॥२७॥
देवांमाजीं इंद्र ईशु । त्या इंद्राचा तूं जगदीशु
।
योगियांमाजीं श्रेष्ठ महेशु । त्याचाही ईशु तूं
श्रीकृष्णा ॥२८॥
तुझें जें श्रवणकीर्तन । तें पुण्यासी करी पावन
।
छेदी संसारबंधन । समाधान कीर्तनें ॥२९॥
संहारूनि निजकुळासी । सांडोनियां या लोकासी ।
निजधामा जावों पाहसी । हृषीकेशी निश्चित ॥३३०॥
नाहं तवाङ्घ्रिकमलं क्षणार्धमपि केशव ।
त्यक्तुं समुत्सहे नाथ स्वधाम नय मामपि ॥ ४३ ॥
अन्यथा विप्रशापासी । करावया समर्थ होसी ।
तें न करूनि कुळ संहारिसी । निजधामासी जावया ॥३१॥
ऐसें बोलतां आलें रुदन । न धरत चालिलें स्फुंदन ।
आसुवीं पूर्ण झाले नयन । धांवोनि चरण धरियेले ॥३२॥
माथा ठेविला चरणांवरी । सखा स्वामी तूं श्रीहरी
।
आम्हांसी सांडूनियां दुरी । कैशापरी जासील ॥३३॥
तुझिया प्रयाणाची वार्ता । ऐकतांचि गा अच्युता
।
उभड सांठवेना चित्ता । वियोग सर्वथा न व्हावा ॥३४॥
जळावेगळी मासोळी । तैसा जीवु तळमळी ।
निष्ठुर जाहलासी अंतकाळीं । वनमाळी मजलागीं ॥३५॥
तुज गेलियापाठीं । मी दीनवदन ये सृष्टीं ।
कोणासी सांगों गोड गोष्टी । श्वासु पोटीं न समाये
॥३६॥
निघोनि गोलिया आत्मा । प्रेतरूप उरे प्रतिमा ।
तुवां गेलियां निजधामा । तैसें आम्हां होईल ॥३७॥
तूंचि आम्हां जनक जननी । हा दृढ विश्वास आमुचे मनीं
।
केवीं जातोसी सांडोनि । म्हणोनि लोळणी घातली ॥३८॥
तूं निघालासी निजधामा । कोणासी निरविलें जी आम्हां
।
कां रुसलासी पुरुषोत्तमा । बोलु निजकर्मा आमुच्या
॥३९॥
मुकें बाळ सांडोनि क्षितीं । माता रिघों पाहे सती
।
तें जेवीं ये काकुळती । तैसी गती उद्धवा ॥३४०॥
गोडु गिळी आमिषकवळु । सवेंचि पारधी आंसुडी गळु ।
त्या मीनाऐसा विकळु । होय प्रेमळु उद्धव ॥४१॥
तुजगेलियावरी देवा । म्यां कोणाची करावी सेवा ।
कां रुसलासी गा यादवा । आमच्या दैवा निश्चित ॥४२॥
कांटवणे आड क्षितीं । आंधळें सांडूनि जाये सांगाती
।
तें ग्लानी करी वनांतीं । तैसी गती उद्धवा ॥४३॥
धांवधावों पायां पडे । धाय मोकलोनि रडे ।
मज सांडोनि तूंचि पुढें । कोणीकडे जातोसी ॥४४॥
मी नव्हें पायांवेगळा । क्षण नोसंडीं चरणकमळा ।
तुझें प्रयाण जी गोपाळा । अंतकाळा मज काळु ॥४५॥
तुझी थोर लागली सवे । मज न्यावें आपणासवें ।
हेंचि प्रार्थीतसे जीवेंभावें । कृपा यादवें मज
कीजे ॥४६॥
तूं गरुडारूढ होसी । तेव्हां कृपेनें बैसवीं पाठीसीं
।
सांडों नको हृषीकेशी । निजधामासी मज नेईं ॥४७॥
सलगी दिधली जन्मवरी । अंतीं का त्यागिसी दुरी ।
कृपाळुवा श्रीहरी । कृपा करीं सर्वथा ॥४८॥
म्हणसी मी निजकुळासी काळु । तो तुज केवीं होईन कृपाळु
।
हें न म्हणें तूं दीनदयाळु । अतिस्नेहाळु भक्तासी
॥४९॥
तुझी कृपा भक्तांवरी । यालागीं मी सलगी करीं ।
मातें उद्धरीं श्रीहरी । झणें संसारीं सांडिसी
॥३५०॥
तव विक्रीडितं कृष्ण नृणां परममङ्गलम् ।
कर्णपीयूषमासाद्य त्यजन्त्यन्यस्पृहां जनः ॥
४४ ॥
तुझी क्रीडा नाना खेळ । प्राणियांसी परम मंगळ ।
कर्णद्वारें वेल्हाळ । निजनिर्मळ सेविती ॥५१॥
तुझे कीर्तिश्रवणाचे आवडीं । लागली कर्णपीयूषीं
गोडी ।
तेथ अमृताची चवी थोडी । होय अर्ध घडी न लागतां ॥५२॥
ऐशी ऐकतां तुझी कीर्ती । सवासना स्पृहा नासती ।
ते भक्तु तुज न विसंबती । हृदयीं वाहती सर्वदा ॥५३॥
त्या तुज प्रत्यक्ष श्रीकृष्णासीं । मज न साहवे
वियोगासी ।
सवे लाविली आम्हांसी । सौजन्येंसीं स्वामित्वें
॥५४॥
शय्यासनाटनस्थान स्नानक्रीडाशनादिषु ।
कथं त्वां प्रियमात्मानं वयं भक्तास्त्यजेम हि
॥ ४५ ॥
तूं तंव आमुचा स्वामी होसी । मज अर्धांसनीं बैसविसी
।
मजवेगळें हृषीकेशी । निजगुजासी तुज नाहीं ॥५५॥
अचाट कार्य पडे थोर । तेव्हां मज पुससी विचार ।
मी सांगें जो जो मंत्र । तो साचार मानिसी ॥५६॥
जेव्हां भोजन करूं रिघसी । माझें ताट ताटेंसीं मांडिसी
।
जेवितां नाना विनोद करिसी । निजशेष देसी मजलागीं
॥५७॥
ब्रह्मादिकां न लभे पंक्ती । तो मी जेवीं तुझिया
पांतीं ।
शेषविभागी जी श्रीपती । केलें निश्चितीं त्वां
मज ॥५८॥
मातें धरोनियां हातीं । एकला बैससी एकांतीं ।
ब्रह्मादिकांची विनंती । तुजप्रती मी सांगें ॥५९॥
कळों नेदितां कोणासी । तुवां केलें रासक्रीडेसी
।
तें गुह्य सांगोनि मजपाशी । गोकुळासी धाडिलें ॥३६०॥
सेजेचे उठवूनि भीमकीसी । मज आपणाजवळ निजविशी ।
ते निद्रेचिया सुखासी । समाधि कायसी बापुडी ॥६१॥
ऐशिया तुझे संगतीं । रात्री भोगिल्या नेणों कितीं
।
त्या मज सांडोनि श्रीपती । जाणें निश्चितीं करितोसी
॥६२॥
वेळु न गमे चक्रपाणी । मज बोलवूं धाडिसी रुक्मिणी
।
सारीपाटु आम्हीं दोघीं जणीं । एकासनीं खेळिजे ॥६३॥
जेव्हां व्याहाळिये निघसी । मज आपुले रथीं बैसविशी
।
दोघां गमन एके रथेंसीं । आजि उबलासी सांघाता ॥६४॥
जळक्रीडा करितां जळीं । करितां गोपिकांसी रांडोळी
।
तेव्हांही मी तुजजवळी । स्नानकाळीं सर्वदा ॥६५॥
ऐसें सांगों मी किती । तुजगेवळा श्रीपती ।
नाहीं झालों अहोरातीं । केवीं म्यां अंतीं सांडावें
॥६६॥
तूं स्वामी सखा सर्वात्मा । जीवाचा जीव पुरुषोत्तमा
।
तुझा वियोगु मेघश्यामा । केवीं आम्हां साहवेल ॥६७॥
आमुचा जीवु आणि प्राण । ते तुझे गा श्रीचरण ।
ते वियोगदुःख साहावया जाण । समर्थपण मज नाहीं ॥६८॥
आमुचा हाचि लाभु अव्यंग । जे तुझिया पायांचा संयोग
।
त्यांचा न साहवे वियोग । देहभंग झालिया ॥६९॥
देह राहेल तरी राहो । अथवा जाईल तरी जावो ।
तुझ्या चरणांचा वियोग पहा हो । न शके साहों सर्वथा
॥३७०॥
थोर दुस्तर तुझी माया । ब्रह्मादिकां न ये आया ।
मज सुगम जाली तरावया । यादवराया निजशेषें ॥७१॥
त्वयोपभुक्तस्रग्गन्ध वासोऽलङ्कारचर्चिताः ।
उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेम हि ॥ ४६ ॥
तुझें गंधशेष आणि माळा । धरितां कपाळीं आणि गळां
।
मी नागवें कळिकाळा । दास गोपाळ पैं तुझा ॥७२॥
तुझे कांसेचा पिंवळा । येऊनि माझे कांसे लागला
।
तैंचि कामु म्यां जिंतिला । दृढ जाहला निजकांसे
॥७३॥
तुवां आपुले हृदयींचें पदक । जेव्हां मज दिधलें
देख ।
तेव्हांचि माया जाहली विमुख । दासां सन्मुख न राहे
॥७४॥
मायेसी असतें मुख । तरी हों लाहती सन्मुख ।
ते मिथ्या गा निःशेख । वृथा लोक भ्रमले पैं ॥७५॥
तुझें उच्छिष्ट सेवितां देख । लाजोनि जाये समाधिसुख
।
निडारला निजात्मतोख । शेषें प्रत्यक्ष निजलाभु
॥७६॥
ऐसा तुझेनि दास्यें सरता जाहला । तुझेनि निजशेषें
चर्चिला ।
तुझी माया मी तरला । जिया धाकु लाविला योगियां ॥७७॥
वातवसना य ऋषयः श्रमणा ऊर्ध्वमन्थिनः ।
ब्रह्माख्यं धाम ते यान्ति शान्ताः सन्न्यासीनोऽमलाः
॥ ४७ ॥
मिथ्या मायेच्या धाकासाठीं । योगी रिघाले कपाटीं
।
जरी सांडिली लंगोटी । तरी पोटीं धाकती ॥७८॥
आसनस्थ होऊनि जाणा । आकळावया प्राणापाना ।
मूळबंधें आकोचना । दृढ धारणा ते करिती ॥७९॥
अंगुलें बारा बारा । जिणावया जी वारा ।
रात्रंदिवस शरीरा । अभ्यासद्वारा आटिती ॥३८०॥
क्षुधेनें खादली भूक । तृषा तहान प्याली देख ।
जिणोनियां सुखदुःख । अतिनेटक निधीं ॥८१॥
सुबुद्धि धरूनिया हातीं । आकळूनि इंद्रियवृत्ती
।
वैराग्यें करित ख्याती । ऊर्ध्वगती निघाले ॥८२॥
भेदोनि मणिकर्णिका वोवरी । उसळले जी ब्रह्मरंध्रीं
।
जिणोनियां ब्रह्मगिरी । निशाणभेरी लाविल्या ॥८३॥
तेथ शांतीचेनि योगें । विलसत सर्वांगें ।
संकल्पत्यागवेगें । जाहले अंगें चिद्ब्रह्म ॥८४॥
ऐसे योगबळें योगी । माया जिणती अंगोअंगीं ।
त्याहोनि अतिसुगम मार्गीं । आम्हांलागीं त्वां
केली ॥८५॥
वयं त्विह महायोगिन् भ्रमन्तः कर्मवर्त्मसु ।
त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तमः ॥
४८ ॥
भजावें तुझिया निजभक्तां । ऐकावी तुझी कथावार्ता
।
इतुकेनि तरलों जी सर्वथा । कृष्णनाथा निजमाया ॥८६॥
आम्हां कर्ममार्गींचिया कर्मठां । तुवां उपकारु
केला मोठा ।
तुझ्या कथेचा श्रवणपाठा । मुक्त दारवंठा मोक्षाचा
॥८७॥
असो मोक्षाची कथा । चाड नाहीं गा सर्वथा ।
तुझ्या भक्तांसी तुझी कथा । करितां भवव्यथा न बाधीचि
॥८८॥
तुझे अभेद भक्तीचें कोड । आम्हां संसारुचि गोड ।
ठेंचूनि त्रिगुणांचें तोंड । भक्त प्रचंड भजताति
॥८९॥
स्मरन्तः कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च ।
गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम्
॥ ४९ ॥
तुझ्या चरित्राचें श्रवण । आवडीं करितां कीर्तन
।
त्यांचा भवबंध च्छेदन । बळेंचि जाण तूं करिशी ॥३९०॥
पुसोनिया संसारभावो । निजपदीं देसी ठावो ।
हा श्रवणकीर्तनलाभ पाहा हो । आम्ही सहजें लाहों
निजभक्त ॥९१॥
स्वभावें कीर्तन करितां । एवढा लाभु होये तत्वतां
।
या तुझिये मुखींच्या कथा गातां । आपणियां देता तूं
होशी ॥९२॥
तुझीं गोकुळींचीं गमनपदें । आवडीं वर्णिती जे आनंदें
।
त्यांसी खांदीं वाऊनि निजबोधें । कीर्तनच्छंदें
नाचशी ॥९३॥
तुवां जे केली लीला । ते आवडी गातां जी गोपाळा ।
नित्य त्या सेवकांजवळा । अंगें अंगवळा तूं होशी
॥९४॥
तुझें वर्णिती जे हास्यवदन । त्या भक्ताचें तूं
करिशी ध्यान ।
त्यांचेनि बोलें समाधान । स्त्रीशूद्रां जाण तूं
देशी ॥९५॥
तुझें दृष्टीचें दर्शन । दृश्यातीत निरीक्षण ।
सर्वत्र देखणेंपण । कीर्तनीं गान जे गाती ॥९६॥
त्यांच्या पाउलांपाउलांसी । आपुलें सर्वांग
तूं वोवाळिसी ।
अंग टाकूनि तिष्ठसी । त्यांपाशीं सर्वदा ॥९७॥
आपुली गुह्य ज्ञानमुद्रा । त्यांसी अर्पिसी तूं
ज्ञानीनरेंद्रा ।
निजबोधें प्रबोधचंद्रा । त्यांच्या निजभद्रा तूं
करिशी ॥९८॥
रासक्रीडादि नाना छंद । अंगनामंगनादि प्रबंध ।
कीर्ति अतिशयें विशद । भावार्थें शुद्ध जे गाती
॥९९॥
कां ठकूनियां ब्रह्मयासी । गोपाळवत्सें तूं जाहलासी
।
ऐसऐसिया विनोदांसी । हृषीकेशी जे गाती ॥४००॥
त्यांसी सर्वांभूतीं निजात्मता । देशी तूं आपुली
सत्ता ।
त्यांच्या बोलांमाजी वर्तता । कृष्णनाथा तूं होशी
॥१॥
मनुष्यनाट्याचेनि योगें । जें जें केलें तुवां
अंगें ।
तें गातां ऐकतां अनुरागें । तरले वेगें निजभक्त
॥२॥
म्यांचि केली जे जे आळी । ते त्वां पुरविली सर्व
काळीं ।
त्या मज उपेक्षूनि वनमाळी । अंतकाळीं कां जाशी ॥३॥
श्रीशुक उवाच ।
एवं विज्ञापितो राजन्भगवान्देवकीसुतः ।
एकान्तिनं प्रियं भृत्यमुद्धवं समभाषत ॥ ५० ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे
षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥
एवं यापरी देवकीसुत । पूर्ण पूर्णाशें भगवंत ।
विनविला श्रीकृष्णनाथ । निजभृत्य-उद्धवें ॥४॥
’निजभृत्य’ म्हणणें । उद्धवासी याकारणें ।
निजगुज श्रीकृष्णें । त्यासीं बोलणें सर्वदा ॥५॥
जेथ रिगमु नाहीं रुक्मिणीसी । ठावो नाहीं वसुदेवदेवकीसी
।
बळिभद्रा प्रद्युम्नासी । अनिरुद्धासी जे ठायीं
॥६॥
ते ठायीं कृष्णाप्रती । उद्धव असे अहोरातीं ।
यालागीं पैं ’एकांती’ । ज्ञाते म्हणती तयासी ॥७॥
श्रीकृष्णासी वाडेंकोडें । जीवापरीस जें जें आवडे
।
तें उद्धवासी देणें घडे । प्रेम गाढें भक्तांचें
॥८॥
देतां तो जरी नेघे । तरी धांवोनि आलिंगी वेगें ।
न घेतां देवो पायां लागे । भक्तपांगें पांगिला ॥९॥
यालागीं कृष्णासी प्रियकर । उद्धवुचि साचार ।
याहूनि प्रेम थोर । नाहीं सधर आनाचें ॥४१०॥
यालागीं ’प्रिय-भृत्य-एकांती’ । ये बिरुदें उद्धवासी
साजती ।
तेणें निजस्वामीस विनंती । निजप्रीतीं पैं केली
॥११॥
ऐकोनि उद्धवाचें वचन । चातकांलागीं जेवीं घन ।
तेवीं वोळला जगज्जीवन । स्वानंदघन निजबोधें ॥१२॥
चातकाची तहान किती । तृप्त करूनि निववी क्षिती ।
उद्धवउद्देशें श्रीपती । त्रिजगती निववील ॥१३॥
ऐकतां उद्धवाचे बोल । येताति श्रीकृष्णासी डोल
।
भक्तभाग्य जी सखोल । जाहली वोल प्रेमाची ॥१४॥
ते वोळले भक्तभूमीसी । निजबीज पेरील हृषीकेशी ।
तें पीक पुरेल जगासी । मुक्तराशी मुमुक्षां ॥१५॥
धेनु वत्साचेनि वोरसें । घरा दुभतें पुरवी जैसें
।
तेवीं उद्धवाचेनि उद्देशें । जग हृषीकेशें निवविजे
॥१६॥
घरीं पाहुणयालागीं । कीजती परवडी अनेगी ।
तेथ बालकें जेवीं विभागी । होतीं वेगीं न मागतां
॥१७॥
पक्वान्न सेवूं नेणतीं बाळें । तरी माता मुखीं घाली
बळें ।
तैसें जनार्दनें आम्हां केलें । स्वयें दिधलें
निजशेष ॥१८॥
नवल कृपा केली कैशी । कृष्ण उद्धवातें उपदेशी ।
तोचि अर्थ दिधला आम्हांसी । देशभाषीं अर्थितां
॥१९॥
एका जनार्दनु म्हणे । श्रोतां सावधान होणें ।
हें मी तोंडें बोलों कवणें । तिंहीं मज करणें सावध
॥४२०॥
निजभक्तें केली विनंती । निजज्ञान बोलेल भक्तपती
।
श्रवणाची सावध पंक्ती । बैसवा वृत्ति तद्बोधें
॥२१॥
येथ मुक्तांचें कोड । पुरे मुमुक्षांची चाड ।
येचिविषयीं कथा गोड । श्रवणकवाड उघडेल ॥२२॥
उद्धवें श्रीकृष्ण विनविला । ना तो श्रवणीं डांगोरा
पिटिला ।
मुमुक्षां म्हणे चला चला । कृष्ण वोळला निजबोधें
॥२३॥
मोक्षमार्गींचे कापडी । अर्थतृषातृषितें बापुडीं
।
प्रबोधबोधाची पव्हे गाढी । उद्धवें रोकडी घालविली
॥२४॥
भक्तिजननी माझी तेथ । कडे घेवोनि होती नेत ।
जनार्दन परमामृत । जाहलें प्राप्त तिचेनीं ॥२५॥
ते तुझी भक्ति तत्वतां । आम्हांसी असावी सर्वथा
।
तुज मागावी मुक्तता । तंव ते मूर्खता भक्तांची ॥२६॥
साच असावी बद्धता । तरी म्यां मागावी मुक्तता ।
तेचि नाहीं गा तत्वतां । मिथ्या मागतां मूर्खता
॥२७॥
मीतूंपणेंवीण सहजस्थिती । तुझी असो अभेद-भक्ती
।
हेचि मागणें पुढपुढतीं । संतांप्रती सर्वदा ॥२८॥
उद्धवासी ज्ञान गुप्त । उपदेशील कृष्णनाथ ।
एका जनार्दन विनवित । दत्तचित्त तुम्ही दीजे ॥४२९॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे एकाकारटीकायां
देवस्तुत्युद्धवविज्ञापनं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥६॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ॥ ५० ॥ ओव्या ॥४२९॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय सातवा
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो सद्गुरु चतुरक्षरा । चतुरचित्तप्रबोधचंद्रा
।
’जनार्दना’ सुरेंद्रइंद्रा । ज्ञाननरेंद्रा
निजबोधा ॥१॥
तुझी करितांचि गोठी । प्रगटसी पाठींपोटीं ।
सन्मुख ठसावसी दृष्टी । हृदयगांठी छेदूनी ॥२॥
छेदूनि विषयवासना । स्वयें प्रगटसी जनार्दना ।
भवअभवभावना । नेदिसी मना आतळों ॥३॥
आतळतां तुझे चरण । आकळलें राहे मन ।
सहज देशी समाधान । आनंदघन अच्युता ॥४॥
ऐशिया जी गुरुनाथा । समसाम्यें चरणीं माथा ।
पुढील परिसावी जी कथा । जेथ वक्ता श्रीकृष्णु ॥५॥
उद्धवें विनविलियावरी । कृपा कळवळला श्रीहरी ।
निजज्ञान अतिविस्तारीं । बोधकुसरीं सांगतु ॥६॥
होतें कृष्णाचे मानसी । ’मज गेलिया निजधामासी ।
माझें निजज्ञान कोणापासीं । अतियत्नेंसीं ठेवावें’॥७॥
तंव देखिली उद्धवाची अवस्था । सुख जाहलें श्रीकृष्णनाथा
।
वैराग्ययुक्त उपदेशिता । होय सर्वथा निजज्ञान ॥८॥
एवं वांचवावया उद्धवासी । कृष्ण ब्रह्मज्ञान उपदेशी
।
शाप न बाधी ब्रह्मवेत्यांसी । हें हृषीकेशी जाणतु
॥९॥
ब्रह्मउपदेशाची हातवटी । उपदेशूं जाणे जगजेठी
।
वैराग्य उपजवी उठाउठीं । जेणें पडे मिठी निजतत्वीं
॥१०॥
नव्हतां वैराग्य दारुण । उपदेशु केला तो वृथा जाण
।
हे श्रीकृष्णचि जाणे खूण । वैराग्यविंदान बोलतु
॥११॥
पहिलें उद्धवाच्या बोलासी । अनुमोदन दे हृषीकेशी
।
तेणें अन्वयें सावकाशीं । ज्ञानवैराग्य त्यासी
बोलतु ॥१२॥
श्रीभगवानुवाच ।
यदात्थ मां महाभाग तच्चिकीर्षितमेव मे ।
ब्रह्माभवो लोकपालाः स्वर्वासं मेऽभिकाङ्क्षिणः
॥ १ ॥
जो वेदांचा वेदवक्ता । जो ज्ञानियांचा ज्ञानदाता
।
तो श्रीकृष्णु म्हणे भाग्यवंता । ऐकें निजभक्ता
उद्धवा ॥१३॥
जें तूं बोलिलासी भावयुक्त । तें वचन तुझें सत्य
सत्य ।
तेचिं माझें मनोगत । जाण निश्चित निर्धारें ॥१४॥
माझी अवस्था जाश्वनीळा । ब्रह्मादिदेवां सकळां
।
येथ आले होते मिळोनि मेळा । लोकपाळांसमवेत ॥१५॥
येऊनि माझी घेतली भेटी । अपेक्षा जे होती पोटी ।
पुशिली माझ्या प्रयाणाची गोठी । जेणें तुज मोठी
अवस्था ॥१६॥
म्यां वेगीं यावें वैकुंठा । हे समस्तांसी उत्कंठा
।
आदिकरून नीळकंठा । सुरवरिष्ठां झालीसे ॥१७॥
मया निष्पादितं ह्यत्र देवकार्यमशेषतः ।
यदर्थमवतीर्णोऽहमंशेन ब्रह्मणार्थितः ॥ २ ॥
ज्यालागीं ब्रह्मेनि प्रार्थिलें । तें देवकार्य
म्यां संपादिलें ।
अवतार नटनाट्य धरिलें । ज्येष्ठत्व दिधलें बळिभद्रा
॥१८॥
ज्येष्ठकनिष्ठभावना । दोघांमाजीं नाहीं जाणा ।
कृष्णा आणि संकर्षणा । एकात्मता निजांशें ॥१९॥
कुलं वै शापनिर्दग्धं नङ्क्ष्यत्यन्योन्यविग्रहात्
।
समुद्रः सप्तमे हअहनि एतां पुरीं च प्लावयिष्यति
॥ ३ ॥
उरलें असे आमुचें कुळ । शापनिर्दग्ध केवळ ।
अन्योन्यविग्रहें सकळ । कलहमूळ नासेल ॥२०॥
भूमि मागोनि समुद्रापाशीं । म्यां रचिलें द्वारकेसी
।
मज गेलिया निजधामासी । तो सातवे दिवसीं बुडवील ॥२१॥
यर्ह्येवायं मया त्यक्तो लोकोऽयं नष्टमङ्गलः ।
भविष्यत्यचिरात्साधो कलिनापि निराकृतः ॥ ४ ॥
ऐकें उद्धवा हितगोष्टी । म्यां सांडलिया हे सृष्टि
।
थोडियाचि काळापाठीं । नष्टदृष्टी जन होती ॥२२॥
अधर्म वाढेल प्रबळ । लोक होतील नष्ट अमंगळ ।
ते अमंगळतेचें मूळ । ऐक समूळ सांगेन ॥२३॥
मज नांदतां ये सृष्टीं । कलि उघडूं न शके दृष्टी
।
मज गेलियापाठीं । तो उठाउठीं उठेल ॥२४॥
कलि वाढेल अतिविषम । ब्राह्मण सांडितील स्वधर्म
।
स्वभावें नावडे दानधर्म । क्रियाकर्म दंभार्थ ॥२५॥
न वस्तव्यं त्वयैवेह मया त्यक्ते महीतले ।
जनोऽभद्ररुचिर्भद्र भविष्यति कलौ युगे ॥ ५ ॥
म्यां सांडिलिया महीतळी । प्रबळ बळें वाढेल कळी
।
आजीच तुवां निघिजे तत्काळीं । जंव तो कळी नातळे ॥२६॥
कळी आतळेल जेव्हां । जनीं अधर्मु वाढेल तेव्हां
।
कुविद्येच्या उठती हांवा । सैंघ धांवा निंदेच्या
॥२७॥
न लभे स्वार्थाची कवडी । तरी करिती निंदेच्या कोडी
।
ऐसी कलियुगीं वस्ती कुडी । तुवां अर्ध घडी न रहावें
॥२८॥
त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धुषु ।
मय्यावेश्य मनः संयक् समदृग्विचरस्व गाम् ॥ ६
॥
उद्धवा तूं यालागीं । येथोनि निघावें वेगीं ।
एकलाचि आंगोवांगीं । हितालागीं सर्वथा ॥२९॥
धनधान्यसमृद्धीसीं । सांडावें स्वजनगोत्रजांसी
।
भ्रातादुहितानिजभगिनींसी । स्त्री-पुत्रासी त्यजावें
॥३०॥
स्नेहो ठेवूनि घरदारीं । अंगें तूं जरी निघालासि
बाहेरी ।
तरी तो त्यागूचि कठिण भारी । अनर्थकारी होईल ॥३१॥
आधीं समूळ स्नेहो सांडावा । पाठीं अभिमानुही दंडावा
।
वासनाजटाजूट मुंडावा । मग सांडावा आश्रमु ॥३२॥
’स्नेहो कैसेनि सांडे । अभिमानु कैसेनि दंडे’।
हें तुज वाटेल सांकडें । तरी रोकडें परियेसीं ॥३३॥
माझें स्वरूप जें सर्वगत । तेथ ठेवोनियां चित्त
।
सावधानें सुनिश्चित । राहावें सतत निजरूपीं ॥३४॥
तये स्वरूपीं चित्ता । निर्धारेंसीं धारणा धरितां
।
निजभावें तन्मयता । तद्रूपता पावेल ॥३५॥
भृंगी जड कीटी मूढ । ध्यानें तद्रूप होय दृढ ।
अभ्यासीं कांहीं नाहीं अवघड । तो अभ्यास गूढ विशद
केला ॥३६॥
माझें स्वरूप ज्ञानघन । ध्याता जीवु स्वयें सज्ञान
।
या स्थितीं करितां ध्यान । सहजें जाण तद्रूप ॥३७॥
तेथ समसाम्यें समस्त । समत्व पावेल चित्त ।
तेणें समभावें निश्चित । तेथींचा तेथ रहावें ॥३८॥
आधीं गृहाश्रमातें त्यागावें । मग म्यां म्हणसी
कोठें राहावें ।
ऐसें मानिसील स्वभावें । तेविखीं बरवें परियेसीं
॥३९॥
स्वरूपसाम्यें समदृष्टी । समभावें विचरें सृष्टीं
।
निवासस्थानांची आटाटी । सर्वथा पोटीं न धरावी ॥४०॥
जेथ अल्प काळ वसती घडे । त्या ठायाचा अभिमान चढे
।
वसतिस्थान ऐसें कुडें । वस्तीचें सांकडें सर्वथा
न धरीं ॥४१॥
तूं सर्वीं सर्वगत होसी । सर्वाधार सर्वदेशी ।
ऐसा मी होऊन मज पावसी । न हालतां येसी निजधामा ॥४२॥
’मज निजधामा न्यावें’। होतें पुशिलें उद्धवें ।
तें निजबोधस्वभावें । स्वयें केशवें सांगितलें
॥४३॥
न करितां हे उपायस्थिती । सर्वथा न घडे माझी प्राप्ती
।
मग तूं निजधामाप्रती । कैशा गती येशील ॥४४॥
गरुडीं वाऊनि वेगेंसीं । न्यावें निजधामा म्हणसी
।
गति तेथ नाहीं पाखांसी । गम्य गरुडासी तें नव्हे
॥४५॥
सांडूनि उभय पक्षांसी । साधक पावती मद्रूपासी ।
पक्षाभिमान असे गरुडासी । गमन त्यासी तेणें नव्हे
॥४६॥
म्हणसी न्यावें घेवोनि खांदीं । मज खांदाचि नाहीं
त्रिशुद्धी ।
तुज न सांडितां अहंबुद्धी । गमनसिद्धी तेथ नाहीं
॥४७॥
न त्यागितां अहंभावस्थिती । केल्या नाना उपाययुक्ती
।
तेणें निजधामाप्रती । नव्हे गती सर्वथा ॥४८॥
जें जें देखसी साकार । तें तें जाण पां नश्वर ।
तेचि विखींचा निर्धार । करीं साचार निजबोधें ॥४९॥
यदिदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभिः ।
नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् ॥ ७ ॥
जें जें ’दृष्टीं’ देखिलें । तें तें दृष्यत्वें
वाळिलें ।
जें जें ’श्रवणा’ गोचर झालें । तेंही वाळिलें शब्दत्वें
॥५०॥
जें जें ’वाचा’ वदे । तें तें वाळिजे जल्पवादें ।
वाचिक सांडविलें वेदें । ’नेति’ शब्दें लाजिला
॥५१॥
जें जें ’संकल्पें’ आकळिलें । तें तें कल्पित पैं
झालें ।
जें जें ’अहंकारा’ आलें । तें तें वाळिलें विजातीय
॥५२॥
जें जें ’इंद्रियां’ गोचरें । तें तें जाण पां नश्वरें
।
हें नित्यानित्यविचारें । केलें खरें निश्चित ॥५३॥
तोही ’नित्यानित्यविवेक’ । जाण पां निश्चित मायिक
।
एवं मायामय हा लोक । करी संकल्प सृष्टीतें ॥५४॥
जेव्हडा देखसी संसार । तेव्हडा मायिक व्यवहार ।
हा वोळख तूं साचार । धैर्यनिर्धार धरोनी ॥५५॥
जैशी स्वप्नींची राणीव । केवळ भ्रमचि जाणीव ।
तैसेंचि जाण हें सर्व । भववैभवविलास ॥५६॥
पुंसोऽयुक्तस्य नानार्थो भ्रमः स गुणदोषभाक्
।
कर्माकर्मविकर्मेति गुणदोषधियो भिदा ॥ ८ ॥
परमात्मेंसी जो विभक्त । तो पुरुष बोलिजे ’अयुक्त’
।
त्यासी नानात्वें भेदु भासत । निजीं निजत्व विसरोनी
॥५७॥
त्या विसराचेनि उल्हासें । मिथ्या भेदु सत्यत्वें
भासे ।
त्या भेदाचेनि आवेशें । अवश्य दिसे गुणदोषु ॥५८॥
जरी भेदूचि नाहीं । तरी गुणदोष कैंचा पाहीं ।
दिसावया ठावोचि नाहीं । शुद्धाचे ठायीं सर्वथा
॥५९॥
यालागीं भेदाच्या उद्भटीं । गुणदोषदृष्टी उठी
।
तेथें कर्माकर्मत्रिपुटी । भेददृष्टी ठसावे ॥६०॥
भेदें थोर केलें विषम । कर्म अकर्म विकर्म ।
जन्ममरणादि धर्म । निजकर्म प्रकाशी ॥६१॥
कर्में विकर्में नरकयातना । काम्यकर्में स्वर्गु
जाणा ।
कर्मेंचि करूनि कर्ममोचना । समाधाना पाविजे ॥६२॥
येथ म्हणती ’कर्म’ कोण । ’अकर्माचें’ काय लक्षण
।
’विकर्माचा’ कवण गुण । तेंही संपूर्ण परिस पां ॥६३॥
काया वाचा अथवा मन । करिजे तितुकें ’कर्म’ जाण ।
सूक्ष्म स्फूर्तीचें जें भान । तें मूळ जाण कर्माचें
॥६४॥
मनसा वाचा देहीं । सर्वथा कर्मबीज नाहीं ।
’अकर्म’ म्हणिजे तें पाहीं । न पडे ठायीं देहवंता
॥६५॥
जें कर्मावेगळें सर्वांगें । जेथ कर्म लावितांही
न लगे ।
जें नव्हे कर्मठाजोगें । तें जाण सवेगें ’अकर्म’
॥६६॥
विधिनिषेधजोडपाडें । जेथ विशेष कर्म वाढे ।
’विकर्म’ त्यातें म्हणणें घडें । थोर सांकडें पैं
याचें ॥६७॥
कर्म सर्वसाधारण । तेंचि विकारातें पावलें जाण
।
उठिले विधिनिषेध दारुण । ’विकर्म’ जाण तें म्हणिपें
॥६८॥
जें विधीसी नातुडे । तें निषेधाचे अंग चढे ।
करितां चुके ठाके विकळ पडे । तेंही रोकडें ’निषिद्धचि’
॥६९॥
ऐसें कर्म विकारलें । तें ’विकर्म’ पदें वाखाणिलें
।
एवं कर्माकर्म दाविलें । विभाग केले तुजलागीं ॥७०॥
जीवासी आविद्यक उत्पत्ती । त्याचीं कर्में आविद्यकें
होतीं ।
श्रीधरव्याख्यानाची युक्ती । तेही उपपत्ती परियेसीं
॥७१॥
अविद्यायुक्त जीव परम । त्यासी नित्यक्रिया तेंचि
’कर्म’ ।
नित्य न करणें तें ’अकर्म’ । ’विकर्म’ तें निषिद्ध
॥७२॥
ऐशी कर्माकर्मविकर्मत्रिपुटी । भेदानुरूपें वाढली
सृष्टीं ।
तेथ गुण-दोषबुद्धीच्या पोटीं । भेददृष्टी वाढती
॥७३॥
अभेदीं भेदु कैसा उठी । जेणें गुणदोषीं नांदे दृष्टी
।
विधिनिषेधीं पाडी गांठी । तेही गोठी परियेसीं ॥७४॥
पुरुष एकला एकु असे । तोचि मनोरथपूजे बैसे ।
ध्येय-ध्याता-ध्यानमिसें । वाढवी पिसें भेदाचें
॥७५॥
तेथे नानापरीचे उपचार । पूजासामाग्रीसंभार ।
ऐसा एकपणीं अपार । भेदु साचार वाढवी ॥७६॥
तेथ ’ध्येय’ उत्तम म्हणे जाण । ’ध्याता’ नीच होये
आपण ।
तदंगें ’ध्यान’ गौण । गुणदोष जाण वाढवी ॥७७॥
ध्यानीं गुणदोष विचित्र । ध्येय म्हणे परम पवित्र
।
ध्याता आपण होये अपवित्र । शौचाचारदोषत्वें ॥७८॥
एवं ध्यानाचिये दृष्टीं । आपणचि आपुल्या पोटीं
।
गुणदोषांची त्रिपुटी । भेददृष्टी वाढवी ॥७९॥
ध्येय-ध्याता-ध्यान । आघवाची आहे आपण ।
तें सांडोनियां जाण । गुणदोषलक्षण वाढवी ॥८०॥
उद्धवा हे अवघी सृष्टी । वाढली असे भेददृष्टीं ।
तेणें भेदें उठाउठी । कर्मत्रिपुटी वाढविली ॥८१॥
जंव जंव भेदाचा जिव्हाळा । जंव जंव विषयांचा सोहळा
।
पाळिजे इंद्रियांचा लळा । तंव तंव आगळा संसारु ॥८२॥
सापा पाजिजे पीयूख । तेंचि परतोनि होय विख ।
तैसें इंद्रियां दीजे जंव जंव संतोख । तंव तंव दुःख
भोगिजे ॥८३॥
तस्माद् युक्तेन्द्रियग्रामो युक्तचित्त इदं
जगत् ।
आत्मनीक्षस्व विततमात्मानं मय्यधीश्वरे ॥ ९ ॥
यालागी इंद्रियांच्या द्वारीं । विषयो नेदावा चतुरीं
।
जेवीं विषें रांधिली क्षीरधारी । सांडिजे दुरी
न चाखतां ॥८४॥
घमघमित अमृतफळें । वरी सर्पें घातलिया गरळें ।
तें न सेविती काउळे । सेवनीं कळे निजघातु ॥८५॥
तैसें सेवितां विषयांसी । कोण गोडी मुमुक्षासी
।
प्रतिपदीं । आत्मघातासी । अहर्निशीं देखती ॥८६॥
आत्मघातु न देखती । ते विषयी विषयो सेविती ।
जैशी दिवाभीता मध्यराती । असतां गभस्ति मध्यान्हीं
॥८७॥
तैसेंचि विषयसेवन । मुमुक्षांसी घडे जाण ।
तेणें न चुके जन्ममरण । आत्मपतन तयांचें ॥८८॥
म्हणसी ’प्राणियांची स्थिती । विषयावरी निश्चितीं
।
विषयत्यागें केवीं राहती’ । ते सुगम स्थिती अवधारीं
॥८९॥
असतां इंद्रियांचा नेमु । करी चित्ताचा उपरमु ।
ऐसा दोंहीपरी सुगमु । उत्तमोत्तमु हा त्यागु ॥९०॥
इंद्रियें असोतु विषयांवरी । मन रिघों नेदी त्यांभीतरी
।
हाही त्यागु सर्वांपरी । योगेश्वरीं बोलिजे ॥९१॥
मनासी विषयांचें बळ । विषयध्यासें तें चपळ ।
नव्हे म्हणती तें निश्चळ । ऐक समूळ तो उपावो ॥९२॥
माझें स्वरूप सर्वगत । मनाबाहेरी आणि आंत ।
जेथ जेथ जाईल चित्त । तेथ तेथ तें असे ॥९३॥
मजवेगळें जावयासी । ठावो नाहीं पैं चित्तासी ।
स्वदेशीं हो परदेशीं । अहर्निशीं मज आंतु ॥९४॥
ऐसें निजरूप संतत । पाहतां थोरावेल चित्त ।
त्या चित्तामाजीं आद्यंत । पाहें समस्त हें जग ॥९५॥
अथवा जीवस्वरूप तुझें चांग । त्यामाजीं पाहतां
हें जग ।
जगचि होईल तुझें अंग । अतिनिर्व्यंग निश्चित ॥९६॥
चरें आणि अचरें । लहानें कां थोरें ।
जीवरूपीं सविस्तरें । पाहें निर्धारे हें जग ॥९७॥
म्हणसी जीवु तो एकदेशी । त्यामाजीं केवीं पहावें
जगासी ।
त्यासी ऐक्यता करीं मजसीं । जेवीं कनकेंसीं अळंकार
॥९८॥
चिंतितां कीटकी भिंगुरटी । तेचि ते होऊन उठी ।
तैसा तूं उठाउठीं । होईं निजदृष्टीं निजतत्व
॥९९॥
हो कां सैंधवाचा खडा । पडल्या सिंधूमाजिवडा ।
तो होवोनि ठाके त्याएवढा । तैसा तूं रोकडा मी होसी
॥१००॥
जेथ मीतूंपणाचा भेद । फिटोनि जाईल विशद ।
परमानंदें शुद्धबुद्ध । मुक्त सिद्ध तूं होसी ॥१॥
ज्ञानविज्ञानसंयुक्त आत्मभूतः शरीरिणाम् ।
अत्मानुभवतुष्टात्मा नान्तरायैर्विहन्यसे ॥ १०
॥
शास्त्रश्रवणें दृढ ’ज्ञान’ । मननाभ्यासें होय
’विज्ञान’ ।
या दोंहींची जाणोनि खूण । ब्रह्मसंपन्न तूं होसी
॥२॥
ऐसिया स्वार्थाचेनि लवलाहें । अविश्रम भजावे तुझे
पाये ।
म्हणसी ’वोढवतील अंतराये । त्यासी काये करावें’
॥३॥
सांडोनि दांभिक लौकिक । त्यजोनियां फळाभिलाख ।
जो मज भजे भाविक । विघ्न देख त्या कैंचें ॥४॥
त्याच्या विघ्ननाशासी देख । करीं चक्राची लखलख
।
घेऊनि पाठिसी अचुक । उभा सन्मुख मी असें ॥५॥
यापरी गा उद्धवा । जो मज भजे निजभावा ।
त्यासी विघ्न करावया देवां । नव्हे उठावा मज असतां
॥६॥
एवं ब्रह्मसंपन्न जाहलियावरी । आत्मा तूंचि चराचरीं
।
जंगमीं आणि स्थावरीं । सुरासुरीं तूंचि तूं ॥७॥
तुजहूनि कांहीं । अणुभरी वेगळें नाहीं ।
तेथ विघ्न कैंचें कायी । तुझ्या ठायीं बाधील ॥८॥
ब्रह्मादिकांसी जो ग्रासी । त्या काळाचा तूं आत्मा
होसी ।
पाठी थापटून हृषीकेशी । उद्धवासी सांगतु ॥९॥
ऐशी बाध्यबाधकता फिटली । संकल्पकल्पना तुटली ।
ब्रह्मानंदें पाहांट फुटली । वाट मोडली कर्माची
॥११०॥
ऐसा ब्रह्मानुभवी जो देख । कर्म तेथ होय रंक ।
वेद तयाचे सेवक । विधिविवेक कामारी ॥११॥
हेंचि किती सांगो कायी । मी त्याचा आज्ञाधारक पाहीं
।
प्रतिष्ठिती जे जे ठायीं । तेथ पाहीं प्रगटतु ॥१२॥
वचनमात्रासाठीं । प्रगटलों कोरडे काष्ठीं ।
दुर्वासा वाइला पाठीं । त्वांही दिठीं देखिलें
॥१३॥
म्हणसी ’देव ज्याचा आज्ञाधारु । कर्म त्याचें होय
किंकरु ।
तरी ज्ञाते यथेष्टाचारु । विषयीं साचारु विचरती’
॥१४॥
ज्ञात्यासी स्वेच्छा विषयाचरण । सर्वथा न घडे गा
जाण ।
तेही विषयींचें लक्षण । सावधान परियेसीं ॥१५॥
ज्यासी दग्धपटअ भिमान । मिथ्या प्रपंचाचें भान
।
मृषा विषयांचें दर्शन । विषयाचरण त्या नाहीं ॥१६॥
जयासी प्रपंचाची आवडी । विषयाची अतिगोडी ।
यथेष्टाचरणाची वोढी । पडे सांकडी तयासी ॥१७॥
ज्ञातयाच्या ठायीं । सत्यत्वें विषयो नाहीं ।
मा भोगावया कायी । अभिलाषी पाहीं तो होईल ॥१८॥
आतां ज्ञातयाचें कर्म । ऐक सांगों त्याचें वर्म
।
नातळतां मनोधर्म । क्रियाकर्म आचरती ॥१९॥
दोषबुद्ध्योभयातीतो निषेधान्न निवर्तते ।
गुणबुद्ध्या च विहितं न करोति यथार्भकः ॥ ११ ॥
गुणदोषातीत ज्ञाता । तो निषेधीं न वर्ते सर्वथा
।
परी भ्यालेपण चित्ता । नाहीं तत्वतां तयासी ॥१२०॥
तो विहितही कर्म करी । तेथ गुणत्वें बुद्धि न धरीं
।
कुलालचक्राचियेपरी । पूर्वसंस्कारीं वर्तत ॥२१॥
संकल्पु नाहीं वृत्तीं । हेतु स्फुरेना चित्तीं
।
ऐसीं कर्में ज्ञाते करिती । शरीरस्थितीं केवळ ॥२२॥
तेथ सत्कर्म सिद्धी गेलें । तेणें फुगेना म्यां
हें केलें ।
अथवा माझारीं विकळ पडिलें । तेणें तगमगिलेंपण नाहीं
॥२३॥
निद्रितामागें बैसला वाघु । अथवा पुढें आला स्वर्गभोगु
।
त्यासी नाहीं रागविरागु । तैसा लागु ज्ञात्याचा
॥२४॥
गुणदोषीं चित्तवृत्ती । सांडोनिया सहजस्थिती ।
बाळकें जेवीं क्रीडती । तैशी स्थिति ज्ञात्याची
॥२५॥
’अभिमानें कर्मप्राप्ती । त्या अभिमानातें त्यागिती
।
मग निरभिमानें केवीं वर्तती । कर्मस्थिती त्यां
न घडे’ ॥२६॥
ऐसा विकल्पु जरी करिसी । ते स्थिति न कळे इतरांसी
।
निरभिमानता स्वानुभवेंसी । केवीं येरासी कळेल ॥२७॥
देह प्रारब्धाचेनि मेळें । स्वभावें सर्व कर्मीं
चळे ।
तेथ अज्ञानाचेनि बळें । अभिमानु खवळे ’मी कर्ता’
॥२८॥
तेथ गुरुवाक्य-अनुवृत्ती । अभ्यासूनि यथा निगुतीं
।
अज्ञानेंसहित निरसिती । अभिमानस्थिति निजबोधें
॥२९॥
शेष-प्रारब्धाचेनि मेळें । निरभिमानें देह चळे
।
ज्ञाते कर्में करिती सकळें । जाण केवळें शरीरें
॥१३०॥
केवळ शरीरें कर्में होतीं । तींच ’अहेतुक’ बोलिजेती
।
अर्भकदृष्टांतें उपपत्ती । हेचि स्थिति सांगितली
॥३१॥
निरभिमानाचीं लक्षणें । कृष्ण उद्धवातें ऐक म्हणे
।
येरु आनंदला अंतःकरणें । सादरपणें परिसतु ॥३२॥
सर्वभूतसुहृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिश्चयः ।
पश्यन्मदात्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुनः ॥ १२
॥
पहिलें शास्त्रश्रवणें ’ज्ञान’ । तदनुभवें होय
’विज्ञान’ ।
ऐसा ज्ञानविज्ञानसंपन्न । निरभिमान तो होय ॥३३॥
साचचि निरभिमानता । जरी आली होय हाता ।
तरी ’शांति’ तेथ सर्वथा । उल्हासता पैं पावे ॥३४॥
दाटूनि निश्चळ होणें । कां दांत चावूनि साहणें ।
ते ’शांति’ ऐसें कोण म्हणे । आक्रोशपणें साहातु
॥३५॥
’शांति’ म्हणिजे ते ऐशी । सागरीं अक्षोभ्यता जैसी
।
चढ वोहट नाहीं तिसी । सर्वदेशी सर्वदा ॥३६॥
नाना सरितांचे खळाळ । आणूनि घालिती समळ जळ ।
तो तिळभरी नव्हे डहुळ । अति निर्मळ निजांगें ॥३७॥
तैशी नानाभूतविषमता । स्वार्थविरोधें अंगीं आदळतां
।
पालटू नव्हे ज्याच्या चित्ता । ते जाण सर्वथा ’निजशांति’
॥३८॥
ऐसी शांति ज्यासी देखा । तोचि सर्वभूतांचा सखा ।
आवडता सर्व लोकां । ’सुहृद’ तो कां सर्वांचा ॥३९॥
नवल सख्यत्वाची परी । सर्वस्व दे निजमैत्रीं ।
स्वार्थीं वंचनार्थ न करी । कृपापात्रीं उपदेशु
॥१४०॥
अतर्क्य त्याची पाहती दिठी । मद्रूपें देखे सकळ
सृष्टी ।
जगासी मज अभिन्न गांठी । निजदृष्टीं बांधली ॥४१॥
मग तो जेउतें पाहे । तेउता मीचि तया आहें ।
तो जरी मातें न पाहे । तें न पाहणेंही होये मीचि त्याचें
॥४२॥
त्याची पाहती जे दिठी । ते मीचि होये जगजेठी ।
ऐशी तया मज एक गांठी । सकळ सृष्टीसमवेत ॥४३॥
अवघें जगचि मी होये । तेव्हां ’तो मी’ हे भाष जाये
।
ऐसा तो मजमाजीं समाये । समसाम्येंसमत्वें ॥४४॥
सांडोनियां मनोधर्म । ऐसा ज्यासी मी झालों सुगम
।
त्यासी पुढती कैंचें जन्म । दुःख दुर्गम ज्याचेनीं
॥४५॥
मातेच्या उदरकुहरीं । रजस्वलेच्या रुधिरामाझारीं
।
पित्याचेनि रेतद्वारीं । गर्भसंचारी संसरण ॥४६॥
जे मातेच्या उदरीं । जंतु नाकीं तोंडीं उरीं शिरीं
।
विष्ठामूत्राचे दाथरीं । नवमासवरी उकडिजे ॥४७॥
जठराग्नीच्या तोंडीं । घालूनि गर्भाची उंडी ।
उकडउगकडूनि पिंडीं । गर्भकांडीं घडिजेति ॥४८॥
ते गर्भींचे वेदना । नानापरींची यातना ।
नको नको रघुनंदना । चिळसी मना येतसे ॥४९॥
अवघ्यांच्या शेवटीं । प्रसूतिवातु जो आटी ।
सर्वांगीं वेदना उठी । योनिसंकटीं देहजन्म ॥१५०॥
ऐसें अपवित्र जें जन्म । तें न पवतीच ते नरोत्तम
।
जींहीं ठाकिलें निजधाम । ते पुरुषोत्तम समसाम्यें
॥५१॥
मी असतां पाठीपोटीं । त्यांसी काइशा जन्मगोठी
।
कळिकाळातें नाणिती दिठी । आले उठाउठी मद्रूपा
॥५२॥
जेथ जन्म नाहीं जाहलें । तेथ मरण न लगतांचि गेलें
।
ऐसे भजोनि मातें पावले । भजनबळें मद्भक्त ॥५३॥
कृष्ण उद्धवातें थापटी । म्हणे वेगें उठीं उठीं
।
हेचि हातवशी हातवटी । जन्मतुटी तेणें होय ॥५४॥
जैसें मेघमुखींचें उदक । वरिच्यावरी झेलिती चातक
।
तैसें कृष्णवचनांसी देख । उद्धवें मुख पसरिलें
॥५५॥
कां चंद्राकिरणीं चकोर । जेवीं अत्यंत सादर ।
तेवीं उद्धवाचा आदर । दिसे थोर हरिवचनीं ॥५६॥
हो कां पक्षिणी देखोनि पिलें । जाणोनि चार्यांचे
वेळे ।
सांडोनियां आविसाळें । मुख कोंवळें जेवीं पसरी
॥५७॥
तेवीं देखोनि कृष्णमुख । उद्धवासी अत्यंत हरिख
।
श्रवणाचे मुखें देख । कृष्णपीयूष सेवित ॥५८॥
श्रीशुक उवाच ।
इत्यादिष्टो भगवता महाभागवतो नृप ।
उद्धवः प्रणिपत्याह तत्त्वं जिज्ञासुरच्युतम्
॥ १३ ॥
शुक म्हणे कौरवनाथा । कृपा उपजली भगवंता ।
उपदेशिलें महाभागवता । ज्ञानकथा निजबोधु ॥५९॥
तें ऐकोनि उद्धव । श्रवणीं थोर उठी हांव ।
कैसें बोलिला ज्ञानगौरव । अतिअपूर्व श्रीकृष्ण
॥१६०॥
श्रीकृष्ण श्रीमुखें सांगे कोड । तें निरूपण अतिगोड
।
जीवीं उठली श्रवणचाड । नुल्लंघी भीड देवाची ॥६१॥
आवडीं कळवळे चित्त । घाली साष्टांग दंडवत ।
हात जोडोनि पुसत । प्रेमळ भक्त उद्धव ॥६२॥
श्रीउद्धव उवाच ।
योगेश योगविन्यास योगात्मन्योगसम्भव ।
निःश्रेयसाय मे प्रोक्तस्त्यागः सन्न्यासलक्षणः
॥ १४ ॥
ऐकें योगियांच्या योगपती । योग्यांचा ठेवा तूं
श्रीपती ।
योगीं प्रगट तूं योगमूर्ती । योग उत्पत्ती तुजपासीं
॥६३॥
मज मोक्षासी कारण । त्यागु संन्यासलक्षण ।
बोलिलासी तो अति कठिण । परम दारुण हा त्यागु ॥६४॥
त्यागोऽयं दुष्करो भूमन् कामानां विषयात्मभिः
।
सुतरां त्वयि सर्वात्मन्नभक्तैरिति मे मतिः ॥ १५
॥
पाहतां या त्यागाची रीती । मज तंव दुर्धरु गा श्रीपती
।
मग इतरांची येथ मती । कवण्या स्थितीं होईल ॥६५॥
कामु जयाच्या चित्तीं । विषयीं आसक्त मती ।
त्यासी या त्यागाची गती । नव्हें श्रीपति सर्वथा
॥६६॥
तुझी कृपा जंव नव्हे । तंव तो अभक्तां केवीं करवे
।
त्यागु बोलिला जो देवें । तो सर्वांसी नव्हे सर्वथा
॥६७॥
तूं सर्वात्मा असतां हृदयीं । चित्त प्रवेशेना
तुझे ठायीं ।
तें आवरिलें असे विषयीं । नवल कायी सांगावें ॥६८॥
ऐसे प्रपंची आसक्त । यालागीं विमुख झाले अभक्त ।
त्यांसी त्यागु नव्हे हा निश्चित । चित्त दुश्चित
सर्वदा ॥६९॥
त्यागु कां नव्हे म्हणसी । तें परिस गा हृषीकेशी
।
कठिणत्व जें त्यागासी । तें तुजपाशीं सांगेन ॥१७०॥
सोऽहं ममाहमिति मूढमतिर्विगाढः
त्वन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे ।
तत्त्वञ्जसा निगदितं भवता यथाहं
संसाधयामि भगवन्ननुशाधि भृत्यम् ॥ १६ ॥
तुझी माया विचित्र उपाधी । शरीरीं केली आत्मबुद्धी
।
आत्मीयें शरीरसंबंधीं । विपरीत सिद्धी वाढली ॥७१॥
’मी-माझें’ वाढलें गाढ । तेणें मति झाली मूढ ।
गृहासक्ति लागली दृढ । त्यागु अवघड यालागीं ॥७२॥
ऐशी ही बुद्धि विवळे । अप्रयासें तत्व आकळे ।
तैशी कृपा कीजे राउळें । दास गोपाळें तारावया ॥७३॥
ऐकें गा पुरुषोत्तमा । निजदासां आपुल्या आम्हां
।
सोडवी गा संसारश्रमा । आत्मयारामा श्रीकृष्णा ॥७४॥
तुज सांडोनि हृषीकेशी । पुसों जावें आणिकांपासीं
।
तें नये माझिया मनासी । विषयीं सर्वांसी व्यापिलें
॥७५॥
सत्यस्य ते स्वदृश आत्मन आत्मनोऽन्यं
वक्तारमीश विबुधेष्वपि नानुचक्षे ।
सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमे
ब्रह्मादयस्तनुभृतो बहिरर्थभावाः ॥ १७ ॥
पुसों जावें ब्रह्मयासी । तो गुंतला सृष्टिकर्मासी
।
प्रजाउत्पत्ति मानसी । अहर्निशीं चिंतितु ॥७६॥
जो आपुल्या निजस्वभावीं । सदा संसारु वाढवी ।
तो केवीं संसारु तोडवी । केलें न बुडवी सर्वथा ॥७७॥
वाढों नेदी संसारासी । कोपु आला प्रजापतीसी ।
शापु दिधला नारदासी । ब्रह्म उपदेशी म्हणौनी ॥७८॥
ऐसे संसारी आसक्त । नित्य संसारयुक्त ।
त्यांसी पुसों न मनी चित्त । जाण निश्चित श्रीकृष्णा
॥७९॥
पुसों जावें ऋषींप्रती । तंव ते सदा आपमती ।
आपुलें मत प्रतिष्ठिती । अन्यथा देती शापातें ॥१८०॥
जीवीं धरोनि अर्थासक्ती । शिष्यांतें उपदेशिती
।
विषयो धरोनियां चित्तीं । जीविकावृत्तीं उपदेशु
॥८१॥
गुरूसीच विषयासक्ती । तेथ शिष्यासी कैंची विरक्ती
।
ऐशियासी जे पुसती । ते भ्रंशती स्वार्थातें ॥८२॥
सत्यस्वरूप स्वप्रकाश । आत्मा तूं अविनाश ।
युक्तिप्रयुक्तीं उपदेश । विकल्पनिरास जाणसी ॥८३॥
ब्रह्मज्ञानाचा वक्ता । तुजवेगळा श्रीकृष्णनाथा
।
न दिसे गा सर्वथा । मज पाहतां त्रिलोकीं ॥८४॥
एवं आत्मा तूं तत्वतां । तूंचि आत्मज्ञानदाता ।
आत्मबोधीं संस्थापिता । कृष्णनाथा तूं एकु ॥८५॥
तस्माद्भवन्तमनवद्यमनन्तपारं
सर्वज्ञमीश्वरमकुण्ठविकुण्ठधिष्ण्यम् ।
निर्विण्णधीरहमु हे वृजिनाभितप्तो
नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये ॥ १८ ॥
यालागीं जी यादवपती । नित्य शुद्ध पवित्र मूर्ती
।
तुज मायामोहो नातळती । पवित्र ख्याती यालागीं ॥८६॥
गोंवळांचे उच्छिष्टकवळें । ज्याची पवित्रता न मैळे
।
तेणेंचि उच्छिष्टबळें । गोंवळें सकळें तारिलीं
॥८७॥
प्राणें शोषिलें पूतनेसी । तरी पवित्रता अधिक कैशी
।
तेणेंचि उद्धरिलें तिसी । दोषें दोषांसी तारकु
॥८८॥
करूनि कालीयमर्दन । मर्दिला त्याचा अभिमान ।
तरी मैळेना पवित्रपण । निर्विषें जाण तारिला ॥८९॥
रजक अपवित्र अत्यंत । आतळे तया अधःपात ।
त्यासी मारूनियां निश्चित । केला पुनीत सायुज्या
॥१९०॥
करूनि गोपिकांसी निंद्य काम । तेणें त्या केल्या
नित्य निष्काम ।
तेचि पवित्रता अनुत्तम । सायुज्यधाम पावल्या ॥९१॥
करितां सुकर्म कुकर्म । ज्याची पवित्रता अनुत्तम
।
यालागीं नामें ’पुरुषोत्तम’ । अकर्तात्म निजबोधें
॥९२॥
जो आकळे गुणांआंतु । त्यासी ते गुण करिती प्रांतु
।
त्या गुणांसी तुजमाजीं अंतु । यालागीं तूं ’अनंतु’
सर्वथा ॥९३॥
देशतः कालतः पार । तुज न करवेचि साचार ।
यालागीं अनंत तूं अपार । श्रुतींसी पार न कळेचि ॥९४॥
तुज म्यां करावी विनंती । किती यावें काकुळती ।
तूं हृदयस्थ ज्ञानमूर्ती । जाणता त्रिजगतीं तूं
एकु ॥९५॥
ज्ञान अज्ञान मायाशक्ती । ईश्वराआधीन गा असती
।
त्या ईश्वराची तूं ईश्वरमूर्ती । सत्यकीर्ति तूं
श्रीकृष्णा ॥९६॥
तूं सर्वांचा नियंता । सर्व करूनि अकर्ता ।
ऐसा ’ईश्वरु’ तूं कृष्णनाथा । भोगूनि अभोक्ता तूं
एकु ॥९७॥
देशतः कालतः स्वभावेंसीं । नाशु न पावे ज्या स्थानासी
।
तेथींचा तूं निवासवासी । पूर्ण पूर्णांशी अवतारु
॥९८॥
नराचें अविनाशस्थान । यालागी तूं ’नारायण’ ।
तुझेनि जीवासी चळणवळण । चाळकपण तुजपाशीं ॥९९॥
ऐसा ईश्वर तूं आपण । ’नरसखा-नारायण’ ।
युद्धसमयीं अर्जुनासी जाण । ब्रह्मज्ञान त्वां
दिधलें ॥२००॥
दारुण होतां संग्रामासी । पावडा पावो युद्धासी
।
तेव्हां ब्रह्मज्ञान सांगसी । निज सख्यासी अर्जुना
॥१॥
ऐसा कृपाळू तूं नारायण । यालागीं तुज आलों शरण ।
त्रिविधतापें तापलों जाण । दुःख दारुण संसारु ॥२॥
संसार म्हणजे अंधकूप । माजीं कामक्रोधादि दुष्ट
सर्प ।
निंदा स्पर्धा कांटे अमूप । दुःखरूप मी पडिलों ॥३॥
तेथ पडीलियापाठीं । ब्रह्मद्वेषाचा शूळ पोटीं ।
भरला जी उठाउठी । तेणें हिंपुटी होतुसें ॥४॥
तेथून निघावया त्रिशुद्धी । उपावो न दिसे गा निजबुद्धी
।
कृपाळुवा कृपानिधी । आत्मबोधीं मज काढीं ॥५॥
श्रीभगवानुवाच ।
प्रायेण मनुजा लोके लोकतत्त्वविचक्षणाः ।
समुद्धरन्ति ह्यात्मानमात्मनैवाशुभाशयात् ॥
१९ ॥
भूत संचरलियापाठीं । सुटती जल्पवादगोठी ।
त्यातें गुणिया पाहोनि दिठीं । अक्षता त्राहाटी
मंत्रोनी ॥६॥
पाहतां पांचभौतिक संसारु । सहजें झाला असे थोरु
।
माजीं झोंबलासे कृष्णवियोगखेचरु । उद्धव लेंकरूं
झडपिलें ॥७॥
मिसें उद्धवाची झडपणी । अहं-म्हैसासुर लागला जनीं
।
त्यासी करावया झाडणी । कृष्ण गुणी चालिला ॥८॥
तेथ झाडणीलागीं आतां । यदुअवधूतसंवाद कथा ।
त्याचि मंत्रूनि मंत्राक्षता । होय झाडिता श्रीकृष्णु
॥९॥
श्रीकृष्ण म्हणे उद्धवासी । सावध होईं निजमानसीं
।
येऊनियां मनुष्यलोकासी । आपआीपणांसी उद्धरिती
॥२१०॥
पाहतां यया परमार्था । साह्य नव्हे माता पिता ।
पुत्र भ्राता दुहिता कांता । साह्य सर्वथा हे नव्हती
॥११॥
साह्य परमार्था नव्हे व्याही । शेखीं साह्य नव्हे
जांवयी ।
आपणिया आपण साह्य पाहीं । जो निजदेहीं विवेकी ॥१२॥
मुमुक्षुमार्गींचे सज्ञान । लोक तत्वविचक्षण ।
विचारूनि कार्याकारण । स्वबुद्धीं जाण उद्धरले
॥१३॥
नित्यानित्यविवेकें । अनित्य सांडिती त्यागमुखें
।
नित्य तें यथासुखें । हित संतोखें अंगीकारिती ॥१४॥
नित्यत्वें जें उरलें जाण । तें स्वरूप माझें चिद्घन
।
तेंचि साधकांचे साधन जाण । अनन्यपणें चिंतिती ॥१५॥
भावितां माझी दृढ भावना । मीचि ते होती जाणा ।
कीटकी-भृंगीचिया खुणा । आपआणपणियां उद्धरिती ॥१६॥
आत्मनो गुरुरात्मैव पुरुषस्य विशेषतः ।
यत्प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रेयोऽसावनुविन्दते
॥ २० ॥
पश्वादि योनींच्या ठायीं । हिताहितज्ञान असे पाहीं
।
मा पुरुषाच्या पुरुषदेहीं । ज्ञान पाहीं स्फुरद्रूप
॥१७॥
जें कर्म करितों मी देहीं । तेणें तरेन कीं नाहीं
।
हें ज्याचे त्याचे ठायीं । स्फुरद्रूप पाहीं कळतसे
॥१८॥
सांडूनि अशुभ वासना । जो न करी विषयकल्पना ।
तो आपुला गुरु आपण जाणा । नरकयातना चुकविली ॥१९॥
जो कंटाळला जन्मगर्भासी । मरमरों उबगला मरणासी
।
आधि लागली मानसीं । जन्ममरणासी नासावया ॥२२०॥
आवडी नुपजे स्त्रीपुत्रांसी । निद्रा न लागे अहर्निशीं
।
काळें ग्रासिलें आयुष्यासी । निजहितासी न देखिजे
॥२१॥
तुझीच तुजचि देखतां । काळें गिळिली बाल्यावस्था
।
तारुण्याचा ग्रासिला माथा । वार्धक्याभंवता लागला
असे ॥२२॥
केवळ वार्धक्याचा जरंगा । त्यासीही काळु लागला
पैं गा ।
आयुष्य व्यर्थ जातसे वेगा । हा निजनाडु जगा कळेना
॥२३॥
क्षणक्षणा काळु जातसे व्यर्थ । कांही न साधे जी परमार्थ
।
जन्ममरणांचा आवर्त । पुढें अनर्थ रोकडा ॥२४॥
स्वर्ग नरक कर्म ब्रह्म । चहूं प्राप्तींसी मनुष्यधर्म
।
यालागीं त्यजूनि पापकर्म । मोक्षधर्म धरावा ॥२५॥
नरदेह मोक्षाचा वांटा । वृथा जातसे कटकटा ।
हृदयीं आधी लागला मोठा । विषयचेष्टा विसरला ॥२६॥
’प्रत्यक्ष’ लक्षणें अनित्य । संसारु दिसे नाशवंत
।
यालागीं तो नव्हे आसक्त । होय विरक्त इहभोगीं ॥२७॥
याचिपरी ’अनुमाना’ । परलोकभोगभावना ।
आतळों नेदी मना । नश्वर पतना जाणोनि ॥२८॥
कैं कृपा करील गोविंद । कैं तुटेल भवबंध ।
कैं देखेन तो निजबोध । परमानंद जेणें होय ॥२९॥
धांव पाव गा श्रीहरी । कृपा करीं दीनावरी ।
मज उद्धरीं भवसागरीं । भक्तकैवारी श्रीकृष्णा ॥२३०॥
जैसी जीवनावेगळी मासोळी । तैसा बोधालागीं तळमळी
।
प्रेमपडिभराच्या मेळीं । देह न सांभाळी सर्वथा
॥३१॥
एक नेणोनि नरदेहा मुकले । एकीं नव्हे म्हणोनि उपेक्षिले
।
एक ज्ञानगर्वे गिळिले । एक भुलले विषयार्थी ॥३२॥
एक साधनाभिमानें ठाकिले । एक करूं करूं म्हणता गेले
।
एक करितां अव्हाटां भरले । करणें ठेलें तैसेंचि
॥३३॥
जरी विवेक कळला मना । तरी न तुटती विषयवासना ।
तेणें संतप्त होऊनि जाणा । नारायणा चिंतितु ॥३४॥
कृष्ण म्हणे उद्धवासी । सविवेक वैराग्य असे ज्यासी
।
तोचि आपुला गुरु आपणासी । विशेषेंसी जाणावा ॥३५॥
त्याचिये निजबुद्धीसी । मीचि विवेकु प्रकाशीं ।
तो स्वयें जाणे निजबोधासी । निजमानसीं विवेकें
॥३६॥
ज्यासी जैसा भावो । त्यासी मी तैसा देवो ।
ये अर्थी संदेहो । उद्धवा पहा हो न धरावा ॥३७॥
उद्धवा येथ केवळ । पाहिजे निजबुद्धि निर्मळ ।
तरी आत्मबोध तत्काळ । होय सफळ सर्वथा । ॥३८॥
पुरुषत्वे च मां धीराः साङ्ख्ययोगविशारदाः ।
आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्त्युपबृंहितम्
॥ २१ ॥
एवं वैराग्यें पूर्ण भरित । धीर पुरुष विवेकयुक्त
।
सांख्ययोग विवंचित । निजीं निज प्राप्त तत्काळ
॥३९॥
नरदेहीं विवेक वसे । निजरूप पावले कैसे ।
जें सर्वशक्तियुक्त असे । तें सावकाशें देखती ॥२४०॥
जें प्रसवे सर्वशक्तींतें । तें सर्वशक्ति-शक्तिदातें
।
जें नातळे सर्वशक्तीतें । त्या स्वरूपातें पाहताति
॥४१॥
उद्धवा काय सांगों गोष्टी । बहुत शरीरें सृजिलीं
सृष्टीं ।
मज नरदेहीं आवडी मोठी । उठाउठीं मी होती ॥४२॥
एकद्वित्रिचतुस्पादो बहुपादस्तथापदः ।
बह्व्यः सन्ति पुरः सृष्टास्तासां मे पौरुषी प्रिया
॥ २२ ॥
केलीं एकचरणी शरीरें । दोंपायांची अपारें ।
तींपायांचीं मनोहरें । अतिसुंदरें चतुष्पदें ॥४३॥
सर्पादि योनींच्या ठायीं । म्यां चरणचि केले नाहीं
।
एकें चालती बहु पायीं । केलीं पाहीं शरीरें ॥४४॥
ऐशीं शरीरें नेणो किती । म्यां निर्माण केलीं ये
क्षितीं ।
मज कर्त्यातें नेणती । मूढमति यालागीं ॥४५॥
मज कर्त्याची प्राप्ति । होआवयालागीं निश्चितीं
।
स्वांशें प्रकाशोनि ज्ञानशक्ती । पौरुषी प्रकृति
म्यां केली ॥४६॥
जेणें देहें मज पावती । त्या देहाची मज अतिप्रीति
।
यालागीं श्रुति नरदेह वर्णिती । देव वांछिती नरदेहा
॥४७॥
ऐशी नरदेहाची प्रीती । कृष्ण सांगे उद्धवाप्रती
।
येणें शरीरें मज पावती । नाना युक्तिविचारें ॥४८॥
अत्र मां मृगयन्त्यद्धा युक्ता हेतुभिरीश्वरम्
।
गृह्यमाणैर्गुणैर्लिङ्गैरग्राह्यमनुमानतः ॥
२३ ॥
येऊनि नरदेहाप्रती । कर्त्याची गवेषणा जे करिती
।
जो मी ईश्वर त्रिजगतीं । उत्पत्तिस्थितिसंहर्ता
॥४९॥
बुद्धियुक्तीं विवेक करणें । ते जडें प्रकाशपणें
।
त्याचाही मी प्रकाशकु म्हणे । येणें लक्षणें लक्षिती
॥२५०॥
ऐशा नानापरींच्या अनुमानां । मी तंव वश नव्हें जाणा
।
जे लक्षिती सांडोनि अभिमाना । साक्षात्पणा ते येती
॥५१॥
ज्याची आशा होय निराश । तोचि ब्रह्म पावे सावकाश
।
तेणें कळीकाळावरी कांस । जाण अवश्य घातली ॥५२॥
मुख तंव स्वतःसिद्ध असे । तें निर्मळ आरिसां दिसे
।
तेवीं बुद्धीचेनि विवेकवशें । आत्मा भासे नरदेहीं
॥५३॥
येचिविखींचा इतिहास जाण । तुज मी सांगेन पुरातन
।
यदुअवधूतसंवादलक्षण । ज्ञानसाधन साधकां ॥५४॥
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अवधूतस्य संवादं यदोरमिततेजसः ॥ २४ ॥
हरिखें म्हणतसे गोविंदु । उद्धवा आमुचा पूर्वज
यदु ।
तेणें ब्रह्मज्ञानासी संवादु । केला विशदु अवधूतासीं
॥५५॥
राजा यदु म्हणसी कैसा । क्षात्रसृष्टीचा सूर्यो
जैसा ।
राजा चंद्राच्या प्रकाशा । निजतेजवशा लोपितु ॥५६॥
तेणें गुरूचीं लक्षणें ऐकतां । सायुज्यमुक्ति आली
हाता ।
ते हे पुरातन कथा । तुज मी आतां सांगेन ॥५७॥
अवधूतं द्विजं कञ्चिच्चरन्तमकुतोभयम् ।
कविं निरीक्ष्य तरुणं यदुः पप्रच्छ धर्मवित् ॥
२५ ॥
कोणी एक अवधूतु । निजतेजें प्रकाशवंतु ।
ब्रह्मानंदें डुल्लतु । यदूनें येतु देखिला ॥५८॥
त्या अवधूताचें लक्षण । यदु निरीक्षी आपण ।
देखिलें ब्रह्मसूत्रधारण । होय ब्राह्मण ब्रह्मवेत्ता
॥५९॥
ऐसा तो अवधूतु । निर्भय निःशंक वर्ततु ।
यदु व्याहाळिये होता जातु । देखिला वनांतु सन्मुख
॥२६०॥
आंतुला प्राण तत्त्वतां । बाहेर रिघों नेदी सर्वथा
।
स्वभावें प्राणापानसमता । झाली न धरितां धारणा
॥६१॥
नवल तयाचें पाहणें । दृश्य दृश्यत्वें देखों नेणे
।
झाला सर्वांगें देखणें । देखणेंपणें पाहातसे ॥६२॥
मी एकु वनीं वसता । हेंही नाठवे त्याचिया चित्ता
।
झाली सर्वत्र सर्वगतता । समसाम्यता समत्वें ॥६३॥
कर्म कार्य कर्ता जाण । अवघा जाहला तो आपण ।
क्रियेनें वाहूनियां आण । निंबलोण जीवें केलें
॥६४॥
देहाचिया माथां । ठेविली होती अहंता ।
तें देहमिथ्यात्व पावतां । समूळ अहंता पळाली ॥६५॥
नित्यानित्य होमद्वारें । ब्रह्माग्नि प्रज्वळला
एकसरें ।
जाळूनि आश्रमांची चारी घरें । केलें खरें निराश्रमी
॥६६॥
त्या आश्रमामाजीं होती । शास्त्रश्रवणविधिवादपोथी
।
ते जळाली जी निश्चितीं । भस्म हातीं न लगेचि ॥६७॥
विधिनिषेध पैजा । जळाली पंचायतनदेवपूजा ।
होता संचितक्रियमाणपुंजा । तोही वोजा जळाला ॥६८॥
यापरी तो अवधूतु । ब्रह्मानंदें जी डुल्लतु ।
निजसुखें वेल्हावतु । देखिला येतु यदुरायें ॥६९॥
संकल्प-विकल्परहित । शुद्ध सर्वांगी विभूत ।
यालागीं बोलिजे ’अवधूत’ । येर्हलवीं विख्यात ब्राह्मणु
॥२७०॥
सभोंवता समस्तु । प्रपंच निजबोधें असे धूतु ।
यालागीं बोलिजे ’अवधूतु’ । येर्हरवीं विख्यातु
ब्राह्मणु ॥७१॥
अहं धुई तो ’अवधूतु’ । तोचि योगी तोचि पुनीतु ।
जो का अहंकारग्रस्तु । तोचि पतितु जन्मकर्मी ॥७२॥
वार्धक्य यावें देहासी । तंव देहपण नाहीं देहापासीं
।
रिगमु नव्हेच जरेसी । तारुण्यासी तें मूळ ॥७३॥
आणिकही त्याचीं लक्षणें । नीच नवा बोधु मैळों नेणें
।
भोगिजे नित्य नूतनपणें । परम तारुण्यें टवटवला
॥७४॥
निजबोधाचिया सत्ता । द्वैत जिंतिलें तत्त्वतां
।
ऐसा निःशंकु विचरतां । भय सर्वथा त्या नाहीं ॥७५॥
ऐशीं लक्षणें निर्धारितां । अवधूत निजबोधें पुरता
।
यदूसी उपजली विनीतता । श्रद्धा सर्वथा अनिवार ॥७६॥
करूनि साष्टांग दंडवत । अतिनम्र श्रद्धायुक्त ।
हात जोडूनि पुसत । प्रसन्न चित्त रायाचें ॥७७॥
श्रीयदुरुवाच ।
कुतो बुद्धिरियं ब्रह्मन्नकर्तुः सुविशारदा ।
यामासाद्य भवाल्लोकं विद्वांश्चरति बालवत् ॥
२६ ॥
अपूर्व बुद्धि हे स्वामी । तुमचे ठायीं देखों आम्ही
।
जे न लभे यमनियमीं । कर्मधर्मीं आचरतां ॥७८॥
दिसतोसी सर्वार्थी कुशळ । परी कांही न करूनि निश्चळ
।
अकर्तात्मबोधें तूं केवळ । जैसें बाळ अहेतुक ॥७९॥
तूं बालाऐसा वर्तसी । परी बालबुद्धि नाहीं तुजपासीं
।
सर्वज्ञ सर्वथा होसी । ऐसें आम्हांसी दिसतसे ॥२८०॥
येवोनियां या लोकासी । पावोनियां नरदेहासी ।
सार्थकता तुझ्याऐसी । आणिकापाशीं न देखों ॥८१॥
प्रायो धर्मार्थकामेषु विवित्सायां च मानवाः ।
हेतुनैव समीहन्ते आयुषो यशसः श्रियः ॥ २७ ॥
प्रायशा ये लोकीं लोक । धर्मअर्थकामकामुक ।
येचिविखीं ज्ञान देख । आवश्यक करिताति ॥८२॥
आम्ही स्वधर्म करितों म्हणती । स्नानसंध्येची कीर्ति
मिरविती ।
शेवटीं गायत्रीचें फळ देती । अर्थप्राप्तीलागोनी
॥८३॥
वेदोक्त आम्ही करितों याग । संस्थापितों वेदमार्ग
।
शेखीं तो करिती जीविकायोग । स्वर्गभोग वांछिती
॥८४॥
एक म्हणती आम्ही स्वकर्मक । कुश मृत्तिका नाशिती
उदक ।
समयीं आलिया याचक । इवलीसी भीक न घालिती ॥८५॥
दांभिक वाढवावया स्फीती । वैष्णवदीक्षा अवलंबिती
।
देवपूजा झळफळीत दाविती । शंख लाविती दों हातीं ॥८६॥
आयुष्यदानी पुण्यपुरुष । आम्ही चिकित्सक अहिंस
।
स्थावर जंगम जीव अशेष । मारूनियां यश मिरविती ॥८७॥
यश वाढवावया कारण । तुळापुरुष करिती दान ।
देहो मूत्रविष्ठें परिपूर्ण । धन त्यासमान जोखिती
॥८८॥
परी परमार्थाचिया चाडा । कोणी वेंचीना कवडा ।
भूल कैशी पडली मूढां । स्वार्थ रोकडा विसरले ॥८९॥
पूर्वीं अदृष्टीं नाहीं प्राप्ती । ते श्रीकामा
उपास्ती करिती ।
श्रियेचा स्वामी श्रीपती । त्यातें न भजती अभाग्य
॥२९०॥
लक्ष्मी विश्वगुरु हरीची पत्नी । तीतें जो तो राखे
अभिलाषूनी ।
नेदिती हरीची हरिलागोनी । त्यातें पतनीं हरि पचवी
॥९१॥
रोगत्यागें आयुष्य मागती । यालागीं सविता उपासिती
।
देहो नश्वर हें नाठवे चित्तीं । पडली भ्रांती निजपदा
॥९२॥
एवं आयुष्य-यश-श्रीकामीं । समस्त भजतां देखों आम्ही
।
परी नवल केलें तुवां स्वामी । परब्रह्मीं निजबोधु
॥९३॥
विषयबळ अलोलिक । मिथ्या भ्रमें भ्रमले लोक ।
ज्ञानसाधनें साधोनि देख । विषयसुख वांछिती ॥९४॥
वेदांतवार्तिकवाक्स्फू र्ती । अद्वैत ब्रह्म प्रतिपादिती
।
शेखीं पोटासाठीं विकिती । नवल किती सांगावें ॥९५॥
एक म्हणविती योगज्ञानी । वायुधारणा दाविती जनीं
।
टाळी लावूनि बैसती ध्यानीं । जीविका मनीं विषयांची
॥९६॥
ऐसे विविदिषा लोक । साधनें साधूनि झाले मूर्ख ।
तुवां केलें जी अलोलिक । आत्मसुख साधिलें ॥९७॥
ऐसें स्वामी अवधूता । तुवां तृणप्राय केलें जीविता
।
तुच्छ करोनि लोकां समस्तां । निजात्महिता मीनलासी
॥९८॥
निजानंदें निवालासी । अंतरी शीतळ झालासी ।
ऐसें दिसताहे आम्हांसी । उपलक्षणेंसी परियेसीं
॥९९॥
त्वं तु कल्पः कविर्दक्षः सुभगोऽमृतभाषणः ।
न कर्ता नेहसे किञ्चिज्जडोन्मत्तपिशाचवत् ॥ २८
॥
सर्वज्ञज्ञाता तूं होसी । तें ज्ञातपण दिसों न देसी
।
कांहीं करिसी ना वांछिसी । जडत्वें दाविसी निजशांती
॥३००॥
सर्वथा उगा अससी । परी तूं अंगें विकळ नव्हसी ।
अंगीं अव्यंगु दिसतोसी । स्वरूपरूपेंसीं शोभितु
॥१॥
ज्ञान एकलेपणें ठेलें । दुजेनिवीण परदेशी झालें
।
तें तुजमाजीं सामावलें । यालागीं आलें ’कवि’ पद
॥२॥
करूनि झालासी अकर्ता । हेचि तुझी थोर ’दक्षता’ ।
ब्रह्मरसें ’रसाळ’ बोलतां । चवी अमृता ते कैंची
॥३॥
ब्रह्मरस तू प्यालासी । ब्रह्मानंदें मातलासी ।
जगीं ’उन्मत्त’ झालासी । दृष्टीं नाणिसी कोणातें
॥४॥
सदा सावध निजरूपेंसी । यालागीं ’माझें-तुझें’ न
म्हणसी ।
तेंचि ’पिसेंपण’ तुजपाशीं । दिसे जगासी सर्वथा
॥५॥
निजबोधें तृप्त झालासी । परमानंदें निवालासी ।
तीं हीं लक्षणें तुजपासीं । निर्धारेंसीं दिसताती
॥६॥
जनेषु दह्यमानेषु कामलोभदवाग्निना ।
न तप्यसेऽग्निना मुक्तो गङ्गाम्भःस्थ इव द्विपः
॥ २९ ॥
कामलोभदावाग्नी- । माजीं जळतां लोक तीन्ही ।
देखत असों जी नयनीं । वेगळा कोणी दिसेना ॥७॥
ते दावाग्नीमाजीं असतां । तूं न पोळसी गा अवधूता
।
नवल तुझी अक्षोभ्यता । नकळे सर्वथा आम्हांसी ॥८॥
वणवा जळे दोंही थडीं । गजें गंगाजळीं दिधली बुडी
।
त्यासी न लागती तापाच्या वोढी । तैसें निरवडीं तुज
देखों ॥९॥
ऐशीं द्वंद्वें तुज नातळती । दृढ राहिलासी ब्रह्मस्थितीं
।
कांही एक करीन विनंती । कृपामूर्ति दयाळुवा ॥३१०॥
त्वं हि नः पृच्छतां ब्रह्मन्नात्मन्यानन्दकारणम्
।
ब्रूहि स्पर्शविहीनस्य भवतः केवलात्मनः ॥ ३० ॥
तूं ब्रह्मवेत्ता ब्राह्मण । निजानंदें परिपूर्ण
।
त्या आनंदाचें कारण । विशद करून सांगावें ॥११॥
तूं देहीं वर्तसी विदेहस्थिती । तुज विषय आतळूं
न शकती ।
हे अलिप्तपणाची प्राप्ती । कवण्या रीतीं तुज झाली
॥१२॥
तुज नाहीं रायाची भीड । न करिसी धनवंताची चाड ।
दीनवचन मानिसी गोड । पुरविसी कोड निजबोधें ॥१३॥
ऐसा केवळ तूं कृपाळू । आर्तबंधु दीनदयाळु ।
निजात्मभावें तूं केवळु । भक्तवत्सलु भावार्थे
॥१४॥
ऐसा यदूचा संवादु । आवडीं सांगे गोविंदु ।
उद्धवासी म्हणे सावधु । हृदयीं बोधु धरावा ॥१५॥
श्रीभगवानुवाच ।
यदुनैवं महाभागो ब्रह्मण्येन सुमेधसा ।
पृष्टः सभाजितः प्राह प्रश्रयावनतं द्विजः ॥ ३१
॥
श्रीमुखें श्रीकांत । यदूचें भाग्य वर्णित ।
ब्राह्मणभक्त सत्त्वयुक्त । बुद्धिमंत श्रद्धाळु
॥१६॥
भगवद्भाग्यें भाग्यवंतु । यदूसी भेटला तो अवधूतु
।
त्यासी होऊनि अतिविनीतु । असे विनवितु निजहिता
॥१७॥
मृदु मंजुळ वचनीं प्रार्थिला । मधुपर्कविधानें
पूजिला ।
अवधूत अतिसंतोषला । बोलता झाला निजमुखें ॥१८॥
श्रीब्राह्मण उवाच ।
सन्ति मे गुरवो राजन् बहवो बुद्ध्युपाश्रिताः
।
यतो बुद्धिमुपादाय मुक्तोऽटामीह ताञ्छृणु ॥ ३२
॥
क्षीरसागर उचंबळला । कीं कृपेचा मेघ गर्जिन्नला
।
निजसुखाचा वाधावा आला । तैसें बोलिला ब्राह्मणु
॥१९॥
ऐकें राजया चूडामणी । यदुकुळदीप दिनमणी ।
धन्य धन्य तुझी वाणी । निजगुणीं निवविलें ॥३२०॥
राजा आणि सात्त्विकु । सिद्धलक्षणें लक्षकु ।
पृथ्वीमाजीं तूचि एकु । न दिसे आणिकु सर्वथा ॥२१॥
सुंदर आणि सगुण । उत्तमोत्तम केला प्रश्न ।
पुसिलें निजानंदकारण । तें यथार्थ जाण सांगेन ॥२२॥
गुरूविण आत्मप्राप्ती । सर्वथा न घडे गा नृपती ।
ते गुरूही मी तुजप्रती । यथानिगुतीं सांगेन ॥२३॥
निजबुद्धीच्या विवेकस्थितीं । बहुत गुरु म्यां
केले असती ।
जे जे सद्गुयण म्यां देखिले भूतीं । ते ते स्थितीं
तो गुरु ॥२४॥
बुद्धीनें अंगिकारिलें गुणा । निजधैर्यें धरिली
धारणा ।
तेणें मी मुक्त झालों जाणा । स्वेच्छा अटणा करीतसें
॥२५॥
संसारु तरावया । मुख्य ’सद्बुेद्धि’ गा राया ।
रिगमू नाहीं आणिका उपाया । व्यर्थ कासया शिणावें
॥२६॥
सद्बु द्धि नाहीं ज्यापासीं । तो संसाराची आंदणी
दासी ।
उसंत नाहीं अहर्निशीं । दुःखभोगासी अनंत ॥२७॥
सद्बुनद्धि नाहीं हृदयभुवनीं । तेथ वैराग्य नुपजे
मनीं ।
मा तो तरेल कैसेनीं । विवेक स्वप्नीं न देखे ॥२८॥
वैराग्याचेनि पडिपाडें । ज्यासी सद्बु द्धि सांपडे
।
तेथ संसार कोण बापुडें । घायें रोकडें विभांडी ॥२९॥
आधीं संसारु एकु असावा । मग तो खटाटोपें नासावा ।
जो रिघाला विवेकगांवा । त्यासी तेव्हां तो नाहीं
॥३३०॥
संसारनाशासी मूळ । शिष्य-प्रज्ञाचि केवळ ।
तिचें झाल्या अढळ बळ । होये मृगजळ संसारु ॥३१॥
जे मी गुरु सांगेन म्हणे । तें निजप्रज्ञेचेनि लक्षणें
।
हेयादेयउरपायपणें । घेणें त्यजणें सविवेकें ॥३२॥
हेचि मर्हा ठिया भाखा । सांगेन तें सावध ऐका ।
जेणें शिष्याचा आवांका । पडे ठाउका प्रत्यक्ष
॥३३॥
ऐक प्रज्ञेचीं लक्षणें । सांगेन दृष्टांतपणें ।
सूप चाळणी रांधणें । घेणें त्यजणें विवेकें ॥३४॥
चाळणीमाजीं जें जें पडे । सूक्ष्म निजतत्त्व तळीं
सांडे ।
उरती गुणदोषांचे खडे । करिती बडबडे खडबडित ॥३५॥
ऐसी जे अवस्था । ते त्यागावी सर्वथा ।
भ्रंशु होईल स्वार्था । हे राखतां त्रिशुद्धी
॥३६॥
सुपाची दशा ते ऐशी । त्यजी रजःकण भुसासी ।
निडारल्या निजबीजासी । निजहृदयेंसीं राखत ॥३७॥
स्वयें वैराग्यें तापणें । ते दशा ’रांधणें’ म्हणें
।
अपक्कासी परिपक्क करणें । निजगुणें निजांगें ॥३८॥
एवं या दोनी दशा । दृढ धराव्या वीरेशा ।
तेणें परमार्थु होये आपैसा । जेवी आरिसा हातींचा
॥३९॥
यदूसी म्हणे ब्राह्मण । जें म्यां सांगितलें लक्षण
।
तेथें ठेवूनियां मन । सावधान परियेसीं ॥३४०॥
जो जो जयाचा घेतला गुण । तो तो गुरु म्यां केला जाण
।
गुरूसी आलें अपारपण । जग संपूर्ण गुरु दिसे ॥४१॥
ज्याचा गुण घेतला । तो सहजें गुरुत्वा आला ।
ज्याचा गुण त्यागरूपें घेतला । तोही गुरु झाला अहितत्यागें
॥४२॥
एवं त्यागात्यागसमतुकें । दोहींसी गुरुत्व आलें
निकें ।
राया तूं पाहें पां विवेकें । जगचि असकें गुरु दिसे
॥४३॥
ऐसें पाहतां सावकाशीं । गुरुत्व आलें जगासी ।
हेंचि साधन जयापासीं । तोचि परमार्थासी साधकु ॥४४॥
ऐसें सांगतां अचाट । तुज वाटेल हें कचाट ।
तरी गुरु सांगो श्रेष्ठ श्रेष्ठ । मानिले वरिष्ठ
निजबुद्धीं ॥४५॥
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रविः ।
कपोतोऽजगरः सिन्धुः पतङ्गो मधुकृद्गजः ॥ ३३ ॥
मधुहा हरिणो मीनः पिङ्गला कुररोऽर्भकः ।
कुमारी शरकृत्सर्प ऊर्णनाभिः सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥
गुरु सांगेन अशेष । संख्याप्रमाण ’चोवीस’ ।
त्यांचीं नांवें तूं परिस । सावकाश सांगेन ॥४६॥
पृथ्वी वायु आकाश । अग्नि आप सीतांश ।
सातवा तो चंडांष । कपोता परिस आठवा ॥४७॥
अजगर सिंधु पतंग । मधुमक्षिका गज भृंग ।
हरिण मीन वेश्या साङ्ग । नांवें सुभग ’पिंगला’ ॥४८॥
टिटवी आणि लेंकरूं । कुमारी आणि शरकारु ।
सर्प कातणी पेशस्करु । इतुकेन गुरु चोवीस ॥४९॥
पावावया तत्त्व पंचविसावें । चोविसां गुरूंसी उपासावें
।
विवेकयुक्तिस्वभावें । गुरु भजावे निजबुद्धीं
॥३५०॥
ठाकावया निजबोधासी । निजविवेकें अहर्निशीं ।
गुरुत्व देऊनि अनेकांसी । निजहितासी गुरु केले
॥५१॥
कोण युक्ति कोण विचारु । कोणें लक्षणें कोण गुरु
।
केला तोही निजनिर्धारु । सविस्तारु परियेसीं ॥५२॥
एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिताः ।
शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मनः ॥ ३५
॥
ऐकें राजवर्य नृपती । विवेकधवलचक्रवर्ती ।
गुरुसंख्या तुजप्रती । यथानिगुतीं सांगितली ॥५३॥
यांचिया शिक्षिता वृत्ती । शिकलों आपुलिया युक्तीं
।
मग पावलों आत्मस्थिती । विकल्पभ्रांती सांडूनी
॥५४॥
यतो यदनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज ।
तत्तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥ ३६ ॥
नहुषाचा पुत्र ययाती । ययातीचा यदु निश्चितीं ।
’नहुषनंदन’ यदुसी म्हणती । मूळ व्युत्पत्ती तेणें
योगें ॥५५॥
यालागीं म्हणे ’नाहुषनंदना’ । पुरुषांमाजीं पंचानना
।
सांगेन गुरूंच्या लक्षणा । विचक्षणा परियेसीं ॥५६॥
ज्या गुरूचें जें शिक्षित । मी शिकलों सुनिश्चित
।
तें ते सांगेन समस्त । सावध चित्त करीं राया ॥५७॥
ऐकावया गुरुलक्षण । यदूनें सर्वांग केलें श्रवण
।
अर्थीं बुडवूनियां मन । सावधान परिसतु ॥५८॥
शब्द सांडोनियां मागें । शब्दार्थामाजीं रिगे ।
जें जें परिसतु तें तें होय अंगें । विकल्पत्यागें
विनीतु ॥५९॥
भूतैराक्रम्यमाणोऽपि धीरो दैववशानुगैः ।
तद्विद्वान्न चलेन्मार्गादन्वशिक्षं क्षितेर्व्रतम्
॥ ३७ ॥
परमार्थी मुख्य शांती । साधकांसी पाहिजे निश्चितीं
।
यालागीं प्रथम गुरु क्षिती । निजशांतीलागूनी ॥३६०॥
’पृथ्वी’ गुरु त्रिविध पाहीं । पर्वत वृक्ष आणि
मही ।
यांचीं लक्षणें धरितां देहीं । गुरुत्व पाहीं पृथ्वीसी
॥६१॥
अंतरनिग्रहो ते ’शांती’ । बाह्येंद्रियनिग्रहो
ते ’दांती’ ।
उभयसहिष्णुता ते ’क्षांती’ । क्षांतीसी क्षिति
गुरु केली ॥६२॥
पृथ्वीते नानाभूतीं । माझी माझी म्हणौनि झोंबती
।
नाना भेदीं भिन्न करिती । निजवृत्तिव्यवहारें ॥६३॥
त्या भूतांचे भिन्न वर्तन । पृथ्वी संपादी आपण ।
मोडों नेदी अभिन्नपण । अखंड जाण सर्वदा ॥६४॥
तैसें योगियांचे लक्षण । करितां कर्म भिन्नभिन्न
।
वृत्ति अखंडदंडायमान । सर्वदा जाण असावी ॥६५॥
देहासी अदृष्टयोगें गती । भूतें अदृष्टयोगें आक्रमिती
।
भूतीं निजात्मता भाविती । द्वंद्वें न बाधिती साधकां
॥६६॥
येथ भूतीं पृथ्वी पूजिली । नातरी विष्ठामूत्रीं
गांजिली ।
हर्षविषादा नाहीं आली । निश्चल ठेली निजक्षांती
॥६७॥
भूतें पार्थिवेंचि तंव झालीं । तिंहीं पृथ्वी पूजिली
ना गांजिली ।
ऐक्यें द्वंद्वभावा मुकलीं । निश्चळ झाली निजरूपें
॥६८॥
तैसाचि योगियाही जाणा । भूतवैषम्यें डंडळेना ।
सर्वभूती निजात्मभावना । विषमीं समाना भावितां
॥६९॥
आतां पृथ्वीची अभिनव शांति । ते सांगेन राया तुजप्रती
।
जे शांति धरोनि संती । भगवद्भक्ती पावले ॥३७०॥
पृथ्वी दाहेंकरूनि जाळिली । नांगर घालूनि फाळिली
।
लातवरीं तुडविली । तोडिली झाडिली पैं भूतीं ॥७१॥
तो अपराधु न मनूनि क्षिती । सवेंचि भूतांतें प्रसन्न
होती ।
तेथेंचि पिकवूनि नाना संपत्ती । तृप्ति देती भूतांतें
॥७२॥
ऐसऐेशिया निजशांती-। लागीं गुरु म्यां केली क्षिती
।
ऐक सभाग्या भूपती । शांतीची स्थिति अभिनव ॥७३॥
एकें अपराधु केला । दुजेनि उगाचि साहिला ।
इतुकेनि शांतु केवीं झाला । उपेक्षिला अपराधी ॥७४॥
ऊंसु मोडी त्या गोड भारी । छेदितें शस्त्र गोड करी
।
पिळिलियाआळिलियावरी । स्वादाचिया थोरी अपकार्यां
देतु ॥७५॥
अपराध साहोनु अंगी । त्याच्या प्रवर्ते हितालागीं
।
तेचि ’शांति’ पैं जगीं । होय दाटुगी निर्द्वंद्व
॥७६॥
अपराध साहोनि अंगावरी । अपराध्या होईजे उपकारी
।
हें शिकलों पृथ्वियेवरी । परोपकारीं पर्वत ॥७७॥
शश्वत्परार्थसर्वेहः परार्थैकान्तसम्भवः ।
साधुः शिक्षेत भूभृत्तो नगशिष्यः परात्मताम्
॥ ३८ ॥
पृथ्वीपासोनि झाले । ते पर्वतही म्यां गुरु केले
।
त्यांपासोनि जें जें शिकलें । तेंही वहिलें परियेसीं
॥७८॥
रत्नं-निकर समस्त । पर्वत परार्थचि वाहत ।
तृण जळ नाना अर्थ । तेही परार्थ धरितसे ॥७९॥
कोणासी नेमी ना निवारी । उबगोनि न घाली बाहेरी ।
याचकाचे इच्छेवरी । परोपकारीं देतसे ॥३८०॥
ग्रीष्माअंतीं सर्व सरे । परी तो देतां मागें न
सरे ।
सवेंचि भगवंते कीजे पुरें । वर्षोनि जळधरें समृद्धी
॥८१॥
जंव जंव उल्हासें दाता देतु । तंव तंव पुरवी जगन्नाथु
।
विकल्प न धरितां मनाआंतु । देता अच्युतु अनिवार
॥८२॥
सत्य अच्युत दाता । हें न मनेचि तत्त्वतां ।
यालागीं दरिद्रता । विकल्पवंता लागली ॥८३॥
एवं पर्वताची जे उत्पत्ती । ते परोपकारार्थ एकांतीं
।
उपकारावांचूनि चित्तीं । दुजी वृत्ति जाणेना ॥८४॥
त्या पर्वताऐशी तत्त्वतां । असावी साधकासी उदारता
।
काया वाचा आणि चित्ता । सर्वस्व देतां उल्हासु ॥८५॥
चेष्टामात्रें परोपकारता । सर्वदा करावी समस्तां
।
कोटिलाभा हाणोनि लाता । उपकारीं तत्त्वतां उद्यतु
॥८६॥
परमार्थाचिया चाडा । स्वार्थ सांडोनि रोकडा ।
परोपकारार्थ अवघडा । रिघे सांकडा परार्थें ॥८७॥
उपकारुचि साकारला । कीं परोपकारु रूपा आला ।
तैसा जन्मोनि उपकारी झाला । उपकारला सर्वांसी ॥८८॥
ऊंसु जैसा अवधारीं । सर्वासी गोडपणें उपकारी ।
तैसाचि योगिया संसारीं । परोपकारी मधुरत्वें ॥८९॥
जैसे पर्वतीं निर्झर । तैसे उपकाराचे पाझर ।
सुकों नेणती निरंतर । कृतोपकार जग केलें ॥३९०॥
सांडोनि कृपणवृत्तीची संगती । उपकारी पर्वत एकांतीं
।
राहिलासे उपकारमूर्ती । धैर्यवृत्ति निर्धारें
॥९१॥
परोपकारालागीं निश्चित । गुरु केला म्यां पर्वत
।
आतां वृक्षापासोनि जें शिक्षित । तेंही समस्त परियेसीं
॥९२॥
सर्वांगें सर्वभावेंसी । सर्वकाळ सर्वदेशीं ।
पराधीन होआवें सर्वांसी । हें वृक्षापाशीं शिकलों
॥९३॥
वृक्ष जेणें प्रतिपाळिला । तो त्या आधीन जाहला ।
कां जो छेदावया रिघाला । त्याही झाला स्वाधीनु ॥९४॥
योगिया पालखीसी घातला । तेव्हां त्याचिया आधीन
झाला ।
एकीं शूळीं द्यावया चालविला । तेव्हां त्याच्याही
बोला आधीनु ॥९५॥
सांडूनि देहींची अहंता । योगियासी झाली पराधीनता
।
विश्व माझा आत्मा सर्वथा । सर्वांच्या वर्तता बोलाआंतु
॥९६॥
सर्वं तें मीचि आहें । यालागीं साधक बाधक न पाहे
।
त्याच्या बोलामाजीं राहे । वर्तता होये संतोषें
॥९७॥
प्राप्त जें जें सुखदुःख । तें तें अदृष्टाआधीन
देख ।
आत्मा मानुनी सकळ लोक । पराधीन देख वर्तत ॥९८॥
सकळ लोकीं निजात्मता । देखता जाहली पराधीनता ।
हें वृक्षापासोनि तत्त्वतां । ’परात्मता’ शिकलों
॥९९॥
आणीक एक लक्षण । वृक्षापासोनि शिकलों जाण ।
अतिथीचें पूजाविधान । तें सावधान परियेसीं ॥४००॥
अतिथि आल्या वृक्षापासीं । वंचनार्थु न करी त्यासी
।
पत्रपुष्पफलमूळच्छायेसीं । त्वचाकाष्ठांसी देतसे
॥१॥
जो वृक्षासी प्रतिपाळी । कां जो घावो घालूं ये मूळीं
।
दोंहीसीही सममेळीं । पुष्पीं फळीं संतुष्टी ॥२॥
जैसा वृक्ष समूळ सगळा । अर्थियांलागीं सार्थक जाहला
।
तैसा चित्तें वित्तें देहें बोला । साधु संतुष्टला
अर्थ्यांसी ॥३॥
अतिथीसी नव्हे पराङ्मुदख । हा साधूसी गुण अलोलिक
।
अन्न धन उदक । यथासुखें देतुसे ॥४॥
अर्थी आल्या अर्थावयासी । विमुख न व्हावें सर्वस्वेंसी
।
हें शिकलों वृक्षापासीं । विवेकेंसीं निजबुद्धीं
॥५॥
एवं पृथ्वी गुरु झाली ऐसी । दुजें गुरुत्व तें वायूसी
।
आलें जें जें युक्तीसी । तें तें परियेसीं नरदेवा
॥६॥
गुरुत्व जें वायूसी । तें दों प्रकारीं परियेसीं
।
एक तें प्राण वृत्तीसीं । बाह्य वायूसी दुसरें ॥७॥
प्राणवृत्त्यैव सन्तुष्येन्मुनिर्नैवेन्द्रियप्रियैः
।
ज्ञानं यथा न नश्येत नावकीर्येत वाङ्मनः ॥ ३९ ॥
प्राणाचियेपरी । जो विषयीं आसक्ती न धरी ।
विषय सेविलियाही वरी । नव्हे अहंकारी प्राणु जैसा
॥८॥
प्राणाभ्यासें क्षुधा अद्भुत । तेव्हां प्राणासीच
क्षोभ येत ।
तेणें काया वाचा चित्त । विकळ पडत इंद्रियें ॥९॥
तया प्राणासी आधारु । भलतैसा मिळो आहारु ।
परी धडगोडांचा विचारु । न करी साचारु पैं प्राणु
॥४१०॥
तैसाचि योगिया पाहीं । तो अभिमान न धरी देहीं ।
विषयो सेवी परी कांही । आसक्ति नाहीं तयासी ॥११॥
क्षुधेचिया तोंडा । मिळे कोंडा अथवा मांडा ।
परी रसनेचा पांगडा । न करी धडफुडा तयासी ॥१२॥
ज्ञानधारणा न ढळे । इंद्रियें नव्हती विकळें ।
तैसा आहार युक्तिबळें । सेविजे केवळें निजधैर्यें
॥१३॥
प्राणास्तव इंद्रियें सबळें । प्राणायोगें देह
चळे ।
त्या देहकर्मा प्राणु नातळे । अलिप्त मेळें वर्ततु
॥१४॥
त्या प्राणाच्या ऐसी स्थिती । योगियाची वर्तती
वृत्ती ।
सर्व करूनि न करी आसक्ती । देहस्थिति नातळे ॥१५॥
ब्रह्मादिकांचा देह पाळूं । कां सूकरादिकांचा देह
टाळूं ।
ऐसा न मानीच विटाळू । प्राणु कृपाळु समभावें ॥१६॥
तैसेंचि योगियाचें कर्म । न धरी उंच नीच मनोधर्म
।
कदा न देखे अधमोत्तम । भावना सम समभावें ॥१७॥
आवडीं प्रतिपाळावा रावो । रंकाचा टाळावा देहो ।
ऐसा प्राणासी नाहीं भावो । शुद्ध समभावो सर्वत्र
॥१८॥
प्राण अपान समान उदान । सर्व संधी वसे व्यान ।
इतुकीं नामें स्थानें पावोनि जाण । न सांडी प्राण
एकपणा ॥१९॥
तैसे उंच नीच वर्णावर्ण । अधमोत्तमादि गुणागुण
।
देखोनियां योगी आपण । भावना परिपूर्ण न सांडी ॥४२०॥
प्राणु असोनि देहाभीतरीं । बाह्य वायूसी भेद न धरी
।
तैशी योगिया भावना करी । बाह्यभ्यंतरीं ऐक्यता
॥२१॥
विषयेष्वाविशन्योगी नानाधर्मेषु सर्वतः ।
गुणदोषव्यपेतात्मा न विषज्जेत वायुवत् ॥ ४० ॥
पार्थिवेष्विह देहेषु प्रविष्टस्तद्गुवणाश्रयः
।
गुणैर्न युज्यते योगी गन्धैर्वायुरिवात्मदृक्
॥ ४१ ॥
ऐक्यता साधावी चतुरीं । ते वायूच्या ऐशी दोंहीपरी
।
बाह्य आणि अंतरीं । ऐक्यकरीं वर्तावें ॥२२॥
प्राणवृत्तीचीं लक्षणे । तुज सांगितलीं संपूर्णें
।
आतां बाह्य वायूचीं चिन्हें । सावधानें परियेसीं
॥२३॥
वायु सर्वांतें स्पर्शोनि जाये । परी अडकला कोठें
न राहे ।
तैसें विषय सेवितां पाहे । आसक्तु नव्हे योगिया
॥२४॥
असोनि इंद्रियांचेनि मेळें । तो विषयांमाजी जरी
खेळे ।
तरी गुणदोष आसक्ति मेळें । बोधु न मळे तयाचा ॥२५॥
वस्त्र चंदन वनिता माळा । सदा भोगितां विषयसोहळा
।
वायु नातळे जेवीं जाळा । तेवीं योगी वेगळा विषयांसी
॥२६॥
जैसें वारेनीं जाळ उडे । परी जाळीं वारा नातुडे ।
तेवीं भोग भोगितां गाढे । भोगीं नातुडे योगिया ॥२७॥
जातया वायूचे भेटी । सुगंध कोटी घालिती मिठी ।
त्यांची आसक्ती नाहीं पोटीं । उठाउठीं सांडितु
॥२८॥
तैसा आत्मत्वें योगिया पाहीं । प्रवेशलासे सर्वां
देहीं ।
देह गुणाश्रयो पाहीं । ठायींच्या ठायीं तोचि तो
॥२९॥
निजात्मदृष्टीचेनि बळें । तो देहगुणांसी नातळे
।
जैसा गंधावरी वारा लोळे । परी नाकळे गंधासी ॥४३०॥
तेचि परिपूर्ण आत्मस्थिती । राया मी सांगेन तुजप्रती
।
जैसी आकाशाची प्रतीती । सर्व पदार्थीं अलिप्त ॥३१॥
अन्तर्हितश्च स्थिरजङ्गमेषु
ब्रह्मात्मभावेन समन्वयेन ।
व्याप्त्याव्यवच्छेदमसङ्गमात्मनो
मुनिर्नभस्त्वं विततस्य भावयेत् ॥ ४२ ॥
सर्व पदार्थी समत्व । यालागीं आकाशासी गुरुत्व
।
असंगत्व अभेदत्व । निर्मळत्व जाणोनी ॥३२॥
विषमीं असोनि समत्व । संगीं असोनि असंगत्व ।
भेदु करितां अभेदत्व । यालागीं गुरुत्व आकाशा ॥३३॥
वैर सर्पामुंगुसांसी । आकाश दोंहीचे हृदयवासी ।
वैर निर्वैरता आकाशासी । ते स्थिती योगियासी पाहिजे
॥३४॥
तेणें आकाशदृष्टांतें । ब्रह्मभावें आपणियातें
।
योगी देखिजे पुरतें । व्यापकत्वें आपुल्या ॥३५॥
ब्रह्मसमन्वयें पाहतां पाहीं । स्थावरजंगमांच्या
ठायीं ।
तिळभरी वाढी रिती नाहीं । आपण पैं पाहीं कोंदला ॥३६॥
आकाश सर्व पदार्थीं असे । परी असे हें सर्वासी न
दिसे ।
तेवीं दृश्य-द्रष्टा-अतीतदशें । सर्वत्र असे योगिया
॥३७॥
नभ न खोंचे सांबळें । जळेना वणव्याचेनि जाळें ।
नव्हतां ज्वाळांवेगळें । असे सगळें टवटवित ॥३८॥
तैसीं योगियासी द्वंद्वे सकळें । बाधूं न शकतीं
कवणे काळें ।
नव्हतां द्वंद्वावेगळें । स्वरूप सगळें शोभत ॥३९॥
योगिया छेदावया लवलाहें । सोडिले शस्त्रांचे समुदाये
।
तो शस्त्रांमाजीं अपणियातें पाहे । न रुपती घाये
जेवीं गगना ॥४४०॥
जें जें द्वंद्व बाधूं आलें । तें तें स्वरूप देखे
आपुलें ।
सहजें द्वंद्वभावा मुकलें । अबाधित उरलें निजरूप
॥४१॥
गगन बुडालें दिसे डोहीं । परी तें उदकें भिजलेंचि
नाहीं ।
तैसा असोनियां सर्व देहीं । अलिप्त पाहीं योगिया
॥४२॥
आकाशा चिखल माखूं जातां । तें न माखे माखे लाविता
।
तैसा योगिया दोषी म्हणतां । दोषु सर्वथा म्हणत्यासी
॥४३॥
गगन असोनियां जनीं । मैळेना जनघसणीं ।
तैसा योगिया सकळ कर्में करूनी । कर्मठपणीं न मैळे
॥४४॥
मोटे बांधितां आकाशातें । चारी पालव पडती रिते ।
तेवीं कर्मी बांधितां योगियातें । कर्म तेथें निष्कर्म
॥४५॥
घटामाजीं आकाश असे । तें वाच्य कीजे घटाकाशें ।
पाहतां घटा सबाह्य समरसें । आकाश असे परिपूर्ण ॥४६॥
तैसा आत्मा म्हणती देहीं । तंव तो देहा सबाह्य पाहीं
।
देह मिथ्यात्वें ठायींचे ठायीं । चिन्मात्र पाहीं
परिपूर्ण ॥४७॥
तेजोऽबन्नमयैर्भावैर्मेघाद्यैर्वायुनेरितैः
।
न स्पृश्यते नभस्तद्वत्कालसृष्टैर्गुणैः पुमान्
॥ ४३ ॥
नभ पृथ्वीरजें न गदळे । उदकेंकरीं न पघळे ।
अग्नीचेनि ज्वाळें न जळे । वायुबळें उडेना ॥४८॥
कडकडीत आभाळें । येऊनि आकाश झांकोळे ।
त्या समस्तां नभ नातळे । अलिप्त बळें संस्थित ॥४९॥
तैसेंचि योगियासी । असतां निजात्मसमरसीं ।
काळें सृजिलिया गुणांसी । वश्य त्यांसी तो नव्हे
॥४५०॥
काळाचें थोर सामर्थ्य जाण । देहासी आणी जरामरण ।
योगी देहातीत आपण । जन्ममरण न देखे ॥५१॥
स्वप्नीं चिंतामणी जोडला । सवेंचि अंधकूपीं पडला
।
जागा जाहल्या न म्हणे नाडला । तैसा घडला देहसंगु
॥५२॥
जो ब्रह्मादि देहांसी खाये । तो काळु वंदी योगियाचे
पाये ।
जो काळाचाही आत्मा होये । निधडा पाहें महाकाळु ॥५३॥
विजू कडकडूनि आकाशीं । तेजें प्रकाशी गगनासी ।
गगन नातळे ते विजूसी । असोनि तिशीं सबाह्य ॥५४॥
तैसा सत्त्वगुण प्रकाशी ज्ञान । त्यासी योगिया
नातळे जाण ।
ज्ञानस्वरूप निखळ आपण । वृत्तिज्ञान मग नेघे ॥५५॥
झालिया सूर्यउिदयासी । दीपप्रभा नये उपेगासी ।
तेवीं ’सहज’ आलिया हातासी । वृत्तिज्ञानासी कोण
पुसे ॥५६॥
सत्त्वें प्रकाशिलें ज्ञान । तें आवडोनि नेघे जाण
।
अथवा खवळल्या रजोगुण । कर्मठपण त्या न ये ॥५७॥
हो कां तमोगुणाचेनि मेळें । क्रोधमोहांसी नातळे
।
गुणातीत झाला बळें । बोधकल्लोळें स्वानंदें ॥५८॥
उदकासी गुरुपण । आलें तें ऐक लक्षण ।
अवधूत म्हणे सावधान । नृपनंदन यदुवीरा ॥५९॥
स्वच्छः प्रकृतितः स्निग्धो माधुर्यस्तीर्थभूर्नृणाम्
।
मुनिः पुनात्यपां मित्रमीक्षोपस्पर्शकीर्तनैः
॥ ४४ ॥
लक्षणें पाहतां जळ । स्वभावें अतिनिर्मळ ।
प्रकृतीस्तव कोमळ । मधुर केवळ सर्वांसी ॥४६०॥
पवित्र व्हावया प्राणियांसी । तीर्थीं तीर्थत्व
उदकासी ।
इतुकीं लक्षणें योगीयासी । अहर्निशीं असावीं ॥६१॥
उदकीं रिघाले जे समैळ । ते स्वभावें करी निर्मळ ।
परी न धरी अहंबळ । जे म्यां हे मळ क्षाळिले ॥६२॥
तैसें योगियासी भजनशीळ । भावें भाविक जे केवळ ।
त्यांचे निरसूनि कळिमळ । न धरी बळ गुरुत्वें ॥६३॥
प्राणु गेला तरी प्राणियांसी । कठिणत्व उपजेना
मानसीं ।
जें जें भेटे तयासी । मृदुता कैसी वर्तत ॥६४॥
जेवीं चंद्रकिरण चकोरांसी । पांखोवा जेवीं पिलियांसी
।
जीवन जैसें कां जीवांसी । तेवीं सर्वांसी मृदुत्व
॥६५॥
जळ वरिवरी क्षाळी मळ । योगिया सबाह्य करी निर्मळ
।
उदक सुखी करी एक वेळ । योगी सर्वकाळ सुखदाता ॥६६॥
उदकाचें सुख तें किती । सवेंचि क्षणें तृषितें होती
।
योगिया दे स्वानंदतृप्ती । सुखासी विकृती पैं नाहीं
॥६७॥
उदकाची जे मधुरता । ते रसनेसीचि तत्त्वतां ।
योगियांचें गोडपण पाहतां । होय निवविता सर्वेंद्रियां
॥६८॥
लागल्या योगियाची गोडी । अमृताची चवी थोडी ।
ब्रह्मेंद्रादि पदें बापुडीं । अर्धघडीमाजीं करीत
॥६९॥
तापले आले उदकापाशीं । अंगस्पर्शे निववी त्यांसी
।
तैसीचि दशा योगियासी । स्पर्शें तापासी निवारी
॥४७०॥
उदकें निवविलें ज्यासी । परतोनि ताप होये त्यासी
।
योगी कृपेनें स्पर्शें ज्यासी । त्रिविध तापांसीं
निर्मुक्त ॥७१॥
योगी ज्यासी निववी जिवेंभावें । त्यासी जीवु गेलियाही
तापु नव्हे ।
निवालेपणें तो वोल्हावे । स्वानुभवें डुल्लत ॥७२॥
मेघमुखें अधःपतन । उदकाचें देखोनि जाण ।
अधःपाते निवती जन । अन्नदान सकळांसी ॥७३॥
तैसें योगियासी खालुतें येणें । जे इहलोकीं जन्म
पावणें ।
जन निववी श्रवणकीर्तनें । निजज्ञानें उद्धरी ॥७४॥
पर्जन्योदक देखतां जाण । जेवीं निवती सकळही जन ।
कां गंगादिकांचें दर्शन । करी मोचन पापाचें ॥७५॥
तैसें योगियाचें दर्शन । भाग्येंवीण नव्हे जाण
।
ज्याने देखिले त्याचे चरण । करी मोचन भवरोगा ॥७६॥
न घडे दर्शन स्पर्शन । तरी करावें त्याचें नामस्मरण
।
इतुकेनि भवमूळ जाण । करी छेदन तें नाम ॥७७॥
सांडूनि भगवंताचें कीर्तन । केल्या भक्ताचें नामस्मरण
।
केवीं तुटेल भवबंधन । ऐसें न म्हणा सर्वथा ॥७८॥
देवासी पूर्वी नामचि नाहीं । त्यासी भक्तीं प्रतिष्ठूनि
पाहीं ।
नामरूपादि सर्वही । नानाविलासही अर्पिले ॥७९॥
ऐसा भक्तीं देव थोर केला । आणूनि वैकुंठीं बैसविला
।
भक्तउकपकारें दाटला । मग त्याच्या बोलामाजीं वर्ते
॥४८०॥
देवो भक्तवचनेंकरी । झाला नर ना केसरी ।
प्रगटला खांबामाझारीं । शब्द करी भक्ताचा ॥८१॥
आतांही प्रत्यक्ष प्रमाण । दासांचेनि वचनें जाण
।
पाषाणप्रतिमे देवो आपण । आनंदघन प्रगटे पैं ॥८२॥
भक्तभावें आभारला । देवो उपकारें दाटला ।
यालागीं नुलंघवे बोला । पांगें पांगला भक्तांच्या
॥८३॥
एवं जेथ भक्तांचें नाम घेणें । तेथ अवश्य देवें धांवणें
।
भक्तउेपकारा उत्तीर्ण होणें । वेगें पावणें यालागीं
॥८४॥
यालागीं भक्ताचें नाम घेतां । तुटती भवबंधनव्यथा
।
ऐसें सांगतां अवधूता । प्रेम सर्वथा न संडे ॥८५॥
आतां अग्नि गुरु जो करणें । त्याचीं सांगेन लक्षणें
।
काना मना एक करणें । सावधपणें परियेसीं ॥८६॥
तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्षोदरभाजनः ।
सर्वभक्ष्योऽपि युक्तात्मा नादत्ते मलमग्निवत्
॥ ४५ ॥
अग्नि निजतेजें देदीप्यमान । साक्षात हातीं न धरवे
जाण ।
उदरमात्रीं सांठवण । सर्व भक्षण निजतेजें ॥८७॥
तैसाचि योगियाही जाण । भगवद्भावें देदीप्यमान
।
त्यासी धरावया आंगवण । नव्हे जाण सुरनरां ॥८८॥
हातीं न धरवे खदिरांगारु । तैसा योगिया अतिदुर्धरु
।
तयासी न शके आवरूं । मायाव्यवहारु गुणेंसीं ॥८९॥
अग्नीसी जेवीं मुखचि पात्र । तैसें योगियासी उदर
मात्र ।
ठेवा ठेवणें विचित्र । नाहीं पात्र गांठीसी ॥४९०॥
अग्नीनें जें जें सेवणें । तें जाळूनि आपुल्याऐसें
करणें ।
यापरी सर्व भक्षणें । नाहीं स्पर्शणें मळासी ॥९१॥
चंदन सुवासे दुर्गंध धुरे । निंब कडू ऊंस गोडिरे
।
तें जाळूनि आकारविकारें । कीजे वैश्वानरें आपणाऐसीं
॥९२॥
तैसा योगी जें अंगीकारी । तें आत्मदृष्टीं निर्धारी
।
दोष दवडूनियां दूरी । मग स्वीकारी निजबोधें ॥९३॥
भोग्य जें भोगूं जाये । तेथ आत्मप्रतीति पाहे ।
भोक्ता तद्रूपचि होये । हा भोगु पाहे योगिया ॥९४॥
अग्नींत पडिलें जें समळ । तें अग्निमुखें होय निर्मळ
।
योगिया जें सेवी अळुमाळ । परम मंगळ तें होय ॥९५॥
अग्निमुखीं यागु घडे । तेणें अदृष्टें स्वर्ग जोडे
।
योगियाचे मुखीं जें पडे । तेणें जोडे निजपद ॥९६॥
आणिक अग्नीचें चिन्ह । ऐक राया सावधान ।
तेंचि साधकासी साधन । सिद्ध लक्षण सिद्धाचें ॥९७॥
क्वचिच्छन्नः क्वचित्स्पष्ट उपास्यः श्रेय इच्छताम्
।
भुङ्क्ते सर्वत्र दातृणां दहन्प्रागुत्तराशुभम्
॥ ४६ ॥
भीतरीं तेजस्वी वरी झांकिला । होमकुंडीं अग्नि
पुरिला ।
कां यज्ञशाळे प्रज्वळला । याज्ञिकीं केला महायागु
॥९८॥
जो जो उपासका भावो जीवीं । त्या त्या श्रेयातें उपजवीं
।
पूर्वोत्तर अशुचित्वें आघवीं । जाळूनि हवी सेवितु
॥९९॥
तैशीचि योगियाची लीळा । भाविकां प्रकट दिसे डोळां
।
एकां गुप्तचि होऊनि ठेला । न दिसे पाहिला सर्वथा
॥५००॥
ऐशियाच्याही ठायीं । भावबळ भाविक पाहीं ।
अर्पिती जें जें कांहीं । तेणें मोक्ष पाहीं मुमुक्षां
॥१॥
तें पडतांचि योगियांच्या मुखीं । संचित क्रियमाणें
असकीं ।
जाळोनियां एकाएकीं । करी सुखी निजपदीं ॥२॥
आणीकही अग्नीचें लक्षण । राया तुज मी सांगेन जाण
।
जेणें सगुण आणि निर्गुण । दिसे समान समसाम्यें ॥३॥
स्वमायया सृष्टमिदं सदसल्लक्षणं विभुः ।
प्रविष्ट ईयते तत्तत् स्वरूपोऽग्निरिवैधसि ॥
४७ ॥
अग्नि सहजें निराकार । त्यासी काष्ठानुरूपें आकार
।
दीर्घ चक्र वर्तुल थोर । नानाकार भासतु ॥४॥
तैसीचि भगवंताची भगवद्ग।ती । स्वमायाकल्पित कल्पनाकृती
।
तेथ प्रवेशला सहज स्थितीं । बहुधा व्यक्ती तो भासे
॥५॥
जैसें गंगेचें एक जळ । भासे भंवरे लहरी कल्लोळ ।
तैसा जगदाकारें अखिल । भासे सकळ जगदात्मा ॥६॥
कां छायामंडपींच्या चित्रासी । दीप प्रभा भासे
जैसी ।
राम रावण या नांवेंसी । दावी जगासी नटनाट्य ॥७॥
तैशा नानाविधा व्यक्ती । नाना मतें नानाकृती ।
तेथ प्रवेशोनि श्रीपती । सहजस्थितीं नाचवी ॥८॥
तैशी योगियाची स्थिती । पाहता नानाकार व्यक्ती
।
आपणियातें देखे समवृत्ती । भेदभ्रांति त्या नाहीं
॥९॥
तेथ जें जें कांहीं पाहे । तें तें आपणचि आहे ।
या उपपत्ती उभवूनि बाहे । सांगताहे अवधूतु ॥५१०॥
या देहासी जन्म नाशु । आत्मा नित्य अविनाशु ।
हा दृढ केला विश्वासु । गुरु हिमांशु करूनि ॥११॥
विसर्गाद्याः श्मशानान्ता भावा देहस्य नात्मनः
।
कलानामिव चन्द्रस्य कालेनाव्यक्तवर्त्मना ॥ ४८
॥
शुक्लकृष्णपक्षपाडी । चंद्रकळांची वाढीमोडी ।
ते निजचंद्रीं नाहीं वोढी । तैशी रोकडी योगियां
॥१२॥
जन्मनाशादि षड्विकार । हे देहासीच साचार ।
आत्मा अविनाशी निर्विकार । अनंत अपार स्वरूपत्वें
॥१३॥
घटु स्वभावें नाशवंतु असे । त्यामाजीं चंद्रमा
बिंबलासे ।
नश्वरीं अनश्वर दिसे । विकारदोषें लिंपेना ॥१४॥
घटासवें चंद्रासी उत्पत्ती । नाहीं नाशासवें नाशप्राप्ती
।
चंद्रमा आपुले सहजस्थितीं । नाशउ त्पत्तिरहितु
॥१५॥
तैसा योगिया निजरूपपणें । देहासवें नाहीं होणें
।
देह निमाल्या नाहीं निमणें । अखंडपणें परिपूर्ण
॥१६॥
काळाची अलक्ष्य गती । दाखवी नाश आणि उत्पत्ति ।
ते काळसत्ता देहाप्रती । आत्मस्थिती नातळे ॥१७॥
एवं काळाचें बळ गाढें । म्हणती ते देहाचिपुढें ।
पाहतां आत्मस्थितीकडे । काळ बापुडें तेथ नाहीं
॥१८॥
सूक्ष्म काळगती सांगतां । वेगें आठवलें अवधूता
।
सिंहावलोकनें मागुता । अग्निदृष्टांता सांगतु
॥१९॥
कालेन ह्योघवेगेन भूतानां प्रभवाप्ययौ ।
नित्यावपि न दृश्येते आत्मनोऽग्नेर्यथार्चिषाम्
॥ ४९ ॥
काळनदीचा महावेगु । सूक्ष्मगती वाहतां वोघू ।
तेथ भूततरंगा जन्मभंगु । देखतांचि जगु न देखे ॥५२०॥
जराजर्जरित जाण । वाहतां नदीमाजीं वोसण ।
षड्विकार तेचि परिपूर्ण । भंवरे दारुण भंवताति
॥२१॥
बाल्य-तारुण्यांचें खळाळ । वार्धक्याचें मंद जळ
।
जन्ममरणांचे उसाळ । अतिकल्लोळ उठती ॥२२॥
वोघवेगाच्या कडाडी । पडत आयुष्याची दरडी ।
स्वर्गादि देउळें मोडी । शिखरींचे पाडी सुरेंद्र
॥२३॥
तळीं रिचावितां घोगें । पाताळादि विवरें वेगें
।
नाशूनियां पन्नगें । अंगभंगें अडिमोडी करी ॥२४॥
ऐशिया जी काळवोघासीं । घडामोडी भूततरंगांसी ।
होतसे अहर्निशीं । तें कोणासी लक्षेना ॥२५॥
जैं महाप्रळयीं मेघु गडाडी । तैं पूर चढे कडाडी ।
ब्रह्मादिक तरुवर उपडी । समूळ सशेंडी वाहविले ॥२६॥
जैं आत्यंतिक पूरु चढे । तैं वैकुंठ कैलासही बुडे
।
तेथ काळा रिगू न घडे । हें अवचट घडे एकदां ॥२७॥
अनिवार काळनदीची गती । सूक्ष्म लक्षेना निश्चितीं
।
ते सूक्ष्मगतीची स्थिती । अतिनिगुतीं परियेसीं
॥२८॥
दीपू तोचि तो हा म्हणती । परी शिखा क्षणक्षणा जाती
।
ते लक्षेना सूक्ष्मगती । अंतीं म्हणती विझाला ॥२९॥
प्रत्यक्ष प्रवाहे गंगाजळ । ते काळींचे म्हणती
बरळ ।
तैशी काळगती अकळ । लोक सकळ नेणती ॥५३०॥
प्रत्यक्ष पाहतां देहासी । काळ वयसेतें ग्रासी
।
बाल्य-कौमार-तारुण्यांसी । निकट काळासी न देखती
॥३१॥
अलक्ष्य काळाची काळगती । यालागीं गुरु केला गभस्ती
।
त्यापासोनि शिकलों स्थिति । तेही नृपति परियेसीं
॥३२॥
गुणैर्गुणानुपादत्ते यथाकालं विमुञ्चति ।
न तेषु युज्यते योगी गोभिर्गा इव गोपतिः ॥ ५० ॥
सूर्य काळें निजकिरणीं । रसेंसहित शोषी पाणी ।
तोचि वर्षाकाळीं वर्षोनी । निववी जनीं सहस्त्रधा
॥३३॥
सर्व शोषूनि घे किरणीं । तें शोषितें लक्षण नेणे
कोणी ।
देतां मेघमुखें वरुषोनी । निववी अवनी जनेंसीं ॥३४॥
तैसीचि योगियाची परीं । अल्प ज्याचें अंगीकारी
।
त्याचे मनोरथ पूर्ण करी । सहस्र प्रकारी हितत्वें
॥३५॥
ज्यांचें सेविती योगी आत्माराम । त्यांचे पुरती
सकळ काम ।
अंतीं करोनियां निष्काम । विश्रामधाम आणिती ॥३६॥
एवं योगी आपुले योगबळें । विषयो सेविती इंद्रियमेळें
।
जे देती त्यांसी यथाकाळें । कृपाबळें निवविती ॥३७॥
त्यांसी विषयो देतां कां घेतां । आसक्ति नाहीं सर्वथा
।
रसु चोखूनि घेतां देतां । अलिप्त सविता तैसे ते ॥३८॥
बुध्यते स्वे न भेदेन व्यक्तिस्थ इव तद्गतः ।
लक्ष्यते स्थूलमतिभिरात्मा चावस्थितोऽर्कवत्
॥ ५१ ॥
सूर्यो थिल्लरामाजीं बिंबला । मूढ म्हणती थिल्लरीं
बुडाला ।
त्याचेनि कंपें कंपु मानिला । डहुळें डहुळला म्हणती
तो ॥३९॥
त्या थिल्लरातें नातळतां । गगनीं अलिप्त जेवीं
सविता ।
तैसीच योगियांची योग्यता । देहातीतता देहकर्मीं
॥५४०॥
त्यासी देहबुद्धीचेनि छंदें । म्हणती योगिया देहीं
नांदे ।
त्या देहाचेनि नाना बाधें । स्वबुद्धिभेदें बांधिला
म्हणती ॥४१॥
त्यासी देहाचें बाधितभान । हें न कळें त्याचें गुह्यज्ञान
।
दोराचेनि सापें जाण । डसोनि कोण मारिला ॥४२॥
एवं आत्मा तो चिदाकाशीं । मिथ्या देहीं मिथ्यात्वेंसीं
।
बिंबोनि दावी देहकर्मासी । नव्हे तें त्यासी बाधक
॥४३॥
देखे आपणातें जळीं बिंबला । परी न म्हणे मी जळीं
बुडाला ।
तैसा देहातीतु बोधु झाला । नाहीं भ्याला देहकर्मा
॥४४॥
देखोनि मृगजळाचा पूरु । मूर्ख करूं धांवती तारूं
।
तैसा मिथ्या हा संसारु । भयंकरु मूर्खासी ॥४५॥
यालागीं दारागृहपुत्रप्राप्ती । तेथ न करावी अतिप्रीती
।
येचिविषयीं रायाप्रती । कथा कपोती सांगतु ॥४६॥
नातिस्नेहः प्रसङ्गो वा कर्तव्यः क्वापि केनचित्
।
कुर्वन्विन्देत सन्तापं कपोत इव दीनधीः ॥ ५२ ॥
संसारदुःखाचें मूळ । स्त्रीआसक्तीच जाण केवळ ।
स्त्रीलोभाचें जेथ प्रबळ बळ । दुःख सकळ त्यापासीं
॥४७॥
स्त्रीपासाव झाले पुत्र । त्याचे ठायीं स्नेह विचित्र
।
करितां दुःखासी पात्र । संसारी नर होताति ॥४८॥
आसक्ति आणि स्नेहसूत्र । या दोन्हीपासाव दुःख विचित्र
।
पदोपदीं भोगिती नर । अस्वतंत्र होऊनि ॥४९॥
यालागीं भलतेनि भलते ठायीं । आसक्ति स्नेहो न करावा
पाहीं ।
अतिस्नेहो मांडिजे जिंहीं । दुःख तिंही भोगिजे
॥५५०॥
स्नेहदुःखाची वार्ता । कपोता-कपोतीची कथा ।
तुज सांगेन नृपनाथा । स्वस्थचित्ता परियेसीं ॥५१॥
कपोतः कश्चनारण्ये कृतनीडो वनस्पतौ ।
कपोत्या भार्यया सार्धमुवास कतिचित्समाः ॥ ५३ ॥
कपोतीचें स्नेह गोड । धरोनी स्त्रीसुखाची चाड ।
वनीं वृक्ष पाहोनियां गूढ । करी नीड कपोता ॥५२॥
तेणें वनचरें वनस्थळीं । नीडामाजीं स्त्रीमेळीं
।
वासु केला बहुकाळीं । भार्ये जवळी भूलला ॥५३॥
कपोतौ स्नेहगुणित हृदयौ गृहधर्मिणौ ।
दृष्टिं दृष्ट्याङ्गमङ्गेन बुद्धिं बुद्ध्या
बबन्धतुः ॥ ५४ ॥
कपोता आणि कपोती । परस्परें दोघां अतिप्रीती ।
स्नेहो वाढलासे चित्तीं । हृदयीं आसक्ती नीच नवी
॥५४॥
हावभाव विलासस्थिती । येरेयेरांकडे पाहती ।
परस्परें कुरवाळिती । वोठंगिती येरयेरां ॥५५॥
येरयेरां वेगळें होणें । नाहीं जीवें अथवा मनें
।
दोघें वर्तती एकें प्राणें । खाणें जेवणें एकत्र
॥५६॥
शय्यासनाटनस्थान वार्ताक्रीडाशनादिकम् ।
मिथुनीभूय विश्रब्धौ चेरतुर्वनराजिषु ॥ ५५ ॥
सेवितां ज्याची अतिगोडी । तें घालिती येरयेरांच्या
तोंडीं ।
जीवेंप्राणें शिणोनी जोडी । तें दे आवडीं स्त्रियेसी
॥५७॥
स्त्रियेसी सांडूनि दुरी । पाऊल न घाली बाहेरी
।
हात धरोनि परस्परीं । आंतबाहेरी हिंडती ॥५८॥
सदा एकांतीं बसती । एके स्थानीं दोघें असती ।
दोघें क्रीडाविहार करिती । खेळ खेळती विनोदें ॥५९॥
एकांतीं गोड बोली । सासुसासर्यांेचा विकल्पु घाली
।
दिराभावांच्या मोडी चाली । बोलाच्या भुलीं भुलवित
॥५६०॥
एके आसनीं बैसती । येरयेरांतें टेंकती ।
एके शय्ये निद्रा करिती । अहोरातीं एकत्र ॥६१॥
मैथुनसुखाचेनि वैभवें । विश्वासोनि जीवेंभावें
।
हिताहित कांही नाठवे । गृहिणीगौरवें नाचतु ॥६२॥
खेंडकुलिया आराम । त्यामाजीं दोघां समागम ।
नाममात्रें गृहाश्रम । विषयसंभ्रम वनराजीं ॥६३॥
यं यं वाञ्छति सा राजन् तर्पयन्त्यनुकम्पिता ।
तं तं समनयत्कामं कृच्छ्रेणाप्यजितेन्द्रियः
॥ ५६ ॥
जीवितापरीस समर्थ । जे जे मागे ते ते अर्थ ।
जीवेंप्राणें शिणोनि देत । काममोहित होऊनि ॥६४॥
जाणोनि जीवींचे खुणे । न मागतां अर्थ देणें ।
त्याहीवरी जरी त्या मागणें । तरी विकूनि देणें आपणियातें
॥६५॥
धर्माची वेळ नाठवणें । दीनावरी दया नेणे ।
कृपा स्त्रियेवरी करणें । जीवेंप्राणें सर्वस्वें
॥६६॥
बैसली साकरेवरी माशी । मारितांही नुडे जैशी ।
तैसा भोगितां विषयांसी । जरामरणासी नाठवी ॥६७॥
जैशी पूर्वजांची भाक । पाळिती सत्यवादी लोक ।
तैसा स्त्रियेचेंचि सुख । पाळी देख सर्वस्वें ॥६८॥
जैसी आत्मउिपासकासी । एकात्मता होये त्यासी ।
तैसें स्त्रीवांचोनि दृष्टींसी । जगीं आणिकासी
न देखे ॥६९॥
कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णन्ती काल आगते ।
अण्डानि सुषुवे नीडे स्वपत्युः सन्निधौ सती ॥ ५७
॥
आधींचि प्रिया पढियंती । तेही झाली गर्भवती ।
जैशी लोभियाचे हातीं । सांपडे अवचितीं धनलोहे ॥५७०॥
तैसें तिच्या गर्भाचें कोड । अधिकाधिक वाढवी गोड
।
जैसें मदिरा पिऊनि माकड । नाचे तडतड डुल्लतु ॥७१॥
तैसे गर्भाचे सोहळे । सर्वस्वें पुरवी डोहळे ।
तिचे लीळेमाजी खेळे । प्राप्तकाळें प्रसूती ॥७२॥
स्वनीडा-आंतौती । जाहली अंडांतें प्रसवती ।
प्रसूतिवाधावा सांगति । ऐकोनि पति उल्हासे ॥७३॥
तेषु काले व्यजायन्त रचितावयवा हरेः ।
शक्तिभिर्दुर्विभाव्याभिः कोमलाङ्गतनूरुहाः
॥ ५८ ॥
अघटित घटी हरीची माया । अलक्ष लक्षेना ब्रह्मया
।
अवेव अंडामाजीं तया । देवमाया रचियेले ॥७४॥
रसें भरलीं होतीं अंडें । त्यांमाजीं नख पक्ष चांचुवडें
।
उघडिलीं डोळ्यांचीं कवाडें । करी कोडें हरिमाया
॥७५॥
अंडे उलोनि आपण । कोंवळी पिलीं निघालीं जाण ।
पितरें दृष्टीं देखोन । जीवेंप्राणें भुललीं ॥७६॥
प्रजाः पुपुषतुः प्रीतौ दम्पती पुत्रवत्सलौ ।
श्रृण्वन्तौ कूजितं तासां निर्वृतौ कलभाषितैः
॥ ५९ ॥
अत्यंत कोंवळीं बाळें । दोघें जणें पुत्रवत्सलें
।
शांतविती मंजुळें । अतिस्नेहाळें प्रजांसी ॥७७॥
जे समयीं जैसें लक्षण । तैसें प्रजांचें पोषण ।
अंगें करिताति आपण । दोघें जण मिळोनि ॥७८॥
गोड गोजिरे बोल । ऐकोनि दोघां येती डोल ।
धांवोनियां वेळोवेळ । निंबलोण उतरिती ॥७९॥
तासां पतत्रैः सुस्पर्शैः कूजितैर्मुग्धचेष्टितैः
।
प्रत्युद्गरमैरदीनानां पितरौ मुदमापतुः ॥ ६० ॥
त्यांचेनि आलिंगनचुंबनें । मृदु मंजुळ कलभाषणें
।
दों पक्षांचेनि स्पर्शनें । दोघे जणें निवताति
॥५८०॥
माता पिता दोघें बैसति । सन्मुख अपत्यें धांवती
।
लोल वक्र विलोकिती । वेगें दाविती येरयेरां ॥८१॥
मग देवोनियां खेवे । दूरी जाती मुग्धभावें ।
तेथूनि घेऊनियां धांवे । वेगें यावें तयांपासीं
॥८२॥
मायबापांच्या पाखोव्यापासीं । हीनदीनता नाहीं
बाळांसी ।
जे जन्मोनि त्यांचे कुशीं । त्या दोघांसी सभाग्यता
॥८३॥
लाडिकीं लळेवाडें बाळें । लाडें कोडें पुरविती
लळे ।
देखोनि निवती दिठी डोळे । स्नेह आगळें येरयेरां
॥८४॥
ऐसी खेळतां देखोनि बाळें । दोघें धांवती एक वेळे
।
उचलूनियां स्नेहबळें । मुख कोवळें चुंबिती ॥८५॥
स्नेहानुबद्धहृदयावन्योन्यं विष्णुमायया ।
विमोहितौ दीनधियौ शिशून् पुपुषतुः प्रजाः ॥ ६१
॥
अजाची जे अजा माया । त्या कैसी भुलवी गा राया ।
अन्योन्यस्नेह बांधोनि हृदया । पिलीं पोसावया उद्यत
॥८६॥
स्त्रीपुत्रांचा मोह गहन । त्यांचें करावया पोषण
।
चिंतातुर अतिदीन । करी भ्रमण अन्नार्थ ॥८७॥
एकदा जग्मतुस्तासामन्नार्थं तौ कुटुम्बिनौ ।
परितः कानने तस्मिन्नर्थिनौ चेरतुश्चिरम् ॥ ६२
॥
एवं टणकीं जालीं बाळें । कुटुंब थोर थोरावलें ।
अन्न बहुसाल पाहिजे झालें । दोघे विव्हळें गृहधर्मे
॥८८॥
यापरी कुटुंबवत्सलें । पुत्रस्नेहें स्नेहाळें
।
दोघें जणें एके वेळे । अन्न बहुकाळें अर्थिती ॥८९॥
सहसा मिळेना अन्न । यालागीं हिंडती वनोपवन ।
बहुसाल श्रमतांही जाण । पूर्ण पोषण मिळेना ॥५९०॥
बहुसाल मेळवूनि चारा । दोघे जणें जाऊं घरा ।
मग आपुल्या लेंकुरां । नाना उपचारां प्रतिपाळूं
॥९१॥
ऐसऐआशिया वासना । मेळवावया अन्ना ।
दोघेंजणें नाना स्थानां । वना उपवना हिंडती ॥९२॥
दृष्ट्वा तान्लुब्धकः कश्चिद्यदृच्छातो वनेचरः
।
जगृहे जालमातत्य चरतः स्वालयान्तिके ॥ ६३ ॥
माता पिता गेलीं दुरी । उडतीं पिलें नीडाभीतरीं
।
क्षुधेनें पीडिलीं भारी । निघालीं बाहेरी अदृष्टें
॥९३॥
ते वनीं कोणी एक लुब्धक । पक्षिबंधनीं अतिसाधक ।
तेणें ते कपोतबाळक । अदृष्टें देख देखिले ॥९४॥
तेणें पसरोनियां काळजाळें । पाशीं बांधिलीं तीं
बाळें ।
कपोत-कपोतींचे वेळे । राखत केवळें राहिला ॥९५॥
कपोतश्च कपोती च प्रजापोषे सदोत्सुकौ ।
गतौ पोषणमादाय स्वनीडमुपजग्मतुः ॥ ६४ ॥
बाळकांच्या अतिप्रीतीं । कपोता आणि कपोती ।
चारा घेऊनि येती । नीडाप्रति लवलाहें ॥९६॥
स्त्रीसुखाची आसक्ती । तेचि वाढत्या दुःखाची सूती
।
स्त्रीसंगें दुःखप्राप्ती । सांगों किती अनिवार
॥९७॥
पुरुषासी द्यावया दुःख । स्त्रीसंगूचि आवश्यक ।
पुत्रपौत्रद्वारा देख । नानादुःख भोगवी ॥९८॥
कपोती स्वात्मजान्वीक्ष्य बालकान् जालसंवृतान्
।
तानभ्यधावत्क्रोशन्ती क्रोशतो भृशदुःखिता ॥ ६५
॥
तंव काळजाळीं एके वेळें । कपोती बांधली देखे बाळें
।
तोंड घेऊनि पिटी कपाळें । आक्रोशें लोळें दुःखित
॥९९॥
बाळें चरफडितां देखे जाळीं । आक्रंदोनि दे आरोळी
।
बाळांसन्मुख धांवे वेळोवेळीं । दुखें तळमळी दुःखित
॥६००॥
सासकृत्स्नेहगुणिता दीनचित्ताजमायया ।
स्वयं चाबध्यत शिचा बद्धान्पश्यन्त्यपस्मृतिः
॥ ६६ ॥
दुःख द्यावया भ्रतारासी । आक्रंदें कपोती चालिली
कैसी ।
शतगुणें स्नेहो वाढला तिसी । मृतपुत्रांसी देखोनि
॥१॥
पुत्रस्नेहें केलें वेडें । गुण आठआतठवूनि रडे
।
हिताहित न देखे पुढें । बळेंचि पडे जाळांतु ॥२॥
मायामोहें भुलली कैशी । जेथ बांधलें देखे पुत्रासी
।
ते जाळीं घाली आपणासी । मोहें पिशी ते केली ॥३॥
कपोतः स्वात्मजान्बद्धानात्मनोऽप्यधिकान्प्रियान्
।
भार्यां चात्मसमां दीनो विललापातिदुःखितः ॥ ६७
॥
अंतरला स्त्रीबाळकीं । कपोता तो एकाएकीं ।
रुदन करी अधोमुखीं । अतिदुःखीं विलपतु ॥४॥
जीवाहोनि प्रिय अधिक । ते निर्जीव देखिले बाळक ।
अनुकूल अनुरूपक । भार्या देख अंतरली ॥५॥
अहो मे पश्यतापायमल्पपुण्यस्य दुर्मतेः ।
अतृप्तस्याकृतार्थस्य गृहस्त्रैवर्गिको हतः ॥
६८ ॥
धर्म अर्थ आणि काम । या तिहींचा आश्रयो गृहाश्रम
।
तो भंगला मी अनाश्रम । अतृप्त काम सांडूनि ॥६॥
पूर्वपापाचा आवर्तु । मज सांडूनि अकृतार्थु ।
माझा कामु नव्हतां तृप्तु । धर्मकामार्थु भंगला
॥७॥
गृहीं त्रैवर्गुचि भंगला । चौथा पुरुषार्थ असे
उरला ।
तो साधूनि घेऊं वहिला । आश्रमु भंगल्या क्षिती
काय ॥८॥
ऐसें म्हणसी जरी निगुतीं । ये अर्थीं मी दुर्मती
।
विषयवासना नोसंडिती । कैसेनि मुक्ति साधेल ॥९॥
म्यां पूर्वी अल्प पुण्य होतें केलें । यालागीं
अंतरायीं घर घेतलें ।
माझें परलोकसाधन ठेलें । विधुर केलें मजलागीं ॥६१०॥
हो कां गृहीं असतां गृहस्थां । काय परलोक साधे समस्तां
।
इतरांची असो कथा । मज साधनता तंव होती ॥११॥
अनुरूपानुकूला च यस्य मे पतिदेवता ।
शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य पुत्रैः स्वर्याति साधुभिः
॥ ६९ ॥
स्त्रीपुरुषांची चित्तवृत्ती । अनुकूल वर्ते धर्मप्रवृत्तीं
।
तरीच परलोक साधिती । इतरां प्राप्ती ते नाहीं ॥१२॥
एकांच्या भार्या त्या तोंडाळा । एकांच्या त्या
बहु वोढाळा ।
एकांच्या त्या अतिचांडाळा । एकी दुःशीला दुर्भगा
॥१३॥
एकीचा तो क्रोध गाढा । एकी अत्यंत खादाडा ।
एकी सोलिती दांत दाढा । आरिसा पुढां मांडूनि ॥१४॥
एकीं वोंगळा आळसिणी । एकी त्या महाडाकिनी ।
एकी सुकुमार विलासिनी । बरवेपणीं गर्वित ॥१५॥
तैशी नव्हे माझी पत्नी । सदा अनुकूळ मजलागुनी ।
मजसी वर्ते अनुरूपपणीं । धर्मपत्नी धार्मिक ॥१६॥
मी जेव्हां धर्मीं तत्पर । तेव्हां धर्मासी ते अतिसादर
।
मज कामीं जेव्हां आदर । तेव्हां कामचतुर कामिनी
॥१७॥
मजवांचोनि तत्त्वतां । न भजे आणिकां देवां देवतां
।
मज सांडूनि न वचे तीर्था । माझें वचन सर्वथा नुल्लंघी
॥१८॥
एवं रूपगुणकुलशील । मजसी सदा अनुकूल ।
पतिव्रता जे केवळ । पत्नी निर्मळ पैं माझी ॥१९॥
मज सांडूनि शून्यगृहीं । पुत्रेंसहित साध्वी पाहीं
।
जातसे स्वर्गाच्या ठायीं । मज अपायीं घालूनि ॥६२०॥
सोऽहं शून्ये गृहे दीनो मृतदारो मृतप्रजः ।
जिजीविषे किमर्थं वा विधुरो दुःखजीवितः ॥ ७० ॥
नाशिली स्त्री नाशिल्या प्रजा । येथ म्यां रहावें
कवण्या काजा ।
दुःखें प्राण जाईल माझा । लोकलाजा निंदित ॥२१॥
एवढें अंगीं वाजलें दुःख । काय लौकिकीं दाखवूं मुख
।
भंगलें संसाराचें सुख । जितां मूर्ख म्हणतील ॥२२॥
जळो विधुराचें जिणें । सदा निंद्य लाजिरवाणें ।
न ये श्राद्धींचें आवतणें । सदा वसणें एकाकी ॥२३॥
ऐसेनीं वसतां ये लोकीं । शून्य गृहीं एकाकी ।
धडगोड न मिळे मुखीं । परम दुःखी मी होईन ॥२४॥
तांस्तथैवावृतान्शिग्भिर्मृत्युग्रस्तान्विचेष्टतः
।
स्वयं च कृपणः शिक्षु पश्यन्नप्यबुधोऽपतत् ॥ ७१
॥
ऐसें बोलोनि केलें काये । मृतस्त्रीपुत्रांकडे
पाहे ।
काळपाशीं बांधिली आहे । चेष्टा राहे निःषेष ॥२५॥
ऐसें देखतांही अबुद्धी । विवेकें न धरीचि बुद्धी
।
आपण जाऊनि त्रिशुद्धी । जाळामधीं पडियेला ॥२६॥
मेल्या मागें मरणें । देखों हेंचि सर्वांसी करणें
।
परी जन्ममृत्यु निवारणें । हा स्वार्थु कवणें न
धरिजे ॥२७॥
पहा पां स्त्रीपुत्राकरणें । आपुलाही जीवु देणें
।
परी भगवत्पदवी साधणें । हें न मने मनें सर्वथा ॥२८॥
तं लब्ध्वा लुब्धकः क्रूरः कपोतं गृहमेधिनम् ।
कपोतकान्कपोतीं च सिद्धार्थः प्रययौ गृहम् ॥ ७२
॥
जाळीं पडला कपोता दुर्बुद्धी । झाली लुब्धकाची
कार्यसिद्धी ।
सहकुटुंब घेऊनि खांदीं । निघे पारधी निजस्थाना
॥२९॥
ऐसा जो कोणी गृहमेधी । त्यासी सर्वथा काळु साधी ।
जैशी कपोत्याची बुद्धी । तैसी बुद्धी गृहमेध्या
॥६३०॥
बाळकांच्या काकुळतीं । मरण पावली कपोती ।
ऐसें देखत देखतां दुर्मती । तेथ निश्चितीं उडी घाली
॥३१॥
यापरी तो कपोता । कुटुंबाची मेधा वाहतां ।
मरण पावला सर्वथा । विवेकु चित्ता न धरीचि ॥३२॥
एवं कुटुम्ब्यशान्तात्मा द्वन्द्वारामः पतत्त्रिवत्
।
पुष्णन्कुटुम्बं कृपणः सानुबन्धोऽवसीदति ॥ ७३
॥
ऐसा कुटुंबी गृहस्थु । कुटुंबपोषणीं आसक्तु ।
विषयवासना अशांतु । पावे घातु सकुटुंब ॥३३॥
गृहासक्ती गृहाश्रमु । तो केवळ द्वंद्वाचा आरामु
।
कपोत्या ऐसा पडे भ्रमु । वृथा जन्मु दवडावा ॥३४॥
यः प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्वारमपावृतम्
।
गृहेषु खगवत्सक्तस्तमारूढच्युतं विदुः ॥ ७४ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे
सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
येवोनियां कर्मभूमीसी । जो पावला उत्तम देहासी
।
त्याहीमाजीं उत्तमता कैशी । अग्रवर्णासी पैं जन्म
॥३५॥
आलिया मनुष्यदेहासी । मुक्तीचा दारवंटा मुक्त त्यासी
।
लव निमिष येकु दिशीं । यावज्जन्मेंसीं मोकळा ॥३६॥
इतरां वर्णांची हे गती । मा ब्राह्मण तरी पुण्यमूर्ती
।
ते सदा मुक्तचि असती । वृथा आसक्तीं गुंतले ॥३७॥
विद्वांस आणि वैराग्य । तें ब्रह्मादिकां न लभे
भाग्य ।
वृथा आसक्तीं केले अभाग्य । शिश्नोदरा साङ्ग वेंचले
॥३८॥
मनुष्यदेहीं गृहासक्तु । तो बोलिजे ’आरूढच्युतु’।
कपोत्याचे परी दुःखितु । सिद्ध स्वार्थु नाशिला
॥३९॥
विषयीं सर्वथा नाहीं तृप्ति । ऐसें श्रुतिपुराणें
बोलती ।
करितां विषयाची आसक्ती । थित्या मुकती नरदेहा ॥६४०॥
नवल नरदेहाची ख्याती । रामनामाच्या आवृत्तीं ।
चारी मुक्ती दासी होती । तो देहो वेंचिती विषयासी
॥४१॥
विषयसुखाचिये आसक्ती । कोणा नाहीं झाली तृप्ती
।
मृगजळाचिये प्राप्ती । केवीं निवती तृषार्त ॥४२॥
यालागीं जाणतेनि मनुष्यें । नरदेहींचेनि आयुष्यें
।
विषयांचेनि सायासें । व्यर्थ कां पिसे कष्टती ॥४३॥
नरदेहाऐसें निधान । अनायासें लाधलें जाण ।
सांडीं सांडीं अभिमान । तेणें समाधान पावसी ॥४४॥
पुढती नरदेहाची प्राप्ती । होईल येथ नाहीं युक्ति
।
यालागीं सांडूनि विषयासक्ती । भावें श्रीपति भजावा
॥४५॥
कलियुगीं सुगम साधन । न लगे योग याग त्याग दान ।
करितां निर्लज्ज हरिकीर्तन । चारी मुक्ति चरण वंदिती
॥४६॥
इटेसाठीं परीस पालटे । येतां कां मानिती वोखटें
।
तैसा कीर्तनाचेनि नेटेंपाटें । देवो भेटे प्रत्यक्ष
॥४७॥
एका जनार्दनु म्हणे । नश्वर देहाचेनि साधनें ।
जनीं जनार्दनु होणें । हे मुद्रा तेणें लाविली ॥४८॥
एका जनार्दना शरण । तंव जनार्दनु झाला एक एकपण ।
जैसें सुवर्ण आणि कंकण । दों नांवीं जाण एक तें ॥४९॥
तोचि एका एकादशीं । श्रीकृष्ण सांगे उद्धवासी ।
अवधूत सांगे यदूसी । गुरूपदेशीं उपदेशु ॥६५०॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
यदुअवधूतेतिहासे
एकाकारटीकायां सप्तमोऽध्यायः ॥७॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ॥७४॥ ओव्या ॥६५०॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय आठवा
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो सद्गुरु तूं ज्योतिषी । एकात्मतेचें घटित
पाहसी ।
चिद्ब्रह्मेंसी लग्न लाविशी । ॐ पुण्येंसी तत्त्वतां
॥१॥
वधूवरां लग्न लाविती । हें देखिलें असे बहुतीं ।
आपुली आपण लग्नप्राप्ती । हे अलक्ष्य गती गुरुराया
॥२॥
लग्न लाविती हातवटी । पांचां पंचकांची आटाटी ।
चुकवूनि काळाची काळदृष्टी । घटिका प्रतिष्ठी निजबोधें
॥३॥
चहूं पुरुषार्थांचें तेलवण । लाडू वळिले संपूर्ण
।
अहंभावाचें निंबलोण । केलें जाण सर्वस्वें ॥४॥
साधनचतुष्ट्याचा सम्यक । यथोक्त देऊन मधुपर्क
।
जीवभावाची मूद देख । एकाएक सांडविली ॥५॥
विषयसुख मागें सांडे । तेंचि पायातळीं पायमांडे
।
सावधान म्हणसी दोंहीकडे । वचन धडफुडें तें तुझें
॥६॥
व्यवधानाचें विधान तुटे । सहजभावें अंत्रपटु फिटे
।
शब्द उपरमोनि खुंटे । मुहूर्त गोमटे पैं तुझें ॥७॥
अर्धमात्रा समदृष्टी । निजबिंबीं पडे गांठी ।
ऐक्यभावाच्या मीनल्या मुष्टी । लग्नकसवटी अनुपम
॥८॥
तेथ काळा ना धवळा । गोरा नव्हे ना सांवळा ।
नोवरा लक्षेना डोळां । लग्नसोहळा ते ठायीं ॥९॥
परी नवल कैसें कवतिक । दुजेनवीण एकाएक ।
एकपणीं लग्न देख । लाविता तूं निःशेख गुरुराया ॥१०॥
तुज गुरुत्वें नमूं जातां । तंव आत्मा तूंचि आंतौता
।
आंतु कीं बाहेर पाहों जातां । सर्वीं सर्वथा तूंचि
तुं ॥११॥
तुझें तूंपण पाहतां । माझें मीपण गेलें तत्त्वतां
।
ऐसें करूनियां गुरुनाथा । ग्रंथकथा करविसी ॥१२॥
मागील कथासंगती । सप्तमाध्यायाचे अंतीं ।
अवधूतें यदूप्रती । कथा कपोती सांगीतली ॥१३॥
पृथ्वी-आदिअंतीं चोखट । कपोतापर्यंत गुरु आठ ।
सांगितले अतिश्रेष्ठ । गुरु वरिष्ठ निजबोधें ॥१४॥
उरल्या गुरूंची स्थिती । अवधूत सांगेल यदूप्रती
।
तेथें सावधान ठेवा चित्तवृत्ती । श्रवणें स्थिति
तद्बोधें ॥१५॥
श्रीब्राह्मण उवाच ।
सुखमैन्द्रियकं राजन् स्वर्गे नरक एव च ।
देहिनां यद्यथा दुःखं तस्मान्नेच्छेत तद् बुधः
॥ १ ॥
श्रवणीं सादरता यदूसी । देखोनि सुख जालें ब्राह्मणासी
।
तेणें सुखें निरूपणासी । उल्हासेंसी करीतसे ॥१६॥
तो म्हणे राया सावधान । विषयसुखाचें जें सेवन ।
तें स्वर्गनरकीं गा समान । नाहीं अनुमान ये अर्थी
॥१७॥
भोगितां उर्वशीसी । जें सुख स्वर्गीं इंद्रासी
।
तेंचि विष्ठेमाजीं सूकरासी । सूकरीपासीं निश्चित
॥१८॥
हें जाणोनि साधुजन । उभय भोगीं न घालिती मन ।
नेदवे प्रेतासी आलिंगन । तेवीं साधुजन विषयांसी
॥१९॥
जीत सापु धरावा हातीं । हें प्राणियांसी नुपजे चित्तीं
।
तेवीं विषयांची आसक्ती । साधु न धरिती सर्वथा ॥२०॥
जैसें न प्रार्थितां दुःख । प्राणी पावताति देख
।
तैसें न इच्छितां इंद्रियसुख । भोगवी आवश्यक अदृष्ट
॥२१॥
मज दुःखभोगु व्हावा । हें नावडे कोणाच्या जीवा ।
तें दुःख आणी अदृष्ट तेव्हां । तेवीं सुखाचा यावा
अदृष्टें ॥२२॥
ऐसें असोनि उद्योगु करितां । तेणें आयुष्य नाशिलें
सर्वथा ।
यालागीं सांडूनि विषयआस्था । परमार्था भजावें
॥२३॥
केवळ झालिया परमार्थपर । म्हणसी आहारेंवीण न राहे
शरीर ।
येच निर्धारीं साचार । गुरु ’अजगर’ म्यां केला ॥२४॥
ग्रासं सुमृष्टं विरसं महान्तं स्तोकमेव वा ।
यदृच्छयैवापतितं ग्रसेदाजगरोऽक्रियः ॥ २ ॥
उद्योगेंवीण आहारु । अयाचित सेवी अजगरु ।
डंडळोनि न सांडी धीरु । निधडा निर्धारु पैं त्याचा
॥२५॥
स्वभावें तो मुख पसरी । सहजें पडे जें भीतरीं ।
सरस नीरस विचारु न करी । आहार अंगीकारी संतोषें ॥२६॥
तैशीचि योगियांची गती । सदा भाविती आत्मस्थिती
।
यदृच्छा आलें तें सेवती । रसआसक्ती सांडूनि ॥२७॥
योगियांचा आहारु घेणें । काय सेविलें हें रसना नेणे
।
रसना-पंगिस्त नाहीं होणें । आहारु सेवणें निजबोधें
॥२८॥
आंबट तिखट तरी जाणे । परी एके स्वादें अवघें खाणें
।
सरस नीरस कांहीं न म्हणे । गोड करणें निजगोडियें
॥२९॥
मुख पसरिलिया निर्धारा । स्वभावें रिघालिया वारा
।
तोचि आहारु पैं अजगरा । तेणेंचि शरीरा पोषण ॥३०॥
तैशीचि योगियांची स्थिति । वाताशनें सुखें वर्तती
।
आहारालागुनी पुढिलांप्रती । न ये काकुलती सर्वथा
॥३१॥
थोडें बहु सरसनिरसासी । हें कांहीं म्हणणें नाहीं
त्यासी ।
स्वभावें जें आलें मुखासी । तें सावकाशीं सेवितु
॥३२॥
शयीताहानि भूरीणि निराहारोऽनुपक्रमः ।
यदि नोपनयेद्ग्रासो महाहिरिव दिष्टभुक् ॥ ३ ॥
अजगरासी बहु काळें । यदृच्छा आहारु न मिळे ।
तरी धारणेसी न टळे । पडिला लोळे निजस्थानीं ॥३३॥
तैसें योगियासी अन्न । बहुकाळें न मिळे जाण ।
तरी करूनियां लंबासन । निद्रेंविण निजतु ॥३४॥
निद्रा नाहीं तयासी । परी निजे निजीं अहर्निशीं
।
बाह्य न करी उपायासी । भक्ष्य देहासी अदृष्टें ॥३५॥
अदृष्टीं असेल जें जें वेळें । तें तें मिळेल तेणें
काळें ।
यालागीं त्याचें ज्ञान न मैळे । धारणा न ढळें निजबोधें
॥३६॥
ओजःसहोबलयुतं बिभ्रद् देहमकर्मकम् ।
शयानो वीतनिद्रश्च नेहेतेन्द्रियवानपि ॥ ४ ॥
अजगरासी बळ उदंड । देहो पराक्रमें प्रचंड ।
परी न करी उद्योगाचें बंड । पसरूनि तोंड पडिलासे
॥३७॥
तैसाचि योगिया केवळ । शरीरीं असे शारीर बळ ।
बुद्धिही असे अतिकुशळ । इंद्रियबळ पटुतर ॥३८॥
आहारालागीं सर्वथा । हेतु स्फुरों नेदी चित्ता
।
कायावाचा तत्वतां । नेदी स्वभावतां डंडळूं ॥३९॥
स्वप्नजागृती मुकला । सुषुप्ती सांडोनि निजेला
।
शून्याचा पासोडा झाडिला । निजीं पहुडला निजत्वें
॥४०॥
मुनिः प्रसन्नगम्भीरो दुर्विगाह्यो दुरत्ययः
।
अनन्तपारो ह्यक्षोभ्यः स्तिमितोद इवार्णवः ॥ ५
॥
’समुद्र’ जो गुरु करणें । त्याचीं परिस पां लक्षणें
।
गंभीरत्व पूर्णपणें । निर्मळ असणें इत्यादि ॥ ४१
॥
समुद्र सदा सुप्रसन्न । योगी सदा प्रसन्नवदन ।
केव्हांही धुसमुशिलेंपण । नव्हें जाण निजबोधें
॥४२॥
मीनल्या सरितांचें समळ जळ । समुद्र डहुळेना अतिनिर्मळ
।
तैसीं नाना कर्में करितां सकळ । सदा अविकळ योगिया
॥४३॥
जळें गंभीर सागर । योगिया स्वानुभवें गंभीर ।
वेळा नुल्लंघी सागर । नुल्लंघी योगीश्वर गुरुआज्ञा
॥४४॥
समुद्रीं न रिघवे भलत्यासी । तो बुडवी जळकल्लोळेंसी
।
योगिया बुडवी संसारासी । भावें त्यापासीं गेलिया
॥४५॥
जो रिघणें निघणे जाणें जळीं । तो समुद्रीं करी आंघोळी
।
येरांसी लाटांच्या कल्लोळीं । कासाकुळी करीतसे
॥४६॥
तैसीचि योगियासी । सलगी न करवे भलतियासी ।
आपभयें भीती आपैसी । तो भाविकांसी सुसेव्य ॥४७॥
जाहल्या धनवंतु वेव्हारा । उपायीं नुल्लंघवे सागरा
।
तैसें नुल्लंघवे योगीश्वरा । नृपां सुरनरां किन्नरां
॥४८॥
मळु न राहे सागरीं । लाटांसरिसा टाकी दुरी ।
तैसाचि मळु योगियाभीतरीं । ध्यानें निर्धारीं न
राहे ॥४९॥
समुद्रीं मीनली ताम्रपर्णी । तेथ जाहली मुक्ताफळांची
खाणी ।
योगिया मिनली श्रद्धा येऊनि । तेथ मुक्तखाणी मुमुक्षां
॥५०॥
जो समुद्रामाजीं रिघोनि राहे । तो नानापरीचीं रत्ने
लाहे ।
योगियांमाजीं जो सामाये । त्याचे वंदिती पाये चिद्रत्नें
॥५१॥
जैशी समुद्राची मर्यादा । कोणासी न करवे कदा ।
तैशी योगियांची मर्यादा । शास्त्रां वेदां न करवे
॥५२॥
प्रवाहेंवीण जळ । समुद्रीं जेवीं निश्चळ ।
मृत्युभयेंवीण अचंचळ । असे केवळ योगिया ॥५३॥
समुद्रीं प्रवाहो नव्हे कांहीं । सदा पूर्ण ठायींच्या
ठायीं ।
तैसे योगिया जन्ममरण नाहीं । परिपूर्ण पाहीं सर्वदा
॥५४॥
समुद्रलक्षणें साधितां । अधिक दशा आली हातां ।
ते योगियाची योग्यता । परिस तत्त्वतां सांगेन ॥५५॥
समुद्रामाजीं जळ । लाटांखालीं अतिचंचळ ।
योगिया अंतरी अतिनिश्चळ । नाहीं तळमळ कल्पना ॥५६॥
समुद्र क्षोभे वेळोवेळे । योगिया क्षोभेना कवणें
काळें ।
सर्वथा योगी नुचंबळें । योगबळें सावधु ॥५७॥
समुद्रीं भरतें पर्वसंबंधें । योगिया परिपूर्ण
सदानंदें ।
समुद्रीं चढूवोहटू चांदें । योगिया निजबोधें सदा
सम ॥५८॥
समुद्र सर्वांप्रति क्षार । तैसा नव्हे योगीश्वर
।
तो सर्वां जीवांसी मधुर । बोधु साचार पैं त्याचा
॥५९॥
जयासी बोधु नाहीं पुरता । अनुभव नेणे निजात्मता
।
त्यासी कैंची मधुरता । जेवीं अपक्वता सेंदेची ॥६०॥
सागरीं वरुषल्या घन । वृथा जायें तें जीवन ।
तैसा योगिया नव्हे जाण । सेविल्या व्यर्थपण येवों
नेदी ॥६१॥
अल्पही योगिया होये घेता । तेणें निवारी भवव्यथा
।
यालागीं मुमुक्षीं सर्वथा । भगवद्भक्तां भजावें
॥६२॥
समृद्धकामो हीनो वा नारायणपरो मुनिः ।
नोत्सर्पेत न शुष्येत सरिद्भिरिव सागरः ॥ ६ ॥
वर्षाकाळीं सरिता सकळ । घेऊनि आल्या अमूप जळ ।
तेणें हरुषेजेना प्रबळ । न चढे जळ जळाब्धीं ॥६३॥
ग्रीष्मकाळाचिये प्राप्ती । सरितांचे यावे राहती
।
ते मानूनियां खंती । अपांपती वोहटेना ॥६४॥
तैसेंचि योगियांच्या ठायीं । नाना समृध्दि आलिया
पाहीं ।
अहंता न धरी देहीं । गर्वु कांहीं चढेना ॥६५॥
समृध्दि वेंचिलिया पाठीं । खंती नाहीं योगिया पोटीं
।
तो नारायणपरदृष्टीं । सुखसंतुष्टी वर्ततु ॥६६॥
संपत्तीमाजीं असतां । मी संपन्नु हें नाठवे चित्ता
।
दरिद्र आलिया दरिद्रता । नेणे सर्वथा योगिया ॥६७॥
दरिद्र आणि संपन्नता । दोन्ही समान त्याचिया चित्ता
।
नाहीं प्रपंचाची आसक्तता । नारायणपर तत्त्वतां
निजबोधें ॥६८॥
या प्रपंचाचा कठिण लागु । नाशासी मूळ स्त्रीसंगु
।
येचिविषयी गुरु पतंगु । केला चांगु परियेसीं ॥६९॥
दृष्ट्वा स्त्रियं देवमायां तद्भावैरजितेन्द्रियः
।
प्रलोभितः पतत्यन्धे तमस्यग्नौ पतङ्गवत् ॥ ७ ॥
दैवी गुणमयी जे माया । तिचें सगुणस्वरूप त्या स्त्रिया
।
तेथ प्रलोभ उपजला प्राणियां । भोग भोगावया स्त्रीसुखें
॥७०॥
हावभावविलासगुणीं । व्यंकट कटाक्षांच्या बाणीं
।
पुरुषधैर्य कवच भेदोनि । हृदयभुवनीं संचरती ॥७१॥
दारुण कटाक्षांच्या घायीं । पुरुषधैर्य पाडिलें
ठायीं ।
योषिताबंदीं पाडिले नाहीं । भोग-कारागृहीं घातले
॥७२॥
स्त्रीभोगाचें जें सुख । तें जाण पां केवळ दुःख ।
तोंडीं घालितां मधुर विख । परिपाकीं देख प्राणांतु
॥७३॥
दीपाचिया अंगसंगा । कोण सुख आहे पतंगा ।
वळें आलिंगूं जातां पैं गा । मरणमार्गा लागले ॥७४॥
पुढिला पतंग निमाला देखती । तरी मागिल्या दीपीं
अतिआसक्ती ।
तेवीं स्त्रीकामें एक ठकती । एकां अतिप्रीती पतंगन्यायें
॥७५॥
तेवीं विवेकहीन मूर्खा । लोलुप्य उपजे स्त्रीसुखा
।
तत्संसर्गें मरण लोकां । न चुके देखा सर्वथा ॥७६॥
दीप-रूपाचेनि कोडें । पतंग जळोनि स्नेहीं बुडे ।
तेवीं स्त्रीसंगे अवश्य घडे । पतन रोकडें अंधतमीं
॥७७॥
योषिद् हिरण्याभरणाम्बरादि द्रव्येषु मायारचितेषु
मूढः ।
प्रलोभितात्मा ह्युपभोगबुद्ध्या पतङ्गवन्नश्यति
नष्टदृष्टिः ॥ ८ ॥
पहा पां कांता आणि सोनें । वस्त्रें आभरणें रत्ने
।
मायेनें रचिलीं पडणें । पतनाकारणें जनांच्या ॥७८॥
एकली योषिता नरकीं घाली । सुवर्णलोभे नरकु बळी ।
रत्नें भूषणें तत्काळीं । नरकमेळीं घालिती ॥७९॥
ते अवघेचि अनर्थकारी । मीनले योषिताशरीरीं ।
ते देखतांचि पुरंध्री । जनांसी उरी मग कैंचेनि ॥८०॥
अंगीं वेताळसंचारा । त्यावरी पाजिलिया मदिरा ।
मग डुल्लत नाचतां त्या नरा । वोढावारा पैं नाहीं
॥८१॥
कां भांडाचे तोंडीं भंडपुराण । त्यावरी आला शिमग्याचा
सण ।
मग करितां वाग्विटंबन । आवरी कोण तयासी ॥८२॥
हो कां मोहक मदिरा सर्वांसी । त्यांतु घातलें उन्मादद्रव्यासी
।
सेवन करितां त्या रसासी । पारु भ्रमासी पैं नाहीं
॥८३॥
तैसें सोलीव मोहाचें रूप । तें जाण योषितास्वरूप
।
त्याहीवरी खटाटोप । वस्त्रें पडप भूषणें ॥८४॥
काजळ कुंकूं अलंकार । लेऊनि विचित्र पाटांबर ।
वनिता शोभित सुंदर । मायेचे विकार विकारले ॥८५॥
माया अजितेंद्रिया बाधी । दासांसंमुख नव्हे त्रिशुद्धी
।
ज्याची अतिप्रीती गोविंदीं । त्यासी कृपानिधि रक्षिता
॥८६॥
कैसा रीतीं रक्षी भक्त । मूळीं अत्मा आत्मी नाहीं
तेथ ।
स्त्रीरूपें भासे भगवंत । भक्त रक्षित निजबोधें
॥८७॥
वनिता देखोनि गोमटी । विवेकाची होय नष्ट दृष्टी
।
प्रलोभें उपभोगा देती मिठी । ते दुःखकोटी भोगिती
॥८८॥
देखोनि दीपरूपीं झगमगी । उपभोगबुद्धि पतंगी ।
उडी घालितां वेगीं । जळोनि आगीं नासती ॥८९॥
एवं योषितारूपें माया । उपभोगबुद्धि भुलवी प्राणियां
।
जे विमुख हरीच्या पायां । त्यांसीच माया भुलवितु
॥९०॥
मधुकरीचेनि विंदाणें । ’मधुकर’ म्यां गुरु करणें
।
दुःख नेदितां कार्य साधणें । तींहि लक्षणें परिस
पां ॥९१॥
स्तोकं स्तोकं ग्रसेद् ग्रासं देहो वर्तेत यावता
।
गृहानहिंसन्नातिष्ठेद् वृत्तिं माधुकरीं मुनिः
॥ ९ ॥
भ्रमरु रिघोनि पुष्पामधीं । फुल तरी कुचुंबों नेदी
।
आपुली करी अर्थसिद्धी । चोखट बुद्धि भ्रमराची ॥९२॥
तैसीच योगियाची परी । ग्रासमात्र घरोघरीं ।
भिक्षा करूनि उदर भरी । पीडा न करी गृहस्थां ॥९३॥
प्राणधारणेपुरतें । योगी मागे भिक्षेतें ।
समर्थ दुर्बळ विभागातें । न मनूनि चित्तें सर्वथा
॥९४॥
रिघोनि कमळिणीपाशीं । भ्रमरु लोभला आमोदासी ।
पद्म संकोचे अस्तासी । तेंचि भ्रमरासी बंधन ॥९५॥
जो कोरडें काष्ठ भेदोनि जाये । तो कमळदळीं गुंतला
ठाये ।
प्रिया दुखवेल म्हणौनि राहे । निर्गमु न पाहे आपुला
॥९६॥
तैसाचि जाण संन्यासी । एके ठायीं राहिल्या लोलुप्येंसीं
।
तेंचि बंधन होये त्यासी । विषयलोभासी गुंतला ॥९७॥
अणुभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्यः कुशलो नरः
।
सर्वतः सारमादद्यात् पुष्पेभ्य इव षट्पदः ॥ १०
॥
अतिलहान सुमन जें कांहीं । भ्रमरा तेथ उपेक्षा नाहीं
।
रिघोनि त्याच्याही ठायीं । आमोद पाहीं सेवितु ॥९८॥
थोराथोरा ज्या कमळिणी । विकासल्या समर्थपणीं ।
त्यांच्याही ठायीं रिघोनी । सारांश सेवुनी जातसे
॥९९॥
तैसाचि योगिया नेटकु । शास्त्रदृष्टी अतिविवेकु
।
न करी लहान थोर तर्कु । सारग्राहकु होतसे ॥१००॥
वेदांतीं ब्रह्मस्थिती । बोलिली मानी यथानिगुतीं
।
इतर स्तोत्रीं ब्रह्मव्युत्पत्ती । तेही अतिप्रीतीं
मानितु ॥१॥
पंडितांचें वचन मानी । साधारणु बोलिला हितवचनीं
।
तेंही अतिआदरें मानूनी । सार निवडूनि घेतसे ॥२॥
प्रीती होआवी पतीच्या मानसीं । कुळवधू मानी सासुसासर्यांसी
।
मान देतसे त्यांच्या दासासी । तेचि प्रीतीसी लक्षूनि
॥३॥
भेसळल्या क्षीरनीरासी । निवडुनि घेईजे राजहंसीं
।
तैसा विवेकयुक्त मानसीं । सारभागासी घेतसे ॥४॥
सर्वभूतीं भगवद्भावो । हा सारभागु मुख्य पहा हो
।
हे निष्ठा ज्यासि महाबाहो । त्यासी अपावो स्वप्नीं
नाहीं ॥५॥
भरलेया जगाआंतु । सारभागी तो योगयुक्तु ।
यदूसि अवधूत सांगतु । गुरुवृत्तांतु लक्षणें ॥६॥
गुरुत्वें म्यां मानिली ’माशी’ । ऐके राया दो प्रकारेंसी
।
एक ते मोहळमासी । ग्रामवासी दूसरी ॥७॥
सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षितम्
।
पाणिपात्रोदरामत्रो मक्षिकेव न सङ्ग्रही ॥ ११ ॥
पहा पां घरींची माशी । बैसल्या साखरेचे राशीं ।
हातीं धरोनि घाली मुखाशी । संग्रहो तिसी पैं नाहीं
॥८॥
हे होईल सायंकाळा । हे भक्षीन प्रातःकाळां ।
ऐसा संग्रहो वेगळा । नाहीं केला मक्षिका ॥९॥
तैशी योगसंन्यासगती । प्राप्तभिक्षा घेऊनि हातीं
।
तिसी निक्षेपु मुखाप्रती । संग्रहस्थिति त्या नाहीं
॥११०॥
भिक्षेलागीं पाणिपात्र । सांठवण उदरमात्र ।
या वेगळें स्वतंत्र । नाहीं घरपात्र सांठवणें ॥११॥
सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षुकः ।
मक्षिका इव सङ्गृह्णन् सह तेन विनश्यति ॥ १२ ॥
सायंकाळ-प्रातःकाळासी । भक्ष्यसंग्रहो नसावा भिक्षूसी
।
संग्रहें पावती नाशासी । येविषीं ’मधुमाशी’ गुरु
केली ॥१२॥
रिघोनि नाना संकटस्थानांसी । मधुसंग्रहो करी मधुमाशी
।
तो संग्रहोचि करी धातासी । मधु न्यावयासी जैं येती
॥१३॥
संग्रहो यत्नाचिया चाडा । मोहळ बांधिती अवघडां
कडां ।
ते दुर्गमीं रिगू करिती गाढा । अर्थ-चाडा मधुहर्ते
॥१४॥
कां झाडितां मोहळासी । नाशु होतसे मासियांसी ।
संग्रहाची जाती ऐशी । जीवाघातासी करवितु ॥१५॥
ऐसें देखोनिया जनीं । भक्त-भिक्षु-योगी-सज्जनीं
।
संग्रहो न करावा भरंवसेनी । नाशु निदानीं दिसतुसे
॥१६॥
आचारावें सत्कर्म । संग्रहावा शुद्ध धर्म ।
हेंचि नेणोनियां वर्म । धनकामें अधम नाशती ॥१७॥
अर्थ विनाशाचें फळ । दुसरें एक नाशाचें मूळ ।
विशेष नाशाचें आहळबाहळ । स्त्री केवळ वोळख पां ॥१८॥
मूळ नाशासि जीविता । कनक आणि योषिता ।
जंव जंव यांची आसक्तता । तंव तंव चढता भवरोगु ॥१९॥
कनक आणि कामिनी । ज्यासी नावडे मनींहुनी ।
तोचि जनार्दनु जनीं । भरंवसेंनी ओळख पां ॥१२०॥
जो सुख इच्छील आपणासी । तेणें नातळावें स्त्रियेसी
।
येचिविषयीं ’मदगजासी’ । गुरु विशेषीं म्यां केला
॥२१॥
पदापि युवतीं भिक्षुर्न स्पृशेद् दारवीमपि ।
स्पृशन् करीव बध्येत करिण्या अङ्गसङ्गतः ॥ १३
॥
पहा पां षष्टिहायन भद्रजाती । त्यांपुढें मनुष्य
तें किंती ।
ते हस्तिणीचे अंगसंगतीं । बंधन पावती मनुजांचें
॥२२॥
जो दृष्टीं नाणी मनुष्यांसी । तो स्त्रियां वश केला
मानवांसी ।
त्यांचेनि बोलें उठी बैसी । माथां अंकुशीं मारिजे
॥२३॥
एवं जिणावया संसारासी । जे स्वधर्मनिष्ठ संन्यासी
।
तिंही देखोनि योषितांसी । लागवेगेंसी पळावें ॥२४॥
नको स्त्रियांची भेटी । नको स्त्रियांसी गोष्टी
।
स्त्री देखतांचि दिठीं । उठाउठीं पळावें ॥२५॥
पळतां पळतां पायांतळी । आल्या काष्ठाची पुतळी ।
तेही नातळावी कुशळीं । निर्जीव स्त्री छळी पुरुषातें
॥२६॥
अनिरुद्धें स्वप्नीं देखिली उखा । तों धरूनि नेला
चित्ररेखा ।
बाणासुरें बांधिला देखा । कृष्णा सखा जयाचा ॥२७॥
त्यासी सोडवणेलागीं हरी । धांवतां आडवा आला कामारी
।
युद्ध जाहलें परस्परीं । शस्त्रास्त्री दारुण ॥२८॥
एवं हरिहरां भिडतां । जो बांधला स्वप्नींचिया कांता
।
तो सहसा न सुटेची सोडवितां । इतरांची कथा कायसी ॥२९॥
पहा पां स्वप्नींचिया कांता । अनिरुद्धासी केली
निरुद्धता ।
मा साचचि स्त्री हाती धरितां । निर्गमता त्या कैंची
॥१३०॥
’पुरुष’ आपणया म्हणविती । सेखीं स्त्रियांचे पाय
धरिती ।
त्यांसी कैसेनि होईल मुक्ती । स्त्रीसंगतीं अधःपात
॥३१॥
नाधिगच्छेत् स्त्रियं प्राज्ञः कर्हिचिन्मृत्युमात्मनः
।
बलाधिकैः स हन्येत गजैरन्यैर्गजो यथा ॥ १४ ॥
क्रीडतां गजींमाजीं गजपती । त्यावरी सबळ भद्रजाती
।
येऊनियां युद्ध करिती । निजबळें मारिती तयातें
॥३२॥
तो मारोनियां हस्ती । त्या हस्तिणी समस्ती ।
सबळ भोगी भद्रजाती । नाशप्रती स्त्री मूळ ॥३३॥
अहल्येचिया संगतीं । गौतमें विटंबिला अमरपती ।
भस्मासुरासी नाशप्राप्ती । स्त्रीसंगतीस्तव जाली
॥३४॥
देखोनि तिलोत्तमा उत्तम वधू । सुंद उपसुंद सखे बंधु
।
स्त्री अभिलाषें चालिला क्रोधु । सुहृदसंबंधू विसरले
॥३५॥
मग स्त्रीविरहें युद्धाचे ठायीं । दोघे निमाले
येरयेरांचे घायीं ।
शेखीं स्त्रीभोगुही नाहीं । मरणमूळ पाहीं योषिता
॥३६॥
ऐसीच पूर्वकल्पींची कथा । अवतारी श्रीकृष्ण नांदतां
।
तेणें शिशुपाळ गांजोनि सर्वथा । हिरोनि कांता पैं
नेली ॥३७॥
एवं सुरनरपशूंप्रती । नाशासी मूळ स्त्रीसंगती ।
तिचेनि संगें गृहासक्ती । कलहप्राप्ती स्त्रीमूळ
॥३८॥
ग्राम्य स्त्रियांचे संगतीं जाणें । तो बैसला मरणाधरणें
।
मरण आल्याही न करणें । जीवेंप्राणें स्त्रीसंगु
॥३९॥
वेश्येचे संगती जातां । बळाधिक्य करी घाता ।
निरंतर स्वपत्नी भोगितां । नाहीं बाधकता हें न म्हण
॥१४०॥
अविश्रम स्त्री सेवितां । कामु पावे उन्मत्तता
।
उन्मत्त कामें सर्वथा । अधःपाता नेइजे ॥४१॥
एवं हा ठावोवरी । स्त्रीसंग कठिण भारी ।
क्वचित्संगु जाहल्यावरी । नरकद्वारीं घालील ॥४२॥
नरकीं घालील हे वार्ता । उद्धाराची कायसी कथा ।
नरकरूप ग्राम्य योषिता । पाहें सर्वथा निर्धारें
॥४३॥
स्त्री आणि दुसरा अर्थु । हाचि ये लोकीं घोर अनर्थु
।
येणें अंतरला निजस्वार्थु । शेखीं करी घातु प्राणाचा
॥४४॥
न देयं नोपभोग्यं च लुब्धैर्यद् दुःखसञ्चितम्
।
भुङ्क्ते तदपि तच्चान्यो मधुहेवार्थविन्मधु ॥
१५ ॥
स्वयें खाये ना धर्मु न करी । घरच्यांसी खाऊं नेदी
दरिद्री ।
मधुमक्षिकेच्या परी । संग्रहो करी कष्टोनि ॥४५॥
माशा मोहळा बांधिती बळें । माजीं सांचले मधाचे गोळे
।
तें देखोनि जगाचे डोळे । उपायबळें घेवों पाहाती
॥४६॥
मग झाडींखोडीं अरडींदरडीं । जेथिंच्या तेथ जगु
झोडी ।
भरती मधाचिया कावडी । ते सेविती गोडी श्रीमंत ॥४७॥
माशा मधु न खाती काकुळतीं । झाडित्याचे हात माखती
।
स्वादु श्रीमंत सेविती । ज्यांसी लक्ष्मीपती प्रसन्न
॥४८॥
तैसेंचि कृपणाचें यक्षधन । नाहीं दान धर्मसंरक्षण
।
त्यातें तस्कर नेती मारून । त्यांसही दंडून राजा
ने ॥४९॥
जे शिणोनि संग्रह करिती । त्यांसी नव्हे भोगप्राप्ती
।
ते द्रव्यें अपरिग्रही सेविती । दैवगती विचित्र
॥१५०॥
प्रयासें गृहस्थ करवी अन्न । तें संन्यासी न शिणतां
जाण ।
करूनि जाय भोजन । अदृष्ट प्रमाण ये अर्थीं ॥५१॥
यालागीं दैवाधीन जो राहे । तो संग्रहाची चाड न वाहे
।
तें अदृष्टचि साह्य आहे । कृपणता वायें करिताति
॥५२॥
सुदुःखोपार्जितैर्वित्तैराशासानां गृहाशिषः
।
मधुहेवाग्रतो भुङ्क्ते यतिर्वै गृहमेधिनाम्
॥ १६ ॥
दुःखें उपार्जूनि वित्त । गृहसामग्री नाना पदार्थ
।
त्याचे पाक करवी गृहस्थ । निजभोगार्थ आवडीं ॥५३॥
तेथ समयीं आला अतिथ । संन्यासी ब्रह्मचारी अन्नार्थ
।
गृहस्थाआधीं तो सेवित । तोंड पाहत गृहमेधी ॥५४॥
जैसें दवडून मोहळमाशियांसी । मधुहर्ता मधु प्राशी
।
तैसें होय गृहस्थासी । नेती संन्यासी सिद्धपाकु
॥५५॥
समयीं पराङ्मुख झालिया यती । सकळ पुण्यें क्षया
जाती ।
यथाकाळीं आलिया अतिथी । स्वधर्मु रक्षिती सर्वथा
॥५६॥
अर्थ संग्रहाची बाधकता । तुज म्यां सांगितली तत्त्वतां
।
’मृग’ गुरु केला सर्वथा । तेही कथा परियेसी ॥५७॥
ग्राम्यगीतं न शृणुयाद् यतिर्वनचरः क्वचित्
।
शिक्षेत हरिणाद् बद्धान् मृगयोर्गीतमोहितात्
॥ १७ ॥
ग्राम्यजनवार्ता । कां ग्राम्य स्त्रियांच्या
गीता ।
ऐके जो कां तत्त्वतां । बंधन सर्वथा तो पावे ॥५८॥
अखंड पाहतां दीपाकडे । घंटानादें झालें वेडें ।
मृग पाहों विसरला पुढें । फांसीं पडे सर्वथा ॥५९॥
ग्राम्य योषितांचे गीत । ऐकतां कोणाचें भुलेना
चित्त ।
मृगाच्या ऐसा मोहित । होय निश्चित निजस्वार्था
॥१६०॥
जो बोलिजे तापसांचा मुकुटी । ज्यासी स्त्रियांसी
नाहीं भेट गोष्टी ।
तो ऋष्यश्रृंग उठाउठी । स्त्रीगीतासाठीं भुलला
॥६१॥
नृत्यवादित्रगीतानि जुषन् ग्राम्याणि योषिताम्
।
आसां क्रीडनको वश्य ऋष्यशृङ्गो मृगीसुतः ॥ १८ ॥
मधुर वीणागुणक्वणित । ग्राम्य स्त्रियांचें गीत
नृत्य ।
देखतां पुरुष वश्य होत । जैसें गळबंधस्थ वानर ॥६२॥
जो तपसांमाजीं जगजेठी । जो जन्मला मृगीच्या पोटीं
।
जो नेणे स्त्रियांची भेटीगोठी । न पाहे दृष्टीं
योषिता ॥६३॥
तो ऋष्यश्रृंग स्त्रीदृष्टीं । वश्य जाहला उठाउठी
।
धांवे योषितांचे पाठोवाठीं । त्यांचे गोष्टीमाजी
वर्ते ॥६४॥
गारुड्याचें वानर जैसें । स्त्रियांसंगें नाचे
तैसें ।
प्रमदादृष्टीं जाहला पिसें । विवेकु मानसें विसरला
॥६५॥
विसरला तपाचा खटाटोपु । विसरला विभांडक बापु ।
विसरला ब्रह्मचर्यकृत संकल्पु । स्त्रियानुरूपु
नाचतु ॥६६॥
स्त्रीबाधे एवढा बाधु । संसारी आणिक नाहीं गा सुबुद्धु
।
नको नको स्त्रियांचा विनोदु । दुःखसंबंधु सर्वांसी
॥६७॥
वारिलें नाइकावें ग्राम्य गीता । हे सत्य सत्य
गा सर्वथा ।
तेथ हरिकीर्तन कथा । जाहल्या परमार्थतां ऐकावें
॥६८॥
रामनामें विवर्जित । ग्रामणीं बोलिजे तें ’ग्राम्यगीत’
।
तें नाइकावें निश्चित । कवतुकें तेथ न वचावें ॥६९॥
’मीन’ गुरु करणें । तेंही अवधारा लक्षणें ।
रसनेचेनि लोलुप्यपणें । जीवेंप्राणे जातसे ॥१७०॥
जिह्वयातिप्रमाथिन्या जनो रसविमोहितः ।
मृत्युमृच्छत्यसद्बुधिर्मीनस्तु बडिशैर्यथा
॥ १९ ॥
अर्थ-संग्रहें जीवघातु । स्त्रिया-आसक्तीं अधःपातु
।
रसनालोलुप्यें पावे मृत्यु । विविध घातु जीवासी
॥७१॥
ज्यासी रसनालोलुप्यता गाढी । त्यासी अनर्थुचि जोडे
जोडी ।
दुःखाच्या भोगवी कोडी । रसनागोडी बाधक ॥७२॥
रसना आमिषाची गोडी । लोलुप्यें मीनु गिळी उंडी ।
सवेंचि गळु टाळू फोडी । मग चरफडी अडकलिया ॥७३॥
पाहतां रस उत्तम दिसत । भीतरीं रोगांचे गळ गुप्त
।
रस आसक्तीं जे सेवित । ते चडफडित भवरोगें ॥७४॥
गळीं अडकळा जो मासा । तो जिता ना मरे चरफडी जैसा ।
तेवीं रोगु लागल्या माणसा । दुःखदुर्दशा भोगित
॥७५॥
जो रसनालोलुप्यें प्रमादी । त्यासी कैंची सुबुद्धी
।
जन्ममरणें निरवधी । भोगी त्रिशुद्धी रसदोषें ॥७६॥
रस सेविलियासाठीं । भोगवी जन्मांचिया कोटी ।
हें न घडे म्हणसी पोटीं । राया ते गोठी परियेसीं
॥७७॥
इंद्रियांची सजीवता । ते रसनेआधीन सर्वथा ।
रसनाद्वारें रस घेतां । उन्मत्तता इंद्रियां ॥७८॥
मातली जे इंद्रियसत्ता । ते नेऊन घाली अधःपाता
।
रसना न जिणतां सर्वथा । भवव्यथा चुकेना ॥७९॥
आहारेंवीण देह न चले । सेविल्या इंद्रियवर्गु खवळे
।
रसनाजयाचें मूळ कळे । तैं दुःखें सकळें मावळतीं
॥१८०॥
इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः ।
वर्जयित्वा तु रसनं तन्निरन्नस्य वर्धते ॥ २० ॥
आहार वर्जूनि साधक । इतर इंद्रियें जिंतिलीं देख
।
तंव तंव रसना वाढे अधिक । ते अजिंक्य न जिंकवे ॥८१॥
इंद्रियांसी आहाराचें बळ । तीं निराहारें झालीं
विकळ ।
तंव तंव रसना वाढे प्रबळ । रसनेचें बळ निरन्नें ॥८२॥
तावत् जितेन्द्रियो न स्याद् विजितान्येन्द्रियः
पुमान् ।
न जयेद्रसनं यावज्जितं सर्वं जिते रसे ॥ २१ ॥
निरन्नें इंद्रियें जिंतली । तीं जिंतलीं हे मिथ्या
बोली ।
अन्न घेतांचि सरसावलीं । सावध जाहलीं निजकर्मी
॥८३॥
जंव रसना नाहीं जिंकिली । तंव ’जितेंद्रिय’ मिथ्या
बोली ।
जैं साचार रसना जिंकली । तैं वाट मोडिली विषयांची
॥८४॥
विषयाआंतील गोडपण । रसने-आंतील जाणपण ।
दोंहीसी ऐक्य केल्या जाण । रसना संपूर्ण जिंतिली
॥८५॥
सर्वां गोडियांचें गोड आहे । ते गोडीस जो लागला राहे
।
त्यासीचि रसना वश्य होये । रस-अपाये न बाधिती ॥८६॥
रसनाजिताचें वाधावणें । तेणें ब्रह्मसायुज्यीं
पडे ठाणें ।
सोहळा परमानंदे भोगणें । रसना जेणें जिंतिली ॥८७॥
पिङ्गला नाम वेश्याऽऽसीद् विदेहनगरे पुरा ।
तस्या मे शिक्षितं किञ्चिन्निबोध नृपनन्दन ॥ २२
॥
अवधूत म्हणे नृपनंदना । ’वेश्या’ गुरु म्यां केली
जाणा ।
तिच्या शिकलों ज्या लक्षणां । विचक्षणा अवधारीं
॥८८॥
पूर्वी विदेहाचे नगरीं । ’पिंगला’ नामें वेश्या
वासु करी ।
तिसी आस निरासेंवरी । वैराग्य भारी उपजलें ॥८९॥
सा स्वैरिण्येकदा कान्तं सङ्केत उपनेष्यती ।
अभूत् काले बहिर्द्वारि बिभ्रती रूपमुत्तमम्
॥ २३ ॥
ते स्वैरिणी स्वेच्छाचारी । सायंकाळीं उभी द्वारीं
।
नाना अळंकार-अंबरीं । श्रृंगारकुसरी शोभत ॥१९०॥
आधींच रूप उत्तम । वरी श्रृंगारिली मनोरम ।
करावया ग्राम्यधर्म । पुरुष उत्तम पहातसे ॥९१॥
मार्ग आगच्छतो वीक्ष्य पुरुषान् पुरुषर्षभ ।
तान् शुल्कदान्वित्तवतः कान्तान् मेनेऽर्थकामुकी
॥ २४ ॥
सगुण सुरूप धनवंत । कामकौशल्यें पुरवी आर्त ।
अर्थ देऊनि करी समर्थ । ऐसा कांत पहातसे ॥९२॥
ऐक गा पुरुषश्रेष्ठा । पुरुष येतां येतां देखे वाटा
।
त्यासी खुणावी नेत्रवेंकटा । कामचेष्टा दावूनि
॥९३॥
आगतेष्वपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी ।
अप्यन्यो वित्तवान् कोऽपि मामुपैष्यति भूरिदः
॥ २५ ॥
येत्या पुरुषास हाणी खडा । एकासी म्हणे घ्या जी विडा
।
डोळा घाली जात्याकडा । एकापुढां भंवरी दे ॥९४॥
ठेवूनि संकेतीं जीवित । ऐसे नाना संकेत दावित ।
पुरुष तिकडे न पाहात । येत जात कार्यार्थी ॥९५॥
गेल्या पुरुषातें निंदित । द्रव्यहीन हे अशक्त
।
रूपें विरूप अत्यंत । उपेक्षित धिक्कारें ॥९६॥
आतां येईल वित्तवंत । अर्थदानीं अतिसमर्थ ।
माझा धरोनियां हात । कामआर्त पुरवील ॥९७॥
एवं दुराशया ध्वस्त निद्रा द्वार्यवलम्बती ।
निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथं समपद्यत ॥ २६ ॥
ऐसें दुराशा भरलें चित्त । निद्रा न लगे उद्वेगित
।
द्वार धरोनि तिष्ठत । काम वांछित पुरुषांसीं ॥९८॥
रिघों जाय घराभीतरीं । सांचल ऐकोनि रिघे बाहेरी
।
रिघतां निघतां येरझारी । मध्यरात्री पैं झाली ॥९९॥
सरली पुरुषाची वेळ । रात्र झाली जी प्रबळ ।
निद्रा व्यापिले लोक सकळ । पिंगला विव्हळ ते काळीं
॥२००॥
तस्या वित्ताशया शुष्यद् वक्त्राया दीनचेतसः
।
निर्वेदः परमो जज्ञे चिन्ताहेतुः सुखावहः ॥ २७
॥
तुटला आशेचा जिव्हाळा । सुकले वोंठ वाळला गळा ।
कळा उतरली मुखकमळा । खेदु आगळा चिंतेचा ॥१॥
वित्त न येचि हाता । तेणें ते झाली दीनचित्ता ।
वैराग्यें परम वाटली चिंता । सुखस्वार्था ते हेतु
॥२॥
तस्या निर्विण्णचित्ताया गीतं श्रृणु यथा मम ।
निर्वेद आशापाशानां पुरुषस्य यथा ह्यसिः ॥ २८ ॥
न ह्यङ्गाजातनिर्वेदो देहबन्धं जिहासति ।
यथा विज्ञानरहितो मनुजो ममतां नृप ॥ २९ ॥
कैसें वैराग्य उपजलें तिसी । जे चिंतीत होती विषयासी
।
त्या विटली विषयसुखासी । छेदक आशेसी वैराग्य ॥३॥
तेणें वैराग्यें विवेकयुक्त । पिंगलेनें गाइलें
गीत ।
तें आइक राया समस्त । चित्तीं सुचित्त होऊनि ॥४॥
ऐक राया विवेकनिधी । वैराग्य नाहीं ज्याचे बुद्धीं
।
त्यासी जन्ममरणाची आधिव्याधी । प्रतिपदीं बाधकु
॥५॥
अनुतापु नाहीं ज्यासी । विवेक नुपजे मानसीं ।
तो संसाराची आंदणी दासी । आशापाशीं बांधिजे ॥६॥
त्यासी मोहममतेची गाढी । घालिजे देहबुद्धीची बेडी
।
अहोरात्र विषय भरडी । अर्ध घडी न राहे ॥७॥
जराजर्जरित वाकळे । माजीं पडले अखंड लोळे ।
फुटले विवेकाचे डोळे । मार्गु न कळे विध्युक्त ॥८॥
त्यासी अव्हासव्हा जातां । अंधकूपीं पडे दुश्चिता
।
तेथूनि निघावया मागुता । उपावो सर्वथा नेणती ॥९॥
तेथ काया-मनें-वाचें । निघणें नाहीं जी साचें ।
तंव फणकाविला लोभविंचें । चढणें त्याचें अनिवार
॥२१०॥
तेथ निंदेचिया तिडका । आंत बाहेर निघती देखा ।
वित्तहानीचा थोर भडका । जळजळ देखा द्वेषाची ॥११॥
अभिमानाचे आळेपिळे । मोहउमासे येती बळें ।
तरी विषयदळणें आगळें । दुःखें लोळे गेहसेजे ॥१२॥
ऐशीं अवैराग्यें बापुडीं । पडलीं देहाचे बांदवडीं
।
भोगितां दुःखकोडी । सबुडबुडीं बुडालीं ॥१३॥
पहा पां नीच सर्व वर्णांसी । निंद्य कर्में निंदिती
कैशीं ।
वैराग्य उपजलें वेश्येसी । देहबंधासी छेदिलें ॥१४॥
देहबंध छेदी त्या उक्ती । वेश्या बोलिली नाना युक्ती
।
झाली पिंगलेसी विरक्ती । चक्रवर्ती परीस पां ॥१५॥
पिङ्गलोवाच ।
अहो मे मोहविततिं पश्यताविजितात्मनः ।
या कान्तादसतः कामं कामये येन बालिशा ॥ ३० ॥
मिथ्या मोहाचा विस्तार । म्यां वाढविला साचार ।
माझ्या मूर्खपणाचा पार । पाहतां विचार पांगुळे
॥१६॥
नाहीं अंतःकरणासी नेम । अपार वाढविला भ्रम ।
असंतपुरुषांचा काम । मनोरम मानितां ॥१७॥
जरी स्त्रीसी पुरुष पाहिजे । तरी जवळील पुरुष न लाहिजे
।
हेंचि मूर्खपण माझें । सदा भुंजे असंतां ॥१८॥
सन्तं समीपे रमणं रतिप्रदं
वित्तप्रदं नित्यमिमं विहाय ।
अकामदं दुःखभयाधिशोक
मोहप्रदं तुच्छमहं भजेऽज्ञा ॥ ३१ ॥
संतपुरुषाची प्राप्ती । जवळी असतां नेणें आसक्ती
।
ज्यासी केलिया रती । कामनिवृत्ती तत्काळ ॥१९॥
काम निवर्तवूनि देख । अनिवार पुरवी नित्यसुख ।
चित्तदाता तोचि एक । अलोलिक पैं देणें ॥२२०॥
सकळ ऐश्वर्य निजपदेंसीं । संतोषोनि दे रतीसी ।
रमवूं जाणे नरनारींसीं । रमणु सर्वांसी तो एकु ॥२१॥
सांडोनि ऐशिया कांतासी । माझी मूढता पहा कैशी ।
नित्य अकामदा पुरुषासी । कामप्राप्तीसी भजिन्नलें
॥२२॥
आपुला पूर्ण न करवे काम । ते मज केवीं करिती निष्काम
।
त्यांचेनि संगें मोहभ्रम । दुःख परम पावलें ॥२३॥
त्यांचेनि सुख नेदवेच मातें । परी झाले दुःखाचेचि
दाते ।
भय-शोक-आधि-व्याधींतें । त्यांचेनि सांगातें पावलें
॥२४॥
अहो मयाऽऽत्मा परितापितो वृथा
साङ्केत्यवृत्त्यातिविगर्ह्यवार्तया ।
स्त्रैणान्नराद् यार्थतृषोऽनुशोच्यात्
क्रीतेन वित्तं रतिमात्मनेच्छती ॥ ३२ ॥
जारपुरुषापासोनि सुख । इच्छितें ते मी केवळ मूर्ख
।
वृथा परितापु केला देख । मज असुख म्यां दीधलें ॥२५॥
स्त्रैण पुरुष ते नराधम । वेश्यागामी त्याहूनि
अधम ।
त्यांत कृपणु तो अधमाधम । तयांचा संगम मी वांच्छीं
॥२६॥
जितुक्या अतिनिंदका वृत्ती । मज आतळतां त्या भीती
।
योनिद्वारें जीविकास्थिती । नीच याती व्यभिचारु
॥२७॥
अल्प द्रव्य जेणें देणें । त्याची जाती कोण हें नाहीं
पाहणें ।
याहोनि काय लाजिरवाणें । निंदित जिणें पैं माझें
॥२८॥
जया पुरुषासी देह विकणें । तें अत्यंत हीनदीनपणें
।
काय सांगों त्याची लक्षणें । सर्वगुणें अपूर्ण
॥२९॥
वित्त नेदवे कृपणता । काम न पुरवे पुरता ।
प्रीति न करवे तत्त्वतां । भेटी मागुती तो नेदी ॥२३०॥
ऐशियापासाव सुख । वांछितां वाढे परम दुःख ।
जळो त्याचें न पाहें मुख । वोकारी देख येतसे ॥३१॥
एवं जारपुरुषाची स्थिती । आठवितां चिळसी येती ।
पुरे पुरे ते संगती । चित्तवृत्ति वीटली ॥३२॥
यदस्थिभिर्निर्मितवंशवंश्य
स्थूणं त्वचा रोमनखैः पिनद्धम् ।
क्षरन्नवद्वारमगारमेतद्
विण्मूत्रपूर्णं मदुपैति कान्या ॥ ३३ ॥
नरशरीर गृह सांकडें । आढीं पाखाड्या नुसधीं हाडें
।
अस्थींच्या मेढी दोंहीकडे । वोलेनि कातडें मढियेलें
॥३३॥
त्यासी सर्वांगीं सगळे । दिधले रोमावळिचे खिळे
।
घालूनि नखाचे खोबळे । अग्रीं आंगवळे बूजिले ॥३४॥
अस्थि-मांस-चर्मबांधा । सर्वांगीं आवळूनि दिधला
सांदा ।
रंगीत चर्मरसना स्वादा । पुढिले बांधा बांधिली
॥३५॥
वायुप्रसरणपरिचारें । केलीं प्राणापानरंध्रें
।
वरिले डळमळीत शिखरें । बालांकुरें लाविलीं ॥३६॥
बुजूनि भीतरील सवडी । बांधाटिलें नवनाडीं ।
विष्ठामूत्रांची गाढी । नित्य परवडी सांठवण ॥३७॥
भीतरिले अवकाशीं । दुर्गंधि ऊठली कैशी ।
तेचि प्रवाह अहर्निशीं । नवद्वारांसी वाहताति ॥३८॥
अखंड पर्हावे वाहती मळें । देखोनि ज्याचें तो कांटाळे
।
अहर्निशीं धुतां जळें । कदा निर्मळे ते नव्हती ॥३९॥
सांगतांचि हे गोष्टी । ओकारी येतसे पोटीं ।
ऐशियास मी भुलल्यें करंटी । विवेक दृष्टीं न पाहें
॥२४०॥
अस्थिमांसाचा कोथळा । विष्ठामूत्राचा गोळा ।
म्यां आलिंगिला वेळोवेळां । जळो कंटाळा न येचि ॥४१॥
विदेहानां पुरे ह्यस्मिन्नहमेकैव मूढधीः ।
यान्यमिच्छन्त्यसत्यस्माद् आत्मदात् काममच्युतात्
॥ ३४ ॥
ये विदेहाचे नगरीं । मूर्ख मीचि एक देहधारी ।
हृदयस्थ सांडूनि श्रीहरी । असंतां नरीं व्यभिचारु
॥४२॥
असंत पुरुष नेणों किती । म्यां भोगिले अहोरातीं
।
सुख न पवेंची निश्चितीं । रति भगवंतीं जंव नाहीं
॥४३॥
जो निकटवर्ती हृदयस्थु । पुरुषीं पुरुषोत्तम अच्युतु
।
वीर्यच्युतीवीण रमवितु । संतोषें देतु निजात्मना
॥४४॥
अच्युतें ज्यासि निजसुख दिधलें । ते सुख च्यवेना
कांहीं केलें ।
ऐशिया हृदयस्था विसरलें । आणिक भुललें अकामदा ॥४५॥
अकामद ते नाशवंत । त्यांसी संग केलिया दुःखचि देत
।
कैसें माझें मूर्ख चित्त । त्यासी आसक्त पैं होतें
॥४६॥
त्या आसक्तीची झाली तडातोडी । लागली अच्युतसुखाची
गोडी ।
ज्याचें सुख भोगितां चढोवढी । घडियाघडी वाढतें
॥४७॥
सुहृत् प्रेष्ठतमो नाथ आत्मा चायं शरीरिणाम्
।
तं विक्रीयात्मनैवाहं रमेऽनेन यथा रमा ॥ ३५ ॥
जो सोयरा माझा हृदयस्थु । सुख प्रीति प्रिय अच्युतु
।
तोचि अंतरात्मा सर्वगतु । नाथ कांतु तो माझा ॥४८॥
त्यासीच आपुले संवसाटी । विकत घेईन उठाउठी ।
परमानंदें देईन मिठी । गोठी चावटी सांडोनी ॥४९॥
रमा झाली पायांची दासी । मी भोगीन अनारिसी ।
सर्वकाळ सर्वदेशीं । सर्वरूपेसीं सर्वस्वें ॥२५०॥
कियत् प्रियं ते व्यभजन् कामा ये कामदा नराः ।
आद्यन्तवन्तो भार्याया देवा वा कालविद्रुताः ॥
३६ ॥
सांडूनि हृदयस्था अच्युतातें । वरावें वरां निर्दैवांतें
।
तंव तो द्वैतभये भयचकिते । काळग्रस्ते सर्वदा ॥५१॥
जे निजभयें सर्वदा दुःखी । ते भार्येसी काय करिती
सुखी ।
अवघीं पडलीं काळमुखीं । न दिसे ये लोकीं सुखदाता
॥५२॥
असो नराची ऐशी गती । वरूं अमरांमाजीं अमरपती ।
विळांत ते चौदा निमती । पदच्युति अमरेंद्रा ॥५३॥
एवं सुर नर लोक लोकीं । आत्ममरणें सदा दुःखी ।
ते केवीं भार्येसी करिती सुखी । भजावें मूर्खीं
ते ठायीं ॥५४॥
धन्य माझी भाग्यप्राप्ती । येचि क्षणीं येचि रातीं
।
झाली विवेकवैराग्यप्राप्ती । रमापति तुष्टला ॥५५॥
नूनं मे भगवान् प्रीतो विष्णुः केनापि कर्मणा
।
निर्वेदोऽयं दुराशाया यन्मे जातः सुखावहः ॥ ३७
॥
ये जन्मींचें माझें कर्म । पाहतां केवळ निंद्य धर्म
।
मज तुष्टला पुरुषोत्तम । पूर्वजन्मसामग्रीं ॥५६॥
मज कैंचे पूर्वजन्मीं साधन । ज्याचें नाम ’पतितपावन’
।
कृपाळु जो जनार्दन । त्याचे कृपेन हें घडलें ॥५७॥
दुष्ट दुराशा व्यभिचारु । भगद्वारा चालवीं संसारु
।
तिसी मज वैराग्ययुक्त विचारु । विष्णु साचारु तुष्टला
॥५८॥
जरी असतें पूर्वसाधन । तरी निंद्य नव्हतें मी आपण
।
योनिद्वारा कर्माचरण । पतित पूर्ण मी एकी ॥५९॥
यापरी मी पूर्ण पतित । पतितपावन जगन्नाथ ।
तेणें कृपा करून येथ । केलें विवेकयुक्त वैरागी
॥२६०॥
तेणें वैराग्यविचारें देख । दुष्ट दुराशेचें फिटलें
दुःख ।
मज झालें परम सुख । निजसंतोख पावलें ॥६१॥
दुःख आदळतां अंगासी । वैराग्य नुपजे अभाग्यासी
।
भगवंतें कृपा केली कैशी । दुःखें निजसुखासी दीधलें
॥६२॥
मैवं स्युर्मन्दभाग्यायाः क्लेशा निर्वेदहेतवः
।
येनानुबन्धं निर्हृत्य पुरुषः शममृच्छति ॥ ३८ ॥
अंगीं आदळतां दुःखद्वंद्व । अभाग्यासी ये सबळ क्रोध
।
थिता विवेक होय अंध । भाग्यमंद ते जाणा ॥६३॥
दुःख देखतांचि दृष्टी । ज्यासी वैराग्य विवेकेंसी
उठी ।
तेणें छेदूनि स्नेहहृदयगांठी । पावे उठाउठी निजसुख
॥६४॥
पुरुषांसी परमनिधान । विवेकयुक्त वैराग्य जाण ।
तेणें होऊनियां प्रसन्न । समाधान पावती ॥६५॥
मी पूर्वी परम अभाग्य । महापुरुषांचे जें निजभाग्य
।
तें भगवंतें दिधलें वैराग्य । झालें श्लाघ्य तिहीं
लोकीं ॥६६॥
तेनोपकृतमादाय शिरसा ग्राम्यसङ्गताः ।
त्यक्त्वा दुराशाः शरणं व्रजामि तमधीश्वरम् ॥
३९ ॥
कृपा करोनि भगवंते । निजवैराग्य दिधलें मातें ।
तेणें सांडविलें दुराशेतें । ग्राम्य विषयातें
छेदिलें ॥६७॥
तो उपकार मानूनियां माथां । त्यासी मी शरण जाईन
आतां ।
जो सर्वाधीश नियंता । त्या कृष्णनाथा मी शरण ॥६८॥
सन्तुष्टा श्रद्दधत्येतद् यथालाभेन जीवती ।
विहराम्यमुनैवाहं आत्मना रमणेन वै ॥ ४० ॥
शरण गेलियापाठीं । सहज संतुष्ट मी ये सृष्टीं ।
स्वभावें सत्श्रध्दा पोटीं । जीविका गांठी अदृष्ट
॥६९॥
मुनीश्वर भोगिती निजात्मा । त्या मी भोगीन आत्मयारामा
।
जो का पुरवी निष्कामकामा । तो परमात्मा वल्लभु ॥२७०॥
ब्रह्मादिक समर्थ असती । ते सांडूनियां निश्चितीं
।
भगवद्भजनाची स्थिती । अतिप्रीती कां म्हणसी ॥७१॥
मजसारिखिया दुराचारी । जड जीवांतें उद्धरी ।
तारकु तोचि भवसागरीं । स्वामी श्रीहरि कृपाळु ॥७२॥
संसारकूपे पतितं विषयैर्मुषितेक्षणम् ।
ग्रस्तं कालाहिनाऽऽत्मानं कोऽन्यस्त्रातुमधीश्वरः
॥ ४१ ॥
संसारलक्षण कूप अंध । तेथ विषयदृष्टीं विषयांध
।
पडोनि गेले अंधांध । बुद्धिमंद उपायीं ॥७३॥
ते कल्पनाजळीं बुडाले । वासनाकल्लोळीं कवळले ।
दंभमदादि जळचरीं तोडिले । तृष्णेच्या पडले कर्दमीं
॥७४॥
दुःखाच्या खडकीं आदळले । स्वर्गपायरीसी अडकले ।
तेथूनिही एक पडले । निर्बुजले भवदळें ॥७५॥
नास्तिकें गेलीं सबुडबुडीं । कर्मठीं धरिल्या कर्मदरडी
।
वेदबाह्य तीं बापुडीं । पडलीं देव्हडीतळवटीं ॥७६॥
निंदेचे शूळ कांटे । फुटोनि निघाले उफराटे ।
द्वेषाचे पाथर मोठे । हृदय फुटे लागतां ॥७७॥
कामाची उकळी प्रबळ । भीतरूनि बाहेरी ये सबळ ।
तेणें डहुळलें तें जळ । होय खळबळ जीवासी ॥७८॥
सुटले क्रोधाचे चिरे । वरी पडिल्या उरी नुरे ।
वनितामगरीं नेलें पुरें । विवरद्वारें आंतौतें
॥७९॥
तेथ अवघियांसी एकसरें । गिळिलें काळें काळअजगरें
।
विखें घेरिलें थोरें घोरें । ज्ञान पाठिमोरें सर्वांसी
॥२८०॥
सर्प चढलिया माणुसा । गूळ कडू लागे कैसा ।
निंब खाये घसघसां । गोड गूळसा म्हणौनि ॥८१॥
केवळ विषप्राय विषयो कडू । तो प्रपंचिया जाला गोडु
।
अमृतप्राय परमार्थ गोडु । तो जाहला कडू विषयिकां
॥८२॥
कूपाबाहेर वासु ज्यांसी । ते न देखती कूपाआंतुलांसी
।
कूपांतले बाहेरिलांसी । कदाकाळेंसी न देखती ॥८३॥
ऐसिया पीडतयां जीवांसी । काढावया धिंवसा नव्हे
कोण्हासी ।
तुजवांचोनि हृषीकेशी । पाव वेगेंसीं कृपाळुवा ॥८४॥
एवं दुःखकूपपतितां । हृदयस्थु भगवंतुचि त्राता
।
धांव पाव कृष्णनाथा । भवव्यथा निवारीं ॥८५॥
ऐसें जाणोनि तत्त्वतां । त्याच्या चरणा शरण आतां
।
शरण गेलिया सर्वथा । सहज भवव्यथा निवारे ॥८६॥
आत्मैव ह्यात्मनो गोप्ता निर्विद्येत यदाखिलात्
।
अप्रमत्त इदं पश्येद्ग्रस्तं कालाहिना जगत् ॥
४२ ॥
ऐसें कळलें जी तत्त्वतां । येथ आपणचि आपणिया त्राता
।
सर्व पदार्थीं सर्वथा । निर्वेदता दृढ जाहल्या
॥८७॥
दृढ वैराग्यता ते ऐशी । विषयो टेंकल्या अंगासी ।
चेतना नव्हे इंद्रियांसी । निद्रितापासीं जेवीं
रंभा ॥८८॥
अथवा वमिलिया अन्ना । जेवीं वांछीना रसना ।
तेवीं विषय देखोनि मना । न धरी वासना आसक्ती ॥८९॥
तें वैराग्य कैसेनि जोडे । तरी सावधान पाहतां रोकडें
।
जग काळें गिळिलें चहूंकडे । वेगळें पडे तें नाहीं
॥२९०॥
पिता-पितामह काळें नेले । पुत्रपौत्रां काळें गिळिलें
।
वैराग्य नुपजे येणें बोलें । तरी नागवले नरदेहा
॥९१॥
मृत्युलोक याचें नांव । अनित्य स्वर्गाची काइसी
हांव ।
वैराग्येंवीण निर्दैव । झाले सर्व सर्वथा ॥९२॥
श्रीब्राह्मण उवाच ।
एवं व्यवसितमतिर्दुराशां कान्ततर्षजाम् ।
छित्त्वोपशममास्थाय शय्यामुपविवेश सा ॥ ४३ ॥
अवधूत म्हणे यदूसी । धन्य भाग्य तये वेश्येसी ।
वैराग्य उपजलें तिसी । विवेकेंसी निजोत्तम ॥९३॥
एवं विवंचूनि निजबुद्धी । परपुरुषदुराशा छेदी ।
ज्याचेनि संगें आधिव्याधी । बहु उपाधी बाधक ॥९४॥
जे उपाधीचेनि कोडें । जन्ममृत्यूचा पुरु चढे ।
दुःखभोगाचें सांकडें । पाडी रोकडें जीवासी ॥९५॥
येणें वैराग्यविवेकबळें । छेदूनि दुराशेचीं मूळें
।
उपरमु पावली एके वेळे । निजात्मसोहळे ते भोगी ॥९६॥
नित्यसिद्धसुखदाता । तो हृदयस्थ कांत आश्रितां
।
विकल्प सांडूनि चित्ता । वेगीं हृदयस्था मीनली
॥९७॥
त्यासी देखतां अनुभवाचे दिठीं । ऐक्यभावें घातली
मिठी ।
निजसुख पावली गोरटी । उठाउठीं तत्काळ ॥९८॥
बोलु घेऊनि गेला बोली । लाज लाजोनियां गेली ।
दृष्य-द्रष्टा दशा ठेली । वाट मोडिली विषयांची ॥९९॥
सुखें सुखावलें मानस । तें सुखरूप जालें निःशेष
।
संकल्पविकल्प पडिले वोस । दोघां सावकाश निजप्रीती
॥३००॥
नाबद पडलिया उदकांत । विरोनि तया गोड करित ।
तेवीं निराशीं पावोनि भगवंत । समरसत स्वानंदे ॥१॥
तेथ हेतूसी नाहीं ठावो । निमाला भावाभावो ।
वेडावला अनुभवो । दोघां प्रीती पाहा हो अनिवार ॥२॥
सांडूनि मीतूंपणासी । खेंव दिधलें समरसीं ।
मग समाधीचिये सेजेशी । निजकांतेंसी पहुडली ॥३॥
झणें मायेची लागे दिठी । यालागीं स्फूर्तीचिया
कोटी ।
निंबलोण गोरटी । उठाउठी वोवाळी ॥४॥
ऐसी समाधिशेजेशीं । पिंगला रिघे निजसुखेंसीं ।
अवधूत म्हणे यदूसी । वैराग्यें वेश्येसी उपरमु
॥५॥
वैराग्ये छेदिले आशापाश । पिंगला जाहली गा निराश
।
निराशासी असमसाहस । सुखसंतोष सर्वदा ॥६॥
आशा हि परमं दुःखं नैराश्यं परमं सुखम् ।
यथा सञ्छिद्य कान्ताशां सुखं सुष्वाप पिङ्गला ॥
४४ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे
अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
आशा तेथ लोलुप्यता । आशेपाशीं असे दीनता ।
आशा तेथ ममता । असे सर्वथा नाचती ॥७॥
आशेपाशीं महाशोक । आशा करवी महादोख ।
आशेपाशीं पाप अशेख । असे देख तिष्ठत ॥८॥
आशेपाशीं अधर्म सकळ । आशा मानीना विटाळ ।
आशा नेणे काळवेळ । कर्म सकळ उच्छेदी ॥९॥
आशा अंत्यजातें उपासी । नीचसेवन आशेपाशीं ।
आशा न सांडी मेल्यासी । प्रेतापाशीं नेतसे ॥३१०॥
आशा उपजली अनंतासी । नीच वामनत्व आलें त्यासी ।
आशें दीन केलें देवांसी । कथा कायसी इतरांची ॥११॥
जगाचा जो नित्य दाता । तो आशेनें केला भिकेसवता ।
वैर्याचे द्वारीं झाला मागता । द्वारपाळता तेणें
त्यासी ॥१२॥
आशा तेथ नाहीं सुख । आशेपाशीं परम दुःख ।
आशा सर्वांसी बाधक । मुख्य दोष ते आशा ॥१३॥
ज्याची आशा निःशेष जाये । तोचि परम सुख लाहे ।
ब्रह्मादिक वंदिती पाये । अष्टमा सिद्धि राहे दासीत्वें
॥१४॥
निराशांचा शुद्ध भावो । निराशांपाशीं तिष्ठे देवो
।
निराशांचें वचन पाहा हो । रावो देवो नुल्लंघी ॥१५॥
निराश तोचि सद्बुद्धि । निराश तोचि विवेकनिधी
।
चारी मुक्ती पदोपदीं । नैराश्य आधीं वंदिती ॥१६॥
निराशा तीर्थांचें तीर्थ । निराशा मुमुक्षूचा अर्थ
।
निराशेपाशीं परमार्थ । असे तिष्ठत निरंतर ॥१७॥
जाण नैराश्यतेपाशीं । वैराग्य होऊन असे दासी ।
निराश पहावया अहर्निशीं । हृषीकेशी चिंतितु ॥१८॥
निराश देखोनि पळे दुःख । निराशेमाजीं नित्यसुख
।
निराशेपाशीं संतोख । यथासुखें क्रीडतु ॥१९॥
नैराश्याचे भेटीसी पाहाहो । धांवे वैकुंठीचा रावो
।
नैराश्याचा सहज स्वभावो । महादेवो उपासी ॥३२०॥
निराशेपाशीं न ये आधी । निराशेपाशीं सकळ विधी ।
सच्चिदानंदपदीं । मिरवे त्रिशुद्धी निराशु ॥२१॥
ऐकोनि निराशेच्या नांवा । थोरला देवो घेतसे धांवा
।
त्या देवोनियां खेंवा । रूपनांवा विसरला ॥२२॥
ते निराशेचा जिव्हाळा । पावोनि वेश्या पिंगला ।
जारपुरुषाशेच्या मूळा । स्वयें समूळा छेदिती झाली
॥२३॥
जें आशापाशांचें छेदन । तेंचि समाधीचें निजस्थान
।
ते निज समाधी पावोन । पिंगला जाण पहुडली ॥२४॥
सर्व वर्णामाजीं वोखटी । कर्म पाहतां निंद्य दृष्टीं
।
ते वेश्या पावन झाली सृष्टीं । माझे वाक्पुटीं कथा
तिची ॥२५॥
यालागीं वैराग्यापरतें । आन साधन नाहीं येथें ।
कृष्ण थापटी उद्धवातें । आल्हादचित्तें प्रबोधी
॥२६॥
अवधूत सांगे यदूसी । प्रत्यक्ष वेदबाह्यता वेश्येसी
।
निराश होतां मानसीं । निजसुखासी पावली ॥२७॥
यालागीं कायावाचाचित्तें । उपासावें निराशेतें
।
यापरतें परमार्थातें । साधन येथें दिसेना ॥२८॥
इतर जितुकीं साधनें । तितुकीं आशा-निराशेकारणें
।
ते निराशा साधिली जेणें । परमार्थ तेणें लुटिला
॥२९॥
कृपा जाकळिलें अवधूतासी । यदूसी धरोनियां पोटासी
।
निराशता हे जे ऐसी । अवश्यतेसीं साधावी ॥३३०॥
एका जनार्दना शरण । त्याची कृपा परिपूर्ण ।
तोचि आशापाश छेदून । समाधान पाववी ॥३३१॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे
यदु-अवधूतसंवादे एकाकारटीकायां अष्टमोऽध्यायः
॥८॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ॥४४॥ ओव्या ॥३३१
॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय नववा
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो सद्गुरु अमरपती । अनुभवु तोचि ऐरावती ।
स्वानंदमदें भद्रजाती । उन्मत्तस्थितीं डुल्लत
॥१॥
उपदेशाचें वज्र तिख । छेदी संकल्पविकल्पपांख ।
जडजीव ते पर्वत देख । निजस्थानीं सम्यक स्थापिसी
॥२॥
विवेकाचे पारिजात । वैराग्यसुमनीं घमघमित ।
मुमुक्षभ्रमर रिघोनि तेथ । आमोद सेविती चित्सुख
॥३॥
उपशम तोचि बृहस्पती । विश्वासें तुझा निकटवर्ती
।
त्यासी मानिसी अतिप्रीतीं । तो सभेप्रती सदस्य
॥४॥
कृपाकामधेनूंचीं खिल्लारें । श्रद्धावत्साचेनि
हुंकारें ।
वोळल्या वोरसाचेनि भरें । तें दुभतें पुरे भागवतां
॥५॥
सतेज चिंतामणीचे खडे । सभोंवतीं लोळती चहूंकडे
।
भक्त न पाहती तयांकडे । चरणसुरवाडें सुखावले ॥६॥
स्वर्गांगना अष्टमा सिद्धी । तुजपुढें नाचती नाना
छंदीं ।
त्यांतें दास न पाहती त्रिशुद्धी । मंदबुद्धि भाळले
॥७॥
समसाम्यें समान । अढळ तुझें सिंहासन ।
सच्चिदानंदाची गादी जाण । तेथें सुखासन पैं तुझें
॥८॥
पावावया तुझिया पदाप्रती । साधनचतुष्टयसंपत्ती
।
जोडोनियां याजक यजिती । प्रत्यगावृत्तीचेनि यागें
॥९॥
जे मन होमिताति सावधानीं । ऐसें भक्तभजन देखोनि
।
तेणें भावार्थयोगें संतोषोनी । निजपददानी तूं होशी
॥१०॥
त्यांसी निजात्मता देऊनि । बैसविसी निजासनीं ।
मरणेंवीण अमर करूनी । अपतनीं स्थापिसी ॥११॥
इंद्रा अहल्येशीं व्यभिचारु । तुज वृंदेशीं दुराचारु
।
इंद्र जाहला सहस्रनेत्रु । तूं सर्वांगे सर्वत्रु
देखणा ॥१२॥
इंद्रासी दैत्य करिती दीन । त्याचें पद घेती हिरोन
।
तुज भक्त करिती प्रसन्न । पद चिद्घन ते घेती ॥१३॥
ककुत्स्थ बैसला इंद्राचे स्कंधीं । दुर्वास बैसला
तुझ्या खांदीं ।
इंद्र वर्ते विष्णूचे बुद्धीं । तूं भक्तच्छंदीं
वर्तसी ॥१४॥
रावणें बंदीं घातलें इंद्रासी । तुज बळीनें राखिलें
द्वारासी ।
इंद्र याची यागअवदानासी । तूं भूमिदानासी याचिता
॥१५॥
इंद्रासी अग्निमुखें प्राप्ती । तुज विश्वतोमुखीं
तृप्ती ।
ऐसा सद्गुरु तूं कृपामूर्तीं । अमरचक्रवर्ती गुरुराया
॥१६॥
तुझी करावी विनवणी । तंव तेथें न रिघे वाणी ।
वाणीप्रकाश तुझेनी । वक्ता वदनीं तूं सत्य ॥१७॥
एका एक जनार्दनीं । तो जनार्दन वक्ता वदनीं ।
ऐसा वचनामाजीं प्रवेशोनी । ग्रंथकरणी करविता ॥१८॥
तेथें मूळीं निमाली अहंता । अहं दवडूनि तूं कवि कर्ता
।
एका जनार्दनु अभंगी सूता । अभंगता गुरुचरणीं ॥१९॥
त्या गुरुचरणप्रसादें । गुरूचीं लक्षणें विनोदें
।
वाखाणिलीं यथाबोधें । यदुसंवादें अवधूतें ॥२०॥
मागें अष्टमाध्यायाच्या अंतीं । असतां पिंगलेसी
एकांतीं ।
विवेक-वैराग्य-निवृत्तीं । निजसुखप्राप्ती पावली
॥२१॥
जंव जंव अपरिग्रह होणें । तंव तंव निजसुख पावणें
।
हेंचि प्रस्तुत बोलणें । तेणें ब्राह्मणें बोलिजे
॥२२॥
श्रीब्राह्मण उवाच ।
परिग्रहो हि दुःखाय यद् यत्प्रियतमं नृणाम् ।
अनन्तं सुखमाप्नोति तद्विद्वान् यस्त्वकिञ्चनः
॥ १ ॥
ब्राह्मण म्हणे रायासी । परिग्रहो जयापाशीं ।
वाढतें दुःख तयासी । अहर्निशीं चढोवढी ॥२३॥
कुटुंबपरिग्रहाचे आसक्ती । कपोता निमाला दुर्मती
।
आतां एकाकी परिग्रहो करिती । तेही पावती दुःखातें
॥२४॥
गृहपरिग्रहें गृहस्था । पाषाणमृत्तिकेची ममता
।
काडीकारणें कलहो करितां । सुहृदता सांडिती ॥२५॥
निःसंगा परिग्रहो लागला कैसा । शिष्यसंप्रदायें
घाली फांसा ।
शास्त्रपुस्तकसंग्रहवशा । वाढवी आशा मठाची ॥२६॥
त्या मठशिष्यांचें सांत्वन । करितां अत्यंत होय
दीन ।
मग परिग्रहाचें उपशमन । अपरिग्रही जाण करिताति
॥२७॥
त्या मठाचिया आशा । शिष्यसंप्रदायवशा ।
कलहो लागे आपैसा । विरोधु संन्यासा परिग्रहें ॥२८॥
परिग्रहो जिणोनि गाढा । लंगोटी त्यजूनि जाहला उघडा
।
नागवे माथां घेऊनि घडा । लाविल्या झाडा शिंपित
॥२९॥
त्या वृक्षाचें कोणी पान तोडी । त्यासी आक्रोशें
कलह मांडी ।
थोर परिग्रहाची सांकडी । दुःखें पीडी सर्वांतें
॥३०॥
आवडीं केला जो परिग्रहो । तो तो उपजवी दुःखकलहो ।
हा होतांही अनुभवो । वैराग्य पहा हो उपजेना ॥३१॥
ऐशी परिग्रहाची कथा । देखोनि देखणा जो ज्ञाता ।
आसक्ती सांडोनि सर्वथा । अकिंचनपंथा लागला ॥३२॥
प्रपंच अनित्य नाशवंत । तेथील संग्रह काय शाश्वत
।
ऐसें विवंचूनि समस्त । अकिंचनचित्त ते जाहले ॥३३॥
परिग्रहामाजीं गाढा । देहपरिग्रहाचा खोडा ।
मिथ्यात्वें फोडी रोकडा । तो विवेकें गाढा ज्ञाता
पैं ॥३४॥
जेथ देहपरिग्रह मिथ्या जाहला । तो अनंत सुखाच्या
घरा आला ।
ज्या सुखासी अंत न वचे केला । त्या पावला निजसुखा
॥३५॥
परिग्रहो दुःखवंतु । हा ’कुररी’ गुरुत्वें वृत्तांतु
।
तुज सांगेन साद्यंतु । उपहासें अवधूतु बोलिला ॥३६॥
तंव राजा मनीं चमत्कारला । म्हणे मी राज्यपरिग्रहें
गुंतला ।
देहपरिग्रहें बंदी पडला । पाहिजे केला हा त्यागु
॥३७॥
ऐसा राजा सवैराग्यु । करूं पाहे सर्वत्यागु ।
श्रवणें जाहला तो सभाग्यु । होय योग्यु निजज्ञाना
॥३८॥
कुररी-गुरुत्वें जाणा । परिग्रहत्यागविवंचना ।
आणावया जी मना । सादर श्रवणा करीतसे ॥३९॥
सामिषं कुररं जघ्नुर्बलिनो ये निरामिषाः ।
तदामिषं परित्यज्य स सुखं समविन्दत ॥ २ ॥
’कुरर’ बोलिजे टिटवा । पावला आमिषकवळु बरवा ।
तेणें तेथेंची भक्षवा । तो लोभस्वभावा ठेविला ॥४०॥
तें आमिष देखोनियां फार । बळी जे निरामिष कुरर ।
ते धांविन्नले अतिसत्वर । लहान थोर मिळोनि ॥४१॥
हिरोनि घेऊं पाहती बळें । हें जाणोनियां तो पुढें
पळे ।
पळतां देखोनि एक वेळे । त्वरें तत्काळें वेढिला
॥४२॥
त्या आमिषाचिया चाडा । थोर मांडला झगडा ।
मारूं लागले फडफडां । चहूंकडा निष्ठुर ॥४३॥
एक झडपिती पांखीं । एक चपेटे हाणिती नखीं ।
एक विदारिती मुखीं । परम दुःखी होतसे ॥४४॥
आमिष-कवळें गुंतलें मुख । मारितां देऊं न शके हाक
।
खस्तावेस्त करितां देख । बोलावया मुख त्या नाहीं
॥४५॥
हे माझे स्वजाती पहा हो । सांडोनियां सुहृदभावो
।
मज कां करूं आले अपावो । तो अभिप्रावो विवंची ॥४६॥
म्हणे माझिया दुःखासी मूळ । मजपाशील आमिष-कवळ ।
तो त्यजोनियां तत्काळ । सुखी सुनिश्चळ बैसला ॥४७॥
जेथ आमिषकवळु पडे । तेथ कलहाचा गोंधळ मांडे ।
परस्परें फुटती मुंडें । ठेंचिती तोंडे येरयेरां
॥४८॥
आमिष त्यजोनि बैसला देख । तो पाहे कलहाचें कौतुक
।
मूळ परिग्रहो तेथें दुःख । परम सुख त्यागितां ॥४९॥
माड्या गोपुरें धवळारा । धनधान्य नाना अंबरा ।
रत्नें प्रवाल धन-पुत्र-दारा । हा समुदायो खरा परिग्रहो
॥५०॥
या समस्त परिग्रहाचें मूळ । देहबुद्धि गा केवळ ।
तेहीं अभिमानें सबळ । एवं सर्वांस मूळ अभिमानु ॥५१॥
तो अभिमानु जैं सांडे । तैं प्रपंचाचें मूळ खंडे
।
मूळ छेदिल्या जेवीं उलंडे । अतिप्रचंडे तरुवर ॥५२॥
अभिमान देहबुद्धिजीवन । देहबुद्धि संगास्तव गहन
।
उभयसंगु तो आयतन । निवासस्थान परिग्रहो ॥५३॥
एवं अन्योन्य सापेक्षक । येरयेरा आवश्यक ।
याचे त्यागीं परम सुख । अतिदुःख तो परिग्रहो ॥५४॥
परिग्रहत्यागाचें मूळ जाण । आधीं त्यजावा अभिमान
।
तेणेंवीण त्यागु तो विटंबन । केल्या जाण होईल ॥५५॥
अभिमानसहित सकळ सांडे । तैं पडती सुखाचे पायमांडे
।
तें सुख न बोलवे तोंडें । शब्द मुरडे लाजोनि ॥५६॥
अभिमान जाऊन वर्तन । कैसें राया म्हणसी जाण ।
तें अर्भक-गुरुत्वलक्षण । तुज संपूर्ण सांगेन ॥५७॥
न मे मानापमानौ स्तो न चिन्ता गेहपुत्रिणाम् ।
आत्मक्रीड आत्मरतिः विचरामीह बालवत् ॥ ३ ॥
बाल माझें तुझें न म्हणे । उंच नीच कांही नेणे ।
यालागीं मानापमान तेणें । सुखें साहणें सर्वथा
॥५८॥
तिमासांचेनि बाळकें । मानु कोण हें नोळखे ।
अपमानु तोही न देखे । आपुलेनि सुखें क्रीडत ॥५९॥
दुजेपणातें नातळे । बालक आपुलियाचि लीळें ।
आपआपणियाशींच खेळें । आपुलेनि मेळें आपण ॥६०॥
देहगेहांची चिंता । बाळासि नातळे सर्वथा ।
स्वभावेंचि निश्चिंतता । चिंताकथा त्या नाहीं ॥६१॥
न देखतां दुजी स्थिती । बाळका आपुली आपणिया प्रीती
।
आपुली आपणिया अतिरती । तैसी गती योगिया ॥६२॥
योगियासी प्रपंचाचें भान । सत्यत्वें नाहीं जाण
।
यालागीं मानापमान । दोन्ही समान तयासी ॥६३॥
चित्रींचेनि सापें खादला । तो चित्रींचेनि अमृतें
वांचला ।
तेवीं जिण्या मरण्या मुकला । निश्चळ ठेला निर्द्वंद्वें
॥६४॥
गृहदारापुत्रचिंता । हे समूळ मिथ्या वार्ता ।
स्वदेहो सत्यत्वें असता । तरी करूं लाहता चिंतेतें
॥६५॥
भवमूळ कल्पना जाण । ते कल्पना मनाआधीन ।
तें मन स्वरूपीं जाहलिया लीन । तेव्हां वस्तु-चिद्घन
सर्वत्र ॥६६॥
तेणें स्वरूपानुसंधानें । सुखें क्रीडतु चिद्धनें
।
क्रीडा दैवयोगें करणें । देहाभिमानें विरहित ॥६७॥
पावोनि निजसुखप्राप्ती । मनआदि इंद्रियें उपरमती
।
अणुभरी स्फुरेना वृत्ती । ’समाधि’ बोलती या नांव
॥६८॥
तेचि स्वरूपीं ठेवूनि मन । बाह्यस्फूर्तीचें स्फुरे
भान ।
ते दशा गा ’व्युत्थान’ । साधुजन बोलती ॥६९॥
उंबर्यावरी ठेविला दिवा । तो जेवीं देखे दोंही
सवा ।
तैसी व्युत्थानदशा जीवभावा । उभय स्वभावा देखणी
॥७०॥
लवण-जळा समरसता । तेवीं स्वरूपीं विरवूनि चित्ता
।
समाधिव्युत्थाना हाणी लाथा । निजीं निजस्वरूपता
पावोनि ॥७१॥
त्यासी कोणाचा मानापमान । गृहपुत्रचिंता करी कोण
।
स्वरूपीं हारपलें मन । निजसमाधान पावला ॥७२॥
मनेंवीण जें विहरण । तें बालकाच्या ऐसें जाण ।
दैवयोगें चलनवलन । वृत्तिशून्य वर्तत ॥७३॥
द्वावेव चिन्तया मुक्तौ परमानन्द आप्लुतौ ।
Wयो विमुग्धो जडो बालो यो गुणेभ्यः परं गतः ॥ ४ ॥
थोर् चिंतेचा आवर्त् । जेथ् ब्रह्मादिक् बुडत्
।
ते आवर्तीं दोघे मुक्त् । परीस् निश्चित् यदुवीरा
॥७४॥
दोघां नाहीं द्वैतभान् । दोघे नेणती मानापमान्
।
दोघे सुखें सुखसंपन्न् । दोघे मनेंवीण् वर्तती
॥७५॥
एकासी पुढे भेटेल् दुःख् । दुजेनि जिंतिलें सुखदुःख्
।
एकासी मुग्धतेचें सुख् । दुज्या देख् निजज्ञान्
॥७६॥
पाहतां बाळकाचे ठायीं । गुप्तवासना असे देहीं ।
ते अंकुरीजोनि पाही । अवश्य् अपायीं घालील् ॥७७॥
तैसा नव्हे योगिया गुणातीत् । जो पूर्णानंदें पूर्णभरित्
।
त्यासी सुखदुःखाची मात् । नाहीं जगांत् सर्वथा
॥७८॥
देहीं दिसे जीव् वर्तत् । तो केवीं झाला गुणातीत्
।
ऐसे म्हणसी तो वृत्तांत् । ऐक् साद्यंत् सांगेन्
॥७९॥
साधकें सेवूनि साधुजन् । वाढविला सत्त्वगुण् ।
वाढलेनि सत्त्वें जाण् । ज्ञानसाधन् साधिलें ॥८०॥
साधिलेनि ज्ञानसाधनें । छेदी रजतमांचीं विंदानें
।
जें मोहममतेचीं दारुणें । उभय् भोगजन्यें कर्मठां
॥८१॥
एवं वाढलेनि सत्त्वोत्तमें । निर्दळलीं रजतमें
।
सत्त्व् एकलेपणें निमे । स्वयें उपशमें तें जाणा
॥८२॥
जंव् जंव् काष्ठसंभार् असे । तंव् तंव् अग्नि जाळी
उल्हासें ।
सरलेनि काष्ठलेशें । अग्नि प्रवेशे निजतेजीं ॥८३॥
ऐसी जिणोनि गुणावस्था । योगी पावला गुणातीतता ।
त्यासी न् बाधी भवव्यथा । प्रलयकल्पता झालिया ॥८४॥
ज्या सुखासी नाहीं अंत् । तें सुख् स्वरूपें झालें
प्राप्त् ।
ते देहीं वर्ततां देहातीत् । चिंताआवर्त् त्यां
नाहीं ॥८५॥
एकाकी जाहल्यावीण् तत्त्वतां । ते अवस्था न् चढे
हाता ।
येचिविशीं नृपनाथा । ’कुमारी’ गुरुकथा सांगेन्
॥८६॥
क्वचित् कुमारी त्वात्मानं वृणानान् गृहमागतान्
।
स्वयं तानर्हयामास् क्वापि यातेषु बन्धुषु ॥ ५
॥
कोणी एके कुमारीसी । घरीं राखण ठेवूनि तिसी ।
पिता माता स्वगोत्रेसीं । गेली यात्रेसी कुळदेवा
॥८७॥
ते कुमारीचें विवाहलग्न । पूर्वीं नेमिलें होतें
जाण ।
त्या निश्चयालागीं ब्राह्मण । घरा संपन्न पैं आले
॥८८॥
पुसती घरीं आहे कोण । लाजे नोवरी धरी मौन ।
त्यांसी न देतां दर्शन । पूजाविधान ते मांडी ॥८९॥
वातायनद्वारा आसनें । दिधलीं समस्तांकारणें ।
गंधाक्षता सुमनें पानें । दिधले मौनें उपचार ॥९०॥
देखोनि पूजेचें विधान । जाणों सरले ते ब्राह्मण
।
घरीं नोवरीचि आहे जाण । हें चतुरलक्षण तियेचें ॥९१॥
त्यांच्या पाहुणेराची चिंता । उशिरां येईल माझी
माता ।
ते काळीं साळीं सडितां । विलंबु सर्वथा होईल ॥९२॥
तेषामभ्यवहारार्थं शालीन् रहसि पार्थिव ।
अवघ्नन्त्याः प्रकोष्ठस्थाश्चक्रुः शङ्खाः स्वनं
महत् ॥ ६ ॥
ऐसें विचारूनि जाण । साळी कांडूं रिघे आपण ।
ते कंडणकाळींचे विंदान । चतुरलक्षण परियेसीं ॥९३॥
घावो घालितां कांडणा । उठी झणत्कार करकंकणा ।
तेणें नादें लाजोनि जाणा । विचारु मनामाजीं करी
॥९४॥
सा तज्जुगुप्सितं मत्वा महती व्रीडिता ततः ।
बभञ्जैकैकशः शङ्खान् द्वौ द्वौ पाण्योरशेषयत्
॥ ७ ॥
या शंखवलयांचा ध्वनि । पडेल पाहुण्यांचें कानीं
।
ते अत्यंत लाज मजलागुनि । नववधु कांडणीं बैसली ॥९५॥
त्यांच्या कानीं ध्वनि न पडे । कांडण तरी चाले पुढे
।
ऐसें विचारोनि रोकडें । कंकणाकडे पाहिलें ॥९६॥
पाहतां दिसे ते अबला । विचार वृद्धाहोनि आगळा ।
करीचा कंकणखळाळा । युक्तीं वेल्हाळा विभागी ॥९७॥
जरी कंकण फोडूं आतां । तरी ते मुहूर्तींच अशुभता
।
शतायु हो माझा भर्ता । न फोडी सर्वथा या हेतु ॥९८॥
अति बुद्धिमंत ते कुमारी । हळूचि कंकणें उतरी ।
ते ठेवी जतनेवरी । राखे दों करीं दोनी ॥९९॥
दोनी कंकणें उरवूनी । कांडूं बैसली कांडणीं ।
दोंहीमाजीं उठे ध्वनी । ऐकोनि कानीं लाजिली ॥१००॥
उभयोरप्यभूद् घोषो ह्यवघ्नन्त्याः स्वशङ्खयोः
।
तत्राप्येकं निरभिददेकस्मान्नाभवद्ध्वनिः ॥ ८
॥
म्हणे दोघांचा संगु एके स्थानीं । तेथें सर्वथा
न राहे ध्वनी ।
दोंतील एक वेगळें काढोनी । बसे कांडणीं कुमारी ॥१॥
एकपणीं कांडितां । ध्वनि नुठेचि तत्त्वतां ।
तो उपदेशु नृपनाथा । झालों शिकता मी तेथ ॥२॥
अन्वशिक्षमिमं तस्या उपदेशमरिन्दम ।
लोकाननुचरन्नेतान् लोकतत्त्वविवित्सया ॥ ९ ॥
जिणोनि प्रतिस्पर्धी भूपाळ । किंकर केले राजे सकळ
।
तूं अरिमर्दन सबळ । मिथ्या केवळ तो गर्व ॥३॥
कामक्रोधादि अरिवर्ग । न जिणतां सकळ साङ्ग ।
’अरिमर्दन’ हा बोल व्यंग । होईल चांग ये अर्थी ॥४॥
कामादिक सहा वैरी । येणें उपदेशशस्त्रधारीं ।
जिणोनि घालितां तोडरीं । मग संसारी अरि नाहीं ॥५॥
लोकांवेगळा अवधूतु । म्हणसी कुमारी ते घरांआंतु
।
तो एकांतींचा वृत्तांतु । कैसेनि प्राप्तु तुज
झाला ॥६॥
राहोनियां विजनस्थानीं । विश्वासोनि गुरुवचनीं
।
दृढ बैसोनि आसनीं । निजतत्त्व ध्यानीं आकळिलें
॥७॥
त्याचि तत्त्वनिश्चयालागुनी । मी विचरतसें ये मेदिनी
।
निजात्मभावो जनीं वनीं । दृढ करोनि पाहतसें ॥८॥
होतां दृश्येंसीं भेटी । दृश्य दृश्यत्वें न पडे
मिठी ।
द्रष्टेपणही घालोनि पोटीं । ऐशिया दृष्टीं विचरत
॥९॥
अंगीकारितां गुरुत्वगुण । देखतां जगाचें दर्शन
।
मज होतसे चैतन्यभान । ऐसेन जाण मी विचरत ॥११०॥
ऐशिया निजदृष्टीं वीरा । मज विचरतां चराचरा ।
अवचटें कुमारीमंदिरा । त्याचि अवसरा मी आलों ॥११॥
करितां कंकणविवंचना । निजस्वार्थाचिया खुणा ।
पाहोनि घेतलें ज्या लक्षणा । ते विचक्षणा परियेसीं
॥१२॥
वासे बहूनां कलहो भवेद् वार्ता द्वयोरपि ।
एक एव चरेत्तस्मात् कुमार्या इव कङ्कणः ॥ १० ॥
जेथ होय बहुतांची वस्ती । तेथ अनिवार कलहप्राप्ती
।
दोघे बैसल्या एकांतीं । वार्ता करिती बहुविधा ॥१३॥
जेथें गोष्टीखालीं काळु जाये । तेथें निजस्वार्थु
हों न लाहे ।
यालागीं मी पाहें । विचरत आहें एकाकी ॥१४॥
एकाकी एकाग्रता । साधिल्या थोर लाभु ये हाता ।
येचविषयीं शरकर्ता । गुरु तत्त्वतां म्यां केला
॥१५॥
मन एकत्र संयुज्याज्जितश्वासो जितासनः ।
वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणमतन्द्रितः ॥ ११
॥
वैराग्येंवीण अभ्यासु घडे । तेथ विषयचोर उठती गाढे
।
कामाचा घाला पडे । मुद्दल बुडे निजज्ञान ॥१६॥
विवेकदीप करूनि धुरे । निरसी अज्ञानाचें अंधारें
।
वैराग्याचें बळ पुरें । महामुद्रेचेनि योगें ॥१७॥
प्राणापानाची चुकामुकी । झाली होती बहुकाळ कीं
।
ते अभ्यासबळें एकाएकीं । केली वोळखी दोघांसी ॥१८॥
वोळाखीसवेंचि जाण । पावली जुनाट पहिली खूण ।
दोघां पडिलें आलिंगन । समाधान समसाम्यें ॥१९॥
दृढ बैसोनि आसनीं । ऐशी प्राणापान मिळणी ।
करूनि लाविली निशाणी । ब्रह्मस्थानीं रिघावया ॥१२०॥
ब्रह्मगिरीचिया कडा । शमदमें घालोनियां वेढा ।
प्रत्याहाराचा झगडा । पुढिले कडां लाविला ॥२१॥
प्राणापानांच्या विवरीं । पहिली ओळखी होती खरी
।
माळ लाविली अभेदकरीं । मन एकाग्रीं राखोनि ॥२२॥
एकाग्रतेचेनि कल्लोळें । पुढारें न ढळवे चालिले
बळें ।
उल्हाटयंत्राचेनि मेळें । षट्चक्रपाळें भेदिलें
॥२३॥
वैराग्याचीं वज्रकवचें । निधडे वीर लेऊनि साचे
।
एकाग्रताबळें बळाचें । झळके ध्यानाचें करीं खड्ग
॥२४॥
नवल खड्गांचा वाहो । लहान थोर निवटी पहा हो ।
संमुख आलिया संदेहो । न लगतां घावो छेदित ॥२५॥
निर्दाळूनि आळसासी । दासी केलें निद्रेसी ।
ऐसें सावधान अहर्निशीं । योगदुर्गासी झोंबती ॥२६॥
रणरंगींचे वीर गाढे । निजबळें चालिले पुढें ।
सत्रावीचें पाणीयाडें । जिंतिलें रोकडें महावीरीं
॥२७॥
तेथ युद्ध झालें चांग । कामादिक अरिषड्वर्ग ।
रणीं पाडिले अमोघ । सतेज खड्ग झळकत ॥२८॥
ऐसे वैरी पाडूनि रणीं । प्राशिलें सत्रावीचें पाणी
।
तंव अनुहताची सुडावणी । दुर्गामधोनि ऊठली ॥२९॥
तेथ सोहंवीराची एकाग्रता । होतां भीतरील भेदु आला
हाता ।
दुर्गराखती । अहंममता । मरों सर्वथा टेंकली ॥१३०॥
यस्मिन्मनो लब्धपदं यदेत
च्छनैः शनैर्मुञ्चति कर्मरेणून् ।
सत्त्वेन वृद्धेन रजस्तमश्च
विधूय निर्वाणमुपैत्यनिन्धनम् ॥ १२ ॥
कामक्रोधादि महाशूर । पुत्र रणीं पडले थोर ।
तेणें दुःखें अतिजर्जर । मरणतत्पर दिसताति ॥३१॥
ऐसी ऐकोनि दुर्गाची वार्ता । उल्हासु वीरांचिया
चित्ता ।
उठावा दीधला मागुता । दुर्ग सर्वथा घ्यावया ॥३२॥
निजधैर्ये वीर अदट । निजसत्त्वें अतिउद्भट ।
पुढें निर्धारितां वाट । थोर अचाट देखिलें ॥३३॥
कर्मरेणूंचे दुर्धर घाट । विधिवादें अवघड वाट ।
हळूहळू उल्लंघितां अचाट । समूळ सपाट तो केला ॥३४॥
पुढां रजतमाचें आगड । खोलपणें अत्यंत गूढ ।
घालूनि निवृत्तीचे दगड । सत्त्वें सुदृढ बूजिलें
॥३५॥
सांचलू नव्हतां बाहेरी । जिणोनि मनकर्णिकावोवरी
।
माळ* न चढविली ब्रह्मगिरी । ब्रह्मरंध्रीं उसळले
॥३६॥ [*दोराची शीडी]
तेथ जैताची एक घायी । अनुहत निशाण लागलें पाहीं ।
शोधितां पारखें कोणी नाहीं । केलें ठायीं स्ववश
॥३७॥
तेथ रजतमाच्या वाटा । सहजें झाल्या सपाटा ।
हरिखें रामराज्याचा चोहटा । धेंडे दारवंटा पीटिले
॥३८॥
पारिखें कोणी न पडे दृष्टी । ध्यानखड्गाची सोडिली
मुष्टी ।
वैराग्यकवचाचिया गांठी । समदृष्टीं सोडिल्या ॥३९॥
ध्येय ध्यान ध्याता । त्रिपुटी न दिसे पाहतां ।
ध्यानखड्ग तत्त्वतां । न धरी सर्वथा या हेतू ॥१४०॥
दारुण युद्धसामग्री । सत्त्वें केली होती भारी
।
ते साधने सांडिलीं दुरी । कोणी वैरी असेना ॥४१॥
तन्मयतेचें छत्र धरूनी । समसाम्यसिंहासनीं ।
बैसला सहज समाधानी । त्यागी वोंवाळुनी जीवभावो
॥४२॥
शोधित वाढला सत्त्वगुण । तेणें सर्वस्वें केलें
निंबलोण ।
पायां लागोनि आपण । स्वयें जाण उपरमला ॥४३॥
जैसा अग्नि असे काष्ठांच्या मेळीं । मंथिल्या काष्ठाची
करी होळी ।
काष्ठ नाशूनि तत्काळीं । त्यजूनि इंगळीं उपशमे
॥४४॥
तैसें वाढोनि सत्त्व उत्तम । नाशूनि सांडी रजतम
।
पाठीं सत्त्वाचाही संभ्रम । स्वयें उपरम पावला
॥४५॥
तेथें निमालें जीवाचें जीवपण । ज्ञातृत्वेंसीं
निमालें ज्ञान ।
निमालें प्रपंचाचें भान । चिन्मात्र पूर्ण कोंदलें
॥४६॥
तदैवमात्मन्यवरुद्धचित्तो
न वेद किञ्चिद् बहिरन्तरं वा ।
यथेषुकारो नृपतिं व्रजन्त
इषौ गतात्मा न ददर्श पार्श्वे ॥ १३ ॥
ऐसी चिन्मात्र परिपूर्णता । तेथ निरोधूनि आणितां
चित्ता ।
चित्त पावे चैतन्यता । जाण सर्वथा नरवीरा ॥४७॥
तेव्हां अंतरीं चैतन्यघन । बाह्य चिन्मात्र परिपूर्ण
।
आणिक न दिसे गा जाण । वृत्तीनें आण वाहिली ॥४८॥
पाहतां ध्येय ध्याता ध्यान । जेथ उल्हासें विगुंतलें
मन ।
ते ’संप्रज्ञातसमाधी’ जाण । गुणेंवीण भोगिती ॥४९॥
तेथ निःषेष समरसे मन । झाला सुखरूप चिद्घन ।
ते समाधी परम कारण । विचक्षण बोलती ॥१५०॥
ब्रह्म इंद्रियां गोचर नसे । गुण गेलिया डोळां दिसे
।
हे अनुभव्यासीचि भासे । बोलावें ऐसें तें नव्हे
॥५१॥
येथ शास्त्रें विषम झालीं वादें । ’नेति नेति’ म्हणितलें
वेदें ।
थोटावलीं योगिवृंदें । अनुभवी निजबोधें जाणती ॥५२॥
तेथ हेतु-मातु-दृष्टांतु । समूळ बुडाला समस्तु ।
अद्वैतवादाची मातु । ज्या ठायांतु लाजिली ॥५३॥
सबाह्य समदर्शन । हे अनुभवाची निर्वाणखूण ।
’शरकार’ गुरु केला जाण । हेंचि लक्षण लक्षूनि ॥५४॥
तावूनि उजू करितां बाण । दृढ लागलें अनुसंधान ।
इतुकेन प्रपंचाचें भान । खुंटलें जाण तयाचें ॥५५॥
निशाण भेरी वाजंतरें । रथ गज सैन्य संभारें ।
राजा गेला अतिगजरें । नेणिजे शरकारें शरदृष्टीं
॥५६॥
मागूनि रायाचा हडपी आला । तो पुसे ये मार्गी राजा
गेला ।
येरु म्हणे नाहीं देखिला । गेला कीं न गेला कोण जाणे
॥५७॥
तो शरकारू देखिला दृष्टीं । हे ऐकोनि तयाची गोष्टी
।
जगीं एकाग्रता मोठी । प्रपंच दृष्टीं येवों नेदी
॥५८॥
हेंचि साधावया साधन । गृहारंभेंवीण एकपण ।
’सर्प’ गुरु केला जाण । हेंचि लक्षण देखोनि ॥५९॥
एकचार्यनिकेतः स्याद् अप्रमत्तो गुहाशयः ।
अलक्ष्यमाण आचारैर्मुनिरेकोऽल्पभाषणः ॥ १४ ॥
सर्प सांघातु न साहे । एकाकी सुखें विचरत जाये ।
सदा सावधान राहे । श्वासु वाये जावों नेदी ॥१६०॥
तैसीच योगियाची गती । न साहे द्वैताची संगती ।
एकाकी वसे एकांतीं । जनाप्रती अलक्ष्य ॥६१॥
विषमाचा संगु न करी । परी समाचाही संगु न धरी ।
निघे देह संगाबाहेरी । त्वचेचे परी सर्पाचे ॥६२॥
सदा सावधानबुद्धी । लवनिमेष वायां जावों नेदी ।
अनुसंधान त्रिशुद्धी । तुटों नेदी सर्वथा ॥६३॥
सर्प बिळामाजीं रिघें बळें । मार्गीं मागू देखती
सकळें ।
धाला भुकेला हें त्यां न कळे । गेला कळे सर्वांसी
॥६४॥
तैसाचि योगियाही योगबळें । न राहे जनांमाजीं जनमेळें
।
गुहेमाजीं पडिला लोळे । एकला खेळे एकपणीं ॥६५॥
हो का योगियांचा आचार । करितां देखती लहान थोर ।
सविकल्पनिर्विकल्प विचार । न कळे साचार कोणासी
॥६६॥
एक म्हणती कर्मठ । एक म्हणती कर्मभ्रष्ठ ।
एक म्हणती आत्मनिष्ठ । कळेना स्पष्ट कोणासी ॥६७॥
सर्पास बोलणेंचि नाहीं । बोले तरी अल्प कांहीं ।
तैसाच योगिया पाहीं । वाग्वादीं नाहीं सादर ॥६८॥
आंतुले कृपेचेनि बळें । बोले मृदु मंजुळ कोंवळें
।
श्रवणासी दोंदें एकवेळे । तेणें वचनमेळें निघालीं
॥६९॥
बोलणें तरी अतिअल्प । परी छेदी संकल्पविकल्प ।
त्याच्या बोलाचे स्वरूप । सत्यसंकल्प जाणती ॥१७०॥
जो एकाकी उदास । ज्याचें परमार्थीं मानस ।
तेणें गृहारंभाची आस । वृथा प्रयास न करावे ॥७१॥
गृहारम्भोऽति दुःखाय विफलश्चाध्रुवात्मनः ।
सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ॥ १५ ॥
मूळीं गृहारंभ तें दुःख । कष्ट करितां दुःखकारक
।
निपजविलें त्रिमाळिक । तें अध्रुव देख सर्वथा ॥७२॥
जेथें संसारचि नाशवंत । देह प्रत्यक्षाकारें असंत
।
तेथींचें गृह काय शाश्वत । मूर्ख मानित सत्यत्वें
॥७३॥
जें गर्भीच निमालें । तें उपजतां जातक केलें ।
मृताचें जन्मनांव ठेविलें । तैसें गृह केलें असंत
॥७४॥
तोही असंतु आरंभ कुडा । मृत्तिकेसाठीं लावी झगडा
।
भांडवी दगडासाठीं कां लांकुडा । सुहृदभिडा सांडोनि
॥७५॥
वोळंबा घर करी सायासें । त्यामाजीं सर्प राहे सावकाशें
।
न शिणतां अप्रयासें । परघरवासें संतुष्ट ॥७६॥
तैसाचि योगियाही जाण । न धरी देहगेह अभिमान ।
परगृहीं वसे निरभिमान । सुखसंपन्न सर्वदा ॥७७॥
एकही गृह न करावें । हें सत्य मानिलें जीवें ।
एवढी सृष्टि केली देवें । बाधूं न पवे त्या केवीं
॥७८॥
सृष्टि रचिली कैसेनी । निपजली कोणापासूनी ।
येचि अर्थी गुरु कांतिणी । लक्षण लक्षुनी म्यां
केली ॥७९॥
एको नारायणो देवः पूर्वसृष्टं स्वमायया ।
संहृत्य कालकलया कल्पान्त इदमीश्वरः ॥ १६ ॥
नरांचे आश्रयस्थान । यालागीं बोलिजे ’नारायण’ ।
जीवाचें तोचि जीवन । स्वामी नारायण सर्वांचा ॥१८०॥
ऐसा एक नारायण । तेणें पूर्वी जग सृजिलें जाण ।
उपकरणसामग्रीवीण । केलें निर्माण जगांचे ॥८१॥
एकलेनि सामग्रीवीण । केवीं केलें जग संपूर्ण ।
स्वमायाक्षोभवूनि जाण । करी निर्माण जगाचें ॥८२॥
ते निजमायेच्या पोटीं । असंख्य जीवसामग्रीच्या
कोटी ।
ते माया अवलोकिली दृष्टीं । तोचि उठाउठी निजकाळु
॥८३॥
ऐसी निजमाया अवलोकिली । ते निजांगावरी नांदविली
।
परी अंगीं लागों नाहीं दिधली । हे अलिप्तता केली
तो जाणे ॥८४॥
धुई दाटली आकाशीं । आकाश नातळे धुईसी ।
तैसी निजांगे वाढवूनि मायेसी । अलिप्त तियेसी वर्ततु
॥८५॥
उदकें कमळिणी वाढविली । ते जळ आवरी निजदळीं ।
तैसी माया आनंद आकळी । चित्सत्ता मोकळी सदंशेंसीं
॥८६॥
स्वमायेसी जो अधिष्ठान । मायेसी नांदावया तोचि
भुवन ।
एवं मायानियंता नारायण । सत्य जाण सर्वथा ॥८७॥
रजोगुण सृजी सृष्टीसी । सत्त्वगुण प्रतिपाळी तिसी
।
कल्पांतीं क्षोभवोनि तमोगुणासी । काळरूपेंसीं
संहारी ॥८८॥
हे मायेची क्षोभक शक्ती । असे नारायणाचे हातीं ।
यालागीं संहारिता अंतीं । ईश्वरु म्हणती या हेतू
॥८९॥
एक एवाद्वितीयोऽभूदात्माधारोऽखिलाश्रयः ।
कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु ।
सत्त्वादिष्वादिपुरुषः प्रधानपुरुषेश्वरः ॥ १७
॥
परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञितः ।
केवलानुभवानन्द सन्दोहो निरुपाधिकः ॥ १८ ॥
एवं संहारोनि कार्यकारण । एक अद्वितीय नारायण ।
एकपणें परिपूर्ण । गुणागुण निरसोनि ॥१९०॥
एकला एकु नारायण । हेंही तेथ म्हणे कोण ।
हें अद्वितीय लक्षण । भेदशून्य अवस्था ॥९१॥
’विजातीयभेद’ ते ठायीं । नसे ’सजातीयभेद’ कांहीं
।
’स्वगतभेदु’ तोही नाहीं । भेदशून्य पाहीं ये रीतीं
॥९२॥
ऐसा अभेदु जो साचारु । तोचि प्रकृतिपुरुषांचा ईश्वरु
।
नियंता तो परावरु । तोही निर्धारु परियेसीं ॥९३॥
प्रकृति पुरुष हे दोन्ही । कल्पिलीं जेणें अमन-मनीं
।
तो ईश्वर होय भरंवसेनी । त्याचे सामर्थ्येंकरूनि
वर्तती ॥९४॥
प्रकृतीतें चेतविती सत्ता । तेचि याची पुरुषता
।
यालागीं प्रकृतीचा भर्ता । होय सर्वथा हाचि एकु
॥९५॥
’पर’ जे अज-प्रमुख । ’अवर’ मनुमुख्य स्थावरांतक
।
यांचा नियंता तो देख । सर्वचाळक सर्वांचा ॥९६॥
ज्याचे आज्ञेवरी पाहें । सैरा वायु जाऊं न लाहे
।
समुद्र वेळेमाजीं राहे । सूर्य वाहे दिनमान ॥९७॥
ज्याची आज्ञा करूनि प्रमाण । बारा अंगुळें विचरे
प्राण ।
परता जाऊं न शके जाण । आज्ञेभेणें सर्वथा ॥९८॥
आज्ञा जाणोनि धडफुडी । मेरु बैसका न सोडी ।
चेतना आज्ञा करी गाढी । अचेतन कुडी चेतवी ॥९९॥
तो स्वयें तंव निराधार । परी झाला विश्वासी आधार
।
जेवीं सर्पाभासा दोर । दिसे साचार आश्रयो ॥२००॥
सत्त्वादिका ज्या गुणशक्ती । आवरूनि निजकाळगती
।
समत्वा आणिल्या स्थिती । निजप्रकृतीमाझारीं ॥१॥
तेहि प्रकृती उपरमोनी । राहिली असे निर्गुणस्थानीं
।
जेवीं वट बीजीं सामावोनि । केवळपणीं राहिला ॥२॥
तैसा उपाधि गिळूनि सकळ । निरुपाधिक केवळ ।
जेवीं काढिलिया मंदराचळ । राहे निश्चळ क्षीराब्धी
॥३॥
नाना अलंकार ठसे । घातलिया जेवीं मुसे ।
पूर्वरूप सोनें जैसें । होय तैसें केवळ ॥४॥
नाना नक्षत्रावलोकु । निजतेजें लोपी अर्कु ।
तैसा उपाधि गिळूनि एकु । निरुपाधिकु उरलासे ॥५॥
हो कां ग्रीष्माच्या अंतीं । बीजें लीन होतीं क्षितीं
।
तैशी लीन होऊनि प्रकृति । केवळ सुखमूर्ती उरलासे
॥६॥
ऐसा निरुपाधिक केवळ । सुखस्वरूपानंदकल्लोळ ।
चिन्मात्रतेजें बहळ । नित्यनिर्मळ सदंशें ॥७॥
तेणें ज्ञानस्वरूपें अनंतें । सृजनकाळ अवस्थेतें
।
सृजिता झाला सृष्टीतें । तेंही निरुतें अवधारीं
॥८॥
केवलात्मानुभावेन स्वमायां त्रिगुणात्मिकाम्
।
सङ्क्षोभयन्सृजत्यादौ तया सूत्रमरिन्दम ॥ १९ ॥
तामाहुस्त्रिगुणव्यक्तिं सृजन्तीं विश्वतोमुखम्
।
यस्मिन्प्रोतमिदं विश्वं येन संसरते पुमान् ॥
२० ॥
तेणें निजात्मकाळसत्तें । अवलोकिलें निजमायेतें
।
ते क्षोभोनियां तेथें । निजसूत्रातें उपजवी ॥९॥
तेचि बोलिली ’क्रियाशक्ती’ । करिती झाली त्रिगुणव्यक्ती
।
अहंकारद्वारा सृतिजी । जगउत्पत्तीतें मूळ ॥२१०॥
तेथें गुणागुणविभाग । सुर नर आणि पन्नग ।
अध ऊर्ध्व मध्यभाग । रचिलें जग तत्काल ॥११॥
ब्रह्मांडीं सूत्र जाण । पिंडू वर्तवी प्राण ।
पिंडब्रह्मांडविंदान । कर्त्री जाण ’क्रियाशक्ति’
॥१२॥
जीव करावया संसारी । षड्विकार वाढवी शरीरीं ।
षडूर्मी त्यामाझारीं । जीव संसारीं संचरवी ॥१३॥
एवढी संसारउत्पत्ती । करावया इची व्युत्पत्ती
।
यालागीं नांवें ’क्रियाशक्ती’ । सांख्यसंमतीं
बोलिजे ॥१४॥
या क्रियाशक्तिसूत्राचे ठायीं । जग ओतिलें असे
पाहीं ।
आडवेतिडवे ठायींचे ठायीं । गोंवून लवलाहीं वाढत
॥१५॥
दृढबंध देहाभिमाना । देऊन संसारी करी जना ।
उपजवी अनिवार वासना । योनीं नाना जन्मवी ॥१६॥
पित्याचेनि रेतमेळें । रजस्वलेचेनि रुधिरबळें
।
उकडतां जठराग्निज्वाळें । बहुकाळें गोठलें ॥१७॥
तेथ निघाले अवयवांकुर । करचरणादिक लहान थोर ।
देह झाला जी साकार । तरी अपार यातना ॥१८॥
जठरीं गर्भाची उकडतां उंडी । नाना दुःखांची होय
पेंडी ।
रिघे विष्ठा कृमी नाकींतोंडी । तेणें मस्तक झाडी
पुरे पुरे ॥१९॥
थोर गर्भींची वेदना । आठवितां थरकांपु मना ।
भगद्वारें जन्म जाणा । परम यातना जीवासी ॥२२०॥
ऐसें जन्मवूनि जनीं । घाली स्वर्गाच्या बंदीखानीं
।
कां पचती अधःपतनीं । देहाभिमानेंकरूनियां ॥२१॥
ऐसी सुखदुःखांची कडी । घालोनि त्रिगुणीं दृढ बेडी
।
भोगवी दुःखांच्या कोडी । तरी न सोडी अविद्या ॥२२॥
हा थोर मायेचा खटाटोपु । राया तुज नाहीं भयकंपु ।
तुवां दृढ धरोनि अनुतापु । अभिमानदर्पु छेदिला
॥२३॥
तुझी पालटली दिसे स्थिती । हृदयीं प्रगटली चिच्छक्ती
।
मावळली अविद्येची राती । बोधगभस्ति उगवला ॥२४॥
जेथ छेदिला अभिमान । तेथें कामादि वैरी निमाले जाण
।
जेवीं शिर छेदिल्या करचरण । सहजें जाण निमाले ॥२५॥
यापरी तूं ’अरिमर्दन’ । बोलिलों तें सत्य जाण ।
ऐकोनि अवधूतवचन । सुखसंपन्न नृप झाला ॥२६॥
म्हणे धन्य धन्य मी सनाथ । मस्तकीं ठेविला हस्त ।
प्रेमें वोसंडला अवधूत । हृदयीं हृदयांत आलिंगी
॥२७॥
दोघां निजात्मबोधें जाहली भेटी । यालागीं खेवा
पडली मिठी ।
तेणें आनंदें वोसंडे सृष्टी । सभाग्यां भेटी सद्गुरूसी
॥२८॥
बालका कीजेति सोहळे । तेणें निवती जननीचे डोळे ।
शिष्यासी निजबोधु आकळे । ते सुखसोहळे सद्गुरूसी
॥२९॥
करितां दोघांसी संवादु । वोसंडला परमानंदु ।
पुढील कथेचा संवादु । अतिविशदु सांगत ॥२३०॥
यथोर्णनाभिर्हृदयाद् ऊर्णां सन्तत्य वक्त्रतः
।
तया विहृत्य भूयस्तां ग्रसत्येवं महेश्वरः ॥ २१
॥
’ऊर्णनाभि’ म्हणजे कांतिणी । हृदयतंतु मुखेंकरूनी
।
विस्तारी बाहेर काढूनी । निजगुणीं स्वभावे ॥३१॥
त्या विस्तारिल्या तंतूंवरी । तळीं आणि उपरी ।
आपणचि क्रीडा करी । नानापरी स्वलीला ॥३२॥
तंतुविस्तारें खेळती लीला । प्रत्यक्ष देखतांचि
डोळां ।
ग्रासूनि ने हृदयकमळा । अद्वैतकळा दाखवी ॥३३॥
याचि रीतीं सर्वेश्वरु । एकला रची संसारु ।
अंतीं करूनि संहारु । उरे निर्विकारु निजात्मा
॥३४॥
या लक्षणाचा निर्धारु । धरूनि ऊर्णनाभी केला गुरु
।
आतां सारूप्यतेचा विचारु । पेशस्कारु गुरु म्यां
केला ॥३५॥
यत्र यत्र मनो देही धारयेत्सकलं धिया ।
स्नेहाद् द्वेषाद् भयाद् वापि याति तत्तत्स्वरूपताम्
॥ २२ ॥
काया वाचा आणि मन । पुरुषें एकाग्र करून ।
जे जे वस्तूचें करी ध्यान । तद्रूप जाण तो होय ॥३६॥
स्नेहें द्वेषें अथवा भयें । दृढ ध्यान जेणें होय
।
तेणेंचि तद्रूपता लाहे । उभवूनि बाहे सांगतु ॥३७॥
देह गेलिया तद्रूपता । होईल हें वचन वृथा ।
येणेंचि देहें येथ असतां । तद्रूपता पाविजे ॥३८॥
कीटः पेशस्कृतं ध्यायन् कुड्यां तेन प्रवेशितः
।
याति तत्सात्मतां राजन् पूर्वरूपमसन्त्यजन्
॥ २३ ॥
भिगुरटी कीटकीतें धरी । कोंडी भिंतीमाजिले घरीं
।
ते मरणभयें ध्यान करी । निरंतरीं भ्रमरीचें ॥३९॥
तेणें तीव्रध्यानें ती कीटी । होऊनि ठाके भिंगुरटी
।
गगनीं चढे उठाउठी । प्रत्यक्ष दृष्टीं देखिजे
॥२४०॥
भिंगुरटी जड असंत । मूढ कीटी तिचें ध्यान करीत ।
तेणें तद्रूपता प्राप्त । तैसा भगवंत तंव नव्हे
॥४१॥
तो अजड चिद्रूप सुखदाता । ज्ञाता अधिकारी ध्यान
करिता ।
तेथ तद्रूपता पावतां । विलंबू सर्वथा पैं नाहीं
॥४२॥
कीटकीस भ्रमरत्व जोडे । हें ’तीव्रध्यानें’ न घडतें
घडे ।
विचारितां दोन्ही मूढें । जड जडें वेधिलें ॥४३॥
भगवद्ध्यान नव्हे तैसें । ध्याता भगवद्रूपचि असे
।
ध्याने भ्रममात्र नासे । अनायासें तद्रूप ॥४४॥
येणें देहें याचि वृत्तीं । आपुली आपण न जाणे मुक्ती
।
नेघवे भगवत्पदप्राप्ती । तैं वृथा व्युत्पती नरदेहीं
॥ ४५ ॥
वृथा त्याचें ज्ञान ध्यान । वृथा त्याचें यजन याजन
।
वृथा त्याचें धर्माचरण । चैतन्यघन जरी नोहे ॥४६॥
एवं गुरुभ्य एतेभ्य एषा मे शिक्षिता मतिः ।
स्वात्मोपशिक्षितां बुद्धिं श्रृणु मे वदतः प्रभो
॥ २४ ॥
अवधूत म्हणे यदूसी । इतुकिया गुरूंपाशी ।
मी शिकलों जें जें मतीशीं । तें तुजपाशीं सांगितलें
॥४७॥
निजबुद्धीचिया व्युत्पत्ती । कांहींएक शिकलों
युक्ती ।
तेंही सांगेन तुजप्रती । अनन्यप्रीती-स्वभावे ॥४८॥
चोवीस गुरूंचाही गुरु । विवेकवैराग्यविचारु ।
हा नरदेहीं लाधे सधरु । यालागीं मुख्य गुरु नरदेहो
॥४९॥
देहो गुरुर्मम विरक्तिविवेकहेतुः
बिभ्रत्स्म सत्त्वनिधनं सततार्त्युदर्कम् ।
तत्त्वान्यनेन विमृशामि यथा तथापि
पारक्यमित्यवसितो विचराम्यसङ्गः ॥ २५ ॥
देहासी जें गुरुत्व जाणा । तें दों प्रकारीं विचक्षणा
।
सांगेन त्याच्या लक्षणा । संरक्षणा परमार्था ॥२५०॥
देहाऐसें वोखटें । पृथ्वीमाजीं नाहीं कोठें ।
देहाऐसें गोमटें । पाहतां न भेटे त्रिलोकीं ॥५१॥
वोखटें म्हणोनि त्यागावें । तैं मोक्षसुखासी नागवावें
।
हो कां गोमटें म्हणोनि भोगावें । तैं अवश्य जावें
नरकासी ॥५२॥
तरी हें त्यागावें ना भोगावें । मध्यभागें विभागावें
।
आत्मसाधनीं राखावें । निजस्वभावें हितालागीं ॥५३॥
जैसें भाडियाचें घोडें । आसक्ति सांडोनि पुढें
।
पेणेंवरी नेणें घडे । स्वार्थचाडेलागूनि ॥५४॥
हेतू ठेवूनि परमार्था । गेहीं वस्तीकरू जेवीं उखिता
।
देहआसक्तीची कथा । बुद्धीच्या पंथा येवों नेदी
॥५५॥
देहाची नश्वर गती । नश्वरत्वें उपजे विरक्ती ।
नाशवंताची आसक्ती । मुमुक्षु न करिती सर्वथा ॥५६॥
जेणें उपजे विरक्ती । तो विवेक जाणावा निश्चितीं
।
एवं विवेकवैराग्यप्राप्ती । निजयुक्तीं नरदेहीं
॥५७॥
इतर देहांच्या ठायीं । हा विचारूचि नाहीं ।
केवळ शिश्नोदर पाहीं । व्यवसावो देहीं करिताति
॥५८॥
यालागीं नरदेह निधान । जेणें ब्रह्मसायुज्यीं घडे
गमन ।
देव वांच्छिती मनुष्यपण । देवाचें स्तवन नरदेहा
॥५९॥
म्हणसी नरदेह पावन । परी तो अत्यंत निंद्य जाण ।
योनिद्वारें ज्याचें जनन । पाठींच मरण लागलेंसे
॥२६०॥
जंव जन्मलेंचि नाहीं । तंव मरण लागलें पाहीं ।
गर्भाच्याचि ठायीं । मरणघायीं धाकती ॥६१॥
एवं या देहासरिसा । नित्य मृत्यु लागला कैसा ।
पोषूनियां बालवयसा । तारुण्यसरिसा लागला ॥६२॥
विसरोनियां आत्ममरण । तारुण्य चढलें जी दारुण ।
चतुर शाहणा सज्ञान । बळें संपूर्ण मी एकु ॥६३॥
त्या तारुण्याची नवाळी । देंठ न फेडितां काळ गिळी
।
मग जरा जर्जरित मेळी । मरणकाळीं पातली ॥६४॥
धवलचामरेंसीं आलें जाण । जरा मृत्यूचें प्रस्थान
।
मागूनि यावया आपण । वेळा निरीक्षण करीतसे ॥६५॥
सर्वांगीं कंपायमान । तो आला मृत्युव्यजन ।
मान कांपे तो जाण । डोल्हारा पूर्ण मृत्यूचा ॥६६॥
दांत पाडूनि सपाट । काळें मोकळी केली वाट ।
मृत्युसेनेचा घडघडाट । वेगीं उद्भट रिघावया ॥६७॥
पाठी झाली दुणी । तेचि मृत्यूची निशाणी ।
दोनी कानीं खिळे देउनी । सुबद्ध करूनि बांधिली
॥६८॥
येतिया मृत्यूसी पुढारें । नयनतेज धांवे सामोरें
।
मग न्याहाळतीना अक्षरें । अंजनोपचारें शिणतांही
॥६९॥
उभळीचा उजगरा । उबगु सेजारिल्या घरा ।
म्हणती न मरे हा म्हातारा । बाळाची निद्रा मोडितो
॥२७०॥
देखोनि मृत्यूची धाडी । पायां वळतसे वेंगडी ।
जिव्हेसी चालली बोबडी । तुटल्या नाडी सर्वांगीं
॥७१॥
मरण न येतां जाण । थोर जरेचें विटंबन ।
विमुख स्त्रीपुत्रजन । अतिदीन ते करी ॥७२॥
जन्मवरी सायासीं । प्रतिपाळिंले जयांसी ।
तींचि उबगलीं त्यासी । जरेनें देहासी कवळिल्या
॥७३॥
जरा लागलिया पाठीं । कोणी नाइके त्याची गोष्टी
।
विटावों लागलीं धाकुटीं । कुतरीं पाठीं भुंकती
॥७४॥
शाहणीं सांगती अबलांसी । ’बागुल’ आला म्हणती वृद्धासी
।
निसुर पडों नेदी ढांसी । कासाविसी होतसे ॥७५॥
’म्हातारा हो’ हा आशीर्वाद । दीधला तेहीं केलें
द्वंद्व ।
जरेएवढें विरुद्ध । आणि द्वंद्व तें नाहीं ॥७६॥
ऐसी जरेची जाचणी । देखोनियां तरुणपणीं ।
हेचि दशा मजलागूनी । हात धरूनि येईल ॥७७॥
देहो तितुका षड्विकारी । कोटि अनर्थ एकेके विकारीं
।
षडूर्मी लागल्या त्या भीतरी । जेवीं अग्नीवरी घृतधारा
॥७८॥
या दुःखाचें जें मूळ । तें देहाचें आळवाळ ।
देहो वाढवितां दुःख प्रबळ । उत्तरफळ महादुःख ॥७९॥
एवं देहाची जे संगती । ते निरंतर दुःखप्राप्ती ।
यापरी सांडावी आसक्ती । या हेतु विरक्ती देहगुरु
॥२८०॥
या देहाचेनि साधनें । अविनाश पद पावणें ।
याहीपरी येणें गुणें । गुरुत्व म्हणणे देहासी ॥८१॥
देह उपकारी अपकारी । यासी गुरुत्व दोन्हीपरी ।
येथ विवंचूनिं चतुरीं । निजहित करी तो धन्य ॥८२॥
करितां तत्त्वविवंचन । देहाचें मूळ तें अज्ञान
।
निजरूपाचें अदर्शन । तेंचि भान प्रकृतीचें ॥८३॥
प्रकृतीस्तव त्रिगुणसूत्र । त्रिगुणीं त्रिविध
अहंकार ।
येथूनि महद्भूतविकार । इंद्रियव्यापार देहेंसी
॥८४॥
एवं पिंडब्रह्मांडखटाटोप । हा अवघाचि ’आरोप’ ।
दोरु जाहला नाहीं साप । भ्रमें सर्प तो म्हणती ॥८५॥
पाहतां देहाचें मूळ । भासे जैसें मृगजळ ।
भ्रमाची राणीव प्रबळ । हा आरोपचि केवळ वस्तूचे ठायीं
॥८६॥
नसतें देह आभासे जेथें । ’आरोपु’ म्हणणें घडे त्यातें
।
आतां सांगेन ’अपवादाते’ । सावचित्ते परियेसीं ॥८७॥
देह पांचभौतिक प्रसिद्ध । तो ’मी’ म्हणणें हें अबद्ध
।
देहो मलिन मी शुद्ध । अतिविरुद्ध या आम्हां ॥८८॥
पृथ्वी मी नव्हे जडत्वें । जळ मी नव्हे द्रवत्वें
।
तेज मी नव्हें दाहकत्वें । चंचलत्वें नव्हें वायु
॥८९॥
नभ मी नव्हे शून्यत्वें । अहं मी नव्हें दृश्यत्वें
।
जीव नव्हें मी परिच्छिन्नत्वें । माया मिथ्यात्वें
मी नव्हें ॥२९०॥
देह नव्हें मी नश्वरत्वें । विषय नव्हे मी बाधकत्वें
।
या तत्त्वां आणि मातें । संबंधू येथें असेना ॥९१॥
’ब्रह्माहमस्मि’ अभिमान । हंसपरमहंसांसी मान्य
।
तें सत्त्वावस्थेचें साधन । तोही अभिमान मी नव्हें
॥९२॥
जितुका तत्त्वांचा अनुवादु । तितुका मजवरी ’अपवादु’
।
हा माझा बुद्धीचा बोधु । तुज म्यां यदु सांगितला
॥९३॥
हें माझें गुप्त ज्ञान । तुझें देखोनि अनन्यपण ।
केलें गा निरूपण । भावें संपूर्ण तूं भावार्थी ॥९४॥
येरवीं करावया हे कथा । मज चाड नाहीं सर्वथा ।
परी बोलवीतसे तुझी आस्था । नृपनाथा सभाग्या ॥९५॥
ऐशिया संवादाच्या मेळीं । अद्वैतबोधें पिटिली टाळी
।
दोघे आनंदकल्लोळीं । ब्रह्मसुकाळीं मातले ॥९६॥
ऐसा उपकारी देखा । या देहासारिखा नाहीं सखा ।
म्हणसी राखावा नेटका । तंव तो पारका मुळींचि ॥९७॥
यासी अत्यंत करितां जतन । दिसे विपरीत निदान ।
श्वानशृगालांचें भोजन । कां होय भक्षण अग्नीचें
॥९८॥
या दोंही गतींवेगळें पडे । तरी सुळबुळीत होती किडे
।
चौथी अवस्था यासी न घडे । हें तूंही रोकडें जाणशी
॥९९॥
यालागीं देहाची आसक्ती । मी न धरींच गा नृपती ।
निःसंगु विचरतसें क्षितीं । आत्मस्थितीचेनि बोधें
॥३००॥
देहासी उपभोगसाधनें । तितुकीं जाण पां बंधनें ।
दृढ वासना तेणें । अनिवारपणें वाढते ॥१॥
जायात्मजार्थपशुभृत्यगृहाप्तवर्गान्
पुष्णाति यत्प्रियचिकीर्षया वितन्वन् ।
स्वान्ते सकृच्छ्रमवरुद्धधनः स देहः
सृष्ट्वास्य बीजमवसीदति वृक्षधर्मः ॥ २६ ॥
देहभोगीं मुख्य गोडी । स्त्रीभोगाची अतिआवडी ।
सर्वस्व वेंचोनि जोडी । आणी रोकडी योषिता ॥२॥
स्त्री हातीं धरितां देख । वाढे प्रपंचाचें थोर
दुःख ।
गृह पाहिजे आवश्यक । भोगार्थ देख स्त्रियेच्या
॥३॥
त्या गृहाचे गृहसिद्धीं । पाहिजे धनधान्यसमृद्धी
।
झाली प्रजांची वृद्धी । तेणें अतिआधी अनिवार ॥४॥
त्या प्रजांचा अतिलालसु । दासदासी मेळवी पशु ।
थोर कष्टांचा पडे सोसु । सुखलेशु पैं नाहीं ॥५॥
व्याही जांवयांच्या वोढी । आप्तवर्गाचिया कोडी
।
पडे उचिताचिया सांकडीं । सोशितां कोरडी देहाची
॥६॥
पोसावया पोष्यांसी । रची नाना उपायराशी ।
हिंडे स्वदेशीं परदेशीं । अहर्निशीं व्याकुळ ॥७॥
देहासी द्यावया सुख । शतधा वाढवी दुःख ।
देहाभिमानें जन मूर्ख । वृथाभिलाख वाढविती ॥८॥
देहसुखाचिया चाडा । पडे परिग्रहाचे खोडां ।
दारागृहलोभें केला वेडा । न देखे पुढां निजस्वार्थु
॥९॥
देहें वाढविली प्रीती । गृह दारा पुत्र संपत्ती
।
तेचि वासना होय देहांतीं । देहांतराप्रती निजबीज
॥३१०॥
जैसा जोंधळा कणिसा चढे । कणसींचा क्षितीवरी झडे
।
वाढी वाढलें झाड मोडे । तें बीज गाढें उरलेंसे ॥११॥
तेंचि बीज जलभूमीचे संगतीं । सवेंचि झाड वाढे पुढतीं
।
तैसी वासना उरे देहांतीं । देहांतराप्रती न्यावया
॥१२॥
त्या वृक्षाचिया परी । वासनाबीज शरीरीं ।
उरवूनि स्वर्गसंसारीं । योनिद्वारीं जन्मवी ॥१३॥
देहीं वासना केवीं वाढे । तेंही सांगेन तुज पुढें
।
विषय सेवितां वाडेंकोडें । वासना वाढे अनिवार ॥१४॥
जिह्वैकतोऽमुमपकर्षति कर्हि तर्षा
शिश्नोऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतश्चित् ।
घ्राणोऽन्यतश्चपलदृक् क्व च कर्मशक्तिः
बह्व्यः सपत्न्य इव गेहपतिं लुनन्ति ॥ २७ ॥
जिव्हा रसाकडे वोढी । तृषा प्राशनालागीं तोडी ।
शिश्नासी रतिसुखाची गोडी । तें चरफडी रमावया ॥१५॥
त्वचा पाहे मृदुपण । उदर वांछी पूर्ण अन्न ।
श्रवण मागती गायन । मधुरध्वन आलापु ॥१६॥
घ्राण उद्यत परिमळा । रूप पहावया वोढी डोळा ।
हस्त वांछिती खेळा । नाना लीळा स्वभावें ॥१७॥
पाय वांछिती गती । ऐशीं इंद्रियें वोढा वोढिती ।
जेवीं एका गेहपती । बहुतां सवती तोडिती ॥१८॥
एवं इंद्रियांसी विषयासक्ती । तेणें वासना दृढ
होती ।
त्या देहदेहांतराप्रती । पुरुषासी नेती सर्वथा
॥१९॥
यालागीं करावया विषयत्यागु । अवश्य छेदावा देहसंगु
।
इये अर्थी मनुष्यदेह चांगु । ज्ञानविभागु ये देहीं
॥३२०॥
सृष्ट्वा पुराणि विविधान्यजयाऽऽत्मशक्त्या
वृक्षान् सरीसृपपशून् खगदन्दशूकान् ।
तैस्तैरतुष्टहृदयः पुरुषं विधाय
ब्रह्मावलोकधिषणं मुदमाप देवः ॥ २८ ॥
हेचि जाणावया निजरूपातें । पूर्वीं तेणें श्रीअनंतें
।
निजमायेचेनि हातें । केलीं बहुतें शरीरें ॥२१॥
एकें केलीं भूचरें । एकें तें केलीं खेचरें ।
एकें केली जळचरें । चरें अचरें तीं एकें ॥२२॥
वृक्ष सर्प पशु दंश । राक्षस पिशाच बक हंस ।
मत्स्यकच्छादि अशेष । सृजी बहुवस योनिंतें ॥२३॥
ऐसा चौर्यांशीं लक्ष योनी । सृजूनि पाहे परतोनी
।
तंव निजप्राप्तीलागोनी । न देखे कोणी अधिकारी ॥२४॥
ऐशिये देखोनि सृष्टीतें । सुख न वाटेचि देवातें
।
मग मानवी प्रकृतीतें । आदरें बहुतें निर्मिलें
॥२५॥
बाहुल्यें मनुष्यदेहीं । निजज्ञान घातलें पाहीं
।
जेणें ज्ञानें देहीं । विदेह पाहीं पावती ॥२६॥
आहार-निद्रा-भय मैथुन । सर्वा योनींसी समसमान ।
मनुष्यदेहींचें ज्ञान । अधिक जाण सर्वांशीं ॥२७॥
देखोनि मनुष्यदेहासी । सुख झालें भगवंतासी ।
अधिकार ब्रह्मज्ञानासी । येणें देहेंसीं मत्प्राप्ती
॥२८॥
पावोनियां मनुष्यपणा । जो न साधी ब्रह्मज्ञाना
।
तो दाढीचा मेंढा जाणा । विषयाचरणा विचरतु ॥२९॥
मनुष्यदेहींचेनि ज्ञानें । सच्चिदानंदपदवी घेणें
।
एवढा अधिकार नारायणें । कृपावलोकनें दीधला ॥३३०॥
मनुष्यदेहीं ब्रह्मज्ञान । पुढील जन्मीं मी करीन
।
म्हणे तो नागवला जाण । सोलींव अज्ञान त्यापासीं
॥३१॥
लब्ध्वा सुदुर्लभमिदं बहुसम्भवान्ते
मानुष्यमर्थदमनित्यमपीह धीरः ।
तूर्णं यतेत न पतेदनुमृत्यु यावन्
निःश्रेयसाय विषयः खलु सर्वतः स्यात् ॥ २९ ॥
चौर्यांशीं लक्षयोनींप्रती । जैं कोटिकोटी फेरे
होती ।
तैं नरदेहाची प्राप्ती । अवचटें लाहती निजभाग्यें
॥३२॥
जो मनुष्यदेही जन्मला । तो परमार्थासी लिगटला ।
एवढा अलभ्य लाभ झाला । पितरीं मांडिला उत्साहो ॥३३॥
झालिया मनुष्यदेहप्राप्ती । परमार्थ साधूं भोगाअंतीं
।
एवढी येथ नाहीं निश्चिती । मृत्युप्राप्ति अनिवार
॥३४॥
मृत्यु न विचारी गुण-दोष । न म्हणे देश-विदेश ।
न पाहे रात्र-दिवस । करीत नाश तत्काळ ॥३५॥
देह जैंपासोनि झाला । तैंपासूनि मृत्यु लागला ।
जेवीं सापें बेडूक धरिला । गिळूं लागला लवनिमिषें
॥३६॥
साप बेडुकातें गिळी । बेडूक मुखें माशातें कवळी
।
तैशीं मृत्युमुखीं पडलीं । विषयभुलीं झोंबतीं ॥३७॥
येथ आळसु जेणें केला । तो सर्वस्वें नागवला ।
थिता परमार्थ हातींचा गेला । आवर्ती पडला भवचक्रीं
॥३८॥
ऐसें जाणोनि यदुराया । देहाचिया लवलाह्या ।
परमार्थ साधावया । ब्रह्मोपाया उद्यत व्हावें ॥३९॥
छेदोनियां आळसासी । दवडूनियां निद्रेसी ।
आत्मचिंतन अहर्निशीं । अविश्रमेंसीं साधावें ॥३४०॥
रणीं रिघालिया शूरासी । न जिणतां परचक्रासी ।
विसांवा नाहीं क्षत्रियांसी । तेणें वेगेंसीं साधावें
॥४१॥
साधावया आत्मलग्न । सावधान बिजवराचें मन ।
तेणें साक्षेपें आपण । सायुज्यलग्न साधावें ॥४२॥
रायाचें एकुलतें एक । चुकल्या अवचटें बाळक ।
तो जेवीं शोधी सकळ लोक । तेवीं निजसुख साधावें ॥४३॥
काळाचा चपेटघात । जंव वाजला नाहीं येथ ।
तंव साधावया परमार्थ । आयुष्य व्यर्थ न करावें ॥४४॥
नरदेहींचेनि आयुष्यें । प्रपंचाचेनि आवेशें ।
विषयाचेनि विलासें । भोगपिसे नर झाले ॥४५॥
पश्वादियोनींच्या ठायीं । विषयांवांचोनि आन नाहीं
।
तेचि विषयो नरदेहीं । वाढविल्या कायी हित झालें
॥४६॥
विचारितां विवेकदृष्टीं । विषयांसी प्रारब्धें
भेटी ।
वृथा करितां आटाटी । मुद्दलतुटी नरदेहा ॥४७॥
नरदेह परम पावन । पावोनि न साधी ब्रह्मज्ञान ।
तो लांडा गर्दभ जाण । पुच्छेंवीण दुपायी ॥४८॥
अपरोक्षज्ञानेंवीण वांझट । उदरार्थ दंभ खटपट ।
जेवीं मदिरापानी मर्कट । उडे उद्भट तडतडां ॥४९॥
ब्रह्मज्ञानेंवीण शास्त्रज्ञ । ते अंधारींचे खद्योत
जाण ।
अज्ञाननिशीमाजीं तेज गहन । सूर्योदयीं कोण त्यां
देखे ॥३५०॥
ब्रह्मज्ञानेंवीण संन्यासी । नटाच्या ऐसें मुंडण
त्यांसी ।
सोकले मिष्टान्नभिक्षेसी । वृथा गेरूसी नाशिलें
॥५१॥
मनीं विषयांचें अभिलाषण । धरूनि करिती वेदाध्ययन
।
ते वर्षाकाळींचे दर्दुर जाण । कर्दमपानें जल्पती
॥५२॥
विषयप्राप्तीलागीं मौन । तें बकाचें बकध्यान ।
विषयबुद्धी जें गायन । तें खरी देखोन खर भुंके ॥५३॥
विषयालागीं उपन्यास । नाना युक्तींचे विलास ।
जेवीं पिंड देखोनि वायस । करिती बहुवस अतिशब्द ॥५४॥
पोट भरावया भांड । सैरा वाजविती तोंड ।
तैसें विषयांलागीं वितंड । शास्त्रपाखंड बोलती
॥५५॥
विषयवासना धरूनि थोर । बाह्य मिरविती आचार ।
जेवीं कागाचा शौचाचार । विष्ठातत्पर मानसीं ॥५६॥
हृदयीं धरूनि जीविका चांग । करिती अग्निहोत्रयाग
।
जेवीं वेश्या विकोनि अंग । चालवी साङ्ग संसारा ॥५७॥
नरदेहींचा हाचि स्वार्थ । साधावा चौथा पुरुषार्थ
।
तो न करितां जो का अर्थ । तो अनर्थ जाणावा ॥५८॥
साधीना देहीं ब्रह्मज्ञान । तो श्वानसूकरांसमान
।
अथवा त्याहोनि हीन । तें विवेचन परियेसीं ॥५९॥
पशूसी हाणिल्या लाथा । द्वेष न धरी सर्वथा ।
मनुष्यासी ’तूं’ म्हणतां । जीवघाता प्रवर्ते ॥३६०॥
पशूसी लोभ नाहीं संग्रहता । एक आहार होय भक्षिता
।
मग उरलिया अर्था । त्यागी सर्वथा तत्काळ ॥६१॥
मनुष्याचें लोभिष्ठपण । गांठीं असल्या कोटि धन
।
पोटा न खाय आपण । मा त्यागितां प्राण त्यजील ॥६२॥
सायंप्रातर्चिंता । पशूसी नाहीं सर्वथा ।
मनुष्याची चिंता पाहतां । जन्मशतां न राहे ॥६३॥
अमित धन असतां गांठीं । तरी चिंता अनिवार मोठी ।
नाथिलेंचि भय घे पोटीं । अविश्वासी सृष्टीं नरदेही
॥६४॥
जरी मरों टेंकलें शरीर । तरी व्यवहारीं साधी वृत्तिक्षेत्र
।
पाया शोधोनि बांधी घर । पुत्रपौत्र नांदावया ॥६५॥
ऐसी दुस्तर चिंता । पशूसी नाहीं सर्वथा ।
आतां मैथुनाची कथा । ऐक तत्त्वतां सांगेन ॥६६॥
पशूसी ऋतुकाळीं मैथुन । मग स्त्रियेसी नातळे आपण
।
पुरुषासी नित्य स्त्रीसेवन । गरोदरही जाण न सोडी
॥६७॥
काम क्रोध सलोभता । चिंता निंदा अतिगर्वता ।
हें मनुष्याचेचि माथां । पशूसी सर्वथा असेना ॥६८॥
न साधितां आत्मज्ञान । केवळ जे विषयी जन ।
ते श्वानसूकरांपरीस हीन । माणुसपण त्यां नाहीं
॥६९॥
विषयाचें जें सुख जाण । तें स्वर्गी नरकीं समान ।
जें इहलोकीं भोगी श्वान । तें स्वर्गी जाण इंद्रासी
॥३७०॥
मनुष्यदेहावांचोनी । पशुपक्ष्यादि नाना योनी ।
त्या विषयभोगालागोनी । विषयच्छेदनीं नरदेह ॥७१॥
तो नरदेह कैसेनि जोडे । ते प्राप्तीचें कठिण गाढें
।
तें सांगेन तुजपुढें । परिस निवाडें विभागु ॥७२॥
अत्यंत सुकृतें स्वर्गी चढे । अत्यंत पापें अधोगती
घडे ।
पापपुण्य निःशेष झडे । तैं आतुडे निजमुक्ति ॥७३॥
जैं पापपुण्य समान समीं । तैं मनुष्यदेह आक्रमी
।
जन्म पावे कर्मभूमीं । आश्रमधर्मी सुमेधा ॥७४॥
साक्षेपें मनुष्यदेह जोडे । ऐसें करितां तंव न घडे
।
अवचट हाता चढे । भाग्य चोखडें जयाचें ॥७५॥
मोलें अनर्घ्य रत्नें येती । तैसा चिंतामणी न ये
हातीं ।
बहुत योनिये जन्म होती । परी मनुष्यदेहप्राप्ती
दुर्लभ ॥७६॥
ऐसा नरदेह पावोनि देख । जो न साधीचि ब्रह्मसुख ।
तो जनांमाजीं परम मूर्ख । विश्वासघातक देवाचा ॥७७॥
निजात्मप्राप्तीलागोनी । देवें केली मनुष्ययोनी
।
तो देवाचा विश्वास बुडवूनी । विषयसेवनीं निजपतन
॥७८॥
होतें पितरांचें मनोगत । पुत्र होईल हरिभक्त ।
कुळ उद्धरील समस्त । विषयीं प्रतिहत तें केलें ॥७९॥
हो का सकळ भाग्याचें फळ । मनुष्यदेह गा केवळ ।
तें करावया सफळ । वैराग्य अढळ म्यां केलें ॥३८०॥
एवं सञ्जातवैराग्यो विज्ञानालोक आत्मनि ।
विचरामि महीमेतां मुक्तसङ्गोऽनहङ्कृतः ॥ ३० ॥
देहो निजात्मसाधनीं साधक । तोचि विषयभोगीं बाधक
।
ऐसें देखोनियां देख । केलें निष्टंक वैराग्य ॥८१॥
त्या वैराग्याचेनि बळें । गुरुकृपावचनमेळें ।
विषयइंद्रियांचे पाळे । एकेचि वेळें विभांडिले
॥८२॥
अविद्या जंव घ्यावी जीवें । तंव ’अविद्या’ येणें
नांवें ।
स्वांगें मी विद्यमान नोहे । हेंही अनुभवें जाणितलें
॥८३॥
ऐशी मिथ्यात्वें अविद्या आतां । चित्प्रकाश पूर्ण
लाभे हाता ।
तेणें स्वदेहस्थ अहंता । गेली सर्वथा निःशेष ॥८४॥
ज्ञानसाधन जो निजदेहो । तयाच्या ठायीं वैराग्य
पहा हो ।
मा देहसंबंधाचा स्नेहो । कैसेनि राहों शकेल ॥८५॥
ऐसेनि अनुभवें पाहीं । निःसंग मी विचरें मही ।
अहंता स्वदेहीं नाहीं । पुशिलें तें पाहीं सांगितलें
राया ॥८६॥
जैं पुरुषाची अहंता गळे । तैं देह अदृष्टयोगें चळे
।
जेवीं सुकलें पान वायुबळें । पडिलें लोळे सर्वत्र
॥८७॥
यालागीं ब्रह्मसाक्षात्कारा । वृत्ति लय पावे जंव
वीरा ।
तंववरी जो वैराग्यें खरा । अभंग पुरा पुरुषार्थी
तो ॥८८॥
म्हणसी एका गुरूचे ठायीं । तुज सर्वथा विश्वास नाहीं
।
ये अर्थीं सावध होईं । विशद पाहीं सांगेन ॥८९॥
गुरूनें सांगतांचि कानीं । ज्याची वृत्ति जाय विरोनी
।
जेवीं मिळतां लवणपाणी । अभिन्नपणीं समरसे ॥३९०॥
केल्यासी साधकबाधकताबाध । हें बोलणें अतिअबद्ध
।
जेवीं निमालियासी वोखद । न पाजवे दुग्ध गर्भस्था
॥९१॥
यापरी त्यासी कर्तव्यता । नाहीं नाहीं गा सर्वथा
।
परी ऐसी हे अवस्था । ज्यासी तत्त्वतां न लभेचि ॥९२॥
गुरूनें सांगितलें कानीं । स्वरूपाबोध झाला मनीं
।
परी तें न राहेचि निश्चळपणीं । बाह्यदर्शनीं विक्षेपु
॥९३॥
आसनीं बैसल्या स्वरूपस्थितीं । आसन सोडिल्या प्रपंचस्फूर्ती
।
ऐशी एकदेशी स्थिती । नातळती निजयोगी ॥९४॥
देह आसनीं निश्चळ । अथवा कर्मीं हो चंचळ ।
परी वृत्ति सर्वदा निश्चळ । तेचि निर्मळ निजयोगी
॥९५॥
परशुरामेंसीं रणांगणीं । भीष्म भिडला निर्वाणबाणीं
।
तोडरीं घातिला जिणोनी । वृत्ति समाधानीं अचंचळ
॥९६॥
करितां निर्वाणयुद्धीं । ज्याची न मोडे समाधी ।
हेंचि साधावया त्रिशुद्धी । चोवीस गुरु विधीं वंदिलें
म्यां ॥९७॥
देहनिश्चळत्वें वृत्ति निश्चळ । देहचंचळत्वें
वृत्ति चंचळ ।
तरी ते देहबुद्धीचि सबळ । नव्हे केवळ निजबोधु ॥९८॥
होतां प्रपंचदर्शन । वृत्तीसी विक्षेप होय जाण
।
तो विक्षेप करावया छेदन । बहुगुरुसाधन म्यां केलें
॥९९॥
निजगुरूंनीं सांगितल्या अर्था । त्या साधावया परमार्था
।
नाना प्रपंचपदार्था । गुरुसंस्था म्यां केली ॥४००॥
जेथोनिया विक्षेपता । तेचि लाविली गुरुत्वपथा ।
ऐसेनि साधनें साधितां । जग स्वभावतां परब्रह्म
॥१॥
पूर्वी गुरूंनीं बोधिलें नाहीं । तरी पृथ्व्यादिकें
बोधितील कायी ।
तोचि निजार्थ साधावया पाहीं । गुरूउपायीं प्रवर्तलों
॥२॥
न ह्येकस्माद् गुरोर्ज्ञानं सुस्थिरं स्यात्सुपुष्कलम्
।
ब्रह्मैतदद्वितीयं वै गीयते बहुधर्षिभिः ॥ ३१ ॥
गुरूनें सांगितलें निजज्ञान । हृदयीं प्रकाशलें
चिद्भान ।
तें विद्युत्प्राय चंचळ जाण । स्थैर्यपण त्या नाहीं
॥३॥
जें मूळींचि चंचळ । तें कदा नव्हे पुष्कळ ।
क्षणां भासे क्षणां चपळ । तेणें तळमळ साधका ॥४॥
जैसें मुखींचें आमिष जाये । तेणें सर्प डंवखाइला
राहे ।
तैसी वेदना साधकां होये । वियोगु न साहे सर्वथा ॥५॥
येरवीं ब्रह्म अद्वितीय नित्य । हें सकळ ऋषींचें
संमत ।
त्यांसीही पुसों जातां बहुत । विक्षेप तेथ उठती
॥६॥
एक म्हणती ब्रह्म सगुण । एक म्हणती तें निर्गुण ।
ऐसे वाद करिती दारुण । युक्तिखंडण अभिमानें ॥७॥
एक म्हणती ब्रह्म सप्रपंच । एक म्हणती निष्प्रपंच
।
मिळोनियां पांचपांच । शब्दकचकच वाढविती ॥८॥
प्रपंचदर्शन विक्षेपता । तेथ साधावया निजऐक्यता
।
सुबुद्धीनें नाना पदार्था । गुणग्राहकता गुरुरूपें
॥९॥
तेथ साधकांचे प्रश्न । सहसा न पवती समाधान ।
यालागीं पुसावया मन । न रिघे जाण ते ठायीं ॥४१०॥
जेथूनि विक्षेपता वाढे । तेथेंचि ऐक्यता जोडे ।
तें नानागुरुत्वें रोकडें । साधन चोखडें योजिलें
॥११॥
जीं जीं सांगितलीं गुरुलक्षणें । तीं तीं निजबुद्धीचीं
साधनें ।
समूळ विक्षेपु तेणें । तीव्र धारणें छेदिला ॥१२॥
तेणें चंचलत्वें निश्चल । फावलें निजबोधाचें मूळ
।
दृश्य देखतां केवळ । भासे सकळ चिन्मात्र ॥१३॥
जें माझ्या निजगुरूंनीं । पूर्वी दिधलें होतें
बोधुनी ।
तेंचि नाना गुरुत्वें साधूनी । विक्षेप छेदुनी
पावलों ॥१४॥
निजगुरु तो एकुचि जाण । इतर गुरु साधकत्वें साधन
।
हें यथातथ्य लक्षण । तुज निरूपण म्यां केलें ॥१५॥
येथ प्रपंचाचें भानाभान । कर्म करितां न कळे जाण
।
लाधली निजबोधाची खूण । समदर्शन सर्वदा ॥१६॥
दृश्य देखतां दृष्टीं । नव्हे दृश्येंसीं भेटी
।
हारपली कर्मत्रिपुटी । बोधकसवटी अभिनव ॥१७॥
यथेष्ट करितां भोजन । उष्टेना निराहारलक्षण ।
जगेंसीं वागतां जाण । एकलेपण मोडेना ॥१८॥
तरंग सागरामाजीं क्रीडतां । न मोडे उदकाची एकात्मता
।
तेवीं जगामाजीं वर्ततां । दुजी वार्ता मज नाहीं
॥१९॥
नवल सद्गुरूची नवायी । सर्वी सर्व तोचि पाहीं ।
गुरूवेगळें रितें कांहीं । उरलें नाहीं सर्वथा
॥४२०॥
आतां माझें जें मीपण । तें सद्गुरु झाला आपण ।
बोलतें तुझें जें तूंपण । तेंही जाण सद्गुरुचि
॥२१॥
याहीपरी पाहतां । माझा गुरु एक एकुलता ।
तेथें दुजेपणाची वार्ता । नाहीं सर्वथा यदुराया
॥२२॥
ऐशी सद्गुरुकथा । तुज सांगिली परमार्था ।
हरिखें आलिंगिलें नृपनाथा । दोघां ऐक्यता निजबोधें
॥२३॥
जीवीं जीवा पडली मिठी । आनंदें वोसंडली सृष्टी ।
तेणें वाचेसी पडली बेलवटी । बोलों उफराटी विसरली
॥२४॥
हरिखु न संठवे हृदयभवनी । बाहेर वोसंडे स्वेदेजोनी
।
आनंदघन वोळला नयनीं । स्वानंदजीवनीं वर्षतु ॥२५॥
तुटली अहंकाराची बेडी । पावलों भवार्णवपरथडी ।
म्हणौनि रोमांची उभविली गुढी । जिंतिली गाढी अविद्या
॥२६॥
समूळ देह भावो पळाला । यालागीं गात्रकंपु चळचळा
।
संकल्पविकल्प निमाला । मनेंसीं बुडाला मनोरथु ॥२७॥
जीवभावो उखिता । यदूनें अर्पिला गुरुनाथा ।
तें चिह्न बाहेरीं तत्त्वतां । दावी सर्वथा निजांगीं
॥२८॥
तो अवधूत जाण दत्तात्रेया । तेणें आलिंगूनि यदुराया
।
निजरूपाचा बोधु तया । अनुभवावया दीधला ॥२९॥
दत्तात्रेयशिष्यपरंपरा । सहस्रार्जुन यदु दुसरा
।
तेणें जनार्दनु तिसरा । शिष्य केला खरा कलियुगीं
॥४३०॥
गुरुप्राप्तीलागीं सर्वथा । थोर जनार्दनासी चिंता
।
विसरला तिन्ही अवस्था । सद्गुरु चिंतितां चिंतनीं
॥३१॥
देवो भावाचा भोक्ता । दृढ जाणोनि अवस्था ।
येणें जाहलें श्रीदत्ता । तेणें हातु माथां ठेविला
॥३२॥
हातु ठेवितांचि तत्काळ । बोधु आकळिला सकळ ।
मिथ्या प्रपंचाचे मूळ । स्वरूप केवळ स्वबोधें ॥३३॥
कर्म करूनि अकर्ता । तोचि अकर्तात्मबोधु जाहला
देता ।
देहीं असोनि विदेहता । तेही तत्त्वतां आकळिली ॥३४॥
गृहाश्रमु न सांडितां । कर्मरेखा नोलांडितां ।
निजव्यापारीं वर्ततां । बोधु सर्वथा न मैळे ॥३५॥
तो बोधु आकळतां मना । मन मुकलें मनपणा ।
अवस्था नावरेचि जनार्दना । मूर्च्छापन्न पडियेला
॥३६॥
त्यासी सावध करूनि तत्त्वतां । म्हणे प्रेमा आहे
सत्त्वावस्था ।
तोही गिळोनि सर्वथा । होयीं वर्तता निजबोधें ॥३७॥
पूजाविधी करोनियां । जंव जनार्दनु लागला पायां
।
तंव अदृश्य जाहला दत्तात्रेया । योगमायाचेनि योगें
॥३८॥
कथेसी फांकलों सर्वथा । तो कोपु न मनावा श्रोतां
।
प्रसंगें गुरुविवंचना होतां । मीही गुरुकथा बोलिलों
॥३९॥
मज तंव चुकी पडिली मोठी । चुकूनि सांगितली गुरुगोठी
।
तेही संस्कृत नव्हे मराठी । वृथा चावटी न म्हणावी
॥४४०॥
जो असेल गुरुभक्त । तो हें जाणेल मनोगत ।
जो गुरुस्मरणीं सदोदित । त्यासी हें हृद्गत कळेल
॥४१॥
ज्यांसी गुरुचरणीं श्रद्धा गाढी । ज्यांसी गुरुभजनीं
अतिआवडी ।
जिंहीं गुरुप्रेम जोडिलें जोडी । हे गोडी जाणती
॥४२॥
ज्या सद्गुरूचें नांव घेतां । चारी मुक्ती वोडविती
माथा ।
मुक्ति नावडे गुरुभक्तां । नित्यमुक्तता गुरुचरणीं
॥४३॥
ज्याचें घेतां चरणतीर्थ । चारी मुक्ती पवित्र होत
।
पायां लागती पुरुषार्थ । धन्य गुरुभक्त त्रिलोकीं
॥४४॥
चैतन्य नित्य निराधार । निर्धर्मक निर्विकार ।
त्याचा केला जीर्णोद्धार । सत्य साचार जगद्गुरु
॥४५॥
सद्गुरुकृपा नव्हतां । नव्हती देवाची कथावार्ता
।
देवासी देवपणीं स्थापिता । सत्य सर्वथा सद्गुरु
॥४६॥
सद्गुरु कृपेवीण पाहीं । देवो असतुचि झाला होता
नाहीं ।
त्यासी देवपणीं ठेवूनि ठायीं । भजविता पाहीं गुरुरावो
॥४७॥
त्या सद्गुरूची कथा । चुकोनि झालों बोलता ।
थोर अपराधु हा माझे माथां । क्षमा श्रोतां करावी
॥४८॥
वृथा बोलिलों नाहीं जाण । झालें बोलावया कारण ।
दत्तात्रेयशिष्यकथन । करितां जनार्दन आठवला ॥४९॥
मी जरी नाठवीं जनार्दनासी । परी तो विसरों नेदीच
आपणासी ।
हटें देतुसे आठवणेंसी । अहर्निशीं सर्वदा ॥४५०॥
जिकडे मी विसरों जायें । तिकडेचि तो येऊनि राहे
।
मी जरी त्याजकडे न पाहें । तें न पाहणें होये तो माझें
॥५१॥
घटु सांडूं पाहे आकाशासी । तंव आकाश न सांडी घटासी
।
तेवीं जनार्दनु आम्हांसी । अहर्निशीं लागला ॥५२॥
मी न करीं त्याची कथा । तंव तोचि होये मुखीं वक्ता
।
ऐसेंनि बलात्कारें बोलविता । काय म्यां आतां करावें
॥५३॥
दृश्य मी देखावया बैसें । तंव दृश्या सबाह्य जनार्दनु
दिसे ।
श्रवणीं ऐकतां सौरसें । शब्दीं प्रवेशे जनार्दनु
॥५४॥
आतां नाइकें न पाहें । म्हणौनि मी उगा राहें ।
तंव उगेपणाचेनि अन्वयें । जनार्दनु पाहे लागला
॥५५॥
ऐसा अडकलों त्रिशुद्धी । जनार्दनु उगंडूं नेदी
।
श्रोता सांगावी जी बुद्धी । मी अपराधी सर्वथा ॥५६॥
श्रोते म्हणती नवलावो । येथ न देखों अहंभावो ।
पाहतां बोलाचा अभिप्रावो । प्रेम पहा हो लोटत ॥५७॥
येथील विचारितां बोल । क्षीराब्धीहून सखोल ।
नवल प्रेमाची वोल । येताति डोल स्वानंदें ॥५८॥
जें त्वां केलें गुरुनिरूपण । तें सप्रेम ब्रह्मज्ञान
।
थोर निवविलों जाण । नाहीं दूषण निरूपणा ॥५९॥
नित्य करावें गुरुस्मरण । तें गुरूनें केलें निजकथन
।
करितां अमृताचें आरोगण । पुरे कोण म्हणेल ॥४६०॥
जनार्दनीं दृढ भावो । हाही कळला अभिप्रावो ।
निरूपणाचा नवलावो । रसाळ पहा हो वोडवला ॥६१॥
तूं मूळकथा निरूपिसी । अथवा आडकथा सांगसी ।
परी गोडी या निरूपणाऐसी । न देखों आणिकांसी सर्वथा
॥६२॥
शुद्ध निरूपणें गुरु वर्णिसी । वर्णूनि अपराधी
म्हणविसी ।
ऐक्यें घोळली बुद्धी कैसी । मानु श्रोत्यांसी वाढविला
॥६३॥
तुझी जे अपराधबुद्धी । ते प्रवेशली भगवत्पदीं ।
जाहली अपराधाची शुद्धी । देखणा त्रिशुद्धी तूं
होसी ॥६४॥
गुरुस्तवनीं रतसी । तेव्हां मूळकथा विसरसी ।
प्रेमाची जाती ऐसी । कळलें आम्हांसी सर्वथा ॥६५॥
श्रोते म्हणती आतां । विस्मयो दाटला चित्ता ।
वेगीं चालवावें ग्रंथा । पूर्वकथा मूळींची ॥६६॥
हें संतवचन मानूनि माथां । चरण वंदूनि तत्त्वतां
।
सावधान व्हावें चित्ता । पुढील कथा सांगेन ॥६७॥
यापरी तो अवधूतु । यदूसी सांगे परमार्थु ।
संवादें निवाला परमाद्भूतु । मग निवांतु राहिला
॥६८॥
श्रीभगवानुवाच ।
इत्युक्त्वा स यदुं विप्रस्तमामन्त्र्य गभीरधीः
।
वन्दितोऽभ्यर्चितो राज्ञा ययौ प्रीतो यथागतम्
॥ ३२ ॥
उद्धवासी म्हणे श्रीकृष्ण । रायासी सांगोनि ब्रह्मज्ञान
।
जाहलें देखोनि समाधान । मग पुसोन निघाला ॥६९॥
राजा धांवोनि लागला चरणां । परम प्रेमें करीं पूजना
।
करोनियां प्रदक्षिणा । मागुता चरणां लागला ॥४७०॥
’जाय’ ऐसें न बोलवे सर्वथा । ’राहे’ म्हणतां दिसे
स्वामिता ।
वियोगु न साहवे तत्त्वतां । बोलु सर्वथा खुंटला
॥७१॥
ते देखोनि अवस्था । कृपा उपजली श्रीदत्ता ।
हात ठेवूनि माथां । प्रसन्नता उपजली ॥७२॥
’येथून तुज मज आतां । वियोगु नाहीं सर्वथा’ ।
ऐसें आश्वासोनि नृपनाथा । होय निघता श्रीदत्त ॥७३॥
जेणें सुखें होता आला । तेणेंचि सुखें निघता झाला
।
राजा अतिप्रीतीं निवाला । सुखी झाला निजबोधें ॥७४॥
अवधूतवचः श्रुत्वा पूर्वेषां नः स पूर्वजः ।
सर्वसङ्गविनिर्मुक्तः समचित्तो बभूव ह ॥ ३३ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे
नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
पाहोनि उद्धवा उजू । बोलता जाला अधोक्षजु ।
म्हणे आमचे पूर्वजांचा पूर्वजु । राजध्वजु यदुवीरु
॥७५॥
म्हणसी मी नेणें त्याचें नांव । तूं सांगतोसी हें
अपूर्व ।
परी ज्याचेनि नामें आम्ही सर्व । वीर ’यादव’ म्हणवितों
॥७६॥
हरिखें म्हणे नंदनंदु । तो आमचा पूर्वज यदु ।
ब्रह्मज्ञानाचा संवादु । दत्तात्रेयेंसीं पैं
केला ॥७७॥
श्रीदत्तात्रेयाच्या वचनार्था । विश्वासोनि जाहला
घेता ।
तेणें सर्वसंगविनिर्मुक्तता । आली हाता यदूच्या
॥७८॥
जो संगु सांडूनि दूर गेला । तेणें ’संगत्यागु’ चि
केला ।
संगीं असोनि स्नेह सांडिला । ’संगमुक्त’ झाला तो
जाण ॥७९॥
आकाश सर्व पदार्थासी । मिळालें असे सर्व देशीं ।
परी नातळेचि सर्वसंगासी । ’संगमुक्तता’ त्यासी
बोलिजे ॥४८०॥
याहूनि विशेष संगमुक्तता । आली यदूचिया हाता ।
तेही सांगेन कथा । परिसें तत्त्वतां उद्धवा ॥८१॥
दत्तात्रेयबोधें तत्त्वतां । सर्वसंगामाजी असतां
।
न देखे संगाची कथावार्ता । ’विशेषमुक्तता’ या नांव
॥८२॥
’मज पूर्वी द्वैतसंगु होता । तो जाऊनि निःसंग झालों
आतां’ ।
या दोनी समूळ मिथ्या वार्ता । विनिर्मुक्तता पावलों
॥८३॥
दोर सापु नाहीं झाला । परी सापुपणाचा आळ आला ।
तोही दोरें नाहींसा केला । भ्रांतीं कल्पिला निजभ्रमु
॥८४॥
दोरु दोरपणें असे । सर्पु तो भ्रांतामनीं वसे ।
ऐसें सांडूनि द्वैतपिसें । रायासी सावकाशें समाधी
॥८५॥
समसाम्यें समानबुद्धी । ते बोलिजे ’निजसमाधी’ ।
ते समाधी पावोनी त्रिशुद्धी । राजा निजपदीं पावला
॥८६॥
कृष्ण म्हणे उद्धवासी । ’तूं जन्मूनि ऐशिये वंशीं
।
जरी ब्रह्मज्ञान न साधिशी । तरी उणें पूर्वजांसी
येईल ’ ॥८७॥
यापरी हृषीकेशी । तिरस्कारोनि उद्धवासी ।
झोंबावया अद्वैतासी । पुट बुद्धीसी देतुसे ॥८८॥
आधींचि विखारू काळियाणा । त्याचेंही पुच्छ रगडिल्या
जाणा ।
मग झोंबिन्नल्या सत्राणा । नावरे कोणा सर्वथा ॥८९॥
आधींचि अनुताप उद्धवासी । वरी तिरस्कारिला हृषीकेशीं
।
तो गिळावया चिद्ब्रह्मासी । निजमानसी खवळला ॥४९०॥
पुढिले अध्यायीं निरूपण । कृष्णउद्धवसंवाद जाण
।
सांगेल गुरुशिष्यलक्षण । श्रोते विचक्षण परिसतु
॥९१॥
एका जनार्दनु म्हणे । अगाध कृष्णमुखींचें बोलणें
।
तें मी जरी निरोपूं नेणें । परी तें गोडपणें निववित
॥९२॥
साखरेचा बोळू केला । परी कडूपणा नाहीं आला ।
तैसा ग्रंथु प्राकृतभाषा झाला । असे संचला स्वानंदु
॥९३॥
जरी सोन्याचें पेंडुकें केलें । परी तें दगडमोला
नाहीं आलें ।
तैसें भागवत प्राकृत झालें । परी नाहीं चुकलें निजज्ञाना
॥९४॥
मुक्ताफळालागीं सागरीं । बुड्या देती नानापरी ।
तें सांपडलिया घरींच्या विहिरीं । जो अव्हेरी तो
मूर्ख ॥९५॥
तैशी संस्कृत व्याख्यानआटाटी । अतिकष्टें परमार्थीं
भेटी ।
तें जोडिल्या मराठीसाठीं । उपेक्षादृष्टि न करावी
॥९६॥
धनवंतु रत्नपारखी पुरा । तेणें धुळीमाजीं देखिल्या
हिरा ।
गांठीं बांधोनि आणी घरा । पारखी खरा निजज्ञानें
॥९७॥
तैसें ज्ञाते विद्वज्जन । ग्रंथु मराठी देखोन ।
उपेक्षा न करितां करावा यत्न । पारखोनि चिद्रत्न
साधावया ॥९८॥
क्षुद्रदृष्टीं पाहणें पाहतां । बोलु लागेल व्यासाचे
ग्रंथा ।
मा हे तरी मराठी कविता । सांडूनि कुटिलता पाहावी
॥९९॥
ज्यांसी निजसुखाची आवडी । ते प्राकृतीं न काढिती
खोडी ।
घेतील ज्ञानगर्भाची गोडी । अवस्था गाढी परमार्थी
॥५००॥
जे साचार परमार्थी । ते अधिकारी ये ग्रंथीं ।
ज्यांसी भागवतीं भक्ती । ते पावती निजसुख ॥१॥
ज्यासी भागवतीं नाहीं भक्ती । कोरडी व्युत्पत्ती
मिरविती ।
तेही जरी निंदा न करिती । तरी पुढें पावती भक्तीतें
॥२॥
निंदा वसे ज्याचे चित्ता । त्यास गति नाहीं सर्वथा
।
निंदा सकळ पापांचे माथां । दोष ईपरता असेना ॥३॥
निंदकाचें नांव घेतां । दोष वाचेसी होय लागता ।
तिशीं द्यावया प्रायश्चित्ता । ’रामराम’ सर्वथा
म्हणावें ॥४॥
निंदेमाजीं देखिलें स्वार्था । निंदक प्रवर्तले
भक्तहिता ।
बुडवूनि आपुले स्वार्था । परदोष सर्वथा क्षाळिले
॥५॥
सांडूनियां गुणदोष । श्रोतां होआवें सावकाश ।
जेथ वक्ता हृषीकेश । अतिसुरस तें ज्ञान ॥६॥
कृष्ण-उद्धवांचे ज्ञान । तत्काळ निरसी अज्ञान ।
एका विनवी जनार्दन । सावधान परियेसा ॥५०७॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे
श्रीकृष्णोद्धवसंवादे एकाकारटीकायां नवमोऽध्यायः
॥९॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ॥३३॥ ओव्या ॥५०७॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय दहावा
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो सद्गुरु धन्वंतरी । ज्याची दृष्टीचि निरुज
करी ।
त्यावांचोनि संसारीं । भवरोगु दुरी न करवे ॥१॥
ज्या भवरोगाचेनि दर्पें । फुंफात तापलीं त्रिविधतापें
।
’मी माझे’ येणें संकल्पें । वाग्जल्पें जल्पती
॥२॥
पडिलीं द्वैताचिया दुखणा । तोंडींची चवी गेली जाणा
।
मुखा आला कडवटपणा । कटु वचना बोलतु ॥३॥
जेथें व्याधीचेनि सन्निपातें । विवेक हाणोनियां
लातें ।
उमरुडूनि धैर्य हातें । वासनावनातें हिंडती ॥४॥
मनोरथकर्दमीं चरफडित । संकल्पमृगजळीं बुडत ।
वेगीं निसरोनियां पडत । टेंक चढतां स्वर्गाचें
॥५॥
वोरबडत स्नेहाची आराटी । गोंवीत लोभाची बोरांटी
।
खिळिला प्रपंचाचिया कंठीं । मारितां नुठी तेथूनि
॥६॥
भवरोगभ्रमें भ्रमले कैसे । खावों नये तें खावों
बैसे ।
करूं नये तें करितां दिसे । योषितांसरिसें धांवत
॥७॥
तेथ धनभयाचे शारे येत । तेणें थरथरां कांपत ।
धाकें धाकें घामेजत । दडी देत गुप्तत्वें ॥८॥
भोगाभिमानु चढे देहीं । तेव्हां न राहे खाटे भुईं
।
विधीचें पांघरूण टाकी पाहीं । डोळा ठायीं लागेना
॥९॥
उभें न राहवे ऐक्यवृत्ती । क्षीण झाली ज्ञानशक्ती
।
पडलीं जडत्वें लोळती । पाणी मागती विषयांचे ॥१०॥
अल्पअल्प देतां तें जळ । कडकडूनि झोंबती प्रबळ
।
’आम्हांसी फार द्या गा जळ । तृषा केवळ वोळेना’ ॥११॥
कुपथ्य करितां निरंतर । तंव तो झाला जीर्णज्वर ।
क्षयो लागला जी थोर । क्षीण शरीर पडियेलें ॥१२॥
क्षणाक्षणां अतिक्षीणता । विकार संचरले जीविता
।
तेणें प्रबळ वाढली चिंता । सुख सर्वथा बुडालें ॥१३॥
नवल रोगाचा पडिपाडु । गोड परमार्थ तो जाला कडू ।
केवळ विषप्राय विषय कडू । तोचि गोडु पैं झाला ॥१४॥
ते व्याधीचिया उफाडा । देतां सत्कथाकाढा ।
श्रवणमुखींच्या भावार्थदाढा । पाडी पुढां दांतखिळी
॥१५॥
देतां तुलसीमकरंद नसू । वरता जावों नेदी श्वासु
।
मस्तक झाडी मानी त्रासु । रोगें बहुवसु व्यापिला
॥१६॥
ऐसा रोग देखोनियां गाढा । वैद्य आचार्य धडफुडा ।
कृपा पाहे जयाकडा । तो रोकडा वांचवी ॥१७॥
निधडा वैद्य तो सुबुद्धि । जीवु गेलिया मरों नेदी
।
जीवेंवीण वांचवी त्रिशुद्धि । अगाध सिद्धि तयाची
॥१८॥
शुद्धभाग्येंकरूनि जाण । तो करी कृपाकूर्मावलोकन
।
तेंचि रोगिया अमृतपान । होय सावधान तत्काळ ॥१९॥
एवं झालिया सावधान । रोगी आपणिया आपण ।
नित्यानित्याचें पाचन । करी सेवन साक्षेपें ॥२०॥
तेणें न फिटेचि जीर्णज्वरु । न तुटे क्षयाचा महामारु
।
हें देखोनियां वैद्यसद्गुरु । रसोपचारु मांडिला
॥२१॥
तेणें अक्षररस-अर्धमात्रा । देतां क्षयाचा थारा
।
मोडूनियां शरीरा । पूर्वपरंपरा अक्षय केलें ॥२२॥
दारुण चुकवावया कुपथ्य । वैराग्य राखण ठेविलें
नित्य ।
लावूनि अनुसंधानाचें पथ्य । निर्दाळिला तेथ भवरोगु
॥२३॥
रोगी उपचारिल्यावरी । प्रबळ क्षुधा खवळे भारी ।
चित्तचिंतेच्या लाह्या करी । क्षणामाझारीं खादल्या
॥२४॥
काळे गोरे चतुर्वर्णचणे । आश्रमेंसीं भाजिले फुटाणे
।
’अहं-सोहं’ गुळेंसीं तेणें । निःशेष खाणें तत्काळ
॥२५॥
फळाभिलाषेंसीं आशा- । बोंडें भरलीं होतीं खसखसा
।
तींही खादलीं घसघसां । न लगतां घांसा गिळियेलीं
॥२६॥
गूळ साखरेचा पडिपाडु । खादले कर्माकर्माचे लाडू
।
खातां न म्हणे गोड कडू । लागला झोडूं स्वइच्छा ॥२७॥
’ब्रह्माहमस्मी’ चीं गोमटीं । पक्वान्नें देखिलीं
दिठीं ।
तींही खाऊनि उठाउठी । मायेपाठीं लागला ॥२८॥
ते धाकें धाकेंचि निमाली । मिथ्यात्वें नासोनि
गेली ।
स्वानंदें पुष्टि आली । झाडी केली भवरोगा ॥२९॥
ऐसा सद्गुरु वैद्य गाढा । जेणें उपचारोनि केलों
निधडा ।
शरण रिघावें तुजपुढां । तंव चहूंकडां तूंचि तूं
॥३०॥
तुजवेगळें आपणियातें । देखोनि शरण यावें तूतें
।
तंव मीतूंपण हारपलें थितें । कैसेनि तूतें भजावें
॥३१॥
ज्यांच्या सुटल्या जीवग्रंथी । झाले आत्माराम निश्चितीं
।
तेही अहेतुक भक्ति करिती । प्राप्तांची स्थिति
हे जाणा ॥३२॥
गुरुभजनापरतें सुख । मोक्ष मानिती तेही मूर्ख ।
मोक्ष गुरुचरणींचा रंक । विरळा लोक हें जाणती ॥३३॥
आम्हां सद्गुरुदृष्टीं परमारोग्य । आम्ही सद्गुरुकृपा
सदा श्लाघ्य ।
गुरुसेवें आम्ही सभाग्य । परम योग्य गुरुस्तवनें
॥३४॥
सद्गुरूचें नाममात्र । तेंचि आम्हां वेदशास्त्र
।
सकळ मंत्रांवरिष्ठ मंत्र । नाम सर्वत्र गुरूचें
॥३५॥
सद्गुरूचें तीर्थमात्र । सकळ तीर्थां करी पवित्र
।
गुरुचरण तें आमचें क्षेत्र । वृत्ति स्वतंत्र ते
आम्हां ॥३६॥
तूं पुरे पुरे म्हणसी स्तवन । परी वर्णितां तुझे
उदार गुण ।
अतृप्त सर्वथा नुठी मन । तुझी आण वाहातसें ॥३७॥
तुझे गुण वर्णावया तत्त्वतां । मी प्रवर्तलों श्रीभागवता
।
त्वां मज लाविलें भक्तिपंथा । निजकथाकीर्तनीं ॥३८॥
जय जय सद्गुरु जनार्दना । भवगजपंचानना ।
एकाकी शरण आलों जाणा । तुझ्या श्रीचरणा पावलों ॥३९॥
पावलों शास्त्र श्रीभागवत । अवधारा तेथींचा मथितार्थ
।
उद्धवासी श्रीकृष्णनाथ । परम परमार्थ सांगेल ॥४०॥
यदुअवधूतसंवादेंसीं । लक्षणोक्त चोविसां गुरूंसी
।
परिसोनियां उद्धवासी । भावना ब्रह्मेंसीं लिगटली
॥४१॥
ब्रह्म सर्वगत सत्य होये । मज सबाह्य कोंदलें आहे
।
तेंचि माझें मज ठाउकें नोहे । कोण उपाये करावा ॥४२॥
ऐसी उद्धवाची चिंता । कळों सरली कृष्णनाथा ।
तोचि उपावो सर्वथा । होय सांगता अविरोधें ॥४३॥
श्रीभगवानुवाच ।
मयोदितेष्ववहितः स्वधर्मेषु मदाश्रयः ।
वर्णाश्रमकुलाचारं अकामात्मा समाचरेत् ॥ १ ॥
पूर्वीं वेदरूपें वर्णाश्रम । मीचि बोलिलों स्वधर्म
।
पंचरात्रादि वैष्णवधर्म । हें उपासनावर्म गुह्य
माझें ॥४४॥
जो वर्ण जो आश्रम । तेणेंचि ते करावे स्वधर्म ।
आचरतां परधर्म । दुःख परम पाविजे ॥४५॥
उद्धवा येथ जाण । कर्ता पाहिजे सावधान ।
ते सावधानतेचें लक्षण । अतिविचक्षण जाणती ॥४६॥
कर्म चतुर्विध येथ । ’नित्य’ आणि ’नैमित्त’ ।
’काम्य’ आणि ’प्रायश्चित्त’ । जाण निश्चित विभाग
॥४७॥
येथ कर्म आचरती स्थिती । सावधान राखावी वृत्ती ।
आचरावयाची व्युत्पत्ती । विचित्र स्थिती सांगेन
॥४८॥
नित्य आणि नैमित्तिक । हें कर्म जाण आवश्यक ।
सांडोनियां फलाभिलाख । विधिप्रमुख आचरावें ॥४९॥
नित्यकर्म अधिक वाढे । तैं नैमित्तिकाचे अंगा चढे
।
काम्य उचंबळलें विषयचाडें । तैंचि पडे ’निषिद्धी’
॥५०॥
फलाभिलाषेंविण । नित्य नैमत्तिक जाण ।
करावें गा कृष्णार्पण । अर्पिती खूण जाणोनि ॥५१॥
काम्य कर्म आवश्यक । त्यजावें गा निःशेख ।
जेवीं कां वमिलें वमक । परतोनि लोक न पाहती ॥५२॥
समूळीं कामनेतें दंडावें । तैंचि काम्य कर्म सांडावें
।
येर्हवीं काम्यत्यागु न संभवे । कामना जीवें राखतां
॥५३॥
अंतरीं अनिवार कामना । बाह्य विरक्ती दावी जना ।
ते सविया विटंबना । त्यागु विचक्षणा तो नव्हे ॥५४॥
कामनेचेनि अधिक मदें । कर्में निपजती निषिद्धें
।
समूळ कामनेचेनि छेदें । सर्व निषिद्धें मावळती
॥५५॥
अथवा देखतांचि निषिद्ध दिठीं । जो हरिनामें गर्जत
उठी ।
निषिद्ध पळे बारा वाटीं । प्रायश्चित्तकोटी हरिनामें
॥५६॥
जेथ हरिनामाचे उमाळे । तेथ निषिद्ध तत्काळ जळे ।
निषिद्ध अभक्तां आदळे । भक्तांजवळें तें न ये ॥५७॥
काम्यनिषिद्धाची कथा । भक्तांसी नातळे सर्वथा ।
भगवंतु रक्षी निजभक्तां । दोषु तत्त्वतां त्यां
नाहीं ॥५८॥
नामें प्रायश्चित्तांच्या कोटी । हे म्यां सांगितली
गुह्य गोठी ।
प्रकट न करावी सृष्टीं । गुप्त पोटीं राखावी ॥५९॥
काम्यनिषिद्धाचे त्याग । तुज म्यां सांगीतले साङ्ग
।
नित्यनैमित्तविभाग । तोही विनियोग परियेसीं ॥६०॥
मदर्पणें आवश्यक । करावें नित्यनैमित्तिक ।
तेंचि चित्ताचें शोधक । साधन मुख्य परमार्थी ॥६१॥
एक म्हणती स्वधर्म निर्फळ । वर्म नेणतीच ते बरळ ।
स्वधर्में होय जन्म सफळ । परमार्थफळ स्वधर्मीं
॥६२॥
किडाळ झाडावया दृष्टीं । रज देऊनि पाठींपोटीं
।
सुवर्ण घालितां पुटीं । झळकत उठी निजतेजें ॥६३॥
तैसा मज अर्पितां स्वधर्म । त्याचें सफळ होय निजकर्म
।
ऐसें नेणोनियां निजवर्म । कर्मभ्रम कर्मठां ॥६४॥
मज अर्पिती हातवटी । अवघड वाटेल जगजेठी ।
ज्यासी आवडी माझी मोठी । त्याची दृष्टी मदर्पण ॥६५॥
कृष्णीं निश्चळ ज्याचें मन । त्याचें कर्म तितुकें
कृष्णार्पण ।
त्यासी न अर्पितांही जाण । सहजें मदर्पण होतसे ॥६६॥
जो रथीं निश्चळ होऊनियां बैसे । तो न चळतांही चालतु
दिसे ।
जाण स्वकर्म त्याचें तैसें । अनायासें मज अर्पे
॥६७॥
यापरी होऊनि अकामात्मा । सुखें आचरावें स्वधर्मा
।
तेणें सांडूनि रजतमा । सत्त्वें पुरुषोत्तमा पावती
॥६८॥
वर्णाश्रमसमुद्भवा । मूळ आश्रयो मी वोळखावा ।
कुळकर्मनिजस्वभावा । उपासावा मी एकु ॥६९॥
वर्णासी आश्रयो मी प्रसिद्ध । जे जन्मले मुखबाहूरुपाद
।
आश्रमा आश्रयो मी विशद । गर्जती वेद ये अर्थीं ॥७०॥
देवो देवी कुळाचार । यांचें वस्तीचें मी घर ।
एवं मी सर्वाधार । हा कर्मी विचार देखावा ॥७१॥
गुज परियेसीं उद्धवा । कर्माकर्माध्यक्षु मी जाणावा
।
कर्मी मीचि अभिलाषावा । क्रियेनें धरावा मी एकु
॥७२॥
एवं आदि-मध्य-अंतीं । मी अविनाशु धरितां चित्तीं
।
तीं कर्मेंचि निष्कर्में होतीं । जाण निश्चितीं
उद्धवा ॥७३॥
अन्वीक्षेत विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम्
।
गुणेषु तत्त्वध्यानेन सर्वारंभविपर्ययम् ॥ २
॥
यापरी स्वधर्में जाण । ज्यांचें विशुद्ध अंतःकरण
।
ते विषयीं उदासीन । हें वोळखण तयांचे ॥७४॥
तयांसी विषयाची आस्था । नाहीं नाहीं गा सर्वथा ।
परी सर्वार्थविपरीतता । विषयासक्तता देखती ॥७५॥
भरलीं मृगजळाचीं तळीं । तेणें न पिकती साळी केळी
।
तैसी विषयबुद्धी जवळी । स्वसुखफळीं फळेना ॥७६॥
पाहें पां विषयासक्त । कर्मारंभीं संकल्प करित
।
आयुःकामार्थ क्षेमार्थ । धनधान्यार्थसमृद्धी
॥७७॥
या हेतू कर्म आरंभित । तें स्वकर्म नव्हे निश्चित
।
स्वधर्ममिषें मनोरथ । उपासित सर्वदा ॥७८॥
बैलाची कांस दुहितां । शिंपीभरी दूध न ये हाता ।
तेवीं मनोरथ उपासितां । न लभे सर्वथा ’निजसुख’ ॥७९॥
एवं कर्मचि तें कर्म नव्हे । केल्याही सिद्धी न पवे
।
तें विघ्नबाहुल्यें नाश पावे । विघ्न संभवे देवांचें
॥८०॥
विषयसेवनीं आहे सुख । या बुद्धीं शिणशिणोनि मूर्ख
।
पावले परम दुःखें दुःख । मुख्य याज्ञिक घालूनि ॥८१॥
वेदत्रयी जाणूनि सकळ । यज्ञकर्मी अतिकुशळ ।
वांछितां स्वर्गादिक फळ । पतन केवळ अधोमुखें ॥८२॥
ऐसेनि विवेकें निपुणदृष्टी । जो स्वर्गु नेघे तृणासाठीं
।
वैराग्य लागे त्यापाठीं । उठाउठी घर रिघे ॥८३॥
तो वैराग्याचें माहेर । विश्रांतीचें विसावतें
घर ।
तो नररूपें साचार । ’विवेकु’ साकार पैं झाला ॥८४॥
ऐसेनि विवेकें विवेकदृष्टी । स्वर्गादि विषय मिथ्या
सृष्टी ।
ते मिथ्यात्वाची गोठी । ऐक जगजेठी उद्धवा ॥८५॥
सुप्तस्य विषयालोको ध्यायतो वा मनोरथः ।
नानात्मकत्वाद् विफलः तथा भेदात्मधीर्गुणैः
॥ ३ ॥
स्वप्न आणि मनोरथ । मनोमात्र-विलासित ।
ते निद्रितासी सत्य पदार्थ । मिथ्या होत जागृतीं
॥८६॥
तैसें कामनेचेनि उल्हासें । इंद्रियांचेनि सौरसें
।
उभय भोगपिसें । नाथिलें वसे बुद्धीसी ॥८७॥
शिंपी शिंपपणें असे । धनलोभ्या रुपें भासे ।
तेवीं विषयाचेनि अभिलाषें । भेदपिसें नसतेंचि ॥८८॥
स्वप्नीं देखिलें आत्ममरण । जागृतीं मिथ्या म्हणे
आपण ।
तैसा स्वरूपीं जागा झाल्या जाण । जन्ममरण त्या नाहीं
॥८९॥
जंववरी भेदाची भेदसिद्धी । तंववरी जन्ममरण बाधी
।
भेदु मिथ्या झालिया त्रिशुद्धी । अभेदीं बाधी तें
नाहीं ॥९०॥
तो भेदु कैसेनि तुटे । निजस्वरूप कैसेनि भेटे ।
ते अर्थी साधन गोमटें । ऐक चोखटें विभागें ॥९१॥
निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्परस्त्यजेत्
।
जिज्ञासायां संप्रवृत्तो नाद्रियेत् कर्मचोदनाम्
॥ ४ ॥
चित्तीं वासनांचे मळ । तेणें भेदु भासे सबळ ।
तो नाशावया चित्तमळ । कर्म निर्मळ सेवावें ॥९२॥
मागां सांगीतलें निश्चित । जें कां नित्यनैमित्य
।
तेंचि कर्म गा ’निवृत्त’ । साधकीं प्रस्तुत सेवावें
॥९३॥
जो प्रवर्तला माझ्या भजनीं । तेणें ’काम्य’ सांडावें
निपटूनी ।
हें मागां सांगितलें विवंचूनि । कामना मनीं न धरावी
॥९४॥
धरोनि मदर्पणाचें बळ । ’नित्य’ आचरतां निर्मळ ।
चित्ताचे चैत्य-मळ । जाती तत्काळ नासोनि ॥९५॥
कृषीवळु करी शेतासी । यथार्थ द्रव्य दे राजयासी
।
तो न भी ग्रामकंटकांसी । तेवीं कृष्णार्पणेंसीं
होतसे ॥९६॥
जाहल्या चित्तमळक्षाळणें । नित्यविवेकु उपजे तेणें
।
इहामुत्रां लाता हाणे । अनित्य त्यजणें वैराग्यें
॥९७॥
एवं वैराग्य झालिया अढळ । तेणें सत्त्व होय प्रबळ
।
तेव्हां मज जाणावया केवळ । वृत्ति निर्मळ ते काळीं
॥९८॥
करितां माझीं चिंता । कामक्रोध नाठवती चित्ता ।
थोर लागली माझी अवस्था । न राहे सर्वथा अणुभरी ॥९९॥
हो कां ऐशिये अवस्थेसी । कर्मक्रिया नावडे ज्यासी
।
तेणें संन्यासूनि सर्व कर्मांसी । ब्रह्मज्ञानासी
रिघावें ॥१००॥
श्रवण मनन करितां । कर्मासी झालिया विगुणता ।
बाधक नव्हे माझ्या भक्तां । कर्मकिंकरता त्यां
नाहीं ॥१॥
स्वधर्म केलिया फळ काये । चित्ताचा मळमात्र जाये
।
भक्तु भजनें निर्मळ आहे । बाधूं न लाहे स्वकर्म ॥२॥
एवं कर्माची चोदना । मद्भक्तासी नाहीं जाणा ।
करितां श्रवणकीर्तना । कर्मबंधना नातळती ॥३॥
ऐशिया जिज्ञासावस्थेसी । कर्मबाधा नाहीं त्यासी
।
मुख्य तात्पर्य ब्रह्मज्ञानासी । हेंचि उद्धवासी
सांगतु ॥४॥
यमान् अभीक्ष्णं सेवेत नियमान् मत्परः क्वचित्
।
मदभिज्ञं गुरुं शांतं उपासीत मदात्मकम् ॥ ५ ॥
होआवया वृत्तीचा उपरम । अहिंसा-सत्यादि धर्म ।
आचरावे अविश्रम । बाह्य नेम अविरोधें ॥५॥
आचरतां अहिंसा-सत्यादिकांसी । तंव तंव दशा उजळे
कैसी ।
अतिप्रीति गुरुभक्तीसी । अहर्निशीं गुरु चिंती
॥६॥
सद्गुरूवीण ब्रह्मज्ञान । सर्वथा नव्हे नव्हे
जाण ।
हें उपनिषदर्थें प्रमाण । परम निर्वाण साधिलें
॥७॥
डोळा देखणाचि आहे । त्यासी सूर्य नव्हतां साह्ये
।
सिद्ध पदार्थ देखों न लाहे । स्तब्ध राहे अंधारीं
॥८॥
नाव तारी हे साचार । माजीं बैसले थोर थोर ।
परी तारकेंवीण परपार । समर्थ नर न पावती ॥९॥
पर्जन्यें भूमी मार्दवा आली । बीजें कणिंग असे भरली
।
परी ज्ञातेन पेरणी नाहीं केली । तंव पिकाची बोली
पोंचट ॥११०॥
रत्न सांपडलें अवचितें । परी खरें खोटें संषय तेथें
।
रत्नपारखी करी मोलातें । अतियत्न त्यातें मग
करिती ॥११॥
तैसें निजस्वरूप आइतें । श्रद्धा-सद्गुरूचेनि
हातें ।
खरें करूनियां ज्ञाते । निजसुखातें पावले ॥१२॥
साधावया निजज्ञान । करितां सद्गुरूचें सेवन ।
निवाले संत सज्जन । आनंदघन सद्गुरु ॥१३॥
म्हणसी साधनें केलीं अनेक । तैसें सद्गुरूही साधन
एक ।
म्हणतां मुमुक्षु झाला मूर्ख । निजात्मसुख बुडालें
॥१४॥
सद्गुरु केला तो साधन । त्याहूनि परतें साध्य आन
।
म्हणतां आली नागवण । नागवला जाण सर्वस्वें ॥१५॥
जो चित्सुखें सदा संपन्न । चिद्रूपें ज्यासी समाधान
।
तो चिन्मात्राहोनि भिन्न । नव्हे जाण सर्वथा ॥१६॥
लवण सागरीं रिघालें । तेव्हांचि तें समुद्र झालें
।
दीपें वणवया आलिंगिलें । वणवाचि झालें तें तेज ॥१७॥
एवं चिद्रूपाचें ज्यासी ज्ञान । तो चिद्रूपचि सत्य
संपूर्ण ।
गुरु ब्रह्म अभिन्न जाण । ये अर्थीं प्रमाण उपनिषदें
॥१८॥
हो कां घृताची पुतळी । नव्हतां घृतपणावेगळी ।
घृतरूपें रूपा आली । तैसी मूर्ती झाली सद्गुरूची
॥१९॥
तो चित्सुखाचा पुतळा । कीं सच्चिदानंदाचा सोहळा
।
प्रत्यक्ष देखावया डोळां । धरी लीलाविग्रहो ॥१२०॥
त्याची होआवया भेटी । पाहिजेति भाग्याचिया कोटी
।
हे बोलणेंवरी दिसे दिठी । तैसी गोठी ते नाहीं ॥२१॥
सद्गुरु जेउती वास पाहे । तेउती सुखाची सृष्टी
होये ।
तो म्हणे तेथ लवलाहें । महाबोधु राहे स्वानंदें
॥२२॥
त्या सद्गुरूचे देखिल्या पाये । तहानभूक तत्काळ
जाये ।
कल्पना उठोंचि न लाहे । निजसुख आहे गुरुचरणीं ॥२३॥
त्या सद्गुरूचें लक्षण । सांगतां शब्दुं थोंटावे
जाण ।
जो सनातन ब्रह्म पूर्ण । ऊणखूण त्या नाहीं ॥२४॥
तर्ही स्फुरली एकी स्फूर्ती । त्यासी सर्वार्थी
दिसे शांती ।
शांतीवेगळी उपपत्ती । प्रमाण निश्चिती रिघेना ॥२५॥
शांति तेचि समाधान । शांति तेचि ब्रह्मज्ञान ।
शांती तेचि ब्रह्म पूर्ण । सत्य जाण उद्धवा ॥२६॥
ऐसी सद्गुरूची स्थिती । ऐकोनि शिष्याच्या चित्तीं
।
वाढली अतिप्रीती । गुरुभक्तीलागोनी ॥२७॥
यालागीं गुरुगवेषणा । उसंतु घेवों नेदी अंतःकरणा
।
अष्टौ प्रहर विचक्षणा । गुरुलक्षणा लक्षितु ॥२८॥
कैं तो स्वामी देखेन ऐसा । कैं हा माझा फिटेल फांसा
।
कैं उपरमु होईल मानसा । सद्गुरुपिसा तो झाला ॥२९॥
आयुष्य वेंचतें उठाउठी । अझूनि नव्हे सद्गुरूसी
भेटी ।
झाल्या मनुष्यदेहासी तुटी । सर्वस्व शेवटीं बुडेल
॥१३०॥
ऐकतां गुरूचें नांव । मनापुढें घेत धांव ।
ते गोठीसीच देत खेंव । येवढी हांव जयाची ॥३१॥
सद्गुरु प्रत्यक्ष न भेटतां । मनेंचि पूजी गुरुनाथा
।
परमादरें पूजा करितां । प्रेम तत्त्वतां न संटे
॥३२॥
सद्गुरु भेटावयाकारणें । हिंडे तीर्थें तपोवनें
।
गुरु न विसंबे मनें । नित्यविधानें आचरतां ॥३३॥
सद्गुरुप्राप्तीचिया काजा । लहानथोरांची करी
पूजा ।
अत्यादरें मानी द्विजा । गुरु मज माझा भेटावा ॥३४॥
अस्वलाचिया परी । गुरुनामाचा जप करी ।
गुरुवांचोनि निरंतरीं । चिंता न करी आनाची ॥३५॥
आसनीं भोजनीं शयनीं । गुरूतें न विसंबे मनीं ।
जागृतीं आणि स्वप्नीं । निदिध्यासनीं गुरु केला
॥३६॥
गुरुस्मरण करितां देख । स्मरणें विसरे तहानभूक
।
विसरला देहगेहसुख । सदा संमुख परमार्था ॥३७॥
ऐसी सद्गुरूची आवडी । ज्याची आस्था चढोवढी ।
त्यासी गुरुरूपें तांतडी । भेटी रोकडी मी देतों
॥३८॥
जंव जंव आस्था अधिक । तंव तंव भेटीची जवळिक ।
साधनांमाजीं हें साधन मुख्य । आस्थाचि एक विशेष
॥३९॥
करितां वरिष्ठसाधनकोडी । बोधाची जोडेना कवडी ।
सद्गुरुभजनाची अर्ध घडी । जोडी कोडी बोधाच्या
॥१४०॥
सद्गुरुभजनीं लागवेगें । मोक्ष येऊनि पायां लागे
।
गुरुभक्त तोही नेघे । चरणरंगें रंगला ॥४१॥
श्रीगुरुचरणाची गोडी । विसरली मोक्षसुखाच्या कोडी
।
गुरुभजनीं जयां अनावडी । ते संसार बांदवडीं पडियेले
॥४२॥
छेदावया संसारबंधन । करावें सद्गुरुसेवन ।
सद्गुरुसेवा तें माझें भजन । गुरु-आम्हां भिन्नभावो
नाहीं ॥४३॥
गुरुभक्तांची श्रद्धा गाढी । आणि गुरुभजनाची गोडी
।
ते सांगितली आवडीं । प्रत्यक्ष उघडी करूनि ॥४४॥
सहज प्रसंगें येणें । शिष्यांचींही लक्षणें ।
सांगेन तुजकारणें । कृष्ण म्हणे उद्धवा ॥४५॥
अमान्यमत्सरो दक्षो निर्ममो दृढसौहृदः ।
असत्वरोऽर्थजिज्ञासुः अनसूयुरमोघवाक् ॥ ६ ॥
मान देखोनि सहसा । शिष्य सांकडों लागे कैसा ।
जेवीं गळीं लागला मासा । चरफडी तैसा सन्मानें ॥४६॥
नांवें ऐकोनि बागुलातें । बाळ सांडूं पाहे प्राणातें
।
तेवीं ऐकतांचि सन्मानातें । भयें प्राणांतें सांकडें
॥४७॥
चंडवातें जेवीं केळी । समूळ कांपे चळवळी ।
कां लहरींच्या कल्लोळीं । कांपे जळीं रविबिंब ॥४८॥
सन्मानु तेणें पाडें । दृष्टीं देखोनि नावडे ।
महत्त्वें थोर सांकडें । अंगाकडे येवों नेदी ॥४९॥
आदरें घेतां सन्मान । दृढ होईल देहाभिमान ।
सांडोनि मानाभिमान । हीनदीन होऊनि असे ॥१५०॥
समूळ नामरूप जाये । मज कोणी देखों न लाहे ।
ऐसी दशा जेणें होये । ते ते उपाये करीतसे ॥५१॥
लौकिक देखोनि उद्वेगु । देहगेहांचा उबगु ।
एकलेपणीं अतिचांगु । न धरी संगु द्वैताचा ॥५२॥
मज कोणीं न देखावें । मज कोणीं न वोळखावें ।
मज कोणीं न लाजावें । ऐसें जीवें वांछितु ॥५३॥
मान देखोनियां दिठीं । लपे देहउपेक्षेच्या पोटीं
।
जेवीं चोर लागलिया पाठीं । लपे संकटीं धनवंतु ॥५४॥
मी एकु लौकिकीं आहें । ऐसें कोणा ठावें नोहे ।
ऐशी ऐशी दशा पाहे । मानु न साहे यालागीं ॥५५॥
सांडावया अहंममता । मानु न पाहे सर्वथा ।
लौकिकीं सन्मानु घेतां । दृढ अहंता होईल ॥५६॥
ज्याचें पोटीं दृढ अभिमान । ते सदा वांछिति सन्मान
।
जो सांडूं निघे अभिमान । तो मानापमान न पाहे ॥५७॥
जेणें घेतला सन्मान । त्यासी नेघवे अपमान ।
तेथ सहजें आला देहाभिमान । यालागीं सन्मान नावडे
॥५८॥
सन्मानु घ्यावया तत्त्वतां । ज्ञातेपण मिरवी ज्ञाता
।
ते संधीं वसे ममता । अर्थस्वार्थाचेनि लोभें ॥५९॥
एवं नापेक्षी सन्मान । हें प्रथम शिष्याचें लक्षण
।
आतां ’निर्मत्सरत्व’ संपूर्ण । तें सुलक्षण परियेसीं
॥१६०॥
सज्ञानामाजीं वैर । ज्ञातृत्वाचाचि मत्सर ।
तेथें देहाभिमानें केलें घर । अतिदुस्तर जीवासी
॥६१॥
ज्ञानाभिमानाची गोष्टी । वेंचुनी तपाचिया कोटी
।
दुजी करीत होता सृष्टी । अभिमान पोटीं ज्ञानाचा
॥६२॥
ज्ञानाभिमानु दुर्वासासी । व्यर्थ शापिलें अंबरीषासीं
।
म्यां सोशिलें गर्भवासासी । ज्ञानाभिमानासी भिऊनि
॥६३॥
ज्ञानाभिमानु ब्रह्मयासी । नेलें गोपालवत्सांसी
।
मज होणें पडिलें त्या वेषांसी । ज्ञानाभिमानासी
भिऊनि ॥६४॥
उद्धवा ज्ञानाभिमान । सर्वां अभिमानांमाजीं कठिण
।
वसिष्ठ विश्वामित्र जाण । ज्ञानाभिमानें भांडती
॥६५॥
एवं ज्ञानाभिमानाभेण । म्यां घेतलें गोवळेपण ।
मज मूर्ख म्हणती याज्ञिक ब्राह्मण । त्यांसी ज्ञानाभिमान
कर्माचा ॥६६॥
मुख्य माझीच हे ऐशी दशा । तेथें इतरांचा पाडु कायसा
।
ज्ञानाभिमानाचा दृढ फांसा । नुगवे सहसा ज्ञात्यासी
॥६७॥
ज्ञानाभिमानाची जाती कैशी । उभा न ठाके मूर्खापाशीं
।
वैर लावी सज्ञानासी । समत्सरेंसीं वर्तवी ॥६८॥
एवं निर्मत्सर होणें ज्यासी । तेणें सांडावें ज्ञानाभिमानासी
।
येरवीं तो ज्ञातयासी । समत्सरेंसीं नांदवी ॥६९॥
ऐक मत्सराची सामग्री । देहीं देहाभिमान दृढ करी
।
तोही ज्ञातेपणाचें बळ धरी । लोभ माझारीं अर्थस्वार्थे
॥१७०॥
इतुकी सामग्री जेथें होये । तोचि समत्सर द्वेषु
वाहे ।
शुद्ध शिष्य हें न साहे । त्यागोनि जाये मत्सरु ॥७१॥
मत्सराची जाती कैशी । अवश्य वसे ज्ञात्यापाशीं
।
मत्सर थोर पंडितांशीं । यावज्जन्मेंसीं न संडिती
॥७२॥
पंडित भेटती समत्सर । लवणभंजन अतिनम्र ।
बोलती अतिमधुर । समत्सर छळणोक्तीं ॥७३॥
मत्सरें पंडित येती क्रोधा । असदारोपणें करिती
निंदा ।
एवढी मत्सराची बाधा । नातळे कदा सच्छिष्यु ॥७४॥
मत्सरु ज्ञात्यातें न सोडी । मा इतर काइसी बापुडीं
।
शिष्य द्वेषाची गोष्टी सोडी । मत्सरु तोडी सर्वस्वें
॥७५॥
मत्सर सांडूनि तत्त्वतां । शिष्यें रहावें सर्वथा
।
निर्मत्सरतेची कथा । ऐक आतां सांगेन ॥७६॥
पुढूनि स्वार्थु नेतां । द्वेष उपजों नेदी चित्ता
।
भूतीं भगवंतु भावितां । द्वेषु सर्वथा येवों नेदी
॥७७॥
निंदेचिया वाग्बाणीं । दारुण विंधिल्या दुर्जनीं
।
द्वेषु उपजों नेदी मनीं । हित मानीं निंदेचें ॥७८॥
जेणें जेणें निजनिंदा केली । तो तो मानी हित माउली
।
पापमळांची क्षाळणता झाली । शुद्ध केली माझि वृत्ति
॥७९॥
ऐसऐशिया विवंचना । द्वेषु आळों नेदी मना ।
निर्मत्सरता ते हे जाणा । दुसरी लक्षणा शिष्याची
॥१८०॥
यावरी जे ’दक्षता’ । तेही तुज सांगों आतां ।
शिष्याची प्रागल्भ्यता । निजस्वार्थालागोनि ॥८१॥
उगवल्या सावधान-भास्करा । नाशी निद्रेतंद्रेच्या
अंधारा ।
होय धारणेचा दिवसु खरा । धृतीच्या दुपारा वर्ततु
॥८२॥
त्या दिवसाचेनि लवलाहें । शमदमादि समुदायें ।
भक्तिपंथें चालताहे । मार्गीं न राहे क्षणभरी ॥८३॥
तेथ उचलतां पाउलीं । निजबोधाची पव्हे ठाकिली ।
जेथ पांथिकांची निवाली । तृषा हरली तृष्णेची ॥८४॥
तेथ निजग्रामींचे भेटले । सोहंसांगाती एकवटले ।
तेथूनि चुकणया मुकले । नीट लागले निजपंथी ॥८५॥
ऐकें बापा विचक्षणा । आळस विलंबु नातळे मना ।
त्या नांव ’दक्षता’ जाणा । ’तिसरी’ लक्षणा शिष्याची
॥८६॥
जुनाट संग्रहो सवें होता । ते सर्व सांडिली ममता
।
सांडिल्याची क्षिती मागुता । न करी सर्वथा निजबोधें
॥८७॥
देहीं दृढ धरावी अहंता । तेणें देहसंबंधीयांची
ममता ।
देहाभिमानु नातळे चित्ता । गेली ममता न लगतां ॥८८॥
देह नश्वरत्वें देखिला । विष्ठामूत्रांचा मोदळा
।
यालागीं अहंकारु गेला । ’सोहं’ लागला दृढभावो ॥८९॥
दृढ वाढवूनि सोहंता । तेणें सांडविली अहंममता ।
हे ’चौथी’ गा अवस्था । जाण तत्त्वतां शिष्याची ॥१९०॥
गुरु माता गुरु पिता । गुरु गणगोत तत्त्वतां ।
गुरु बंधु सुहृदता । निजस्वार्था शिष्याच्या ॥९१॥
गुरुपरिचर्या नित्यकर्म । गुरुसेवा हाचि स्वधर्म
।
गुरु तोचि आत्माराम । सुहृदसंभ्रम सद्गुरूसी ॥९२॥
ऐसें सद्गुरूसी ’सुहृद’ पण । असावें शिष्यासीं
संपूर्ण ।
हें ’पांचवें’ गा लक्षण । सत्य जाण उद्धवा ॥९३॥
चंचळत्वें चळु चित्ता । येवों नेदीच सर्वथा ।
निजीं निजरूपनिश्चळता । साधी सर्वथा सर्वस्वें
॥९४॥
जर्ही चंचळ झालें अंग । चित्त गुरुचरणीं निश्चळ
चांग ।
अंगीं वाजतां लगबग । वृत्ति अभंग गुरुचरणीं ॥९५॥
शरीर वर्ततां व्यापारा । ज्याचे हृदयीं नाहीं त्वरा
।
गुरुचरणीं धरिला थारा । हा शिष्यु खरा परमार्थी
॥९६॥
ज्यासी हृदयीं चंचळता । तो शिष्य नव्हे निजस्वार्था
।
ज्याचे अंतरीं ’निश्चळता’ । तोचि परमार्था साधकु
॥९७॥
ऐसी साधूनि निश्चळता । ज्यासी निजस्वार्थीं जिज्ञासुता
।
तोचि क्षणार्धे परमार्था । पावे तत्त्वतां गुरुवाक्यें
॥९८॥
जैसा दीपु दीपें लाविला । लावितांचि तत्समान झाला
।
तैसा निश्चळास गुरु भेटला । तो तत्काळ झाला तद्रूप
॥९९॥
एवं अंतरीं जें निश्चळपण । तें शिष्याचें श्रेष्ठ
लक्षण ।
तो ’सहावा’ गा गुण जाण । तेणें निर्दळण षड्विकारां
॥२००॥
षड्विकार देहावरी । शिष्यु देहबुद्धी हातीं न
धरी ।
यालागीं मावळिजे विकारीं । गुरुवाक्येंकरीं वर्ततां
॥१॥
ऐसी साध्य करूनि ’निश्चळता’ । साधूं रिघे जो परमार्था
।
धरोनियां अर्थजिज्ञासुता । होये भजता गुरुचरणीं
॥२॥
ज्यासी अर्थजिज्ञासा नाहीं । तो भजेना गुरुच्या
ठायीं ।
जरी भजेल कहींबहीं । तरी स्वार्थें पाहीं विषयाच्या
॥३॥
सांडोनियां विषयस्वार्था । इत्थंभूत जाणावया अर्था
।
जो भजे परमार्था । ’जिज्ञासता’ त्या नांव ॥४॥
ऐशी धरोनि जिज्ञासता । चढती आवडी परमार्था ।
आराणुक नाहीं चित्ता । निजस्वार्थाचेनि लोभें ॥५॥
अतिप्रीती परमार्था । चढती वाढती आस्था ।
हे ’सातवी’ लक्षणता । जाण तत्त्वतां शिष्याची ॥६॥
हें सातवें लक्षण । परमार्थाचें अंगण ।
पावलें असे जाण । जिज्ञासुपणाचेनि नेटें ॥७॥
गुरु बहुतांची साउली । शिष्यवर्गांची माउली ।
तेथ असूया जेणें केली । त्याची बुडाली निजप्राप्ती
॥८॥
यालागीं गुरूचा जो जो अंकित । तो तो गुरुत्वेंचि
मानित ।
असूया नाठवे मनांत । अतिविनीत सर्वांसी ॥९॥
गुरुबंधु कनिष्ठ दीन । त्याच्या ठायीं उत्तम गुण
।
जाणोनि न मनीं आपण । असदारोपण तेथें करी ॥२१०॥
पुढिलांचा उत्तम गुण । त्यासी मिथ्या लावूनि दूषण
।
लटिकें म्हणे त्याचें ज्ञान । ’असूया’ जाण त्या
नांव ॥११॥
प्रत्यक्ष भेटल्या वर्णी गुण । नम्र होवोनि वंदी
चरण ।
सवेंचि मागें करी छळण । ’असूया’ संपूर्ण या नांव
॥१२॥
सच्छिष्यु ये अर्थीं निर्मळ । हो नेदी असूयेचा विटाळ
।
उत्तम-मध्यम-प्राकृतमेळ । वंदी परी छळ करूं नेणे
॥१३॥
गुरूनें शिकविली वस्तुसमता । तेथ निरंतर ठेवूनि
चित्ता ।
समभावें वंदी समस्तां । छळूं सर्वथा तो नेणे ॥१४॥
यापरी गा उद्धवा । छळूं नेणे कोणा जीवा ।
हा ’अनसूयु’ म्हणावा । गुण आठवा शिष्याचा ॥१५॥
हे अष्टौमहामणिमाळी । अखंड ज्याच्या हृदयकमळीं
।
तो पावे सद्गुरूजवळी । नवी नव्हाळी भेटीची ॥१६॥
यावरी नववें लक्षण । तें जाण नवविधान ।
सत्यधूत संभाषण । वाग्विलापन सांडूनि ॥१७॥
सद्गुरूप्रति जाण । मृदु विनीत करी प्रश्न ।
सत्याचें सत्य तें गुरुवचन । मानी जाण निजभावें
॥१८॥
युक्ति वाढवून उदंड । नाना मतें अकांडतांड ।
साह्य संचरूनि पाखांड । गर्जत तोंड महावादें ॥१९॥
साधका बाधका युक्ती । माजीं संचरूनि छळणोक्ती ।
आपुली मिरवावी युक्ती । हें नाहीं चित्तीं शिष्याचे
॥२२०॥
सद्गुरूपुढें अतिजल्प । करणें तेंचि महापाप ।
जाणूनि सांडी वृथालाप । मिथ्या जल्प बोलेना ॥२१॥
शिष्याचें बोलणें कैसें । वाचा परिपक्क अमृत जैसें
।
बोल घोळले प्रेमरसें । प्रश्न पुसे एकांतीं ॥२२॥
मिथ्यावादाचीं अपक्क फळें । तुरटें तिखटें तोंडाळें
।
सदेठीं झडलीं पूर्वकाळें । बोले प्रांजळें परिपक्क
॥२३॥
बोलों नेणे छळ छद्म । स्पर्शों नेणें परवर्म ।
बोलीं नुपजवीं अधर्म । मनोधर्मक्षोभक ॥२४॥
व्यर्थ न करी आशंका । निंदेलागीं तो मुका ।
झकवूं नेणे लोकां । बाळां मूर्खां पंडितां ॥२५॥
बोलों नेणे अतिकर्कश । करूं नेणे उपहास ।
बोलामाजीं न धरी आस । बोले नैराश्य वैराग्य ॥२६॥
बोलीं बोलूं नेणे आटू । छळणोक्तीं नव्हे शठू ।
बहु बोलतां मानी विटू । मौननिष्ठु होऊनि राहे ॥२७॥
वादविवाद अतिवाद । नावडे कोणाचा संवाद ।
न करी बोलाचा विनोद । लौकिक शब्द न बोले ॥२८॥
वक्रोक्ति नाहीं जाण । बोलीं न बोले विंदाण ।
करूं नेणे प्रतारण । मिथ्या वचन न बोले ॥२९॥
पोटीं कार्य नाहीं करणें । हो हो म्हणवूनि झकविणें
।
हेंही नाहीं तया बोलणें । सदा पठणें हरिनाम ॥२३०॥
पश्चिमद्वारीचें कवाड । सदा वारेनि करी खडखड ।
तैशी न करी बडबड । वृथा तोंड पिटीना ॥३१॥
करितां शब्दब्रह्मसंवादु । युक्तिबाधें विद्वांसा
क्रोधु ।
अनिवार देखोनि बाधु । न बोले शब्दु शाब्दिक ॥३२॥
न मिरवी शब्दज्ञान । न दाखवी आत्ममौन ।
न धरी वचनाभिमान । सदा स्मरण गुरूचें ॥३३॥
बोलें नुपजवी उद्वेग । बोलावया न करी उद्योग ।
बोलीं नुठवी महावेग । अनुद्वेग बोलणें ॥३४॥
सत्य आणि अतिमधुर । आइकतां आल्हादकर ।
सर्वांसी हितत्वें साचार । बोले सनागर हरिकथा ॥३५॥
प्रार्थूनियां सद्गुरूसी । बहु बोलणें नाहीं त्यासी
।
पुसणें एकाक्षरासी । निजसुखासी सेवावया ॥३६॥
एवं शिष्याचीं नव लक्षणें । नवखंड पृथ्वीची आभरणें
।
निजकृपेनें नारायणे । भक्ताकारणें दीधलीं ॥३७॥
हे नवरत्नमाळा गोमटी । जो घाली सद्गुरूच्या कंठीं
।
तो बैसे सायुज्याच्या पाटीं । उठाउठीं तत्काळ
॥३८॥
या नवरत्नांचें पदक ! ज्या शिष्याचे हृदयीं देख
।
तो सद्गुरूचा आवश्यक । विश्वासिक सर्वार्थीं ॥३९॥
या नवरत्नांची अभिनव गांठी । जो सद्गुरूसी आणी
भेटी ।
तो स्वराज्याच्या मुकुटीं । झळकत उठी महामणी ॥२४०॥
उद्धवा येथें आशंका धरिसी । ’नांदतां स्त्रीपुत्रधनधान्येंसीं
।
निर्ममता शिष्यासी । कैसेनि त्यासी उपजली’ ॥४१॥
जायापत्यगृहक्षेत्र स्वजनद्रविणादिषु ।
उदासीनः समं पश्यन् सर्वेष्वर्थमिवात्मनः ॥ ७
॥
येविखीं सादर ऐक । शिष्य निरसावया निजदुःख ।
पावावया आत्मसुख । साधी विवेकसाधनें ॥४२॥
विचारितां आत्मसुख । सर्व देहीं समान देख ।
विजातीय स्त्रीपुरुषवेख । सुखविशेख तेथ नाहीं ॥४३॥
पाहें पां स्त्रीपुरुषदेहीं । आत्मा आत्मी हें
तंव नाहीं ।
आत्मसुख आपुल्या ठायीं । असें पाहीं स्वतःसिद्ध
॥४४॥
सुखाचिलागीं सर्वथा । झोंबती प्रपंचपदार्थां ।
ज्यासी गुरुवाक्य आलें हातां । अद्वैतता निजसुख
॥४५॥
एकपणीं निजात्मसुख । हातां आलें नित्य निर्दोख
।
आतां द्वैत वांछी तो अतिमूर्ख । थितें सुख नासावया
॥४६॥
प्रपंचामाजीं असतें सुख । तरी कां त्यजिते सनकादिक
।
द्वैत तितुकें केवळ दुःख । परम सुख अद्वैतीं ॥४७॥
हेंचि साधकीं साधूनि ज्ञान । स्त्री पुत्र स्वजन
धन ।
त्यांसी झाले उदासीन । अद्वैतीं मन लागलें ॥४८॥
तेथ कोणाचें गृह क्षेत्र । कोण पुसे कलत्र पुत्र
।
धनधान्यसमृद्धि विचित्र । माझें स्वतंत्र देह न
म्हणे ॥४९॥
ऐकें उद्धवा यापरी । माझे भक्त संसारी ।
उदास झाले घरदारीं । तत्त्वविचारीं लिगटोनि ॥२५०॥
लिगटोनियां गुरुचरणीं । केली प्रपंचाची झाडणी ।
मग अत्यादरें गुरुभजनीं । निजसुखदानी गुरुरावो
॥५१॥
गुरुसेवेसी अत्यादर । करितां न राहे आठौ प्रहर ।
ठेविलें गुरुचरणीं अंतर । निरंतर निजभावें ॥५२॥
उद्धवा येथ आशंका धरिसी । ’जे देहावेगळें कोणे वस्तूसी
।
देखोनि पावला निजसुखासी । विदेहत्वासी अनुभवु’
॥५३॥
देहीं असोनि विदेहता । प्रपंचीं असोनि अद्वैतता
।
आली शिष्याचिया हातां । तेही कथा परियेसीं ॥५४॥
विलक्षणः स्थूलसूक्ष्माद् देहादात्मेक्षिता
स्वदृक् ।
यथाग्निर्दारुणो दाह्याद् दाहकोऽन्यः प्रकाशकः
॥ ८ ॥
स्थूलसूक्ष्मदेहांहून । आत्मा तो सर्वदा भिन्न
।
तेणें वेगळेपणें जाण । करी वर्तन प्रपंचीं ॥५५॥
जीव उभय देहीं वर्ततां । प्राणियांसी देहातीतता
।
स्फुरत असे सर्वथा । तोचि तत्त्वतां नेणती ॥५६॥
म्हणे ’माझा डोळा दुखों लागला’ । परी न म्हणे ’ मीचि
दुखों आला’ ।
माझा पावोचि मोडला’ । परी ’ मी मोडला ’ हें न म्हणे
॥५७॥
यापरी देहीं वर्ततां । प्रत्यक्ष सांगे देहातीतता
।
हे आपुली आपणां अवस्था । न कळे भ्रांता देहभ्रमें
॥५८॥
द्रष्टा दृश्य नव्हे सर्वथा । तें जड तो चेतविता
।
एवं आत्म्यासी विलक्षणता । जाण तत्त्वतां या हेतू
॥५९॥
विलक्षणता दों प्रकारेंसीं । एक ते जाण द्रष्टेपणेंसी
।
दुसरी ते स्वप्रकाशेंसी । देहद्वयासी विलक्षण ॥२६०॥
द्रष्टा दृश्याहूनि भिन्न । तरी ’तो म्हणसी झाला
मन’ ।
तें चार्वाकमत जाण । मनपण त्या नाहीं ॥६१॥
अकरा इंद्रियांमाजीं जाण । मन तेंही एक करण ।
करणत्वें त्या जडपण । आत्मा नव्हे जाण या हेतू ॥६२॥
प्रपंचीं मनाची दक्षता । तें मनपणेंचि नव्हे तत्त्वतां
।
जेवीं प्राणेंवीण नृपनाथा । न दिसे सर्वथा निजभाग्य
॥६३॥
शस्त्राचेनि एकें घायें । छेदिले लोहार्गळसमुदाये
।
तें शस्त्राचें सामर्थ्य नोहे । बळ पाहें शूराचें
॥६४॥
लोहाचा लोहगोळ । अग्निसंगें झाला इंगळ ।
धडधडां निघती ज्वाळ । तें नव्हे बळ लोहाचें ॥६५॥
त्या लोखंडाऐसें जड मन । त्यासी चित्प्रभा प्रकाशून
।
प्रकृतीमाजीं प्रवर्तन । करवी जाण श्रेष्ठत्वें
॥६६॥
पाव्यामाजीं रागज्ञान । केल्या अतिमधुर गायन ।
तो पाव्याचा नव्हे गुण । कळा जाण गात्याची ॥६७॥
तैसा मनाचा जो व्यापार । तो जाण पां परतंत्र ।
नव्हे याचा तो स्वतंत्र । जड विचार मनाचा ॥६८॥
सूर्याचेनि किरणसंगें । सूर्यकांतीं अग्नि निघे
।
तैसें आत्म्याचेनि प्रकाशयोगें । मन सवेगें वर्तत
॥६९॥
मन जडत्वें जड जाण । आत्मा स्वप्रकाशें प्रकाशघन
।
मन तें आत्म्याआधीन । आत्मा स्वाधीन आत्मत्वें
॥२७०॥
प्रत्यक्ष म्हणे ’माझें मन’ । परी ’मीचि मन’ न म्हणे
जाण ।
यालागीं मनाहूनि आत्मा भिन्न । वेगळेपणें साक्षित्वें
॥७१ ॥
देहद्वयाहूनि भिन्न । दृढ साधूनि आत्मज्ञान ।
देहात्मबुद्धीचें छेदन । केलें जाण शिष्याचें ॥७२॥
यालागीं देहात्मवादी । जे सत्य मनिती उपाधी ।
ते मिथ्या केली त्रिशुद्धी । शुद्ध बुद्धि ते नव्हे
॥७३॥
मनावेगळा साधिला पाहा हो । तो तुं म्हणसी पितामहो
।
तो देवांमध्यें श्रेष्ठ देवो । हाही संदेहो न धरावा
॥७४॥
हो का कल्पाचिये आदी । ब्रह्मयासी मौढ्य होतें आधीं
।
करूं न शके सृजनविधी । जड बुद्धि तयाची ॥७५॥
त्यासी करूनि सावधान । म्यांचि प्रकाशिलें निजज्ञान
।
तेव्हां तो झाला ज्ञानसंपन्न । सृष्टिसृजन करावया
॥७६॥
नाभिकमळीं जन्मलें केवळ । ब्रह्मा माझे पोटींचें
बाळ ।
माझ्या दोंदावरी खेळे खेळ । आत्मा केवळ तो नव्हे
॥७७॥
जितुका देवांचा समुदावो । तितुका प्रकाश्यचि पाहा
हो ।
मी प्रकाशकु अनादि देवो । स्वप्रकाशस्वभावो आत्मा
तो मी ॥७८॥
देहद्वय आणि मन । त्यांहूनि आत्मा विलक्षण ।
हिरण्यगर्भाहूनि जाण । विलक्षणपण आत्म्याचें ॥७९॥
हिरण्यगर्भचि परमात्मा । हेंही न घडे गा भक्तोत्तमा
।
मी हिरण्यगर्भाचाही आत्मा । माझी महिमा त्या कैंची
॥२८०॥
एवं हिरण्यगर्भउपासना । ते साधनारूपेंचि सेवना
।
परी केवळ आत्मपणा । न ये जाणा मायिकत्वें ॥८१॥
तेचि विलक्षणता । आणोनियां दृष्टांता ।
साधीतसें तत्त्वतां । भक्तांच्या हाता चढे जेणें
॥८२॥
अग्नि काष्ठामाजीं वसे । परी तो काष्ठचि होऊनि
नसे ।
मथिल्या काष्ठीं प्रकट दिसे । जाळी उल्हासें काष्ठातें
॥८३॥
तैसा आत्मा देहीं असे । तो देहोचि होऊनि नसे ।
ब्रह्मज्ञानें जेव्हां प्रकाशे । जाळी अनायासें
देहभाव ॥८४॥
असोनि एके ठायीं जाण । दाह्याहूनि दाहक भिन्न ।
तैसें प्रकाश्याहूनि जाण । भिन्नपण स्वप्रकाशा
॥८५॥
अग्निदृष्टांतें निश्चित । आत्मयाचें निजतत्त्व
।
नित्यत्व आणि विभुत्व । असे साधित निजबोधें ॥८६॥
काष्ठाचेनि योगें अग्नीसी । जन्मनिरोधु नामरूपांसी
।
पावे तेवीं आत्मयासी । विकारता तैसी देहयोगें ॥८७॥
निरोधोत्पत्त्यणुबृहन् नानात्वं तत्कृतान्
गुणान् ।
अन्तः प्रविष्ट आधत्त एवं देहगुणान् परः ॥ ९ ॥
नाना काष्ठांच्या संयोगीं । काष्ठांचे गुण अग्नीच्या
अंगीं ।
आले दिसती प्रत्यक्ष जगीं । अग्नि ते संगीं अलिप्त
॥८८॥
काष्ठमथनें अग्नि प्रकटला । त्या नांव म्हणती ’उपजला’
।
काष्ठाकारीं आकारला । लहान थोर झाला तद्योगें ॥८९॥
अग्नि काष्ठविकारवशें । त्रिकोण वर्तुळ वक्र आभासे
।
काष्ठाचेनि निःशेष नाशें । ’नाशला’ ऐसें मानिती
॥२९०॥
तैसा अज नित्य अव्ययो । त्यासी आकार-विकार जन्म-लयो
।
हा देहादिसंबंधस्वभावो । मिथ्या पहा हो मानिती
॥९१॥
जें साधिलें अग्निदृष्टांतें । तें उद्धवासी न
मनेल चित्तें ।
यालागीं निरूपण मागुतें । श्रीअनंतें मांडिलें
॥९२॥
उद्धवा तूं ऐसें म्हणसी । ’मूळीं सिद्धसंयोगु अग्निकाष्ठासी
।
तो काष्ठधर्मु लागला अग्नीसी । हें आम्हांसी मानलें
॥९३॥
आत्मा नित्यसिद्धु अविकारी स्वांगें । जो गगनासी
नातळे अंगें ।
त्यासी देहसंगु केवीं लागे । मग तद्योगें विकारी
॥९४॥
आत्म्यासी देहसंगु घडे । हें बोलणेंचि तंव कुडें
।
ऐसें न घडतेंही जरी घडे । तरी तो सांपडे देहबुद्धीं
॥९५॥
जो देहबुद्धीमाजीं आला । तो केवळ देहधारी झाला ।
पुढें केवीं जाय त्यागु केला ।’ ऐसा उपजला संदेहो
॥९६॥
कृष्ण म्हणे उद्धवासी । ऐसी शंका झणें धरिसी ।
मन घालोनि मनाचे मानसीं । या अर्थासी परियेसीं ॥९७॥
हें शब्दचातुर्यासाठीं । हाता न ये गा जगजेठी ।
हे माझ्या गुप्ताचीही गुप्त गोठी । तुजसाठीं बोलतों
॥९८॥
योऽसौ गुणैर्विरचितो देहोऽयं पुरुषस्य हि ।
संसारस्तन्निबंधोऽयं पुंसो विद्याच्छिदात्मनः
॥ १० ॥
ऐकें पुरुष जो पुरुषोत्तम । ज्या आधीन मायागुणग्राम
।
ज्यासी ’ईश्वर’ ऐसा नामधर्म । शास्त्रानुक्रम बोलती
॥९९॥
त्या ईश्वराची जे माया । ज्या उपजविलें नाना कार्या
।
जीव संसारी करावया । भ्रमु वायां वाढविला ॥३००॥
तेथें चैतन्य जें प्रतिबिंबले । तेंचि ’जीव’ पणें
वाच्य झालें ।
जेवीं थिल्लरीं चंद्रबिंब बुडालें । दिसे नाथिलें
मूर्खासी ॥१॥
त्या थिल्लरासी नातळत । चंद्रमा असे गगनीं अलिप्त
।
तैसा आत्मा अविद्यातीत । अविद्या नातळत प्रतिबिंबाला
॥२॥
’अहमिति’ प्रथमाध्यासें । सूक्ष्म लिंगदेह मायावशें
।
नाना अनर्थकारी कैसें । वासनासौरसें उपजलें ॥३॥
जरी लिंगदेह झालें सबळ । विषयभोगा दृढ मूळ ।
तरी भोगु नव्हे स्थूळ । सूक्ष्म भूतगोळ स्थूळावला
॥४॥
स्थूळापासोनि स्थूळ देहो । पांचभौतिक घडला पहा
हो ।
एवं उभयदेह अभिप्रावो । झाला निर्वाहो या रीतीं
॥५॥
ऐसा उभय देहीं वर्ततां । दृढ लागली देहात्मता ।
तेणें वाढली अहंममता । मी कोण हें तत्त्वतां विसरला
॥६॥
न कळे निजसुखाची गोडी । पडला विषयांचिये वोढी ।
पापपुण्यांचिया जोडी कोडी । पडिली बेडी सुबुद्धा
॥७॥
देहाध्यासें देहधर्म । सत्य मानी वर्णाश्रम ।
मग आचरों लागे कर्म । फळसंभ्रम वांछूनि ॥८॥
राजा चक्रवर्ती निजमंदिरीं । निजेला सुमनशेजेवरी
।
तो स्वप्नीं होऊनि भिकारी । अंत्यजाघरीं अन्न
मागे ॥९॥
तेथ कुटका एकु यावया हाता । नीचासी म्हणे राजा रे
तूं तत्त्वतां ।
परी मी राजा हें नाठवे चित्ता । स्वप्नीं भिक्षुकता
दृढ झाली ॥३१०॥
तैसी विसरोनि निजात्मता । फळें मागे देवां देवतां
।
मी देवांचा देवो तत्त्वतां । हें त्यासी सर्वथा
नाठवे ॥११॥
त्या स्वप्नाचेनि अतिअध्यासें । राजा वोसणावे
’मी भिकारी’ ऐसें ।
ऐकोनि सेवकां येत हांसें । राजा स्वप्नवशें जल्पतु
॥१२॥
येथ गाढ मूळ अवस्थाघोरें । सर्वांग गडबडी निदसुरें
।
नागवें उघडें न स्मरे । निद्राभरें घोरत ॥१३॥
त्यासी थापटी पुरोहितु । जागा होतां होय विस्मितु
।
मग नागवेपणा आच्छादितु । सांगों लाजतु भिक्षुकता
॥१४॥
तेवीं अविद्या निद्रा उद्भटा । जल्पे मी देही मी
करंटा ।
मी संपन्नु मी ज्ञाता मोठा । देहात्मनिष्ठा बडबडी
॥१५॥
तेणें निदसुरपणाचे लाहें । कर्माकर्मांचे पसरी
पाये ।
हिताहित कोण पाहे । देहमोहें मोहितु ॥१६॥
तो गाढमूढ अवस्थेआंतु । होता दीर्घसंकल्पें लोळतु
।
लोभें अतिजल्पें जल्पतु । वोसणतु ’मी माझें’ ॥१७॥
तेथें दैवयोगें गडबडितु । अवचटें गुरुचरणीं आदळतु
।
निकटता देखोनि कृपावंतु । थापटितु निजबोधें ॥१८॥
’ब्रह्माहमस्मि’ ऐसी वाणी । एक वेळ पडली कानीं ।
अविद्या निद्रा गेली पळोनी । तो तत्क्षणीं जागिन्नला
॥१९॥
जागतांचि होय विस्मित । ’मी देह’ म्हणतां लाजत ।
देहकर्म देखे निंदित । कर्मातीत ब्रह्म मी ॥३२०॥
होआवया संसारबंधन । यासी अविद्याचि गा कारण ।
तिसी छेदावया जाण । खड्ग तीक्ष्ण ब्रह्मविद्या
॥२१॥
अविद्या निरसी ब्रह्मज्ञान । ते अवश्य ब्रह्माहोनि
भिन्न ।
मोडलें म्हणसी अद्वैतपण । तें नव्हे जाण सिद्धांतीं
॥२२॥
प्रपंचु अज्ञानें लाठा । ज्ञानअज्ञानाच्या सत्त्ववाटा
।
फेडिजे कांटेन कांटा । मग खटपटा निमाल्या ॥२३॥
अविद्या जीवबंधनी । ब्रह्मविद्या बंधच्छेदनी ।
या समूळ तुजलागुनी । सांगितल्या दोनी सविस्तर ॥२४॥
तेचि ब्रह्मविद्या जाणा । कैसेनि प्राप्त होय आपणा
।
ते पूर्वपीठ विवंचना । सावधमना परियेसीं ॥२५॥
तस्माज्जिज्ञासयाऽऽत्मानं आत्मस्थं केवलं परम्
।
सङ्गम्य निरसेदेतद् वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम्
॥ ११ ॥
उद्धवा याचिलागीं नित्य । जिज्ञासें बैसवावें चित्त
।
तिसी विवेक उपजवित । सत्यासत्यविभागें ॥२६॥
तेथ असत्य तितकी ’अविद्या’ । जिचेनि जीवासी परम
बाधा ।
तिच्या समूळ करावया छेदा । ’सद्विद्या’ साधावी
॥२७॥
सद्विद्या साधिलिया पाहीं । केवळ वस्तु ते दूरी
नाहीं ।
असे आपुल्याचि ठायीं । येचि देहीं कूटस्थ ॥२८॥
कार्यकारणसंघात । यामाजीं वस्तु असे व्याप्त ।
व्यापूनियां अलिप्त । नित्यमुक्त स्वभावें ॥२९॥
करूनि सद्विद्यासाधन । धरूनि आत्मानुसंधान ।
देहद्वयाचें निरसन । साधकें जाण साधावें ॥३३०॥
स्थूल नश्वरत्वे मिथ्या झालें । सूक्ष्म वासनामय
कल्पिलें ।
ते कल्पनेसी मिथ्यात्व आलें । ब्रह्म उरलें निर्विकल्प
॥३१॥
जैशा गगनीं नाना मेघपंक्ती । निजबळें त्या वर्षती
।
त्याचि शारदियेचे अंतीं । हरपोनि जाती आकाशीं ॥३२॥
तैसी देहीं देहात्मबुद्धी । दृढ केली होती त्रिशुद्धी
।
तेचि विवेकाचिया प्रबोधीं । नास्तिकसिद्धी पावली
॥३३॥
देह-असद्भावाची पदवी । ब्रह्मविद्येच्या सद्भावीं
।
खद्योततेजाची दिवी । सूर्ये देखावी कैसेनि ॥३४॥
दोर भासला होता विखार । त्याचा करितां निजनिर्धार
।
हारपोनियां सर्पाकार । उरे दोर निजरूपें ॥३५॥
पाहतां विवेकाचेनि निवाडें । दोराचें सर्पत्व जेवीं
उडे ।
तेवीं ब्रह्मसद्भावीं रोकडें । देह नातुडे सत्यत्वें
॥३६॥
’नरदेह आश्रयून । ब्रह्मविद्या वाढली जाण ।
तें आपुलें जन्मस्थान । देहनिर्दळण केवीं करी’
॥३७॥
उद्धवा तूं ऐसऐसी । आशंका झणीं धरिसी ।
ते अग्निउत्पत्तिदृष्टांतेंसीं । तुजपाशीं सांगेन
॥३८॥
आचार्योऽरणिराद्यः स्यादन्तेवास्युत्तरारणिः
।
तत्संधानं प्रवचनं विद्यासंधिः सुखावहः ॥ १२ ॥
दों काष्ठांचिया घसणीं । अग्नि काढिला मंथोनि ।
तो काष्ठें काष्ठ जाळूनी । अग्नि अग्निपणीं प्रज्वळला
॥३९॥
तैसी ब्रह्मविद्या जाण । गुरुशिष्यसंवादमंथन ।
त्या मंथनाचें निरूपण । सावधान परियेसीं ॥३४०॥
येथ आचार्य आद्य अरणी । शिष्य तो झाला उत्तरारणी
।
उपदेश तो मंथास्थानीं । संवादमंथनीं मंथावे ॥४१॥
ये मंथनी जरी आळसु केला । तरी ज्ञानाग्नीचा आविर्भाव
गेला ।
आपणिया आपण वंचला । थित्या मुकला साधना ॥४२॥
धरितां आळसाची मागी । येव्हडा अनर्थु वाजे अंगीं
।
आठही प्रहर शिणताति योगी । या योगालागीं साधावया
॥४३॥
निजस्वार्थालागीं सावधान । गुरुवचनाचें अनुसंधान
।
अविश्रम करितां मंथन । ब्रह्मज्ञान तैं प्रकटे
॥४४॥
प्रकटलें ब्रह्मज्ञान । उरों नेदी देहाचें भान
।
दृश्य द्रष्टा दर्शन । करी प्राशन तात्काळ ॥४५॥
कार्य कर्म आणि कर्ता । ज्ञान ज्ञेय आणि ज्ञाता ।
हें उरों नेदी सर्वथा । निजात्मता निजबोधें ॥४६॥
निजबोधें संसार-दुःख । निरसूनि दिधलें निजसुख ।
निजात्मसुखीं निःशेख । मायागुण देख नासिले ॥४७॥
वैशारदी सातिविशुद्धबुद्धिः
धुनोति मायां गुणसंप्रसूताम् ।
गुणांश्च सन्दह्य यदात्ममेतत्
स्वयं च शाम्यत्यसमिद् यथाग्निः ॥ १३ ॥
नाशावया निजमायागुण । शिष्य विशारद बुद्धिनिपुण
।
दैवी संपदेचें अधिष्ठान । सद्गुणीं संपन्न सर्वदा
॥४८॥
ऐसा मुमुक्षु अधिकारवंतु । त्यासी शाब्दपरनिष्णातु
।
गुरूंनीं माथां ठेविला हातु । निजबोधु प्राप्तु
तत्काळें ॥४९॥
निजबोधीं बैसतां दृष्टी । गुणकार्य रिघे गुणांच्या
पोटीं ।
तेव्हां गुणुचि गुणातें आटी । तमातें घोंटी मध्यमु
॥३५०॥
तम खाऊन रजोगुण । अत्यंत उन्मत्त झाला जाण ।
त्याचें देखोनि उन्मत्तपण । सत्त्वें सत्त्वगुण
खवळला ॥५१॥
जेव्हां खवळला सत्त्वगुण । त्यासी न साहे दुजेपण
।
रजोगुणांचें प्राशन । केलें जाण तत्काळ ॥५२॥
केवळ सत्त्वाचा स्वभावो । तेणें निजसुखाचा अनुभवो
।
क्षणक्षणां नीच नवा पहावो । अतिनवलावो अनुभवीं
॥५३॥
तेणें सुखानुभवें देखा । रजतमाच्या बीजकणिका ।
ज्या सृष्टिसृजनीं उन्मुखा । त्याही निःशेखा जाळिल्या
॥५४॥
तेव्हां गुण प्रसवती माया । शोधित सत्त्वें आणिली
लया ।
ते सत्त्ववृत्ति एकलिया । अद्वैततया उरलीसे ॥५५॥
तेव्हां ’ब्रह्माहमस्मि’ लक्षण । तेंही हों लागलें
क्षीण ।
सोहंहंसाची बोळवण । ते संधी जाण होतसे ॥५६॥
तेथ देहींचें गेलें देहपण । जन्ममरणा आलें मरण ।
विश्वाचें न दिसे भान । आनंदघन कोंदला ॥५७॥
तेणें सुखस्वरूप झाली दृष्टी । आनंदमय झाली सृष्टी
।
परमानंदें चढली पुष्टी । स्वानंदे मिठी घातली ॥५८॥
त्या सुखाची मर्यादा । काइसेनिही नव्हे कदा ।
जेथ मौन पडिलें वेदां । वृत्ति तत्पदा पावली ॥५९॥
द्वैत सर्वथा नाहीं पुढें । यालागीं वृत्तीची वाढी
मोडे ।
तेव्हा तेही सुखस्वरूपीं बुडे । पुढें वाढे तें
नाहीं ॥३६०॥
जैसा निरिंधन अग्नी । जाय निजतेजीं मिळूनी ।
तैशी वृत्ति अद्वैतपणीं । मिळे मिळणीं सुखरूपीं
॥६१॥
गंगा सागर मीनली । ते समुद्रचि होऊनि ठेली ।
कां लवणजळां भेटी झाली । मिठी पडली जळत्वें ॥६२॥
दीपीं दीपु एकवटला । मिळणीं एकुचि होऊनि ठेला ।
तैसा वृत्तीचा लयो झाला । निर्व्यंग पावला निजसुख
॥६३॥
तेव्हां आत्मा एक अद्वैत । तेंही म्हणणें नाहीं
तेथ ।
एवं द्वैताद्वैतातीत । नित्य निश्चित निजात्मा
॥६४॥
तो ज्ञानस्वरूप स्वप्रकाश । अविकारी अविनाश ।
अकर्ता अभोक्ता उदास । निर्विशेष निजरूप ॥६५॥
तो अदेही अगोत्र । अचक्षु अश्रोत्र ।
अमनस्क अमंत्र । सर्व मंत्र-मंत्रार्थ जो ॥६६॥
जो अज आद्य अप्रमेय । अतर्क्य अलक्ष्य अव्यय ।
नामरूपादि अभाव्य । भावना भाव ते शून्य ॥६७॥
जो भोग्य भोग नव्हे भोक्ता । जो कार्य कर्म नव्हे
कर्ता ।
कर्ता अकर्ता या वार्ता । जेथ सर्वथा निमाल्या ॥६८॥
जो अविनाशी अभंग । जो शुद्ध बुद्ध असंग ।
देहद्वयाचा संग । ज्याचें अंग स्पर्शेना ॥६९॥
आत्म्यावेगळें तें अनित्य । हा पूर्वनिश्चय होतां
सत्य ।
आतां बुडाले नित्यानित्य । सबराभरित निजात्मा ॥३७०॥
नेणपण निमालें सर्वथा । बुडाली जाणपणाची अवस्था
।
गुणगुणीगुणातीतता । हेही तत्त्वतां तेथ नाहीं ॥७१॥
उद्धवा परमात्मा तो तत्त्वतां । हा माझा निश्चयो
सर्वथा ।
तोचि उपनिषदर्थे अर्थितां । निजात्मता प्रतिपाद्य
॥७२॥
येथ पावलियाहि वृत्ति । होय संसारनिवृत्ति ।
हाचि वेदांतीं सिद्धांतीं । निश्चयो निश्चितीं
केला असे ॥७३॥
येथूनि कार्य-कर्मकर्तव्यता । निःशेष खुंटली सर्वथा
।
निजीं निजरूप निजात्मता । जाण तत्त्वतां पावल्या
॥७४॥
हे अद्वैतश्रुतिसुरवाडें । सद्गुरुकृपा-उजियेडें
।
वृत्ति निजात्मपदा चढे । भाग्य केव्हडें पाहें
पां ॥७५॥
मी वंद्य देवादिदेवां । त्या माझाही निजज्ञानठेवा
।
परम कृपेनें उद्धवा । तुज म्यां आघवा दीधला ॥७६॥
तुज होआवया निवृत्ती । हाचि अर्थु नानासंमतीं
।
सांगितला परम प्रीतीं । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥७७॥
आतां देहादिक जे असंत । अतिनिंद्यत्वें कुत्सित
।
तेथ आतळों नेदीं चित्त । होई अलिप्त परमार्थीं
॥७८॥
हे तुज झाली अलभ्य प्राप्ती । परी यत्न करावा अतिनिगुतीं
।
येथ मतांतरें छळूं येती । तेही उपपत्ती परियेसीं
॥७९॥
अथैषां कर्मकर्तॄणां भोक्तॄणां सुखदुःखयोः ।
नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४
॥
नाना फळें अभिलाषिते । कर्माचे जे कर्मकर्ते ।
सुखदुःखांचे जे भोक्ते । अनेकत्वें येथें अनंत
॥३८०॥
म्हणती जे मानिती एकात्मता । तरी एकाचेनि सुखें
सुख समस्तां ।
कां एकाचेनि पापें पापता । न घडे सर्वथा सकळांसी
॥८१॥
ऐसें कर्मवादियांचें मत । जीव नित्य आणि अनंत ।
मुख्य ईश्वरचि नाहीं म्हणत । कर्तें येथ निजकर्म
॥८२॥
मीपणें जें स्फुरे स्फुरण । ते प्रतिशरीरीं जीव
भिन्न ।
त्यांच्या स्वरूपाचें प्रमाण । कर्ता भोक्ता जाण
म्हणताति ॥८३॥
ऐकें विवंचना सावचित्त । लोक काळ श्रुति जीवित ।
अनेकत्वें अनित्य । हें वेदांतमत पैं माझें ॥८४॥
उद्धवा कर्मवाद्यांचे ऐसें मत । सत्य मानील तुझें
चित्त ।
तरी बुडवील निजस्वार्थ । अंगीं अनर्थ वाजेल ॥८५॥
तोचि अनर्थ म्हणसी कैसा । तरी कर्मवाद्यांचा भावो
ऐसा ।
हा पूर्वपक्षाचा ठसा । अभिप्रावो ऐसा परियेसीं
॥८६॥
परमात्मा निर्विकाररूप । एक न मानिती सर्वस्वरूप
।
संन्यासु ऐकतां म्हणती पाप । मतजल्प मतवाद्यां
॥८७॥
त्यागसंन्यास जे करिती । त्यांतें अनधिकारी म्हणती
।
कर्म मुख्यत्वें मानिती । वैराग्य निंदिती निजमतें
॥८८॥
कर्म करोनि भोगिजे सुख । तें कर्म त्यजिती निःशेख
।
निष्कर्मासी कैंचें सुख । परम दुःख तो त्यागु ॥८९॥
वैराग्य न घडावया कारण । चौं प्रकारीं बोलती जाण
।
तेंही सांगेन मी लक्षण । सावधान परियेसीं ॥३९०॥
म्हणती अनित्य असते कांहीं । तरी वैराग्य घडतें
ते ठायीं ।
येथ अनित्यचि नाहीं । वैराग्यें कायीं त्यजावें
॥९१॥
वैराग्य होये चौं प्रकारीं । मीमांसक नित्य मानिती
चारी ।
निजमताचा गर्व भारी । चार्ही खरीं नित्यत्वें
॥९२॥
कर्मप्रकाशक वेद मूळ । तो आगम नित्य मानी अढळ ।
जीव नित्यचि म्हणे सकळ । भोगकाळ तोही नित्य ॥९३॥
स्वर्गादि लोक भोगस्थान । वेदु बोलिला आपण ।
मिथ्या नव्हे वेदवचन । चार्ही प्रमाण नित्यत्वें
॥९४॥
उद्धवा यापरी पाहीं । म्हणती अनित्य येथ नाही ।
वैराग्यें करावें कायी । मिथ्या पाहीं वैरागी ॥९५॥
हो कां भोग्य जरी नश्वर होतें । अथवा मायिक कांहीं
असतें ।
तरी वैराग्य संभवतें । तें तंव येथें असेना ॥९६॥
मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा
।
तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धीः ॥ १५ ॥
जीवाच्या भोग्यपदार्था । स्रक-चंदनादि-वनिता ।
त्यांसी प्रवाहरूपें नित्यता । म्हणती तत्त्वतां
स्वमतें ॥९७॥
आत्मा आहे जग नाहीं । हें घडलेंचि नाहीं कांहीं ।
जळेंवीण समुद्र पाहीं । उरला नाहीं सर्वथा ॥९८॥
सृष्टि प्रवाहरूपें नित्य । पितृपुत्रत्वें अखंड
वाहत ।
कर्मास्तव यातायात । सृष्टि अनित्य हें न घडे ॥९९॥
नित्यासी ईश्वर कर्ता । हेंही न घडे गा तत्त्वतां
।
नित्याचा कोण नव्हे कर्ता । ईश्वरु सर्वथा येथ नाहीं
॥४००॥
वेदांती स्वरूपभूत । आत्मा ज्ञानस्वरूप म्हणत ।
हेंही न घडे गा येथ । ऐसें स्वमत बोलती ॥१॥
घटपटाकार पाहातां । ज्ञानासी त्रिक्षणावस्था ।
आत्मा ज्ञानस्वरूप म्हणतां । लाज सर्वथा त्यां
न ये ॥२॥
एवं वेदांत्याच्या ठायीं । आत्मनिश्चयो दृढ नाहीं
।
’मोक्ष’ म्हणती जो कांहीं । तोही पाहीं मिथ्याचि
॥३॥
इंद्रियसुखेंवीण सुख । मोक्ष म्हणती ते अविवेक
।
इंद्रियद्वारा जीवांसी हरिख । भोगितांही मूर्ख
न मानिती ॥४॥
देहेंवीण विदेही । सुख भोगिजे कोणें कांहीं ।
अद्वैतवादी जल्पती कांहीं । तें सत्य नाहीं सर्वथा
॥५॥
जीवासी जेणें सुखप्राप्ती । ते इंद्रियेंचि नाहीं
म्हणती ।
डोळे फोडूनि देखणे होती । तैसी वदंती वेदांत्यां
॥६॥
येथ ईश्वरुचि नाहीं फुडा । मा तो फळ देईल हा बोल
कुडा ।
अद्वैतवादी मूर्ख गाढा । नागवी मूढां वैराग्यें
॥७॥
गांव ठावो ना पदवी । तो मिथ्या ईश्वरु धरोनि जीवीं
।
कर्मफळीं नैराश्य करवी । अथवा सांडवी कर्मातें
॥८॥
नरदेहीं ज्ञान उपजलें । तेणें देहचि नाशिलें ।
फळें वृक्षमूल छेदिलें । कोणीं देखिलें कोठेंही
॥९॥
ज्ञानाचे परिपाकदशें । म्हणती अवघा संसारुचि नाशे
।
सृष्टि प्रवाहरूपें नित्य असे । नित्य नासे कैसेनि
॥४१०॥
मनुष्याचे हृदयींचें ज्ञान । तेणें संसाराचें निर्दळण
।
तरी खद्योततेजें जाळिले जाण । ग्रहगण शशी सूर्य
॥११॥
एवं करूं जातां निवृत्ति । केले कष्ट ते मिथ्या होती
।
इंद्रियेंवीण सुखप्राप्ति । नव्हे निश्चितीं जीवासी
॥१२॥
यालागीं निवृत्ति ते वृथा कष्ट । सर्वांसी प्रवृत्तिच
अतिश्रेष्ठ ।
कर्में करोनियां उद्भट । फळें वरिष्ठ भोगावीं
॥१३॥
संसार म्हणती मायिक । ते जाणावे केवळ मूर्ख ।
संसारवेगळें सुख । नाहीं देख जीवासी ॥१४॥
मनुष्याधिकारें सुखप्राप्ति । यालागीं देव मनुष्यत्व
वांछिती ।
वेदांती मनुष्यत्व निंदिती । केवीं ते युक्ती मानावी
॥१५॥
वेदें अधिकारु बोलिला । तो वेदुचि इंहीं वेडा केला
।
यांचे लागला जो बोला । तो नागवला सर्वस्वें ॥१६॥
वेदाचें वेदवचन । सर्वार्थीं तें प्रमाण ।
मिथ्या म्हणतो तें वेदवचन । थोर सज्ञान हे झाले ॥१७॥
ऐशी मीमांसकांची वदंती । नानापरींच्या चाळिती युक्ती
।
आपुलें मत स्थापिती । तें मिथ्या निश्चितीं उद्धवा
॥१८॥
लापनिका ऐसें मिथ्या त्यांचें मत । अंगीकरूनि प्रस्तुत
।
प्रपंचअनर्थता दावित । दृढ स्थापित वैराग्य ॥१९॥
एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगतः ।
कालावयवतः संति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥
म्हणें आइकें बापा उद्धवा । हा मिथ्या मतवादु आघवा
।
म्हणसी कैसेनि जाणावा । विवेक करावा मतांचा ॥४२०॥
निवृत्ति ते केवळ कष्ट । म्हणती प्रवृत्ति अतिश्रेष्ठ
।
प्रवृत्तीमाजीं परम कष्ट । मरण अरिष्ट अनिवार ॥२१॥
धरोनियां जन्ममूळ । अखंड लागलासे काळ ।
लवनिमिष पळपळ । काळ वेळ साधित ॥२२॥
जैसें संवचोराचें साजणें । तैसें काळाचें जोगवणें
।
वेळ आल्या जीवेंप्राणें । नाहीं राखणें सर्वस्वें
॥२३॥
काळु न म्हणे हाट घाट । न म्हणे अवसी पहांट ।
न म्हणे देश विदेश वाट । नाशी उद्भट निजतेजें ॥२४॥
करितां प्रवृत्तीचे कष्ट । अवचितां मृत्यूचा चपेट
।
अंगीं वाजे जी उद्भट । अहा कटकट ते काळीं ॥२५॥
जीवीं वासनेच्या थोर हांवा । म्हणे गेलों मेलों
धांवा पावा ।
कोण निवारी मृत्युप्रभावा । उपावो तेव्हां चालेना
॥२६॥
काळु मारोनि नोसंडी । यातना भोगवी गाढी ।
सवेंचि गर्भवासीं पाडी । जेथ दुःखकोडी अनिवार ॥२७॥
मातेच्या जठरकुहरीं । विष्ठामूत्रांच्या दाथरीं
।
अधोमुख नवमासवरी । उकडी भारी जठराग्नी ॥२८॥
विष्ठालेपु चहूंकडे । नाकी तोंडीं कृमी किडे ।
गर्भवासींचे कष्ट गाढे । कोणापुढें सांगेल ॥२९॥
कट्वम्ललवणमेळें । गर्भवतीचे पुरती डोहळे ।
त्वचेवीण गर्भांग पोळे । तेणें दुःखें लोळे अतिदुःखी
॥४३०॥
ते गर्भोदरींची व्यथा । नेणती माता आणि पिता ।
तेथ नाहीं कोणी सोडविता । जीवींची व्यथा जीव जाणे
॥३१॥
ज्या ठायाची करूं नये गोठी । प्रकट दावूं नये दिठी
।
ते योनिद्वारें अतिसंकटीं । जन्म शेवटीं जीवासी
॥३२॥
जे नित्य मूत्राची न्हाणी । कीं नविया नरकाची खाणी
।
जे रजस्वलारुधिराची श्रेणी । जन्म तेथोनी पावती
॥३३॥
अपवित्र विटाळशीचें रुधिर । तें गोठोनि झालें जी
शरीर ।
निंद्यद्वारें जन्मोनि नर । आम्ही पवित्र म्हणविती
॥३४॥
गर्भवासाहूनि गाढें । दुःख कोण आहे पुढें ।
मतवादी बोले तें कुडें । सुख नातुडे प्रवृत्तीं
॥३५॥
एके जन्में जन्म न सरे । एकें मरणें मरण नोसरे ।
कोटि कोटि जन्मांचे फेरे । काळ योनिद्वारें करवितु
॥३६॥
पुढतीं जन्म पुढतीं मरण । अनिवार लागलें जाण ।
प्रवृत्तीमाजीं सुख कोण । दुःख दारुण भोगवी ॥३७॥
जन्ममरणांमाजिले संधी । आणिकही थोर दुःख बाधी ।
त्या दुःखाची दुःखसिद्धी । ऐक त्रिशुद्धी सांगेन
॥३८॥
धाडीभेणें पळतां थोर । आडवे नागवती चोर ।
तैसें जन्ममरणांचें अंतर । षड्विकार राखती ॥३९॥
षड्विकारांच्या पतिव्रता । षडूर्मी लागल्या जीविता
।
एवं प्रवृत्तीमाजीं परम व्यथा । सुख सर्वथा असेना
॥४४०॥
कर्मवादियांच्या मतां । जीवु स्वतंत्र कर्मकर्ता
।
म्हणती ते मिथ्या वार्ता । परतंत्रता प्रत्यक्ष
॥४१॥
तत्रापि कर्मणां कर्तुरस्वातन्त्र्यं च लक्ष्यते
।
भोक्तुश्च दुःखसुखयोः कोन्वर्थो विवशं भजेत्
॥ १७ ॥
जीवासी असती स्वतंत्रता । तरी तो दुःखभोग न भोगिता
।
सदा सुखीचि असता । पापें न करिता अळुमाळु ॥४२॥
जीवु बापुडें सदा दीन । कर्में करूनि कर्माधीन ।
कर्मफळदाता तो भिन्न । सुखदुःखें जाण तो भोगवी ॥४३॥
यालागीं ईश्वराची सत्ता । तो करमफळाचा दाता ।
जीवु सुखदुःखांचा भोक्ता । स्वतंत्रता त्या नाहीं
॥४४॥
ऐसें लक्षितां लक्षण । जीवु तितका पराधीन ।
पराधीनपणें जाण । भोगी दारुण सुखदुःख ॥४५॥
मजलागीं दुःख होआवें । ऐसें कोणी भावीना जीवें
।
न वांछितां दुःख पावे । येणें न संभवे स्वतंत्रता
॥४६॥
श्रुतिस्मृतींतें विचारितां । जीवासी नाहीं स्वतंत्रता
।
पराधीनपणें वर्ततां । भोगी अप्रार्थितां सुखदुःख
॥४७॥
वादी परिहार करिती । साङ्ग कर्म जे नेणती ।
ते ते जीव दुःखी होती । सुख पावती कर्मज्ञ ॥४८॥
जे सदाचार श्रोत्री । जे याज्ञिक अग्निहोत्री ।
जे उभयलोकव्यापारी । साङ्ग करी कर्मातें ॥४९॥
जे अविकळ अव्यंग । कर्में करूनियां साङ्ग ।
उभय लोकीं सुखभोग । कर्मयोग भोगिती ॥४५०॥
कर्मीं ज्याची योग्यता । तो सुखभोगाचा भोक्ता ।
हेंहि न घडे गा सर्वथा । ऐक आतां सांगेन ॥५१॥
न देहिनां सुखं किञ्चिद् विद्यते विदुषामपि ।
तथा च दुःखं मूढानां वृथाहङ्करणं परम् ॥ १८ ॥
कर्माचे जे तत्त्वतां ज्ञाते । तेही दुःखी देखों
येथें ।
सुखी देखिजे मूर्खातें । जे कर्मातें नातळती ॥५२॥
चुकोनि यज्ञपुरुषा अच्युतातें । अग्निहोत्री करिती
यागातें ।
तें स्वकर्मचि त्यांचें त्यांतें । विपरीतार्थें
फळतसे ॥५३॥
अग्नि तो तंव स्वरूप माझें । श्रुतिमंत्र ते तंव
माझीं बीजें ।
आणि होमद्रव्य जें जें । तेंही माझें स्वरूप ॥५४॥
ऐशिया मज सर्वगतातें । नास्तिक्य देवोनि निजचित्तें
।
अनीश्वरवादी करिती यागातें । तोचि त्यांतें बद्धक
॥५५॥
स्रुक स्रुवा आणि प्रणीतापात्र । मांडूं शिकले
कर्मतंत्र ।
मज निजात्मयाचें चुकलें सूत्र । तेणेंचि अपवित्र
तो यागु ॥५६॥
सकळ हें सर्वमुखीं । मज अर्पितसे यज्ञपुरुखीं ।
हें न मनिजे याज्ञिकीं । बुद्धी अल्प कीं सकाम ॥५७॥
मज न अर्पितां जें सुकृत । तेंचि जाण दुःख दुरित
।
विषा नांव अमृत म्हणत । तैसें सुकृत सकाम ॥५८॥
मातें न पवतां जो स्वर्ग । तो जाणावा उपसर्ग ।
तेथींचा भोग तो महारोग । मूढ उद्योग याज्ञिकां ॥५९॥
कर्मीं कर्म विगुण होत । तेथ स्मरावा मी अच्युत ।
नामें न्यून तें संपूर्ण होत । हें सामर्थ्य नामाचें
॥४६०॥
तो मी अंगें आपण । याज्ञिकां मागों गेलों अन्न ।
मज नेदितीच ते ब्राह्मण । कर्मठपण तें कर्माचें
॥६१॥
मज यज्ञपुरुषातें सांडून । करिती इंद्रादिकांचे
भजन ।
ते इंद्रादिक मजअधीन । कर्मवैगुण्य हें त्यांसी
॥६२॥
जे कर्म न करिती कृष्णार्पण । त्यांचें मळिण प्राक्तन
।
तेणें इहलोकीं दरिद्रता जाण । पडे विघ्न परलोकीं
॥६३॥
चुकवूनियां निजमुख । सर्वांगीं खिरीसाकरेचा देख
।
लेपु देतां न वचे भूक । अधिक दुःख तेणें होय ॥६४॥
तैसें मज चुकवूनि यज्ञपति । जे यागातें आचरती ।
बाळविधवे गर्भप्राप्ती । तैशीं फळें येती त्या
यागा ॥६५॥
कर्मउद्देशें द्रव्य मागतां । यज्ञफळ ने द्रव्यदाता
।
याज्ञिक तो राहे रिता । मी कर्ता हा अभिमानु ॥६६॥
जैसा चाटू खिरीआंतु । चाटुवेंचि खिरी वाढिजेतु
।
चाटू खरकटल्या सांडितु । भोक्ते भोगितु परमान्न
॥६७॥
सरस ऊंस घालिजे घाणा । रस पिळूनि भरे भाणा ।
रिता चोपटीं करकरी घाणा । ते गती जाणा याज्ञिकां
॥६८॥
तैसे याज्ञिक यज्ञ आचरत । द्रव्यदात्यासी तें फल
होत ।
पशुहिंसा याज्ञिकां प्राप्त । दोषी होत अभिमानें
॥६९॥
एवं कर्मकुशळ याज्ञिक । यापरी ते भोगिती दुःख ।
कर्म नेणती जे मूर्ख । ते परम सुख भोगिती ॥४७०॥
नेणती कर्माच्या घडामोडी । परी माझी श्रद्धा पोटीं
गाढी ।
तेणें उल्लंघोनि दुःखकोडी । निजात्मगोडी भोगिती
॥७१॥
कर्मीं कर्मादरु नेणत । माझ्या ठायीं श्रद्धायुक्त
।
भाळे भोळे माझे भक्त । सुख अनंत पावले ॥७२॥
काय कर्म केलें गोपाळीं । जे अखंड मजसवें गोकुळीं
।
भोगिली निजसुखनव्हाळी । करोनि होळी कर्मांची ॥७३॥
पाहतां गोपिकांचें कर्म । कर्ममार्गीं निंद्य धर्म
।
पावल्या माझें परम धाम । जीवीं पुरुषोत्तम आवडला
॥७४॥
खग-मृग-गो-सर्पादि समस्त । माझे निजपदीं झाले प्राप्त
।
याज्ञिकां कर्माभिमान बहुत । दुःख भोगित निजकर्में
॥७५॥
केवळ कर्मठ कर्मजड । आम्ही सर्वज्ञ ज्ञाते दृढ ।
हा अभिमान धरिती मूढ । दुःख वाड तयांसी ॥७६॥
दीपीं पतंगा मरण देख । तो उडी घालितां मानी सुख ।
तैसें कर्मठां कर्म केवळ दुःख । मानिती सुख अभिमानें
॥७७॥
अभिमानेंचि सर्वथा । नसती जीवासी म्हणे स्वतंत्रता
।
तेंही न घडे विचारितां । ऐक आतां सांगेन ॥७८॥
यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदुःखयोः ।
तेऽप्यद्धा न विदुर्योगं मृत्युर्न प्रभवेद्
यथा ॥ १९ ॥
दुःख निरसूनि सुखप्राप्ती । यालागीं कर्मे आचरती
।
कर्मवादी ज्ञाते म्हणविती । तेही नेणती दुःखनाशु
॥७९॥
कर्में करितां नाशु नोहे । ऐसें दुःख कोण आहे ।
पुसशील तरी पाहें । यथान्वयें सांगेन ॥४८०॥
मरणांवरतें दुःख चढे । ऐसें दुःख तंव नाहीं पुढें
।
तें निवारूं नेणती बापुडे । अति बळ गाढें मृत्युचें
॥८१॥
आंतु घालितां हातु पोळे । तेणें उन्हवणेंन घर न जळे
।
तैसा कर्में मृत्यु न टळे । प्रबळबळें अनिवार ॥८२॥
मारिता मृत्यु जेणें मारिजे । तो उपावो कर्मठीं
नेणिजे ।
कर्मांमाजी जेणें असिजे । अचुक पाविजे तेणें मृत्यु
॥८३॥
अंतीं येईल मरणदुःख । जंव जीजे तंव भोगिजेल सुख
।
हें बोलेणे बोलती मूर्ख । जितां सुख त्यां कैंचें
॥८४॥
कोऽन्वर्थः सुखयत्येनं कामो वा मृत्युरन्तिके
।
आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव न तुष्टिदः ॥ २० ॥
जितांही सुखाची वार्ता । कर्मठां नाहीं सर्वथा
।
तेही सांगेन मी कथा । ऐक आतां उद्धवा ॥८५॥
विखे रांधिलें मिष्टान्न । तें गोड न म्हणती सज्ञान
।
पुढें देखोनियां मरण । निःशेष तें अन्न सांडिती
॥८६॥
आगी लागलिये घरीं । क्षण न राहिजे चतुरीं ।
मरण नादळतां उरी । सांडूनि दूरी पळताति ॥८७॥
धाडी आल्या निजद्वारीं । गोड न लगे साखरखिरी ।
तैसा मृत्यु जाणितलिया शरीरीं । विषयाकारीं सुख
कैंचें ॥८८॥
दाढीसी लागलिया आगी । तो शृंगारु न मनी मुखालागीं
।
तैसा नीच नवा मृत्यु अंगीं । विषयसंगीं सुख कैंचें
॥८९॥
उठिल्या मरणान्त व्यथा । जन धन अन्न आणि कांता ।
सुख नेदितीच सर्वथा । झालीं वृथा समूळ ॥४९०॥
अंतकाळीं स्त्री धन । झालीं दुःखासीच कारण ।
त्यांसी सांडूनि न निघती प्राण । तळमळी जाण प्राणांतीं
॥९१॥
जैसा सुळीं द्यावया जो नेइजे । त्यासी नाना समारंभु
कीजे ।
मुखीं घालिती पंचखाजें । तेणें तो नव्हिजे सुखिया
कीं ॥९२॥
तैसें संमुख असतां मरण । विषयसुखें सुखावे कोण ।
विषय त्यागिती सज्ञान । मूर्खासी जाण आसक्ती ॥९३॥
देहदुःखाची अर्धघडी । नाशी विषयसुखाची कोडी ।
विषयालागीं शिणती वेडीं । अविनाश गोडी निर्विषयीं
॥९४॥
एवं या लोकांच्या ठायीं । सुख सर्वथैव नाहीं ।
लोकांतरीं म्हणती कांही । न घडे तेंही उद्धवा ॥९५॥
श्रुतं च दृष्टवद् दुष्टं स्पर्धासूयात्ययव्ययैः
।
बह्वन्तरायकामत्वात् कृषिवच्चापि निष्फलम्
॥ २१ ॥
जैसा देखिला हा लोक । तैसाचि श्रुत स्वर्गादिक ।
अनादि दोषयुक्त देख । सदोष मूर्ख वांछिती ॥९६॥
स्वर्गीं म्हणसी दोष कोण । ऐक तयांचें लक्षण ।
स्पर्धा असूया नाश जाण । तप क्षीण दिविभोगें ॥९७॥
तपसंपत्ति समान पाही । स्पर्धा मांडी त्याच्या
ठायीं ।
मज समान भोगु पाही । तैं सुख नाहीं मानसीं ॥९८॥
आपणाहोनि अधिक पदीं । त्यासी दोष आरोपोनि निंदी
।
तेथही ऐसी विषमबुद्धी । सुख त्रिशुद्धी तेथें कैंचें
॥९९॥
यालागीं स्वर्गभोगें जें सुख । सकळां सारिखें नाहीं
देख ।
तपानुसारें न्यूनाधिक । भोगिती लोक निजकर्में ॥५००॥
एक उर्वशी भोगूं लागला । एक काळी विद्रूप पावला ।
भोगें तपक्षयो झाला । नाशु आला अनिवार ॥१॥
जंव जंव स्वर्गभोग भोगिती । तंव तंव तपाची क्षीणशक्ती
।
तपक्षयें क्षया जाती । नाशु पावती स्वर्गस्थ ॥२॥
स्वर्गप्राप्तीचिये विधी । कर्में करितां विघ्न
बाधी ।
तेणें नव्हे स्वर्गसिद्धी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा
॥३॥
जें गर्भींच सटवलें । त्याचें बारसे न वचे केलें
।
तेवीं कर्मींचि विघ्न उद्भवलें । पावणें ठेलें
स्वर्गाचें ॥४॥
म्हणसी विघ्न करी कोण । कर्म करितां होय विगुण ।
तें कर्मचि कर्मासि जाण । विघ्न दारुण उपजवी ॥५॥
कर्मचि कर्मासी साधक । कर्मचि कर्मासी बाधक ।
कर्मचि कर्मासी मोचक । हें नेणोनि लोक गुंतले ॥६॥
काम्य कर्मी विघ्न विचित्र । देश काळ मंत्र तंत्र
।
द्रव्य दक्षिणा विधि पात्र । शुद्धि सर्वत्र पाहिजे
॥७॥
जैसे क्षयरोगाचे रोगियासी । अल्प कुपथ्य बाधी त्यासी
।
तैसे जाण काम्य कर्मासी । अल्पदोषी सविघ्न ॥८॥
प्रचंड दुधाचें भांडें । माजीं थेंबु एकु कांजी
पडे ।
तेणें दहीं दूध ना तूप जोडे । करी खवडे दुधाचे ॥९॥
तैसें काम्य कर्म जाण । अल्पही होतां विगुण ।
फळ नव्हे परी दारुण । तें कर्मचि विघ्न उपजवी ॥५१०॥
कष्टोनियां बारा मासीं । जैसा कृषीवळु करी कृषी
।
त्याच्या फलाआड विघ्नें कैशीं । केल्या कष्टासी
नाशक ॥११॥
भूमि शुद्ध शुद्ध बीज । काळीं पर्जन्य कर्ता निरुज
।
उपकरण सामग्रीसमाज । पहिलें हें वोज पाहिजे ॥१२॥
पेरणी झालियापाठीं । देखणें राखणें कूपकांटी ।
सोंकरावें आवशीं पाहाटीं । आळसु पोटीं सांडूनी
॥१३॥
पीक येतयेतां कणशीं । आभाळें हिंसळा पडे त्यासी
।
कां कान्ही पडे पिकासी । घाली शेतासी निंदणें ॥१४॥
गर्वाचा तांबारा पडे । कां अहंतेचा रोग पडे ।
कीं अधर्माची आळी वाढे । पीक बुडें तेणेंही ॥१५॥
सबळ सोंकरणें न घडी । तरी आशेतृष्णेच्या भोरडी ।
कीजे पिकाची ओरबडी । दाणा बुडीं उरेना ॥१६॥
दंभाची घांटी पडिल्या ठायीं । घांटा दिसे परी दाणा
नाहीं ।
कामक्रोधांच्या उंदरीं पाहीं । मूळाच्या ठायीं
करांडिलें ॥१७॥
आल्या विकल्पाची धाडी । शेतामाजीं नुरे काडी ।
कुवासना टोळांची पडे उडी । समूळ सशेंडी खुराट ॥१८॥
एवं कृषीवळाचे परी । सकामासी विघ्नें भारी ।
फळ अंतरलें दूरी । विघ्नसागरीं बुडाले ॥१९॥
स्वर्ग एकु याज्ञिक बहुत । यागीं देव विघ्नें करित
।
मुख्य इंद्रचि विघ्ना प्रवर्तत । स्वर्ग राखत निजभोग
॥५२०॥
एकी वेश्या एकी राती । येथ सकाम बहुत येती ।
ते जैसे कलहो करिती । तैशी गती याज्ञिकां ॥२१॥
कां शुनि जैसी ऋतुस्त्नात । तिसी भोगूं येती श्वान
बहुत ।
परस्परें गुरगुरित । तैसा स्वर्ग भोगत सकाम ॥२२॥
तेथ ज्यासी भोग घडे । भोगूं जातां अडकोनि पडे ।
भंडिमा होये जगापुढें । सज्ञान तोंडें थुंकिती
॥२३॥
जिचें भोगूं जाय सुख । अडकल्या ते होय विमुख ।
मैथुनद्वारें गुंतल्या देख । थुंकिती लोक मुखामुखीं
॥२४॥
तैशी याज्ञिकां स्वर्गप्राप्ती । भोगें होय तपच्युति
।
स्वर्गभोगीं गुंतली आसक्ती । विमुख पडती इहलोकीं
॥२५॥
एवं कृषीवळाचिया परी । स्वर्गप्राप्तीसी विघ्नें
भारी ।
केले कष्ट वृथा करी । भोगु कैशापरी घडेल ॥२६॥
एक म्हणती कर्मकुशळ । आम्ही कर्म हो नेदूं विकळ ।
अच्छिद्र साधूनि सकळ । स्वर्गसुखफळ भोगूं ॥२७॥
उद्धवा ऐसेंही न घडे । तें मी सांगेन तुज पुढें ।
पंचश्लोकीं फाडोवाडें । विशद निवाडें परियेसीं
॥२८॥
अन्तरायैरविहितो यदि धर्मः स्वनुष्ठितः ।
तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तच्छृणु ॥ २२
॥
जेणें अंतराय न पवती । ऐशीं अच्छिद्र कर्में नव्हतीं
।
जरी झालीं दैवगतीं । तरी स्थान प्राप्ती ते नश्वर
॥२९॥
कर्में ज्या स्थानाप्रति जाये । तेथ गेलिया जें
जें लाहे ।
तें तें सांगेन मी पाहें । सावध होयें उद्धवा ॥५३०॥
इष्ट्वेह देवता यज्ञैः स्वर्लोकं याति याज्ञिकः
।
भुञ्जीत देववत् तत्र भोगान् दिव्यान् निजार्जितान्
॥ २३ ॥
पावोनि कर्मभूमि उत्तम । वर्णवरिष्ठ ब्राह्मणजन्म
।
ज्योतिष्टोमादिक करिती कर्म । नित्य काम्य अग्निहोत्र
॥३१॥
त्रयीविद्या जाणती सकळ । कर्मकलापीं अतिकुशळ ।
ऐसे सज्ञान मूर्ख केवळ । स्वर्गफळ वांछिती ॥३२॥
जेणें पुण्यें मी न जोडें । तें पुण्य म्हणतां वाचा
रडे ।
याज्ञिक विषयासक्त गाढे । स्वर्गभोगाकडे धांविन्नले
॥३३॥
यजूनि इंद्रादि देवासी । जेणें अंतर पडे मजसी ।
त्या पावले स्वर्गलोकासी । दिव्य भोगांसी भोगावया
॥३४॥
बहुतीं चघळिलें जुनें हाड । तें श्वान स्वलाळा करी
गोड ।
तैसें याज्ञिकां स्वर्गकोड । स्वपुण्यें गोड करिताति
॥३५॥
कां स्मशानबळींचें अन्न । कलहें श्वानशेष खाय श्वान
।
तैसाचि स्वर्गभोग जाण । शेष भाजन बहुतांचे ॥३६॥
गांठीचें वेंचून शुद्ध सुकृत । उच्छिष्ट भोग विकत
घेत ।
याज्ञिक पवित्र म्हणवित । मोलें सेवित बहुशेष ॥३७॥
केवळ वायसाचें मांस । तेंही श्वानमुखींचे शेष ।
मोलें न मिळेचि बहुवस । तैसी रसकस याज्ञिकां ॥३८॥
स्वर्ग उच्छिष्ट बहुतांचें । त्यासी मोल वेंचे
अतिकष्टांचें ।
तेंही न मिळेचि धणीचें । भय पतनाचें अहर्निशीं ॥३९॥
स्वर्गभोग भोगिती देव । तेही म्हणताति आम्ही निर्दैव
।
याज्ञिकांठायीं थोर हांव । दिव्य वैभवभोगार्थ ॥५४०॥
एवं झालिया स्वर्गप्राप्ती । तेथ जे जे भोग भोगती
।
ते मी सांगेन तुजप्रती । ऐक निश्चितीं उद्धवा ॥४१॥
स्वर्गीं समान भोगु समस्तां । नाही जाण गा सर्वथा
।
ज्यासी जैसी पुण्यअवस्था । तैशी प्राप्तता तयासी
॥४२॥
स्वपुण्योपचिते शुभ्रे विमान उपगीयते ।
गन्धर्वैर्विहरन् मध्ये देवीनां हृद्यवेषधृक्
॥ २४ ॥
आपुले पुण्याचेनि मोलें । चंद्रप्रभ विमान आलें
।
त्यामाजीं आरूढले । भोगूं लागले दिव्य भोगु ॥४३॥
तेथें दिव्य देहाची प्राप्ती । मनोहर वेषातें धरिती
।
अतिमधुर गंधर्व गाती । स्वेच्छा क्रिडती स्त्रियांसीं
॥४४॥
त्या स्वर्गींच्या स्वर्गांगना । देखतां भुली पडिली
मना ।
त्यांचेनि छंदें जाणा । नाना स्थानां क्रीडतु ॥४५॥
स्त्रीभिः कामगयानेन किङ्किनीजालमालिना ।
क्रीडन् न वेदात्मपातं सुराक्रीडेषु निर्वृतः
॥ २५ ॥
त्या स्त्रियांसमवेत आपण । विमानीं करोनि आरोहण
।
स्वेच्छागामी गमन । शोभे विमान तें कैसें ॥४६॥
घंटाघंटिका-जाळमाळा । क्षुद्रघंटिका रत्नमेखळा
।
किंकिणी लाविलिया सकळा । विमानलीळा विचित्र ॥४७॥
इच्छिल्या ठाया ने विमाना । चैत्रवना कां नंदनवना
।
भोगावया स्वर्गांगना । आसक्त जाणा झालासे ॥४८॥
वनीं सुमनांचे संभार । पराग उधळत सुंदर ।
कोकिळांचे मधुर स्वर । झणत्कार भ्रमरांचे ॥४९॥
मंद सुगंध सुशीतळ । झळकतसे मलयानिळ ।
स्वर्गांगनांसी गदारोळ । कामसुकाळ सकामां ॥५५०॥
आगी कापुरा होतां भेटी । एकवेळे भडका उठी ।
तैसें पुण्य वेंचलें उठाउठी । भोगासाठीं सकामां
॥५१॥
मज पतन होईल येथ । भोग जातील समस्त ।
हेंही नाठवी त्याचें चित्त । कामासक्त झालासे ॥५२॥
दीपासी देतां आलिंगन । पतंगा नाठवे निजमरण ।
तैसें नाठवे आत्मपतन । भोगी मन विगुंतलें ॥५३॥
तावत् प्रमोदते स्वर्गे यावत् पुण्यं समाप्यते
।
क्षीणपुण्यः पतत्यर्वाग् अनिच्छन् कालचालितः
॥ २६ ॥
जंव असे पुण्यसंपत्ती । तंव स्वर्गभोग भोगिती ।
क्षीण झाल्या पुण्यशक्ती । पतन पावती तत्काळ ॥५४॥
जंववरी गांठीं असे धन । तंववरी वेश्येचें सौजन्य
।
निःशेष वेंचल्या धन । मुख परतोन पाहेना ॥५५॥
तैशीच स्वर्गीची वस्ती । निजपुण्यें भोग भोगिती
।
पुण्यक्षयें क्षया जाती । पतन पावती अनिच्छा ॥५६॥
कष्ट करूनियां याज्ञिकीं । स्वर्गु साधिला होआवया
सुखी ।
ते झालेचि परम दुःखी । पतन अधोमुखीं पावले ॥५७॥
उडालें स्वर्गभोगांचे सुख । आलें गर्भवासाचें दुःख
।
जळो सकामाचें सुख । ठकले याज्ञिक सुखलोभें ॥५८॥
उद्धवा जे म्हणती स्वर्गसुख । ते या रीतीं पावले
दुःख ।
स्वर्गसुख मानिती मूर्ख । नव्हे निर्दोख तो मार्गु
॥५९॥
विधियुक्त आचरतां याज्ञिक । पुढती पावले थोर दुःख
।
तरी अविधीनें होईल सुख । झणीं देख म्हणशील ॥५६०॥
येथ कर्ममार्गींची प्रवृत्ती । दों प्रकारें असे
वर्तती ।
एकी विधिरूपें आचरती । दुजी स्थिती अविधीनें ॥६१॥
आतां सांगितली तुजप्रती । ते वेदोक्त विधानस्थिती
।
जे विधीनें स्वर्गप्राप्ती । हे प्रवृत्ती उत्कट
॥६२॥
पुण्यक्षयें स्वर्गपतन । तेंही सांगीतलें कथन ।
आतां अविधीं जें आचरण । तेंही लक्षण परियेसीं ॥६३॥
वेदउल्लंघनें कुमती । कुश्चित जनांचे संगती ।
अप्रवृत्तीची प्रवृत्ती । अधर्मस्थिती अवधारीं
॥६४॥
यद् यद् धर्मरतः सङ्गाद् असतां वाजितेन्द्रियः
।
कामात्मा कृपणो लुब्धः स्त्रैणो भूतविहिंसकः ॥
२७ ॥
सहज प्राणी कामासक्त । प्राप्तकामें अतिलुब्ध होत
।
काम न पवतां दीनचित्त । स्वभावो नित्य जीवांचा ॥६५॥
ऐशिया स्वभावनिष्ठासी । जरी संग होय असंत पुरुषेंसीं
।
तरी रति वाढे अधर्मासी । अकर्मासी प्रवर्ते ॥६६॥
चंचलत्वें मर्कट मन । त्यासी असत्संग-मदिरापान
।
कामवृश्चिकें दंशिलें जाण । तेव्हां वर्तन यद्वातद्वा
॥६७॥
पिशाहातें धेंडेवाळी । दीधल्या तो सर्वत्र जाळी
।
तेवीं असत्संगें करी होळी । स्वधर्म समूळीं जाळिती
॥६८॥
बाळकाहातीं दीधलें शस्त्र । खोंचितां न म्हणे आप
पर ।
छेदी आपुलेंचि शरीर । हितविचार तें नेणे ॥६९॥
जेवीं जानी अवतरे देव्हारा । तिच्या तोंडा नाहीं
वाढावारा ।
कां बहुरूप्याच्या दिगंबरा । नाहीं थारा वैराग्या
॥५७०॥
तैसा असत्संगें खरा । घाली दंभाचा पसारा ।
नाहीं विवेकाचा थारा । कामशास्त्रा प्रवर्ते ॥७१॥
कामशास्त्रें अतिसकाम । कामास्तव योजी अधर्म ।
अधर्मास्तव अकर्म । निंद्य धर्म आचरे ॥७२॥
निंद्य धर्माचा संयोग । यासी मुद्दल लुब्धभोग ।
लुब्धभोगामाजीं चांग । अधर्म साङ्ग सविस्तर ॥७३॥
अधर्म वाढतां उभारा । परद्रव्य आणि परदारा ।
याचिलागीं शरीरा । उपायद्वारा कष्टवी ॥७४॥
अंगनेलागीं अति दीन । स्त्रीध्यानें होय स्त्रैण
।
स्त्री साधावया जाण । भूतहनन आरंभी ॥७५॥
पशूनविधिनाऽऽलभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् ।
नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तमः ॥ २८ ॥
विधि म्हणे तें न करावें । वेदु बोले तें नाइकावें
।
स्मृतिशास्त्र नावडे जीवें । कर्म करावें स्वेच्छा
॥७६॥
जारण मारण उच्चाटन । स्तंभन मोहन वशीकरण ।
असाध्य साधूनि अंजन । करी लावगण स्त्रियांसी ॥७७॥
लोण राई आणि बिबवे । मधुरसीं कालवी आघवे ।
शाबरी मंत्राचेनि वैभवें । होम करूं धांवे तामस
॥७८॥
कर्म करावया अभिचार । मेष जंबूक वानर ।
सरड बेडूक मत्स्य मगर । गीध घार होमिती ॥७९॥
नग्न भैरव वेताळ । झोटिंग पिशाच कंकाळ ।
मारको मेसको मैराळ । भूतें प्रबळ उपासी ॥५८०॥
काळी चिडी टोंकण घारी । काग बक उलूक मारी ।
आवंतूनि काळी मांजरी । शाबरमंत्री होमिती ॥८१॥
वाहत्या घाण्याचें तेल चोरी । प्रदोषसंधीं न्हाये
शनिवारीं ।
शाकिनी डाकिनी मध्यरात्रीं । होमामाझारीं चेतवी
॥८२॥
मद्याचे घट पूर्ण भरी । मातंगीची पूजा करी ।
रुधिर घाली प्रेतयात्रीं । मोहनीमंत्रीं मंत्रूनी
॥८३॥
घेती हळदीची उटी । सेंदूर लाविती ललाटीं ।
काम साधावया हटीं । अंजन कष्टी साधिती ॥८४॥
होमपात्रें करावया तांतडी । समूळ अश्वत्थातें तोडी
।
फळित पुष्पित ओषधी उपडी । आसनाबुडीं घालावया ॥८५॥
बीज जपावया मंत्राचें । वोलें कातडें प्रेताचें
।
आणवी मृगअस्वलांचें । भय पापाचें मानीना ॥८६॥
खेचर भूचर जळचर । जीव पीडिती अपार ।
घेऊनि ब्राह्मणाचें रुधिर । अभिचार आचरती ॥८७॥
गायीब्राह्मणांसी जाण । पीडा करिती दारुण ।
क्षेत्रवित्तदाराहरण । स्वार्थें प्राण घेताति
॥८८॥
देवालयींचें देवलेश । कां शिवालयींचे शिवशेष ।
घेतां न करिती आळस । वासना असोस अधर्मीं ॥८९॥
एवं कर्म करितां ऐसें । तेणें अकर्म कर्मवशें ।
अंधतमीं तो प्रवेशे । जेवीं कां अवसे चंद्रमा ॥५९०॥
अकर्म जाण अतुर्बळी । जीवाचें निजज्ञान छळी ।
अतिमूढ करूनि ते काळीं । निरयकल्लोळीं घालित ॥९१॥
ते नरकींची नवल कथा । कोटि वर्षें तळीं जातां ।
ठाव न लगे गा सर्वथा । केवीं वरुता येईल ॥९२॥
त्यातें ’अंधतम’ म्हणती । जें देखतां अंध होय वृत्ती
।
निघतां निर्गमु विसरती । नरकीं वसती मूढत्वें ॥९३॥
जंव होय कर्मभोगान्त । तंव नरक भोगी आकल्पान्त ।
मग स्थावरत्व पावत । वृक्ष होत कां पाषाण ॥९४॥
ऐशी अवस्था गाढमूढ । केवळ जाड्य झालें जड ।
स्वप्नीं सुख नेणती गोड । दुःख दुर्वाड भोगिती ॥९५॥
एवं अधर्मवृत्तीं वर्ततां । सुखलेश न लभे सर्वथा
।
दुःख अनिवार भोगितां । निर्गमता त्यां नाहीं ॥९६॥
कर्माणि दुःखोदर्काणि कुर्वन् देहेन तैः पुनः
।
देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिणः ॥ २९ ॥
ऐकें बापा उद्धवा । मरणधर्मात्मका जीवा ।
सुख न भेटे त्याच्या भावा । दुःखप्रभवामाजीं वासु
॥९७॥
नरदेहा येवोनि केवळ । क्रूर कर्में करिती प्रबळ
।
ज्यांसी उत्तरोत्तर दुःखफळ । यातना सबळ भोगवी ॥९८॥
मरमरों दुःख भोगी दारुण । उपजोनि कर्में करी हीन
।
दुःखावर्तीं पडे जाण । आपणिया आपण घातक ॥९९॥
जे संतचरणीं विमुख । त्यांसी स्वप्नींहि नाहीं
सुख ।
क्रूर कर्में करी कामुक । चढतें दुःख सकामा ॥६००॥
एवं प्रवृत्तीमाजीं असतां । सकाम कर्में आचरतां
।
सविधि कर्में करितां । दुःख सर्वथा अनिवार ॥१॥
सविधि काम्यें स्वर्गपतन । अविधि काम्यें नरक दारुण
।
एवं प्रवृतीमाजीं जाण । सुख कोण सकामा ॥२॥
म्हणशी लोकपाळांच्या ठायीं । नित्य सुख असेल पाहीं
।
त्यांसी जन्ममरण नाहीं । अमरत्व आम्हींही साधावें
॥३॥
लोकपाळांचे नित्य लोक । लोकपाळही नित्य देख ।
तेथें असेल नित्य सुख । ऐसें मूर्ख कल्पिती ॥४॥
लोकानां लोकपालानां मद् भयं कल्पजीविनाम् ।
ब्रह्मणोऽपि भयं मत्तो द्विपरार्धपरायुषः ॥ ३०
॥
लोकपाळामाजीं अमरेंद्र । मरुद्गणांचा राजा इंद्र
।
ज्यासी मानिती सूर्यचंद्र । वरुण कुबेर यमादि ॥५॥
ज्या अमरावती सिंहासन । ऐरावताचें आरोहण ।
उच्चैःश्रवा अश्व जाण । पुढें आपण खोलणिये ॥६॥
ज्यासी उर्वशी भोगपत्नी । रंभामुख्य विलासिनी
।
जेथ तिलोत्तमा नाचणी । चिंतामणी लोळती ॥७॥
अष्टमासिद्धींचीं भांडारें । रत्नजडित धवळारें
।
मर्गजाचे डोल्हारे । सुवर्णसूत्रें लाविले ॥८॥
वैदूर्याचे शाहाडे । कामधेनूंचे वाडे ।
कल्पद्रुमांचे मांदोडे । चहूंकडे शोभती ॥९॥
लोकपाळ आज्ञेचे । सुरसेना सैन्य ज्याचें ।
एवढें ऐश्वर्य जयाचें । राज्य स्वर्गीचें भोगित
॥६१०॥
त्यासी माझी काळशक्ती । ब्रह्मयाचे दिनांतीं ।
चौदा इंद्र क्षया जाती । येरांची गति कायशी ॥१॥
ब्रह्मायु म्हणती समता । जो द्विपरार्ध आयुष्यवंता
।
जंव न पवे माझी काळसत्ता । तंव श्लाघ्यता आयुष्याची
॥१२॥
ज्यासी अग्रपूजेची मान्यता । जो लोकलोकपाळांचा
कर्ता ।
त्या ब्रह्मयासी माझी काळसत्ता । ग्रासी सर्वथा
सलोकें ॥१३॥
मी काळात्मा दंडधरु । शास्ता नियंता ईश्वरु ।
अंतर्यामी सर्वेश्वरु । अतिदुर्धरु व्यापकु ॥१४॥
माझा काळक्षोभ दारुण । त्यातें आवरूं शके कोण ।
धर्मअर्थकामें जाण । निवारण त्या नव्हे ॥१५॥
प्रळयकर्त्या महाकाळासी । माझी काळसत्ता ग्रासी
।
माझें महाभय सर्वांसी । लोकपाळांसी सुख कैंचें
॥१६॥
लवनिमेष-पळपळें । माझेनि भयें सूर्य चळे ।
माझेनि भयें प्राण खेळे । वायु चळे माझेनि भेणें
॥१७॥
माझे आज्ञेवरी अग्नि जाण । वसवीतसे जठरस्थान ।
मद्भयें नव्हे अधिक न्यून । पचवी अन्न चतुर्विध
॥१८॥
यथाकाळीं पर्जन्यधारीं । इंद्र वर्षे मद्भयेंकरीं
।
मृत्यु स्वकाळें प्रळय करी । भय भारी त्या माझें
॥१९॥
माझेनि भयेंकरीं देखा । समुद्र नोलांडी निजरेखा
।
माझिया भयाची थोर शंका । तिंही लोकां कांपवी ॥६२०॥
तिंही लोकांचा शास्ता । ईश्वर तो मी नियंता ।
येणें कर्मजडाची वार्ता । अनीश्वरता छेदिली ॥२१॥
प्रवृत्तीसी अनर्थता । मागां दाविली तत्त्वतां
।
वैराग्य स्थापिलें सदृढता । निवृत्ति सर्वथा अतिश्रेष्ठ
॥२२॥
आपुल्या ऐश्वर्याच्या आविष्कारें । साधूनि ईश्वरत्व
केलें खरें ।
मीमांसकमत-निराकारें । निरूपण पुढारें चालवी ॥२३॥
मीमांसकमतवार्ता । बोलिले जीवासी अनेकता ।
तोचि कर्ता आणि भोक्ता । हेचि सर्वथा निराकारी ॥२४॥
गुणाः सृजन्ति कर्माणि गुणोऽनुसृजते गुणान् ।
जीवस्तु गुणसंयुक्तो भुङ्क्ते कर्मफलान्यसौ
॥ ३१ ॥
कृष्ण म्हणे उद्धवातें । एकादश इंद्रियें समस्तें
।
करिती नानाविध कर्मांतें । आत्मा तो येथें सर्वसाक्षी
॥२५॥
दीपु उजळलिया घरीं । लोक वर्तती व्यापारीं ।
तो नेमी ना निवारी । तैशापरी जीवु येथें ॥२६॥
जीवु प्रेरोनि इंद्रियांतें । म्हणाल करवितसे कर्मांतें
।
जेवीं कुर्हाडी घेऊनि हातें । छेदी वृक्षातें
कृषीवळु ॥२७॥
ऐशी इंद्रियांची प्रेरकता । जीवासी न घडे सर्वथा
।
ते न घडायाची ऐक कथा । तुज तत्त्वतं सांगेन ॥२८॥
इंद्रियां कर्मीं प्रेरण । करिते सत्त्वादिक गुण
।
जीवु उभयसाक्षी जाण । कर्मकारण त्या नाहीं ॥२९॥
अंगें नातळतां आपण । चुंबक संनिधिमात्रें कारण
।
अचेतन लोहा करी चळण । तैसा जाण जीव येथें ॥६३०॥
कां उगवल्या दिवाकर । सुष्टुदुष्टु लोकव्यापार
।
तो सूर्यासी नातळे कर्मभार । साक्षी साचार कर्मांचा
॥३१॥
तैसी जीवासी कर्तव्यता । सत्य नाहीं गा सर्वथा ।
दिसे जें कांहीं आपाततां । ते आध्यासिकता मिथ्यात्वें
॥३२॥
कवळें अध्यासिला डोळा । तो चंद्रमा देखे पिंवळा
।
तेवीं आत्मा कर्ता भासे स्थूळा । केवळ निश्चळा नेणती
॥३३॥
सवेग चालतां आभाळें । बाळें म्हणती चंद्रमा पळे
।
तेवीं आत्मा कर्ता मानिती स्थूळें । उपाधिमेळें
अध्यासु ॥३४॥
देह मी कर्म माझें । हें आत्मेनि स्वप्नीं नेणिजे
।
मृगजळीं बुडाले राजे । सत्य मानिजे तैसें हें ॥३५॥
एवं आत्म्यासी कर्तव्यता । सत्य नाहीं गा सर्वथा
।
त्यासी म्हणताती फळभोक्ता । तेही वार्ता मिथ्यात्वें
॥३६॥
स्वप्नीं जोडिल्या सहस्र गायी । जागृतीं त्यांचें
दुभतें नाहीं ।
आत्मा भोक्ता तैसा पाहीं । उपाधीच्या ठायीं मिथ्यारूपें
॥३७॥
डबकीं प्रतिबिंबला रवी । तो जै तेथील कर्दम सेवी
।
तैं भोक्ता आत्मा देहगांवी । सत्य मानवीं मानावा
॥३८॥
मृगजळामाजिलेनि मत्स्यें । बिंबला चंद्र गिळिजे
आवेशें ।
तैसा आत्मा देहाभिनिवेशें । भोगविशेषें भोगिता
॥३९॥
एवं आत्मा जो भोक्ता । ते सोपाधिक वार्ता ।
उपाधि मिथ्या गा तत्त्वतां । आत्मा भोक्ता कैसेनि
॥६४०॥
आत्मा अकर्ता अभोक्ता । सदृढ साधिलें तत्त्वतां
।
जीवासी बोलिली अनेकता । ते मिथ्या आतां साधितु ॥४१॥
यावत् स्याद् गुणवैषम्यं तावन्नानात्वमात्मनः
।
नानात्वमात्मनो यावत् पारतंत्र्यं तदैव हि ॥ ३२
॥
सत्व-रज-तमांचा । अंतरीं धुमाडू गुणकर्मांचा ।
तंव जीवासी अनेकत्वाचा । आभासु साचा मानला ॥४२॥
अहंकारादि देहपर्यंत । जंव जीवासी मीपण भासत ।
तंव नानात्व मानी सत्य । तें मिथ्या निश्चित उद्धवा
॥४३॥
जैसें आपुलेंचि मुख । आरिसा करी आपणासन्मुख ।
तैसें अविद्यायोगें मायिक । द्वैत देख दाखवी ॥४४॥
आरिशामाजीं आपुला । जो द्वैतप्रभावो स्वयें देखिला
।
तेणें आपण नाहीं द्विधा झाला । मिथ्या भासला आभासु
॥४५॥
तो आभास झालिया समोर । त्रिगुण गुणांचे विकार ।
एकचि दावी नानाकार । दिसे साचार गुणक्षोभें ॥४६॥
जैसें आपुलेंचि मुख केवळ । शस्त्र आदर्श आणि जळ ।
लांब निश्चळ चंचळ । करी प्रबळ विकारी ॥४७॥
एवं त्रिप्रकार कार्यविशेखें । मुखचि देखिजे निजमुखें
।
तैसें तें नानात्व लटिकें । गुणक्षोभकें भासतु
॥४८॥
सूत्रचि विणिलें पटाकारीं । पटावरी तंतूंच्या हारी
।
दिसती तेवीं चराचरीं । नानाकारीं एकुचि ॥४९॥
साकरेचा केला ऊंसु । परी कठिण आंत बाकसु ।
मधील पिळून घ्यावा रसु । हा त्रिगुण दोषु त्या नाहीं
॥६५०॥
तैसा परमात्मा श्रीहरी । अद्वितीय एकु चराचरीं
।
त्यासी अनेकत्वाची परी । सत्त्वादि करी गुणक्षोभु
॥५१॥
जैसा बहुरूपी आपुल्या ठायीं । नाना सोंगें धरी देहीं
।
तितुकीं रूपें त्यासी नाहीं । एकला पाही अद्वैत
॥५२॥
तैसा सच्चिदानंद श्रीहरी । आत्मा एक चराचरीं ।
नांदताहे नानाकारीं । द्वैतामाझारीं अद्वैत ॥५३॥
’अद्वैत’ साधिलें जीवासी । सत्य मानिलें आम्हांसी
।
परी एक आशंका ऐसी । निजमानसीं वर्तत ॥५४॥
तूंचि म्हणसी ’जीव परतंत्र’ । आतां अद्वैतपणें
’स्वतंत्र’ ।
बोलसी बोलणें विचित्र । केवीं साचार मानावें ॥५५॥
अद्वैतपण संपादिसी । माझें भय लोकपाळां म्हणसी
।
हें न मने गा आम्हांसी । अद्वैतासी भय कैंचें’ ॥५६॥
ऐशिया रीतीं उद्धवा । झाल्या संदेहासी रिघावा ।
तो तूं आतळों नेदीं जीवा । ऐक बरवा निर्धारु ॥५७॥
जीवासी उपाधीसी तादात्म्यता । तंव तंव आभासे नानात्मता
।
नानात्वीं परतंत्रता । ईश्वरसत्ता नियामक ॥५८॥
अमित मीनलिया दळ । सेनापतीवीण विकळ ।
आंबा पिकलिया रसाळ । राखण सबळ त्यापासीं ॥५९॥
तैसी जीवासी जंव अनेकता । तंव सृष्टीसी कर्ता हर्ता
नियंता ।
जाण ईश्वरचि सर्वथा । परतंत्रता ते जीवासी ॥६६०॥
अनेकत्वें परतंत्रता । यालागीं ईश्वर नियंता ।
ऐसी देखोनि ईश्वरसत्ता । भय समस्तां जीवांसी ॥६१॥
माझे ईश्वरी सत्तेचे भयें । देखोनि अंतकुही भीताहे
।
इंद्रादिकांचा पाडु काये । भय वाहे विधाता ॥६२॥
माझी अत्यंत प्रळयींची सत्ता । वाजे हरिहरांचे
माथां ।
अनेकत्वाचा संहर्ता । मीचि सर्वथा निजकाळु ॥६३॥
यालागीं अनेकत्व जंव आहे । तंववरी दुस्तर काळभये
।
जेव्हां अनेकत्व नाहीं होये । तेव्हां काळू काये
नाशील ॥६४॥
एवं अनेकत्वाचे माथां । ईश्वरभयाची काळसत्ता ।
अनेकत्वें परतंत्रता । जाण सर्वथा उद्धवा ॥६५॥
तें अनेकत्व जैं जाये । तैं काळ नाहीं मा कैंचें
भये ।
पर नसतां परतंत्र न होये । एकत्वीं आहे स्वानंद ॥६६॥
जेथ द्वैताचा मळु नुठी । ऐक्य देखे सकळ सृष्टीं ।
तेव्हां स्वानंदाचिया कोटी । भोगी उठाउठी निजबोधें
॥६७॥
ज्या सुखाची मर्यादा । देशें काळें न करवे कदा ।
त्या सुखाची सुखसंपदा । भोगिती सदा अद्वैतें ॥६८॥
निजात्मेज्ञानें अलोलिक । दुजेनवीण अद्वैतसुख
।
तें सांडूनि कर्मवादी परम मूर्ख । नाना लोक वांछिती
॥६९॥
मागां कर्मवादी कर्मठ । बोलिले प्रवृत्ति अतिश्रेष्ठ
।
कर्में करूनियां उद्भट । भोग वरिष्ठ भोगावे ॥६७०॥
तेंचि निरसोनि आतां । पुढारीं चालविली कथा ।
उद्धवासी अद्वैतता । दृढ सर्वथा सांगत ॥७१॥
यावदस्यास्वतंत्रत्वं तावदीश्वरतो भयम् ।
य एतत् समुपासीरंस्ते मुह्यन्ति शुचार्पिताः
॥ ३३ ॥
गुणवैषम्य ज्याचे ठायीं । ते नर भोगासक्त पाहीं
।
यागादि कर्में करूनि देहीं । भोगस्थान तिहीं ठाकिलें
॥७२॥
जे जे ठाकूनि गेले लोक । तेथूनि याज्ञिकां पतनधाक
।
तंव दुःखी देखे लोकनायक । अनित्य लोक देखोनि ॥७३॥
पदच्युती लोकच्युती । भोगकर्मे भोगच्युती ।
केले कष्ट वृथा जाती । दुःखी होती निजपतनें ॥७४॥
घायाळा कीजे तरटमार । तैसें ओतप्रोत दुःख फार ।
भंवे जन्ममरणव्यवहार । भोगी अघोर गर्भवास ॥७५॥
राहाटमाळेचे करे । पुढती रिता पुढतीं भरे ।
तैसा अविश्रम फिरे । गर्भद्वारें मरणांतीं ॥७६॥
विंचें खादिल्या दुःखितासी । दाढीसी आग लागे त्यासी
।
तेवीं भोगक्षयें पतितासीं । गर्भवासीं पीडा होय
॥७७॥
लोकांची अनित्यता नेणती । यालागीं परमदुःखी होती
।
कष्टांचें फळ दुःखप्राप्ती । संसारावर्ती अडकले
॥७८॥
केवळ लोक भोग अनित्य । हेंही न घडे गा येथ ।
भोगलोक होत सत्य । तरी अनित्य म्हणावे ॥७९॥
जेवीं दोरीं सर्पाभास । तेवीं लोक चतुर्दश ।
केवळ मायामय विलास । सुखलेश तेथ कैंचा ॥६८०॥
केवळ जें कां मायिक । सत्यामाजीं कैंचें भोगसुख
।
कर्मठ ते केवळ मूर्ख । विषय मायिक वांछिती ॥८१॥
भरलें मृगजळाचें तळें । तेणें जैं पिकती साळीकेळें
।
तैं विषयभोगीं सुख फळें । हें न कळे भ्रांतासी ॥८२॥
जग दुमदुमित भरलें दिसे । तें तूं मायिक म्हणसी कैसें
।
हेंचि कळे अनायासें । तुज मी तैसें सांगेन ॥८३॥
काल आत्माऽऽगमो लोकः स्वभावो धर्म एव च ।
इति मां बहुधा प्राहुर्गुणव्यतिकरे सति ॥ ३४ ॥
केवळ मायामय कल्पित । संसार तो अज्ञानजनित ।
एकातें अनेक म्हणत । चित्तें दुश्चित्त होउनी
॥८४॥
कनकबीजसेवनें जैसें । शहाणें माणूस होय पिसें ।
मग त्यासी नसतेंचि आभासे । ससे मासे गो सर्प ॥८५॥
तैसें मायावशें अतिभ्रांता । नसतें अनेकत्व भासे
चित्ता ।
नभीं गंधर्वनगर पाहतां । दिसे शोभिता पुरदुर्गु
॥८६॥
कां अंधारीं दोरु दिसे डोळां । म्हणे सर्प दंड कीं
सुमनमाळा ।
नाना एकावळी मुक्ताफळां । कोणी अबळा विसरली ॥८७॥
तेवीं निजात्मा मी पुरुषोत्तम । त्या मज नानारूपें
नानाकर्म ।
काळु आत्मा आगम । स्वभावधर्म मज म्हणती ॥८८॥
’काळु’ म्हणती प्रकृतिक्षोभकु । ’आत्मा’ म्हणती
प्रकृतिनियामकु ।
’वेद’ म्हणती कर्मबोधकु । अदृष्टद्योतकु ’धर्म’
म्हणती ॥८९॥
अदृष्ट दृष्ट करूनि भोगविजे । यालागीं ’धर्म तो
म्हणिजे ।
आतां ’स्वभावो’ जेणें बोलिजे । तेंही सहजें परियेसीं
॥६९०॥
आत्मा भोक्ता हा ’स्वभावो’ । जेणें परिणामें देवाधिदेवो
।
इत्यादिका हेतु पहा हो । मजचि ’स्वभावो’ म्हणताति
॥९१॥
अदृष्टाचें फळ नाना लोक । ’लोक’ म्हणावया हेतु हे
देख ।
एवं मज एकातें अनेक । मिथ्या मूर्ख मानिती ॥९२॥
नानारंगांचिया वृत्ती । चित्र लिहिलें यथानिगुती
।
तेंही नानाकारें दिसे भिंतीं । सर्वव्यक्तिद्योतक
॥९३॥
तैसे नानाकार नाना धर्म । नाना नामें नाना कर्म ।
तें मी अवघा आत्माराम । सर्वोत्तम सर्वथा ॥९४॥
मजवेगळा रिता कांहीं । अणुभरी ठाव उरला नाहीं ।
मी सर्वात्मा सर्व देहीं । सर्वगत पाहीं सर्वदा
॥९५॥
जैसे सागरामाजीं तरंग । तैसें मजमाजीं दिसे जग ।
जग नव्हे तें मीचि चांग । सुख अव्यंग मजमाजीं ॥९६॥
मी शुद्ध-बुद्ध-मुक्तस्वभाव । त्या मज नानात्वें
ठेविती नांव ।
उद्धवा ज्यासी जैसा भाव । तैसा मी देव तयासी ॥९७॥
नास्तिक्य वसे ज्याचे ठायीं । त्यासी मी सर्वथा
कोठें नाहीं ।
आस्तिक्यवंतालागीं पाहीं । मी सर्वांठायीं तिष्ठतु
॥९८॥
भावार्थे जो मज जेथें पाहे । त्यासी मी तेव्हांचि
तेथें आहें ।
मज पावावया उपाये । बहुत पाहें न लगती ॥९९॥
मी सर्वात्मा सर्वमत एकु । ऐसा जयाचा भाव निष्टंकु
।
तोचि पढियंता मज एकु । ज्ञानतिलकु तो माझा ॥७००॥
तो आत्मा मी त्याचें देह । मी ध्याता तो माझें ध्येय
।
मी ज्ञाता तो शुद्ध ज्ञेय । ऐसा पढिये तो आम्हां
॥१॥
उद्धवा हे एकात्मताभक्ती । सज्ञान ज्ञातें येणें
भजती ।
तयां मज अभेदप्रीती । तुवांही या रीती भजावें ॥२॥
परमात्मा एक नित्य शुद्ध । त्यासी मायामय संसारबंध
।
मिथ्या जाण देहसंबंध । हा ’निजात्मबोध’ पैं माझा
॥३॥
हा मिथ्यासंबंध पडे जीवासी । आत्मज्ञानें मुक्ति
त्यासी ।
हें मागें बोलिलों तुजपाशीं । तेंचि मतनिरासीं
दृढ केलें ॥४॥
धरोनि श्लोक चौदावा । अंतीं श्लोक चौतिसावा ।
मीमांसकमताचा आघवा । निरासु बरवा येणें केला ॥५॥
एवं निरसोनि मतांतर । अद्वैत स्थापिलें दृढतर ।
हेंचि निजज्ञान साचार । चराचरवरिष्ठ ॥६॥
अद्वैतज्ञान शुद्ध चोख । ऐकोनि उद्धवा जाहलें सुख
।
हृदयीं दाटला जी हरिख । पाहे श्रीमुख कृष्णाचें
॥७॥
चालिलें सात्त्विकाचें भरितें । चित्त विसरलें
चिंतनातें ।
अश्रु लोटले जी तेथें । आपआपणियातें विसरला ॥८॥
उद्धवासी नावेक । पडोनि ठेलें जी टक ।
सावध होऊनियां देख । कृष्णसंमुख तो झाला ॥९॥
अद्वैतभजनें जे भजते । ते भक्त कृष्णासी आवडते ।
तें केवीं प्राप्त होय मातें । यालागीं हरितें पुसतु
॥७१०॥
श्रीउद्धव उवाच ।
गुणेषु वर्तमानोऽपि देहजेष्वनपावृतः ।
गुणैर्न बध्यते देही बध्यते वा कथं विभो ॥ ३५ ॥
उद्धव म्हणे कृष्णनाथा । आत्मा देहामाजीं असतां
।
बंधन पावे जी तत्त्वतां । कीं सर्वथा पावेना ॥११॥
गुण असतां मुक्ति घडे । कीं गुण गेलिया मुक्ति जोडे
।
हेंचि सांगावें मज पुढें । अतिनिवाडें निश्चित
॥१२॥
गुण असतां मुक्ति घडे । हें सर्वथा बोलणें कुडें
।
ज्वर असतां आरोग्य न घडे । वृक्ष न वाढे भिरुंडेंसीं
॥१३॥
बाहीं बांधोनि पाषाण । समुद्रामाजीं तरे कोण ।
तैसें देहीं असतां त्रिगुण । मुक्तपण कैसेनि ॥१४॥
गुण जे रजतमादिक । त्यांचें कार्य देह देख ।
गुणासारिखीं आवश्यक । कर्मे अनेक आचरे ॥१५॥
कर्माचें फळ सुखदुःख । भोगणें पडे गा अचुक ।
गुणांसी मुक्ति न घडे देख । हें ज्ञाते लोक म्हणताति
॥१६॥
गुण गेलिया मुक्ती । हेंही न घडे गा श्रीपती ।
येहीविषयीं विनंती । कृपामूर्ती अवधारीं ॥१७॥
गुणांचें कार्य देहेंद्रियें । ते गुण जाऊनि देह
राहे ।
भूमीविण वृक्ष होये । हें अबद्ध पाहें बोलणें ॥१८॥
कारण जाऊनि कार्य राहे । हें बोलणें घडे काये ।
गुण जातां देहोचि जाये । मुक्त वर्तताहे कैसेनि
॥१९॥
एवं गुण असतां नसतां । मुक्ति न घडे गा सर्वथा ।
येचिविषयीं कृष्णनाथा । तुज मी तत्त्वतां पुसतु
॥७२०॥
आणिक एक जगन्नाथा । तुज मी विनंती करीन आतां ।
गुण आत्म्यासी एकत्रता । न घडे सर्वथा निश्चित ॥२१॥
भरलें मृगजळाचें तळें । चंद्रमा बिंबेना तेणें
जळें ।
तेवीं आत्मा गुणांसी नाकळे । स्वभावें नातळे गुणांतें
॥२२॥
गुण ते अज्ञानाची राती । आत्मा स्वप्रकाश गभस्ती
।
त्यासमोर ते कैंचे येती । मग बाधिती आत्म्यातें
॥२३॥
अंधार सूर्यातें गिळी । काउळा कैलास आतळी ।
बागुल हनुमंतातें सळी । मशक गिळी गजातें ॥२४॥
माशी-पांखें गगन उडे । सगळा मेरु थिल्लरीं बुडे ।
मृगजळीं जैं तारूं पडे । तैं आत्मा सांपडे गुणांत
॥२५॥
जेवीं आकाश नातुडे जाळीं । तेवीं आत्मा नाकळे गुणमेळीं
।
मा सुखदुःखांची नवाळी । गुणकल्लोळीं कां भोगी ॥२६॥
यापरी न घडे गा बद्धता । मा मुक्ताची कायसी कथा ।
कैसेनि बद्धमुक्तव्यवस्था । घडे कृष्णनाथा तें
सांग ॥२७॥
येथ बद्धासी काय कारण । आणि मुक्ताची कोण खूण ।
एवं बद्धमुक्तलक्षण । मज संपूर्ण सांगावें ॥२८॥
कथं वर्तेत विहरेत् कैर्वा ज्ञायेत लक्षणैः ।
किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥ ३६ ॥
आतां बद्धमुक्तांची स्थिती । मज सांगावी श्रीपती
।
कोणें लक्षणें जाणिजेती । दोघे कळती कैसेनि ॥२९॥
पावोनियां विदेहावस्था । देहीं कैसेनि वर्तता ।
वश करूनि गुणातीतता । गुणीं क्रीडता कैसेनि ॥७३०॥
पावोनियां मुक्तदशा । देहीं भोग भोगी कैसा ।
त्यासी त्यागाचा कोण ठसा । हृषीकेशा सांगिजे ॥३१॥
त्याचे निद्रेचें कोण लक्षण । कोण बैसका कोण आसन
।
वस्तु जाणोनि संपूर्ण । गमनागमन त्या कैसें ॥३२॥
ऐशीं मुक्तांची लक्षणें । त्याहोनि बद्धांची विलक्षणें
।
कृपा करोनि नारायणें । मजकारणें सांगिजे ॥३३॥
एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्नं प्रश्नविदां वर ।
नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रमः ॥ ३७ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे
भगवद्-उद्धवसंवादे दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥
या प्रश्नोत्तरांची उत्कंठा । थोर वर्ततसे वैकुंठा
।
प्रश्नवेत्त्यांमाजीं श्रेष्ठा । अतिवरिष्ठा
गोविंदा ॥३४॥
अनादि असे गुणसंबंधु । तेणें आत्मा झाला नित्यबद्धु
।
नित्यमुक्त हा शब्दु । असंबद्धु सर्वथा ॥३५॥
जरी आत्म्यासी नित्यमुक्तता । तरी बोलोंचि नये
बद्धता ।
एकुचि बद्धमुक्त म्हणतां । भ्रम अच्युता वाटत ॥३६॥
आत्मा एकचि तत्त्वतां । त्यासी बद्धता आणि मुक्तता
।
एकासीच दोनी अवस्था । कृष्णनाथा कैसेनि ॥३७॥
तो धाला तोचि भुकेला । जागता तोचि निजेला ।
जो जिता तोचि मेला । सत्यत्व या बोला कैसेनि ॥३८॥
काळें तेंचि धवळें । देखणें तेंचि आंधळें ।
अर्धें तेंचि सगळें । कुहिर्या केळें केवीं होती
॥३९॥
लोण तेंचि अलवणी । कोरडें तें पाणी ।
अतिशीतळ तो दारुण अग्नि । मुकें पुराणीं बोलिगडें
॥७४०॥
लुगडें नागीवपणें लाजाळु । अन्न भुकेलेपणें भुकाळू
।
मुक्तीसी मुक्तीचा दुकाळू । कापूरा परिमळू मिळेना
॥४१॥
तैसे संत तेचि असंत । अद्वैत तेंचि होय द्वैत ।
तेव्हां हित तेंचि अनहित । दिसे प्रस्तुत आम्हांसी
॥४२॥
आत्मा नित्यमुक्त-शुद्ध-बुद्ध । ऐसा तुवांचि मज
केला बोध ।
तो गुणसंगें म्हणसी बद्ध । भ्रमु अगाध येणें मज ॥४३॥
एकासचि बद्धमुक्तता । कैसेनि घडे कृष्णनाथा ।
कृपाळुवा जी अनंता । हें मज तत्त्वतां सांगावें
॥४४॥
म्हणीसी मुक्तीसी आगंतुकता । तेणें मोक्षासि आली
अनित्यता ।
बद्ध आगंतुक म्हणतां । त्यासी सादिता येऊं पाहे
॥४५॥
पूर्वी बद्धचि नव्हता । येथूनि उपजला आतां ।
ऐशी सादिता बोलतां । होइल शास्त्रार्था विरुद्ध
॥४६॥
श्रुतिस्मृतिशास्त्रसिद्ध । अनादि मुक्ती अनादि
बद्ध ।
आत्मा एक अवस्था द्विविध । त्याही विरुद्ध परस्परें
॥४७॥
उठिली बद्धता मुक्तीतें छळी । खवळली मुक्ती बद्धता
गिळी ।
ऐशी विरुद्धता आत्म्याजवळीं । केवीं वनमाळी राहताति
॥४८॥
जैं सांजवेळे भेटे पाहांट । तै विद्या अविद्या होय
एकवट ।
सूर्य अंधाराची बांधे मोट । तैं आत्म्यानिकट अवस्था
॥४९॥
हिंगासी कापुराचा वासु जोडे । तैं अविद्या विद्येमाजीं
पडे ।
ससा सिंहावरी जैं चढे । तैं आत्म्यापुढें अवस्था
॥७५०॥
उद्धव म्हणे कृष्णनाथा । या जैं कळल्या दोनी अवस्था
।
तैंचि मुक्ति आली हाता । मज सर्वथा मानलें ॥५१॥
मग म्हणे श्रीअनंता । विशद सांगाव्या अवस्था ।
म्हणोनि चरणीं ठेविला माथा । मोक्षदाता तूं मज ॥५२॥
सखोल उद्धवाचा प्रश्न । ऐकोनि सुखावला नारायण ।
माझा उद्धवु जाहला सज्ञान । हरिखें जगज्जीवन डोलतु
॥५३॥
परमार्थी अवस्था गाढी । देखोनि प्रश्नाची अतिगोडी
।
उद्धवासी ओंवाळावया आवडीं । जीव कुरवंडी करूं पाहे
॥५४॥
नुल्लंघी भक्ताचें उत्तर । फोडिलें गुह्य ज्ञानभांडार
।
भक्तकृपा जी अपार । हरि साचार तुष्टला ॥५५॥
उद्धवाचा प्रश्न गहन । कृपा द्रवला जगज्जीवन ।
एका विनवी जनार्दन । आनंदघन वोळला ॥५६॥
त्या आनंदाचा महापूरु । शिष्यसरितेसी येईल थोरु
।
तेणें चिद्गंगासागरु । शिष्य सत्वरु ठाकील ॥५७॥
टाकोनियां संसारआस्था । जो लागला भक्तिपंथा ।
तोचि अधिकारी भागवता । परमार्था ग्राहकु ॥५८॥
ज्याचे पोटीं संसारचिंता । तो कथा ऐकतांचि दुश्चिता
।
चित्त चिंती ज्या ज्या अर्था । तो सर्वथा तेथें असे
॥५९॥
चित्त जंव नाहीं सुचित । तंव न कळे श्रीभागवत ।
गुरुवांचूनि श्रीभागवतार्थ । नव्हे प्राप्त प्राण्यासी
॥७६०॥
जो संसारापासोनि विरक्त । गुरुचरणीं अतिअनुरक्त
।
त्यासी फावला एक परमार्थ । फळे भागवत तयासी ॥६१॥
देखतां कृष्णाचें श्रीमुख । उद्धवा नीच नवें समाधिसुख
।
तरी श्रवणाची श्रद्धा अधिक । आवडी देख अनिवार ॥६२॥
जो श्रुतिप्रतिपाद्य चिद्घन । त्या श्रीकृष्णाचें
गुह्य ज्ञान ।
पुढतपुढतीं होआवया श्रवण । करी प्रश्न अतियोग्य
॥६३॥
विद्याअविद्येचा निरासु । श्रीकृष्ण सांगेल परेशु
।
पुढील अध्याय अतिसुरसु । श्रोतां अवकाशु मज द्यावा
॥६४॥
तो कृष्णउद्धवसंवादु । पुढिले कथेचा अतिविनोदु
।
एका जनार्दनीं महाबोधु । परमानंदु प्रकटेल ॥७६५॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धसंवादे
परमहंससंहितायां एकाकारटीकायां दशमोऽध्यायः ॥१०॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ॥३७॥ ओव्या ॥७६५॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय अकरावा
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो सद्गुरु सच्चिद्घन । वर्षताहे स्वानंदजीवन
।
मुमुक्षुमयूरकुूळें जाण । हरिखें उड्डाण करिताति
॥१॥
तो सजल देखोनि मेहो । ’सोहंभावें’ फोडिती टाहो ।
रोमांचपिसीं पसरूनि पहा हो । सत्त्वें लवलाहो नृत्याचा
॥२॥
नाचती स्वानंदाचेनि मेळें । तेणें सर्वांगीं निघाले
डोळे ।
पिसें देखणीं जाहलीं सकळें । तें शिरीं गोपाळें
वाहिलीं ॥३॥
तो मेघ देखोनि संमुख । आर्त चातक पसरिती मुख ।
बिंदुमात्रें पावले सुख । नित्य निर्दोख ते जाहले
॥४॥
आर्ततृषा तत्काळ वोळे । निवाले तेणें स्वानंदजळें
।
मग हरिखाचेनि कल्लोळें । सुखसोहळे भोगिती ॥५॥
सुभूमि देखोनि निर्मळ । जाणोनि वर्षती काळवेळ ।
वर्षों लागले जी प्रबळ । जळकल्लोळ अनिवार ॥६॥
तेणें वोळलेनि कृपाभरें । शिष्यसरितेसी पूरु भरे
।
विकल्पवोसणें एकसुरें । महापूरें वाहविलीं ॥७॥
तेणें प्रवाहनिर्मळजळें । चिदैक्यसागरीं सरिता
मिळे ।
मग समरसोनि तेणें जळें । राहे निश्चळें निजरूपें
॥८॥
वैराग्यराबें शुद्ध केली । पृथ्वी निजवोला वोळली
।
कठिणत्वेंवीण मार्दवा आली । नाही अंकुरली बहुबीजें
॥९॥
अखंड वर्षतां जळमेळीं । वासनेचीं ढेपें विरालीं
।
सद्भावाची वोल जाहली । वाफ लागली बोधाची ॥१०॥
तेथें न पेरतांचि जाण । सहज निजबीजें परिपूर्ण ।
अंकुरली आपणिया आपण । सिद्ध संपूर्ण स्वभावें ॥११॥
ते परम कृपेचिये पुष्टीं । स्वानंदें पिकली समदृष्टी
।
परमानंदें कोंदली सृष्टी । ऐक्यें संवसाटी जीवशिवां
॥१२॥
फिटला दुःखदुष्काळु । पाहला सुखाचा सुकाळु ।
वोळळा सद्गुरु कृपाळु । आनंदकल्लोळु सच्छिष्यां
॥१३॥
वर्षतां निजपर्जन्यधारा । वर्षला नाना अवतार-गारा
।
कार्यानुरूपें तदाकारा । विरोनि निराकारा त्या
होती ॥१४॥
त्या पर्जन्याचा वोसडा । दैवें लागल्या जडामूढां
।
तो सरता होय संतांपुढां । अवचटें शिंतोडा जैं लागे
॥१५॥
तो महामेघ श्रीहरी । सद्गुरुकृपा वोळे जयावरी
।
तोचि धन्य चराचरीं । पूज्य सुरनरीं तो कीजे ॥१६॥
गुरुनामें अति घनवटु । शिष्य तारूनि अति हळुवटु
।
ज्याचा आदि-मध्य-शेवटु । न कळे स्पष्टु वेदांसी ॥१७॥
तो सद्गुरु श्रीजनार्दनु । वोळलासे आनंदघनु ।
तेणें एका एकु केला पावनु । सांडवोनु एकपण ॥१८॥
एक तेंचि अनेक । अनेक तेंचि एक ।
हेंही केलें निष्टंक । स्वबोधें देख बोधोनि ॥१९॥
बोधोनियां निजऐक्यता । ऐक्यें लाविलें भक्तिपंथा
।
मज प्रवर्तविलें श्रीभागवता । निज कथा गावया ॥२०॥
तेचि श्रीभागवतींची कथा । दशमाध्यावो संपतां ।
ते बद्धमुक्तांची व्यवस्था । उद्धवें कृष्णनाथा
पूशिली ॥२१॥
सखोल उद्धवाचा प्रश्न । ऐकोनियां श्रीकृष्ण ।
निजहृदयींचें गुह्यज्ञान । उद्धवासी जाण सांगेल
॥२२॥
येणें प्रश्नोत्तरश्रवणें । उठे जन्ममरणांचे धरणें
।
संसाराचें खत फाडणें । फिटलें लाहणें विषयांचें
॥२३॥
मोक्षमार्गींचे कापडी । साधनीं शिणती बापुडीं ।
तिहीं शीघ्र यावें तांतडी । जिणावया वोढी बंधमोक्षांच्या
॥२४॥
जे कष्टती जपतपसाधनें । शिणती ध्येय-ध्यान-अनुष्ठानें
।
ते ते शीघ्र या विंदानें । ज्ञानाज्ञानें जिणावया
॥२५॥
ऐशी कथा आहे गहन । श्रोतीं व्हावें सावधान ।
एका विनवी जनार्दन । स्वानंदघन तुष्टला ॥२६॥
अकरावे अध्यायीं जाण । इतुकें सांगेल श्रीकृष्ण
।
बद्धमुक्तांचें वैलक्षण्य । आणिक लक्षण साधूचें
॥२७॥
तेणेंच प्रसंगें जाण । सांगेल भक्तीचें लक्षण ।
अकराही पूजेसी अधिष्ठान । इतुकें निरूपण हरि बोले
॥२८॥
श्रीभगवानुवाच ।
बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः ।
गुणस्य मायामूलत्वात् न मे मोक्षो न बन्धनम्
॥ १ ॥
उद्धवा बद्ध-मुक्त-अवस्था । जरी सत्य म्हणसी वस्तुतां
।
तरी न घडे गा सर्वथा । ऐक आतां सांगेन ॥२९॥
बद्ध-मुक्त-अवस्था । माझे स्वरूपीं नाहीं तत्त्वतां
।
हे गुणकार्याची वार्ता । संबंधु तत्त्वतां मज नाहीं
॥३०॥
माझ्या निजस्वरूपाच्या ठायीं । बद्धमुक्तता दोनी
नाहीं ।
बद्धता मुक्तता गुणांच्या ठायीं । आभासे पाहीं
गुणकार्यें ॥३१॥
गुण ते समूळ मायिक । मी गुणातीत अमायिक ।
सत्यासी जैं बाधे लटिक । तैं मृगजळीं लोक बुडाले
॥३२॥
चित्रींचेनि हुताशनें । जैं जाळिजती पुरें पट्टणें
।
कां स्वप्नींचेनि महाधनें । वेव्हारा होणें जागृतीं
॥३३॥
सूर्यासी प्रतिबिंब गिळी । छाया पुरुषातें आकळी
।
समुद्र बुडे मृगजळीं । तैं मज गुणमेळीं बद्धता ॥३४॥
जैं जिभेसी केंसु निघे । जैं तळहातीं वृक्ष लागे
।
डोळ्यांमाजीं पर्वत रिगे । तैं मी गुणसंगें अतिबद्धु
॥३५॥
आकाश खोंचे सांबळीं । काजळ लागे वारया निडळीं ।
कां विजूचे कपाळीं । बाशिंग सबळी बांधावें ॥३६॥
गगन तुटोनि समुद्रीं बुडे । सपर्वत धरा वारेनि उडे
।
सूर्य अडखळोनि अंधारीं पडे । तरी मी सांपडे गुणांत
॥३७॥
अंतरिक्षगगनीं सरोवर । त्यामाजीं कमळें मनोहर ।
तो आमोद सेविती भ्रमर । ऐसें साचार जैं घडे ॥३८॥
तैं मी आत्मा गुणसंगे । नाना विषयभोग संभोगें ।
मग त्या विषयांचेनि पांगे । होईन अंगें गुणबद्धु
॥३९॥
त्रिगुण-अंगीकारें वर्ततां । गुणकार्य-तदात्मता
।
तेणें बद्ध-मुक्त-अवस्था । भासे वृथा भ्रांतासी
॥४०॥
गुणा आत्म्यासी भिन्नता । म्हणसी मानली तत्त्वतां
।
परी गुणसंगें आत्मा असतां । अवश्य विकारिता येईल
॥४१॥
अग्निसंगें पात्र तप्त । पात्रतापें जळ संतप्त
।
जळतापें धान्यपाकु होत । तेवीं विकारवंत नव्हे
आत्मा ॥४२॥
अग्नितापाआंत । आकाश नव्हे संतप्त ।
तेवीं गुणसंगा आंत । विकारवंत नव्हे आत्मा ॥४३॥
नट अंधत्वें अवगला । परी तो आंधळा नाहीं जाहला ।
तैसा आत्मा गुणसंगें क्रीडला । तरी असे संचला निर्गुणत्वें
॥४४॥
नटु अंधत्वें नव्हे अंधु । आत्मा गुणसंगें नव्हे
बद्धु ।
गुण मायिक आत्मा शुद्धु । या त्या संबंधु असेना ॥४५॥
आत्मा व्यापक गुण परिच्छिन्न । याही हेतु न घडे बंधन
।
सकळ समुद्राचे प्राशन । केवीं रांजण करूं शके ॥४६॥
मोहरीमाजीं मेरु राहे । पशामाजीं पृथ्वी समाये
।
मुंगी गज गिळोनि जाये । खद्योत खाये सूर्यातें ॥४७॥
मशकु ब्रह्मांडातें आकळी । पतंगु प्रळयानळ गिळी
।
तरी आत्मा गुणाचे मेळीं । गुणकल्लोळीं बांधवे ॥४८॥
यापरी न संभवे बद्धता । बद्धतेसवें गेली मुक्तता
।
बद्धमुक्तअवस्थांपरता । जाण तत्त्वतां आत्मा
मी ॥४९॥
स्वप्नींचा अत्यंत सुकृती । अथवा महापापी दुष्कृती
।
दोन्ही मिथ्या जेवीं जागृतीं । तेवीं बद्धमुक्ती
आत्मत्वीं ॥५०॥
हो कां जीवात्म्यासीची बद्धता । सत्य नाहीं गा तत्त्वतां
।
मा मज परमात्म्यासी अवस्था । बद्धमुक्तता ते कैंची
॥५१॥
बिंबीं प्रतिबिंबी नाहीं । मध्येंचि आरिशाचे टायीं
।
मळ बैसले ते पाहीं । प्रतिबिंबाचे देहीं लागले दिसती
॥५२॥
तो मळु जैं पडे फेडावा । तैं आरिसाची साहणें तोडावा
।
परी प्रतिबिंब त्या साहणे धरावा । हें सद्भावा
मिळेना ॥५३॥
तेवीं जीवीं शिवीं दोष नाहीं । दोष अंतःकरणाच्या
ठायीं ।
तें चित्त शुद्ध केल्या पाहीं । बंधमोक्षां दोंही
बोळवण ॥५४॥
तैसें आविद्यक हें सकळ । गुणकार्य नानामळ ।
जीवा अंगीं प्रबळ । मूढमती स्थूल स्थापिती ॥५५॥
जैं सत्त्वें गुण निरसे सबळ । तैं आविद्यक फिटती
मळ ।
तेचि सद्विद्या होय निर्मळ । जीवचि केवळ शिव होये
॥५६॥
तेव्हां जीवशिव हीं नामें दोनी । जातीं मजमाजीं
समरसोनी ।
तैं मीच एकवांचूनी । आन जनीं वनीं असेना ॥५७॥
जीवभावनें मीचि जीवु । शिवभावनें मीचि शिवु ।
मी एकला ना नव्हे बहु । माझा अनुभवु मीचि जाणें ॥५८॥
झणीं आशंका धरिशी येथ । ’जरी जीव शिव तूंचि समस्त
।
तरी ते शुकवामदेवचि कां मुक्त । येरां म्हणत जड जीव
॥५९॥
जरी तूंचि जीवरूपें तत्त्वतां । तरी हे ऐशि कां विषमता
।
शुकवामदेवांची अवस्था । वेदशास्त्रार्था सम्मत
॥६०॥
तींही लोकांमाजीं जाण । वेदवचन तंव प्रमाण ।
हें बोलणें विलक्षण । अप्रमाण जैं मानिशी’ ॥६१॥
हो कां वेद म्हणे जें निश्चित । तें बोलणें माझें
निःश्वसित ।
तो मी स्वमुखीं जे बोलत । तें तूं अयुक्त म्हणतोसी
॥६२॥
जो मी वेदांचा वेदवक्ता । सकळ शास्त्रांचा मूळकर्ता
।
त्या माझें वचन म्हणसी वृथा । अतियोग्यता तुज आली
॥६३॥
वेदांचें जाण त्रिविध बंड । त्रिकांडीं केला तो
त्रिखंड ।
वेदबळें बा पाखंड । वाजवी तोंड अव्हासव्हा ॥६४॥
भासले बहुसाल मतभेद । वेदबळें नाना वाद ।
तो वेद माझा परोक्षवाद । तेणें तत्त्वावबोध केवीं
होय ॥६५॥
शब्दज्ञान ब्रह्मज्ञान । बाह्यदृष्टीं समसमान
।
जेवीं वाल आणि वालभर सुवर्ण । तुकितां पूर्ण समता
आली ॥६६॥
परी वाला सुवर्णा समता । मोलें कदा नव्हे तत्त्वतां
।
तेवीं वेदवादयोग्यता । ब्रह्मानुभविता सम नव्हे
॥६७॥
जो मी हरिहरां प्रमाण । त्या माझें वचन अप्रमाण ।
तूं म्हणसी हा ज्ञानाभिमान । हेंही जाणपण सांडावें
॥६८॥
माझें वचन सत्याचें सत्य । सत्य मानूनि निश्चित
।
येणें भावें साधे परमार्थ । हें ब्रह्मलिखित मद्वाक्य
॥६९॥
उद्धवा मज पाहतां । वसिष्ठवामदेवादि समस्तां ।
न देखे बद्ध आणि मुक्तता । हा माझा तत्त्वतां निजबोधु
॥७०॥
मुक्तांचिये दृष्टीं । मुक्तच दिसे सकल सृष्टी
।
तेथें शुकवामदेवांची गोष्टी । वेगळी पाठीं केवीं
राहे ॥७१॥
बद्धमुक्तांहूनि भिन्न । परमात्मा मी चिद्घन ।
जरी म्हणसी जीवासी बंधन । तेहीं सत्यत्वें जाण घडेना
॥७२॥
शोकमोहौ सुखं दुःखं देहापत्तिश्च मायया ।
स्वप्नो यथात्मनः ख्यातिः संसृतिर्न तु वास्तवी
॥ २ ॥
दोन मुहूर्त स्वप्नवृत्ती । त्यामाजीं देखे जन्मपंक्ती
।
तेथें पावला नाना याती । तेवीं मिथ्या प्रतीती भवभावा
॥७३॥
नसता आभासु मावळे ठायीं । त्यालागीं हाहाकारु उठे
देहीं ।
गेले मेले नाहीं नाहीं । ’शोक’ पाहीं त्या नांव ॥७४॥
भग्नपात्रीं भरिलें जळ । तेथें बिंबलें चंद्रमंडळ
।
तें पात्र पोटेंशीं धरी बाळ । रत्न प्रबळ हें माझें
॥७५॥
जळ गळोनि जाय सकळ । चंद्रमा हरपे तत्काळ ।
त्यालागी तळमळी तें बाळ । ’शोकु’ केवळ या नांव ॥७६॥
अथवा घटचंद्र धरूं जातां । तो न ये बालकाचे हाता
।
यालागीं करी जे जे व्यथा । ’शोक’ सर्वथा या नांव
॥७७॥
काढावया आरशांतील धन । करी दर्पणामाजीं खनन ।
फुटल्या नागवलों म्हणे जाण । ’शोक’ दारुण या नांव
॥७८॥
नसते वस्तूच्या ठायीं जाण । मी माझें हा अभिमान ।
तेंचि ’मोहाचें’ लक्षण । ममता दारुण ते संधी ॥७९॥
देखोनि मृगजळाचें तळें । येणें पिकती रायकेळें
।
यालागीं मृगतृष्णेचीं जळें । आठै काळें राखतु ॥८०॥
मृगजळाकडे कोणी भंवे । त्यासी सक्रोधें भांडू धांवे
।
अतिमोहित मोहस्वभावें । विवेकु न करवे सत्याचा
॥८१॥
तेवीं पुत्रापासोन सुखप्राप्ती । माता पिता होईल
म्हणती ।
शेखीं पुत्र अंगोठा दाविती । केवळ भ्रांति पुत्रमोहो
॥८२॥
गंधर्वनगरींची रचना । देखोनि अभिलाष होय मना ।
ते घ्यावया मेळवी सेना । नानासूचनाउपायें ॥८३॥
तैसा मिथ्या देहीं अभिमान । देहसंबंधाची ममता गहन
।
हेंचि मोहाचें मूळ लक्षण । ममताभिमान प्राणियां
॥८४॥
एवं अहं आणि ममता । हेचि मोहाची मातापिता ।
त्याचेनि उत्तरोत्तर वाढतां । जनमोहिता व्यामोह
॥८५॥
प्रियविषयीं आसक्ति देख । त्याची नित्यप्राप्ती
अनेक ।
त्याचि नांव म्हणती ’सुख’ । जेवीं चाखितां विख अति
मधुर ॥८६॥
विषयप्राप्तीं जो हरिख । तया नांव म्हणती ’सुख’
।
विषयविनाश तेंचि ’दुःख’ । परम असुख त्या नांव ॥८७॥
शोक-मोह-सुख-दुःख । येणेंचि ’देहाची प्राप्ती’ देख
।
देहाभिमानें देह अनेक । दुःखदायक भोगवी ॥८८॥
जे जेणें तीव्रध्यानें मरे । तो तेंचि होऊनि अवतरे
।
कां जो निमे अतिद्वेषाकारें । तो द्वेषानुसारें
जन्मतु ॥८९॥
सर्प मुंगुस पूर्ववृत्ती । वैराकारें जन्म पावती
।
जे जे वासना उरे अंतीं । ते ते गती प्राण्यासी ॥९०॥
यालागीं हृदयामाजीं निश्चितीं । जे सबळ वासना उठे
अंतीं ।
तो तो प्राणी पावे तिये गती । श्रुति बोलतीं पुराणें
॥९१॥
पुरुषासवें वृथा छाया । तैशी ब्रह्मीं मिथ्या माया
।
ते उपजवी गुणकार्या । देह भासावया मूळ ते ॥९२॥
जेवीं का स्वप्नीं एकलें मन । नानाकार होय आपण ।
तेवीं चैतन्याचें अन्यथाभान । तें हें जाण चराचर
॥९३॥
एवं वस्तुतां संसार नाहीं । तेथें सुखदुःख कैंचें
कायी ।
देहेंवीण छाया पाहीं । कोणें ठायीं उपजेल ॥९४॥
जें उपजलेंच नाहीं । तें काळें गोरें सांगों कायी
।
अवघें स्वप्नप्राय पाहीं । वस्तुतां नाहीं संसारु
॥९५॥
इहीं दोहीं श्लोकीं अगाधु । परिहरिला वस्तुविरोधु
।
आतां प्रतीतीनें जो अनुरोधु । तो सत्यासी बाधु करूं
न शके ॥९६॥
डोळां अंगुळी लाविती । तेणें दोन चंद्र आभासती ।
गगनीं दों चंद्रा नाहीं वस्ती । मिथ्या प्रतीती
निराकारीं ॥९७॥
विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम्
।
मोक्षबंधकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥ ३ ॥
निजबोधें येत बोधा । ’ब्रह्माहमस्मि’ स्फुरे सदा
।
ते जाण शुद्ध ’विद्या’ । जें अविद्याछेदक ॥९८॥
मी पापी मी सदा निर्दैवो । ऐसा नित्य स्फुरे भावो
।
तेचि सबळ ’अविद्या’ पहा हो । जे नाना संदेहो उपजवी
॥९९॥
एकी जीवातें घाली बंदी । एकी जीवाचें बंधन छेदी ।
या दोनी माझ्या शक्ति अनादी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा
॥१००॥
’तूं चिन्मात्र चैतन्यघन । चित्स्वरूपें वृत्तिशून्य
।
तुज शक्ती कैंच्या जाण । निर्धर्मकपण सर्वदा ’ ॥१॥
उद्धवा हे आशंका वाया । कारण नाहीं करावया ।
या शक्ती जन्मवी माझी माया । जे न ये आया सुरनरां
॥२॥
’सत्’ म्हणों तरी तत्काळ नासे । ’असत्’ म्हणों
तरी आभासे ।
जिणें नामरूपांचें पिसें । लाविलें असे जगासी ॥३॥
नातुडे संतासंतबोली । माया ’अनिर्वचनीय’ झाली ।
तिणें विद्या-अविद्या इये पिलीं । वाढविलीं निजपक्षीं
॥४॥
आजि काळींच्या केल्या नव्हती । विद्या अविद्या
अनादि शक्ती ।
बंधमोक्षातें भासविती । या दोनी वृत्ती मायेच्या
॥५॥
ते ’माया’ तूं म्हणसी कोण । तुझी ’कल्पना’ ते माया
पूर्ण ।
बद्धमुक्तता-स्फुरण । तीमाजीं जाण स्फुरताति ॥६॥
बंधमोक्षांची राहती स्थिती । ते मी सांगेन तुजप्रती
।
ऐक उद्धवा निश्चितीं । यथानिगुतीं निवाडें ॥७॥
स्वप्नीं न देखे आराधन । ज्यासी नाहीं माझें भजन
।
अविद्या त्यामाजीं संपूर्ण । प्रबळ जाण वाढत ॥८॥
तो माझ्या ठायीं अतिसादर । भजनशीळ आठौ प्रहर ।
तेंचि ब्रह्मविद्येचे घर । तेथें निरंतर ते वाढे
॥९॥
जेथ माझ्या भजनाचा उल्हासु । तेथ अविद्येचा निरासु
।
तोचि ब्रह्मविद्येचा प्रवेशु । हा अतिविश्वासु
भक्तांचा ॥११०॥
येथ बद्धाचें कारण । आणि मोक्षाचें साधन ।
भक्तीचें दृढ स्थापन-। अर्थास्तव जाण बोलिलों ॥११॥
’ज्या बंधमोक्ष दोनी वृत्ती । त्या तूं मायेच्या
म्हणसी शक्ती ।
तेव्हां माया झाली मोक्षदाती । हें केवीं श्रीपति
घडेल ॥१२॥
जरी माया झाली मोक्षदाती । तरी कां करावी तुझी भक्ती
।
हेंचि सत्य काय श्रीपती । सांग निश्चितीं निवाडु’
॥१३॥
कृष्ण म्हणे उद्धवासी । स्वयें चलन नाहीं छायेसी
।
तेवीं सामर्थ्य नाहीं मायेसी । केवीं मोक्षासी
ते देईल ॥१४॥
जो मायेचा नियंता । तो विष्णु मोक्षाचा दाता ।
तोडूनि जीवाची बद्धता । सायुज्यता देतसे ॥१५॥
म्हणशी अविद्या-कामकर्मादृष्टें । जीवासी बंधन
लागे मोठें ।
तें ब्रह्मविद्या-निष्कर्में तुटे । हा बोध करी
नेटें गुरु श्रुतिद्वारा ॥१६॥
’येथ विष्णु काय झाला कर्ता । मा तो होईल मोक्षदाता’
।
हे विकल्पाची वार्ता । न घडे सर्वथा उद्धवा ॥१७॥
गुरुरूपें विष्णु जाण । श्रुत्यर्थ विष्णुचि आपण
।
शमदमादि साधन । तेंही जाण विष्णुचि ॥१८॥
शिष्यबुद्धीसी बोधकता । विष्णुचि जाण तत्त्वतां
।
यापरी गा निजभक्तां । मोक्षदाता श्रीविष्णु ॥१९॥
त्या मोक्षाचा जो परिपाक । ते समाधि श्रीविष्णुचि
देख ।
समाधीचें समाधिसुख । आवश्यक श्रीविष्णु ॥१२०॥
परमात्मा परिपूर्ण । तो मी विष्णु ब्रह्मसनातन
।
भक्तभवपाशमोचन । कृपाळू जाण करीतसें ॥२१॥
गत श्लोकींचेनि अनुवादें । ’शरीरिणाम्’ येणें
पदें ।
जीवासी बद्धपण उद्बोधे । तेंही विनोदें निवारितसे
॥२२॥
एकाशीच बद्धमुक्तता । घडे न घडे तत्त्वतां ।
या उद्धवाच्या प्रश्नार्था । विशद आतां करीतसे
॥२३॥
एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते ।
बन्धोऽस्याविद्ययानादिर्विद्यया च तथेतरः ॥ ४
॥
रितीवाढी असे अग्नीशी । तेथ फुणगे उसळले आकाशीं
।
रितीवाढी नाहीं स्वरूपासी । अंश भासावयासी ठावो
कैंचा ॥२४॥
जेणें पाविजे निजबोधातें । ते बुद्धी उद्धवापाशीं
वर्ते ।
यालागीं कृष्ण म्हणे ’महामते’ । उद्धवातें अतिप्रीतीं
॥२५॥
अतिप्रीतीं पुरस्करून । उद्धवासी म्हणे सावधान
।
ये श्लोकींचा अर्थ गहन । ते धारणा जाण धरावी ॥२६॥
यालागीं कृष्णजगजेठी । उद्धवाची पाठी थापटी ।
अतिगुह्याची गुह्य गोष्टी । तुझे कृपेसाठीं मी
बोलतों ॥२७॥
पाठी थापटावयामिसें जाण । करीत स्वशक्तिसंचरण ।
तेणें अद्वयबोधलक्षण । उद्धवासी जाण प्रकाशी ॥२८॥
जीव एकचि त्रिजगतीं । हें जाण उद्धवा निश्चितीं
।
जेवीं नाना दीपांचिया दीप्ती । तेजाची ज्योति अभिन्न
॥२९॥
दोनी दीप एक होती । तैशी टिवळीं ऐक्या न येती ।
जडत्वापाशीं भेदप्राप्ती । ऐक्यवृत्ती अजडत्वीं
॥१३०॥
चंदनकुटके बहुवस । परी सर्वीं एकुचि सुवास ।
तेवीं जीवरूपें मी अविनाश । परमपरेश आभासे ॥३१॥
’जीवरूपें तूं श्रीकृष्ण । हें सत्य मानावें वचन
।
तैं भवपाशादि बंधन । तुजचि जाण आदळलें ’ ॥३२॥
ऐशी कल्पिशी जरी वार्ता । ते मज न घडे गा सर्वथा ।
जेवीं शरीरासी प्राण चाळिता । शरीरअवस्था त्या
नाहीं ॥३३॥
लिंगशरीरीं स्वयंभ । जीव तो मदंशें प्रतिबिंब ।
त्यासी देहादि बंधनभांब । मिथ्या विडंब आभासे ॥३४॥
घटें आवरिला अवकाश । त्या नांव म्हणती ’घटाकाश’
।
घटभंगें त्या नव्हे नाश । तेवीं मी अविनाश जीवत्वीं
॥३५॥
थिल्लरीं प्रतिबिंबला सविता । तो गगन सांडोनि थिल्लराआंतौता
।
नाहीं रिघाला तत्त्वतां । तेवीं मी जीवत्वा अलिप्त
॥३६॥
रवि थिल्लरीं बिंबला दिसे । तेवीं मी लिंगदेहीं
आभासें ।
मिथ्या तेथींचें भोगपिसें । तें बंधन कैसें मज लागे
॥३७॥
येथें बोलणें न लगे बहु । प्रतिबिंबा नांव ’जीवु’
।
मुख्य बिंब तो मी ’शिवु’ । विशद उगवु हा जाण ॥३८॥
तळाव विहिरीं नाना थिल्लरीं । सूर्यु प्रतिबिंबे
त्यांमाझारीं ।
तितुकीं रूपें दिवाकरीं । पाहतां अंबरी तंव नाहीं
॥३९॥
तैसें एकासी जें अनेकत्व । तें मिथ्या जाण जीवत्व
।
हें भागवताचें निजतत्त्व । शुद्ध सत्त्व ज्ञानाचें
॥१४०॥
थिल्लरीं प्रतिबिंबला सविता । चंचल निश्चल मळिनता
।
हे थिल्लराचे गुण तत्त्वतां । प्रतिबिंबमाथां मानिती
॥४१॥
तेवीं शिवासी बाधकता । पाहतां नाहीं गा सर्वथा ।
हें अविद्याकार्य तत्त्वतां । जीवाचे माथां मानिती
॥४२॥
एवं मिथ्या जीवभेद सर्वथा । त्यासी बद्धता आणि मुक्तता
।
विद्या अविद्या निजपक्षपाता । दावी तत्त्वतां निजकर्में
॥४३॥
त्या जीवआभासासी प्रस्तुत । नित्यबद्ध नित्यमुक्त
।
एकासी दोनी अवस्था येथ । असे दावित विद्या अविद्या
॥४४॥
जेवीं जळीं बिंबला सविता । त्या जळाची चंचळनिश्चळता
।
या प्रतिबिंबासीच अवस्था । मुख्य सविता ते नेणें
॥४५॥
तेवीं जीवांची बद्धमुक्तता । परमात्म्यासी नलगे
सर्वथा ।
जेवीं का अंधारींच्या खद्योता । न देखे सविता कल्पांती
॥४६॥
जळीं आकाश दिसे बुडालें । परी तें कांही नाहीं झालें
वोलें ।
तेवीं अविद्येसी अलिप्त ठेलें । असें संचलें निजरूप
॥४७॥
एक बद्ध एक मुक्त । हें जीवामाजीं भासत ।
तेंही मी सांगेन निश्चित । सावचित्त परियेसीं ॥४८॥
सहस्रघटीं जळ भरितां । एकचि सहस्रधा दिसे सविता
।
तेथ ये घटींची जी अवस्था । त्या घटस्था लागेना ॥४९॥
तेथ जो घट होय चंचळु । त्यांतील प्रतिबिंब लागे अंदोळूं
।
परी दुजे घटीं जें निश्चळु । तें नव्हें चंचळु याचेनि
॥१५०॥
तेथ एकें दैवबळें । सूक्ष्म छिद्रें घटजळ गळे ।
तें प्रतिबिंब निजबिंबीं मिळे । येर सकळें तैसींचि
॥५१॥
तेवीं गुरुकृपाउजियेडें । ज्याचें लिंगदेह विघडे
।
त्यासी परमात्म्यासी ऐक्य घडे । येर ते बापुडे देहबंदीं
॥५२॥
हेंचि निरूपण पुढें । श्लोकसंगती सुरवाडें ।
तें मी सांगेन वाडेंकोडें । अतिनिवाडें निश्चित
॥५३॥
अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते ।
विरुद्धधर्मिणोस्तात स्थितयोरेकधर्मिणि ॥ ५ ॥
येणेंचि प्रसंगें जाण । मागील तुझे जे प्रश्न ।
बद्धमुक्तांचे लक्षण । तेहीं निरूपण सांगेन ॥५४॥
दोघांही देहीं असतां । दिसे विरुद्ध धर्म स्वभावतां
।
एक तो सदा सुखी सर्वथा । एक दुःखभोक्ता अहर्निशीं
॥५५॥
येथ विलक्षणता दों प्रकारीं । एक ते जीव-ईश्वरामाझारीं
।
एक ते जीवांसी परस्परी । बद्ध मुक्त निर्धारीं निश्चित
॥५६॥
पहिली जीवेश्वरांची कथा । तुज मी सांगेन विलक्षणता
।
मग जीवाची बद्धमुक्तता । विशद व्यवस्था सांगेन
॥५७॥
जीवेश्वरांचें वैलक्षण्य । अडीच श्लोकीं निरूपण
।
स्वयें सांगताहे नारायण । भाग्य पूर्ण उद्धवाचें
॥५८॥
सुपर्णावेतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छयैतौ कृतनीडौ च
वृक्षे ।
एकस्तयोः खादति पिप्पलान्नम् अन्यो निरन्नोऽपि
बलेन भूयान् ॥ ६ ॥
’सुपर्ण’ म्हणिजे पक्षी । ये वृक्षींचा जाय ते वृक्षीं
।
तैसा देही देहांतरातें लक्षी । यालागीं ’पक्षी’
म्हणिजेत ॥५९॥
पक्ष्यांच्या ऐशी यांची गती । हा देह सांडूनि त्या
देहा जाती ।
’पक्षी’ म्हणावया हे उपपत्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥१६०॥
एवं आत्मा देहाहूनि भिन्न । तें सांगितलें उपलक्षण
।
देहात्मवादाचें खंडन । प्रसंगी जाण दाखविलें ॥६१॥
आत्मा देह सर्वथा न घडे । देहबुद्धी धरणें तें तंव
कुडें ।
हें उद्धवासी फाडोवाडें । निजनिवाडें दावित ॥६२॥
देहबुद्धीचिया पोटी । जन्ममरणांचिया कोटी ।
स्वर्गनरकांची आटाटी । देहबुद्धि गांठी जीवशिवपणें
॥६३॥
दोघेही चिद्रूपें सारखे । कधीं न होती आनासारिखे
।
अनादि हे दोघे सखे । अति नेटके जिवलग ॥६४॥
काळें अकाळें सकाळें । नव्हती येरयेरांवेगळे ।
एकत्र वर्तती खेळेमेळें । निजप्रांजळें सख्यत्वें
॥६५॥
प्रभा दीपु दवडिना वेगळा । दीपु प्रभेसी नव्हे निराळा
।
तेवीं जीवशिवांचा मेळा । एकत्र स्वलीळा नांदती
स्वयें ॥६६॥
जीवु इच्छी जें जें कांहीं । तें तें वासनेसरिसें
पाहीं ।
ईश्वर पुरवी सर्वही । विमुख कांही हों नेणें ॥६७॥
अंतकाळीं जें जीव मागे । तें अलोट ईश्वर देवों लागे
।
आणि ईश्वरआज्ञेचेनि योगें । जीवु सर्वांगें वर्तत
॥६८॥
ईश्वरआज्ञा त्रिशुद्धी । जीवें जीव सर्वस्वें
वंदी ।
होय नव्हे न म्हणे कधीं । अभिनव सिद्धी सखेपणाची
॥६९॥
नवल सख्यत्वाची परी । ईश्वरु जैसें जैसें प्रेरी
।
जीवु तैसें तैसें करी । निमेषभरी ढळेना ॥१७०॥
निमेष आरंभोनि जन्मवरी । जीवु ईश्वराची आज्ञा करी
।
ईश्वरु जीवाचा साहाकारी । परस्परीं निजसखे ॥७१॥
जीवु अत्यंत अडलेपणें । ईश्वरासी धांव धांव म्हणे
।
तो तत्काळ पावे धांवणें । करी सोडवणें जीवाचें ॥७२॥
एवं शिवाचे आज्ञे जीवु राहे । जीवपण गेलिया शिवीं
समाये ।
जीवालागीं हा शिवपणा वाहे । येरवीं राहे सांडूनि
॥७३॥
ऐसें सखेपण यांचें । केवीं अनुवादवे वाचें ।
उद्धवा हें मीचि जाणें साचें । या सखेपणाचें सौजन्य
॥७४॥
जीव ईश्वराआधीन । हें दृढ केलें संस्थापन ।
अनीश्वरवादाचें खंडण । प्रसंगें जाण दाविलें ॥७५॥
अनीश्वरवादु खंडितां । खंडिली कर्मपाखंडवार्ता
।
कर्मपाखंडाच्या मता । ईश्वरता न मानिती ॥७६॥
म्हणती चित्तधर्म ईश्वरासी । तंव चिद्रूपता स्थापूनि
त्यासी ।
निराकरिलें चित्तधर्मासी । अनायासीं चिद्रूपें
॥७७॥
नाना परीचें अतिचिंतन । त्याचि नांव ’चित्त’ जाण
।
चित्तेंवीण निश्चळपण । तेंचि ’चैतन्य’ उद्धवा ॥७८॥
धर्माधर्म न विचारितां । म्हणती ईश्वरु मोक्षदाता
।
हे भक्तपाखंडी कथा । स्थापूनि चिद्रूपता निवारी
॥७९॥
टिळे-माळा-मुद्राधारणें । लावूनि संतांसीं निंदिलें
जेणें ।
पाप राहटे भक्तपणें । त्यासी नारायणें नुद्धरिजे
॥१८०॥
अंतरींचें सर्व जाणता मी । यालागीं नांवें ’अंतर्यामी’
।
तो शाब्दिकवचनधर्मी । चाळविला अधर्मी केवीं जाये
॥८१॥
मी ज्ञानस्वरूप तत्त्वतां । सर्वद्रष्टा सर्वज्ञाता
।
तो मी धर्माधर्म न विचारतां । मोक्षदाता हें न घडे
॥८२॥
धरोनियां भक्तभावो । पाप राहाटे जो स्वयमेवो ।
याचि नामीं ’दांभिक’ पहा हो । त्यातें देवो नुद्धरी
॥८३॥
’सदृशौ’ आणि ’सखायौ’ । धरोनि या पदांचा अन्वयो ।
पाखंडमात्रातें पहा हो । स्वयें देवो उच्छेदी ॥८४॥
निरसोनि नाना मतांतरें । स्वमत करावया खरें ।
श्लोकींचीं पदें अतिगंभीरें । शारङ्गधरें वर्णिलीं
॥८५॥
ते दोनी मिळोनियां पक्षी । नीड केलें देहवृक्षीं
।
वृक्ष म्हणिजे कोणे पक्षीं । तीहीं लक्षीं लक्षणें
॥८६॥
जननीउदर तेंचि आळ । पित्याचें रेत बीज सकळ ।
गर्भाधान पेरणी केवळ । संकल्पजळ वृद्धीसी ॥८७॥
सोहंभावाचा गुप्त अंकुरु । त्रिगुणभूमीं तिवणा
डीरु ।
कोहंभावें वाढला थोरु । वृक्ष साकारु तेणें झाला
॥८८॥
करचरणादि नाना शाखा । प्रबळबळें वाढल्या देखा ।
अधऊर्ध्व नखशिखा । वृक्षाचा निका विस्तारु ॥८९॥
तया देहबुद्धीचीं दृढ मूळें । विकल्प-पारंब्या
तेणें मेळें ।
भूमी रुतल्या प्रबळबळें । कामाचे कोंवळे फुटती
कोंब ॥१९०॥
तेथ कर्मांचीं पानें । निबिड दाटलीं अतिगहनें ।
मोहममतेचे घोंस तेणें । सलोभपणें दाटले ॥९१॥
ज्या उंचावल्या थोर शाखा । त्या फळीं फळोनि सुखदुःखां
।
उतरल्या जी अधोमुखा । अधःपतनें देखा लोळती ॥९२॥
ऐशिया वृक्षामाजीं जाण । अतिगूढ गुप्त गहन ।
नीड केलें हृदयस्थान । जीवशिव आपण बैसावया ॥९३॥
जेथ जीव परमात्मा वसती । तरी देहाची जाहली सत्य प्राप्ती
।
ऐसें कोणी कोणी म्हणती । तें मत श्रीपति निराकरी
॥९४॥
पुरुषासवें लटकी छाया । तोडितां मोडितां नये घाया
।
तैशी अनिर्वचनीय माझी माया । तेणें यदृच्छया नीड
केलें ॥९५॥
जेवीं स्वप्नीं गृहाचारु निद्रिता । तेवीं जीवात्मा
नीडीं वसता ।
हें मायामय सर्वथा । नव्हे वस्तुतां साचार ॥९६॥
येणें निरूपणें गोविंदु । नैयायिक मताचा कंदु ।
समूळ केला त्याचा उच्छेदु । देहसंबंधु मिथ्यात्वें
॥९७॥
ऐशियाही या वृक्षासी । जन्मादि निमेषोन्मेषीं ।
काळु छेदीतसे अहर्निशीं । बाळादि वयसांसी छेदकु
॥९८॥
तया वृक्षाचीं फळें । तुरटें निखटें तोडाळें ।
पक्के अपक्के सकळें । ज्यांसी ’पिप्पलें’ म्हणताति
॥९९॥
त्या दों पक्ष्यांमाजीं तत्त्वतां । जो जीवपणें
बोलिजेता ।
तो या कर्मफळांचा भोक्ता । जीं नाना व्यथादायकें
॥२००॥
जीं फळें खातां पोट न भरे । खादल्या दारुण दुर्जरें
।
जेणें भवचक्रीं पडोनि फिरे । तरी अत्यादरें सेवितु
॥१॥
दुजा फळें खातां खुणा वारी । जीवासी त्या फळाची गोडी
भारी ।
अखंड जाहला फळाहारी । वारिलें न करी शिवाचें ॥२॥
फळें सेविता अहर्निशीं । तिळभरी शक्ति नाहीं जीवासी
।
अशक्त देखोनियां त्यासी । काळ पाशीं बांधितु ॥३॥
जो इयें सेवी कर्मफळें । तो तत्काळ बांधिजे काळें
।
दुजा कर्मफळा नातळे । त्यातें देखोनि पळे कळिकाळु
॥४॥
जो कर्मफळातें न सेवितु । तो ज्ञानशक्तीनें अधिक
अनंतु ।
सदा परमानंदें तृप्तु । असे डुल्लतु स्वानंदें
॥५॥
उद्धवासी होय निजबोधु । यालागीं जीवशिवाचा भेदु
।
अत्यादरें सांगें गोविंदु । निजात्मबोधु प्रांजळु
॥६॥
आत्मानमन्यं च स वेद विद्वान् अपिप्पलादो न तु
पिप्पलादः ।
योऽविद्यया युक् स तु नित्यबद्धो विद्यामयो यः
स तु नित्यमुक्तः ॥ ७ ॥
जो कर्मफळातें न सेविता । जो स्वरूपाचा जाणता ।
द्रष्टा जीव-प्रपंचांचा तत्त्वतां । अलिप्तता निजज्ञानें
॥७॥
जीवु प्रपंचाचा ज्ञाता । परी परमात्मा नेणे तत्त्वतां
।
यालागीं भोगी भवव्यथा । कर्मफळें खातां अतिबद्धु
॥८॥
जो कर्मफळें सेवी बापुडा । तो अंधपंगु झाला वेडा
।
मी कोण हें नेणे फुडा । पडिला खोडां देहाचे ॥९॥
देहसंबंधाआंतु । प्रतिपदीं होय आत्मघातु ।
नाहीं जन्ममरणांसी अंतु । दुःखी होतु अतिदुःखें
॥२१०॥
नश्वर विषयांचा छंदु । तेणें जीवु जाहला अतिबद्धु
।
हा अविद्येचा संबंधु । लागला सुबद्धु देहवंतां
॥११॥
जितुकी विषयाची अवस्था । तितुकी जीवासी ’नित्यबद्धता’
।
जो विषयातीत सर्वथा । ’नित्यमुक्तता’ ते ठायीं
॥१२॥
जो विद्याप्राधान्यें नित्यमुक्तु । जो ज्ञानशक्तीनें
शक्तिमंतु ।
सर्वव्यापकु सर्वीं अलिप्तु । तो ’नित्यमुक्तु’
बोलिजे ॥१३॥
सांगितली जीवाची नित्यबद्धता । प्रगट केली शिवाची
मुक्तता ।
जीवाची जे बद्धमुक्तता । तेही आतां सांगतु ॥१४॥
उद्धवाप्रती श्रीकृष्ण । बद्धमुक्तांचें लक्षण
।
दोघांचीही ऊणखूण । विचित्र जाण सांगेल ॥१५॥
देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान् स्वप्नाद् यथोत्थितः
।
अदेहस्थोऽपि देहस्थः कुमतिः स्वप्नदृग् यथा ॥
८ ॥
बद्धमुक्तांचें मिश्र लक्षण । तीं श्लोकीं सांगेल
जाण ।
केवळ मुक्ताचें सुलक्षण । गोड निरूपण सात श्लोकीं
॥१६॥
देहीं असोनि देहबुद्धि नाहीं । हें मुक्ताचें ’मुक्तलक्षण’
पाहीं ।
यालागीं देहीं असोनि ’विदेही’ । म्हणिपे पाहीं
या हेतू ॥१७॥
स्वप्नींचे राज्य आणि भीक । जागृतीं मिथ्या दोन्ही
देख ।
तैसें देहादि जें सुखदुःख । तें मिथ्या देख मुक्तासी
॥१८॥
जो स्वप्नी मरोनि जाळिला । तो जागृतीं नाहीं राख
जाहला ।
तैसा प्रपंच मिथ्या जाणितला । ’मुक्त’ बोलिला त्या
नांव ॥१९॥
स्वप्नींचें साधकबाधक । जागृतीं आठवे सकळिक ।
त्याचें बाधीना सुखदुःख । तैसें संसारिक मुक्तासी
॥२२०॥
आतां ऐक बद्धाची स्थिती । तो वस्तुतां असे देहातीतीं
।
परी ’मी देह’ हें मानी कुमती । दुःखप्राप्ती तेणें
त्यासी ॥२१॥
जळीं देखे प्रतिबिंबातें । मी बुडालों म्हणोनि
कुंथे ।
कोणी काढा काढा मातें । पुण्य तुमतें लागेल ॥२२॥
स्वप्नीं घाय लागले खड्गाचे । तेणें जागृतीं म्हणे
मी न वांचें ।
ऐसें निबिड भरितें भ्रमाचें । तें बद्धतेचें लक्षण
॥२३॥
स्वप्नींचें सुखदुःख नसतें । तें स्वप्नभ्रमें
भोगितां कुंथे ।
तेवीं ’देह मी’ म्हणोनि येथें । नाना दुःखांते भोगितु
॥२४॥
स्वस्वरूपाचें विस्मरण । तेणें विषयासक्ति दृढ
जाण ।
संकल्प विकल्प अतिगहन । तेंचि लक्षण बद्धाचें ॥२५॥
आणिकें लक्षणें त्याचीं आतां । सांगतु असें तत्त्वतां
।
भोग भोगोनि अभोक्ता । ते ’मुक्तावस्था’ परियेसीं
॥२६॥
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च
।
गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान् न विद्वान् यस्त्वविक्रियः
॥ ९ ॥
अवशेष प्रारब्धस्थितीं । मुक्तांची देहीं दिसे
वस्ती ।
परी जागृती स्वप्न-सुषुप्तीं । देहस्थिती नातळे
॥२७॥
छाया पुरुषाचेनि चळे । ते छायेसी पुरुष नातळे ।
तेवीं मिथ्या देह मुक्ताजवळें । कल्पांतकाळें येवों
न शके ॥२८॥
आपुले छायेसी जाण । जेवीं बैसों न शके आपण ।
तेवीं मायादि तिन्ही गुण । जवळी असोन स्पर्शेना
॥२९॥
इंद्रियद्वारा यथानिगुतीं । प्राप्त विषयांतें
सेविती ।
परी सेविलें ऐसेंही नेणती । विषयस्फूर्ती स्फुरेना
॥२३०॥
गुण पोखिती गुणावस्था । इंद्रियें घेतीं इंद्रियार्था
।
मी उभयसाक्षी अकर्ता । चिन्मात्रतां अलिप्त ॥३१॥
तो इंद्रियाचेनि खेळेमेळें । सुखें विषयामाजीं
जरी लोळे ।
तरी विकाराचेनि विटाळें । कदाकाळें मैळेना ॥३२॥
जेथ कामाची अतिप्रीती । तेथ लोभाची दृढ वस्ती ।
अथवा कामाची जेथ अप्राप्ती । तेथ महाख्याती क्रोधाची
॥३३॥
मुक्त जाहला नित्य निष्काम । क्रोधलोभेंसी निमाला
काम ।
तो स्वयें जाहला ’आत्माराम’ । विश्रामधाम जगाचें
॥३४॥
एवं मुक्ताच्या ठायीं जाण । उपजों न शके पापपुण्य
।
कामक्रोधादिवृत्तिशून्य । जाहला परिपूर्ण चिद्ब्रह्म
॥३५॥
मुक्ताची विषयस्थिती । विषयीं स्फुरे ब्रह्मस्फूर्ती
।
यालागीं पापपुण्यें नुपजती । नित्यमुक्ति तेणें
त्यासी ॥३६॥
ऐशी मुक्ताची हे कथा । ऐक बद्धाचीही वार्ता ।
अकर्ताचि म्हणे मी कर्ता । येणेंचि सर्वथा गुंतला
॥३७॥
दैवाधीने शरीरेऽस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा ।
वर्तमानोऽबुधस्तत्र कर्तास्मीति निबध्यते ॥ १०
॥
अदृष्टाअधीन जें शरीर । तेथ आलियाहि हरिहर ।
अन्यथा न करवे अणुमात्र । हें वेद शास्त्रसंमत ॥३८॥
देहीं ज्या गुणाचें प्राधान्य । तैसेंचि कर्म निपजे
जाण ।
इंद्रियें तीं गुणाधीन । तदनुसारें जाण वर्ततीं
॥३९॥
एवं दैवगुणें देहवर्तन । तेथ मी कर्ता म्हणवी आपण
।
तेंचि त्यासी दृढ बंधन । आपणा आपण घातक ॥२४०॥
नळीमाजिल्या चण्यांच्या आशां । वानरें मुठीं धरणें
तोचि फांसा ।
तेवीं देहींच्या विषयविलासा । अभिमानें तैसा गुंतला
॥४१॥
जी देहातीत वस्तुतां । जो गुणकर्माचा अकर्ता ।
तो म्हणे ’मी देह’ ’मी कर्मकर्ता’ । अहंममता भूलला
॥४२॥
जो न करितांचि चोरी । मी चोरु म्हणे राजद्वारीं ।
तो मारिजे लहानथोरीं । तैशी परी जडजीवां ॥४३॥
प्रकृतीचें कर्म आपुले माथां । घेऊनि नाचे अहंममता
।
तेणें अभिमानें दृढ बद्धता । आकल्पांता अनिवार
॥४४॥
तळीं मांडूनि काजळा । वरी ठेविला स्फटिकु सोज्ज्वळा
।
श्वेतता लोपूनि दिसे काळा । तेवीं आंधळा जीवु झाला
॥४५॥
कां आंधळें मातलें हातिरूं । नेणे निजपतन निर्धारु
।
तैसा जीवु लागे कर्म करूं । पतनविचारु तो न देख ॥४६॥
’मी देह मी कर्मकर्ता । मी ज्ञाता मी विषयभोक्ता’
।
ऐशी जे कां देहात्मता । ’दृढबद्धता’ तिये नांव ॥४७॥
एवं बद्ध-मुक्त-वर्तन । विशद केलें निरूपण ।
आतां केवळमुक्ताचें लक्षण । आवडीं श्रीकृष्ण सांगतु
॥४८॥
’ज्ञानिया तो तंव आत्मा माझा’ । हे अतिप्रीती गरुडध्वजा
।
हें गुह्य सांगितलें कपिध्वजा । रणसमाजा रणरंगीं
॥४९॥
तेंचि आतां उद्धवाप्रती । अत्यादरें सांगे श्रीपती
।
ज्ञानियांची मुक्तस्थिती । यथानिगुतीं निजगुह्य
॥२५०॥
ज्ञानलक्षणें सांगतां । धणी नपुरे श्रीकृष्णनाथा
।
निरोपणमिसें ज्ञानकथा । मागुतमागुतां सांगतु ॥५१॥
यालागीं ज्ञानभक्तांची गोडी । श्रीकृष्णाचि जाणे
फुडी ।
कृष्णभजनाची आवडी । भक्त ते गोडी जाणती ॥५२॥
आधींच तंव हे मुक्ताची कथा । वरी श्रीकृष्णासारिखा
वक्ता ।
उद्धवाचें भाग्य वर्णितां । न वर्णवे सर्वथा शेषादिकां
॥५३॥
उद्धव अर्जुनासमान । त्याहूनि हा दिसे गहन ।
ते परस्परें नरनारायण । गुह्य ज्ञान बोलिले ॥५४॥
तेचि उलथूनि ज्ञानकथा । उद्धवासी होय सांगता ।
उद्धवा ऐसें भाग्य तत्त्वतां । न दिसे सर्वथा आनासी
॥५५॥
जाणें सांडूनि निजधामा । मागें ठेवूनि आपल्या कामा
।
उद्धव आवडला पुरुषोत्तमा । त्याचिया प्रेमा विगुंतला
॥५६॥
यालागीं उद्धवाचें शुद्ध पुण्य । जगीं उद्धवुचि
धन्य धन्य ।
जयालागीं स्वयें नारायण । स्वानंदघन वोळला ॥५७॥
जो नातुडे योगयागसंकटीं । तो उद्धवाच्या बोलासाठीं
।
जेवीं व्याली धेनु वत्सा चाटी । तेवीं गुह्य गोठी
सांगतु ॥५८॥
जो निजकुळासी काळु । तो उद्धवासी अतिस्नेहाळु ।
बापु भक्तकाजकृपाळु । ज्ञानकल्लोळु तुष्टला ॥५९॥
यालागीं उद्धवाचें नांव घेतां । श्रीकृष्ण निवारी
भवव्यथा ।
ऐसी भक्तप्रीती भगवंता । भक्तातें स्मरतां हरि
तारी ॥२६०॥
मुक्ताचीं लक्षणें निर्धारितां । लाभे आपुली निजमुक्तता
।
एका जनार्दनु विनवी संतां । मुक्तकथा हरि बोले ॥६१॥
कृष्णु उद्धवासी म्हणे मी तुज । सांगेन आपुलें निजगुज
।
मुक्तलक्षणाचें भोज । नवल चोज परियेसीं ॥६२॥
एवं विरक्तः शयने आसनाटनमज्जने ।
दर्शनस्पर्शनघ्राण भोजनश्रवणादिषु ॥ ११ ॥
ऐकें मुक्ताचें लक्षण । आसन भोजन शयन ।
दर्शन स्पर्शन घ्राण । अटन मज्जन करी कैसें ॥६३॥
मागील श्लोकार्थु संपतां । प्रकृतिकर्म अभिमानता
।
तेणें लागली दृढबद्धता । तो अहंकारु ज्ञाता नातळे
॥६४॥
सर्वकर्मीं स्वभावतां । ज्ञात्याची निरभिमानता
।
ते मी समूळ सांगेन कथा । सावधानता अवधारीं ॥६५॥
जेवीं छायेचा मानापमान । पुरुषा न बाधी अणुप्रमाण
।
तेवीं देहाचें कर्माचरण । निरभिमान मुक्तासी ॥६६॥
स्वाधिष्ठान तेंचि ’आसन’ । अखंड त्यावरी आरोहण
।
तेथें येवोंचि नेणे अभिमान । बैसलें मन उठेना ॥६७॥
नवल आसनाचें महिमान । हारपोनि गेलें विस्मरण ।
कदा एकांतु न मोडे जाण । हें ’सहजासन’ मुक्ताचें
॥६८॥
जें आसनींचें समाधान । समाधि आणि व्युत्थान ।
करी दोंहीची बोळवण । हें चालतें ’आसन’ मुक्ताचें
॥६९॥
जें बैसल्या आसनीं समाधान । त्याचि स्थिति ’गमनागमन’
।
उठिलों बैसलों नाठवे जाण । चालतेंपण स्फुरेना ॥७०॥
चालतांही चपळ पदीं । मी चालतो हे नाठवे बुद्धी ।
चालतां न मोडे समाधी । हे लक्षणसिद्धी मुक्ताची
॥७१॥
जरी त्रैलोक्य हिंडला । तरी ठायींहूनि नाहीं हालला
।
ऐसा न चलोनि मुक्तु चालला । जेवीं अभ्रें धांवला
दिसे चंद्र ॥७२॥
कुलालचक्रीं बैसली माशी । ते न हालतां भंवे चक्रासरसीं
।
मुक्तांची गमनसिद्धी तैशी । देहगमनेंसीं आभासे
॥७३॥
देहो प्रारब्धास्तव हिंडे । बैसका स्वस्वरूपींची
न संडे ।
जेवीं रथीं धांवतां सवेग घोडे । निद्रा न मोडे रथस्थाची
॥७४॥
ऐसें न चळतां जें चळण । तें जाण मुक्ताचें ’गमन’
।
आतां ऐक त्याचें ’स्नान’ । निमज्जन निजरूपीं ॥७५॥
स्नान करी गंगाजळें । परी गंगादकातें नातळे ।
मन ’चित्स्वरूपीं’ केलें सोवळें । तें वोवळें हों
नेणे ॥७६॥
त्यासी निजस्वरूपीं नाहतां । जाहली परम पवित्रता
।
तीर्थे मागती चरणतीर्था । ऐशी सुस्नातता मुक्ताची
॥७७॥
तो चिन्मात्रचि देखे जीवन । अखंड चिद्रुपीं अवगाहन
।
इतर म्हणती केलें स्नान । त्यासी निमज्जन निजरूपीं
॥७८॥
त्याचे चरणींचे रजःकण । लाहोनि धरा परम पावन ।
त्याचेनि प्राणसंगें जाण । पवित्रपण वायूसी ॥७९॥
त्याचेनि चरणस्पर्शे तत्त्वतां । पवित्र झाल्या
गंगादि सरिता ।
त्याचेनि जठरसंगे सर्वथा । अतिपवित्रता अग्नीसी
॥२८०॥
त्याच्या हृदयावकाशीं आकाश । सगळें राहिलें सावकाश
।
तेणें पवित्र जाहलें आकाश । अलिप्त उदास सर्वत्र
॥८१॥
जे चढोनि बैसले वैकुंठीं । ते सदा वांछिती त्याची
भेटी ।
वेदु ऐकों धांवें गोठी । तो पहावया दिठीं देव येती
॥८२॥
एवं चित्स्वरूपीं करूनि स्नान । जाहला सर्ववंद्य
अतिपावन ।
हें मुक्ताचें स्नानलक्षण । आतां ’निरीक्षण’ तें
ऐक ॥८३॥
अवघें चराचर देखतां । तो देखोनीचि न देखता ।
दृष्टीसी दृश्यासी अलिप्तता । दृश्य देखतां हरि
दिसे ॥८४॥
दृश्यें दुमदुमित दिसे सृष्टी । परी दृश्य न पडे
त्याचे दृष्टीं ।
होतांही दृश्येंसीं भेटी । पडे मिठी अदृश्यीं ॥८५॥
दृष्टि प्रकाशे देखणेपणीं । तें देखणें देखे दृश्यस्थानीं
।
जेवीं डोळ्यां डोळा दर्पणीं । निज दर्शनीं देखतु
॥८६॥
डोळेनि दर्पणु प्रकाशे । त्यामाजीं डोळेनि डोळा
दिसे ।
मुक्ताचें देखणें तैसें । आपणयाऐसें जग देखे ॥८७॥
दृश्य-द्रष्टा-दर्शनीं । त्रिपुटी गेली हारपोनी
।
देखणें देखे देखणेनी । देखणा होउनी सर्वांगें
॥८८॥
होतां नाना पदार्थेंसी भेटी । तें देखणेपणा दृश्य
लोटी ।
दृश्यातीत निजदृष्टीं । सुखें सृष्टी देखतु ॥८९॥
मुक्ताची हे देखती स्थिती । देखणेपणें यथानिगुतीं
।
उद्धवा ये दृष्टीची ज्यासी प्राप्ती । तोचि त्रिजगतीं
पावन ॥२९०॥
या दृष्टीं जे नित्य वर्तत । ते जाण पां परम मुक्त
।
या दृष्टीं जे मज पाहत । परम भागवत प्रिय माझे ॥९१॥
परादिवाचांमाजीं वचन । उपजे तेथ याचें ’श्रवण’
।
श्रोता वक्ता कथा कथन । अवघें आपण होऊनि ऐके ॥९२॥
शब्दजातेंसी कान । अखंड जडले सावधान ।
श्रवणामाजीं हारपे गगन । परम समाधान श्रवणाचें
॥९३॥
ऐकतां लौकिक शब्द । कां नारायण-उपनिषद ।
परिसतां नाम हरि-गोविंद । अर्थावबोध समत्वें ॥९४॥
बोलातें जो बोलविता । तोचि श्रवणामाजीं श्रोता
।
येणें अन्वयें श्रवण करितां । शब्दीं निःशब्दता
अतिगोड ॥९५॥
जो जो श्रवणीं पडे शब्दु । तो तो होत जाय निःशब्दु
।
यापरी श्रवणीं परमानंदु । स्वानंदबोधु मुक्ताचा
॥९६॥
अकारादि वर्णत्रिपुटी । प्रणवु मूळशब्द सृष्टीं
।
तो ओंकार ब्रह्मरूपें उठी । हे श्रवणसंतुष्टी मुक्ताची
॥९७॥
श्रवणीं पडतां शब्दज्ञान । सहजें शाब्दिक जाय उडोन
।
श्रवणीं ठसावे ब्रह्म पूर्ण । स्वानंदश्रवण मुक्ताचें
॥९८॥
परिसतां उपनिषद । कां लौकिकादि नाना शब्द ।
मुक्ताचा पालटेना बोध । श्रवणीं स्वानंद कोंदला
॥९९॥
एक अद्वितीय ब्रह्म । हें वेदशास्त्राचें गुह्य
वर्म ।
तें मुक्तांसी जाहलें सुगम । शब्दी परब्रह्म कोंदलें
॥३००॥
लौकिक वैदिक शब्द जाण । शब्दमात्रीं ब्रह्म पूर्ण
।
ऐसें मुक्ताचें हें श्रवण । ’घ्राणलक्षण’ । परियेसीं
॥१॥
घ्राणासी येतां सुगंधु । मुक्तासी नोहे विषयबोधु
।
गंधमिसें स्वानंदकंदु । परमानंदु उल्लासे ॥२॥
घ्राण-सुमन-चंदन । अवघें तो होय आपण ।
यापरी गंध भोगी जाण । भोक्तेंपण सांडोनी ॥३॥
घ्राणा येतांचि सुवासु । सुवासीं प्रकटे परेशु
।
तेव्हां सुवासु आणि दुर्वासु । हा विषयविलासु स्फुरेना
॥४॥
मलयानिलसंगें जाण । जेथ जेथ गंधाचें गमन ।
तेथ तेथ मुक्ताचें घ्राण । अगम्यपण या भोगा ॥५॥
जितुका चळता वायु जाण । तितुकें मुक्ताचें घ्राण
।
यापरी गंधग्रहण । स्वभावें जाण होतसे ॥६॥
यापरी जाण तत्त्वतां । होय तो गंधाचा भोक्ता ।
हे घ्राणक्रिया जाण मुक्ता । ’रसभोग्यता’ अवधारीं
॥७॥
रस-रसना-भोजन । तो स्वयेंचि आहे आपण ।
हातु न माखितां सर्वापोशन । रसनेविण सेवितु ॥८॥
षड्रसांचा स्वादु जाणे । परी एकीचि चवीं अवघें खाणें
।
भोक्तपणा आतळों नेणे । ऐसेनि भोजनें नित्यतृप्तु
॥९॥
भूक उपजोंचि नेणे । जेवूं बैसल्या पुरे न म्हणे ।
सर्वभक्षी नखातेपणें । उच्छिष्ट होणें त्या नाहीं
॥३१०॥
ताट अन्न आणि आपण । तो न देखे भिन्नपण ।
रसमिसें स्वानंदपूर्ण । सर्वांगें जाण सेवित ॥११॥
जंव रसना घेवों जाय रसस्वादु । तंव तेथें प्रकटे
परमानंदु ।
करूनि रसरसने उच्छेदु । निजानंदु सेवितु ॥१२॥
सकळ गोडियांची मूळ गोडी । तेथ बैसली निजआवडी ।
सेवितां नाना परवडी । तेचि गोडी गोडपणें ॥१३॥
सकळ गोडियां जें गोड आहे । ते गोडीच तो झाला स्वयें
।
आतां जो जो रसविषयो खाये । तेथ तेथ आहे ते गोडी ॥१४॥
कैसा मुक्ताचा निजबोधु । घेवों जातां रसस्वादु
।
रसत्व लोपूनि स्वानंदकंदु । परमानंदु वोसंडे ॥१५॥
यालागीं जो जो रस सेवूं जाये । तो तो ब्रह्मरसुच
होये ।
मुक्ताची रसना यापरी पाहें । घेत आहे रसातें ॥१६॥
एवं मुक्ताचें जें भोजन । ते करिती क्रिया ऐशी जाण
।
आतां तयाचें जें ’स्पर्शन’ । तेंही लक्षण परियेसीं
॥१७॥
मुक्ता शीत लागतांचि जाण । शीत सांडी शीतळपण ।
स्पर्शे उष्णत्वा मुकलें उष्ण । स्पर्शलक्षण हें
त्याचें ॥१८॥
जेवीं कां टेंकितां अग्नीशी । घुरें आणी चंदनाशी
।
जाळूनि त्यांच्या विकाराशी । आपणाऐशीं करी वन्ही
॥१९॥
तेवीं मुक्तासी द्वंद्वें आदळतां । द्वंद्वांची
बुडाली द्वंद्वता ।
तो सर्वी सर्वपणें असतां । सहजे द्वंद्वता निमाली
॥३२०॥
तेथ कैंचे मृदु कैंचें कठिण । कैंचें शीत कैंचें
उष्ण ।
सर्वीं सर्वात्मा तो जाण । द्वंद्वाचें भान स्पर्शेना
॥२१॥
आगीसी पोळीना उन्हाळा । हींव पीडीना हिमाचळा ।
तैशी द्वंद्वांची हे माळा । मुक्ताचे गळां पडेना
॥२२॥
सुवर्णाचे अलंकार भले । सुवर्णपेटीमाजी झांकिले
।
झांकिले म्हणतां उघडे ठेले । तेवीं द्वंद्वें सकळ
परब्रह्म ॥२३॥
अंगीं जें जें आदळें । तें अंगचि होय तत्काळें ।
कांहीं नुरे त्यावेगळें । द्वंद्वे सकळें निमालीं
॥२४॥
त्यासी हातीं लीलाकमळ सांपडे । तंव कमळीं कमळत्वचि
उडे ।
कमळजन्मा तोही बुडे । करी रोकडे निजरूप ॥२५॥
स्पर्श-स्पर्शतें-स्पर्शावें । हेही त्रिपुटी न
संभवे ।
किंबहुना आपणचि आघवें । निजस्वभावें होऊनि ठेला
॥२६॥
तो देवपूजा हातीं धरी । तरी मीचि ते देवपूजेभीतरीं
।
अथवा खेळों रिघाल्या पाथरीं । त्याहीमाझारीं मी
त्यासी ॥२७॥
भिंती नानावर्ण चित्राकृती । तेथें जें जें स्पर्शे
तें तें भिंती ।
तेवीं मुक्ताची स्पर्शनस्थिती । पूर्ण अद्वैतीं
निजबोधु ॥२८॥
यापरीं गा तत्त्वतां । स्पर्शलक्षण वर्ते मुक्ता
।
त्याचें ’बोलणें’ जें सर्वथा । ऐक आतां सांगेन ॥२९॥
सुरस कथा सांगे वाडेंकोडें । अथवा लौकिक बोलणें
घडे ।
परी त्याची समाधिमुद्रा न खंडे । मौन न मोडे बोलतां
॥३३०॥
बोलतांही न मोडे मौन । हेचि अनुभवाची आंतुली खूण
।
शब्दामाजीं निःशब्दगुण । सज्ञान जाण जाणती ॥३१॥
स्त्रीपुरुषें अबोला चालती । तो अबोला कीं अतिप्रीती
।
तेवीं मुक्ताची बोलती स्थिति । शब्द शब्दार्थी
निःशब्द ॥३२॥
जयाचीं बोलतीं अक्षरें । अक्षररूपेंचि साचारें
।
त्याचीं ऐकतां उत्तरें । चमत्कारें मन निवे ॥३३॥
मी एकु चतुर बोलका । हाही नाहीं आवांका ।
अथवा रंजवावें लोका । हेंही देखा स्मरेना ॥३४॥
निःशब्दीं उठती शब्द । शब्दामाजीं ते निःशब्द ।
यापरी करितांही अनुवाद । बोलोनि शुद्ध अबोलणा ॥३५॥
जळामाजीं उपजे तरंग । जळ तरंगाचें निजांग ।
तेवीं निःशब्दीं शब्द साङ्ग । शब्दाचें सर्वांग
निःशब्द ॥३६॥
वाच्य-वाचा-वाचकता त्रिपुटी । लोपूनि सांगे गोड
गोठी ।
करितां सैराट चावटी । न सुटे मिठी मौनाची ॥३७॥
म्यां सत्यचि बोलावें । हेंही त्यासी जीवें नाठवे
।
मिथ्या बोलों लोभस्वभावें । हेंही न संभवे मुक्तासी
॥३८॥
सत्य मिथ्या जीं बोलणीं । निःशेष प्राशूनि नेलीं
दोनी ।
मूळींच्या मौनें जाहला मौनी । नाना वचनीं बोलतां
॥३९॥
तेथ सैराट हाक देतां । कां सिंहनादें गर्जतां ।
शब्दीं ठसावली निःशब्दता । मौन सर्वथा मोडेना ॥३४०॥
जरी तो माझें स्तवन करी । तरी मी त्याच्या स्तवना
माझारीं ।
तो जरी सैरा बडबड करी । त्याही माझारीं मी त्यासी
॥४१॥
जरी त्यासी येऊनि भांडण पडे । तरी भांडणही करणें
घडे ।
त्या कळहामाजीं मागेंपुढें । चहूंकडे मज देखे ॥४२॥
त्याचे वांकुडे तिकुडे व्यंग बोल । ते जाण ब्रह्मचि
केवळ ।
तया आम्हां अभिन्न मेळ । निजात्मसाल वस्तीसी ॥४३॥
अवचटें ये त्याच्या मुखाबाहेरीं । ज्यासी म्हणे
’तुज देवो तारी’ ।
त्यासी मी वाउनियां शिरीं । ब्रह्मसाक्षात्कारीं
पाववीं ॥४४॥
यालागीं त्याच्या वचनाऽधीन । मी सर्वथा असें जाण
।
त्याचें वचन तें प्रमाण । सर्वस्वें जाण मी मानीं
॥४५॥
आतां ’तो’ ’मी’ हे ऐशी बोली । बाहेरसवडी वाढिन्नली
।
’मी तोचि तो’ हे किली । मागीं चोजवली मद्भक्तां
॥४६॥
यालागीं तो माझा जीवप्राण । मी त्याचें निजजीवन
।
तयासीं मज भिन्नपण । कल्पांतीं जाण असेना ॥४७॥
एवं तो सगळा मजभीतरीं । मी तया आंतुबाहेरीं ।
ऐसेनि अभिन्नपणेंकरीं । सुखें संसारीं नांदतु ॥४८॥
त्याचे मुखींचे जे जे बोल । ते मीचि बोलता सकळ ।
मुक्ताचें बोलणें केवळ । तुजप्रती विवळ म्यां केलें
॥४९॥
’हातीं’ कांही घेवों जाये । तंव घेणें देवोचि होये
।
देतां कांहीं देवो पाहे । तेंही होये तद्रूप ॥३५०॥
तेव्हां दान आणि देते-घेते । भिन्नपणें न देखे तेथें
।
यालागीं करोनियां अकर्ते । यापरी करांतें वर्तवी
॥५१॥
निजस्वभावें ते कर । जो कांहीं करिती व्यापार ।
तेथ नकेलेपणाचें सूत्र । सहजीं साचार ठसावे ॥५२॥
करीं पडलिया शस्त्र । करूं जाणे तो व्यापार ।
परी ’मी कर्ता’ हा अहंकार । अणुमात्र असेना ॥५३॥
पुढें वोढवलें अवचितें । तरी खेळों जाणे द्यूतकर्मातें
।
हारी जैत नाठवे चित्तें । निजस्वभावें तें खेळतु
॥५४॥
वोडवल्या ब्राह्मणपूजा । करूं जाणे अतिवोजा ।
पूज्यपूजकत्वें भावो दुजा । न मनूनि द्विजां पूजितु
॥५५॥
धनुषीं काढूं जाणे वोढी । अनुसंधानें बाण सोडी ।
अलक्ष्य लक्षूनि भेदी निरवडी । परी न धरी गोडी श्लाघेची
॥५६॥
कैसें कर्म निपजे करीं । जैशा समुद्रामाजीं लहरी
।
तैसा निजस्वरूपामाझारीं । नाना व्यापारीं निश्चळु
॥५७॥
सूर्य मृगजळातें भरी । तैसा व्यापारु निजनिर्विकारीं
।
परी केलेंपण शरीरीं । तिळभरी असेना ॥५८॥
सूर्यकांतीं अग्नि खवळे । तें कर्म म्हणती सूर्यें
केलें ।
तैसें हस्तव्यापारें जें जें जाहलें । नाहीं केलें
तें त्याणें ॥५९॥
सूर्यकांतीं पाडावा अग्नी । हें नाहीं सूर्याचे
मनीं ।
तेवीं मुक्त निरभिमानी । क्रियाकरणीं विचरतु ॥३६०॥
त्यासी चालवूं जातां ’पायें’ । तळीं पृथ्वी नाहीं
होये ।
आपण आपणियावरी पाहे । चालतु जाये स्वानंदें ॥६१॥
जळींचा जळावरी तरंग । अभिन्नपणें चाले चांग ।
तैसा तो निजरूपीं साङ्ग । चालवी अंग चिद्रूपें
॥६२॥
तयासी असतांही चरण । आवडीं चाले चरणेंविण ।
करी सर्वांगें गमन । सर्वत्र जाण झालासे ॥६३॥
जेवीं अखंडदंडायमान । पायेंवीण चाले जीवन ।
तेवीं चरणेंवीण गमन । नित्य सावधान मुक्ताचें ॥६४॥
सर्वथा पायेंविण । वायूचें सर्वत्र गमन ।
तैसेंच मुक्ताचें लक्षण । स्वरूपीं जाण सर्वत्र
॥६५॥
यापरी न हालतां जाण । त्याचें सर्वत्र ’गमन’ ।
नाठवे चालतेंपण । ऐसेंच लक्षण मुक्ताचें ॥६६॥
मूळीं आत्मा आत्मी नाहीं जाणा । यालागीं स्त्रीपुरुषभावना
।
त्यासी सर्वथा आठवेना । दैवें ’अंगना’ तो भोगी ॥६७॥
नटु नाटकु अवगमला । पुरुष स्त्रीवेषें दिसों आला
।
स्त्रीपुरुषभावो संपादिला । तेवीं हा जाहला गृहस्थु
॥६८॥
कां अर्धनारीनटेश्वरीं । जो पुरुष तोचि नारी ।
मुक्तासी जाण तैशापरी । स्त्रीपुरुषाकारीं निजबोधु
॥६९॥
जेवीं कां आपुली साउली । आवडीं आपण आलिंगिली ।
तेवीं मुक्तें स्त्री भोगिली । द्वैताची भुली सांडोनी
॥३७०॥
छाया कोठें असे कोठें वसे । सरशी असतां ज्याची तो
न पुसे ।
मुक्तासी जाण तैसें । लोलुप्य नसे स्त्रियेचें
॥७१॥
एवं स्त्रीपुरुषविकारप्राप्ती । त्याची न मोडे
आत्मस्थिती ।
दैवें जाहलिया संतती । आत्मप्रतीति तेथेंही ॥७२॥
’आत्मा वै पुत्रनामासि’ । सत्यत्व आलें ये श्रुतीसी
।
पुत्रत्वें देखे आपणासी । निजरूपेंसीं सर्वदा ॥७३॥
स्वयें जनकु जननी । स्वयें क्रिडे पुत्रपणीं ।
आपणावांचूनि जनींवनीं । आणिक कोणी देखेना ॥७४॥
एवं स्त्रीपुत्रसंतती । जेवीं आकाशी मेघपंक्ती
।
काळें येती काळें जाती । तैशी स्थिती मुक्ताची ॥७५॥
स्त्रीसंभोगीं जें होय सुख । तें सुख मुक्तासी सदा
देख ।
यालागी स्त्रीकामअभिलाख । नाही विशेख मुक्तासी
॥७६॥
जैसे राजहंसापाशीं शेण । तैसें मुक्तापाशीं जाण
’धन’ ।
त्यावरी त्याचें नाहीं मन । उदासीन सर्वदा ॥७७॥
व्याघ्रासी वाढिलें मिष्टान्न । तें त्यासी जैसें
नावडे जाण ।
तैसें मुक्तासी नावडे धन । धनलोभीपण त्या नाहीं
॥७८॥
पोतास कापुराचा डला । जेवीं नातळे काउळा ।
तेवीं अनर्घ्यरत्नमाळा । मुक्तें सांडिल्या थुंकोनि
॥७९॥
ज्यासी धनलोभाची आस्था । त्यासी कल्पांतीं न घडे
मुक्तता ।
तैसें स्त्रीकामिया सर्वथा । नव्हे परमार्थता निजबोधु
॥३८०॥
मुक्ताचिये निद्रेपाशीं । समाधि ये विश्रांतीसी
।
शिणली धांवे माहेरा जैशी । तैसी विसाव्यासी येतसे
॥८१॥
जागृतिस्वप्नसुषुप्तीसी । नातळोनि तींही अवस्थांसी
।
निजीं निजे निजत्वेंसीं । अहर्निशीं निजरूपें ॥८२॥
निजीं निजों जातां निर्धारा । तळीं हरपली धरा ।
वरी ठावो नाहीं अंबरा । ऐशिया सेजारामाजीं निजे
॥८३॥
नवल निजती त्याची वोज । चालतां बोलतां न मोडे नीज
।
खातां जेवितां अखंड नीज । सहजीं सहज निजरूप ॥८४॥
निजवितें कां उठवितें । दोनी तोचि आहे तेथें ।
कोण कोणा जागवितें । निजे सुचित्तें निजरूपें ॥८५॥
जागतां निजेशीं वागे । वागतांही नीज लागे ।
एवं नीजरूप जाहला अंगें । निद्रेचेनि पागें पांगेना
॥८६॥
शय्या-शयन सेजार । अवघे तोचि असे साचार ।
आपुल्या निजाचें आपण घर । नित्य निरंतर निजीं निजे
॥८७॥
ऐसें जें जें करूं जाय कर्म । तेथ तेथ प्रकटे परब्रह्म
।
मुक्तासी एकुही नाहीं नेम । हें मुख्य वर्म मुक्ताचें
॥८८॥
मुक्तासी नेमबंधन । तैं अंगीं लागलें साधन ।
साधन असतां मुक्तपण । न घडे जाण सर्वथा ॥८९॥
मुक्तासी तंव आसक्ती । सर्वदा नाहीं सर्वार्थी
।
शेष प्रारब्धाचे स्थितीं । कर्में निफजतीं निरपेक्ष
॥३९०॥
ज्याचा निमाला अहंकारु । तो माझें स्वरूप साचारु
।
ये अर्थी न लगे विचारु । वेदशास्त्र-संमत ॥९१॥
जो नित्यमुक्त निर्विकारी । तो वर्ततां वर्ते मजमाझारीं
।
मी तया आंतुबाहेरीं । जेवीं सागरीं कल्लोळ ॥९२॥
यापरी झाला जो परब्रह्म । त्यासी स्वप्नप्राय धर्माधर्म
।
बाधूं न शके इंद्रियकर्म । हें त्याचें वर्म तो जाणे
॥९३॥
न तथा बध्यते विद्वान् तत्र तत्रादयन् गुणान्
।
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिलः ॥ १२
॥
जिंहीं इंद्रियीं कर्म करितां । मूर्खासी झाली
दृढबद्धता ।
तिंहीं इंद्रियीं वर्ततां ज्ञाता । नित्यमुक्तता
अनिवार ॥९४॥
मूर्खासी कर्मीं अभिमान । ज्ञाता सर्व कर्मीं निरभिमान
।
बंधमोक्षाचें कारण । अहंकारु जाण जीवांसी ॥९५॥
’अहं कर्ता’ ’अहं भोक्ता’ । हेचि मूर्खाची दृढबद्धता
।
तें प्रकृतिकर्म आपुले माथां । नेघे ज्ञाता अभिमानें
॥९६॥
तेचि ज्ञात्याची निरभिमानता । तुज म्यां सांगितली
आतां ।
इंद्रियां विषयो भोगवितां । आपुली अभोक्तृता तो
जाणे ॥९७॥
आपुली छाया विष्ठेवरी पडे । अथवा पालखीमाजीं चढे
।
तो भोगु आपणियां न घडे । तैसेंचि देह रोकडें मुक्तासी
॥९८॥
मज होआवी विषयप्राप्ती । हेंही ज्ञाते न वांछिती
।
विषय मिथ्यात्वें देखती । जेवीं कां संपत्ती चित्रींची
॥९९॥
यालागीं असोनियां देहीं । तो नित्यमुक्त विदेही
।
त्यासी प्रकृतिगुणांच्या ठायीं । अभिमानु नाहीं
सर्वथा ॥४००॥
म्हणसी ’असोनियां देहीं । कोण्या हेतु तो विदेही’
।
उद्धवा ऐसें कल्पिशी कांहीं । तो दृष्टांतु पाहीं
सांगेन ॥१॥
आकाश सर्वांमाजीं असे । सर्व पदार्थीं लागलें दिसे
।
परी एकेंही पदार्थदोषें । मलिन कैसें हों नेणे ॥२॥
त्या गगनाचेपरी पाहीं । ज्ञाता असोनियां देहीं
।
देहकर्माच्या ठायीं । अलिप्त पाहीं सर्वदा ॥३॥
प्रचंड आणोनि पाषाणीं । आकाश न चेंपे चेंपणीं ।
तेवीं क्षोभलियाही प्रकृतिगुणीं । ज्ञाता जडपणीं
न बंधवे ॥४॥
आकाश असोनियां जनीं । कदा रुळेना जनघसणीं ।
तैसा प्रकृतिकर्मी वर्तोनी । प्रकृतिगुणीं अलिप्त
॥५॥
गगन जळीं बुडालें दिसे । परी तें जळामाजीं कोरडें
असे ।
तेवीं पुत्रकलत्रीं ज्ञाता वसे । तेणें दोषें अलिप्त
॥६॥
आकाशा मसी लावूं जातां । मसीं माखे तो लाविता ।
तेवीं मुक्तासी दोषी म्हणतां । दोष सर्वथा म्हणत्यासी
॥७॥
शीत उष्ण पर्जन्यधारा । अंगीं न लागती अंबरा ।
तेवीं नाना द्वंद्वसंभारा । मुक्ताचा उभारा निर्द्वंद्व
॥८॥
येऊनि नाना मेघपटळें । गडगर्जनें गगन झांकोळे
।
त्यामाजीं असोनियाँ वेगळें । गगन नातळे मेघातें
॥९॥
तेवीं मोहममतेच्या कडाडी । मुक्तासी करिती ताडातोडी
।
ते तंव त्यास न लगे वोढी । परापर थडी अलिप्तु ॥४१०॥
गगनासी आगी लावूं जातां । अग्नि विझोनि जाय सर्वथा
।
तेवीं त्रिगुणीं मुक्तासी बांधतां । गुणीं सगुणता
निमाली ॥११॥
प्रळयवायूचेनि झडाडें । आकाश निजस्वभावें नुडे
।
सगळा वायु गगनीं बुडे । पाहतां नातुडे गगनींही ॥१२॥
तेवीं अविद्या निजस्वभावतां । मुक्तासी न करवेचि
बद्धता ।
’अविद्या’ नांवें मिथ्या वार्ता । मुक्त तत्त्वतां
देखेना ॥१३॥
गगनाच्या ऐशी अलिप्तता । सर्व कर्मीं वर्ते ज्ञाता
।
जनीं अलिप्त वर्ते सविता । तेवीं मुक्तता अवधारीं
। ।१४॥
घृतमद्यजळां आंतौता । बिंबोनि अलिप्त सविता ।
तेवीं बाल्य-तारुण्य-वृद्धता । वयसा चाळितां अलिप्त
॥१५॥
नातरी सूर्याचेनि प्रकाशें । शुभाशुभ कर्म वाढलें
असे ।
सविता अलिप्त तेणें दोषें । निजप्रकाशें प्रकाशकु
॥१६॥
तेवीं आश्रमधर्मीं असतां । नित्यादि कर्में आचरितां
।
मुक्तासी नाहीं कर्मबद्धता । अकर्तात्मता निजबोधें
॥१७॥
सूर्यकांतीं सविता । अग्नि उपजवूनि अकर्ता ।
तैसा निजतत्त्वाचा ज्ञाता । करोनि अकर्ता कर्मांचा
॥१८॥
जळीं सविता प्रतिबिंबला । परी तो नाहीं वोला झाला
।
तैसा स्त्रीसंगें प्रजा व्याला । नाही मुकला ब्रह्मचर्या
॥१९॥
सवित्याचें अलिप्तपण । तें निरूपिलें निरूपण ।
आतां देहीं असोनि अलिप्तपण । तेंही लक्षण अवधारीं
॥४२०॥
जेवीं देहामाजीं असे प्राण । प्राणास्तव देहचलन
।
परी देहदोषा नातळे प्राण । अलिप्त जाण सुखदुःखां
॥२१॥
तैसा मुक्त असोनि संसारी । संसारव्यवहार सर्व करी
।
परी संसारदोषु अंगावरी । तिळहीभरी लागेना ॥२२॥
वायु सर्वांतें स्पर्शतु । परी स्पर्शदोषांसी अलिप्तु
।
तेवीं अहंममता नातळतु । मुक्त वर्ततु देहगेहीं
॥२३॥
वायूसी जेवीं सर्वत्र गमन । परी कोठेंही आसक्त नव्हे
जाण ।
तेवीं विषयी नहोनि आपण । विषयसेवन मुक्ताचें ॥२४॥
वायूसी एके ठायीं नाहीं वस्ती । मुक्तासी देहगेहीं
नाहीं आसक्ती ।
वायूसी नभामाजीं विश्रांती । मुक्तासी गुणातीतीं
विश्राम ॥२५॥
एवढें जें अगाधपण । तें मुक्ताचें मुक्तिकारण ।
उद्धवासी म्हणे श्रीकृष्ण । प्रथम जाण विवेकु ॥२६॥
वैशारद्येक्षयासङ्ग शितया छिन्नसंशयः ।
प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान् नानात्वाद् विनिवर्तते
॥ १३ ॥
विवेकें बुद्धि अतिसंपन्न । तिसी उपजे नित्यानित्यज्ञान
।
परी तें खिरंगटलें असे जाण । वैराग्येंवीण वाढेना
॥२७॥
विवेकेंवीण वैराग्य गहन । तें केवळ आंधळें जाण ।
नेणें आपुलें निजात्मपतन । अंधकूपीं जाण तें पडे
॥२८॥
मातलें हातिरूं अंध । सैरा धांवे सुबद्ध ।
नेणें निजात्मपतनबाध । तेवीं वैराग्य मंद विवेकेंवीण
॥२९॥
जेथ विवेकवैराग्यसंयोग । तेथ नित्यसंग्रहो अनित्यत्याग
।
तेंचि ’सद्विद्यालक्षण’ खड्ग । झळकत चांग नैराश्यें
॥४३०॥
तेंचि गुरु वचनसहाणेसी । लावूनि अतितीक्ष्ण केलें
त्यासी ।
घायें छेदिलें संशयासी । संकल्पविकल्पेंसीं समूळ
॥३१॥
असंभावना विपरीतभावना । निःशेष तुटलिया वासना ।
निजस्वरूपीं तेव्हां जाणा । जागेपणा तो आला ॥३२॥
जो अविद्यालक्षण दीर्घ स्वप्न । नानात्वें भोगिता
आपण ।
तो अद्वैतीं जागा झाला जाण । कृपा थापटून गुरुवचनें
॥३३॥
तेव्हां नानात्वासीं नाहीं ठावो । ’मी माझें’ हें
झालें वावो ।
फिटला अविद्याभेद संदेहो । आत्मानुभवो तो भोगी
॥३४॥
जागा झाल्या स्वप्न भासे । परी तें मिथ्या झालें
अनायासें ।
मुक्तासी जग तैसें दिसे । यालागीं तेणें दोषें अलिप्त
॥३५॥
एवं मुक्ताचें जें जें वर्तन । तें अलिप्तपणें ऐसें
जाण ।
’कथं वर्तेत’ हा प्रश्न । प्रसंगें लक्षण सांगितलें
॥३६॥
’कथं विहरेत्’ या प्रश्नाचें । उत्तर ऐकावया साचें
।
उदित मन उद्धवाचें । जाणोनि जीवींचें हरि बोले ॥३७॥
यस्य स्युर्वीतसङ्कल्पाः प्राणेन्द्रियर्ननोधियाम्
।
वृत्तयः स विनिर्मुक्तो देहस्थोऽपि हि तद्गुणैः
॥ १४ ॥
विद्यमान देहीं असतां । देहस्थ गुण नातळती मुक्ता
।
पापपुण्यादि हे कथा । सुखदुःखवार्ता तो नेणे ॥३८॥
सांडिल्या संकल्पविकल्पांसीं । कल्पांतींही नातळे
त्यासीं ।
जेवीं कां ओकिल्या ओकासी । परतोनि कोणासी न घेववे
॥३९॥
यालागीं मन बुद्धि इंद्रिय प्राण । मुक्ताचीं जाहलीं
संकल्पशून्य ।
याचिलागीं पापपुण्य । न लगे जाण मुक्तासी ॥४४०॥
इंद्रियीं विषयक्रीडन । करितां संकल्पशून्य ।
मुक्तासी मनपणें नाहीं मन । वृत्तिशून्य यालागीं
॥४१॥
बाळक लेणया प्रमाण नेणे । तरी अंगीं शोभे लेइलेपणें
।
तेवीं कर्में विगुंतलीं करणें । मुक्त अकर्तेपणें
अलिप्त ॥४२॥
संकल्पविरहित विहार । तोचि मुक्त जाण पां साचार
।
’कथं विहरति’ हें उत्तर । थोडेनि फार सांगितलें
॥४३॥
म्यां सांगितलीं जीं जीं लक्षणें । तीं तीं मुक्ताचीं
मुक्तचि जाणे ।
आणिकासी व्युत्पत्तिपणें । मुक्त जाणणें हें न
घडे ॥४४॥
सकळ देहशास्त्रसंपन्न । त्यासीही मुक्त न कळे जाण
।
देहीं असे ज्यासी देहाभिमान । त्यासी मुक्तलक्षण
कळेना ॥४५॥
म्यां बोलिले लक्षणांची पोथी । साक्षेपें घेऊनि
हातीं ।
जर्ही हिंडिन्नला त्रिजगतीं । तर्ही मुक्ताची
स्थिति कळेना ॥४६॥
जेणें साचार मुक्त जाणितला । तोही सत्य जाण मुक्त
झाला ।
अनुमानयोग्यतेच्या बोला । मुक्त जाणवला हें मिथ्या
॥४७॥
जेणें सूर्य देखिला यथार्थता । तो जग देखे तत्प्रकाशता
।
तेणें मुक्त जाणितला तत्त्वतां । तो नित्यमुक्तता
जग देखे ॥४८॥
तेथ हा मुक्त हा बद्ध । देखणें हें अतिअबद्ध ।
ऐसें देखती ते महामंद । अज्ञानांध अज्ञानी ॥४९॥
मुक्त न कळे सर्वथा । ऐसें बोलणें ऐकतां ।
उद्धवासी हो लागली चिंता । तें कृष्णनाथा कळों सरलें
॥४५०॥
मागां सांगितलीं मुक्तलक्षणें । तीं मुक्ताचीं
मुक्तचि जाणे ।
लौकिकीं मुक्त कळे जेणें । तींही लक्षणें परियेसीं
॥५१॥
आश्वासावया उद्धवाचें मन । मुक्ताचें जाणतें लक्षण
।
सांगेन म्हणे श्रीकृष्ण । येरू सावधान सर्वस्वें
॥५२॥
कळतीं मुक्ताचीं लक्षणें । उद्धवु ऐकावया उदित
मनें ।
तें जाणोनियां श्रीकृष्णें । विचित्र निरूपणें
निरूपी ॥५३॥
यस्यात्मा हिंस्यते हिंस्रैः येन किञ्चिद् यदृच्छया
।
अर्च्यते वा क्वचित्तत्र न व्यतिक्रियते बुधः ॥
१५ ॥
ज्याचिया देहासी जाण । हिंसा करिती हिंसक जन ।
छेद भेद दंड मुंडण । गर्जन तर्जन जर्ही केलें ॥५४॥
तर्ही ते देहाची व्यथा । मुक्तासी नाहीं सर्वथा
।
नाना उपचारीं पूजितां । नेघे श्लाघ्यता सन्मानें
॥५५॥
देहीं वर्तमान असतां । देहबुद्धी नाहीं सर्वथा
।
त्यासीच बोलिजे जीवन्मुक्तता । यालागीं देहव्यथा
त्या नाहीं ॥५६॥
जैसी पुरुषांसवें छाया असे । पुरुषयोगें चळती दिसे
।
ते छायेची अहंममता नसे । निजमानसें पुरुषासी ॥५७॥
तैसाचि मुक्ताचा देहो । मुक्तासवें वर्ते पहा हो
।
परी त्यासी नाहीं अहंभावो । हा नित्यस्वभावो मुक्ताचा
॥५८॥
त्यासी चोरु हेरु कातरु । म्हणौनि दंडु केला थोरु
।
कां पूजिला ईश्वरु । पुरुष श्रेष्ठतरु म्हणौनि
॥५९॥
परी पूजितां कां गांजितां । त्याची डंडळीना समता
।
जेवीं छायेची मानापमानता । न करी व्यथा पुरुषासी
॥४६०॥
देहो व्याघ्रामुखीं सांपडला । कां दैवें पालखीमाजीं
चढला ।
तो हरुषविषादा नाहीं आला । समत्वें झाला निर्द्वंद्व
॥६१॥
देहो द्यावया नेतां सुळीं । मी मरतों ऐसें न कळवळी
।
कां गजस्कंधीं पूजिला सकळीं । तेणें सुखावली वृत्ति
नव्हे ॥६२॥
सुखदुःखादि नाना व्यथा । आगमापायी आविद्यकता ।
देहाचें मिथ्यात्व जाणता । यालागीं व्यथा पावेना
॥६३॥
अतिसन्मानु जेथ देखे । तेथ न राहे तेणें सुखें ।
अपमानचिये आडके । देखोनि न फडके भयभीतु ॥६४॥
देहासी नाना विपत्ति होये । तोही त्या देहाचें कौतुक
पाहे ।
देह माझें मज व्यथा आहे । हें ठावें नोहे मुक्तासी
॥६५॥
येथवर देहातीतता । दृढ बाणली जीवन्मुक्ता ।
यालागीं देहदुःखाची व्यथा । त्यासी सर्वथा बाधीना
॥६६॥
नाना जनपदवार्ता । अतिस्तवनें स्तुति करितां ।
कां पारुष्यवचनें निंदितां । मुक्तासी व्यथा उपजेना
॥६७॥
न स्तुवीत न निन्देत कुर्वतः साध्वसाधु वा ।
वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जितः समदृङ् मुनिः ॥ १६
॥
निंदेच्या तिखट बाणीं । दृढ विंधिल्या दुर्जनीं
।
हे असाधु हें नुपजे मनीं । न बोले वचनीं ते दोष ॥६८॥
भाविक सात्त्विक साधु । मिळोनि करिती स्तुतिवादु
।
तूं ईश्वरी पुरुष शुद्धु । हा गुणानुवादु ऐकोनि
॥६९॥
मी उत्तम हें नुपजे मनीं । उंच नीच न देखे जनीं ।
हे साधु लोक भले गुणी । हे मुक्ताची वाणी वदेना ॥४७०॥
साधु असाधु पाहतां जनीं । तो ब्रह्मरूप देखे दोनी
।
देखतें देखे तद्रूपपणीं । निजात्मदर्शनीं निजबोधु
॥७१॥
तेथ कोणाची करावी निंदा । कोणाच्या करावें गुणानुवादा
।
मीचि विश्व हें आलें बोधा । स्तुतिनिंदा निमाली
॥७२॥
त्यासी आत्मसाक्षात्कारीं विश्राम । नित्य निजात्मपदीं
आराम ।
साधु असाधु हा फिटला भ्रम । स्वयें आत्माराम तो जाहला
॥७३॥
असाधुत्वें निंदावे ज्यासी । तंव आत्मस्वरूपें
देखे त्यासी ।
साधु म्हणौनि वर्णितां गुणासी । देखे त्यासी निजरूपें
॥७४॥
उजव्या वंद्यत्वें शुद्धभावो । डाव्या निंद्यत्वें
निजनिर्वाहो ।
पुरुषासी दोंहीचा समभावो । वंद्य निंद्य पहा हो
समत्वें तैसे ॥७५॥
तेथ साधु असाधु अनुवादा । वर्जिली स्तुति आणि निंदा
।
समत्वें पावला समपदा । सुखस्वानंदाचेनि बोधें ॥७६॥
मुक्ताची हे वोळखण । यापरी उद्धवा तूं जाण ।
आतां आणिकही लक्षण । तुज मी खूण सांगेन ॥७७॥
प्रकट मुक्ताचें लक्षण । म्यां तुज सांगितलें जाण
।
तें लौकिकीं मानी कोण । विकल्प गहन जनाचे ॥७८॥
प्रारब्धवशास्तव जाण । एकादें अवचटे दिसे चिह्न
।
इतुक्यासाठीं मुक्तपण । मानी कोण जगामाजीं ॥७९॥
मुक्त मुक्तपणाची पदवी । सर्वथा जगामाजीं लपवी
।
जो आपुली मुक्तता मिरवी । तो लोभस्वभावी दांभिकु
॥४८०॥
शुक वामदेव मुक्त म्हणतां । सर्वांसी न म्हणवे सर्वथा
।
मा इतरांची काय कथा । माझीही मुक्तता न मानिती ॥८१॥
म्यां गोवर्धनु उचलिला । दावाग्नि प्राशिला ।
अघ बक विदारिला । प्रत्यक्ष नाशिला काळिया ॥८२॥
जों जों हा देहाडा । तों तों नीच नवा पवाडा ।
निजसुखाचा उघडा । केला रोकडा सुकाळु ॥८३॥
त्या माझें मुक्तपण । न मानिती याज्ञिक ब्राह्मण
।
इतरांची कथा कोण । विकल्प दारुण लौकिकीं ॥८४॥
यालागीं मुक्ताचें मुक्तपण । मुक्तचि जाणे आपण
।
इतरांसी न कळे तें लक्षण । अतिविचक्षण जर्ही झाला
॥८५॥
मुक्त लौकिकीं वर्तत । जड-मूक-पिशाचवत ।
तींही चिन्हें समस्त । ऐक निश्चित सांगेन ॥८६॥
न कुर्यान्न वदेत् किञ्चिन् न ध्यायेत् साध्वसाधु
वा ।
आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनिः ॥
१७ ॥
कायिक-वाचिक-मानसिक । उद्देशें कर्म न करी एक ।
जें निफजे तें स्वाभाविक । ’अहेतुक’ त्या नांव ॥८७॥
हेतु ठेवूनि गुणागुणीं । स्तुतिनिंदेचीं बोलणीं
।
सांडोनिया झाला मौनी । परी मौनाभिमानीं हेतु नाहीं
॥८८॥
जरी तो झाला मौनाभिमानी । तरी मुक्त पडला बंधनीं
।
यालागीं बोलणें न बोलणेंं दोन्ही । सांडूनि मौनी
तो झाला ॥८९॥
अतद्व्यावृत्तीनें जाण । करावें असंतनिरसन ।
मग सद्वस्तूचें ध्यान । अखंड जाण करावें ॥४९०॥
तंव पावली सद्गुरूची खूण । उडालें ध्येय-ध्याता-ध्यान
।
बुडालें भेदाचें भेदभान । चैतन्यघन कोंदलें ॥९१॥
मेळवूनि शास्त्रसंभारा । बांधला संतासंतबंधारा
।
तो चैतन्याच्या महापुरा- । माजी खरा विराला ॥९२॥
तेव्हां बुडालें संतासंतभान । निबिड दाटलें चैतन्यघन
।
मोडलें मनाचें मनपण । वृत्तिशून्य अवस्था ॥९३॥
मनें ध्यावें चैतन्यघन । तंव चैतन्यचि जाहलें मन
।
सहजेंचि खुंटलें ध्यान । हें मुख्य लक्षण मुक्ताचें
॥९४॥
चैतन्यीं हरपलें चित्त । जड-मूक-पिशाचवत ।
लौकिकीं वर्ततां दिसे मुक्त । जाण निश्चित उद्धवा
॥९५॥
मुक्त लौकिकीं वर्तत । जड-मूक-पिशाचवत ।
म्हणौनि कळे इत्थंभूत । तेंही चिन्ह यदर्थ सांगेन
॥९६॥
नैष्कर्म्य ब्रह्म पावला दृढु । अंतरीं निजबोधें
अतिगोडु ।
बाह्य लौकिकीं दिसे जडु । अचेतन दगडु होऊनि असे
॥९७॥
उठीबैसी करितें मन । तें स्वरूपीं झालें लीन ।
पडलें ठायींहूनि नुठी जाण । यालागीं ’जडपण’ आभासे
॥९८॥
शब्दब्रह्म गिळोनि वेगें । निःशब्द वस्तु झाला
अंगें ।
निंदास्तुतीचें नांव नेघे । ’मुका’ सर्वांगें सर्वदा
॥९९॥
ब्रह्म सर्वथा न बोलवे कोणा । जरीं सांगे तरी दावी
खुणा ।
यालागीं मुका म्हणती जाणा । अबोलपणा स्तुतिनिंदा
॥५००॥
द्रव्यलोभ नाहीं चित्तीं । कदा द्रव्य नातळती ।
यालागीं लोक ’पिशाच’ म्हणती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥१॥
नवल त्याचें पिसेपण । जगास न करवे जें प्राशन ।
ते वस्तूचें करी अपेयपान । अभक्ष्य जाण भक्षितु
॥२॥
जेथ जगासी गमन नव्हे जाण । तेथ हा करी अगम्यागमन
।
जगाचें जेथ न रिघे मन । तेथ सर्वांगें जाण हा वेंघे
॥३॥
न धरी विधिनिषेधविभाग । न करी कर्माकर्मांचा पांग
।
स्वानंदें नाचवी सर्वांग । यालागीं जग ’पिसे’ म्हणे
॥४॥
एवं जड-मूक-पिशाच । समूळ लक्षणीं तोचि साच ।
मिथ्या नव्हे अहाचवहाच । वृथा कचकच तो नेणे ॥५॥
जाण पां मुक्ताच्या ठायीं । कोणे विषयीं आग्रह नाहीं
।
जो अतिशयेंसीं आग्रही । तो बद्ध पाहीं निश्चित ॥६॥
जीं बोलिलीं मुक्ताचीं लक्षणें । तींचि साधकांची
साधनें ।
सिद्धासी असती सहजगुणें । साधकें करणें दृढनिष्ठा
॥७॥
बोलिलिया लक्षणां । सिद्धचि भोक्ता जाणा ।
साधकुहि येथ लाहाणा । जो या साधनां साधूं जाणे ॥८॥
इतर जे पंडिताभिमानी । आम्ही शास्त्रज्ञ ज्ञाते
म्हणौनी ।
ते वाळिले येथूनि । जेवीं सज्जनीं दुर्बुद्धी ॥९॥
जो न साधी येथींच्या साधना । कोरडा शास्त्राभिमानी
जाणा ।
सदा वांच्छिता धनमाना । तो येथींच्या ज्ञाना अलिप्त
॥५१०॥
आम्ही कर्मकुशळ याज्ञिक । शास्त्रसंपन्न वेदपाठक
।
सदा अर्थकामकामुक । त्यांसी हें सुख अप्राप्त ॥११॥
तिहीं जे कष्ट केले सर्वथा । ते समस्त जाण झाले वृथा
।
उद्धवा तेहीविखीं तत्त्वतां । ऐक आतां सांगेन ॥१२॥
शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात्परे यदि ।
श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षतः ॥ १८ ॥
शब्दब्रह्म वेदशास्त्रार्थ । पढोनि वाचोनि अति
पंडित ।
चारी वेद मूर्तिमंत । सदा तिष्ठत वाचेसी ॥१३॥
संहिता पद क्रम स्वरयुक्त । अरण ब्राह्मण सूत्र
निरुक्त ।
जटावळी ध्वज रथ । पढों जाणत वर्णपूर्वक ॥१४॥
आयुर्वेद धनुर्वेद । गांधर्ववेदींचा जाणे भेद ।
काव्यनाटकीं अतिशुद्ध । वेद उपवेद तो जाणे ॥१५॥
व्याकरणीं अतिनेटक । सांख्य पातंजळ जाणे तर्क ।
शास्त्र जाणे वैशेषिक । कर्ममीमांसक यज्ञान्त ॥१६॥
विवर्ण वाचस्पति वेदान्त । शास्त्र जाणे वार्तिकान्त
।
तिन्ही प्रस्थानें मूर्तिमंत । पुढां तिष्ठत योग्यत्वें
॥१७॥
शिल्पशास्त्रीं अतिनिपुण । सुपशास्त्रामाजीं
प्रवीण ।
रत्नपरीक्षालक्षण । जाणे आपण वाजिवाह ॥१८॥
आगमीं नेटका मंत्रतंत्री । शैवी वैष्णवी दीक्षेची
परी ।
सौर शाक्त अभिचारी । नाना मंत्रीं प्रवीण ॥१९॥
कोकशास्त्रींची अधिष्ठात्री । अतिप्रवीण संगीतशास्त्रीं
।
प्रबंध करूं जाणे कुसरी । राजमंत्रीं राजसु ॥५२०॥
निघंटु वसे प्रज्ञेपुढां । चमत्कारु जाणे गारुडा
।
पंचाक्षरी अतिगाढा । वैद्य धडफुडा रसज्ञ ॥२१॥
रसौषधी साधावी तेणें । भूत भविष्य ज्योतिष जाणे
।
अमरकोश अभिधानें । अठरा पुराणें मुखोद्गत ॥२२॥
प्रश्नावली पाहों जाणे । स्वप्नाध्यावो सांगावा
तेणें ।
इतिहासादि प्रकरणें । जाणे लक्षणें गर्भाचीं ॥२३॥
शब्दज्ञानाची व्युत्पत्ती । जाणे साधक-बाधक युक्ती
।
समयींची समयीं स्फुरे स्फूर्ती । अपर बृहस्पति
बोलावया ॥२४॥
जेवीं तळहातींचा आंवळा । तेवीं ब्रह्मज्ञान बोले
प्रांजळा ।
परी अपरोक्षसाक्षात्कारीं आंधळा । नेणे जिव्हाळा
तेथींचा ॥२५॥
मोराअंगीं अतिडोळसें । अंगभरी भरलीं पिसें ।
एके दृष्टीवीण आंधळे जैसें । जाहलें तैसें विद्वांसा
॥२६॥
जेथूनि क्षीर स्त्रवती सड । तेथेंचि लागोनि गोचिड
।
अशुद्ध सेविताति मूढ । तेवीं विद्वांस दृढ विषयांसी
॥२७॥
गोचिडाचे मुखीं क्षीर रिघे । तो अशुद्धावांचोनि
तें नेघे ।
तेवीं ज्ञान विकूनि अंगें । विद्वांसु मागे विषयांतें
॥२८॥
सांडूनि सुगंधचंदनासी । आवडीं दुर्गंधा धांवे माशी
।
तेवीं सांडूनि निजात्मज्ञानासी । पंडित विषयांसी
झोंबत ॥ २९ ॥
असोनि कमळ आमोदापाशीं । दर्दुर सेविती कर्दमासी
।
तेवीं सांडूनि निजात्मज्ञानासी । पंडित विषयांसी
लोलुप ॥ ५३०॥
करूनि अद्वैतव्युत्पत्ती । तें ज्ञान विकूं देशांतरा
जाती ।
मूर्ख ज्ञात्यातें उपहासिती । तर्ही वांछिती सन्मानु
॥३१॥
सांगतां ब्रह्मनिरूपण । सात्त्विकाचें परमार्थीं
मन ।
व्याख्याता तो वांछी धन । विपरीत ज्ञान विद्वांसा
॥३२॥
सांगे आन करी आन । तेथें कैंचें ब्रह्मज्ञान ।
जेथ वसे धनमान । तेथ आत्मज्ञान असेना ॥३३॥
दृढ धनमान धरोनि पोटीं । सांगतां ब्रम्हज्ञानगोठी
।
त्यास आत्मसाक्षात्कारभेटी । नव्हे कल्पकोटी गेलिया
॥३४॥
नाना पदव्युत्तिविंदान । एके श्लोकीं दशधा व्याख्यान
।
पोटीं असतां मानाभिमान । ब्रह्मज्ञान त्या कैंचें
॥३५॥
मी पंडितु अतिज्ञाता । ऐशिया नागवले अहंता ।
जेवीं आंधळें नोळखे पिता । नित्य असतां एकत्र ॥३६॥
तैशी गति विद्वांसासी । नित्य असती आत्मसमरसीं
।
तेंचि वाखाणिती अहर्निशीं । परी त्या स्वरूपासी
नेणती ॥३७॥
करावया विषयभरण । केलें शास्त्रव्युपत्तिव्याख्यान
।
ते वृथा कष्ट गेले जाण । जेवीं वंध्याधेनु पोशिली
॥३८॥
जे कधीं वोळे ना फळे । सुटली तरी सैरां पळे ।
नित्य वोढाळी राजमळे । तें दुःख आदळे स्वामीसी ॥३९॥
तैशी गति पंडितंमन्यासी । व्युत्पत्तीं पोशिलें
वाचेंसी ।
ते वोढाळ झाली विषयांसी । ज्याची त्यासी नावरे ॥५४०॥
जेवीं का निर्दैवाहातीं । कनक पडलें तें होय माती
।
तेवीं पंडितंमन्याची व्युत्पत्ती । विषयासक्तीं
नाशिली ॥४१॥
द्विजा दीधला भद्रजाती । त्यासी न पोसवे तो निश्चितीं
।
मग फुकासाठीं विकिती । तेवीं व्युपत्ती विद्वांसा
॥४२॥
अद्वैतशास्त्राची व्युत्पत्ती । हे त्यासी झाली
अलभ्यप्राप्ती ।
जे विषयालागीं विकिती । ते मूर्ख निश्चितीं विद्वांस
॥४३॥
मुखीं ऊंस घालिजे घाणा । तो रस पिळूनि भरे भाणा ।
फिका चोपटीं करकरी घाणा । ते गति जाणा विद्वांसा
॥४४॥
विद्वांस करिती ज्ञानकथन । सारांश सात्त्विकीं
नेला जाण ।
शब्दसोपटी करकरी वदन । गोडपण तेथें कैंचें ॥४५॥
जेवीं का नपुंसकाच्या करीं । वोपिली पद्मिणी सुंदरी
।
ते अखंड रडे जयापरी । तेवीं विद्वांसाघरीं व्युत्पत्ती
॥४६॥
पाहे पां ब्रह्मज्ञानेंवीण । शब्दज्ञानें संन्यासग्रहण
।
केलें तेंही वृथा जाण । जरी धारणाध्यान करीना ॥४७॥
जैसी जैसी शब्दज्ञानव्युत्पत्ती । तैशी तैशी न
करितां स्थिती ।
वर्तणें जैं विषयासक्ती । तैं निज मुखीं माती घातली
॥४८॥
वेदशास्त्रसंपन्न झाला । त्यावरी पोट भरूं लागला
।
तरी तो उदमी थोर झाला । परी थित्या मुकला मुदलासी
॥४९॥
रत्न देऊनि कोंडा घेतला । कां अमृत देऊनि कांजी
प्याला ।
तैसा परिपाकु पंडितांचा झाला । थित्या नागवला निजज्ञाना
॥५५०॥
शब्दज्ञान जोडिलें कष्टे । तेणेंचि साधनें परब्रह्म
भेटे ।
इटेसाठीं परीस पालटे । मूर्ख वोखटें मानिती ॥५१॥
पोट भरावयाचिया युक्ती । आपुली मिरवाया व्युत्पत्ती
।
पत्रावलंबनें करिती । द्वाराप्रती सधनाच्या ॥५२॥
जेवीं पोट भरावया भांड । नानापरी वाजवी तोंड ।
तेवीं नाना व्युत्पत्ती वादवितंड । करिती अखंड
उदरार्थ ॥५३॥
करूनि व्युत्पत्ती शब्दब्रह्म । जरी न साधीचि परब्रह्म
।
तरी त्या श्रमाचें फळही श्रम । जेवीं रत्नें उत्तम
घाणा गाळी ॥५४॥
तेथें तेल न पेंडी । झाली रत्नांची राखोंडी ।
तैशीं विद्वांसें झाली वेडीं । श्रमें श्रमकोडी
भोगिती ॥५५॥
श्रमें श्रमुचि पावती । दुःखें दुःखचि भोगिती ।
हेंचि कथन बहु दृष्टांतीं । उद्धवाप्रती हरि बोले
॥५६॥
गां दुग्धदोहामसतीं च भार्यां देहं पराधीनमसत्प्रजां
च ।
वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति
दुःखदुःखी ॥ १९ ॥
दुग्धाचिया लोलुप्यता । ’भाकड गाय ’ दोहूं जातां
।
शिंपीभरी दूध न ये हाता । हाणे लाता तत्काळ ॥५७॥
जे कुडी कुचर डीवरी । विषयमेळवणा अतिखाइरी ।
अधर्मशीळ लातरी । सर्वांपरी अनाड ॥५८॥
सुटली राजागारीं भरे । धर्मदंडें मागें न सरे ।
सद्बुद्धि धरितां न धरे । सैर चरे सुनाट ॥५९॥
जिचें कधीं नव्हे दुभतें । जे धरूं नेणे गर्भातें
।
पोषितां ऐशा गायीतें । पावे दुःखातें पोषकु ॥५६०॥
गृहिणी लागला गृहाचार । ते स्त्री अनुकूल नसतां
नर ।
अतिदुःखें दुःखी थोर । सदा करकर कपाळीं ॥६१॥
निंदा अवज्ञा हेळण । भ्रताराचें करी जाण ।
स्वयें भक्षी मिष्टान्न । हें ’असंतलक्षण स्त्रियांचे’
॥६२॥
खातां जेवितां द्रव्य देतां । गोड गूळसी बोले सर्वथा
।
धर्म देखोनि फोडी माथा । तेही सर्वथा असतीचि ॥६३॥
जे न विचारी पापपुण्य । कामाचारी धर्मशून्य ।
हें असतीचें लक्षण । उद्धवा जाण निश्चित ॥६४॥
असतीचिये संगतीं । कैंची होईल सुखप्राप्ती ।
अति दुःखें दुःखी होती । जाण निश्चितीं ते नर ॥६५॥
ज्याचें देह ’पराधीन’ । तो जीवें जितां सदा दीन ।
पराधीना समाधान । नव्हे जाण कल्पांतीं ॥६६॥
सांडोनि आपली निजसत्ता । ज्यासी लागली पराधीनता
।
तो स्वप्नींही सुखाची वार्ता । न देखे सर्वथा निश्चित
॥६७॥
’पर’ म्हणिजे माया जाण । जो झाला तिचे आधीन ।
त्यासी सुखाचें न दिसे स्वप्न । दुःख संपूर्ण सर्वदा
॥६८॥
पराधीनासी सुख । आहे म्हणे तो केवळ मूर्ख ।
सोलीव दुःखाचें दुःख । अवश्य देख पराधीना ॥६९॥
ऐक ’प्रजांचा विवेक’ । एक पुत्र एक लेंक ।
एक ते केवळ मूर्ख । दुःखदायक पितरांसी ॥५७०॥
जो नरकापासोनि तारी । जो पूर्वजांतें उद्धरी ।
जो मातापित्यांची भक्ति करी । अव्यभिचारी हरिरूपें
॥७१॥
जो सांडोनियां मातापिता । जाऊं नेणे आणिके तीर्था
।
त्याचेनि चरणतीर्थें पवित्रता । मानिती सर्वथा
अनिवार ॥७२॥
जैशीं रमा आणि नारायण । तैशीं मातापिता मानी जाण
।
चढत्या आवडीं करी भजन । नुबगे मन सेवेसी ॥७३॥
जो अतिसत्त्वें सात्त्विकु । जो पितृवचनपाळकु ।
जाणे धर्माधर्मविवेकु । हा नैसर्गिकु स्वभावो ॥७४॥
जो मातापित्यांचे सेवेवरी । आपआपणियातें तारी
।
सकळ पूर्वजांतें उद्धरी । तो संसारीं सुपुत्र ॥७५॥
ऐशिया पुत्रासी प्रतिपाळितां । सुख पावे मातापिता
।
पूर्वजांतें उद्धरिता । स्वयें तरता पितृभक्तीं
॥७६॥
झालिया सुपुत्रसंतति । एवढी होय सुखप्राप्ती ।
आतां असत्प्रजांची स्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन
॥७७॥
मूळींचें पद ’असत्प्रज’ । त्यांचे वर्तणुकेची वोज
।
सांगतां अत्यंत निर्लज्ज । तेही मी तुज सांगेन ॥७८॥
पोटीं उपजले जे लेंक । त्यांची वर्तणुक ऐशी देख ।
आवडे कांता आणि कनक । उपेक्षिती निःशेख माता-पिता
॥७९॥
जे कुडे कुचर कुलट । जे का अत्यंत शठ नष्ट ।
जे अनाचारी कर्मभ्रष्ट । अति दुष्ट दुर्जन ॥५८०॥
त्यांसी भांडवल लटिक । लटकी द्यावी आणभाक ।
माता पिता ठकावीं देख । सात्त्विक लोक नाडावे ॥८१॥
आपण नरका जावें ते जाती । परी पूर्वज नेले अधोगती
।
ऐशियां प्रजांतें प्रतिपाळिती । ते दुःखी होती
अतिदुःखें ॥८२॥
पोटामाजीं उठिला फोडू । त्यासी करितां न ये फाडू
।
तैसा असत्प्रजीं संसार कडू । दुःख दुर्वाडु भोगवी
॥८३॥
ऐशिया पुत्रांचें जितां दुःख । मेल्यापाठीं देती
नरक ।
असत्प्रजांचें कवतिक । दुखें दुःख अनिवार ॥८४॥
गांठीं असोनियां ’धन’ । जो सत्पात्रीं न करी दान
।
तें सर्व दुःखाचें मूळ जाण । दुःख दारुण धनलोभ्या
॥८५॥
धन अर्जावया अनेक । उपाय अपाय करिती लोक ।
नाना क्लेश भोगोनि दुःख । द्रव्य देख सांचिलें ॥८६॥
प्रथम दुःख द्रव्य सांचितां । दुसरें दुःख द्रव्य
रक्षितां ।
स्त्रीपुत्र प्रवर्ते घाता । इतर कथा ते भिन्न ॥८७॥
सत्पात्रीं न करितां दान । जेणें रक्षिलें यक्षधन
।
तेथें दुःखबाहुल्यें उठी विघ्न । धर्मरक्षण तेथ
नाहीं ॥८८॥
ऐसेंही धन गेलियासाठीं । अतिदुःखें भडका उठी ।
धनवंता जन्मसाटी । दुःखकोटी भोगिती ॥८९॥
येवोनियां नरदेहासी । अविकळ वाचा असे ज्यासी ।
जो नुच्चारी हरिनामासी । पाप त्यापाशीं खतेलें
॥५९०॥
पुरिले लोहा माती खाये । तें उपेगा न ये वायां जाये
।
तैशी नामेंवीण वाचा पाहें । वृथा जाये सर्वथा ॥९१॥
आसनध्यानपरिश्रम । न करूनि म्हणे जो राम राम ।
तेणें कोटि जन्मांचा हरे श्रम । उत्तमोत्तम ते वाणी
॥९२॥
जो नित्य जपे रामनाम । तो जाणावा मजचिसम ।
तेणेंचि केले सकळही नेम । पुरुषीं पुरुषोत्तम तो
जाण ॥९३॥
चतुर्वर्णांमाजीं जो कोणी । अविश्रम रामू जपे वाणीं
।
तोचि पढियंता मजलागुनी । आन त्रिभुवनीं नावडे ॥९४॥
ऐसें रामनाम नावडे ज्यासी । तैं पापमुखरोग आला मुखासी
।
तो स्वयें मुकला निजसुखासी । आप आपणासी घातकू ॥९५॥
रामनामेंवीण जें तोंड । तें जाणावें चर्मकुंड ।
भीतरी जिव्हा तें चामखंड । असत्यकांड काटली ॥९६॥
हो कां हरिनामेंवीण जे वाणी । ते गलितकुष्ठे जाली
कोढिणी ।
असत्यकुष्ठाचें गळे पाणी । उठी पोहणी निंदेची ॥९७॥
ऐशिये वाचेसी रोकडे । पडती अधर्माचे किडे ।
सुळबुळीत चहूंकडे । मागेंपुढें वळवळित ॥९८॥
ते वाचा होय ज्यासमोर । देखे तो पाठिमोरा ठाके नर
।
नाक झांकूनि म्हणे हरहर । लहान थोर थुंकिती ॥९९॥
ते वाचेची जे दुर्गंधी । मजही न साहवे त्रिशुद्धी
।
हे वाचा वाहे तो दुर्बुद्धी । अनर्थसिद्धि अतिदुःख
॥६००॥
सोलींव दुःखाचें अतिदुःख । त्या नराची वाचा देख
।
केवळ निरय तें त्याचें मुख । नामीं विन्मुख जे वाणी
॥१॥
हो कां वेदशास्त्रसंपन्न वाणी । करूनि निंदकू नामकीर्तनीं
।
तो पापी महापाप्याहूनी । त्याचेनि अवनी अतिदुःखी
॥२॥
नामकीर्तनें धन्य वाणी । येचि अर्थी सारंगपाणी
।
प्रवर्तला निरूपणीं । विशद करूनी सांगावया ॥३॥
यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भवप्राणनिरोधमस्य
।
लीलावतारेप्सितजन्म वा स्याद् वन्ध्यां गिरं
तां बिभृयान्न धीरः ॥ २० ॥
जगातें पवित्र करिती । महादोषांतें हरिती ।
माझीं नामकर्में गुणकीर्ती । जड उद्धरती हरिनामें
॥४॥
म्हणसी तूं बोलिलासी निजवर्म । मी विद्याविद्यातीत
ब्रह्म ।
त्या तुज कैंचे गुण नाम कर्म । कीर्तनधर्म केवीं
घडे ॥५॥
उद्धवा हें मनीं न धरीं । मी स्वलीला स्वमायें करीं
।
नाना अवतारांतें धरीं । न करूनि करीं स्थित्यंतू
॥६॥
त्रिगुणगुणी गुणावतार । ब्रह्मा आणि हरिहर ।
तिहीं रूपीं मीच साचार । चराचर करीं हरीं ॥७॥
स्रष्टारूपें मी स्रजिता । विष्णुरूपें मी प्रतिपाळिता
।
रुद्ररूपें मी संहर्ता । जाण तत्त्वतां मी एकू ॥८॥
बाल्यतारुण्यवार्धक्यांसी । एक पुरुष तिहीं अवस्थांसी
।
तेवीं उत्पत्तिस्थितिप्रळयांसी । गुणकर्मांसी
मी कर्ता ॥९॥
मी कर्ताचि अकर्ता । अकर्तेपणे कर्ता ।
हें माझें मीचि जाणें तत्त्वतां । आणिकासी सर्वथा
कळेना ॥६१०॥
हींचि माझीं नामकर्में गातां । माझी पदवी लाभे वक्ता
।
माझे लीलावतार कीर्तितां । कीर्तिमंतां निजलाभू
॥११॥
अवतारांमाजीं उत्तमोत्तम । श्रीरामकृष्णादि जन्मकर्म
।
नाना चरित्रें संभ्रम । अविश्रम जे गाती ॥१२॥
सेतु बांधिला अवलीळा । सागरीं तारिल्या शिळा ।
गोवर्धनु उचलिला हेळा । दावानळा प्राशिलें ॥१३॥
ताटिका वधिली एके बाणीं । पूतना शोखिली तानेपणीं
।
अहल्या तारिली चरणीं । यमलार्जुन दोन्ही उद्धरिले
॥१४॥
रावणू आदळला धनुष्य वाहतां । तें भंगोनि पर्णिली
सीता ।
मथूनि चैद्यादि समस्तां । भीमकदुहिता आणिली ॥१५॥
मारिला सुबाहु खर दूषणू । अघ बक केशिया मारी श्रीकृष्णू
।
सुग्रीवू स्थापिला राज्य देऊनू । येरें उग्रसेनू
स्थापिला ॥१६॥
मेळवूनि वानरांचा पाळा । वधू केला राक्षसकुळा ।
मेळवून बाळां गोपाळां । मल्लां सकळां मर्दिलें
॥१७॥
रावणकुंभकर्णां केला मारू । मारिला कंस चाणूरू
।
रामें ठकिला वाली वानरू । ठकिला महावीरू काळयवनू
॥१८॥
रामें बिभीषण स्थापिला । कृष्णें धर्म संस्थापिला
।
एक पितृवचनें वना गेला । एक घेऊनि आला गतपुत्र ॥१९॥
हीं अवतारचरित्रें वर्णितां । चोरटा वाल्मीकि झाला
तत्त्वतां ।
व्यास जारपुत्र सर्वथा । केला सरता तिहीं लोकीं
॥६२०॥
या दोहीं अवतारांची पदवी । वर्णितां दोन्ही झाले
महाकवी ।
व्यास वाल्मीकि वंदिजे देवीं । कीर्तिगौरवीं गौरविले
॥२१॥
त्या महाकवींची कवित्वकथा । शेष नेत्रद्वारें श्रवण
करितां ।
दोन सहस्र नयनीं आइकतां । धणी सर्वथा बाणेना ॥२२॥
हेचि कथा स्वर्गाच्या ठायीं । श्रवण करावया पाहीं
।
इंद्र लागे बृहस्पतीचे पायीं । कीर्ति लोकत्रयीं
वर्णिती ॥२३॥
असो कथेचें महिमान । माझेनि नाममात्रें जाण ।
तारिला अजामिळ ब्राह्मण । गजेंद्रउद्धरण हरिनामें
॥२४॥
पक्ष्याचे मिषेंकरूनी । रामु या दों अक्षरस्मरणीं
।
महादोषांची श्रेणी । तत्काळ कुंटिणी तारिली ॥२५॥
माझिया नामासमान । नव्हे वेदशास्त्रशब्दज्ञान
।
वेदशास्त्रांचा बोधु कठिण । तैसें जाण नाम नव्हे
॥२६॥
पठणमात्रें वेदशास्त्रवक्ता । नव्हे मजमाजीं येणेंचि
सरता ।
स्वभावें माझें नाम घेतां । अतिपढियंता मज होये
॥२७॥
वेदशास्त्रीं अधिकारी ब्राह्मण । नामासी अधिकारी
चार्ही वर्ण ।
जग उद्धरावया कारण । नाम जाण पैं माझें ॥२८॥
जेथ नित्य नामाचा उच्चार । तेथ मी असें साचार ।
येथ करणें न लगे विचार । नाम सधर तारावया ॥२९॥
ते माझे जन्म नाम कीर्ति गुण । जे वाचेसी नाहीं पठण
।
ते वाचा पिशाचिका जाण । वृथालापन वटवटी ॥६३०॥
माझे कीर्तीवीण जें वदन । तें केवळ मद्याचें भाजन
।
त्या उन्मादविटाळाभेण । नाम जाण तेथ न ये ॥३१॥
जेथ उच्चारु नाहीं नामाचा । ते जाणावी वांझ वाचा
।
गर्भ न धरि हरिकथेचा । निष्फळ तिचा उद्योगू ॥३२॥
उद्धवासी म्हणे श्रीरंगू । आइकें बापा उपावो चांगू
।
माझा नाममार्ग सुगमू सांगू । न पडे पांगू आणिकांचा
॥३३॥
हरिनामेंवीण वाणी । कदा न राखावी सज्जनीं ।
हाचि अभिप्रावो चक्रपाणीं । प्रीतिकरोनि सांगीतला
॥३४॥
करूनियां शब्दज्ञान । अतियोग्यतां पंडितपण ।
तेणें माझी प्राप्ति नव्हे जाण । वैराग्येंवीण
सर्वथा ॥३५॥
अथवा वैराग्यही जालें । परी तें विवेकहीन उपजलें
।
जैसें धृतराष्ट्रा ज्येष्ठत्व आलें । नेत्रेंवीण
गेलें स्वराज्य ॥३६॥
तैसें वैराग्य विवेकेंवीण । केवळ आंधळें अनधिकारी
जाण ।
नाहीं सन्मार्गदेखणेपण । वृथा परिभ्रमण तयाचें
॥३७॥
जो विवेकें पूर्ण भरित । त्यावरी वैराग्य वोसंडत
।
माझी जिज्ञासा अद्भुत । तेंचि निश्चित सांगतू
॥३८॥
एवं जिज्ञासयापोह्य नानात्वभ्रममात्मनि ।
उपारमेत विरजं मनो मय्यर्प्य सर्वगे ॥ २१ ॥
नित्यमुक्त अव्ययो । स्वरूप जाणावया पहा हो ।
ज्याचा लागला दृढ भावो । आन आठवो नाठवे ॥३९॥
ऐशी मज जाणावयाची अवस्था । त्या नांव बोलिजे जिज्ञासता
।
माझे प्राप्तीलागीं सर्वथा । पांडित्य मान्यता
ते नेघे ॥६४०॥
देहादि अध्यासू आपुल्या ठायीं । श्रवणें मननें
मिथ्या केला पाहीं ।
दृढ विश्वास गुरूच्या पायीं । पूर्णब्रह्माच्या
ठायीं निर्धारू ॥४१॥
तेथ पुढारीं चालावया वाट । भगवद्भजनीं अतिउद्भट
।
कां सांडोनि कर्मकचाट । ध्याननिष्ठ तो होय ॥४२॥
तेथ ध्येय ध्याता ध्यान । न दिसे त्रिपुटीचें भान
।
कोंदलें चैतन्यघन । वस्तु सनातन तो पावे ॥४३॥
तेथ कैंचा कर्ता क्रिया कर्म । फिटला नानात्वाचा
भ्रम ।
सबाह्य कोंदलें परब्रह्म । जाला उपरम गुरुकृपा
॥४४॥
सर्वगत सर्वकाळ । सर्वदेशीं सर्वीं सकळ ।
वस्तु असे जें केवळ । तेथ निश्चळ निजबोधू ॥४५॥
ऐशिये वस्तूची धारणा । ज्याचेनि न करवे जाणा ।
तरी सुगम उपाया आना । एक विचक्षणा सांगेन ॥४६॥
यद्यनीशो धारयितुं मनो ब्रह्मणि निश्चलम् ।
मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्षः समाचर ॥ २२ ॥
स्वभावतां मन चंचळ । विषयवासना अतिचपळ ।
निर्गुण ब्रह्मीं केवळ । नाहीं बळ प्रवेशावया ॥४७॥
तरी सांख्य योग संन्यासू । हा न करावया आयासू ।
माझिया भक्तीचा विलासू । अतिउल्हासू करावा ॥४८॥
मागें बद्धमुक्तांचें निरूपण । सांगीतलें मुक्तांचें
लक्षण ।
वृथा शाब्दिकांचें शब्दज्ञान । तेंही व्याख्यान
दाविलें ॥४९॥
आतां आपुली निजभक्ती । सांगावया उद्धवाप्रती ।
अतिआदरें श्रीपती । भक्तीची स्थिति सांगतु ॥६५०॥
उद्धवा चढत्या आवडीं मत्कर्म । जे भक्तीसी विकावा
मनोधर्म ।
माझें स्मरावें गुणकीर्तिनाम । नाना संभ्रमविनोदें
॥५१॥
माझेनि भजनें कृतकृत्यता । दृढ विश्वास धरोनि चित्ता
।
भजनीं प्रवर्तावें सर्वथा । अविश्रमता अहर्निशीं
॥५२॥
माझ्या भजनाच्या आवडीं । नुरेचि आराणुकेसी वाडी
।
वायां जावो नेदी अर्धघडी । भजनपरवडी या नांव ॥५३॥
माझ्या भजनीं प्रेम अधिक । न सांडावें नित्यनैमित्तिक
।
वैदिक-लौकिक-दैहिक । भक्तांसी बाधक नव्हे कर्म ॥५४॥
आचरतां सकळ कर्म । न कल्पावा फळसंभ्रम ।
हेंचि भक्तीचें गुह्य वर्म । उत्तमोत्तम अधिकारू
॥५५॥
उबगू न मनूनि अंतरीं । माझ्या प्रीतीं सर्व कर्मांतें
करी ।
जो फळाशेतें कंहीं न धरी । भक्तीचा अधिकारी तो जाणा
॥५६॥
पिंपुरें खावयाचे चाडें । न लाविती पिंपळाचीं झाडें
।
तेंवीं कर्में करितां वाडेंकोडें । फळाशा पुढें
उठेना ॥५७॥
माझें भजन करितां । न पडे ज्ञानाची पंगिस्तता ।
माझे भजनें नित्यमुक्तता । जाण मद्भक्तां मद्भावें
॥५८॥
ज्ञानेंवीण भक्ति न घडे । म्हणती तें शब्दज्ञान
धडफुडें ।
भक्तीस्तव जाण रोकडें । ज्ञान जोडे अपरोक्ष ॥५९॥
यालागीं माझें भजन करितां । ज्ञानाचा पांग न पडे
भक्तां ।
देहगेहांमाजीं वर्ततां । बंधन मद्भक्तां लागेना
॥६६०॥
ज्याच्या मुखीं माझें नाम । ज्यासी माझा भजनसंभ्रम
।
ज्याच्या मनीं मी आत्माराम । त्याचें दासीकाम मुक्ति
करी ॥६१॥
मुक्तीमाजीं विशेष कायी । वृत्ति निर्विषय असे
पाहीं ।
भक्तांसी सर्व कर्मांच्या ठायीं । स्फुरण नाहीं
विषयांचें ॥६२॥
भक्तांचे विषयीं नाहीं चित्त । त्यांचा विषय तो
मी भगवंत ।
ते सदा मजमाजीं लोलुप्त । नित्यमुक्त यालागीं ॥६३॥
भक्त विषयो सेविती । ते ग्रासोग्रासीं मज अर्पिती
।
तेणेंचि त्यांसी वंदी मुक्ती । सर्व भूतीं मद्भावो
॥६४॥
यालागीं कर्मबंधन । मद्भक्तांसी न लगे जाण ।
करितां माझें स्मरण कीर्तन । जगाचें बंधन छेदिती
॥६५॥
माझ्या भक्तांचें वसतें घर । तें जाण माझें निजमंदिर
।
मुक्ति तेथें आठौ प्रहर । वोळगे द्वार तयांचे ॥६६॥
माझें भजन करितां । कोण्या अर्थाची नाहीं दुर्लभता
।
चहूं पुरुषार्थांचे माथां । भक्ति सर्वथा मज पढियंती
॥६७॥
ज्ञान नित्यानित्यविवेक । भक्तीमाजीं माझें प्रेम
अधिक ।
तैसें प्रेमळाचे मजलागीं सुख । चढतें देख अहर्निशीं
॥६८॥
जेवीं एकुलतें बाळक । जननीसी आवडे अधिक ।
तैसें प्रेमळाचें कौतुक । चढतें सुख मजलागीं ॥६९॥
यालागीं आपुलिये संवसाटीं । मी प्रेमळ घें उठाउठी
।
वरी निजसुख दें सदेंठीं । न घे तैं शेवटीं सेवकू
होयें ॥६७०॥
प्रेमाचिया परम प्रीतीं । जेणें मज अर्पिली चित्तवृत्ती
।
तेव्हांचि त्याचे सेवेची सुती । जाण निश्चितीं
म्यां घेतली ॥७१॥
प्रेमळाचें शेष खातां । मज लाज नाहीं घोडीं धुतां
।
शेखीं उच्छिष्ट काढितां । लाज सर्वथा मज नाहीं ॥७२॥
मज सप्रेमाची आस्था । त्याचे मोचे मी वाहें माथां
।
ऐशी प्रेमळाची सांगतां कथा । प्रेम कृष्णनाथा चालिलें
॥७३॥
कंठ जाला सद्गदित । अंग झालें रोमांचित ।
धांवोनि उद्धवासी खेंव देत । प्रेम अद्भुत हरीचें
॥७४॥
सजल जाहले लोचन । वरुषताती स्वानंदजीवन ।
भक्तिसाम्राज्यपट्टाभिषिंचन । उद्धवासी जाण हरि
करी ॥७५॥
सहजें प्रेमळाची करितां गोठी । संमुख उद्धव देखिला
दृष्टीं ।
धांवोनियां घातली मिठी । आवडी मोठी भक्तांची ॥७६॥
आवडीं पडिलें आलिंगन । विसरला कार्यकारण ।
विसरला स्वधामगमन । मीतूंपण नाठवे ॥७७॥
नाठवे देवभक्तपण । नाठवे कथानिरूपण ।
नाठवे उद्धवा उद्धवपण । कृष्णा कृष्णपण नाठवे ॥७८॥
प्रेमळाचे गोठीसाठीं । परात्पर परतटीं ।
दोघां ऐक्यें पडली मिठी । आवडी मोठी प्रेमाची ॥७९॥
आजि भक्तीचें निजसुख । उद्धवासी फावलें देख ।
भक्तीचें प्रेम अलोलिक । उद्धवें सम्यक विस्तारिलें
॥६८०॥
श्रीकृष्ण निजधामासी जातां । उद्धव जरी हें न पुसता
।
तरी ज्ञानवैराग्यभक्तिकथा । कां सांगता श्रीकृष्ण
॥८१॥
विशेष भक्तिप्रेम अचुंबित । उद्धवें काढिलें निश्चित
।
उद्धवप्रश्नें श्रीभागवत । झालें सनाथ तिहीं लोकीं
॥८२॥
यालागीं तनुमनप्राणें । उद्धवू जीवें ओंवाळणें
।
याहून अधिक वानणें । तें बोलणें न साहे ॥८३॥
जे बोला बुद्धी न ये सहज । तें भक्तिप्रेम निजगुज
।
उद्धवा द्यावया गरुडध्वज । केलें व्याज खेंवाचें
॥८४॥
भक्तीचें शोधित प्रेम । उद्धवासी अतिउत्तम ।
देता झाला पुरुषोत्तम । मेघश्याम तुष्टला ॥८५॥
प्रेमळाची गोठी सांगतां । विसरलों मी श्लोकार्था
।
कृष्णासी आवडली प्रेमकथा । ते आवरितां नावरे ॥८६॥
प्रेमाची तंव जाती ऐशी । आठवू येऊं नेदी आठवणेशीं
।
हा भावो जाणवे सज्जनांसी । ते भक्तिप्रेमासी जाणते
॥८७॥
हो कां ऐसेंही असतां । माझा अपराधू जी सर्वथा ।
चुकोनि फांकलों श्लोकार्था । क्षमा श्रोतां करावी
॥८८॥
तंव श्रोते म्हणती राहें । जेथें निरूपणीं सुख आहे
।
त्यावरी बोलणें हें न साहे । ऐसें रहस्य आहे अतिगोड
॥८९॥
आधींच भागवत उत्तम । तेथें हें वाखाणिले भक्तिप्रेम
।
तेणें उल्हासलें परब्रह्म । आमुचे मनोधर्म निवाले
॥६९०॥
श्लोकसंगतीची भंगी । दूर ठेली कथेची मागी ।
हे प्रार्थना न लगे आम्हांलागीं । आम्ही हरिरंगीं
रंगलों ॥९१॥
ऐकतां भक्तिप्रेमाचा जिव्हाळा । श्रवणसुखाचा पूरू
आला ।
झाडा न सूची उगला । निरूपण वहिला चालवीं ॥९२॥
सांगतां प्रेमळांची गोठी । कृष्णउद्धवां एक गांठी
।
प्रेमें पडली होती मिठी । ते कृष्ण जगजेठी सोडवी
॥९३॥
म्हणे हें अनुचित सर्वथा । आतांचि उद्धवू ऐक्या
येता ।
तरी कथेचा निजभोक्ता । ऐसा श्रोता कैंचा मग ॥९४॥
माझिया भक्तिज्ञानविस्तारा । उद्धवूचि निजांचा
सोयरा ।
यालागीं ब्रह्मशापाबाहिरा । काढितू खरा निजबोधें
॥९५॥
जितुकी गुह्यज्ञानगोडी । भक्तिप्रेमाची आवडी ।
ते उद्धवाचिकडे रोकडी । दिसते गाढी कृष्णाची ॥९६॥
भक्तिप्रेमाचा कृष्णचि भोक्ता । कृष्णकृपा कळलीसे
भक्तां ।
हे अनिर्वचनीय कथा । न ये बोलतां बोलासी ॥९७॥
कृष्ण उद्धवासी म्हणे आतां । सावधू होईं गा सर्वथा
।
पुढारीं परियेसीं कथा । जे भक्तिपथा उपयोगी ॥९८॥
सर्व कर्में मदर्पण । फळत्यागें न करवे जाण ।
तरी अतिसोपें निरूपण । प्रेमलक्षण सांगेन ॥९९॥
श्रद्धालुर्मे कथाः श्रृण्वन् सुभद्रा लोकपावनीः
।
गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहुः ॥ २३
॥
करितां माझी कथा श्रवण । काळासी रिगमू नाहीं जाण
।
इतरांचा पाडू कोण । कर्मबंधन तेथें कैंचें ॥७००॥
जो हरिकथेनें गेला क्षण । तो काळासी नव्हे प्राशन
।
काळसार्थकता त्या नांव जाण । जैं श्रद्धाश्रवण
हरिकथा ॥१॥
परीस कथेचें महिमान । श्रद्धायुक्त करितां श्रवण
।
तिहीं लोकींच दोषदहन । अक्षरें जाण होतसे ॥२॥
ऐक श्रद्धेचें लक्षण । करितां हरिकथाश्रवण ।
ज्याचें अर्थारूढ मन । श्रद्धाश्रवण त्या नांव
॥३॥
श्रवण ऐकोनि नास्तिक । देवोचि नाहीं म्हणती देख
।
आहे म्हणती ते पोटवाईक । आम्हांसी निःशेख ठाकेना
॥४॥
या नास्तिका देवोनि तिळोदक । ज्याचें वाढलें आस्तिक्य
देख ।
श्रद्धा त्या नांव अलोलिक । अगाध सुख तीमाजीं ॥५॥
श्रवणीं ध्यानीं अंतराय । लय विक्षेप कषाय ।
कां रसस्वादुही होय । हे चारी अपाय चुकवावे ॥६॥
ऐकतांही हरिकथा । विषयचिंतनीं गोडी चित्ता ।
ते श्रद्धा नव्हे गा सर्वथा । मुख्य विक्षेपता ती
नांव ॥७॥
हावभावकटाक्षगुण । सुरतकामनिरूपण ।
तेथ ज्याचें श्रद्धाश्रवण । रसस्वादन त्या नांव
॥८॥
हरिकथेपाशीं बैसला दिसे । परी कथेपाशीं मनही नसे
।
चित्त भंवे पिसें जैसें । तो मर्कटवेषें विक्षेपु
॥९॥
नातरी नाना उद्वेगें । ऐकतां कथा मनीं न लगे ।
कां कथेमाजीं झोंप लागे । तो जाणावा वेगें लयविक्षेपू
॥७१०॥
श्रवणीं ध्यानीं बैसल्यापाठीं । सगुण निर्गुण कांहीं
नुठी ।
निळें पिंवळें पडे दिठी । गुणक्षोभ त्रिपुटीं कषाय
॥११॥
श्रवणीं ध्यानीं हे अवगुण । तैसाचि त्रिविध प्रेमा
जाण ।
तो वोळखती विचक्षण । ऐक लक्षण सांगेन ॥१२॥
महावीरांचें शौर्यपण । ऐकोनि युद्ध दारुण ।
अत्यंत हरिखें उल्हासे मन । तो प्रेमा जाण राजस ॥१३॥
दुःखशोकांची अवस्था । कां गेल्यामेल्यांची वार्ता
।
अत्यंत विलापाची कथा । ज्यासी ऐकतां न संठे ॥१४॥
नेत्रीं अश्रूंचिया धारा । स्फुंदनें कांपे थरथरां
।
प्रेमविलाप अवसरां । तो जाण खरा तामसू ॥१५॥
सगुणमूर्तीची संपदा । शंख चक्र पद्म गदा ।
पीतांबरधारी गोविंदा । ऐकोनि आनंदा जो भरे ॥१६॥
नेत्रीं आनंदजीवन । हृदयीं न संठें स्फुंदन ।
कृष्णमय जालें मन । तो प्रेमा जाण सात्त्विक ॥१७॥
यावरी जो प्रेमा चौथा । अतर्क्य तर्केना सर्वथा
।
उद्धवा तूं मजलागीं पढियंता । तोही आतां सांगेन
॥१८॥
तुझ्या भावार्थाची अवस्था मोठी । ते बोलविते गुह्य
गोठी ।
तुजवेगळा पाहतां दृष्टी । अधिकारी सृष्टी दिसेना
॥१९॥
श्रीकृष्ण म्हणे सावधान । ऐकोनि निर्गुणश्रवण ।
ज्याचें चिन्मात्रीं बुडे मन । उन्मज्जन होऊं
नेणे ॥७२०॥
जेवीं कां सैंधवाचा खडा । पडला सिंधूमाजिवडा ।
तो झाला सिंधूचियेवढा । तेवीं तो धडफुडा ब्रह्म
होय ॥२१॥
चित्तचैतन्यां पडतां मिठी । सुटतां लिंगदेहाची
गांठी ।
नेत्रीं अश्रूंचा पूर दाटी । रोमांच उठी सर्वांगीं
॥२२॥
जीवभावाची दशा आटे । अनिवार बाष्प कंठीं दाटे ।
कांहीं केल्या शब्द न फुटे । पूरु लोटे स्वेदाचा
॥२३॥
नेत्र झाले उन्मीलित । पुंजाळले जेथींचे तेथ ।
विस्मयाचें भरतें येत । वोसंडत स्वानंदें ॥२४॥
हा जाण पां प्रेमा चौथा । उत्तम भागवत अवस्था ।
तुज म्यां सांगीतली तत्त्वतां । इचा जाणता मी एकू
॥२५॥
निर्गुणीं जो प्रेमा जाण । तें शोधितसत्त्वाचें
लक्षण ।
हे मी जाणें उणखूण । कां ब्रह्मसंपन्न जाणती ॥२६॥
उद्धवा श्रद्धायुक्त श्रवण । तेणें येवढी प्राप्ती
आहे जाण ।
श्रद्धाश्रवणाचें महिमान । अतिगहन तिहीं लोकीं
॥२७॥
सविवेकनैराश्य वक्ता । जोडल्या श्रद्धेनें ऐकावी
कथा ।
कां सज्ञान मीनालिया श्रोता । स्वयें कथा सांगावी
॥२८॥
जैं श्रोता वक्ता दोन्ही नाहीं । तैं रिघावें मनाच्या
ठायीं ।
कां माझीं जन्मकर्में जें कांहीं । एकलाही विचारीं
॥२९॥
सांडूनि विषयांची आस । घांलोनि कळिकाळावरी कांस
।
माझ्या कीर्तनीं न होनि उदास । अतिउल्हास करावा
॥७३०॥
त्यजूनियां कामाचें बीज । सांडूनि लौकिकाची लाज
।
कीर्तनीं नाचावें भोज । गरुडध्वज स्मरोनि ॥३१॥
रामकृष्ण हरि गोविंद । ऐशिया नामांचे प्रबंध ।
गातां नाना पदें छंदबंध । करावा विनोद कीर्तनीं
॥३२॥
जेणें आत्मतत्त्व जोडे जोडी । ऐशिया पदांची घडीमोडी
।
कीर्तनीं गावी गा आवडी । संतपरवडी बैसवूनी ॥३३॥
श्रुति मृदंग टाळ घोळ । मेळवूनि वैष्णवांचा मेळ
।
कीर्तनीं करावा गदारोळ । काळवेळ न म्हणावा ॥३४॥
दशमीं दिंडी जागरणें । आळस सांडूनि गावें वाणें
।
हावभावो दाखवणें । कर्मस्मरणें माझेनि ॥३५॥
ओढूनि धनुष्याची वोढी । त्र्यंबक मोडिलें कडाडी
।
मी राम म्हणोनि हांक फोडी । जैताची गुढी कीर्तनीं
॥३६॥
गोवर्धन उचलिला । दावाग्नि प्राशियेला ।
तो तो विन्यासू दाविला । सेतु बांधिला अनुकारू ॥३७॥
आळस दवडूनि दूरी । अभिमान घालोनियां बाहेरी ।
अहर्निशीं कीर्तन करी । गर्व न धरी गाणिवेचा ॥३८॥
गाणीव जाणीव शहाणीव । वोंवाळूनि सांडावें सर्व
।
सप्रेम साबडी कथागौरव । सुख अभिनव तेणें मज ॥३९॥
गर्जत नामाच्या कल्लोळीं । नामासरसी वाजे टाळी
।
महापातकां जाली होळी । ते वैष्णवमेळीं मी उभा ॥७४०॥
जें सुख क्षीरसागरीं नसे । पाहतां वैकुंठींही न
दिसे ।
तें सुख मज कीर्तनीं असे । कीर्तनवशें डुल्लतु ॥४१॥
मज सप्रेमाची आवडी भारी । भक्तभावाचिया कुसरी ।
मीही कीर्तनीं नृत्य करीं । छंदतालावरी विनोदें
॥४२॥
ऐशिया कीर्तनपरिपाटीं । बुडाल्या प्रायश्चित्तांच्या
कोटी ।
खुंटली यमदूतराहाटी । काढिली कांटी पापाची ॥४३॥
नामस्मरणाच्या आवडीं । लाजल्या मंत्रबीजांच्या
कोडी ।
तपादि साधनें बापुडीं । जालीं वेडीं हरिनामें ॥४४॥
ऐकोनि हरिनामाचा घोख । योगयागीं लपविलें मुख ।
धाकें पळालें विषयसुख । विराले देख अधर्म ॥४५॥
हरिनामाच्या कडकडाटीं । दोष रिघाले दिक्पटीं ।
तीर्थांची उतरली उटी । कीर्तनकसवटी हरिप्रिय ॥४६॥
माझेनि प्रेमें उन्मत्त होऊनी । आवडीं कीर्तन
अनुदिनीं ।
मनसा वाचा कर्में करूनी । मजवांचूनी नेणती ॥४७॥
मदर्थे धर्मकामार्थान् आचरन् मदपाश्रयः ।
लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ २४ ॥
माझे भक्त जे उत्तम । त्यांचा धर्म अर्थ मीचि काम
।
मजवेगळा मनोधर्म । अन्यथा कर्म करूं नेणे ॥४८॥
माझें भजन उत्तम कर्म । मज अर्पे तो शुद्ध धर्म ।
मज कामणें हा शुद्धकाम । ज्याचा आराम मजमाजीं ॥४९॥
वेंचूनियां नाना अर्थ । संग्रहो करिती परमार्थ
।
नश्वर अर्थ जें वित्त । तें माझे भक्त न संचिती ॥७५०॥
ज्यांचें धनावरी चित्त । ते केवळ जाण अभक्त ।
ते जें जें कांही भजन करीत । तें द्रव्यार्थ नटनाट्य
॥५१॥
मनसा वाचा कर्में जाण । जेथ नाहीं मदर्पण ।
तें तें दांभिक भजन । केवळ जाण उदरार्थ ॥५२॥
भक्तीमाजीं विरुद्धपण । विरुद्ध धर्माचें लक्षण
।
तेंही करीन निरूपण । सावधान अवधारीं ॥५३॥
माझें भजन करूनि गौण । जो करूं रिघे धनार्जन ।
हें भजनविरुद्ध लक्षण । मुख्य जाण भक्ताचें ॥५४॥
गांठींचें वेंचूं नेणे धन । कोरडें करी माझें भजन
।
मजसी जेणें केलें वंचन । विरुद्धलक्षण मुख्यत्वें
॥५५॥
या नांव अर्थविरुद्धता । आतां दुष्टकामीं जो विचरता
।
मी भजतसें भगवंता । दोष सर्वथा मज न लगे ॥५६॥
ऐसऐसिया भावना । जो दुष्ट कामीं विचरे जाणा ।
हे भजनीं विरुद्धलक्षणा । भक्ता अभक्तपणा आणीत
॥५७॥
मज नार्पितां जें जें श्राद्ध । ते त्याची कल्पना
विरुद्ध ।
श्राद्धसंकल्प अविरुद्ध । मदर्पणें वेद गर्जती
॥५८॥
श्राद्धीं मुख्य संकल्प जाण । पितरस्वरूपी जनार्दन
।
ऐसें असोनियां जाण । नैवेद्य मदर्पण न करिती ॥५९॥
’अन्न ब्रह्म अहं ब्रह्म’ । हें श्राद्धीचें गुह्य
वर्म ।
ऐसें नेणोनि शुद्ध कर्म । वृथा भ्रम वाढविती ॥७६०॥
मी सकळ जगाचा जनिता । मुख्य पितरांचाही मी पिता ।
त्या मज कर्म नार्पितां । विरुद्ध सर्वथा तें श्राद्ध
॥६१॥
मज नार्पितां जें जें करणें । तें तें उपजे अभक्तपणें
।
विरुद्ध धर्माचीं लक्षणें । दुःख दारुणें अनिवार
॥६२॥
उत्तम भक्तांचें लक्षण । संकल्पेंवीण जाण ।
अन्नपानादि मदर्पण । करिती खूण जाणती ॥६३॥
ध्रुवाच्यापरी अढळ । ते माझ्या ठायीं भजनशीळ ।
ते माझी भक्ति अचंचळ । अतिनिश्चळ पावती ॥६४॥
आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । या तिघांसी जी नव्हेचि
प्राप्ती ।
ते माझी जे चौथी भक्ती । प्रेमें पावती उद्धवा ॥६५॥
आर्त आर्तिहरणकाजें । जिज्ञासु जाणपणालागीं भजे
।
तिजेनि वांछिजे । अतिवोजें अर्थसिद्धी ॥६६॥
यावरी चौथियाचे ठायीं । या कल्पनांचा मागमोस नाहीं
।
यालागीं चौथी भक्ति पाहीं । त्याच्या ठायीं घर रिघे
॥६७॥
जया भक्तीमाजीं वाडेंकोडें । मीच मी चहूंकडे ।
जेथींच्या तेथें सांपडें । हें भजनें जोडे तयासी
॥६८॥
संकल्प केलियावीण । सहजें होतसे मदर्पण ।
हें चवथे भक्तीचें लक्षण । अतर्क्यभजन पैं माझे
॥६९॥
तेथ जें करणें तेचि पूजा । जें बोलणें तो जपू माझा
।
जें देखणें तें अधोक्षजा । दर्शन वोजा होतसे ॥७७०॥
तेथ चालणें ते यात्रा माझी । जें भक्षी तें मजचि
यजी ।
त्याची निद्रा ते समाधि माझी । ऐसा मजमाजीं भजतसे
॥७१॥
यापरी अनायासें जाण । सहजें होतसे मदर्पण ।
हे चौथी भक्ति सनातन । उद्धवा संपूर्ण तो लाभे ॥७२॥
उद्धवा ऐसें मानिसी चित्तीं । जे मुळींहूनि चारी
भक्ती ।
पहिली दुजी तिजी चौथी । मिथ्यावदंती कल्पना ॥७३॥
सहज माझी जे प्रकाशस्थिती । ते भक्ति बोलिजे भागवती
।
संविती बोलिजे वेदांतीं । शैवीं शक्ती बोलिजे ॥७४॥
बौद्ध जिनेश नेमिनाथ । जोगी म्हणती आदिनाथ ।
भैरव खंडेराव गाणपत्य । अव्यक्त म्हणत एक पै ॥७५॥
एक म्हणती हे आदिमाता । सौर म्हणती तो हा सविता ।
असो नांवांची बहु कथा । उपासकता विभागें ॥७६॥
ऐशी जे कां प्रकाशस्थिती । त्या नांव बोलिजे भक्ती
।
जेणें प्रकाशें त्रिजगतीं । उत्पत्ति स्थिति लय
भासे ॥७७॥
माझ्या नाना अवतारमाळा । येणें प्रकाशें प्रकाशती
सोज्ज्वळा ।
देवो देवी सकळा । येणें प्रकाशमेळां भासती ॥७८॥
माझ्या अवतारांची उत्पत्ती । तेणें प्रकाशें असे
होती ।
नाना चरित्रें अंतीं । प्रवेशती ते प्रकाशीं ॥७९॥
ऐशिया प्रकाशाची जे प्राप्ती । ते जाण सनातन माझी
भक्ती ।
उद्धवा म्यां हे तुजप्रती । यथानिगुती सांगीतली
॥७८०॥
निश्चळभक्ती सनातन । हें मुळींचें पदव्याख्यान
।
यालागीं भक्ति सनातन । समूळ जाण बोलिलों ॥८१॥
सांडूनि पदपदार्था । नाहीं बोलिलों जी वृथा ।
सावधान व्हावें श्रोतां । पुढील कथा अनुपम ॥८२॥
उद्धवा हे ऐशी माझी भक्ती । कैसेनि म्हणसी होये प्राप्ती
।
भावें धरिलिया सत्संगती । माझी भक्ती उद्बोधे
॥८३॥
सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां स उपासिता ।
स वै मे दर्शितं सद्भिः अञ्जसा विन्दते पदम् ॥
२५ ॥
मुख्यत्वें संतांची सेवा । हेंचि साधन आवडे देवा
।
संतवचने निजभावा । देतुसे तेव्हां निजभक्ती ॥८४॥
ज्यासी आवडे संतसंगाचा मेळू । जो साधुवचनीं अतिभुकाळू
।
जो पडिलें वचन नेणें उगळूं । तोचि पायाळू निजभक्ती
॥८५॥
साधुवचनीं श्रद्धा भारी । देखोनियां निजनिर्धारीं
।
त्यावरी सद्गुरु कृपा करी । साधु चराचरीं गुरुरावो
॥८६॥
गुरुवांचोनी तत्त्वतां । नाहीं संसारी तारिता ।
गुरुवचनें निजभक्तिदाता । मीचि सर्वथा भक्तांसी
॥८७॥
सद्गुरु जो संसारी । त्याची आज्ञा मी वाहें शिरीं
।
तो ज्यावरी कृपा करी । तो मी उद्धरीं तात्काळ ॥८८॥
त्या सद्गुरुचें भजन । जो मद्रूपें करी जाण ।
त्याचें मज पढियंतेपण । माझेनिही जाण न बोलवे ॥८९॥
त्याचा इहलोक परलोक । दोन्ही चालविता मीचि देख ।
त्याचे मज अत्यंत सुख । हरिखें हरिख वोसंडे ॥७९०॥
त्यासी गुरूनें जो दाविला मार्ग । चालतां न पडे प्रयासपांग
।
मी सामोरा धांवें श्रीरंग । आपुलें सर्वांग मी वोडवीं
॥९१॥
तेणें जावें ज्या पदासी । तें पदचि मी आणीं त्यापासीं
।
संतभजनीं प्रीति ऐशी । हृषीकेशी सांगतू ॥९२॥
ऐसें ऐकोनियां वचन । उद्धवाचें कळवळलें मन ।
कोण कोण ते साधुजन । त्यांचें निजचिन्ह पुसों पां
॥९३॥
कोण ते भक्तींचें लक्षण । भजती खूण ते कोण कोण ।
तें समूळ जाणावया आपण । उद्धवें प्रश्न मांडिला
॥९४॥
श्रीउद्धव उवाच ।
साधुस्तवोत्तमश्लोक मतः कीदृग्विधः प्रभो ।
भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिरादृता
॥ २६ ॥
ज्ञाते वक्ते आहेत बहुत । परी ते रजतमगुणयुक्त ।
गुणानुसारें निरूपीत । त्यांसी पुसों चित्त मानीना
॥९५॥
अथवा सात्त्विक केवळ । तो सत्त्वगुणें विव्हळ ।
बोलणें बोलतां जाये बरळ । नव्हे केवळ निजबोधू ॥९६॥
तैसा तूं नव्हेसी कृष्णनाथा । तुजआधीन गुण तत्त्वतां
।
लीलाविग्रहें देहधरिता । निजज्ञानवक्ता तूंचि
एक ॥९७॥
यालागीं जी उत्तमश्लोक । तुज म्हणती तीनी लोक ।
तुजवेगळा आणिक । आम्हांसी देख मानेना ॥९८॥
माझिया प्रश्नाचा वक्ता । तूंचि एक कृष्णनाथा ।
तरी साधु कोण तत्त्वतां । तुज सर्वथा मानला ॥९९॥
तुज मानले जे साधुजन । त्यांचें संपूर्ण सांग लक्षण
।
तुज पढियंती भक्ति कोण । तेंही लक्षण सांगावें ॥८००॥
भक्तीमाजीं भक्ति सधर । जे कां तुझी प्राप्तिकर
।
अतिउत्तम परात्पर । संतीं निरंतर आदरिली ॥१॥
संतीं आदरिलें जे भक्तीसी । संतासी पुसूं जाय म्हणसी
।
मज विश्वास तुझिया वचनासी । पुसों आणिकांसी मानेना
॥२॥
जे ज्या देवतांतरा भजती । ते ती उत्तम भक्ति म्हणती
।
तुज मानली जे श्रीपती । ते मजप्रती सांगावी ॥३॥
समान कुळशीळसंवादु । तैसियासीच म्हणती साधु ।
तूं निजमुखें जो म्हणसी शुद्धु । ती मज वंद्यु सर्वथा
॥४॥
तीं संबोधनीं सारंगधरू । उद्धव प्रार्थूनि करी
सादरू ।
तीं विशेषणीं निजविचारू । श्रवणाधिकारू सांगतु
॥५॥
एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो ।
प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ २७ ॥
पुरुषीं पुरुषोत्तम तूंचि कीं । कर्मधर्मांचा विवेकी
।
यालागीं बोलिजे पुरुष्याध्यक्षी । सर्वसाक्षी
गोविंदा ॥६॥
जैसें कर्म तैसा फळदाता । यालागीं बोलिजे लोकाध्यक्षता
।
तूंचि ब्रह्मादिकांचा नियंता । प्रतिपाळिता जगाचा
॥७॥
हो कां मी जगाचा प्रतिपाळिता । त्या जगामाजीं तूंही
असतां ।
तुजचि सांगावी ज्ञानकथा । हे अधिकता कां म्हणसी
॥८॥
जरी तूं सर्वज्ञ सर्वेश्वरू । अंतर्यामी नियंता
ईश्वरू ।
जरी देखसी माझा अधिकारू । तरी ज्ञाननिर्धारू सांगावा
॥९॥
हो कां मज अधिकारू नाहीं । तरी शरण आलों तुज पाहीं
।
शरणागताची तुझ्या ठायीं । उपेक्षा नाहीं सर्वथा
॥८१०॥
विषयीं देखोनि थोर दुःख । झालों तुझिया चरणासंमुख
।
अतिदीन मी तुझे रंक । पां आवश्यक तुवां कीजे ॥११॥
माझ्या दुर्जय वासना । अनिवार मज निवारतीना ।
त्या तूं निवारीं श्रीकृष्णा । शरण चरणा यालागीं
॥१२॥
मी एक भक्त अनुरक्तु । ऐसें बोलतां बहु गर्व दिसतु
।
तूं सर्वज्ञ श्रीअनंतु । कृपावंतु दीनाचा ॥१३॥
मी एकु श्रवणाधिकारी । हेंही न म्हणवे गा मुरारी
।
ऐसें बोलोनियां पाय धरी । कृपा करीं कृपानिधि ॥१४॥
आम्ही स्वगोत्र सखे सहज । पाय धरणें न घडें तुज ।
या म्हणणियाचें निजबीज । कळलें मज गोविंदा ॥१५॥
त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुषः प्रकृतेः परः ।
अवतीर्णोऽसि भगवन् स्वेच्छोपात्तपृथग्वपुः ॥
२८ ॥
तूं निर्गुण निर्विशेष । चिन्मात्रैक चिदाकाश ।
पुरुषांमाजीं उत्तम पुरुष । वंद्य सर्वांस तूं
एक ॥१६॥
तूं ब्रह्म गा निर्विकार । प्रकृतिपुरुषांहोनि
पर ।
तुझा वेदशास्त्रां न कळे पार । अगोचर इंद्रियां
॥१७॥
ऐक आमुचे भाग्याची कळा । त्या तुज प्रत्यक्ष देखतों
डोळां ।
मुकुटकुंडलें वनमाळा । घनसांवळा शोभतु ॥१८॥
सुंदर राजीवलोचन । पीतांबर परिधान ।
देखोनि निवताहे तनुमन । तूं जगज्जीवन जगाचा ॥१९॥
त्या तुझें दर्शन अतिगोड । देखतां पुरे जगाचें कोड
।
त्याही देहाची तुज नाहीं चाड । ऐसा निचाड तूं देवा
॥८२०॥
तरी भक्तकृपेचा कळवळा । धरिसी नानावतारमाळा ।
भक्तइच्छा तूं स्वलीळा । देहाचा सोहळा दाविसी
॥२१॥
भक्तकृपेनें तत्त्वतां । तूं अवतरलासी कृष्णनाथा
।
तरी माझिया प्रश्नाचा वक्ता । न प्रार्थितां जालासी
॥२२॥
जेवीं वत्सहुंकारें गाये । वोरसली धांवताहे ।
तेवीं उद्धवप्रश्नीं देव पाहें । वोळलाहे निजबोधें
॥२३॥
धन्यासी दुभतें दोनी सांजे । तेंही वत्सयोगें पाविजे
।
वत्सासी वोळली सदा सहजें । तेवीं अधोक्षजें उद्धवासी
॥२४॥
उद्धव आवडला आवडीं । त्याच्या प्रश्नाची अतिगोडी
।
बापु भाग्याची परवडी । जोडिल्या जोडी श्रीकृष्णू
॥२५॥
जें जें कांहीं उद्धव पुसतू । त्यासी अंजुळी वोडवीं
श्रीकृष्णनाथू ।
आवडी त्यातें चाटूं पाहतू । भावार्था अनंतू भुलला
॥२६॥
जैशी अजातपक्ष पिलीं । त्यांसी पक्षिणी मुखीं चारा
घाली ।
तैसी निजज्ञानगुह्यबोली । कृष्ण हृदयीं घाली उद्धवाचे
॥२७॥
उद्धवप्रश्नाचें उत्तर । पांच श्लोकीं शारङ्गधर
।
साधुलक्षणें विचित्र । अतिपवित्र सांगेल ॥२८॥
साधुलक्षणें अपार जाण । त्यांत उत्तमोत्तम तीस
गुण ।
निवडोनियां श्रीकृष्ण । उद्धवासी आपण सांगतु ॥२९॥
श्रीभगवानुवाच ।
कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षुः सर्वदेहिनाम् ।
सत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः ॥ २९ ॥
कृपेसी स्वतंत्र जन्म नाहीं । जेथ उपजे तो साधु पाहीं
।
कृपा वसे संतांच्या देही । त्यांचेनि ते पाहीं दाटुगी
जगीं ॥८३०॥
कृपा त्यांचेनि महिमे आली । दया त्यांचेनि जीवें
ज्याली ।
कठिणत्वाची कांटी काढिली । समूळीं उपटिली निष्ठुरता
॥३१॥
कृपा भूतमात्राच्या ठायीं । सारिखीच सर्व देहीं
।
येथतेथ हें त्या नाहीं । अवकृपा ठायीं निमाली ॥३२॥
नवल कृपाळुत्वाचें चित्त । जीवाचा जीव जीवीं स्यूत
।
दुःख हरोनि सुख देत । कृपा अद्भुत यापरी ॥३३॥
जेणें आपणासी होय दुःख । तें परासी न करी निःशेख
।
जेणें आपणिया होय सुख । तें करी आवश्यक प्राणिमात्रां
॥३४॥
या नांव कृपाळुता । हे पहिलें लक्षण संतां ।
दुसरें तें अद्रोहता । ऐक आतां सांगेन ॥३५॥
लोकीं हिंडतां अद्रोहता । ठावो न लभेचि सर्वथा ।
मग शरण आली साधुसंतां । सावकाशता वस्तीसी ॥३६॥
ते दयाळु शरणागता । तिंहीं प्रतिपाळिली अद्रोहता
।
भूतीं भगवंतू देखतां । द्रोहाची वार्ता निमाली
॥३७॥
व्याघ्रसर्पादि देहांसी । कदा द्वेष नुपजे त्यासी
।
जरी देऊं आलें उपद्रवासी । तरी द्वेषासी करीना
॥३८॥
देहास आलिया आपदा । तेणें झाडिकरी प्रारब्धा ।
द्वेष येऊं नेदी कदा । नातळे क्रोधा निजबोधें ॥३९॥
हे जाण पां अद्रोहता । दुसरें लक्षण तत्त्वतां ।
तितिक्षा ते ऐक आतां । सहनशीलता साधूंची ॥८४०॥
शांति परदेशी झाली होती । जेथें जाये तो दवडी परती
।
मग अतिदीन येतां काकुळती । निजधामा संतीं आणिली
॥४१॥
संतीं वाढविली अतिप्रीतीं । ते भगवंताची झाली पढियंती
।
तेणें आपुली निजसंपत्ती । शांतीच्या हातीं दिधली
॥४२॥
शांती सकळ वैभवेंसीं । अखंड असे संतांपाशीं ।
यालागी सहनशीलता तयांसी । अहर्निशीं अनिवार ॥४३॥
लागतां सकळ भूतांचा झटा । न म्हणे हा भला वोखटा ।
नाचतू निजशांतीचे चोहटा । संत गोमटा त्या नांव ॥४४॥
ऐशी जे सहनशीलता । ते तितिक्षा जाण तत्त्वतां ।
हे तिसरी लक्षणता । सत्याची सत्यता अवधारीं ॥४५॥
सत्य अल्पायुषी झालें येथें । मरे उपजे जेथींच्या
तेथें ।
कोठेंही नव्हे वाढतें । तेणें संतांतें ठाकिलें
॥४६॥
सत्यासी संतांसी होतां भेटी । तंव सत्यस्वरूपीं
पडली गांठी ।
सत्य संतत्वे उठी । झालें सृष्टीं चिरायु ॥४७॥
यापरी सत्य संतदृष्टीं । सत्य सारें आलें पुष्टी
।
संतबळें वाढलें सृष्टीं । सत्यें भेटी परब्रह्मीं
॥४८॥
संतांसी होआवया उतरायी । सत्य लागलें त्यांचे
पायीं ।
संतचरणावेगळा पाहीं । थारा नाहीं सत्यासी ॥४९॥
ऐसे सत्यास आधारभूत । ज्यांचे पाखोवा सत्य जीत ।
ज्यांचेनि बळें सत्य समर्थ । ते शुद्ध संत जाणावे
॥८५०॥
ज्यांसी सबाह्य सत्यत्वें तुष्टी । जे सत्यस्वरूपें
आले पुष्टी ।
सत्ये धाली दे ढेकर दृष्टी । ज्यांची वाचा उठी सत्यत्वें
॥५१॥
या नांव जाण सत्याचें सार । हें संतांचें वसते घर
।
हे मज मान्य संत साचार । मी निरंतर त्यांपाशीं ॥५२॥
जिंहीं असत्याची वाहूनि आण । ज्यांमाजी सत्य सप्रमाण
।
जे सदा सत्यत्वें संपन्न । हें मुख्य लक्षण साधूंचें
॥५३॥
या नांव सत्यसार । संतलक्षण साचार ।
हा चौथा गुण सधर । अनवद्य अपार तें ऐका ॥५४॥
निंदा असूयादि दोष समस्त । निजात्मबोधें प्रक्षाळीत
।
अत्यंत पवित्र केलें चित्त । अनिंदित निजबोधें
॥५५॥
गुरुआज्ञातीर्थीं न्हाला । न्हावोनि सर्वांगीं
निवाला ।
त्रिविधतापें सांडवला । पवित्र झाला मद्रूपें
॥५६॥
काय सांगूं त्याची पवित्रता । तीर्थें मागती चरणतीर्था
।
मीही पदरज वांछिता । इतरांची कथा कायसी ॥५७॥
कृष्ण म्हणे उद्धवा । हा अनवद्य गुण पांचवा ।
ऐक आतां सहावा । सम सर्वां समभावें ॥५८॥
निजरूपें सर्वसमता । समचि देखे सर्वां भूतां ।
निःशेष निमाली विषमता । जेवीं सैंधवता सागरीं ॥५९॥
नाना अलंकार पदार्था । सोनेंपणें विकत घेतां ।
ते ते पदार्थ न मोडितां । स्वभावतां सम सोनें ॥८६०॥
तैसे नाना आकार नाना नाम । अवघें जग दिसे विषम ।
साधूचि चिद्रूपें सर्व सम । न देखे विषम निजबोधे
॥६१॥
ऐशिया समसाम्यावस्थेसी । दैवें आलिया सुखदुःखांसी
।
तेहीं मुकली द्वंद्वभावासी । सहजें समरसीं निजसाम्यें
॥६२॥
सव्यें मिनल्या महानदीसी । अपसव्यें आल्या गांवरसासी
।
गंगा दोहींतेंही समरसी । गुणदोषांसीं उडवूनी ॥६३॥
तेथ पवित्रअपवित्रता । बोलूंचि न ये सर्वथा ।
गोडकडूपणांची वार्ता । निजांगें समता करी गंगा
॥६४॥
तैसें सुखदुःखांचें भान । साधूंसी समत्वें समान
।
सदा निजबोधें संपन्न । हे अगाध लक्षण संतांचें ॥६५॥
नटिया एकचि एकला । गायव्याघ्रांचें सोंग अवगला
।
भीतरील खेळ्या जैं वोळखिला । तैं फिटला भवभ्रमू
॥६६॥
तैशी भयाभयवार्ता । द्वैतभावें उठी सर्वथा ।
साधु उभयसाम्यें पुरता । भयनिर्भयता तो नेणे ॥६७॥
द्वंद्वसाम्यें परिपूर्ण । साधूचा हा सहावा गुण
।
ऐक सातवें लक्षण । परोपकारीपण तयाचें ॥६८॥
पत्र पुष्प छाया फळ । त्वचा काष्ठ समूळ ।
वृक्ष सर्वांगें सफळ । सर्वांसी केवळ उपकारी ॥६९॥
जो वृक्षा प्रतिपाळी । कां जो घावो घाली मूळीं ।
दोनींतें वृक्ष पुष्पीं फळीं । समानमेळीं संतुष्ट
॥८७०॥
मोडूनि फळें आलिया वृक्षें । वृक्षु एकही स्वयें
न चाखे ।
तेवीं कर्मफळा जो न टेकें । तो यथासुखें परब्रह्म
॥७१॥
तैसा कायावाचामनें प्राणें । साधु वाढला उपकाराकारणें
।
आपुलें परावें म्हणों नेणे । उपकारू करणें सर्वांसी
॥७२॥
हो कां चंद्र उगवोनि अंबरीं । जेवीं जगाचें आंधारें
निवारी ।
विश्वाचा ताप दूर करी । निववी निजकरीं सर्वांतें
॥७३॥
तेथ चंद्रामृत चकोरीं सेवावें । येरांसी चंद्र
न म्हणे न द्यावें ।
जो जो भजे जेणें भावें । तो तो पावे तें सुख ॥७४॥
तैसेंचि जाण साधूपाशीं । जो जो श्रद्धा करी जैशी
।
त्या त्या देतसे सुखासी । होत जगासी उपकारी ॥७५॥
काउळे चंद्रासी हेळसिती । चकोर चंद्रामृत सेविती
।
तेवीं दुष्ट साधूतें धिक्कारिती । भावार्थी पावती
निजलाभू ॥७६॥
सातव्या लक्षणाचा उभारा । सांगितलें परोपकारा ।
पुढील श्लोकीं लक्षणें अकरा । साधुनिर्धारा सांगत
॥७७॥
कामैरहतधीर्दान्तो मृदुः शुचिरकिञ्चनः ।
अनीहो मितभुक् शान्तः स्थिरो मच्छरणो मुनिः ॥
३० ॥
उर्वशी आलिया सेजेसी । कामक्षोभ नुपजे ज्यासी ।
स्वानंद भोगितां अहर्निशीं । विषयकामासी विसरला
॥७८॥
रंकू पालखिये बैसला । तो पूर्वील वाहना विसरला ।
तेवीं हा निजानंदें तृप्त झाला । काम विसरला तुच्छत्वें
॥७९॥
कांहीं अप्राप्त पावावया कामावें । साधूसी अप्राप्तता
न संभवे ।
प्राप्तपदीं यथागौरवें । निजानुभवें विराजतू ॥८८०॥
खद्योता सूर्य भेटों जातां । खद्योता न देखे सविता
।
सूर्यासी न भेटवे खद्योता । तेवीं अप्राप्तता साधूसी
॥८१॥
एवं उभय परी पाहतां । कामू निमाला सर्वथा ।
हें आठवें लक्षण तत्त्वतां । अकामता साधूची ॥८२॥
सावधानें अंतर नेमितां । तेचि बाह्येंद्रियां नियामकता
।
जेवीं कां लेंकीसी शिकवण देतां । सून सर्वथा चळीं
कांपे ॥८३॥
मुख्य धूर रणीं लागल्या हाता । येर कटक जिंतिलें
न जुंझतां ।
कां मूळ छेदिलें असतां । शाखा समस्त छेदिल्या ॥८४॥
एवं अंतरवृत्तीचा जो नेम । तोचि बाह्येंद्रियां
उपरम ।
ऐसेनिही जें निपजे कर्म । तें निर्भ्रम अहेतुक ॥८५॥
अंतर जडलें आत्मस्थितीं । बाह्य रंगलें मद्भक्तीं
।
तेथें जीं जीं कर्मे निपजती । तीं तीं होती ब्रह्मरूप
॥८६॥
बाह्येंद्रियें करितां नेम । अंतरीचें कर्मीं प्रकटे
ब्रह्म ।
हा बाह्येंद्रियांचा नेम । आत्माराम जाणती ॥८७॥
ऐशी बाह्येंद्रिय नियामकता । हे जाणावी साधूची
दांतता ।
हा नववा गुण तत्त्वतां । ऐक आतां दशमातें ॥८८॥
आकाश सर्वांसीही लागे । परी कठिण नव्हे कोणेही भागें
।
तेवीं साधु जाण सर्वांगें । मृदु लागे सर्वांसी
॥८९॥
पिंजल्या कापुसाचा गोळा । फोडूं नेणे कोणाच्या
कपाळा ।
तैसाचि साधूचा जिव्हाळा । अतिकोंवळा सर्वांसी ॥८९०॥
पाहें पां जैसें गंगाजळ । गायीव्याघ्रांसी करी
शीतळ ।
तैसाचि साधुही केवळ । मृदु मंजुळ सर्वांसी ॥९१॥
साधूची अतिमृदुता । या नांव जाण सर्वथा ।
हे दशमलक्षणयोग्यता । ऐक आतां अकरावें ॥ ९२ ॥
साधूंची जे शुचिष्मंतता । ते भगवद्भजनेंचि तत्त्वतां
।
व्रततपदानादितीर्था । शुचिष्मंतता त्यांचेनी
॥९३॥
परदारा आणि परधन । सर्वथा नातळे ज्याचें मन ।
गंगादि तीर्थे त्यांचे जाण । चरणस्पर्शन वांछिती
॥९४॥
स्वदारास्वधन सलोभता । अवश्य जाणें अधःपाता ।
द्रव्यदारानिरपेक्षता । शुचिष्मंतता साधूची ॥९५॥
ऐशी असोनि शुचिष्मंतता । तो निंदीना व्रततपादितीर्था
।
ते ते विधीतें आचरितां । सदाचारता अतिश्रोत्री
॥९६॥
पडलिया मगरमिठी । ते न सोडी प्राणसंकटी ।
सांपडे तें सगळेंचि घोटी । तैशी पडली मिठी जीवब्रह्मा
॥९७॥
हें पुढेंसूनि परब्रह्म । आश्रमधर्मादि स्वकर्म
।
आचरोनि दावी उत्तमोत्तम । कर्मी ब्रह्मप्रतीती
॥९८॥
कर्म करितो लोक म्हणती । तो वर्तताहे ब्रह्मस्थितीं
।
हें ज्याचें तो जाणे निश्चितीं । लोकां प्रतीती
कळेना ॥९९॥
कुलाल भांडें करूनि उतरी । चक्र भोंवे पूर्विला
भंवरी ।
तैसा साधू पूर्वसंस्कारी । स्वकर्मे करी वृत्तिशून्य
॥९००॥
हें साधुलक्षण अत्यंत थोर । ऐकतां सुगम करितां दुर्धर
।
हे अकरावें अतिपवित्र । ऐक विचित्र तें बारावें
॥१॥
साधूची अपरिग्रहता । परिग्रहो नातळे चित्ता ।
देहगेहें निःसंगता । अकिंचनता त्यासी नांव ॥२॥
स्फटिकु काजळीं दिसे काळा । आरक्तीं आरक्तकीळा
।
नीळवणीं भासे । निळा । तरी तो वेगळा शुद्धत्वें ॥३॥
स्फटिक जपाकुसुमीं ठेविला । पाहतां दिसे तांबडा
झाला ।
परी तो अलिप्तपणें संचला । नाहीं माखला तेणें रंगें
॥४॥
तैसा साधु परिग्रहामाजी वसे । परिग्रही झालाही
दिसे ।
परी जागृतिस्वप्नसुषुप्तिवषें । परिग्रहो न स्पर्शे
निजबोधें ॥५॥
परीस सर्व धातूंसी खेंव देतां । मिळणीं सोनें करी
तत्त्वतां ।
तो सुवर्णावांचूनि सर्वथा । आणिका पदार्था नातळे
॥६॥
तैसा साधू म्हणे जें जें माझें । तें तें त्यासी
नाठवे दुजें ।
ऐक्यभावाचीं नाचवी भोजें । अधोक्षजें अंकितु ॥७॥
चिन्मात्री जडलें मन । विश्व जाहलें चैतन्यघन ।
बुडालें परिग्रहाचें भान । अकिंचनपण या नांव ॥८॥
सकळ सांडूनि वना गेला । वनीं वनिता चिंतू लागला ।
तो त्यागचि बाधकत्वा आला । उलथोन पडिला परिग्रहीं
॥९॥
उंडणी भिंती चढों लाहे । चढते कष्ट व्यर्थ पाहे ।
ते पूर्विल्यापरीस तळीं जाये । उलंडूनि ठाये अतिदुःखी
॥९१०॥
तैशी मुंगी नव्हे पाहें । उंडणी घेऊनि वृक्षावरी
जाये ।
सत्संगती मूर्ख उद्धरों लाहे । परी ते उपाये न करिती
॥११॥
मुंगी लहान उंडणी थोर । ते तिचा करूं शके उद्धार
।
तैसे अकिंचन जे नर । ते करिती उद्धार सकळांचा ॥१२॥
असो मूर्खांची जे त्यागिती गती । ते अत्यंतबाधें
बाधका होती ।
जंव धरिली नाहीं सत्संगती । तंव त्यागस्थिती कळेना
॥१३॥
प्रपंच सांडूनी वना गेला । तो देहप्रपंचें दृढ अडकला
।
देही देहो जेणें मिथ्या केला । तो सत्य झाला अकिंचन
॥१४॥
मूर्खासी त्याग तो झाला बाधू । परिग्रहीं असोनि
मुक्त साधू ।
सबाह्य त्यागें अतिशुद्धु । शुकनारदू तिहीं लोकीं
॥१५॥
ते दोघेही लागती जनकाच्या पायीं । तो राज्य करितांही
विदेही ।
त्यासी मीही मानीतसें पाहीं । अभिनव नवाई साधूची
॥१६॥
या नांव मुख्य अकिंचनता । तुज म्यां सांगीतली तत्त्वतां
।
हे बारावी लक्षणता । ऐक आतां अनीहा ॥१७॥
अनीहा झाली बापुडी । जेथ जाय तो दूर दवडी ।
कोणी राहों नेदी अर्धघडी । अति चरफडी निराश्रयें
॥१८॥
अनीहा हिंडता लोकीं तिहीं । तिळभरी ठावो बसावया
नाहीं ।
ईहा वैरिणी लागली पाहीं । ठायींच्या ठायीं दंडवी
॥१९॥
कोणी येवों नेदी दाराकडे । अतिदीन जाली बापुडें
।
धाया मोकलोनि रडे । गार्हाणें संतांपुढें देवों
आली ॥९२०॥
ते कृपाळू दयामेळें । निजकरें पुसोनि डोळे ।
प्रतिपाळिली स्वहितकाळें । संतबळें वाढली ॥२१॥
त्यापूर्वील वैर स्मरोनियां । ईहा वैरिणी साधावया
।
संतांसी पुसोनि उपाया । तिच्या अपाया प्रवर्तली
॥२२॥
ईहेसी नाना चेष्टीं चेष्टवितां । अहं आणि जाण ममता
।
कामें अंगीं घातली तत्त्वतां । कामकांता ते झाली
॥२३॥
ईहा कामबळें वाढली थोर । व्यापूनि राहिली घरोघर
।
तिसीं साधावया वैर । अनीहा सत्वर चालिली ॥२४॥
असंगशस्त्र मागोनि संतां । ईहेच्या करावया घाता
।
आधीं मारूं धांवे अहंममता । दोघें धाकता निमालीं
॥२५॥
अनीहा पाठीं लागल्या जाण । अहंममतेसी म्हातारपण
।
थरथरां कांपोनि प्राण । घायेंवीण सांडिला ॥२६॥
अनीहा देखोनि दिठीं । काम पळे बारा वाटीं ।
संकल्पाचे शेवटिले गोटीं । उठाउठी पाडिला ॥२७॥
कामू पडतां रणांगणीं । क्रोधादि शूर पडिले रणीं
।
ईहेचा कैवारी नुरेच कोणी । एकेक शोधूनी मारिले ॥२८॥
एवं अनीहेसमोर । राही ऐसा नाहीं वीर ।
मारूनि अवघ्यांचा केला चूर । क्रिया करणार कोणी
नाहीं ॥२९॥
काम निमाल्या सर्वथा । ईहा रांडवली वस्तुतां ।
मुख न दावीच संतां । अधोगमनता पळाली ॥९३०॥
यालागीं ईहेसवें जो लागला । तो जाणावा अधोगती गेला
।
अनीहेचा जो अंकित झाला । तो आवडला गोविंदा ॥३१॥
म्हणसी अनीहा ते कोण । काय ते ईहेचें लक्षण ।
ऐक सांगेन संपूर्ण । जेणें बाणे खूण जिव्हारीं ॥३२॥
काम्यकर्मादि क्रियाजाळ । तेचि ईहा जाणावी अतिचपळ
।
अंतरीं जे सुनिश्चळ । तेचि केवळ अनीहा ॥३३॥
अंतरीं कामाची वार्ता । नुपजे कर्माची कर्मावस्था
।
अणुभरी न रिघे उद्वेगता । अनीहा तत्त्वतां ते जाण
॥३४॥
ऐशी अनीहा असे ज्यासी । देवो आज्ञाधारकू त्यापाशीं
।
ते अनीहा संतांची दासी । अहर्निशीं जीवेंभावें
॥३५॥
हे अनीहा अतिगौरवें । साधुलक्षण तेरावें ।
मितभोजन तें चौदावें । लक्षण वैभवें अवधारीं ॥३६॥
न कोंडे रसनेचिया चाडा । न पडे क्षुधेच्या पांगडा
।
आवडीनावडीचा उपाडा । करूनि निधडा भोजनीं ॥३७॥
प्राणु आकांक्षी अन्नातें । जठराग्नि भक्षी त्यातें
।
उभयसाक्षी मी येथें । जाणोनि निरुते रस सेवी ॥३८॥
जें जें आलें भोजनासी । दृष्टीनें त्याचे दोष निरसी
।
अतिपवित्र करूनि त्यासी । निजसमरसीं सेवितू ॥३९॥
न देखे भोग्य पदार्था । नाठवे मी एक भोक्ता ।
ग्रासीं समरसीं अच्युता । भोगूनि अभोक्ता मितभोजी
॥९४०॥
अग्नि आधीं आपणयाऐसें करी । मग त्या आहारातें अंगीकारी
।
साधु आधीं द्वैतातें निवारी । मग स्वीकारी आहारातें
॥४१॥
याचि नांव मितभोजन । साधूचे आहाराचें लक्षण ।
युक्तीवीण अल्प भोजन । तें पथ्य जाण रोगियाचें ॥४२॥
ग्रासोग्रासीं ब्रह्मार्पण । त्या नांव परिमित
भोजन ।
हें चौदावें लक्षण । साधूचें जाण उद्धवा ॥४३॥
समळजळसंभारी । सरितामेळू मिळे सागरीं ।
तो डहुळेना तिळभरी । निर्विकारी निर्मळू ॥४४॥
तैशा आलिया नाना ऊर्मी । ज्यांसी गजबजु नाहीं मनोधर्मी
।
शांति संतांचि पराक्रमी । उपक्रमी निजशक्ती ॥४५॥
जेवीं कां नागवेलीची वेली । आधारवीण न वचे वेंगली
।
तैसी संतबळें शांती वाढली । मंडपा चढली चिन्मात्र
॥४६॥
झांकळोनि दश दिशांसी । आभाळ दाटल्या आकाशीं ।
गगन अविकारी त्या दोषासी । आभाळासी नातळे ॥४७॥
शीत उष्ण पर्जन्यधारा । अंगीं न लगती अंबरा ।
तेवीं साधूचा उभारा । द्वंद्वसंभारा निर्द्वंद्व
॥४८॥
तैशा उंच नीच नाना अवस्था । निबिड दाटल्या मोहममता
।
क्षोभु नुपजे ज्याच्या चित्ता । त्या नांव तत्त्वतां
निजशांती ॥४९॥
संतांचेनि शांति गहन । शांतीचेनि संत पावन ।
हें अनन्य निजलक्षण । पंधरावा गुण संतांचा ॥९५०॥
जैं मीपणें नव्हतें जन्मनाम । तैंच पूर्वजांचें
निजधाम ।
आपुली मिरासी जे उत्तम । तेथ मनोधर्म स्थिरु ज्याचा
॥५१॥
मज जन्मचि नाहीं झालें । मरण म्यां नाहीं देखिलें
।
ऐसें मन मूळीं स्थिरावलें । स्थिरता बोलिलें या
नांव ॥५२॥
चहूं आश्रमांहूनि उत्तम । आपुला जो निजाश्रम ।
तेथें स्थिरावोनि मनोधर्म । वर्णाश्रम चालवी ॥५३॥
चहूं वर्णांमाजीं पवित्रता । जेणें ब्राह्मणांची
ब्राह्मणता ।
तेथें स्थिराविलें जेणें चित्ता । जाण स्थिरता
ती नांव ॥५४॥
तिहीं लोकीं स्थिरता । मरों टेंकली सर्वथा ।
कोणी नाहीं प्रतिपाळिता । हातीं धरिता न देखे ॥५५॥
दारीं राहों नेदी कोणी । कोण देईल पथ्यपाणी ।
अवघी टाकिली निरंजनीं । ते सज्जनीं प्रतिपाळिली
॥५६॥
स्थिरता वाढली संतबळें । जिणोंनि वर्णाश्रमादि
टवाळें ।
भेदोनि अकारादिवर्णपटळें । एके वेळे वाढली ॥५७॥
स्वस्वरूपीं सायुज्यता । पावोनि स्थिरावली स्थिरता
।
तेथ वाट मोकळी संतां । स्वभावतां त्यां केली ॥५८॥
तेथ स्वस्वरूपें स्वकर्म । स्वस्वरूपें वर्णाश्रम
।
स्वस्वरूपें स्वधर्म । स्थिरतासंभ्रम या नांव ॥५९॥
ऐसी स्वधर्मकर्मीं अवस्था । ती नांव उत्तम स्थिरता
।
हे सोळावी लक्षणता । मच्छरणता ते ऐक ॥९६०॥
सरिता सागरा शरण आली । ते समरसोनि सिंधू झाली ।
तैसी शरण जे वृत्ति मज आली । ते पावली दशा माझी ॥६१॥
लवण जीवना आलें शरण । तें तत्काळ जाहलें जीवन ।
तैसा अनन्य मज जो शरण । तो मीचि जाण होऊनि ठाके ॥६२॥
मज रिघोनियां शरण । जो वांछी महिमा सन्मान ।
तो गुळांतील पाषाण । केवळ जाण गुळदगडू ॥६३॥
जो कां गुळें माखिला दगडू । तो पाहतां दिसे वरिवरी
गोडू ।
शेखीं परिपाकीं निवाडू । अतिजडू कठिणत्वें ॥६४॥
तैसें वरिवरी दावी माझें भजन । हृदयीं विषयअभिलाष
।
तो नव्हे माझा अनन्यशरण । अतिदूषण लोभाचें ॥६५॥
सर्वांगीं सुंदर सुरेख । जिच्या नाकावरी पांढरें
टीक ।
तिसी वरीना साधु लोक । तैसा विषयलोभु देख मद्भजनीं
॥६६॥
रांडवा केलें काजळकुंकूं । देखोनि जग लागे थुंकूं
।
तैसा विषयांचा अभिलाखू । जेवीं वोकिला वोकू अतिनिंद्य
॥६७॥
त्रैलोक्यसाम्राज्यवैभव जाण । जो थुंकोनि रिघाला
मज शरण ।
तो समरसें मीचि जाण । मानापमान त्या कैंचा ॥६८॥
या नांव मच्छरण । हें सतरावें लक्षण ।
उद्धवा जाण संपूर्ण । मननगुण तो ऐक ॥६९॥
श्रुतिगुरुवाक्यनिरूपण । ऐकतां अद्वैतश्रवण ।
युक्तिप्रयुक्तीं पर्यालोचन । मनन गुण त्या नांव
॥९७०॥
अग्निकापुरां भेटी होतां । तो अग्नीचि होय वस्तुतां
।
तेवीं माझे स्वरूपीं मन ठेवितां । मन चित्स्वरूपता
पावलें ॥७१॥
मन चिदंशें असे जाण । तें चिन्मात्र जाहलें करितां
मनन ।
जेवीं जीवनीं जन्मलें लवण । तें होय जीवन निजमिळणीं
॥७२॥
असो मननाचेनि लवलाहें । मन जेथवरी जावों पाहे ।
तेथवरी तया मीचि आहें । न वचतां राहें तेथही मी ॥७३॥
दीप जेउता जाऊं बैसे । तेउता प्रकाशचि तया असे
।
कोठेंही न वचोनि ठायीं वसे । तेथेंही वसे प्रकाशू
॥७४॥
तैसें माझें करितां मनन । मद्रूपचि जाहलें मन ।
मग करितां गमनागमन । मद्रूपता जाण मोडेना ॥७५॥
एवं माझें स्वरूप जें केवळ । तेथें मद्रूपें मन
निश्चळ ।
ध्रुवाचे परी अचंचळ । मननशीळ त्या नांव ॥७६॥
मुनि या पदाचें व्याख्यान । मननशीलता जाण ।
हें अठारावें लक्षण । तें हें निरूपण सांगितलें
॥७७॥
अत्यंत गोड निरूपण । पुढिले श्लोकीं दशलक्षण ।
तें ऐकावया उद्धव सावधान । सर्वांगीं कान होऊनि
ठेला ॥७८॥
अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुणः ।
अमानी मानदः कल्पो मैत्रः कारुणिकः कविः ॥ ३१ ॥
जंववरी वृत्तिशून्य नव्हे मन । तंववरी विश्वासेना
विचक्षण ।
वृत्तिरूपें सिंतरील मन । यालागीं सावधान निजबोधें
॥७९॥
हां हो दुर्वासाऐसा सज्ञान । त्यासी क्षणक्षणा
क्षोभवी मन ।
न विचारितां गुणागुण । शाप दारुण देवों धांवे ॥९८०॥
दुर्गंधा जन्मली मत्स्याचे पोटीं । पराशर नाडला
तीसाठीं ।
नारद कौतुक पाहतां दिठी । केला गंगातटीं नारदी ॥८१॥
आपुली कन्या देखोनि गोमटी । मनक्षोभें भोगावया
उठी ।
ब्रह्मा धांवे सरस्वतीपाठीं । जो कां सृष्टिपितामहो
॥८२॥
या मनाऐसें नाडक । जगामाजीं नाहीं आणिक ।
छळछद्में नाडी ज्ञाते लोक । साधु घातक मनाचे ॥८३॥
म्हणाल मनेंवीण भोग घडे । तरी वृत्तीसी क्षोभु कां
पां चढे ।
हे बोल बोलती ते सज्ञान वेडे । साधूसी नावडे हे गोष्टी
॥८४॥
अधिष्ठूनि सत्त्वगुण । सूक्ष्मरूपें वृत्ति जाण
।
ते क्षोभवूनियां मन । मी मुक्त म्हणोन विषयी करी
॥८५॥
मुक्ताभिमानें विषयासक्ती । हेचि मनक्षोभाची प्राप्ती
।
वृत्ति असोनियां मुक्ती । साधु न मानिती सर्वथा
॥८६॥
अतिनाटकी नाटक मन । मुक्तत्वें धरी अभिमान ।
त्याचें करावया निर्दळण । साधु सावधान निजबोधें
॥८७॥
मुखीं धरिल्या कृष्णसर्पासी । ढिलें करितां तो
तत्काळ ग्रासी ।
मरे तंववरी आंवळावें त्यासी । तेवीं मनासी निर्दाळिती
॥८८॥
मन निर्दाळावे सावधानता । बोलिली ते हे साधुलक्षणता
।
हा एकुणिसावा गुण सर्वथा । ऐक आतां विसावा ॥८९॥
वर्षाकाळीं जळबळें सरिता । आल्या समुद्र नुचंबळे
श्लाघ्यता ।
उष्णकाळीं त्या न येतां । क्षोभोनि सर्वथा आटेना
॥९९०॥
तैसें जाहलिया समृद्धिधन । साधूचें उल्हासेना मन
।
सकळ जाऊनि जाल्या निर्धन । दीनवदन हों नेणें ॥९१॥
दिवसराती येतांजातां । प्रकाशें पालटेना सविता
।
तेवीं आल्यागेल्या नाना अवस्था । गंभीरता अक्षोभ्य
॥९२॥
कडकडीत विजेचे कल्लोळ । तेणें गगनासी नव्हे खळबळ
।
तैसा नाना ऊर्मींमाजीं निश्चळ । गांभीर्य केवळ
त्या नांव ॥९३॥
हे संताची गंभीरता । विसांवा जीवशिवांसी तत्त्वतां
।
हे विसावी संताची अवस्था । धृतीची व्यवस्था अवधारीं
॥९४॥
मनबुद्ध्यादि इंद्रियें प्राण । निजधैर्यें धरोनि
आपण ।
नित्य केलिया आत्मप्रवण । परतोनि जाण येवों नेदी
॥९५॥
स्वयंवरीं जिणोनि अरिरायासी । बळें आणिलें नोवरीसी
।
तो जाऊं नेदी आणिकापाशीं । तेवीं वृत्तीसी निजधैर्य
॥९६॥
वागुरें बांधिल्या मृगासी । पारधी जाऊं नेदी त्या
वनासी ।
तेवीं धैर्यें आकळूनि मनासी । देहापाशीं येऊं
नेदी ॥९७॥
देहासी नाना भोगसमृद्धी । वावूनियां गजस्कंधीं
।
ऐसें सुख होतां त्रिशुद्धी । मनासी देहबुद्धी धरूं
नेदी ॥९८॥
प्रळयकाळाच्या कडकडाटीं । महाभूतां होतां आटाटी
।
तरी मनासी देहाची भेटी । धैर्यें जगजेठी होंचि नेदी
॥९९॥
तेथ काळाचेनि हटतटें । वृत्ति परब्रह्माचिये वाटे
।
लावूनियां नेटेंपाटें । चिन्मात्रपेठे विकिली
॥१०००॥
तेथ स्वानंदाचा ग्राहकु । तत्काळ भेटला नेटकु ।
त्यासी जीवेंसहित विवेकु । घालूनि आंखू संवसाटी
केली ॥१॥
या नांव धृतीचें लक्षण । हा एकविसावा साधूचा गुण
।
आतां जिंतले जे षड्गुण । तेंही लक्षण अवधारीं ॥२॥
स्वानंदें तृप्त जाला । यालागीं क्षुधेसी मुकला
।
जगाचे जीवनीं निवाला । तृषा विसरला निःशेष ॥३॥
भोगितां निजात्मसुख । विसरला शोकदुःख ।
चिन्मात्रज्ञानें निष्टंक । त्यासंमुख मोहो न ये
॥४॥
तिहीं अवस्थांबाहिरा । वसिन्नला निजबोधवोंवरा
।
तेथें जरा जाली अतिजर्जरा । कांपत थरथरां पळाली
॥५॥
मिथ्या जाहलें कार्यकारण । देहाचें देहपणें न देखे
भान ।
तंव मरणासीचि आलें मरण । काळाचें प्राशन तेणें केलें
॥६॥
यापरी गा हे षड्गुण । अनायासें जिंतोन ।
सुखें वर्तती साधुजन । हें लक्षण बाविसावें ॥७॥
आपुला स्वामी देखे सर्वां भूतीं । तेथें मान इच्छावा
कवणाप्रती ।
मानाभिमान सांडिले निश्चितीं । अतिनम्र वृत्तीं
वर्तणें ॥८॥
आधीं देहीं धरावा अभिमान । मग इच्छावा अतिसन्मान
।
तंव देहाचें खुंटलें भान । मानाभिमान बुडाले ॥९॥
या नांव गा अमानिता । हे तेविसावी लक्षंणता ।
साधु सन्मानाचा दाता । तेही कथा अवधारीं ॥१०१०॥
ब्रह्मादि मशकवरी । सर्वांतें वंदी शिरीं ।
एकनिष्ठता चराचरीं । बुद्धी दुसरी जाणेना ॥११॥
सर्व भूतीं स्वामी देखे । लोटांगणें घाली हरिखें
।
सुर नर खर हे नोळखे । अतिसंतोखें वंदित ॥१२॥
नाना अलंकार घडिले गुणें । सोनें सोनेपणा नव्हेच
उणें ।
तेवीं नामरूपांचे विंदाणें । पालटु मनें घेऊं
नेणे ॥१३॥
साकरेची निंबोळी केली । परी ते कडूपणा नाहीं आली
।
तेवीं सूकरादि योनी जरी जाली । तरी नाहीं भंगली चित्सत्ता
॥१४॥
सागरीं नाना परींचे विक्राळ । जरी उठिले अनंत कल्लोळ
।
ते जेवीं गा केवळ जळ । तेवीं वस्तु सकळ भूतमात्रीं
॥१५॥
यापरी सकळ भूतां । साधु सन्मानातें देता ।
हे चोविसावी लक्षणता । परबोधकता ते ऐक ॥१६॥
जैसा भावो जैशी श्रद्धा । तैसतैशा करूं जाणे बोधा
।
ज्ञान पावोनि नव्हे मेधा । स्वरूपश्रद्धा प्रबोधी
॥१७॥
एक ज्ञान पावोनि जाहला पिसा । पडिला अव्यवस्थ ठसा
।
नोळखेचि सच्छिष्याची दशा । योग्य उपदेशा तो नव्हे
॥१८॥
एक ज्ञानआश्चर्यें कोंदला । विस्मयें तटस्थ होऊनि
ठेला ।
काष्ठलोष्टांचेपरी पडला । नाहीं उरला उपदेश ॥१९॥
एक ज्ञान पावोनि अतिकृपण । जीव गेलिया न बोले जाण
।
भेणेंभेणें धरोनि मौन । न बोले वचन सर्वथा ॥१०२०॥
ज्यासी धनकोडी जोडी जाहली । ते पुरूनि वरी दगड घाली
।
दान न देतां वृथा गेली । संपत्ति केली भूमिसवती ॥२१॥
तैसें कष्टीं जोडूनि निजज्ञान । सत्पात्रीं न करीच
दान ।
हें ज्ञात्याचें कृपणलक्षण । वंचकपण स्वभावें ॥२२॥
एक ज्ञान पावोनि सांगों जाये । उपदेशीं शिष्या बोधू
नोहे ।
तें ज्ञान अबीज जाहलें पाहें । अंकुरां न लाहे सत्क्षेत्रीं
॥२३॥
सधन शिष्य करावया जाण । स्वयें प्रयत्न करी पूर्ण
।
आमुची दीक्षा अनुभव गहन । यापरी ज्ञान विकरां घाली
॥२४॥
जैसेनि प्रलोभे त्याचें मन । तैसें निरूपी निरूपण
।
अर्थस्वार्थें उपदेश पूर्ण । धनलोभें ज्ञान निर्वीर्य
होये ॥२५॥
पेंवीं रिघालिया पाणी । त्या धान्याची नव्हे पेरणी
।
तेवीं धनलोभ रिघालिया ज्ञानीं । उपदेशें कोणी सुखी
नव्हे ॥२६॥
शिष्य बोधेंवीण झुरे अंतरीं । गुरु गुरुपणें गुरगुरी
।
ते बोधकता नव्हे खरी । घरच्या घरीं चुकामुकी ॥२७॥
शब्दज्ञानें पारंगत । जो ब्रह्मानंदें सदा डुल्लत
।
शिष्यप्रबोधनीं समर्थ । तो मूर्तिमंत स्वरूप माझें
॥२८॥
हो कां मी जैसा अवतारधारी । तैसाचि तोही अवतारी ।
चिद्रत्नाच्या अलंकारी । अलंकारी कुसरीं सच्छिष्यां
॥२९॥
तो मी या शब्दकुसरीं । नांवाचीं अंतरें बाहेरीं
।
आंतुवटें निजनिर्धारीं । एके घरीं नांदत ॥१०३०॥
एकचि बहुतांतें उपदेशी । एकाची प्राप्ती सुटंक
कैशी ।
एकें अज्ञानें जैशीं तैशीं । हा बोलू कोणासी म्हणाल
॥३१॥
कृषीवल पेरणी करी । भूमिपाडें पिकती घुमरी ।
अंकुरेना क्षितितळीं उखरीं । तें बीज निर्धारीं
अतिशुद्ध ॥३२॥
भूमिचि सखर-निखर । बीज पावन गा साचार ।
भाविकीं उपदेशा विस्तर । विकल्पी नर सुनाट ॥३३॥
जो जैसा देखे अर्थ । तोचि बोधूनि करी परमार्थ ।
ऐसा परबोधनीं समर्थ । गुण विख्यात पंचविसावा ॥३४॥
साधुची मैत्री चोखट । वोळखी सर्वांसी जुनाट ।
सर्वांचा सखा श्रेष्ठ । सर्वांसी सकट सारिखा ॥३५॥
सुहृद सर्वांचा सोयरा । सर्वांचा जिवलगु खरा ।
होऊनि सर्वांहीबाहिरा । मित्राचारा चालवी ॥३६॥
सांगतां आपुली गुह्य गोष्टी । अळोंचावया वेगळा
नुठी ।
आप्तभावें देखे सृष्टी । अवंचक पोटीं सर्वांसी
॥३७॥
क्षीरनीरांची मैत्री जैशी । भेद नाहीं मिळणीपाशीं
।
साधू सर्व जीव समरसी । अभेदभावेंसीं मित्रत्वें
॥३८॥
परम मैत्रीचा भावो देख । दुःख हिरोनि द्यावें सुख
।
साधू जीवांचें निरसोनि दुःख । परम सुख देतसे ॥३९॥
नवल मैत्रींचें महिमान । सखा सर्वांचा पुरातन ।
सर्वांसी नीच नवें सौजन्य । अवंचकपण सर्वदा ॥१०४०॥
बंधूहूनि मित्र अधिकु । पुत्राहूनि विश्वासिकु
।
तो मित्र जैं जाहला वंचकु । तैं केवळ ठकु तो जाणावां
॥४१॥
मनें धनें कर्तव्यता । ज्याची अनन्य अवंचकता ।
त्या नांव परम मित्रता । हे खूण तत्त्वतां जाणावी
॥४२॥
समूळ मैत्रीचें निरूपण । विशद सांगितलें जाण ।
हें सव्विसावें साधुलक्षण । कारुण्यपण तें ऐका
॥४३॥
प्रत्युपकार न वांछितां । मी कारुणिक हे नाहीं अहंता
।
ऐसेनि दीनदुःख निवारितां । कारुण्य सर्वथा त्या
नांव ॥४४॥
रसपूजा धरोनि पोटीं । वैद्य वोखदांच्या सोडी गांठी
।
कां संभावना सूनि दिठी । सांगे गोठी पुराणिक ॥४५॥
ऐसी वर्तणूक सर्वथा । ते लागली विषयस्वार्था ।
साधूची नव्हे तैशी कथा । नैराश्यता दयाळू ॥४६॥
दयार्णवें द्रवली दृष्टी । तनु मन धन वेंचूनि गांठी
।
अनाथावरी करुणा मोठी । उद्धरी संकटीं दीनातें ॥४७॥
जैसा कळवळा निजस्वार्था । त्याहून अधिक अनाथभूतां
।
तिये नांव परम कारुणिकता । जाण तत्त्वतां उद्धवा
॥४८॥
हें सत्ताविसावें लक्षण । साधूचें जाण संपूर्ण
।
कविपदाचें व्याख्यान । सावधान अवधारीं ॥४९॥
वेदशास्त्रांचा मथितार्थ । जाला करतळामळकवत ।
तैसाच ब्रह्मानंदें डुल्लत । कवि निश्चित या नांव
॥१०५०॥
उपनिषदांचा मथितार्थ । ज्याच्या मुखाची वास पहात
।
परोक्षापरोक्ष ज्याचेनि सत्य । कवि विख्यात त्या
नांव ॥५१॥
कवि या पदाचे व्याख्यानें । झालीं अठ्ठावीस लक्षणें
।
उरलीं दोनी अतिगहनें । तें दों श्लोकीं श्रीकृष्णें
आदरिलें सांगों ॥५२॥
आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान्
।
धर्मान् सन्त्यज्य यः सर्वान् मां भजेत स तु सत्तमः
॥ ३२ ॥
प्रपंचनगरासभोंवतीं । कर्मनदीची महाख्याती ।
तिचेनि जळें जीव वर्तती । उत्पत्तिस्थिति अरतीरीं
॥५३॥
ते नदीचेनि जीवनमेळें । कर्मासी येती कर्मफळें
।
स्वर्गनरकादि सोहळे । तेणें जळबळें भोगिती ॥५४॥
प्रपंचनगरींहूनि निघतां । वेगें परमार्थासी येतां
।
जो तो कर्मनदीआंतौता । बुडे सर्वथा निर्बुजला
॥५५॥
एक तरलों ऐसें ज्ञाते म्हणती । तेही कर्मीं कर्मगुचकिया
खाती ।
स्वयें बुडोनि आणिकां बुडविती । तरलों म्हणती तोंडाळ
॥५६॥
ऐसे बुडाले नेणों किती । बुडतां शिकवण तेचि देती
।
कर्मचि उपावो तरणोपायप्राप्ती । म्हणोनि बुडविती
सर्वांतें ॥५७॥
’न कर्मणा’ हें वेदवचन । कर्मे नव्हे ब्रह्मज्ञान
।
तें न मानिती कर्मठ जन । त्यांसी कर्माभिमान कर्माचा
॥५८॥
कर्म देहाचे माथां पूर्ण । तो न सांडितां देहाभिमान
।
कर्माचा त्याग नव्हे जाण । कर्मबंधन देहबुद्धी
॥५९॥
एक अरतीरीं असती नष्ट । तरलों म्हणती अकर्मनिष्ठ
।
स्वकर्मत्यागी कर्मभ्रष्ट । जाण पापिष्ठ पाषांडी
॥१०६०॥
ये कर्मनदीतें तरला । ऐसा न देखों दादुला ।
बुडाल्या धुराचि मुदला । पाडु केतुला इतरांचा ॥६१॥
ये कर्मनदीची उत्पत्ती । मजचिपासोनि निश्चितीं
।
तेही सांगेन तुजप्रती । यथानिगुती निजबोधें ॥६२॥
’आज्ञायैवं’ हें मूळींचें मूळ । श्लोकींचें प्रथम
पद केवळ ।
येणेंचि कर्मनदी झाली स्थूळ । करूनि विवळ सांगत
॥६३॥
मदाज्ञा मेघगंभीरा । निःश्वसितपवनद्वारा ।
चतुर्वेदविधीच्या धारा । अतिअनिवारा वर्षले ॥६४॥
तेणें कर्मनदीआंतौतें । अनिवार उलथलें भरतें ।
पूर दाटला जेथींचा तेथें । उतार कोणातें कळेना ॥६५॥
तेथ गुणदोषांचा वळसा । विधिनिषेधांचा धारसा ।
कर्माकर्मांचा आवर्तं कैसा । सबाह्य सरिसा भंवतसे
॥६६॥
संकल्पविकल्पांचे हुडे । नदी दाटली चहूंकडे ।
तरों जाय तो गुंतोनि बुडे । पाऊल पुढें न घालवे
॥६७॥
प्रत्यवायाची मगरमिठी । पडल्या सगळेंचि घाली पोटीं
।
उगळोनि न सोडी संकटी । ने उठाउठीं अधोगती ॥६८॥
अंगविकळतेचे मासे । तळपताती घ्यावया आविसें ।
कर्मठतेचे कमठ कैसे । खडक तैसे निबर ॥६९॥
काळविक्षेपसर्पासी । एक सांपडले विलासआळशीं ।
विकल उच्चार चोंढियेसी । एक व्यग्रतेसीं बुडाले
॥१०७०॥
एक तरावयाच्या आशा । पडिले कर्माच्या धारसां ।
ते विधिनिषेधवळसां । पडिले सहसा नुगंडती ॥७१॥
एक स्वकर्मधारीं । पडोनि वाहावले दूरी ।
ते सत्यलोकमगरीं । आपुल्या विवरीं सूदले ॥७२॥
एकां न वचवेचि परतटीं । माझारींचि फळें गोमटीं ।
देखोनि धांविन्नले अव्हाटीं । ते स्वर्गसंकटीं
गुंतले ॥७३॥
आम्ही तरों युक्तीबळें । म्हणोनि रिघाले एके वेळे
।
ते अहंकारखळाळें । महातिमिंगिळें गिळिले ॥७४॥
एकीं वेदत्रयाची पेटी । दीक्षेची दोरी बांधली पोटीं
।
ते स्वर्गांगनाकुचकपाटीं । गुंतोनि शेवटीं बुडाले
॥७५॥
मंत्रतंत्रादिदीक्षितें । गुंतोनि बुडालीं जेथींच्या
तेथें ।
कर्मनदीच्या परपारातें । कोणी पावतें दिसेना ॥७६॥
विरळा कोणीएक सभाग्य येथें । हे सकळ उपाय सांडूनि
परते ।
जो अनन्य प्रीतीं भजे मातें । कर्मनदी त्यातें कोरडी
॥७७॥
माझे भक्तीचें तारूं नातुडे । जंव सप्रेमाचें शीड
न चढे ।
तंव तरणोपाय बापुडे । वृथा कां वेडे शिणताती ॥७८॥
धरूनि अनन्यभक्तीचा मार्गु । करूनि सर्वधर्मकर्मत्यागु
।
हा तरणोपाय चांगु । येरु तो व्यंगु अधःपाती ॥७९॥
नेणोनि स्वधर्मकर्मांतें । कां नास्तिक्य मानूनि
चित्तें ।
किंवा धरोनियां आळसातें । त्यागी कर्मातें तैसा
नव्हे ॥१०८०॥
अथवा शरीरक्लेशाभेण । किंवा सर्वथा उबगोन ।
कां धरोनि ज्ञानाभिमान । स्वकर्म जाण सांडीना ॥८१॥
माझी वेदरूप आज्ञा शुद्ध । ते वेदविवंचना विशद ।
स्वधर्मकर्मांचे कर्मवाद । अतिअविरुद्ध जाणता
॥८२॥
स्वधर्माचा उत्तम गुण । प्रत्यवायें अधःपतन ।
या दोहींतें जाणोन । मद्भक्तीसी प्राण विकिला
॥८३॥
विसरोनि आन आठवण । अखंडता हरिस्मरण ।
त्या नांव भक्तीसी विकिला प्राण । इतर भजन आनुमानिक
॥८४॥
माझेनि भजनप्रेमेंजाण । विसरला कर्माची आठवण ।
कर्म बापुडें रंक कोण । बाधक जाण नव्हे भक्तां ॥८५॥
सप्रेम करितां भजनविधी । सर्व कर्मांतें विसरली
बुद्धी ।
ते जाणावी भजनसमाधी । तेथ कर्म त्रिशुद्धी बाधेना
॥८६॥
ज्याची श्रद्धा कर्मावरी । तोचि कर्माचा अधिकारी
।
ज्याची श्रद्धा श्रीधरीं । तो नव्हे अधिकारी कर्माचा
॥८७॥
जो जीवेंप्राणें भक्तीसी विकिला । तो तेव्हांचि
कर्मावेगळा जाला ।
त्याच्या भावार्था मी विकिला । तो कर्मीं बांधला
केवीं जाये ॥८८॥
गुणदोषांची जननी । ते निःशेष अविद्या निरसूनी ।
जो प्रवर्तला माझे भजनीं । तो साधु मी मानीं मस्तकीं
॥८९॥
निजकल्पना जे देहीं । तेचि मुख्यत्वें अविद्या
पाहीं ।
ते कल्पना निमालिया ठायीं । जगीं अविद्या नाहीं
निश्चित ॥१०९०॥
अविद्येच्या त्यागासवें । धर्माधर्मादि आघवें
।
न त्यजितांचि स्वभावें । त्याग फावे अनायासें ॥९१॥
शिर तुटलियापाठीं । शरीर निजकर्मासी नुठी ।
तेवीं अविद्या त्यागितां शेवटीं । त्यजिले उठाउठीं
सर्व धर्म ॥९२॥
दिवसा चंद्रउदयो पाहे । तो झाला तैसा नाहीं होये
।
तेवीं अविद्येचेनि विलयें । सर्व धर्म लाहे ते दशा
॥९३॥
खद्योत सूर्योदयापाठीं । शोधूनि पाहतां न ये दिठीं
।
तेवीं अविद्येच्या शेवटीं । धर्माधर्मकोटी मावळल्या
॥९४॥
ग्रहगण नक्षत्रमाळा । खद्योततेजउमाळा ।
रात्रीसकट बोळवण सकळां । तेवीं धर्माधर्मकळा अविद्येसवें
॥९५॥
सर्व धर्मत्यागाची खूण । उद्धवा मुख्यत्वें हेचि
जाण ।
याहीवरी माझें भजन । मुख्य भागवतपण या नांव ॥९६॥
म्हणसी अविद्याचि केवीं नासे । मा अधर्म नासती तीसरिसे
।
ते अविद्या नाशे अनायासें । भक्तिउल्हासें माझेनि
॥९७॥
सूर्योदय देखतां दृष्टीं । सचंद्र नक्षत्रांची
मावळे सृष्टी ।
तेवीं माझ्या भक्तिउल्हासापाठीं । अविद्या उठाउठीं
निमाली ॥९८॥
अविद्येच्या नाशासवें । नासती धर्माधर्म आघवे ।
जेवीं गरोदर मारितां जीवें । गर्भही तीसवें निमाला
॥९९॥
जेव्हां माझे भक्तीचा उल्हासू । तेव्हांचि अविद्येचा
निरासू ।
अविद्ये सवें होय नाशू । अनायासू सर्व धर्मां ॥११००॥
ते तूं भक्ति म्हणसी कोण । जिचें मागां केलें निरूपण
।
ते माझी चौथी भक्ति जाण । अविद्यानिरसन तिचेनि ॥१॥
येर आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । जे जे भक्तींतें
आदरिती ।
ते अविद्यायुक्त निश्चितीं । चौथी भक्ति मुख्यत्वें
माझी ॥२॥
जे भक्तीमाजीं कंहीं । अविद्येचा विटाळू नाहीं
।
भजन तरी ठायींच्या ठायीं । अनायासें पाहीं होतसे
॥३॥
ते माझी आवडती भक्ती । उद्धवा जाण निश्चितीं ।
जिसी अविद्या असे धाकती । सर्व धर्म कांपती सर्वदा
॥४॥
ते भक्तीची देखोनि गुढी । अविद्या धाकेंचि प्राण
सांडी ।
सर्व धर्मांची आवडी । घायेंवीण बापुडी निमाली ॥५॥
हा मद्भक्तीचा पर्यावो । आवडीच्या गोडिया सांगे
देवो ।
ऐक भक्ताचा भजनभावो । जेणें निर्वाहो भक्तीचा ॥६॥
माझेनि अनुसंधानेंवीण । स्नान संध्या जप होम दान
।
ते अवघेचि अधर्म जाण । मद्भजन तें नव्हे ॥७॥
गोडी आवडी ते परपुरुषीं । मिथ्या लुडबुडी निजपतीपाशीं
।
ते पतिव्रता नव्हे जैशी । जाण भक्ति तैशी व्यभिचारी
॥८॥
नाना विषयीं ठेवूनि मन । जो करी ध्यान अनुष्ठान ।
ते जारस्त्रियेच्या ऐसें जाण । नव्हे पावन ते भक्ती
॥९॥
काया वाचा मनसा । माझे भक्तीचा पडला ठसा ।
भजतां नाठवे दिवसनिशा । भक्तीची दशा या नांव ॥१११०॥
जपेंवीण नाम वदनीं । धारणेवीण ध्यान मनीं ।
संकल्पेंवीण मदर्पणीं । सर्व कर्में करूनी सर्वदा
॥११॥
निरोधेंवीण वायुरोधू । मर्यादेवीण स्वरूपबोधू
।
विषयेंवीण सदा स्वानंदू । मद्भक्त शुद्धू या नांव
॥१२॥
भक्त म्हणवितां गोड वाटे । परी भजनमार्गीं हृदय
फुटे ।
अकृत्रिम भक्ति जैं उमजे । तैं मी भेटें उद्धवा ॥१३॥
ऐसेनि भजनें जो भजत । तो मजमाजीं मी त्याआंत ।
भक्तांमाजीं जो उत्तम भक्त । साधु निश्चित या नांव
॥१४॥
तो पुरुषांमाजीं पुरुषोत्तम । साधूमाजीं अतिउत्तम
।
तो माझें विश्रामधाम । अकृत्रिम उद्धवा ॥१५॥
तयालागीं मी आपण । करीं सर्वांगाचें आंथरुण ।
जीवें सर्वस्वें निंबलोण । प्रतिपदीं जाण मी करीं
॥१६॥
तो मज आवडे म्हणशी कैसा । जीवासी पढिये प्राण जैसा
।
सांगतां उत्तमभक्तदशा । प्रेमपिसा देवो जाला ॥१७॥
मग न धरतु न सांवरतु । उद्धवासी कडिये घेतु ।
भुलला स्वानंदें नाचतु । विस्मयें स्फुंदतु उद्धवू
॥१८॥
मी एकु देवो हा एकु भक्तु । हेंही विसरला श्रीकृष्णनाथु
।
हा देवो मी एकु भक्तु । तें उद्धवाआंतु नुरेचि ॥१९॥
ऐशा भक्तिसाम्राज्यपटीं । दोघां पडली ऐक्यगांठी
।
तंव देवोचि कळवळला पोटीं । निजभक्तगोठी सांगावया
॥११२०॥
ऐशी उत्तम भक्तांची कथा । अतिशयें आवडे कृष्णनाथा
।
रुचलेपणें तत्त्वतां । मागुतां मागुतां सांगतू
॥२१॥
श्लोकीं प्रमेयें दिसतां अनेगें । तें श्रीकृष्णें
सांडूनि मागें ।
हा ग्रंथार्थु श्रीरंगे । साक्षेपें स्वांगें लिहविला
॥२२॥
हे माझे युक्तीची कथा । नव्हे नव्हे जी सर्वथा ।
सत्य मानावें श्रोतां । ये अर्थींचा वक्ता श्रीकृष्ण
॥२३॥
श्रोतां व्हावें सावधान । मागील कथा अनुसंधान ।
दोघां पडिलें होतें आलिंगन । विस्मयें पूर्ण उद्धवू
॥२४॥
चढत प्रेमाचें भरतें । तें आवरोनि कृष्णनाथें ।
थापटूनि उद्धवातें । सावध त्यातें करी हरी ॥२५॥
उद्धवातें म्हणे तत्त्वतां । तुज आवडली भक्तिकथा
।
तेचि मी सांगेन आतां । सावधानता अवधारीं ॥२६॥
एक जाणोनि भजती मातें । एक ते केवळ भावार्थें ।
मी दोहींच्या भुललों भावातें । दोघे मातें पढियंते
॥२७॥
ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश्चास्मि
यादृशः ।
भजन्ति अनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मताः ॥ ३३ ॥
मी स्वस्वरूपी सच्चिदानंद । जगदांदि आनंदकंद ।
नित्य सिद्ध परम शुद्ध । माझें स्वरूप विशद जाणती
॥२८॥
देश काळ वर्तमान । सर्वीं सर्वदा अनवच्छिन्न ।
सर्वात्मा सच्चिदानंदघन । भेदशून्य मी एक ॥२९॥
सत्य ज्ञान अनंत । परब्रह्म मी निश्चित ।
ऐसें जाणूनि मज भजत । उत्तम भागवत ते जाण ॥११३०॥
शुद्ध झालिया स्वरूपप्राप्ती । म्हणशी भजन कैशा
रीतीं ।
देवभक्त तेचि ते होती । मी होऊन भजती मजमाजीं ॥३१॥
वाम सव्य दोनी भाग । दों नांवीं एकचि अंग ।
तेवीं देवभक्तविभाग । मद्रूपीं सांग भासती ॥३२॥
पाहें पां लोखंडाचा आरिसा । लोखंडेंचि घडिजे जैसा
।
लोखंडेंचि उजळे कैसा । स्वप्रकाशा निजतेजें ॥३३॥
दर्पण उजळलिया पाही । शशी सूर्य गगन मही ।
बिंबलीं धरी आपुल्या ठायीं । अप्रयासें पाहीं स्वलीला
॥३४॥
तैसें मी होऊनि माझे भक्त । अनन्यभावें मजचि भजत
।
तैं माझें ऐश्वर्य समस्त । प्रतिबिंबत तयांमाजीं
॥३५॥
हो कां तरंगु जैसा सागरीं । त्यासी जळचि तळींवरी
।
तैसा माझा भक्त मजमाझारीं । सबाह्याभ्यंतरीं मद्रूप
॥३६॥
जैसा सुवर्णाचा नरहरी । सुवर्णहिरण्यकशिपूतें
विदारी ।
सुवर्णप्रह्लाद पोटींसी धरी । तैशी परी मद्भजना
॥३७॥
तेथें सगुण आणि निर्गुण । उभय रूपें मीचि जाण ।
जैसें सुवर्ण आणि कंकण । तैसें अभिन्न जाण मद्रूप
॥३८॥
तेथ जें जें दृश्य देखे दृष्टीं । तेथ मद्रूपें
पडे मिठी ।
दृश्य द्रष्टा लोपूनि त्रिपुटी । उठाउठी मज मिळे
॥३९॥
ऐसें जाणोनियां मज भजत । ते जाण पां उत्तम भक्त ।
ऐसें नेणोनियां मज भजत । भोळे भक्त ते माझे ॥११४०॥
नाहीं श्रुतीचें पठण । नाहीं वेदांतशास्त्रश्रवण
।
नाहीं विकल्पलक्षण । अनन्य जाण भावार्थीं ॥४१॥
सगुण निर्गुण नेणे काहीं । परी देवो आहे म्हणे हृदयीं
।
जडत्व असे देहाच्या ठायीं । तें देवो पाहीं वागवीत
॥४२॥
यालागीं देहाचें जें चळण । तें हृदयस्थ करवी नारायण
।
दृष्टीचें जें देखणेपण । त्याचेनि जाण होतसे ॥४३॥
काढूनि आपुला डोळा । दूरी ठेविला वेगळा ।
तो हृदयस्थेंवीण आंधळा । देखणी कळा देवाची ॥४४॥
रसना केवळ चामडी । ते काय जाणे रसगोडी ।
कापूनि टाकिल्या बापुडी । गोडी अगोडी ते नेणे ॥४५॥
रसनाद्वारें रसस्वादू । घेता हृदयस्थ परमानंदू
।
बुद्धीसी करिता उद्बोधू । सत्य गोविंदू हृदयींचा
॥४६॥
मनाचें गमनागमन। दिसे हृदयस्थाआधीन ।
यालागीं दूरी जावोनि परते मन । हृदयासी जाण येतसे
॥४७॥
इंद्रियें प्रेरिता वारिता । हे सत्ता आधीन हृदयस्था
।
यालागीं नांवें हृषीकेशता । त्यासचि तत्त्वतां
म्हणताती ॥४८॥
एवं विचाराचा निर्वाहो । करितां निजहृदयीं असे
देवो ।
तो पहावया बाहेरी धांवो । तैं मूर्ख पहा हो मी झालों
॥४९॥
तीर्थीं क्षेत्रीं भेटेल देवो । हा आपुले हृदयींचा
भावो ।
निजभावेंवीण पहा वो । तीर्थीही देवो असेना ॥११५०॥
एवं देवो तो मजमाजीं आहे । त्याचेनि टवटवती इंद्रियें
।
क्रियाकर्म जें जें होये । तें त्याचेनि पाहें तत्त्वतां
॥५१॥
देह तंव बापुडें । केवळ अचेतन मडें ।
त्याचेनि कर्म नुपजे फुडें । हें तंव कुडें सर्वथा
॥५२॥
इंद्रियांचेनि चेतविता । कर्म क्रिया कर्तव्यता
।
देहाचेनि नोहे तत्त्वतां । मुख्यत्वें कर्ता हृदयस्थु
॥५३॥
यापरी जे कांहीं कर्तव्यता । ते भोळेपणें नेघे माथां
।
सर्व कर्मांचा आत्मा कर्ता । विश्वासें सर्वथा
दृढ मानी ॥५४॥
मग अन्नपानादि सेवितां । मानी आत्मारामु भोक्ता
।
सर्वकर्मकर्तव्यता । अहं कर्ता हें म्हणों नेणे
॥५५॥
ऐसे भोळिवेचेनि समजें । माझें भजन निपजे वोजें ।
तें म्या आवडीं सेविजे । जाण तें माझें खाजुकें ॥५६॥
सर्वभावें सर्वथा । बाळकांसी जेवीं माता ।
तेवीं माझिया भोळ्या भक्तां । मी सर्वथा सर्वस्वें
॥५७॥
धांवोनि मिठी घालावयासी । हितगुज आलोचासी ।
खाणें जेवणें विश्रांतीसी । जेवीं बाळकासी निजजननी
॥५८॥
तेवीं माझिया भोळ्या भक्तां । मीचि जाण जिवलग माता
।
अर्थ स्वार्थ परमार्थता । जाण तत्त्वतां मी त्यांसी
॥५९॥
तोंडींचें पोटींचें गांठींचें । माता बाळकालागीं
वेंचे ।
तेवीं भाविकांलागीं आमुचें । सर्वस्व साचें मी
वेंची ॥११६०॥
बाळक न मागतां धांवोनी । कळवळोनि माता लावी स्तनीं
।
तेवी भोळ्या भक्तांलागुनी । मी अनुसंधानी लाविता
॥६१॥
ज्येष्ठ कनिष्ठ पुत्रातें पिता । एकचि जाण प्रतिपाळता
।
ज्येष्ठातें निग्रहो करिता । लळे पुरविता बाळकांचे
॥६२॥
ज्येष्ठ वांकुडें बोलतां । तोंडावरी हाणे पिता
।
बाळक बोबडें बोलतां । संतोषे सर्वथा सर्वस्वें
॥६३॥
सज्ञानासी अबद्ध पडतां । दोष वाजती त्याचे माथां
।
भोळ्या भक्तांची अबद्ध कथा । तेणें देवो तत्त्वतां
संतोषे ॥६४॥
कर्माकर्मप्रत्यवायता । हे सज्ञानासीच सर्वथा
।
भोळ्या भक्तांसी कर्मबाधकता । मी सर्वथा येऊं
नेदीं ॥६५॥
भोजनीं बैसतां बापासी । दूरी बैसवी ज्येष्ठ पुत्रासी
।
अंकी वाऊनि बाळकासी । तृप्ति निजग्रासीं देतुसे
॥६६॥
तेथें जें जें गोड आपणासी । तें तें दे बाळकासी ।
न घेतां प्रार्थूनि त्यासी । तृप्तीच्या ग्रासीं
जेववी ॥६७॥
तेवीं साधनीं शिणतां सज्ञानासी । प्राप्ती होय
अतिप्रयासीं ।
माझिया भोळ्या भक्तांसी । मीच अनायासीं उद्धरीं
॥६८॥
वाट चुकल्या भुयाळासी । फेरा पडे चालों जाणत्यासी
।
बाळक बापाचे कडियेसी । श्रमू तयासी येवों न शके ॥६९॥
तेवीं ’साधनी’ अंगविकळता । ते वाजे सज्ञानाचे माथां
।
भोळ्या भक्तातें मी उद्धरिता । प्रयास सर्वथा त्या
नाहीं ॥११७०॥
त्यासी वाऊनि आपुल्या खांदीं । मी पाववीं सायुज्यसिद्धी
।
नवल त्याची भोळी बुद्धि । तेथही भजनविधी न सांडी
॥७१॥
हृदयीं कपटाचा थारा । तोचि भजनासी आडवारा ।
करितां युक्तिप्रयुक्ती विचारा । विचाराबाहिरा
मी त्यासी ॥७२॥
नेणे आचारा विचारा । केवळ भावार्थी भोळा खरा ।
न धरत न सांवरत एकसरां । मजभीतरां तो पावे ॥७३॥
देखोन भोळिवेच्या भक्तासी । मीचि सामोरा धांवें
त्यासी ।
त्यापाशीं मी अहर्निशीं । भुललों भावासी सर्वथा
॥७४॥
केवळ जे भोळे भक्त । ते भगवंतासी आवडत ।
सांगतां कृष्ण मिटकिया देत । लाळ घोटीत उद्धवू ॥७५॥
मज भोळ्या भक्तांची आवडी । काय सांगों त्यांची गोडी
।
त्यावेगळी अर्धघडी । कोडी परवडी नावडती ॥७६॥
यापरीचे जे भोळे भक्त । ते मी मानीं उत्तम भागवत
।
त्यांच्या पायां मी लागें भगवंत । उत्तम निश्चित
ते जाण ॥७७॥
त्यांलागीं मी आर्तभूत । त्यांलागीं सदा सावचित्त
।
त्यांलागीं मी दशदिशा धांवत । भोळा भक्त दुर्लभ
॥७८॥
उद्धवा काय सांगों गोठी । भोळा भक्त देखोनि दिठीं
।
मीही आपुलिये सवसाटी । उठाउठी घेतुसें ॥७९॥
येर्हवीं मोल करितां जाण । मजहूनि माझे भक्त गहन
।
यालागीं मी त्यांअधीन । भक्तवचन नुल्लंघीं ॥११८०॥
भोळ्या भक्तांचें वचन । माझेनि नुल्लंघवे जाण ।
देवकीवसुदेवाचीं आण । भावो प्रमाण भजनासी ॥८१॥
वृथा घृतेंवीण भोजन । वृथा वंध्येचें मैथुन ।
वृथा भावेंवीण भजन । सत्य जाण उद्धवा ॥८२॥
भावो तेथ भाग्य पहा हो । भावो तेथ मी निःसंदेहो ।
भावो तेथें प्रकटे देवो । निजस्वभावो स्वानंदें
॥८३॥
भावो तेथ विरक्ती । भावो तेथ प्रकटे शांती ।
भावो तेथ माझी भक्ती । उल्हासती निजबोधें ॥८४॥
एवं भाविकांमाजीं माझी भक्ति । मजसहित स्वानंदें
नाचती ।
यालागीं भोळे जे भावार्थी । ते उत्तम होती भागवत
॥८५॥
नेणते भक्त जे मातें भजती । ते मज पावले या रीतीं
।
सांगीतली ते म्यां व्युत्पत्ती । आतां उत्तम भक्ती
अवधारीं ॥८६॥
मल्लिङ्ग मद्भक्तजन दर्शनस्पर्शनार्चनम् ।
परिचर्या स्तुतिः प्रह्व गुणकर्मानुकीर्तनम्
॥ ३४ ॥
नाना अवतारअनुक्रमा । शैवी वैष्णवी अतिउत्तमा
।
शास्त्रोक्त माझ्या प्रतिमा । तीर्थक्षेत्रीं
महिमा विशेष ज्यांचा ॥ ८७॥
ज्या प्रतिमा देवीं प्रतिष्ठिलिया । ज्या नरकिन्नरीं
संस्थापिलिया ।
ज्या स्वयें स्वयंभ प्रकटलिया । शास्त्रीं बोलिलिया
गंडकी ॥८८॥
एकी भक्तअनुग्रहें आल्या । आसुरी निशाचरीं ज्या
केल्या ।
आपुलाल्या घरीं पूजिल्या । भक्तीं करविल्या त्रैवर्णिकीं
॥८९॥
ऐशा माझ्या प्रतिमांची भेटी । पाहों धांवे उठाउठी
।
पूजा करावया पोटीं । आवडी मोठी उल्हासे ॥११९०॥
माझें स्वरूप ते माझे भक्त । मी तेचि ते माझे संत
।
त्यांचे भेटीलागी आर्तभूत । जैसें कृपणाचें चित्त
धनालागीं ॥९१॥
माझ्या प्रतिमांहूनि अधिक । संतभजनीं अत्यंत हरिख
।
साधुसंगतीचें अतिसुख । सांडूनि देख घरदारां ॥९२॥
चिंतामणीसी कीजे जतन । तैसी मर्यादा राखे सज्जन
।
नीच नवें अधिक भजन । न धाये मन पूजितां ॥९३॥
सिद्ध करूनि पूजासंभार । माझे पूजेचा अत्यादर ।
पूजा करितां एकाग्र । जैं साधु नर घरा येती ॥९४॥
त्या साधूंची पूजा न करितां । जो माझी पूजा करी सर्वथा
।
तेणें मज हाणितल्या लाता । कीं तो माझ्या घाता प्रवर्तला
॥९५॥
बाळक एक एकुलता । त्यासी माथां हणितल्या लाता ।
मग पाटोळाही नेसवितां । क्षोभली माता समजेना ॥९६॥
तेवीं अवगणुनी माझिया संतां । मीचि क्षोभें मज पूजितां
।
ते सेवा नव्हे सर्वथा । अतिक्षोभकता मज केली ॥९७॥
संत माझे लळेवाड । त्यांची पूजा मज लागे गोड ।
संतसेवकांचें मी पुरवीं कोड । मज निचाडा चाड संतांची
॥९८॥
सांडूनि माझें पूजाध्यान । जो संतांसी घाली लोटांगण
।
कोटि यज्ञांचें फळ जाण । मदर्पण तेणें केलें ॥९९॥
सकळ तीर्थी तोचि न्हाला । जपतपादिफळें तोचि लाहिला
।
सर्व पूजांचें सार तो पावला । जेणें साधू वंदिला
सन्मानें ॥१२००॥
प्रतिमा माझ्या अचेतन व्यक्ती । संत सचेतन माझ्या
मूर्ती ।
दृढ भावें केल्या त्यांची भक्ती । ते मज निश्चितीं
पावली ॥१॥
प्रतिमा निजकल्पना उत्तम । संत प्रत्यक्ष पुरुषोत्तम
।
चालतें बोलतें परब्रह्म । अतिउत्तम साधुसेवा ॥२॥
माझ्या प्रतिमा आणि साधुनर । तेथें या रीतीं भजती
तत्पर ।
हा तंव सांगीतला निर्धार । भजनप्रकार तो ऐक ॥३॥
प्रतिमा आणि साधु सोज्ज्वळे । आवडीं न पाहती ज्यांचे
डोळे ।
दृष्टि असोनि ते आंधळे । जाण केवळें मोरपिसें ॥४॥
जेवीं कां प्रिया पुत्र धन । देखोनियां सुखावती
नयन ।
तैसें संतप्रतिमांचें दर्शन । आवडीं जाण जो करी
॥५॥
अतिउल्हासें जें दर्शन । या नांव गा देखणेपण ।
तेणें सार्थक नयन जाण । दृष्टीचें भजन या रीतीं ॥६॥
देखोनि संत माझीं रूपडीं । जो धांवोनियां लवडसवडी
।
खेंव देऊनियां आवडीं । मिठी न सोडी विस्मयें ॥७॥
ऐसें संतांचें आलिंगन । तेणें सर्वांग होय पावन
।
कां मूर्तिस्पर्शें जाण । शरीर पावन होतसे ॥८॥
तीर्थयात्रे न चालतां । संतांसमीप न वचतां ।
हरिरंगणीं न नाचतां । चरण सर्वथा निरर्थक ॥९॥
जो कां नाना विषयस्वार्था । न लाजे नीचापुढें पिलंगतां
।
तो हरिरंगणीं नाच म्हणतां । आला सर्वथा उठवण्या
॥१२१०॥
तीर्थयात्रा क्षेत्रगमनता । हरिकीर्तना जागरणा
जातां ।
संतसमागमें चालतां । कां नृत्य करितां हरिरंगीं
॥११॥
या नांव गा सार्थक चरण । इतर संचार अधोगमन ।
चरणाचें पावनपण । या नांव जाण उद्धवा ॥१२॥
सर्वभावें अवंचन । कवडी धरूनि कोटी धन ।
जेणें केलें मदर्पण । माझें अर्चन या नांव ॥१३॥
धनधान्य वंचूनि गांठीं । माझी पूजा आहाच दृष्टीं
।
ते नव्हे अर्चनहातवटी । तो जाण कपटी मजसी पैं ॥१४॥
लोभें खावया आपण । ठेवी प्रतिमेपुढें पक्कान्न
।
अतीत आलिया न घाली अन्न । मदर्चन तें नव्हे ॥१५॥
कर पवित्र करितां पूजा । ते आवडती अधोक्षजा ।
जे न पूजिती गरुडध्वजा । त्या जाण भुजा प्रेताच्या
॥१६॥
न करितां हरिपूजनें । न देतां सत्पात्रीं दानें
।
जडित मुद्रा बाहुभूषणें । तें प्रेतासी लेणें लेवविलें
॥१७॥
वाचा सार्थक हरिकीर्तनें । कां अनिवार नामस्मरणें
।
जयजयकाराचेनि गर्जनें । केलीं त्रिभुवनें पावन
॥१८॥
रामनामाच्या गजरीं । सदा गर्जे ज्याची वैखरी ।
तेथ कळिकाळाची नुरे उरी । दुरितें दूरी पळाली ॥१९॥
हरिनाम सांडूनि करंटीं । मिथ्या करिताती चावटी
।
जेवीं हागवणी पिटपिटी । तैशा गोठी जल्पती ॥१२२०॥
हरिनामाचा सुखसुरवाड । ज्याचे मुखीं लागला गोड
।
त्याचें मजपाशीं सरतें तोंड । मी अखंड त्याजवळी
॥२१॥
गद्यपद्यें स्तवनमाळा । नाना पदबंधाची कळा ।
छंदें कुसरीं विचित्र लीळा । स्तुति गोपाळा अर्पावी
॥२२॥
धैर्य स्थैर्य औदार्य । घनश्याम अतिसौंदर्य ।
शौर्य वीर्य अतिमाधुर्य । गुणगांभीर्य गोविंदू
॥२३॥
त्रिविक्रम उभा बळीच्या द्वारीं । द्वार न सांडूनि
द्वारकरी ।
तेणें द्वारें द्वारकेभीतरीं । येऊनि उद्धरी कुशातें
॥२४॥
तो अद्यपि श्रीहरि । स्वयें उभा समुद्रतीरीं ।
शोभा विराजमान साजिरी । असुरसुरनरीं वंदिजे ॥२५॥
मत्स्य झाला तो सागरीं । वराह झाला नासिकद्वारीं
।
उपजला खांबा माझारीं । यशोदेघरीं पोसणा ॥२६॥
जरठपाठी झाला कमठू । बळिच्छळणीं तो खुजटू ।
वेदवादें अतिवाजटू । फुरफुराटू निःश्वासें ॥२७॥
बाईल चोरीं नेली परदेशीं । तीलागीं रडे पडे वनवासीं
।
एकही गुण नाहीं त्यापाशीं । शेखीं दासी कुब्जेसीं
रातला ॥२८॥
’स्तुतिगुणकर्मानुकीर्तन’ । तें या नांव गा तूं
जाण ।
’प्रह्व’ म्हणिजे तें नमन । तेंही व्याख्यान अवधारीं
॥२९॥
माझे प्रतिमांचें दर्शन । कां देखोनि संतजन ।
जो भावें घाली लोटांगण । देहाभिमान सांडूनि ॥१२३०॥
साधुजनांसी वंदितां । धणी न मनी जो चित्ता ।
पुनःपुन्हा चरणीं माथा । विनीततां अतिनम्र ॥३१॥
भागवताचें रजःकण । जो मस्तकीं वंदीना आपण ।
तो जीवें जीतां प्रेत जाण । अपवित्रपण तैसें तया
॥३२॥
सांडूनि लौकिकाच्या लाजा । जो वैष्णवांच्या चरणरजा
।
गडबडां लोळे वोजा । हा भक्तीचा माझा उल्हास ॥३३॥
या आवडीं करितां नमन । सहजें जाती मानाभिमान ।
हें मुख्य भक्तीचें लक्षण । जे मानाभिमान सांडावे
॥३४॥
त्यजावया मानाभिमान । करावें मत्कीर्तनश्रवण ।
श्रवणादि भक्तीचें लक्षण । ऐक संपूर्ण उद्धवा ॥३५॥
मत्कथाश्रवणे श्रद्धा मदनुध्यानमुद्धव ।
सर्वलाभोपहरणं दास्येनात्मनिवेदनम् ॥ ३५ ॥
दृढ आस्तिक्यें समाधान । शुद्ध श्रद्धा त्या नांव
जाण ।
भावार्थें न डंडळी मन । कथाश्रवण सादरें ॥३६॥
वक्त्याच्या वचनापाशीं । जडूनि घाली कानामनासी
।
श्रवणार्थ वाढवी बुद्धीसी । विकिला कथेसी भावार्थें
॥३७॥
जेवीं दुधालागीं मांजर । संधी पहावया सादर ।
तेवीं सेवावया कथासार । निरंतर उल्हासु ॥३८॥
जडित कुंडलेंमंडित कान । तें श्रवणासी नोहे मंडण
।
श्रवणासी श्रवण भूषण । श्रवणें श्रवण सार्थक ॥३९॥
जरी स्वयें झाला व्याख्याता । पुराणपठणें पुरता
।
तरी साधुमुखें हरिकथा । ऐके सादरता अतिप्रीतीं
॥१२४०॥
श्रवणें श्रवणार्थीं सावधान । तोचि अर्थ करी मनन
।
संपल्या कथाव्याख्यान । मनीं मनन संपेना ॥४१॥
ऐसें ठसावल्या मनन । सहजेंचि लागे माझें ध्यान ।
सगुण अथवा निर्गुण । आवडी प्रमाण ध्यानासी ॥४२॥
तेथ ध्येय ध्यान ध्याता । तिहींसी एकी गांठी नसतां
।
तंवचिवरी ध्यानावस्था । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥४३॥
ज्याच्या जीवीं ध्यानाची आवडी । ज्याच्या मनासी
माझी गोडी ।
उद्धवा हे तैंचि जोडे जोडी । जैं जन्मकोडी निजभाग्यें
॥४४॥
निष्काम करोनियां मन । जन्मजन्मांतरीं साधन ।
केलें असेल तैं माझे ध्यान । विश्वासें जाण दृढ लागे
॥४५॥
दृढ लागल्या माझें ध्यान । अनन्यभावें माझें भजन
।
सर्व पदार्थेंसीं जाण । आत्मसमर्पण मज करी ॥४६॥
वैदिक लौकिक दैहिक । या क्रियांचे लाभ देख ।
जरी झाल्या अलोकिक । भक्त भाविक तैं नेघे ॥४७॥
वैदिक लाभ दिव्य सामग्री । स्वर्गादि सत्यलोकवरी
।
भक्त तेंही हातीं न धरी । भजन सुखें करी संतुष्ट
॥४८॥
लौकिक लाभाची श्रेणी । कल्पतरु कामधेनु चिंतामणी
।
भक्त अर्पीं कृष्णार्पणीं । हरिभजनीं संतुष्ट ॥४९॥
दैहिक लाभाची थोरी । गजान्तलक्ष्मी आल्या घरीं
।
भक्त कृष्णार्पण करी । भजन सुखें करी संतुष्ट ॥१२५०॥
आविरिंच्यादि लाभ जाण । सर्वही मानोनियां गौण ।
माझे भक्तीसी विकिला प्राण । सर्व समर्पण मज करी
॥५१॥
जेणें सेवेसी विकिला प्राण । तो वृथा जावों नेदी
अर्ध क्षण ।
माझी कथा माझें ध्यान । महोत्साहो जाण माझाचि ॥५२॥
मज्जन्मकर्मकथनं मम पर्वानुमोदनम् ।
गीतताण्डववादित्र गोष्ठीभिर्मद्गृहोत्सवः ॥
३६ ॥
ध्यानावस्थें करी ध्यान । नातरी कथानिरूपण ।
अनुसंधानीं सावधान । रितें मन राहूं नेदी ॥५३॥
माझीं जन्मकर्में निरूपितां । आवडी उल्हास थोर
चित्ता ।
स्वेद रोमांच द्रवतां । सप्रेम कथा उल्हासे ॥५४॥
ऐकूनि रहस्य हरिकथा । द्रव नुपजे ज्याचिया चित्ता
।
तो पाषाण जाण सर्वथा । जळीं असतां कोरडा ॥ ५५ ॥
ऐक माझे भक्तीचें चिन्ह । माझ्या पर्वाचें अनुमोदन
।
करी करवी आपण । दीनोद्धरणउपावो ॥५६॥
पर्वविशेष भागवतधर्मीं । नृसिंहजयंती रामनवमी
।
वामनजयंती जन्माष्टमी । उत्तमोत्तमीं शिवरात्र
॥५७॥
वैष्णवांसी शिवरात्री विरुद्ध । हें बोलणें अतिअबद्ध
।
सकळ पुराणीं अविरुद्ध । व्यास विशुद्ध बोलिला ॥५८॥
शिव श्याम तमोगुणी । तो शुद्ध झाला विष्णूच्या ध्यानीं
।
विष्णु श्याम शिवचिंतनीं । विनटले गुणीं येरयेरां
॥५९॥
शिव धवळधाम गोक्षीरू । विष्णु घनश्याम अतिसुंदरु
।
बाप ध्यानाचा बडिवारू । येरें येरू व्यापिला ॥१२६०॥
मुदला दोहींसी ऐक्य शुद्ध । मा उपासकांसी का विरुद्ध
।
शिवरात्री वैष्णवांसी अविरुद्ध । व्रत विशुद्ध
सर्वांसी ॥६१॥
जे पर्वणी प्रिय चक्रपाणी । जे सकळ कल्याणाची श्रेणी
।
उभय पक्षां तारिणी । वैष्णवजननी एकादशी ॥६२॥
जे शुक्लकृष्णपक्षविधी भक्त वाऊनियां खांदी ।
नेऊनियां सायुज्यसिद्धी । मोक्षपदीं बैसवी ॥६३॥
करावी शुक्ल एकादशी । त्यजावें कृष्णपक्षासी ।
उपडलिया एका पक्षासी । सायुज्यासी केवीं पावे ॥६४॥
दों पांखीं उड्डाण पक्ष्यासी । एकु उपडिल्या नुडवे
त्यासी ।
तेवीं पां त्यजितां कृष्णपक्षासी । सायुज्यासी
न पविजे ॥६५॥
तेवीं एकादशी पाहीं । जो जो उत्सवो जे जे समयीं ।
तो तो उपतिष्ठे माझ्या ठायीं । संदेहो नाहीं सर्वथा
॥६६॥
जो एकादशीचा व्रतधारी । मी नित्य नांदें त्याच्या
घरीं ।
सर्व पर्वकाळांच्या शिरीं । एकादशी खरी पैं माझी
॥६७॥
जो एकादशीचा व्रती माझा । तो व्रततपतीर्थांचा राजा
।
मज आवडे तो गरुडध्वजा । परिग्रहो माझा तो एकु ॥६८॥
जैं माझे भक्त आले घरा । तैं सर्व पर्वकाळ येती दारा
।
वैष्णवां तो दिवाळी दसरा । तीर्थें घरा तैं येती
॥६९॥
चंद्रसूर्यग्रहणांसी । वोवाळूनि सांडी ते दिवसीं
।
कपिलाषष्ठी ते याची दासी । मा अर्धोदयासी कोण पुसे
॥१२७०॥
ऐसें मद्भक्तांचें आगमन । तेणें उल्हासें न संटे
मन ।
सर्वस्व वेंचितां धनधान्य । हरिखें जाण नाचतु ॥७१॥
ऐशीं माझ्या भक्तांची आवडी । त्यांचे संगतीची अतिगोडी
।
त्या नांव भक्तीची कुळवाडी । पर्वकोडी ते दिवसीं
॥७२॥
पर्वविशेष आदरें । संत आलेनि अवसरें ।
श्रृंगारी हरिमंदिरें । गुढिया मखरें महोत्साह
॥७३॥
संत बैसवूनि परवडीं । कीर्तन मांडिती निरवडी ।
हरिखें नाचती आवडी । धरिती बागडी विन्यासें ॥७४॥
टाळ घोळ मृदंग कुसरीं । नाना चरित्रें गाती गजरीं
।
गर्जती स्वानंद अवसरी । जयजयकारी हरिनामें ॥७५॥
यात्रा बलिविधानं च सर्ववार्षिकपर्वसु ।
वैदिकी तांत्रिकी दीक्षा मदीयव्रतधारणम् ॥ ३७
॥
ऐक दीक्षेचें लक्षण । वैदिकी तांत्रिकी दोन्ही
जाण ।
वैदिकी वेदोक्तग्रहण । तांत्रिकी जाण । आगमोक्त
॥७६॥
वैष्णवी दीक्षा व्रतग्रहण । पांचरात्रिक मंत्रानुष्ठान
।
हें आगमोक्त शुद्ध लक्षण । व्रतधारण तें माझें ॥७७॥
वैष्णवव्रतधर्मासी । पर्वें करावीं वार्षिकेंसी
।
जे बोलिलीं चातुर्मासीं । एकादश्यादि जयंत्या ॥७८॥
शयनी कटिनी प्रबोधिनी । पवित्रारोपणी नीराजनी ।
वसंतदमनकारोपणी । जन्मदिनीं जयंत्या ॥७९॥
इत्यादि नाना पर्वकाळीं । महामहोत्साहो पूजावळी
।
नीराजनें दीपावळी । मृदंगटाळीं गर्जत ॥१२८०॥
उचंबळोनि अतिसुखें । यात्रे निघावें येणें हरिखें
।
दिंडी पताका गरुडटके । नामघोषें गर्जत ॥८१॥
यात्रे जावें ज्या देवासी । तो देवो आणी निजगृहासी
।
आपली आवडी जे मूर्तीसी । ते प्रतिमेसी प्रतिष्ठी
॥८२॥
ममार्चास्थापने श्रद्धा स्वतः संहत्य चोद्यमः
।
उद्यानोपवनाक्रीड पुरमंदिरकर्मणि ॥ ३८ ॥
मूर्ति निपजवावी वरिष्ठ । नेटुगी देटुगी चोखट ।
साधुमुखें अतिनिर्दुष्ट । घवघवीत साजिरी ॥८३॥
मूर्ति करावी अतिसुरेख । कृष न करावी अधोमुख ।
स्थूल न करावी ऊर्ध्वमुख । रडकी दुर्मुख न करावी
॥८४॥
अंग स्थूल वदन हीन । मूर्ति न करावी अतिदीन ।
खेचरी भूचरी जिचे नयन । विक्राळ वदन न करावी ॥८५॥
अंग साजिरें नाक हीन । वरदळ चांग चरण क्षीण ।
मोदळी बुदगुली ठेंगणें ठाण । अतिदीर्घ जाण न करावी
॥८६॥
मूर्ति साजिरी सुनयन । सम सपोष सुप्रसन्न ।
अंगीं प्रत्यंगीं नव्हे न्यून । सुचिन्ह सुलक्षण
सायुध ॥८७॥
पाहतां निवे तनमन । देखतां जाय भूकतहान ।
घवघवीत प्रसन्नवदन । कृपालक्षण सुकुमार ॥८८॥
जे देखतांचि जीवीं जडे । अतिशयें सर्वांसी आवडे
।
पाहों जातां निजनिवाडें । पूरु चढे प्रेमाचा ॥८९॥
ईषत् दिसे हास्यवदन । अतिशयेंसी सुप्रसन्न ।
जिचेनि घवघवाटें निवे मन । प्रतिमा संपूर्ण ती नांव
॥१२९०॥
तेथें मेळवूनि साधुश्रेष्ठां । अग्न्युत्तारण
करावें निष्ठा ।
चक्षून्मीलन प्राणप्रतिष्ठा । करावी वरिष्ठाचेनि
हातें ॥९१॥
देवालय करावें गहन । वन उद्यान उपवन ।
खेंडकुलिया विश्रामस्थान । आराम जाण करावे ॥९२॥
नाना जातींचे वृक्ष तें वन । फळभक्षी वृक्ष तें उपवन
।
पुष्पवाटिका तें उद्यान । कृष्णार्पण पूजेसी ॥९३॥
हाट हाटवटिया चौपासी । नगर वसवावें देवापाशीं ।
वेदाध्ययन शास्त्रश्रवणेंसी । अहर्निशीं कीर्तनें
॥९४॥
इतुकें करावया असमर्थ । श्रद्धा आहे परी नसे वित्त
।
तरी साह्य मेळवूनि समर्थ । मद्भावयुक्त करावें
॥९५॥
कां मेळवूनि भगवद्भक्त । त्यांत श्रद्धाळू जे
वित्तवंत ।
भावपूर्वक दिधल्या वित्त । तेणें हें समस्त करावें
॥९६॥
देउळीं करूनि मूर्तिप्रतिष्ठा । परतोनि न वचे
जो त्या वाटा ।
तो आळशी जाण पां करंटा । नव्हेचि चोखटा भावाचा ॥९७॥
जो करूं जाणे मूर्तिप्रतिष्ठा । धन वेंचून भावार्थी
मोठा ।
नीचसेवा तो माझा वांटा । झाडितां खरांटा न संडी ॥९८॥
सम्मार्जनोपलेपाभ्यां सेकमण्डलवर्तनैः ।
गृहशुश्रूषणं मह्यं दासवद् यदमायया ॥ ३९ ॥
असतां शिष्य सेवकजन । ते प्रतिष्ठा सांडूनि सन्मान
।
स्वयें करी सडासंमार्जन । देवालयीं जाण निर्दंभ
॥९९॥
रंगमाळा घाली कुसरीं । नाना यंत्रेम् नानाकारीं
।
नाना परीचे रंग भरी । आवडी भारी मद्भजनीं ॥१३००॥
जैसे कां नीच रंक । तैसी सेवा करी देख ।
नीच सेवेचें अतिसुख । निर्मायिक मद्भजनीं ॥१॥
अमानित्वं अदम्भित्वं कृतस्यापरिकीर्तनम् ।
अपि दीपावलोकं मे नोपयुञ्ज्यान्निवेदितम् ॥ ४०
॥
अपार वेंचूनि नाना अर्थ । प्रासादप्रतिष्ठा म्यां
केली येथ ।
मी एक देवाचा मोठा भक्त । न धरी पोटांत अभिमान ॥२॥
शुद्ध भावो नाहीं चित्तीं । खटाटोपें अहाच भक्ती
।
ऐशी जे दांभिक स्थिती । भक्त नातळती भाविक ॥३॥
भक्तें न धरावा अभिमान । नापेक्षावा मानसन्मान
।
न करावें दांभिक भजन । अभिलाष जाण न धरावा ॥४॥
अनुभव जाला तो आपण । कां देवालयीं वेंचिलें धन ।
अथवा जें दिधलें दान । तें वाच्य जाण न करावें ॥५॥
यजमान जैं केलें बोले । तैं जें केलें तें निर्वीर्य
जालें ।
प्राणेंवीण प्रेत उरलें । तैसे झाले ते धर्म ॥६॥
कृषीवळू पेरूनियां धान्य । सवेंचि आच्छादी आपण
।
तैं पीक लगडूनि ये जाण । तैसें सफळ दान न बोलतां ॥७॥
देवासी समर्पिलें आपण । कां आणिकीं केलें निवेदन
।
तें घेऊं नये आपण । देवलकपण तो दोषु ॥८॥
देवाचा प्रसाद घेतां । लोभें न घ्यावा सर्वथा ।
आधीं वांटावा समस्ता । अल्पमात्रतां स्वयें घ्यावा
॥९॥
दीपु समर्पिला श्रीहरि । तेणें न वर्तावें गृहव्यापारीं
।
हें बोलिलें आगमशास्त्री । स्मृतिकारीं सज्ञानीं
॥१३१०॥
हे तंव अवघी साधारण बाह्य पूजा । परी दृढविश्वासें
भावो माझा ।
ते भक्ति आवडे अधोक्षजा । भाविकांची पूजा भावार्थें
॥११॥
ऐक पां भक्तीचा इत्यर्थु । जेणें भजनें म्हणिजे
भक्तु ।
तरी जें जें उत्तम या लोकांतु । आवडता पदार्थु मज
अर्पी ॥१२॥
यद्यदिष्टतमं लोके यच्चातिप्रियमात्मनः ।
तत्तन्निवेदयेन्मह्यं तदानन्त्याय कल्पते ॥ ४१
॥
हो कां चंद्रामृत तत्त्वतां । अवचटें आलें भक्ताचे
हातां ।
तें अवघेंचि अर्पी भगवंता । देहलोभता न सेवी ॥१३॥
देहासी यावया अमरता । तेणें लोभें सेवावें अमृता
।
अमर अमृतपान करितां । मरती सर्वथा सकाळें ॥१४॥
नश्वर देहाचिया ममता । भक्त सेवीना अमृता ।
तेंचि भगवंतासी अर्पितां । अक्षयता अनश्वर ॥१५॥
परिस चिंतामणि न प्रार्थितां । दैवें आलिया भक्ताच्या
हातां ।
तो लोभें न ठेवी सर्वथा । अर्पी भगवंता तत्काळ ॥१६॥
लोभें कल्पतरु राखतां । कल्पना वाढे अकल्पिता ।
तोचि भगवंती अर्पितां । निर्विकल्पता स्वयें लाभे
॥१७॥
स्वार्थें चिंतामणि राखितां । अत्यंत हृदयीं वाढवी
चिंता ।
तोचि भगवंती अर्पितां । निश्चिंतता चित्तासी ॥१८॥
कामधेनु राखतां आपण । अनिवार कामना वाढवी जाण ।
तेचि करितां कृष्णार्पण । निरपेक्षता पूर्ण अंगीं
बाणे ॥१९॥
लोभें स्पर्शमणि राखतां । तो वाढवी धनलोभता ।
तोचि भगवंतीं अर्पितां । अर्थस्वार्थतानिर्मुक्त
॥१३२०॥
हो कां देशकाळऋतुमेळें । उत्तम पदार्थ अथवा फळें
।
नवधान्यादिकें सकळें । अर्पी भावबळें मजलागीं ॥२१॥
पोटांतूनि आवडता । प्राप्त झालिया पदार्था ।
मजचि अर्पिती सर्वथा । लोलिंगता सांडूनी ॥२२॥
आपुले हृदयींची आवडी । हरिचरणीं फुडी ।
आतां नाना पदार्थांची जे गोडी । ते मजचि रोकडी अर्पिती
॥२३॥
मज अनंताच्या हातीं । आवडीं अर्पिलें मद्भक्ती
।
त्याचीं फळें सांगतां श्रुती । मुक्या होती सर्वथा
॥२४॥
मी वेदांचा वेदवक्ता । मजही न बोलवे सर्वथा ।
त्याचें फळ तें मीचि आतां । जाण तत्त्वतां उद्धवा
॥२५॥
जीवाहिहोनि वरौती । माझ्या ठायीं अत्यंत प्रीती
।
तिये नांव गा माझी भक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥२६॥
तत्काळ मज पाविजे जेणें । ते माझे पूजेचीं स्थाने
।
अतिपवित्र जें कल्याणें । तुजकारणें सांगेन ॥२७॥
सूर्योऽग्निर्ब्राह्मणो गावो वैष्णवः खं मरुज्जलम्
।
भूरात्मा सर्वभूतानि भद्र पूजापदानि मे ॥ ४२ ॥
एकादशीं एकादशाध्यायीं । एकादश पूजास्थानें पाहीं
।
एका जनार्दनु तेंही । एकरूप सर्वही वर्णील ॥२८॥
सूर्य अग्नि आणि ब्राह्मण । गायी वैष्णव आणि गगन
।
अनिळ जळ मही जाण । पूज्य आपण आपणासी ॥२९॥
अकरावें पूजा स्थान । सर्व भूतें पूज्य जाण ।
ऐक पूजेचें विधान । यथायोग्य लक्षण अवधारीं ॥१३३०॥
सूर्ये तु विद्यया त्रय्या हविषाग्नौ यजेत माम्
।
आतिथ्येन तु विप्राग्र्ये गोष्वङ्ग यवसादिना ॥
४३ ॥
सविता माझें अधिष्ठान । माझेनि तेजें विराजमान
।
जेणें तेजें जगाचे नयन । देखणे जाण होताती ॥३१॥
दीपु लाविल्या गृहाभीतरीं । तो प्रकाशु दिसे गवाक्षद्वारीं
।
तैसें माझें निजतेज अंतरीं । तें सूर्यद्वारीं
प्रकाशे ॥३२॥
तो सविता मण्डळमध्यवर्ती । जाण नारायण मी निश्चितीं
।
त्या मज सूर्याची उपास्ती । सौर सूक्ति त्रैविद्या
॥३३॥
ऋग्वेदादि वेद तीनी । साङ्ग सौरमंत्र जाणोनी ।
सूर्यसूक्तें संमुख पठणीं । पूजा सज्ञानीं करावी
॥३४॥
हे वैदिकी उपासकता । वेदज्ञांसीचि तत्त्वतां ।
नेणत्या योग्य नव्हे सविता । ऐसें सर्वथा न म्हणावें
॥३५॥
तत्काळ प्रसन्न होय सविता । ऐसी सुगम उपासकता ।
तुज सांगेन आतां । सावधानता अवधारीं ॥३६॥
सकळ वेदांची जननी । सकळ मंत्रांचा मुकुटमणी ।
ते गायत्री उत्तमवर्णी । सकळ ब्राह्मणीं जाणिजे
॥३७॥
तिचा अर्थ विचारितां । तीअधीन असे सविता ।
त्रिपदा त्रिकाळीं अर्घ्य देतां । त्रैविद्या तत्त्वतां
त्या नांव ॥३८॥
अर्धमात्रा अर्धबिंबध्यान । त्रिपदा त्रिकाळीं
अर्घ्यदान ।
तेणें संतोषे चिद्घन । आपणासमान भक्त करी ॥३९॥
हें प्रथम माझें अधिष्ठान । सूर्यपूजा याचि नांव
जाण ।
आतां अग्निपूजेचें लक्षण । साङ्ग संपूर्ण तें ऐक
॥१३४०॥
सर्वांगां मुख प्रधान । तें माझें मुख अग्नि जाण
।
ये अर्थी वेदशास्त्रपुराण । साक्षी संपूर्ण गर्जती
॥४१॥
ब्राह्मण माझे आवडते । माझे मुखीं होआवया सरते
।
म्यां लाविले अग्निसेवेतें । तेही तेथें चूकले
॥४२॥
घालूनि मजमुखीं अवदान । ’इंद्राय स्वाहा’ म्हणती
जाण ।
कर्मकांडें ठकिले ब्राह्मण । शुद्ध मदर्पण चूकले
॥४३॥
केवळ मजमुखीं अर्पितां । आड आली त्यांची योग्यता
।
इंद्र यम वरुण सविता । नाना विकल्पता अवदानीं ॥४४॥
देवो देवी मीचि आहें । हेंही सत्य न मानिती पाहें
।
मजवेगळा विनियोग होये । नवल काये सांगावें ॥४५॥
जें जें सेविजे तिहीं लोकीं । तें तें अर्पे माझ्या
मुखीं ।
हें न मनिजे याज्ञिकीं । कर्माविखीं । विकल्पू ॥४६॥
विकल्पबुद्धि ब्राह्मण । अद्यापि संशयीं पडिले
जाण ।
करूनि वेदशास्त्रपठण । शुद्ध मदर्पण न बोलती ॥४७॥
माझें मुख वैश्वानर । येणें भावें विनटले नर ।
सांडूनि भेद देवतांतर । मजचि साचार अर्पिती ॥४८॥
त्याचें समिधेनीं मन तृप्त झालें । तेथही जरी हविर्द्रव्य
आलें ।
तरी माझें निजमुख सुखावलें । सर्वस्व आपुलें त्यांसी
मी दें ॥४९॥
मज नैराश्यतेची आस । त्यांच्या हाताची मी पाहें
वास ।
त्यांलागीं सदा सावकाश । अल्पही ग्रास जैं देती
॥१३५०॥
त्यांचेनि हातें निर्विकल्पें । मद्भावें जें
अग्नीस अर्पे ।
तृण काष्ठ तिळ तुपें । तें म्यां चिद्रूपें सेविजे
॥५१॥
यापरी अग्नीची उपास्ती । जे दुजे स्थानींची पूजास्थिती
।
सांगीतली म्यां तुजप्रती । ब्राह्मणभक्ती अवधारीं
॥५२॥
पूजेमाजीं अतिश्रेष्ठ जाण । शीघ्र मत्प्राप्तीचें
कारण ।
ब्राह्मण माझें पूजास्थान । अतिगहन उद्धवा ॥५३॥
त्यांचिया भजनाची नवलपरी । आड पडावें देखोनि दूरी
।
मस्तक ठेवावा चरणावरी । चरणरज शिरीं वंदावे ॥५४॥
आवाहनविसर्जनेंवीण । शालिग्रामीं माझें अधिष्ठान
।
परी तें केवळ अचेतन । ब्राह्मण सचेतन मद्रूपें
॥५५॥
मी अव्यक्तरूप जनार्दन । तो मी व्यक्त ब्राह्मणरूपें
जाण ।
धरातळीं असें मी नारायण । धरामर ब्राह्मण यालागीं
॥५६॥
ब्राह्मणमुखें वेदांसी महिमा । ब्राह्मणें यज्ञदानतपतीर्थगरिमा
।
ब्राह्मणें देवासी परम प्रेमा । ब्रह्मत्व ब्रह्मा
ब्राह्मणमुखें ॥५७॥
त्या ब्राह्मणांसी अपमानितां । अपमानिल्या यज्ञदेवता
।
वेदादि तपदानतीर्था । परब्रह्म तत्त्वतां अपमानिलें
॥५८॥
मज त्रिलोकीं नाहीं सांठवण । मजहूनि अधिक माझे ब्राह्मण
।
त्यामाजीं मी वेदरूप नारायण । सगळा जाण सांठवलों
॥५९॥
ब्राह्मणपद हृदयीं धरितां । मज आली परम पवित्रता
।
लक्ष्मी पायां लागे उपेक्षितां । चरणतीर्थ माथां
शिवू धरी ॥१३६०॥
यालागीं ब्राह्मण पूज्य जाण । अंगें मी करीं चरणक्षालन
।
त्यांचें उच्छिष्ट मी काढीं आपण । पाडू कोण इतरांचा
॥६१॥
मुख्य माझें अधिष्ठान । सर्वोपचारपूजास्थान ।
दान मान मिष्ठान्न । विधिपूजन विप्रांचें ॥६२॥
एका नेमू शालिग्रामाचा । एका स्थावर लिंगाचा ।
एका नेमू गणेषाचा । एका सूर्याचा दर्शननेमू ॥६३॥
एका नेमू तुळाषीचा । एका बांधिल्या अनंताचा ।
नित्य नेम ब्राह्मणाचा । सभाग्य तो भाग्याचा दुर्लभ
॥६४॥
नित्य नेमस्त द्विजपूजा । षोडशोपचार करी वोजा ।
माझे भक्तीचा तो राजा । आत्मा माझा तो एकू ॥६५॥
जो देवतांतरा नुपासित । जीवेंभावें ब्राह्मणभक्त
।
त्याचा चुकवूनियां अनर्थ । निजस्वार्थ मी कर्ता
॥६६॥
ऐसे जे ब्राह्मणभक्त । त्यांच्या पायीं पृथ्वी
पुनीत ।
गंगा चरणतीर्थ वांछित । शिरीं वंदीत मी त्यांसी
॥६७॥
त्यांचे सेवेचा सेवक । मोलेंवीण मी झालों देख ।
ब्राह्मणसेवेचें मज सुख । अलोकिक अनिवार ॥६८॥
नित्यनेम द्विजपूजा । करी तो आवडे अधोक्षजा ।
त्यालागीं पसरूनि चारी भुजा । आलिंगनीं माझा जीवू
निवे ॥६९॥
ब्राह्मणांच्या स्नानप्रवाहतळीं । जेणें भावार्थें
केली आंघोळी ।
कोटि अवभृथें पायांतळीं । तेणें तत्काळीं घातलीं
॥१३७०॥
ब्राह्मणचरणतीर्थ देखतां । पळ सुटे दोषदुरिता ।
तें भावार्थें तीर्थ घेतां । दोष सर्वथा निमाले
॥७१॥
जो कोणी नित्य नेमस्त । सेवी ब्राह्मणाचें चरणतीर्थ
।
तो स्वयें झाला तीर्थभूत । त्याचेनि पुनीत जड जीव
॥७२॥
त्या ब्राह्मणाचे ठायीं जाण । अभ्यंगादि सुमन चंदन
।
आसन भोजन धन धान्य । शक्तिप्रमाण पूजेसी ॥७३॥
ब्राह्मणासी प्रिय भोजन । दानीं श्रेष्ठ अन्नदान
।
निपजवूनियां मिष्टान्न । द्यावें भोजन मद्भावें
॥७४॥
एक हेळसूनि देती अन्न । एक उबगल्यासाठीं जाण ।
एक देती निर्भर्त्सून । एक वसवसोन घालिती ॥७५॥
तैसें न करावें आपण । ब्राह्मण माझें स्वरूप जाण
।
त्यांसी देऊनियां सन्मान । द्यावें भोजन यथाशक्ति
॥७६॥
अज्ञान अतिथि आल्या समयीं । खोडी काढूं नये त्याच्या
ठायीं ।
तोही माझें स्वरूप पाहीं । अन्न ते समयीं अर्पावें
॥७७॥
अतिथि जातां पराङ्मुख । त्यासवें जाय पुण्य निःशेख
।
अन्न द्यावें समयीं आवश्यक । नातरी उदक तरी द्यावें
॥७८॥
ब्राह्मण बैसवूनि पंक्ती । जे कोणी पंक्तिभेद करिती
।
ते मोलें पाप विकत घेती । त्यांसी अधोगती निश्चितीं
॥७९॥
ब्राह्मणसेवेलागीं जाण । काया वाचा मन धन ।
यथासामर्थ्यें अवंचन । अतिथिपूजन त्या नांव ॥१३८०॥
त्रिपदाजपें पवित्र पूर्ण । यालागीं वेदांचें निवासस्थान
।
ब्राह्मण माझें स्वरूप जाण । श्रेष्ठ अधिष्ठान
पूजेचें ॥८१॥
ब्राह्मणआज्ञेलागीं जाण । अतिसादर ज्याचें मन
।
देणें देववणें दान । श्रद्धा संपूर्ण या नांव ॥८२॥
ब्राह्मणसेवा धनेंवीण । सर्वथा न घडे ऐसें न म्हण
।
सेवेसी श्रद्धा प्रमाण । उल्हास पूर्ण भजनाचा ॥८३॥
एकाची शरीरसेवा जाण । एकाचे वाचिक पूजन ।
एकाचें मानसिक भजन । दया पूर्ण द्विजाची ॥८४॥
ब्राह्मणभक्तिलागीं जाण । हर्षनिर्भर अंतःकरण
।
श्रद्धायुक्त उल्हासपूर्ण । आतिथ्य जाण या नांव
॥८५॥
यापरी ब्राह्मणभजन । तिसरे पूजेचें अधिष्ठान ।
हें सांगितलें जाण । गोशुश्रूषण तें ऐक ॥८६॥
जे गायीच्या कैवारा । घायें सहस्रबाहो केला पुरा
।
तीन सप्तकें वसुंधरा । मुख्य धुरा म्यां मारिल्या
॥८७॥
रामावतारीं अतिमहिमान । तैं न घडेचि गोषुश्रूषण
।
यालागीं गोकुळीं जाण । गायींचें सेवन म्यां केलें
॥८८॥
गायीचे सेवें झाली पुष्टी । बाळपणीं मारिले जेठी
।
कंस चाणूर मारिले हटी । बैसविला राज्यपटीं उग्रसेन
॥८९॥
गायीचे सेवेची अतिगोडी । तेणें माझी कीर्ति झाली
चोखडी ।
फोडली कंसाची बांदवडी । तोडिली बेडी पितरांची ॥१३९०॥
यालागीं गायीं आणि ब्राह्मण । माझा जाण जीवप्राण
।
माझे पूजेचें अधिष्ठान । सुलभ जाण इयें दोन्ही ॥९१॥
आपत्काळीं गोरक्षण । करी तो पढियंता मज जाण ।
त्यासवें मी आपण । गोरक्षण करीतसें ॥९२॥
गायीचे सेवेचें विधान । गोग्रास द्यावा जे तृण ।
करावें अंगकुरवाळण । इतुकेनि प्रसन्न मी होयें
॥९३॥
निर्लोभ गायीची सेवा । करितां माझी प्राप्ति उद्धवा
।
ऐक वैष्णवाची सेवा । पूजा सद्भावा विभागू ॥९४॥
वैष्णवे बंधुसत्कृत्या हृदि खे ध्याननिष्ठया ।
वायौ मुख्यधिया तोये द्रव्यैस्तोयपुरःस्कृतैः
॥ ४४ ॥
वैष्णवसेवा अत्यंत कठिण । तेथें जाती नाहीं गा प्रमाण
।
न म्हणावा शूद्र ब्राह्मण । भक्तिप्राधान्यभावार्थे
॥९५॥
विदुर दासीपुत्र प्रसिद्धु । त्यासी आवडला गोविंदु
।
झाला वैष्णवांमाजीं अतिशुद्धु । कैसेनि निंद्यु
म्हणावा ॥९६॥
योनि जन्मला मर्कट । तो वैष्णवांमाजीं अतिश्रेष्ठ
।
हनुमंत म्हणावया कनिष्ठ । ऐसा पापिष्ठ कोण आहे ॥९७॥
राक्षसांमाजीं बिभीषण । दैत्यांमाजीं प्रह्लाद
जाण ।
भगवंतासी अनन्यशरण । वैष्णवपण तेणें त्यांसी ॥९८॥
जाती उत्तम भक्तिहीन । तो वैष्णव नव्हे जाण ।
अथवा करी दांभिक भजन । वैष्णवपण त्या नाहीं ॥९९॥
वैष्णवीं मानी जातिप्रमाण । शालिग्राम मानी पाषाण
।
गुरूसी मानी माणुसपण । तो पापिष्ठ जाण सर्वथा ॥१४००॥
जाणीव शाहणीव ज्ञातेपण । सांडूनि जातीचा अभिमान
।
जो मज होय अनन्यशरण । वैष्णव जाण तो माझा ॥१॥
त्या वैष्णवाचें पूजन । बाह्य उपचारें नव्हें जाण
।
बंधुस्नेहें कळवळी मन । साचार पूजन त्या नांव ॥२॥
ऐक सख्या बंधूचा स्नेहो । बंधूसी रणीं लागतां घावो
।
घायाआड स्वयें रिघोनि पहा हो । शत्रुसमुदावो विभांडी
॥३॥
तैसा पोटाआंतुला कळवळा । तोचि वैष्णवपूजेचा सोहळा
।
स्नेहेंवीण टिळे माळा । सुख गोपाळा तेणें नव्हे
॥४॥
एका पितयाचे पुत्र साधू । अकृत्रिम होती बंधू ।
माजीं सापत्नविरोधू । स्नेह शुद्धू तो नव्हे ॥५॥
भक्ताअभक्तांची उत्पत्ती । मजपासूनि गा निश्चिती
।
भावाभावसापत्नप्राप्ती । विरुद्ध स्थिती परस्परें
॥६॥
वैष्णव विष्णूचे उदरीं जाण । ते उदरीं उदरस्थ व्हावें
आपण ।
तैं सहजें झाले सखेपण । अकृत्रिम जाण कळवळा ॥७॥
ऐसा बंधुस्नेहें जो कळवळा । तेचि पूजा वैष्णवकुळा
।
वैष्णवपूजकाजवळा । भावें भुलला मी तिष्ठें ॥८॥
वैष्णवपूजेचें लक्षण । तें पांचवें माझें पूजास्थान
।
ऐक आकाशाचें पूजन । केवळ माझें ध्यान ते ठायीं ॥९॥
आकाश निर्लेप निर्विकार । अतिसूक्ष्म निराकार ।
तैसें माझें ध्यान निरंतर । हृदयीं साचार करावें
॥१४१०॥
ध्यानीं बैसोनि सावकाश । सगळें सर्व महदाकाश ।
जो आपुलें करी हृदयाकाश । तेणें मी परेश पूजिला ॥११॥
अतिसूक्ष्म निर्विकार । हृदयीं माझें ध्यान सधर
।
तेचि पूजा गा साचार । अपरंपार मी पूजिलों ॥१२॥
आकाशा लेप लावूं जातां । लावितां न लागे सर्वथा ।
तेवीं सर्व कर्मीं वर्तता । आपुली मुक्तता जो देखे
॥१३॥
आकाश सर्व पदार्थीं व्याप्त । व्याप्त असोनि अतिअलिप्त
।
तेवी सर्व कर्मीं वर्तत । कर्मातीत नभनिष्ठा ॥१४॥
आकाश माझें पूजास्थान । तेथील पूजेचें हें विधान
।
हें सहावें पूजाअधिष्ठान । वायूचें अर्चन तें
ऐक ॥१५॥
वायूच्या ठायीं भगवद्बुद्धी । ज्याची ढळों नेणें
कधीं ।
वायूचेनि भूतां चेतनसिद्धी । जगातें त्रिशुद्धी
धरिता तो ॥१६॥
वायुरूपें मीचि जाण । जालों सर्व भूतांचा प्राण
।
प्राणाचा मी मुख्य प्राण । मद्रूपें पवन या हेतु
॥१७॥
वायू व्योमीं जन्म पावें । जन्मोनि व्योमावेगळा
नव्हे ।
सर्व कर्मीं तेथेंचि संभवे । अंती स्थिरावे निजव्योमीं
॥१८॥
तेवीं जन्मकर्मनिदान । पावोनि न सांडी अधिष्ठान
।
प्राणाचा जो होय प्राण । हेंचि पूजन वायूचें ॥१९॥
प्राणाचें गमनागमन । तेथ सोहंहंसाचें नित्य ध्यान
।
तेंचि करितां नित्य सावधान । हेंचि पूजन वायूचें
॥१४२०॥
मद्रूपें दृढभावन । वायूचें जो करी आपण ।
तें पवनाचें पूजन । पूजास्थान सातवें ॥२१॥
जीवनें जीवनाची पूजा । जीवनेंचि निपजे वोजा ।
ते पूजा पावे अधोक्षजा । तो भक्त माझा पढियंता ॥२२॥
’आपो नारायणः साक्षात्’ । या मंत्राचा जो मंत्रार्थ
।
देवें देवोचि पूजिजेत । जाण निश्चित उद्धवा ॥२३॥
क्षीरें पूजिला क्षीरसागरू । तेवीं द्रव्यें द्रव्योपचारू
।
हा जीवनपूजाप्रकारू । जाण निर्धारू उद्धवा ॥२४॥
जीवा जीववी जीवन । त्या जीवना मी निजजीवन ।
जीवनें पूजिजे जीवन । जेवीं समुद्रपूजन तरंगीं
॥२५॥
’नद्यस्तृप्यंतु समुद्रास्तृप्यंतु’ । हें जळेंचि
जळ पूजिजेतू ।
पूज्यपूजकां एकत्व येथू । हेचि वेदोक्तू विधिपूजा
॥२६॥
जीवनें पूजिजे जीवन । हें आठवें पूजास्थान ।
ऐक पृथ्वीचें पूजन । श्लोकार्धे संपूर्ण सांगेन
॥२७॥
स्थण्डिले मंत्रहृदयैर्भोगैरात्मानमात्मनि ।
क्षेत्रज्ञं सर्वभूतेषु समत्वेन यजेत माम् ॥ ४५
॥
जळामाजीं धरा अधर । विरोनि हों पाहे तें नीर ।
तीमाजीं मी प्रवेशलों धराधर । अधर ते सधर तेणें झाली
॥२८॥
यालागीं पृथ्वी माझें पूजास्थान । ऐक पूजेचें विधान
।
गोसदृश स्थंडिलीं जाण । आवाहन पैं माझें ॥२९॥
गोसदृश स्थंडिलीं कां म्हणसी । पृथ्वी आहे गायीच्या
ऐशी ।
जैं पूजा करावी पडे तिसी । तैं तदाकारेंसी स्थंडिल
॥१४३०॥
ते स्थंडिलीं पूजावया धरा । आवाहन करावें धराधरा
।
तल्लिंग हृदयमंत्रा । मंत्रद्वारा पूजावी ॥३१॥
हृदय कवच शिखा नेत्र । शक्तिबीज मंत्रास्त्र ।
स्थंडिलीं रेखूनियां यंत्र । धराधरमहापूजा ॥३२॥
यापरी पृथ्वीपूजन । साङ्ग सांगीतलें जाण ।
आपुलें आपण पूजास्थान । दहावें लक्षण तें ऐक ॥३३॥
आधीं एक पुढें पूर्ण । त्या नांव दहावें लक्षण ।
आपलें आपण पूजास्थान । विचित्र विंदान पूजेचें
॥३४॥
पूज्यापुढें पूज्यकोटी । केल्या गणितासी पडे तुटी
।
पहिल्या पूज्यासी जैं फांटा उठी । तैं गणितसृष्टि
असंख्य ॥३५॥
पूर्णासी फांटा काढिजे । त्या नांव एक म्हणिजे ।
एकपणेंही पूर्ण असिजे । सहज निजें परिपूर्ण ॥३६॥
पूर्णापुढें पूर्ण पडे । तैं गणित काय आतुडे ।
जैं निचाडा चाड वाढे । तैं निजनिवाडें निजपूजा ॥३७॥
एकासी एक मेळविजे । तैं दोनीपणें होय दुजें ।
जैं एकें एक भोगिजे । तैं देखिजे निजपूज्यत्व ॥३८॥
आपणचि आपला देवो । आपुला पूजक आपण पहा हो ।
आपुला आपणचि भावो । नवल नवलावो पूजेचा ॥३९॥
हृदयीं भावूनि चैतन्यघन । स्वयें तद्रूप होऊनि
जाण ।
मग जे जे भोग भोगी आपण । ब्राह्मार्पण सहजेंचि ॥१४४०॥
तो ग्रास घाली स्वमुखीं । तेणें मुखें मी होय सुखी
।
तृप्ति उपजे परमपुरुखीं । पूजा नेटकी हे माझी ॥४१॥
तो जे जे कांहीं भोग भोगी । ते अर्पती मजचिलागीं
।
मी रंगलों त्याचे रंगीं । पावे श्रीरंगीं ते पूजा
॥४२॥
मुख्य पूजेमाजीं हे माझी पूजा । तेणेंचि पूजिलें
मज अतिवोजा ।
पूजामिसें गरुडध्वजा । वश अधोक्षजा तेणें केलें
॥४३॥
हे आवडती माझी पूजा । अत्यंत प्रिय अधोक्षजा ।
हे भक्ति पढिये गरुडध्वजा । जाण तो माझा प्रिय भक्त
॥४४॥
हो कां सगुण अथवा निर्गुण । दोहीं रूपें मीचि जाण
।
तेथ जो करी निजभोग अर्पण । शुद्ध पूजन तें माझें
॥४५॥
निजात्मभोगीं अधोक्षजा । पूजिजे ते हे जाण पूजा
।
सर्व भूतांतें पूजिजे वोजा । समसाम्य समजा समभावें
॥४६॥
अकरावे पूजेचा विवेक । मागां पुढां एकएक ।
अकरा इंद्रियां पडे आंख । तोचि पूजक सर्व भूतां ॥४७॥
मागां पुढां एकएक कीजे । त्या नांव एकादश म्हणिजे
।
हाचि विवेक जेणें जाणिजे । तेणें पूजिजे सर्व भूतां
॥४८॥
आत्मभोगसमर्पणें पाहीं । वस्तू जाणितली स्वदेहीं
।
तेचि सर्व भूतांच्या ठायीं । देहींविदेहीं समसाम्यें
॥४९॥
सर्व क्षेत्रांतें वागविता । मी क्षेत्रज्ञु जाण
तत्त्वतां ।
देखतांही विषम भूतां । ज्यासी माझी ममता मोडेना
॥१४५०॥
उंच नीच विषमता भूतां । वस्तूसी न देखे विषमता ।
समसाम्यें समान समता । सर्व भूतां समत्वें ॥५१॥
माझिया साम्यें सर्वसमता । तेचि पूजा सर्व भूतां
।
तोचि पूजक तत्त्वतां । ज्यासी विषमता बाधीना ॥५२॥
जो भावार्थें मजमाजीं आला । तैं सर्व भूतें तोचि
झाला ।
सहजे समत्व पावला । पूजूं लागला आत्मत्वें ॥५३॥
पूजूं जावो रंक रावो । परी पालटेना समभावो ।
न खंडितां समतेचा ठावो । यथायोग्य पहा हो पूजित ॥५४॥
ऐक यदुवंषध्वजा । सर्व भूतीं माझी पूजा ।
माझेनि समत्वें निपजे वोजा । या अकराही पूजा समत्वें
॥५५॥
इयें अकराही अधिष्ठानें । मत्प्राप्तिकरें अतिपावनें
।
म्यां सांगीतलेनि अनुसंधानें । पूजा करणें यथाविधि
॥५६॥
म्यां सांगीतलें ज्या निगुतीं । पूजा करावी त्याचि
स्थिती ।
न कळे तरी माझी मूर्ती । सर्वांहीप्रती चिंतावी
॥५७॥
धिष्ण्येष्वेष्विति मद्रूपं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः
।
युक्तं चतुर्भुजं शान्तं ध्यायन्नर्चेत् समाहितः
॥ ४६ ॥
निर्गुणाहूनि सगुण न्यून । म्हणे तो केवळ मूर्ख
जाण ।
सगुण निर्गुण दोनी समान । न्यून पूर्ण असेना ॥५८॥
विघुरलें तें तूप होये । थिजलें त्यापरीस गोड आहे
।
निर्गुणापरिस सगुणीं पाहें । अतिलवलाहें स्वानंदू
॥५९॥
निर्गुणाचा बोध कठिण । मनबुद्धिवाचे अगम्य जाण
।
शास्त्रांसी न कळे उणखूण । वेदीं मौन धरियेलें ॥१४६०॥
वारा उमाणावा वावें । आकाश आकळावें खेंवें ।
भावना भांबावली धांवे । काय करावें स्फुरेना ॥६१॥
तैशी सगुण मूर्ति नव्हे जाण । सुलभ आणि सुलक्षण ।
देखतां जाय भूकतहान । निवताहे मन सप्रेमें ॥६२॥
जो नित्यसिद्ध सच्चिदानंदू । प्रकृतिपरू परमानंदू
।
सगुण जाला जी गोविंदू । स्वानंदकंदू स्वलीळा ॥६३॥
साखरेची गोडी वाखाणिली । तिची नाबदेची भेली केली
।
गोडिये अधिक शोभा आली । तैशी मूर्ति झाली साकार ॥६४॥
लावूनियां कसवटी । उत्तम सुवर्णाची खोटी ।
बांधल्या नववधूच्या कंठीं । तेणें ते गोमटी दिसे
काय ॥६५॥
त्याचींच करूनियां भूषणें । अंगीं प्रत्यंगीं लेवितां
लेणें ।
नववधू अत्यंत शोभली तेणें । निंबलोणें उतरिती ॥६६॥
तैसें जें निर्गुण निर्विकार । त्याची सगुणमूर्ति
सुकुमार ।
चिन्मात्रैक अतिसुंदर । मनोहर स्वलीला ॥६७॥
घवघवित घनसांवळा । मुकुट कुंडलें मेखळा ।
कंठीं कौस्तुभ वनमाळा । सोनसळा झळकत ॥६८॥
आधींच तो अतिसांवळा । वरी टिळक रेखिला पिंवळा ।
आरक्तप्रांत दोहीं डोळां । कमळदळां लाजवी ॥६९॥
चिन्मात्रींचें देखणेपण । त्या डोळ्यां आलें शरण
।
सैराट हिंडतां शिणला पवन । हरीचें घ्राण ठाकिलें
॥१४७०॥
जैशा ओंकारामाजीं श्रुती । तैशा मुखामाजीं दंतपंक्ती
।
चौकीचे चारी झळकती । सच्चिद्दीप्तीं सोलींव ॥७१॥
जेवीं जीव शिव भिन्नपणीं । तेवीं अध ऊर्ध्व अधर दोन्ही
।
हरिअंगीं मिनले मिळणीं । समानपणीं समत्वें ॥७२॥
देखोनियां कृष्णवदन । चंद्रमा कृष्णपक्षीं क्षीण
।
तो तंव पूर्णिमेसी पूर्ण । हा सदा संपूर्ण वदनेंदू
॥७३॥
दिवसा चंद्राची क्षीण प्रभा । वदनेंदूची नवलशोभा
।
लोपोनि चंद्रसूर्यप्रभा । स्वयें स्वयंभा प्रकाश
॥७४॥
तो आर्तचकोरा अमृतपान । मुमुक्षुचातका स्वानंदघन
।
सगुणपणें नारायण । भूषणां भूषण तो झाला ॥७५॥
चहूं खाणींच्या क्रिया विविधा । तैशा चहूभुजिंच्या
चारी आयुधां ।
सगुण देखोनि गोविंदा । वेद निजबोधा आयुधें झाले
॥७६॥
देवो न कळे श्रुतींसी । लाज आली होती वेदांसी ।
जगीं मिरवावया प्रतापासी । आयुधें हरीपासीं ते
झाले ॥७७॥
सामवेद झाला शंख । यजुर्वेद चक्र देख ।
अथर्वण गदा तिख । कमळ साजुक ऋग्वेदू ॥७८॥
साकारपणें सच्चिदानंदा । शंख चक्र पद्म गदा ।
चहूं करीं चहूं वेदां । निववी सदा निजांगें ॥७९॥
जगीं मिरवावया उपनिषदें । झालीं बाहुभूषणें अंगदें
।
करीं कंकणें अतिशुद्धें । सोहं शब्दें रुणझुणती
॥१४८०॥
नख केश अंगुलिका । कराग्रीं जडित मुद्रिका ।
त्रिकोण षट्कोणिया देखा । उपासकां विधिपीठ ॥८१॥
अगम्य तेज हृदयींच्या पदका । गुणत्रिवळी उदरीं
देखा ।
मध्यें कळसू नेटका । क्षुद्रघंटिका मेखळे ॥८२॥
कांतीव मरकतस्तंभ जाण । तैसे शोभताती दोन्ही चरण
।
ते केवळ अचेतन । हे सचेतन हरिअंगीं ॥८३॥
ध्वज वज्र अंकुश ऊर्ध्वरेखा । दोन्ही पायीं पद्में
देखा ।
यवांकित सामुद्रिका । अतिनेटका पदबंधू ॥८४॥
आरक्त रंग चरणतळां । वरील घनसांवळी कळा ।
नभीं इंद्रधनुष्यमेळा । तैसी लीळा हरिचरणीं ॥८५॥
सगुण देखोनियां जगन्नायका । दशदिशांसी चरणीं आवांका
।
पावावया निजसुखा । दशांगुलिका होऊनि ठेल्या ॥८६॥
चंद्र कृष्णपक्षीं क्षीण । तेणें ठाकिले हरिचरण
।
नखीं चंद्र जडोनियां जाण । परम पावन तो झाला ॥८७॥
हें जाणोनि त्रिनयनें । चंद्रमा मस्तकीं धरणें
।
पायवणी माथां वाहणें । जग उद्धरणें तेणें जळें ॥८८॥
सगुण देवो देखोनि पाहीं । चारी मुक्ति लागल्या पायीं
।
यालागीं संत चरणांच्या ठायीं । तत्पर पाहीं सर्वदा
॥८९॥
सलोकता समीपता । दोहीं पायीं वांकी गर्जतां ।
अंदू झाली स्वरूपता । सायुज्यता तोडरू ॥१४९०॥
ज्या तोडराचा धाक पाहीं । अहंगर्वित असुर वाहती
देहीं ।
सर्व सुख तें हरीच्या ठायीं । त्यांच्या पायीं समाधी
॥९१॥
धैर्य वीर्य उदारकीर्ती । गुणगांभीर्य शौर्य ख्याती
।
यांसी कारण माझी सगुण मूर्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥९२॥
माझे ये मुर्तीचेनि दर्शनें । होत डोळ्यां पारणें
।
जन्ममरणांचें उठवी धरणें । खत फाडणें विषयांचे
॥९३॥
माझी मूर्ति देखिल्यापाठीं । न लगे योगयाग आटाआटी
।
न लगे रिघावें । गिरिकपाटीं । नाना संकटीं न पडावें
॥९४॥
न लगे आसन भोजन । न लगे समाधिसाधन ।
माझिये प्राप्तीसी कारण । माझी भक्ति जाण उद्धवा
॥९५॥
एकादश पूजाअधिष्ठान । तेथें माझें करोनि आव्हान
।
म्यां सांगीतलें मूर्तीचें ध्यान । सावधान करावें
॥९६॥
माझें अर्चन माझें ध्यान । माझें करावें कीर्तन
।
माझ्या नामाचे स्मरण । माझे गुण वर्णावे ॥९७॥
अहर्निशीं माझी कथा । अहर्निशीं माझी वार्ता ।
अहर्निशीं मातें ध्यातां भक्ति तत्त्वतां ती नांव
॥९८॥
दीपकळिका हातीं चढे । तैं घरभरी प्रकाशू सांपडे
।
माझी मूर्ती जैं ध्यानी जडे । तैं चैतन्य आतुडे अवघेंचि
॥९९॥
या उपपत्ति उद्धवा देख । सगुण निर्गुण दोन्ही एक
।
जाण पां निश्चयो निष्टंक । सच्चिदानंदसुख समत्वें
॥१५००॥
जो कसू सुवर्णाचिये खोटीं । तोचि वाला एका कसवटीं
।
सगुणनिर्गुणपरिपाटीं । नाहीं तुटी चित्सुखा ॥१॥
तेवीं सगुण निर्गुण निःशेष । जाण निश्चयें दोन्ही
एक ।
सगळें साखरेचें टेंक । ना नवटांक सम गोडी ॥२॥
हें अंतरंग माझें ध्यान । तेथें मन करोनि सावधान
।
अतिहर्षें मदर्चन । मद्भक्तीं जाण करावें ॥३॥
उद्धवा ऐसें म्हणसी मनीं । हे भक्ति पाविजे कैसेनि
।
हें साध्य होय जिंहीं साधनीं । तें तुजलागोनी सांगेन
॥४॥
इष्टापूर्तेन मामेवं यो यजेत समाहितः ।
लभते मयि सद्भक्तिं मत्स्मृतिः साधुसेवया ॥ ४७
॥
करितां नाना योगयाग । वापी कूप वन तडाग ।
श्रौतस्मार्त कर्में चांग । मदर्पणें साङ्ग जिंहीं
केलीं ॥५॥
श्रौत अग्निहोत्र सोमयाग । स्मार्त वापी कूप तडाग
।
मज नार्पितां दोन्ही व्यंग सत्कर्म साङ्ग मदर्पणें
॥६॥
कर्म करितां मदर्पण । अवचटें फळ वांच्छी मन ।
इतुकियासाठी भक्तासी विघ्न । सर्वथा मी जाण येवों
नेदीं ॥७॥
सकाम कर्मकर्त्यासी । जे प्राप्ति नव्हे अतिप्रयासीं
।
त्या उत्तमलोकगतिभोगांसी । मद्भक्तांसी मी देता
॥८॥
पोटांतूनि माझा भक्तू । दिव्य भोगांसी विरक्तू
।
ते भोग भोगितां मातें स्मरतू । भोगासक्तू तो नव्हे
॥९॥
साधु देवालया जातां । पर्जन्यें पीडिला धारावर्तां
।
वेश्यागृहासी नेणतां । आला अवचितां वोसरिया ॥१५१०॥
तो बसोनि वेश्येसी नातळे । तेवीं भक्त दिव्य भोगांसी
कांटाळे ।
ठकलों म्हणे अनुतापबळें । पिटूनि कपाळें हरि स्मरे
॥११॥
ऐशिया अनुतापस्थितीं । तत्काळ भोग क्षया जाती ।
तो जन्म पावे महामती । माझी भक्ती जिये गृहीं ॥१२॥
त्यासी पूर्वसंस्कारस्थितीं । सकळ विषयांची विरक्ती
।
उपजतचि लागे भक्तिपंथीं । भक्त आवडती जीवेंप्राणें
॥१३॥
तो मुक्तीतें हाणोनि लातें । निजसर्वस्वें भजे
मातें ।
यापरी मी निजभक्तातें । नेदीं विघ्नातें आतळूं
॥१४॥
यापरी ज्यांस विषयविरक्ती । तेही इष्टापूर्त जैं
करिती ।
योग याग त्याग जैं साधिती । माझी भक्ती तैं उपजे
॥१५॥
समाहित करोनि मन । श्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठान ।
योग याग त्याग साधन । निष्ठेनें जाण जैं करिती ॥१६॥
तेणें शोधित होय चितवृत्ती । झालिया चित्तशुद्धीची
प्राप्ती ।
तैं उपजे माझी सद्भक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥१७॥
इतुकी न करितां आटाटी । माझे सद्भक्तीची होय भेटी
।
हें अतिगुह्य आहे माझे पोटीं । ते तुज मी गोठी सांगेन
॥१८॥
सांडोनि सकळ साधन । जो करी साधुभजन ।
तेव्हांचि त्याचे शुद्ध मन । सत्य जाण उद्धवा ॥१९॥
म्हणसी साधु तो कैसा कोण । मागां सांगीतलें लक्षण
।
बहु बोलावया नाहीं कारण । साधु तो जाण सद्गुरु ॥१५२२॥
त्या सद्गुरूचें भजन । जो भावार्थें करी आपण ।
सर्व शुद्धीचें कारण । सद्गुरु जाण सर्वांषीं
॥२१॥
ज्याचे मुखींचें वचन । ब्रह्मसाक्षात्कारा पाववी
जाण ।
त्याचे सेवितां श्रीचरण । शुद्ध कोण होईना ॥२०॥
गुरुनाम घेतां मुखें । कळिकाळ पाहूं न शके ।
त्याची सेवा करितां हरिखें । पायां मोक्षसुखें
लागती ॥२३॥
ज्यासी सद्गुरूची आवडी चित्तीं । ज्याची सद्गुरुभजनीं
अतिप्रीती ।
त्यासी भाळली माझी सद्भक्ती । पाठीं लागे निश्चितीं
वरावया ॥२४॥
जो गुरुभजनीं भावार्थी । जगामाजीं तोचि स्वार्थी
।
त्यापाशीं माझी सद्भक्ती । असे तिष्ठती आंखिली
॥२५॥
सद्भक्ति बापुडी कायसी । अंगें मीही अहर्निशीं
।
तिष्ठतसें स्वानंदेंसीं । गुरुप्रेमासी भूललों
॥२६॥
मज माझ्या भक्तांची थोडी गोडी । परी गुरु भक्तांची
अतिआवडी ।
सत्संगेंवीण रोकडी । सद्भक्ति चोखडी न पविजे ॥२७॥
प्रायेण भक्तियोगेन सत्सङ्गेन विनोद्धव ।
नोपायो विद्यते सम्यक् प्रायणं हि सतामहम् ॥
४८ ॥
माझिये प्राप्तीलागुनी । भक्ति-ज्ञानमार्ग दोन्ही
।
ज्ञान अत्यंत कठिणपणीं । भक्ति निर्विघ्नीं पाववी
मज ॥२८॥
संसार तरावयालागीं । अनेक साधनें अनेगीं ।
बोलिलीं तीं जाण वाउगीं । उत्तम प्रयोगीं मद्भक्ती
॥२९॥
उपायांमाजीं अतिप्रांजळ । निर्विघ्न आणि नित्य
निर्मळ ।
माझा भक्तिमार्ग केवळ । ज्ञान तें विकळ मध्यपाती
॥१५३०॥
मळा शिंपावयालागुनी । मोट पाट उपाय दोन्ही ।
मोटां काढिजे विहीरवणी । बहुत कष्टोनी अतिअल्प
॥३१॥
मोट नाडा बैलजोडीं । अखंड झोडितां आसुडीं ।
येतां जातां वोढावोढी । भोय भिजे थोडी भाग एक ॥३२॥
तेथही मोट फुटे कां नाडा तुटे । वोडव पडे बैल अवचटे
।
तरी हातां येतां पीक आटे । वोल तुटे तत्काळ ॥३३॥
तैसा नव्हे सरितेचा पाट । एक वेळ केल्या वाट ।
अहर्निशीं घडघडाट । चालती लोट जीवनाचे ॥३४॥
मोटेचें पाणी तैसें ज्ञान । करूनि वेदशास्त्रपठण
।
नित्यानित्य विवेकासी जाण । पंडित विचक्षण बैसती
॥३५॥
एक कर्माकडे वोढी । एक संन्यासाकडे बोडी ।
एक म्हणती हे गोष्टी कुडी । देहो वोढावोढीं न घालावा
॥३६॥
एक म्हणती प्रारब्ध प्रमाण । एक म्हणती सत्य शब्दज्ञान
।
एक म्हणती धरावें मौन । अतिजल्पन न करावें ॥३७॥
एक म्हणती सांडावी व्युत्पत्ती । ज्याची चढे अधिक
युक्ती ।
तोचि ज्ञाता निश्चितीं । सांगों किती मूर्खांसी
॥३८॥
एक म्हणती तप प्रमाण । एक म्हणती पुरश्चरण ।
एक म्हणती वेदाध्ययन । द्यावें दान एक म्हणती ॥३९॥
एक तो हें अवघेंचि मोडी । घाली योगाचिये कडाडीं ।
लावी आसनमुद्रेची वोढी । बैसवी रोकडी वारयावरी
॥१५४०॥
ऐसे नाना वाद करितां । एक निश्चयो नव्हे सर्वथा ।
ज्ञानाभिमान अतिपंडितां । ज्ञान तत्त्वतां कळेना
॥४१॥
ऐसी ज्ञानमार्गींची गती । नाना परींचीं विघ्नें
येती ।
विकल्पें नासल्या व्युत्पत्ती । माझी निजप्राप्ती
तेथें नाहीं ॥४२॥
तैसी नव्हे माझी भक्ती । नाममात्रें मज पावती ।
नामें उद्धरले नेणों किती । हेंचि भागवतीं बोलिलें
॥४३॥
माझें करितां गुणवर्णन । कां हरिकथा नामसंकीर्तन
।
तेथें रिघों न शके विघ्न । गडगर्जन हरिनामें ॥४४॥
जेथें हरिनामाचे पवाडे । तेथें विघ्न कैंचें बापुडे
।
विघ्न पळे मद्भक्तांपुढें । उघडती कवाडें मोक्षाचीं
॥४५॥
माझे भक्त अतिनिराश । न धरिती मोक्षाची आस ।
यालागीं मी हृषीकेश । त्यांच्या भावार्थास भूललों
॥४६॥
एवं निर्विघ्न मजमाजीं सरता । मार्ग नाहीं भक्तिपरता
।
त्रिसत्य सत्य गा सर्वथा । भक्ति तत्त्वतां मज पढिये
॥४७॥
ऐशी निजभक्ति सुलभ फुडी । देवो सांगे अतिआवडीं
।
उद्धवासी हरिभक्तीची गोडी । हर्षाची गुढी उभारिली
तेणें ॥४८॥
जें उद्धवाच्या जीवीं होतें । तेंचि निरूपिलें
श्रीअनंतें ।
हरिखें नाचों लागला तेथें । जीवें श्रीकृष्णातें
वोवाळी ॥४९॥
ऐशी तुझी सुलभ भक्ति । तरी अवघेचि भक्ति कां न करिती
।
देवो म्हणे भाग्येंवीण माझी भक्ति । न घडे निश्चितीं
उद्धवा ॥१५५०॥
कोटि जन्मांची पुण्यसंपत्ती । जरी गांठीं असेल
आइती ।
तैं जोडे माझ्या संतांची संगती । सत्संगें भक्ती
उल्हासे ॥५१॥
सत्संगें भक्तीची प्राप्ती । उद्धवा जाण तू निश्चितीं
।
संतांपाशीं माझी भक्ती । वास पाहती उभी असे ॥५२॥
हो कां तूं संत माझे म्हणसी । येर लोक सांडिले कोणापाशीं
।
तुझी भक्ति अहर्निशीं । संतांपाशीं कां असे ॥५३॥
उद्धवा ऐसा विकल्पभावो । येथें धरावया नाहीं ठावो
।
संतभजनीं माझा सद्भावो । केवा कोण पाहावो भक्तीचा
॥५४॥
संतसेवा करावयासी । कोण कारण तूं मज म्हणसी ।
अनावरा मज अनंतासी । तिंहीं निजभावेंसी आकळिलें
॥५५॥
मज आकळिलें ज्या हेतू । तेही सांगेन तुज मातू ।
मजवांचूनि जगाआंतू । दुसरा अर्थू नेणती ॥५६॥
आपुलें जें स्वकर्म । मज अर्पिले सर्व धर्म ।
देह गेह रूप नाम । आश्रमधर्म मदर्पण ॥५७॥
कल्पांतींचेनि कडकडाटें । जैं धाके धाके विराट
आटे ।
ऐसीं वोढवल्या अचाटें । मजवेगळे नेटें न ढळ्ती ॥५८॥
तुटोनि पडतां आकाश । आणिकाची ते न पाहती वास ।
यालागीं मी हृषीकेश । त्यांचा दास झालों असें ॥५९॥
नवल भावार्थाचा महिमा । मज विश्वात्म्याचे झाले
ते आत्मा ।
ऐसें लाहाणें तयां आम्हां । मज पुरुषोत्तमा वश केलें
॥१५६०॥
संतांसीं मज भिन्नपण । कल्पांतींही नाहीं जाण ।
तुज जिव्हारींची उणखूण । तुज संपूर्ण सांगीतली
॥६१॥
संत माझे झाले माझ्या भक्तीं । येर लोक मज न भजती
।
ते म्यां दिधले काळाच्या हातीं । अदृष्टगतीं बांधोनी
॥६२॥
माझिया संतांपाशीं । यावया प्राप्ती नाहीं काळासी
।
मी सदा संरक्षिता त्यांसी । ते कळिकाळासी नागवती
॥६३॥
यापरी संतांचें सर्व काज । करितां मज नाहीं लाज ।
उद्धवा माझें अत्यंत निजगुज । तें मी तुज सांगेन
॥६४॥
अथैतत् परमं गुह्यं श्रृण्वतो यदुनन्दन ।
सुगोप्यमपि वक्ष्यामि त्वं मे भृत्यः सुहृत् सखा
॥ ४९ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे
एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
ऐकें यदुवंशकुळटिळका । तूं स्वगोत्र भृत्य सुहृद
सखा ।
तुज न सांगिजे हा आवांका । सर्वथा देखा न धरवे ॥६५॥
मज गुप्ताचें गुप्त सार । साराचें गुप्त भांडार
।
ते भांडारींचें निज सार । तुज मी साचार सांगेन ॥६६॥
ऐसें गुह्याचें गुह्य निश्चितीं । नाहीं सांगीतलें
कोणाप्रती ।
तूं सखा जिवलग सांगाती । अनन्य प्रीती मजलागीं ॥६७॥
केवळ कोरडी नव्हे प्रीती । तैसीच माझी अनन्यभक्ती
।
भक्तीसारिखी विरक्ती । अवंचक स्थिती तुजपाशीं ॥६८॥
यादववंषीं पाहतां देख । मजसमान तूंचि एक ।
समान सगोत्र आणि सेवक । हें अलोकिक उद्धवा ॥६९॥
नव्हेसी कार्यार्थी सेवक । सर्वभावें विश्वासुक
।
किती वाणूं गुण एकएक । परम हरिख मज झाला ॥१५७०॥
यालागीं गुह्य तेंही तुझ्या ठायीं । वंचावया मज
धीरु नाहीं ।
हृदय आलिंगलें हृदयीं । चिदानंदू पाहीं तुष्टला
॥७१॥
मग म्हणे सावधान । सादर आइक माझें वचन ।
तुज फावल्या माझें गुह्य ज्ञान । वंशउद्धरण तुझेनि
॥७२॥
जे वंशी होय ब्रह्मज्ञानी । तो वंष पवित्र त्याचेनी
।
हे सत्य जाण माझी वाणी । विकल्प मनीं न धरावा ॥७३॥
म्हणसी स्वयें तूं ब्रह्म पूर्ण । वंशीं अवतरलासी
नारायण ।
तेणें वंश उद्धरला जाण । माझें ज्ञान तें किती ॥७४॥
तरी नाम रूप जाति गोत । या अवघ्यांसी मी अलिप्त ।
सकळ कुळेंसी मी कुळवंत । गोत समस्त जग माझें ॥७५॥
ऐसें म्हणोनि निजगुह्यसार । तुज मी सांगेन साचार
।
तेणें होईल जगाचा उद्धार । ऐसें शारङ्गधर बोलिला
॥७६॥
तें ऐकावया गुह्य ज्ञान । उद्धवें मनाचे उघडिले
कान ।
सावध पाहतां हरीचें वदन । नयनीं नयन विगुंतले ॥७७॥
यापरी उद्धव सावधान । त्यासी कृष्ण सांगेल गुह्य
ज्ञान ।
पुढीले अध्यायीं अतिगहन । रसाळ निरूपण हरीचें ॥७८॥
एका विनवी जनार्दन । संतीं मज द्यावें अवधान ।
श्रोतीं व्हावें सावधान । मस्तकीं चरण वंदिले ॥७९॥
तुमचेनि पदप्रसादें । श्रीभागवतींचीं श्लोकपदें
।
वाखाणीन अर्थावबोधें । संत स्वानंदें तुष्टलिया
॥१५८०॥
यालागीं एका शरण जनार्दनीं । तंव जनार्दनचि एकपणीं
।
जेवीं कां सागरींचें पाणी । तरंगपणीं विराजे ॥१५८१॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे एकाकारटीकायां
श्रीकृष्णोद्धवसंवादे एकादशपूजाविधानयोगो नाम
एकादशोऽध्यायः ॥११॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ॥४९॥ ओव्या १५८१॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय बारावा
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो सद्गुरु वसंतू । ऐक्यकाळीं तुझा ऋतू ।
तया ऋतुकाळींचा मारुतू । ज्ञानवनांतू जैं रिघे
॥१॥
तैं अविद्येचीं जुनीं पानें । गळूनि जाती तत्क्षणें
।
नवपल्लवीं विराजमानें । विरक्तपणें आरक्त ॥२॥
अत्यंत वैराग्याची हांव । खांकर झाले वृक्ष सर्व
।
त्यांसी निघाले नवपल्लव । अतिलवलव कोंवळिक ॥३॥
जाहल्या वसंताचें रिगवणें । वृक्ष आडवे फुटले तेणें
।
सोहंभावाचीं सुमनें । तेणें गुणें विकासलीं ॥४॥
कृष्णसारूप्यें कृष्णभ्रमर । तेथें झेपावले अतिसत्वर
।
आमोद सेविती अरुवार । कैसेनि केसर कुचंबे ॥५॥
सद्भावाच्या आमोदधारा । सेवितां सुख झालें भ्रमरां
।
हृदयकमळीं केला थारा । मध्यमद्वारा चालिले ॥६॥
भेदोनियां साही कमळें । द्विदळादि षोडशदळें ।
झेपावले मळयानिळें । सहस्त्रदळीं मिसळले ॥७॥
तेथ सेवूनि पराग धवळ । उन्मत्त मातलें अळिकुळ ।
करिती आनंदाचा गोंधळ । सुखकल्लोळ स्वानंदें ॥८॥
लागला अनुहताचा ध्वनी । रुणझुणिती दशलक्षणीं ।
त्याही नादातें प्राशुनी । निःशब्दपणीं निवांत
॥९॥
तेथें मोक्षसुखाचे घड । डोलतां दिसे अतिगोड ।
तेणें जीवाचें पुरत कोड । करिती धुमाड सोहंशब्दें
॥१०॥
मुमुक्षुमयुर अतिप्रीतीं । पिच्छें पसरूनि नाचती
।
येऊन वसंतवनाप्रती । टाहो फोडिती गुरुनामें ॥११॥
नेमस्त कोकिळां होतें मौन । वसंतऋतुराज देखोन
।
तिंहीं करोनि विसर्जन । मधुरस्तवनें गर्जती ॥१२॥
भक्तिसरोवरीं निर्मळ पाणी । विकासल्या नवविध कमळिणी
।
भक्त सुस्त्नात तिये स्थानीं । निमज्जनीं निश्चळ
॥१३॥
ते सरोवरींचे सेवितां पाणी । जीवशिव चक्रवाकें
दोनी ।
सद्गुरु चिद्भानु वसंतवनीं । देखोनि मिळणीं मिळालीं
॥१४॥
वसंतें उल्हास तरुवरां । उलोनि लागल्या स्वानंदधारा
।
पारंब्या भेदूनियां धरा । धराधरा विगुंतल्या ॥१५॥
बोधमलयानिळ झळकत । तेणें वनश्री मघमघित ।
मोक्षमार्गीचे पांथिक तेथ । निजीं निजत निजरूपें
॥१६॥
ऐसा सद्गुरु वसंतरावो । निजभक्तवना दे उत्सवो
।
तो भागवतभजनअध्यावो । उद्धवासी देवो सांगत ॥१७॥
बारावे अध्यायीं निरूपण । सत्संगाचा महिमा गहन
।
कर्माचा कर्ता तेथ कोण । त्यागितें लक्षण कर्माचें
॥१८॥
संपतां अकरावा अध्यावो । गुह्य सांगेन म्हणे देवो
।
तें परिसावया उद्धवो । न्याहाळी पहा हो हरिवदन ॥१९॥
काय सांगेल गुह्य गोष्टी । कोण अक्षरें निघती ओंठीं
।
त्या वचनार्था घालावया मिठी । उल्हास पोटीं उद्धवा
॥२०॥
जैसें मेघमुखींचें उदक । वरच्यावरी झेली चातक ।
तैसें कृष्णवचनालागीं देख । पसरिलें मुख उद्धवें
॥२१॥
स्नान संध्या भोजन । आवडे या एकें काळें जाण ।
तैसें ज्ञेय ज्ञाता ज्ञान । घ्यावया सावधान उद्धव
॥२२॥
ऐसा उद्धवाचा आदरू । देखोनि हरि झाला सादरू ।
भक्तकृपाळू अतिउदारू । निजगुह्यसारू सांगत ॥२३॥
श्रीभगवानुवाच ।
न रोधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म एव च ।
न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेष्टापूर्तं न दक्षिणा
॥ १ ॥
व्रतानि यज्ञश्छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमाः ।
यथावरुन्धे सत्सङ्गः सर्वसङ्गापहो हि माम् ॥ २
॥
मज वश करावयालागीं । सामर्थ्य नाहीं अष्टांगयोगीं
।
नित्यानित्यविवेक जगीं । आंगोवांगी मज न पवे ॥२४॥
प्रकृतिपुरुषविवंचना । अखंड आलोडितां मना ।
पावावया माझिया स्थाना । सामर्थ्य जाणा त्या नाहीं
॥२५॥
धर्म अहिंसादिसहित । सत्य त्यांचेनि मी नव्हें
प्राप्त ।
मुख्य वेदाध्ययनेंही मी अप्राप्त । साङ्ग समस्त
जरी पढिले ॥२६॥
तेथ तपें कायसीं बापुडीं । पंचाग्नि असार परवडी
।
कृच्छ्रचांद्रायणें झालीं वेडीं । त्यांचे जोडी
मी न जोडें ॥२७॥
देहगेह सांडूनि उदास । विरजाहोमीं हवी सर्वस्व
।
साधनीं अतिश्रेष्ठ संन्यास । त्यासी मी परेश नातुडें
॥२८॥
करितां श्रौतस्मार्तकर्मांसी । कर्मठें झालीं
पानपिसीं ।
तरी मी नाकळें त्यांसी । क्लेश होमेंसीं कष्टतां
॥२९॥
गोदान भूदान तिलदान । दान देतां धनधान्य ।
त्यांसीं मी नाटोपें जाण । दानाभिमान न वचतां ॥३०॥
संकटचतुर्थी ऋषिपंचमी । विष्णुपंचक बुधाष्टमी
।
अनेक व्रतें करितां नेमीं । ते मी कर्मीं नातुडें
॥३१॥
अश्वमेघ राजसूययाग । सर्वस्व वेंचूनि करितां साङ्ग
।
माझे प्राप्तीसी नव्हतीचि चांग । तेणें मी श्रीरंग
नाटोपें ॥३२॥
हो कां वापी कूप आराम । वृक्षारोपण वनविश्राम ।
आचरतां स्मार्तकर्म । मी आत्माराम न भेटें ॥३३॥
नाना छंद रहस्यमंत्र । विधिविधान अतिविचित्र ।
सामर्थ्यें अतिविशेष पवित्र । नव्हती स्वतंत्र
मत्प्राप्ती ॥३४॥
पुष्करादि नाना तीर्थें । पापनिर्दळणीं अतिसमर्थें
।
शीघ्र पावावया मातें । सामर्थ्य त्यांतें असेना
॥३५॥
यमनियम अहर्निशीं । जे सदा शिणती साधनेंसीं ।
ते यावया माझ्या द्वारासी । सामर्थ्य त्यांसी असेना
॥३६॥
उद्धवा यमनियमनिर्धार । एकुणिसावे अध्यायीं सविस्तर
।
तुज मी सांगेन साचार । संक्षेपाकार बारावा ॥३७॥
ते यमनियम बारा बारा । आणि सकळ साधनसंभारा ।
यावया माझिया नगरा । मार्गु पुढारा चालेना ॥३८॥
ते गेलिया संतांच्या दारा । धरूनि साधूच्या आधारा
।
अवघी आलीं माझ्या घरां । एवं परंपरा मत्प्राप्ती
॥३९॥
तैशी नव्हे सत्संगती । संगें सकळ संगांतें छेदिती
।
ठाकठोक माझी प्राप्ती । पंगिस्त नव्हती आणिकांचे
॥४०॥
किडी भिंगुरटीच्या संगतीं । पालटली स्वदेहस्थिती
।
तेवीं धरिलिया संतांची संगती । भक्त पालटती मद्रूपें
॥४१॥
केवळ पाहें पां जडमूढें । चंदनासभोंवतीं झाडें
।
तीं सुगंध होऊनि लांकडें । मोल गाढें पावलीं ॥४२॥
तीं अचेतन काष्ठें सर्वथा । चढलीं देवब्राह्मणांचे
माथां ।
त्यांचा पांग पडे श्रीमंता । राजे तत्त्वतां वंदिती
॥४३॥
तैशी धरिल्या सत्संगती । भक्त माझी पदवी पावती ।
शेखीं मजही पूज्य होती । सांगों किती महिमान ॥४४॥
संतसंगतीवेगळें जाण । तत्काळ पावावया माझें स्थान
।
आणिक नाहींच साधन । सत्य जाण उद्धवा ॥४५॥
मागां बोलिलीं जीं साधनें । तीं अवघींही मलिन अभिमानें
।
ऐक तयांचीं लक्षणें । तुजकारणें सांगेन ॥४६॥
अष्टांगयोगीं दुर्जयो पवन । सर्वथा साधेना जाण
।
साधला तरी नागवण । अनिवार जाण सिद्धींची ॥४७॥
नित्यानित्यविवेकज्ञान । तेथ बाधी पांडित्यअभिमान
।
प्रबळ वांछी धनमान । ज्ञानचि विघ्न ज्ञान्यासी
॥४८॥
अहिंसाधर्म करितां जनीं । धर्मिष्ठपणीं गाळिती
पाणी ।
गाळितां निमाल्या जीवश्रेणी । अधर्मपणीं तो धर्म
॥४९॥
करितां वेदाध्ययन । मुख्य वेदें धरिलें मौन ।
पठणमात्रें मी नातुडें जाण । याजनदान वांछिती ॥५०॥
तप करूं जातां देहीं । क्रोध तापसांच्या ठायीं ।
परता जावों नेदी कंहीं । वाढला पाहीं नीच नवा ॥५१॥
सर्वस्वत्यागें संन्यासग्रहण । तेथही न जळे देहाभिमान
।
व्यर्थ विरजाहोम गेला जाण । मानाभिमान बाधिती ॥५२॥
श्रौत स्मार्त कर्म साङ्ग । इष्टापूर्त जे कां याग
।
तेथ आडवा ठाके स्वर्गभोग । कर्म क्षयरोग साधकां
॥५३॥
नाना दानें देतां सकळ । वासना वांछी दानफळ ।
कां दातेपणें गर्व प्रबळ । लागला अढळ ढळेना ॥५४॥
अनंतव्रतें व्रती झाला । चौदा गांठीं देवो बांधला
।
शेखीं अनंतातें विसरला । देवो हरविला हातींचा ॥५५॥
नाना यज्ञ करितां विधी । मंत्र तंत्र पात्रशुद्धी
।
सहसा पावों न शके सिद्धी । पावल्या बाधी फळभोगू ॥५६॥
नाना छंदें रहस्यमंत्र । विकळ हों नये उच्चार ।
मंत्रीं मंत्र रचिले साचार । चळले अपार मंत्रवादी
॥५७॥
भगवीं करूनि तांबडीं । तीर्थाभिमानें जाले कापडी
।
भिके लागलीं बापुडीं । नाहीं अर्धघडीं विश्रांती
॥५८॥
यमनियम बारा बारा । करितां अखंड वोरबारा ।
चोविसांमाजीं यांचा उभारा । नेणती सोयरा पंचविसावा
॥५९॥
एवं सांगीतल्या साधनांसी । आपमतीं करितां त्यांसी
।
बाधकता आहे सर्वांसी । म्यां तुजपासीं सांगीतली
॥६०॥
करितां साधनें आपमतीसी । तेणें विघ्नें उपजती ऐशीं
।
तींच साधनें साधूपदेशीं । सर्वही सिद्धीसी पावती
॥६१॥
साधु न सांगतां निर्धारीं । नाना साधनें हा काय करी
।
कोण विधान कैशी परी । निजनिर्धारीं कळेना ॥६२॥
न करितां साधनव्युत्पत्ती । केवळ जाण सत्संगती
।
मज पावले नेणों किती । तें मी तुजप्रती सांगेन ॥६३॥
सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगाः खगाः ।
गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्धाश्चारणगुह्यकाः ॥
३ ॥
विद्याधरा मनुष्येषु वैश्याः शूद्राः स्त्रियोऽन्त्यजाः
।
रजस्तमःप्रकृतयः तस्मिंस्तस्मिन् युगेऽनघ ॥
४ ॥
पाहतां केवळ जडमूढ । रजतमयोनीं जन्मले गूढ ।
सत्संगती लागोनि दृढ । मातें सुदृढ पावले ॥६४॥
दैत्य दानव निशाचर । खग मृग गंधर्व अप्सर ।
सिद्ध चारण विद्याधर । नाग विखार गुह्यक ॥६५॥
खग मृग सर्प पावले मातें । मानव तंव सहजें सरते ।
वैश्य शूद्र स्त्रियादि समस्तें । पावलीं मातें
सत्संगें ॥६६॥
जे सकळवर्णधर्मांवेगळे । ज्यांच्या नामास कोणी
नातळे ।
छाया देखूनि जग पळे । अत्यंत मैळे अंत्यज ॥६७॥
तिंहीं धरोनि सत्संगती । आले माझिया पदाप्रती ।
देव द्विज तयांतें वंदिती । अभिनव कीर्ति संतांची
॥६८॥
धरिलिया सत्संगती । निंद्य तेही वंद्य होती ।
उद्धवा तूं निष्पाप निश्चितीं । तरी सत्संगती करावी
॥६९॥
सोनें साडेपंधरें चोखडें । त्यासी रत्नाची संगती
जोडे ।
तैं अधिकाधिक मोल चढे । मुकुटीं चढे महेशा ॥७०॥
तैंषीं पुण्य पुरुषा सत्संगती । जाहल्या अनंत सुख
पावती ।
सुरवर त्यांतें वंदिती । शिवादि येती भेटीसी ॥७१॥
यमधर्म पायां लागती । तीर्थें पायवणी मागती ।
भावें धरिल्या सत्संगती । एवढी प्राप्ती पुरुषासी
॥७२॥
दैत्य राक्षस स्त्री शूद्र पाहीं । अंत्यज तरले
म्हणसी कायी ।
त्या त्या युगाच्या ते ते ठायीं । बहुसाल पाहीं उद्धरिले
॥७३॥
बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादयः ।
वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाथ विभीषणः ॥ ५ ॥
सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथः ।
व्याधः कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे
॥ ६ ॥
वृत्रासुर गाइजे वेदीं । जो इंद्रासी मिसळला युद्धीं
।
युद्धींही अविरुद्ध बुद्धी । माझे निजपदीं पावला
॥७४॥
ऐकतां नारदाच्या गोठी । गर्भींच मजसी घातली मिठी
।
जो जन्मला कयाधूच्या पोटीं । भक्तजगजेठी प्रल्हादु
॥७५॥
वृषपर्वा दैत्य उद्भटू । माझे पदीं झाला प्रविष्टू
।
बळीच्या द्वारी मी खुजटू । झालों बटू भिकेसी ॥७६॥
छळें करितां बळिबंधन । छळितां मी छळिलों जाण ।
अंगा आलें द्वारपाळपण । बळीआधीन मी झालों ॥७७॥
त्या बळीचा पुत्र बाणासुर । शिववरें मातला थोर ।
माझे पुत्राचा चोरिला पुत्र । दोहींचा हेर नारदू
॥७८॥
तो म्यां साधूनि धरिला चोरू । बाणीं केला अतिजर्जरू
।
छेदिला सहस्त्र भुजांचा भारू । शिव जीवें मारूं
नेदीच ॥७९॥
तो म्हणे हा भक्तपुत्र झणीं मारीं । मजही बळीची भीड
भारी ।
अखंड मी असें त्याच्या द्वारी । यालागीं उद्धरीं
बाणातें ॥८०॥
मग संबोखावया शिवातें । बाण आपुले निजहस्तें ।
ऐक्यें शिवपदीं स्थापिलें त्यातें । कल्याणातें
पावला ॥८१॥
खांडववन अग्नीसी । अर्जुनें दीधलें खावयासी ।
तेथें जळतां मयासुरासी । म्यांचि तयासी उद्धरिलें
॥८२॥
राक्षसकुळीं जन्मला जाण । शत्रूचा बंधू बिभीषण
।
माझ्या ठायीं अनन्यशरण । जीवप्राण तो माझा ॥८३॥
सुग्रीव हनुमंत जांबवंतू । यांचा पवाडा विख्यातू
।
जटायू उद्धरिला वनांतू । जो रावणें खस्तू केला होता
॥८४॥
गज सरोवरीं ग्रहग्रस्त । स्त्रियांपुत्रीं सांडिलाजीत
।
तो अंतकाळीं मातें स्मरत । आर्तभूत अतिस्तवनें
॥८५॥
सांडूनि समस्तांची आस । पाहोनि वैकुंठाची वास ।
राजीव उचलूनि राजस । पाव परेश म्हणे वेगीं ॥८६॥
त्या गजेंद्राचे तांतडी । वैकुंठींहूनि लवडसवडी
।
म्यां गरुडापुढें घालोनि उडी । बंधन तोडीं गजाचे
॥८७॥
त्यासी पशुयोनीं जन्म होतें । परी तो अंतीं स्मरला
मातें ।
पावला माझ्या निजधामातें । गाइजे त्यातें पुराणीं
॥८८॥
वैश्य तुळाधार वाणी । सत्य वाचा सत्य जोखणी ।
सत्यें पावला मजलगुनी । सत्यतोलणी त्याचें नांव
॥८९॥
अंत्यजांमाजीं धर्मव्याध । माझें पावला निजपद ।
जराव्याध गा प्रसिद्ध । करोनि अपराध उद्धरिला ॥९०॥
चरणीं विंधोनियां बाण । घायें घेतला कृष्णाचा प्राण
।
तो परीक्षिति जराव्याध जाण । कृष्णें आपण तारिला
॥९१॥
कौलिकांमाजीं गुहक देख । आला श्रीरामासंमुख ।
कर्म निरसलें निःशेख । निजधाम देख पावला ॥९२॥
कुब्जा तीं ठायीं वांकुडी । नीट निजभावें चोखडी
।
तिच्या चंदनाची शुद्ध गोडी । अति आवडी मजलागीं ॥९३॥
तिणें चर्चूनियां चंदन । मन केलें मदर्पण ।
मी झालों तिजआधीन । निजधाम ते जाण पावली ॥९४॥
गोकुळींचिया गोपिका । संसारासी होऊनि विमुखा ।
तनमनप्राणें मजलागीं देखा । भाळोनि निजसुखा पावल्या
॥९५॥
माझी गोपिकांसी परम आवडी । कीं मजचि गोपिकांची गोडी
।
पाहतां यांचे समान पाडीं । जाहलीं बापुडीं साधनें
॥९६॥
सांडूनि संसाराची चाड । न धरूनि पतिपुत्रांची भीड
।
यज्ञपत्न्यांसी माझें कोड । भावार्थें दृढ भाविकां
॥९७॥
तिंहीं मज अर्पोनियां अन्न । माझें निजधाम पावल्या
जाण ।
मज न पावतीच ते ब्राह्मण । जयांसी कर्माभिमान कर्माचा
॥९८॥
एक ब्राह्मण अतिशास्त्रबळें । पत्नीसी येवूं नेदी
मजजवळें ।
तुम्ही वेदशास्त्रांसी वेगळे । गोरक्ष गोंवळे केवीं
पूजा ॥९९॥
येरी समस्तां जातां देखोन । तिचें मजलागीं तळमळी
मन ।
अतिकर्मठ तो ब्राह्मण कठिण । अवरोधूनि राखिली ॥१००॥
पित्यानें लाविलीसी माझ्या हातीं । तेव्हांच मी
तुझ्या देहाचा पती ।
मज सांडूनि केउती । गोवळाप्रती जातेसी ॥१॥
येरी म्हणे तूं या देहाचा पती । तो देह ठेवूनियां
तयाप्रती ।
जीवित्वे मीनलिया मजप्रती । सायुज्य मुक्ति पावली
॥२॥
ज्या माझिया प्राप्तीसी । साधक शिणती नाना सायासीं
।
तीं साधनें न करितां त्यांसी । अनायासीं मज पावल्या
॥३॥
ते नाधीतश्रुतिगणा नोपासितमहत्तमाः ।
अव्रतातप्ततपसः मत्सङ्गान्मामुपागताः ॥ ७ ॥
तिंहीं नाहीं केलें वेदपठण । नाहीं गुरु केले केवळ
शास्त्रज्ञ ।
व्रततपादि नाना साधन । नाहीं जाण तिंहीं केलें ॥४॥
केवळ गा सत्संगतीं । मज पावल्या नेणों किती ।
एकभावें जे भावार्थी । त्यांसी श्रीपती सुलभू ॥५॥
केवलेन हि भावेन गोप्यो गावो नगा मृगाः ।
येऽन्ये मूढधियो नागाः सिद्धा मामीयुरञ्जसा ॥ ८
॥
केवळस्वरूप जे संत । त्यां माझी संगती झाली प्राप्त
।
काय करिसी तप व्रत । भावार्थें प्राप्त मज जाहलिया
॥६॥
होआवया माझें पद प्राप्त । त्यांसी भांडवल गा भावार्थ
।
भावबळें गा समस्त । पद निश्चित पावल्या ॥७॥
ऐकोनि माझें वेणुगीत । गोपिका सांडूनि समस्त ।
निजदेहातें न सांभाळित । मज गिवसीत पातल्या ॥८॥
सांडूनि पतिपित्यांची चाड । न धरोनि वेदशास्त्रांची
भीड ।
माझे ठायीं निजभाव दृढ । प्रेम अतिगोड गोपिकां ॥९॥
पुत्रस्नेह तोडूनि घायें । विधीतें रगडूनि पायें
।
माझे आवडीचेनि लवलाहें । गोपिका मज पाहें पावल्या
॥१०॥
त्याचपरी जाण गायी । वेणुध्वनीं वेधल्या पाहीं
।
व्याघ्रभय विसरल्या देहीं । माझ्या ठायीं विनटल्या
॥११॥
माझ्या वेणुध्वनीं वेधलें मन । वत्सें विसरलीं
स्तनपान ।
मुखींचा कवळ मुखीं जाण । माझें ध्यान लागलें ॥१२॥
माझ्या वेणुश्रवणास्तव जिंहीं । निजवैर सांडूनि
देहीं ।
येरयेरांवरी माना पाहीं । व्याघ्रहरिणें तींही
विनटलीं ॥१३॥
म्यां उपडिले यमलार्जुन । ते तरले हें नवल कोण ।
वृंदावनींचे वृक्ष तृण । माझ्या सांनिध्यें जाण
उद्धरले ॥१४॥
मयूर तरले मोरपिसीं । गुल्मलतातृणपाषाणांसी ।
जड मूढ वृंदावनवासी । मत्सांनिध्यें त्यांसी उद्धारू
॥१५॥
माझे संगतीं अनन्य प्रीती । तेचि त्यांस शुद्ध भक्ती
।
तेणें कृतकृत्य होऊनि निश्चितीं । माझी निजप्राप्ती
पावले ॥१६॥
माझेनि चरणघातें साचार । कालिया तरला दुराचार ।
नागनागिणी सपरिवार । माझेनि विखार उद्धरले ॥१७॥
आपुली जे निजपदप्राप्ती । ते सत्संगेंवीण निश्चितीं
।
दुर्लभ हें उद्धवाप्रती । स्वयें श्रीपती सांगत
॥१८॥
यं न योगेन साङ्ख्येन दानव्रततपोऽध्वरैः ।
व्याख्यास्वाध्यायसन्न्यासैः प्राप्नुयाद्
यत्नवानपि ॥ ९ ॥
योग याग व्रत दान । वेदाध्ययन व्याख्यान ।
तप तीर्थ ज्ञान ध्यान । संन्यासग्रहण सादरें ॥१९॥
इत्यादि नाना साधनें । निष्ठा करितां निर्बंघनें
।
माझी प्राप्ति दुरासतेनें । जीवेंप्राणें न पविजे
॥१२०॥
यापरी शिणतां साधनेंसीं । माझी प्राप्ति नव्हे
अतिप्रयासीं ।
ते गोपी पावल्या अप्रयासीं । सत्संगासी लाहोनी
॥२१॥
त्या गोपिकांसी माझी प्रीती । मीचि त्यांची सत्संगती
।
सत्संगें निजपदप्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥२२॥
गोपिकांची सप्रेम स्थिती । ते तुज गोकुळीं झाली
प्रतीती ।
तुजही न तर्केच त्यांची प्रीती । ते मी तुजप्रती
सांगेन ॥२३॥
गोपिकांचें अत्यंत प्रेम । स्वमुखें सांगे पुरुषोत्तम
।
उद्धवाचें भाग्य उत्तम । आवडीचें वर्म देवो सांगे
॥२४॥
रामेण सार्धं मथुरां प्रणीते श्वाफल्किना मय्यनुरक्तचित्ताः
।
विगाढभावेन न मे वियोग तीव्राधयोऽन्यं ददृशुः सुखाय
॥ १० ॥
बळिभद्रासमवेत तत्त्वतां । अक्रूरें मज मथुरे नेतां
।
तैं गोपिकांसी जे झाली व्यथा । ते सांगतां मज न ये
॥२५॥
ते त्यांची अवस्था सांगतां । मज अद्यापि धीर धरवे
चित्ता ।
ऐसें देवो सांगतसांगतां । कंठीं बाष्पता दाटली
॥२६॥
सांगतां भक्तांचें निजप्रेम । प्रेमें द्रवला पुरुषोत्तम
।
जो भक्तकामकल्पद्रुम । कृपा निरुपम भक्तांची ॥२७॥
मज मथुरे जातां देखोनी । आंसुवांचा पूर नयनीं ।
हृदय फुटे मजलागुनी । प्रेम लोळणी घालिती ॥२८॥
पोटांतील परम प्रीती । सारितां मागें न सरती ।
धरिले चरण न सोडिती । येती काकुळती मजलागीं ॥२९॥
नवल भावार्थ त्यांच्या पोटीं । माझ्या रूपीं घातली
मिठी ।
सोडवितां न सुटे गांठी । श्वास पोटीं परतेना ॥१३०॥
लाज विसरल्या सर्वथा । सासुरां पतिपित्यां देखतां
।
माझे चरणीं ठेवूनि माथा । रडती दीर्घता आक्रंदें
॥३१॥
मजवीण अवघें देखती वोस । माझीच पुनःपुन्हा पाहती
वास ।
थोर घालोनि निश्वास । उकसाबुकसीं स्फुंदत ॥३२॥
आमुचा जिवलग सांगती । घेऊनि जातो हा दुष्टमूर्ती
।
अक्रूरा संमुख क्रूर म्हणती । येती काकुळती मजलागीं
॥३३॥
उभ्या ठाकोनि संमुख । माझें पाहती श्रीमुख ।
आठवे वियोगाचें दुःख । तेणें अधोमुख विलपती ॥३४॥
ऐशिया मजलागीं आसक्त । माझ्या ठायीं अनन्यचित्त
।
विसरल्या देहसुखें समस्त । अतिअनुरक्त मजलागीं
॥३५॥
माझेन वियोगें तत्त्वतां । त्यांसी माझी तीव्र
व्यथा ।
ते व्यथेची अवस्था । बोलीं सांगतां मज न ये ॥३६॥
मजवेगळें जें जें सुख । तें गोपिकांसी केवळ दुःख
।
कैशी आवडी अलोलिक । मज हृदयीं देख न विसंबती ॥३७॥
मज गोकुळी असतां । माझे ठायीं आसक्तचित्ता ।
ते आसक्तीची समूळ कथा । ऐक आतां सांगेन ॥३८॥
तास्ताः क्षपाः प्रेष्ठतमेन नीता मयैव वृन्दावनगोचरेण
।
क्षणार्धवत्ताः पुनरङ्ग तासां हीना मया कल्पसमा
बभूवुः ॥ ११ ॥
नवल गोपिकांचा हरिख । मज वृंदावना जातां देख ।
माझें पाहोनि श्रीमुख । प्रातःकाळीं सुख भोगिती
॥३९॥
गायी पाजोनियां पाणी । गोठणीं बैसवीं मध्यान्हीं
।
तेथें उदकमिषें गौळणी । पाहावयालागूनी मज येती
॥१४०॥
तेथें नाना कौतुकें नाना लीला । नाना परींच्या खेळतां
खेळां ।
तो तो देखोनि सोहळा । सुखें वेल्हाळा सुखावती ॥४१॥
मज सायंकाळीं येतां देखोनी । आरत्या निंबलोण घेऊनी
।
सामोर्या येती धांवोनी । लागती चरणीं स्वानंदें
॥४२॥
ऐशीं त्रिकाळ दर्शनें घेतां । धणी न पुरे त्यांचे
चित्ता ।
त्याहीवरी वर्तली कथा । एकांतता अतिगुह्य ॥४३॥
त्या गुह्याचें निजगुज । उद्धवा मी सांगेन तुज ।
महासुखाचें सुखभोज । मी अधोक्षजा नाचिन्नलों ॥४४॥
तें सुख गोपिका जाणती । कीं माझें मी जाणें श्रीपती
।
जे रासक्रीडेच्या रातीं । झाली सुखप्राप्ती सकळिकांसी
॥४५॥
त्या सुखाची सुखगोडी । रमा काय जाणे बापुडी ।
ब्रह्मादिकें केवळ वेडीं । त्या सुखाची गोडी नेणती
॥४६॥
पावावया त्या सुखासी । सदाशिव झाला योगाभ्यासी
।
तरे प्राप्ती नव्हे तयासी । भुलला मोहिनीसी देखतां
॥४७॥
उमा होऊनि भिल्लटी । तिणें भुलविला धूर्जटी ।
त्या सुखाची सुखगोष्टी । नेणती हटी तापसी ॥४८॥
जवळी असोनि निश्चितीं । संकर्षण महामूर्ती ।
त्यासी त्या सुखाची प्राप्ती । नव्हे निश्चितीं
उद्धवा ॥४९॥
रासक्रिडा गोपिकांप्रती । कोणी म्हणेल कामासक्ती
।
तेथ कामाची कैंची प्राप्ती । ऐक निश्चितीं उद्धवा
॥१५०॥
शिवातें जिणोनि फुडा । काम म्हणे मी सबळ गाढा ।
माझी भेदावया रासक्रिडा । वाऊनि मेढा चालिला ॥५१॥
जेथ माझ्या स्वरूपाचें वोडण । तेथ न चले कामाचें
कामपण ।
मोडले मदनाचे बाण । दृढ वोडण स्मरणाचें ॥५२॥
काम कामिकां चपळदृष्टी । निजक्षोभाची तीक्ष्ण बाणाटी
।
संधि साधूनि विंधे हटी । ते नव्हेचि पैठी हरिरंगीं
॥५३॥
जेथ मी क्रीडें आत्मारामू । तेथ केवीं रिघे बापुडा
कामू ।
माझे कामें गोपिका निष्कामू । कामसंभ्रमू त्यां
नाहीं ॥५४॥
जो कोणी स्मरे माझें नामू । तिकडे पाहूं न शके कामू
।
जेथ मी रमें पुरुषोत्तमू । तेथ कामकर्मू रिघेना
॥५५॥
कामू म्हणे कटकटा । अभाग्य भाग्यें झालों मोटा ।
रासक्रीडेचिया शेवटील गोटा । आज मी करंटा न पवेंचि
॥५६॥
देखोनि रासक्रीडा गोमटी । काम घटघटां लाळ घोटी ।
लाज सांडूनि जन्मला पोटीं । त्या सुखाचे भेटीलागोनि
॥५७॥
तो काम म्यां आपुले अंकीं । केला निजभावें निजसुखी
।
तें माझें निजसुख गोपिकीं । रासमिषें कीं भोगिलें
॥५८॥
ते रासक्रीडेची राती । म्यां ब्रह्मषण्मास केली
होती ।
गोपिका अर्धक्षण मानिती । वेगीं कां गभस्ती उगवला
॥५९॥
जेथ माझा क्रीडासुखकल्लोळ । तेथ कोण स्मरे काळवेळ
।
गोपिकांचें भाग्य प्रबळ । माझें सुख केवळ पावल्या
॥१६०॥
ऐशा माझिया संगतीं । भोगिल्या राती नेणों किती ।
तरी त्यांसी नव्हे तृप्ती । चढती प्रीती मजलागीं
॥६१॥
गोपिका करूनि माझी भक्ती । मी प्रसन्न केलों श्रीपती
।
रास मागीतला एकांतीं । माझी सुखप्राप्ती पावावया
॥६२॥
त्या जाण वेदगर्भींच्या श्रुती । श्रुतिरूपें नव्हे
मत्प्राप्ती ।
तैं परतल्या म्हणोनि ’नेति नेति’ । माझी सुखसंगती
न पवेचि ॥६३॥
विषयबुद्धी तें मुख्य अज्ञान । तें असतां मी न भेटें
जाण ।
असतां वेदोक्त जाणपण । तेणेंही संपूर्ण न भेटें
मी ॥६४॥
जाणीवनेणीव गेलिया निःशेष । माझें पाविजे निजात्मसुख
।
श्रुति जाणोनि हें निष्टंक । गोकुळीं त्या देख सुखार्थ
आल्या ॥६५॥
त्याचि जाण समस्त श्रुती । गोपिकारूपें गोकुळा
येती ।
रासक्रीडामिसें एकांतीं । माझी सुखप्राप्ती पावल्या
॥६६॥
हाही असो अभिप्रावो । उद्धवा ज्यासी जैसा भावो ।
त्यालागीं मी तैसा देवो । यदर्थीं संदेहो असेना
॥६७॥
उद्धवा मी भक्तांसी देख । कोणे काळीं नव्हें विमुख
।
जो तैसा भावी भाविक । तैसा मी देख तयासी ॥६८॥
मी जनांसी सदा सन्मुख । जनचि मजसी होती विन्मुख ।
यासी कांहीं न चले देख । दाटूनि दुःख भोगिती ॥६९॥
मी सकाम सकामाच्या ठायीं । निष्कामासी निष्काम
पाहीं ।
नास्तिका मी लोकीं तिहीं । असतूचि नाहीं नास्तिक्यें
॥१७०॥
असो हे किती उपपत्ती । ऐक गोपिकांसी माझी प्रीती
।
माझे सुखसंगें भोगिल्या राती । त्या मानिती निमेषार्ध
॥७१॥
माझ्या वियोगें त्या त्या राती । ज्या आलिया यथास्थिती
।
त्या गोपिका कल्पप्राय मानिती । सन्निध स्वपती
असतांही ॥७२॥
त्यांच्या दुःखाची अवस्था । बोलें न बोलवे सर्वथा
।
माझेनि वियोगें मातें स्मरतां । समाधिअवस्था पावल्या
॥७३॥
ता नाविदन् मय्यनुषङ्गबद्ध धियः स्वमात्मानमदस्तथेदम्
।
यथा समाधौ मुनयोऽब्धितोये नद्यः प्रविष्टा इव नामरूपे
॥ १२ ॥
मज गोकुळीं असतां । माहे ठायीं आसक्तचित्ता ।
हे अवघी समूळ कथा । तुज म्यां तत्त्वतां सांगीतली
॥७४॥
ऐशियांसी म्यां अतिनिचाडतां । कृतघ्नाचे परी सांडूनि
जातां ।
माझ्या वियोगकाळींची व्यथा । पाषाण पाहतां उतटती
॥७५॥
यापरी मजवेगळ्या असतां । मागें माझी कथा वार्ता
।
सदा माझें स्मरण करितां । मदाकारता पावल्या ॥७६॥
करितां दळण कांडण । माझे दीर्घस्वरें गाती गुण ।
कीं आदरिल्या दधिमंथन । माझें चरित्रगायन त्या
करिती ॥७७॥
करितां सडासंमार्जन । गोपिकांसी माझें ध्यान ।
माझेनि स्मरणें जाण । परिये देणें बालकां ॥७८॥
गायीचें दोहन करितां । माझे स्मरणीं आसक्तता ।
एवं सर्व कर्मीं वर्तता । माझ्या विसराची वार्ता
विसरल्या ॥७९॥
करितां करितां गमनागमन । अखंड माझ्या ठायीं मन ।
आसन भोजन प्राशन । करितां मद्ध्यान तयांसी ॥१८०॥
एवं मज गेलियापाठीं । ऐशी माझी आवडी मोठी ।
अखंड माझ्या ठायीं दृष्टीं । माझ्याचि गोष्टी सर्वदा
॥८१॥
ऐसी अनन्य ठायींच्या ठायीं । गोपिकांसी माझी प्रीती
पाहीं ।
त्या वर्ततांही देहगेहीं । माझ्या ठायीं विनटल्या
॥८२॥
यापरी बुद्धी मदाकार । म्हणोनि विसरल्या घरदार
।
विसरल्या पुत्रभ्रतार । निजव्यापार विसरल्या ॥८३॥
विसरल्या विषयसुख । विसरल्या द्वंद्वदुःख ।
विसरल्या तहानभूक । माझेनि एक निदिध्यासें ॥८४॥
जेणें देहें पतिपुत्रांतें । आप्त मानिलें होतें
चित्तें ।
तें चित्त रातलें मातें । त्या देहातें विसरोनी
॥८५॥
विसरल्या इहलोक परलोक । विसरल्या कार्यकारण निःशेख
।
विसरल्या नामरूप देख । माझें ध्यानसुख भोगितां
॥८६॥
निरसोनि तत्त्वांचे विकार । समाधि पावे मुनीश्वर
।
तो विसरे जेवीं संसार । तेवीं मदाकार गोपिका ॥८७॥
जेवीं कां नाना सरिता । आलिया सिंधूतें ठाकितां
।
तेथें पावोनि समरसता । नामरूपता विसरल्या ॥८८॥
तेवीं गोपिका अनन्यप्रीतीं । माझी लाहोनियां प्राप्ती
।
नामरूपाची व्युत्पत्ती । विसरल्या स्फूर्ती स्फुरेना
॥८९॥
सच्चिदानंदस्वरूपप्रभावो । नेणतां माझा निजस्वभावो
।
गोपिकांचा अनन्यभावो । परब्रह्म पहा हो पावल्या
॥१९०॥
मत्कामा रमणं जारमस्वरूपविदोऽबलाः ।
ब्रह्म मां परमं प्रापुः सङ्गाच्छतसहस्रशः ॥ १३
॥
त्या केवळ अबला निश्चितीं । मत्संगाची अतिप्रीती
।
तेही संगती कामासक्ती । शास्त्रप्रवृत्तीविरुद्ध
॥९१॥
मी भ्रतारू नव्हें शास्त्रविधी । रूपें मदनमोहन
त्रिशुद्धी ।
मज रतल्या ज्या अविधी । जारबुद्धीं व्यभिचारें
॥९२॥
चौं प्रकारींच्या कामिनी । हस्तिनी इत्यादि पद्मिनी
।
चौघींसी चौं मुक्तिस्थानीं । काममोहनीं मी रमवीं
॥९३॥
इतर पुरुषांचे संगतीं । क्षणभंगुर सुख भोगिती ।
अविनाश निजसुखप्राप्ती । कामासक्ती माझेनि ॥९४॥
स्वपतिसंगें क्षणिक आनंदू । माझ्या सुखाचा निजबोधू
।
नित्य भोगिती परमानंदू । स्वानंदकंदू सर्वदा ॥९५॥
यालागीं गा अबळा चपळा । सांडूनि स्वपतीचा सोहळा
।
मजचि रातल्या सकळा । माझी कामकळा अभिनव ॥९६॥
नव रसांचा रसिक । नवरंगडा मीच एक ।
यालागीं माझ्या कामीं कामुक । भावो निष्टंक गोपिकांचा
॥९७॥
जीवाआंतुलिये खुणे । मीचि एक निववूं जाणें ।
ऐसें जाणोनि मजकारणें । जीवेंप्राणें विनटल्या
॥९८॥
अंगीं प्रत्यंगीं मीचि भोक्ता । सबाह्य सर्वांगे
मीचि निवविता ।
ऐसें जाणोनि तत्त्वतां । कामासक्तता मजलागीं ॥९९॥
हावभावकटाक्षगुण । मीचि जाणें उणखूण ।
कोण वेळ कोण लक्षण । कोण स्थान मिळणीचें ॥२००॥
जे निजोनियां निजशेजारीं । जे काळीं माझी इच्छा
करी ।
तेचि काळीं तेचि अवसरीं । सुखशेजारीं मी निववीं
॥१॥
मज कुडकुडें नाहीं येणें । नाहीं कवाड टणत्कारणें
।
नित्य निजशेजें निववणें । जे जीवेंप्राणें अनुसरली
॥२॥
ऐसा सर्वकामदायक । पुरुषांमाजीं मीचि एक ।
हा गोपिकीं जाणोनि विवेक । भाव निष्टंक धरियेला
॥३॥
ज्यासी भाळले निष्काम तापसी । ज्यासी भाळले योगी
संन्यासी ।
गोपी भाळल्या त्यासी । देहगेहांसी विसरोनी ॥४॥
अंधारीं गूळ खातां । कडू न लगे तो सर्वथा ।
तेवीं नेणोनि माझी सच्चिदानंदता । मातें सेवितां
मी जाहल्या ॥५॥
परिस मानोनि पाषाण । फोडूं जातां लोहाचा घण ।
लागतांचि होय सुवर्ण । तैशा जाण गोपिकां ॥६॥
विष म्हणोनि अमृत घेतां । मरण जाऊनि ये अमरता ।
तेवीं जारबुद्धीं मातें भजतां । माझी सायुज्यता
पावल्या ॥७॥
म्यां गोपिकांसी कामू केला । कीं त्यांचा सर्व कामू
हरिला ।
विचारितां अर्थ एथिला । मोक्ष फावला मत्कामें ॥८॥
ज्यांसी झाली माझी संगती । त्या एक दोन सांगों किती
।
शत सहस्त्र अमिती । निजपदाप्रती पावल्या ॥९॥
वैरागराच्या मणीप्रती । खडे लागले हिरे होती ।
तैशी गोपिका माझ्या संगतीं । नेणों किती उद्धरल्या
॥२१०॥
मी परब्रह्ममूर्ति चोखडी । माझिया व्यभिचारपरवडी
।
धुतल्या अविद्यापापकोडी । मुक्ती रोकडी पावल्या
॥११॥
मी अथवा माझे संत । संगती होईल ज्यांसी प्राप्त
।
ते मज पावले निश्चित । संदेह येथ न धरावा ॥१२॥
माझे स्वरूपावरी लोक । विकल्पें ठेविती नाना दोख
।
संत माझे निर्दोख । तत्संगें सुख निर्दुष्ट ॥१३॥
उद्धवा त्वांही येचि अर्थीं । बहुत न करावी व्युत्पत्ती
।
धरोनियां सत्संगती । संसारगुंती उगवावी ॥१४॥
तस्मात्त्वमुद्धवोत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनाम्
।
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च श्रोतव्यं श्रुतमेव च
॥ १४ ॥
माझें स्वरूप शुद्ध निर्गुण । वेद तितुका गा त्रिगुण
।
त्या वेदाचें जें प्रेरण । तें गौण जाण मत्प्राप्तीं
॥१५॥
त्या वेदार्थें श्रुतिस्मृती । नाना कर्में करविती
।
त्या कर्मांची कर्मगती । न कळे निश्चितीं कोणासी
॥१६॥
कर्म स्वरूपें परम गूढ । विधिनिषेधें अतिअवघड
।
सज्ञानासी नव्हे निवाड । शास्त्रें दृढ विचारितां
॥१७॥
केवळ कर्मचि कर्माआंत । एक प्रवृत्त एक निवृत्त
।
सकाम निष्काम अद्भुत । अंगीं आदळत साधकां ॥१८॥
कर्म तितुकें आविद्यक । वेद तों त्रिगुणात्मक ।
तत्संबंधीं श्रवण देख । साधनरूप वेदांत ॥१९॥
तमोगुणें कर्मकांड । रजोगुणें उपासनाकांड ।
सत्त्वगुणें ज्ञानकांड । वेद त्रिकांड त्रिगुणात्मक
॥२२०॥
वेदशास्त्र विधानविधी । यांचें मूळ अविद्या आधीं
।
जे अविद्येस्तव देहबुद्धी । विधिनिषेधीं गोंवित
॥२१॥
यालागीं उद्धवा तूं आधीं । सांडीं अविद्या पां त्रिशुद्धी
।
अविद्या सांडिल्या संबंधीं । सहजें वेदविधी सांडिला
॥२२॥
आधीं अविद्या ते कोण । हेंच आम्हां न कळे जाण ।
मग तिचें निराकरण । केवीं आपण करावें ॥२३॥
निजकल्पनेचा जो बोध । तेचि अविद्या स्वतःसिद्ध
।
तेणेंचि बाधे विधिनिषेध । ते त्यागिल्या शुद्ध
ब्रह्मचि तो ॥२४॥
धूर पडिलिया रणीं । सहज कटक जाय पळोनी ।
तेवीं अविद्या सांडितां सांडणीं । विधिविधान दोनी
सहजेंचि ॥२५॥
आंखु छेदिलिया पडिपाडें । रथ न चाले असतांही घोडे
।
तेवीं अविद्या छेदिलिया निवाडें । विधिनिषेध पुढें
न चलती ॥२६॥
मूळ छेदिलिया एके घायीं । शाखा पल्लव छेदिले पाहीं
।
तेवीं अविद्या छेदिलिया लवलाहीं । विधिनिषेध राही
सहजचि ॥२७॥
ऐकें वेदींचा तात्पर्यार्थ । मुख्य भजावा मी भगवंत
।
तोचि शास्त्रीं विशदार्थ । करी वेदांतश्रवणार्थें
॥२८॥
श्रवण केलियाचें फळ जाण । करावें अविद्यानिरसन
।
अविद्या निरसिलिया श्रवण । पुढारें जाण लागेना
॥२९॥
जेवीं ठाकिलिया स्वस्थान । पुढारें न लगे गमनागमन
।
तेवीं झालिया अविद्या निरसन । श्रवण मनन लागेना
॥२३०॥
म्हणसी अविद्या केवीं सांडे । हेंचि अवघड थोर मांडे
।
हें अवघें उगवे सांकडें । तें मी तुज पुढें सांगेन
॥३१॥
वेदशास्त्रकर्मविधान । हें अविद्यायुक्त साधन
।
ते अविद्या जावया जाण । मजलागीं शरण रिघावें ॥३२॥
मामेकमेव शरणं आत्मानं सर्वदेहिनाम् ।
याहि सर्वात्मभावेन मया स्या ह्यकुतोभयः ॥ १५ ॥
सांडूनि स्त्रीपुत्रविषयध्यान । सांडूनि योग योग्यता
शहाणपण ।
सांडूनि कर्मठता कर्माभिमान । मजलागीं शरण रिघावें
॥३३॥
सांडूनियां वेदाध्ययन । सांडूनियां शास्त्रश्रवण
।
सांडूनि प्रवृत्ति निवृत्ति जाण । मजलागीं शरण
रिघावें ॥३४॥
सांडूनि धनमानचेष्टा । सांडूनि सज्ञान प्रतिष्ठा
।
सांडूनियां नाना निष्ठा । शरण वरिष्ठा मज यावें
॥३५॥
सांडूनियां वैदिक लौकिक । सांडूनि आगम तांत्रिक
।
मज शरण रिघालिया देख । माझें निजसुख पावसी ॥३६॥
सांडूनि कळाचें उंचपण । सांडूनि जातीचा अभिमान
।
सांडूनि आश्रमाचें श्रेष्ठपण । मजलागीं शरण रिघावें
॥३७॥
सांडूनियां ज्ञान ध्यान । सांडूनियां विधिविधान
।
सांडूनियां देहाभिमान । मजलागीं शरण रिघावें ॥३८॥
माझें नांव अंतर्यामी । हृदयींचें जाणता मुख्यत्वें
मी ।
तो मी चाळवेना शब्दधर्मीं । श्रद्धा परब्रह्मीं
निर्ममत्वें ॥३९॥
सर्व त्यागाचें त्यागितेपण । उद्धवा तुज मी सांगेन
खूण ।
सर्व सांडावा अभिमान । हें मुख्य लक्षण त्यागाचें
॥२४०॥
सर्वही सांडोनि अभिमान । मज रिघालिया शरण ।
तुज कैंचें जन्ममरण । माझे प्रतापें जाण तरशील ॥४१॥
शरण रिघावयासाठीं । काय रिघावें गिरिकपाटीं ।
किंवा सेवावी दरकुटी । अथवा दिक्पटीं भंवावें ॥४२॥
तुज वस्तीसी नाहीं गांवो । नित्य नेमस्त कोण ठावो
।
शरण रिघावया कोठें धांवों । ऐसा भावो कल्पिसी ॥४३॥
म्हणसी शरण रिघावें कवणे ठायीं । तरी मी असें तुझ्या
हृदयीं ।
त्या हृदयस्थासी लवलाहीं । शरण पाहीं रिघावें ॥४४॥
सर्वभावें सर्वस्वेंसीं । मज हृदयस्था शरण येसी
।
तैं माझी सर्वगतता पावसी । सर्वभूतनिवासी हृदयस्थू
॥४५॥
तिळभरी राखोनि अभिमान । जरी मज रिघशी शरण ।
तरी माझी प्राप्ती नव्हे जाण । अभिमान विघ्न प्राप्तीसी
॥४६॥
श्वानें स्पर्शिलें पक्कान्न । तें जेवीं नातळती
ब्राह्मण ।
तेवीं जीवीं असतां अभिमान । साधकासी मी जाण नातळें
॥४७॥
रजस्वलेची ऐकोनि वाणी । दूर पळिजे पुरश्चरणीं ।
तेवीं अहंकाराच्या साधनीं । थिता जवळुनी मी जायें
॥४८॥
रजकविटाळाचें जीवन । जेवीं नातळती सज्जन ।
तेवीं हृदयीं असतां अभिमान । उद्धवा मी जाण न भेटें
॥४९॥
डोळां हरळू न विरे । घायीं कोत न जिरे ।
टांकी मुक्तापळीं न शिरे । खिरीमाजीं न सरे सरांटा
॥२५०॥
तेवीं मजमाजीं अभिमान । उद्धवा न रिघे गा जाण ।
हे त्यागतात्पर्याची खूण । तुज म्या संपूर्ण सांगीतली
॥५१॥
पत्नी विचरतां परपुरुषीं । देखोनि निजपती त्यागी
तिसी ।
तेवीं अभिमानरत भक्तांसी । मी हृषीकेशी नातळें
॥५२॥
यालागीं सांडूनि अभिमान । मज हृदयस्था रिघालिया
शरण ।
तुज मी उद्धरीन जाण । देवकीची आण उद्धवा ॥५३॥
म्हणसी तुज दोघी माता । कोणतीची आण मानूं आतां ।
मज तुझीच आण तत्त्वतां । तुज निर्भयता माझेनि ॥५४॥
तूं बोलीं नातुडसी कांहीं । तुज सर्वथा क्रिया नाहीं
।
तुझी आणभाक मानावी कायी । ऐसें जरी कांहीं कल्पिसी
॥५५॥
पातेजूनि तुझिया बोलासी । थितें सांडावें स्वधर्मासी
।
लटकें जाहलिया आणेसी । कोणें समर्थासीं भांडावें
॥५६॥
उद्धवा ऐसें न म्हण । म्या जे वाहिली तुझी आण ।
तें परमात्म्यावरी प्रमाण । सत्य जाण सर्वथा ॥५७॥
उद्धवा तूं आत्मा परिपूर्ण । मज तुज नाहीं मीतूंपण
।
त्या तुझी म्यां वाहिली आण । परम प्रमाण परमात्मता
॥५८॥
असतां प्रत्यक्ष प्रमाण । कां लागे भाक आण ।
सर्वभावें मज आलिया शरण । आतांचि जाण तरशील ॥५९॥
मज शरण रिघाल्या वाडेंकोडें । कळिकाळ तुझिया पायां
पडे ।
कायसे भवभय बापुडें । कोण तुजकडे पाहेल ॥२६०॥
शरण रिघतांचि तत्काळ । तूं लाहासी माझें बळ ।
तेव्हां भवभय पळे सकळ । तुज कळिकाळ कांपती ॥६१॥
तृणीं पेटलिया अग्निस्फुलिंग । तो जाळी नाना वनांचे
दांग ।
तैसें शरण आलिया अव्यंग । संसारदांग तूं जाळिसी
॥६२॥
शरण यावें हृदयस्थासी । तो हृदयस्थ न कळे आम्हांसी
।
उद्धवा तूं ऐसें म्हणसी । तरी ऐक त्या स्वरूपासी
सांगेन ॥६३॥
सांडूनि रूपनामअभिमान । स्फुरे जें कां उद्धवपण
।
तें मज हृदयस्थाचें रूप जाण । त्यासी तुवां शरण रिघावें
॥६४॥
नाम-रूप-गुणवार्ता । हे माया जाण तत्त्वतां ।
ते सांडूनि जे स्फुरे सत्ता । तें मज हृदयस्थाचें
रूप ॥६५॥
ऐसेनि हृदयस्थ जोडल्या पहा हो । तेव्हां सर्व भूतीं
पाहतां देवो ।
तेथ वेगळा उरावया उद्धवो । रिता ठावो न दिसेचि ॥६६॥
तेव्हां सर्व भूतीं मी एकू । निश्चयें जाण निष्टंकू
।
देखतांही अनेक लोकू । त्यांसी मी एकू एकला ॥६७॥
ऐसा तूं मिळोनि हृदयस्थासी । मी होऊनि मज पावसी
।
माझी प्राप्ती उद्धवा ऐसी । निर्भयेंसी निश्चळ
॥६८॥
ऐशी सांगोनि गुह्य गोष्टी । देवो उद्धवाची पाठी
थापटी ।
येरें चरणीं घातली मिठी । उठवितां नुठी सर्वथा ॥६९॥
तुवां जें सांगितलें निजगुज । तें मज मानलें गा सहज
।
बोला एकाचा संशय मज । तो मी तुज पुसेन ॥२७०॥
श्रीउद्धव उवाच ।
संशयः श्रृण्वतो वाचं तव योगेश्वरेश्वर ।
न निवर्तत आत्मस्थो येन भ्राम्यति मे मनः ॥ १६ ॥
वेदशास्त्राचें मथित सार । योगदुर्गींचे भांडार
।
पिकल्या सुखाचा सुखसागर । मज साचार उपदेशिला ॥७१॥
तूं योगियांचा योगेश्वर । सकळ जगाचा ईश्वर ।
तुझें सत्य गा उत्तर । संशयकर मज वाटे ॥७२॥
तुवांच सांगितलें साक्षेपें जाण । करावें गा स्वधर्माचरण
।
तें सत्य मानूनि वचन । सर्वस्वें जाण विश्वासलों
॥७३॥
करावें जें स्वधर्माचरण । तेंच म्हणशी माझें भजन
।
शेखीं तेंही आतां सांडून । रिघावें शरण म्हणतोसी
॥७४॥
तरी आत्मा कर्ता कीं अकर्ता । हेंचि न कळे तत्त्वतां
।
कर्म करावें कीं सर्वथा । आम्हीं आतां सांडावें
॥७५॥
तुझी विषम उपदेशव्युत्पत्ती । सांगतां आम्हां अबळांप्रती
।
थोर संदेह वाढत चित्तीं । काय श्रीपती करावें ॥७६॥
जरी आत्मा झाला अकर्ता । तरी कर्माचा कोण कर्ता ।
जैं आत्म्यासी आली अकर्तव्यता । तैं त्याग सर्वथा
घडेना ॥७७॥
ऐकोनि उद्धवाचा प्रश्न । सांवळा राजीवलोचन ।
काय बोलिला हांसोन । सावधान परिसावें ॥७८॥
श्रीभगवानुवाच ।
स एष जीवो विवरप्रसूतिः प्राणेन घोषेण गुहां प्रविष्टः
।
मनोमयं सूक्ष्ममुपेत्य रूपं मात्रा स्वरो वर्ण
इति स्थविष्ठः ॥ १७ ॥
ऐक बापा उद्धवा । मी मायेच्या निजस्वभावा ।
अनुसरोनि जीवभावा । कर्तृत्व जीवा जीवत्वें ॥७९॥
जळीं प्रतिबिंबला सविता । तो जळकंपें दिसे कांपता
।
तेवीं अकर्ताचि मी दिसें कर्ता । जीवअहंतास्वभावें
॥२८०॥
राजा झालिया निद्रेआधीन । तो स्वप्नीं रंक होय
आपण ।
तेवीं प्रकृतीस्तव मज जाण । जीवपण आभासे ॥८१॥
स्वयें राजा आहे आपण । तो स्वप्नीं रंकत्वें करी
कोरान्न ।
तेथें जो दे पसाभर कण । त्यासी वानी आपण राजा रे तूं
॥८२॥
आपणचि राजा आहे । हें त्याचें त्यास ठाउकें नव्हे
।
तैसेंच जीवासही होये । पूर्णत्व स्वयें स्मरेना
॥८३॥
जेवीं स्वप्नाचिया अवस्था । राजा रंकक्रिया करी
समस्ता ।
तेवीं अविद्येस्तव तत्त्वतां । कर्मकर्ता मी झालों
॥८४॥
तेथें वेदोक्त विधिविधान । जीवाअंगीं आदळे जाण
।
जंव नव्हे ब्रह्मज्ञान । तंव स्वधर्माचरण करावें
॥८५॥
राजा राजपदीं जागा नव्हे । तंव रंकक्रिया त्यासी
संभवे ।
तेवीं जंव ब्रह्मज्ञान नव्हे । तंव सर्व करावे स्वधर्म
॥८६॥
राजा राजपदीं जागा झाला । तो भीक म्हणतांचि लाजला
।
तेवीं ब्रह्मज्ञान जो पावला । तो ’मी कर्ता’ या बोला
न बोले कदा ॥८७॥
जैसें रायास मिथ्या रंकपण । तेवीं परमात्म्यासी
जीवत्व जाण ।
त्या जीवास शरीरीं संसरण । तें उपलक्षण अवधारीं
॥८८॥
जैसा जीव जडातें जीवविता । यालागीं जीवू ऐशी वार्ता
।
सहजें तरी स्वभावतां । चैतन्यरूपता जीवाची ॥८९॥
घटामाजीं दीपू घातला । तैं घटभरी प्रकाशू झाला ।
तोचि घरामाजीं ठेविला । घरभरी झाला प्रकाश ॥२९०॥
तेवीं शरीरमाजीं तरी जीवू । सहजें तरी हा सदाशिवू
।
येथ बोलणें न लगे बहू । जीवशिवअनुभवू तो ऐसा ॥९१॥
आरिशाचा सूर्य दिसे हातीं । तेवीं शरीरीं जीवाची
प्रसूती ।
प्रकर्षेंसीं राहती स्थिती । यालागीं ’प्रसूती’
बोलिजे ॥९२॥
आरसा अत्यंत लहान । तेथें सूर्य बिंबे संपूर्ण ।
तेवीं विदेहा देहधारण । ’विवरप्रवेशन’ त्या नांव
॥९३॥
थिल्लरीं चंद्रासी अभिव्यक्ती । तो गगनींचा दिसे
अधोगती ।
तेवीं शरीरीं जीवाची प्रसूती । अव्यक्त व्यक्तीं
प्रवेशे ॥९४॥
जळीं सविता प्रतिबिंबला । परी तो जळें नाहीं ओला
झाला ।
तेवीं कर्में करोनि संचला । अलिप्त ठेला निजआत्मा
॥९५॥
जळीं प्रतिबिंब आंदोलायमान । तेवीं जीवासी जन्ममरण
।
थिल्लरीं चंद्र अडकला संपूर्ण । तेवीं कर्मबंधन
जीवासी ॥९६॥
थिल्लरजळ आटलें । तेथें काय चंद्रबिंब निमालें
।
तें चंद्रबिंब होवोनि ठेलें । जाहलें निमालें दोनी
मिथ्या ॥९७॥
थिल्लरींचा चंद्र काढूं जातां । तो मिथ्यात्वें
न ये हाता ।
तेवीं देहीं मिथ्या जीवता । ते सत्य मानितां अतिदुःखी
॥९८॥
आरसा थोर अथवा लहान । तेथें सूर्य बिंबे संपूर्ण
।
तेवीं मी अंतर्यामी जाण । सर्वांभूतीं समान समग्र
असें ॥९९॥
सूर्य थिल्लराआंतौता । अडकला दिसे समस्तां ।
तेवीं जीवासी कर्मबद्धता । मूर्ख तत्त्वतां मानिती
॥३००॥
गगनींचा सूर्यो न देखती । थिल्लरीं अडकला मानिती
।
तेवीं निर्गुणीं जया नाहीं प्रतीती । ते बद्ध म्हणती
जीवातें ॥१॥
अग्निज्वाळा जाळीं आकळितां । जाळें जळे आकळूं जातां
।
तेवीं आत्मया कर्मीं बांधतां । कर्मीं कर्मता निष्कर्म
॥२॥
नादउत्पत्तीसी ठावो । मुख्य वावो कां दुसरा घावो
।
या दोहींवेगळा नित्य निर्वाहो । तो नादू पहा हो अनुहत
॥३॥
अनुहताचा सोलींव शब्दू । परापरतीरीं पराख्य नादू
।
ज्याचा योगियां सदा छंदू- । बोलिला अनुवादू नव्हे
त्याचा ॥४॥
ज्या नादाची सुखगोडी । सदाशिवूच जाणे फुडी ।
कां सनकादिकीं चोखडी । चाखिली गाढी ते चवी ॥५॥
वायूचें शोधितां सत्त्व । त्यासी एकवटलें तें शब्दतत्त्व
।
उभयचेतनें जीवित्व । मनोमयत्व धरूं पाहे ॥६॥
चेतनेचें चेतनत्व । तें वायूचें शोधित सत्त्व ।
तेंचि शब्दाचें निजतत्त्व । तेणे जीवित्व मनोरूप
होय ॥७॥
जीवाचा शरीरसंयोग । स्वयें सांगे तो श्रीरंग ।
आधारादिचक्रप्रयोग । क्रमेंचि साङ्ग सांगत ॥८॥
अहमिति प्रथमाध्यासें । जीवासी जीवत्व आभासे ।
तो जे जे तत्वीं प्रवेशे । तें मी ऐसें म्हणतचि ॥९॥
तेथ मी देहो म्हणतां । तत्काळ जाय पूर्णता ।
तेव्हां एकदेशी परिच्छिन्नता । देहात्मता लागली
॥३१०॥
निर्विशेष नाद अतिसूक्ष्म प्राण । त्यासहित आधारीं
प्रवेशोन ।
अतिसूक्ष्म प्रथम स्फुरण । पावोनि जाण परा झाली
॥११॥
आधारचक्रीं सूक्ष्म प्राण । परा वाचा तेथींची जाण
।
मनाचें कोंवळें स्फुरण । अतिसपूरपण सूक्ष्मत्वें
॥१२॥
स्वाधिष्ठानचक्राच्या ठायीं । मनाचें वाढतें बाळसें
पाहीं ।
पश्यंती वाचा तये ठायीं । बोलूं देखे परी कांहीं
बोलेना ॥१३॥
तिये चक्रीं एकवटला प्राण । पुढारां न चलेचि गा जाण
।
प्राणापानां झालें भांडण । दोघेजण रूसले ॥१४॥
घरकलहो लागला भारी । मग निघाले वेगळेचारी ।
पांचही राहिले पांचापरी । ऐक निर्धारीं विचारू
॥१५॥
मागें रुसोनि गेला जाण । त्या नांव म्हणती अपान ।
रागें पुढारां आला जाण । त्या नांव प्राण म्हणताती
॥१६॥
दोहींमाजीं समत्वें जाण । नाभीं राहिला तो समान
।
कंठीं राहिला तो उदान । व्यानासी रहावया स्थान असेना
॥१७॥
अद्यापि शरीरीं जाण । व्यानासी नाहीं एक स्थान ।
तो सर्वांगीं सर्वदा जाण । परिभ्रमण करीतसे ॥१८॥
याहून धाकटे पांच प्राण । तेही वेगळे राहिले जाण
।
तिंहीं वेगळालें आपण । वस्तीसी स्थान योजिलें ॥१९॥
नाग कूर्म कृकल देवदत्तू । पांचवां धनंजय जाण तेथू
।
यांची वस्ती जे शरीरांतू । ऐक निश्चितू सांगेन ॥३२०॥
शिंक जांभई आणि ढेंकर । नाग कूर्म कृकलांचें घर
।
उचकी देवदत्ताचें बिढार । धनंजयासी थार मिळेचिना
॥२१॥
जीवदेहांचे आप्तवादापासीं । धनंजयो राहिला वस्तीसी
।
जीवें सांडिल्या शरीरासी । मुहूर्तार्ध देहासी
तो वांचवी ॥२२॥
स्वाधिष्ठानाहोनि जाण । अनुक्रमें दशधा होती प्राण
।
त्यांचें स्थान मान उपलक्षण । तुज म्यां जाण सांगीतलें
॥२३॥
मागें म्यां सांगितली गोष्टी । प्राणापान रुसल्यापाठीं
।
दोघां अद्यापि नाहीं भेटी । महाहटी छांदस ॥२४॥
त्या दोघांसी करी बुझावण । तो माझा पढियंता तूं जाण
।
त्या सर्वस्व दें मी आपण । योगसाधन या नांव ॥२५॥
उद्धवा प्राणलक्षणें सांगतां । अवचटें प्राणापानसमता
।
प्रसंगीं आली कथा । त्वांही स्वभावातां ऐकावी ॥२६॥
स्वाधिष्ठानाहूनि मणिपुरा येता । जीवामनांसी एकात्मता
।
सूक्ष्मप्राण तेथ वसतां । परेच्या ऐक्यता पश्यंती
॥२७॥
तेथ मनाचें खेळुगेपण । कुमार अवस्था बाणली जाण ।
तंव डोलत पुढें चाले प्राण । अनाहतस्थान ठाकिलें
॥२८॥
धरोनि पश्यंतीचें अनुसंधान । मध्यमा वाचा उपजे
जाण ।
मौनाची मिठी न सोडून । करी गुणगुण आपणांत ॥२९॥
तेथ मनाची पौगंड अवस्था । मागें पुढें सांभाळितां
।
वांछी नाना भोग अवस्था । लाजा सर्वथा बोलेना ॥३३०॥
मग वेगें ठाकिलें विशुद्धिस्थान । तेथ उसळत उदान
झाला प्राण ।
तंव मनासी तारुण्यपण । पुरतें जाण बाणलें ॥३१॥
त्या विशुद्धचक्राप्रती । परा मिळोनि आंतौती ।
पश्यंती मध्यमा एक होती । वाचा घुमघुमती झणत्कारें
॥३२॥
त्या झणत्कारापरिपाठीं । वक्त्रीं वाचा तत्काळ
उठी ।
तारुण्यें उन्मत्त झाली मोठी । त्या स्वरवर्ण चावटी
मांडिली ॥३३॥
आज्ञाचक्र भूस्थान । तें याहूनि वेगळें जाण ।
तेथें वाचेसी नाहीं गमन । हंसलक्षण योग्यांचें
॥३४॥
हीं साही चक्रें अनुक्रमें जाण । चार मातृका अठ्ठावीस
वर्ण ।
सोळाही स्वर संपूर्ण । हंसलक्षण योगियांचें ॥३५॥
कोण चक्रीं कोण वर्ण । मातृकांचें कोणतें स्थान
।
कोठें उठती स्वर संपूर्ण । तेंही लक्षण अवधारीं
॥३६॥
आधारचक्रीं चतुर्दळ उभारा । तेथ न्यसिल्या चारी
मात्रा ।
व श ष स या अक्षरां । बोलिजे मात्रा शास्त्राज्ञीं
॥३७॥
स्वाधिष्ठान षड्दळ जेथ । साही वर्ण स्थापिले तेथ
।
बकरादि लकारान्त । जाण निश्चित ते स्थानीं ॥३८॥
मणिपूर दशदळ निश्चित । दहा वर्ण स्थापिले तेथ ।
डकारादि फकारान्त । वर्ण नांदत ते चक्रीं ॥३९॥
अनाहतचक्र द्वादशदळयुक्त । बारा वर्ण न्यसिले तेथ
।
ककारादि ठकारान्त । वर्ण विराजत ते चक्रीं ॥३४०॥
विशुद्धिचक्रींच्या सोळा दळां । अ इ उ ऋ लृ हे वर्ण
सोळा ।
कंठस्थानीं मीनला मेळा । यांचा वेदीं आगळा प्रताप
॥४१॥
आज्ञाचक्र अति अवघड । नुघडे काकीमुखाचें कवाड ।
न चले प्राणांची चडफड । मार्ग अतिगूढ लक्षेना ॥४२॥
तें आज्ञाचक्र गा द्विदळ । केवळ हंसाचें राउळ ।
तेथ पावावया योगबळ । अतिप्रबळ पाहिजे ॥४३॥
हें स्थान पावावयासाठीं । योगी झाले महाहटी ।
अभ्यास करितां अतिसंकटीं । तेही शेवटीं न पावती
॥४४॥
हें पावावया माझें स्थान । अतिगुह्य आहे अनुष्ठान
।
सोहंहंसाचें साधन । सावधान जो साधी ॥४५॥
प्राणाचेनि गमनागमनें । सोहंहंसाचेनि स्मरणें
।
सावधानें जो साधूं जाणे । तेणें पावणें हें स्थान
॥४६॥
त्यासीचि पवनजयो घडे । तोचि आज्ञाचक्रामाजीं चढे
।
तेथूनिही मार्ग काढी पुढें । अतिनिवाडें अचूक ॥४७॥
तेथ नानाभोगसमृद्धिफळें । आणिती ऋद्धिसिद्धींचें
पाळें ।
तें डावलूनियां सकळें । निघे निर्मळें निजपंथें
॥४८॥
जो कां ऋद्धिसिद्धींसी भुलला । मी सिद्ध ये श्लाघे
आला ।
तो आज्ञाचक्रावरोनि चेवला । केल्या मुकला कष्टासी
॥४९॥
ज्यासी वैराग्य असे सपुरतें । तो कदा भुलेना सिद्धीतें
।
लाता हाणोनि भोगमान्यतेतें । निघे निजपंथें मजलागीं
॥३५०॥
तैं औटपीठ गोल्हाट । सांडूनि भ्रमरगुंफा कचाट ।
शोखूनि सहस्त्रदळाचे पाट । मजमाजीं सुभट मिसळले
॥५१॥
सांगतां आज्ञाचक्राची संस्था । पुढें गोडी लागली
योगपंथा ।
मागील विसरलों जी कथा । क्षमा श्रोतां करावी ॥५२॥
म्हणाल वाहवटीं पडला मासा । तो परतेना जेवीं सहसा
।
ग्रंथनिरूपणीं तूं तैसा । जल्पू वायसा कां करिसी
॥५३॥
जेवीं चुकलिया बाळकातें । माता शिकवण दे त्यातें
।
तेवीं तुमचें वचन मातें । निजहितातें द्योतक ॥५४॥
करितां चक्रांचें निरूपण । योगारूढ झालें मन ।
विसरोनि मागील निरूपण । गेलें निघून शेवटां ॥५५॥
हें ऐकोनि हांसिले श्रोते । तूं कर्ता नव्हसी येथें
।
हें कळोनि गेले आमुतें । नको परिहारातें उपपादूं
॥५६॥
अलोडितां ग्रंथकोडी । न कळे योगज्ञानाची गोडी ।
ते तुवां विशद केली फुडी । निजपरवडीविभागें ॥५७॥
तुझेनि मुखें कृष्णनाथें । श्रीभागवत जें कठिण
होतें ।
तें अर्थविले यथार्थें । सत्य आमुतें मानलें ॥५८॥
हा बारावा अध्यावो । अतिगूढ बोलिला देवाधिदेवो
।
तेथींचाही त्वां अभिप्रावो । विशद पहा हो विवरिला
॥५९॥
ऐसा संतीं करोनि आदरू । निर्भय दिधला नाभिकारू ।
एका जनार्दनीं हर्षनिर्भरू । केला नमस्कारू संतांसी
॥३६०॥
’वैखरी मात्रा स्वर वर्ण’ । या पदांचें झालें व्याख्यान
।
तेंचि दृष्टांतें श्रीकृष्ण । उद्धवासी जाण सांगतू
॥६१॥
सूक्ष्म जीवशिवांचे मूळ । तोचि वाग्द्वारा झाला
स्थूल ।
येचि अर्थीं अतिविवळ । करूनि प्रांजळ सांगत ॥६२॥
यथानलः खेऽनिलबन्धुरुष्मा बलेन दारुण्यधिमथ्यमानः
।
अणुः प्रजातो हविषा समेधते तथैव मे व्यक्तिरियं
हि वाणी ॥ १८ ॥
अव्यक्तरूपें ऊष्मा गगनीं । व्यापकपणें असे वन्ही
।
तो अरणीमाजीं मथितां मंथनीं । अतिसूक्ष्मपणीं प्रकटला
॥६३॥
अनळा अनिळ निजसखा । कोमळ तूळें फुंकितां देखा ।
दिसे लखलखीत नेटका । ज्वाळा साजुका कोंवळिया ॥६४॥
तेथ पावला दशा मध्यम । मग हवनद्रव्यें करितां होम
।
तेणें थोरावला निरुपम । वाढला व्योमचुंबित ॥६५॥
तैसा सूक्ष्म नाद शिवसंयोगें । प्राणसंगमें लगवेगें
।
षटचक्रादिप्रयोगें । वैखरीयोगें अभिव्यक्त ॥६६॥
मरा हे ऐकतां गोठी । ते वाचा सर्वांशें वाटे खोटी
।
तेंचि अक्षरें केल्या उफराटीं । रामनामें गोमटी
निववी वाचा ॥६७॥
करितां सुष्ठु दुष्टु उच्चार । वर्ण नव्हती क्षर
अक्षर ।
यालागीं नांव तें अक्षर । यापरी पवित्र ते वाणी ॥६८॥
जैशी वाचेची अभिव्यक्ती । तैशीच इतर इंद्रियप्रवृत्ती
।
संक्षेपें तेही स्थिती । उद्धवाप्रती सांगतू ॥६९॥
एवं गदिः कर्म गतिर्विसर्गो घ्राणो रसो दृक् स्पर्शः
श्रुतिश्च ।
सङ्कल्पविज्ञानमथाभिमानः सूत्रं रजःसत्त्वतमोविकारः
॥ १९ ॥
जैशी वाचेची व्युत्पत्ती । तैशीच कर्मेंद्रियांची
प्रवृत्ती ।
चरणांच्या ठायीं गती । ग्रहणशक्ती हस्तांची ॥३७०॥
विसर्ग जाण पायूचा । सुखोद्रेक तो लिंगाचा ।
कर्मेंद्रियीं पांचवी वाचा । विस्तारू तिचा सांगीतला
॥७१॥
तैशींच जाण ज्ञानकरणें । दृष्टी उठी देखणेपणें
।
रसना रसातें चाखों जाणे । श्रवणा श्रवणें अधिकारू
॥७२॥
शीत उष्ण मृदु कठिण । हें त्वगिंद्रियाचें लक्षण
।
सुगंध दुर्गंध जाणतेपण । घ्राण विचक्षण ते कर्मीं
॥७३॥
संकल्प विकल्प मनाचे । निश्चयो कर्म बुद्धीचें
।
चिंतन जाण चित्ताचें । अहंकाराचें मीपण ॥७४॥
सूत्र तंव प्रधानाचें । विकार रजतमसत्त्वांचे ।
संक्षेपें विवरण तिहींचे । ऐक साचें सांगेन ॥७५॥
आधिदैव आधिभौत । ज्यासी अध्यात्म म्हणत ।
वाढला जो प्रपंचू येथ । ईश्वराचें अभिव्यक्त स्वरूप
जाण ॥७६॥
जगाचें मूळकारण । अंगें ईश्वरचि आपण ।
त्या कारणाहूनि कार्य भिन्न । नव्हे जाण सर्वथा
॥७७॥
हो कां घृताची एके काळीं । थिजोनि झालिया पुतळी ।
ते घृताहोनि वेगळी । नाहीं देखिली प्रत्यक्ष ॥७८॥
काष्ठाचा घोडा केला । अंगें ठाणें अति मिरविला ।
तो काष्ठपणा नाहीं मुकला । सर्वांगें शोभला काष्ठत्वें
॥७९॥
त्याचे पाहतां वेगळाले अवयव । खूर खांद काष्ठचि
सर्व ।
तेवीं महाभूतें गुणप्रभव । स्वरूप सावेव शिवाचें
॥३८०॥
सुवर्णाचें झालें लेणें । तें जेवीं मिरवे सोनेपणें
।
तेवीं महाभूतें विषयकरणें । अभिन्नपणें शिवरूप
॥८१॥
फडा पुच्छ वांकुडा बाग । येणें आकारें म्हणती नाग
।
तो नाग नव्हे सोनेंचि चांग । तेवीं हें जग मद्रूप
॥८२॥
प्रपंच ईश्वरासी अभिन्न । येचि अर्थीं नारायण ।
उद्धवासी सांगें आपण । अभिन्नपण जीवशिवां ॥८३॥
अयं हि जीवस्त्रिवृदब्जयोनिः अव्यक्त एको वयसा
स आद्यः ।
विश्लिष्टशक्तिर्बहुधेव भाति बीजानि योनिं प्रतिपद्य
यद्वत् ॥ २० ॥
जीवाचा जीवू आपण । यालागीं बोलिजे शिवपण ।
जीवशिवरूपें हा भिन्न । जीवत्व जाण या हेतू ॥८४॥
सागरु आपुल्या अंगावरी । वर्तुळ आवर्त करी धरी ।
तेवीं लोकपद्मातें श्रीहरी । करी धरी निजनाभीं
॥८५॥
’त्रिवृदब्ज’ म्हणिजे यापरी । त्या नाभिकमळामाझारीं
।
स्वलीला त्रैलोक्यातें धरी । पद्मनाभ श्रीहरी या
हेतू ॥८६॥
सुवर्णाच्या सिंहासनीं । सुवर्णमूर्ती बैसवूनी
।
पूजिजे सुवर्णसुमनीं । एकपणें तीन्ही भासती ॥८७॥
तेवीं नाभिपद्मीं त्रैलोक्य धरितां । तिहींतें
भासवी अभिन्नता ।
यालागीं पद्मनाभ तत्त्वतां । आलें वाक्पथा श्रुतीचिया
॥८८॥
दृति मार्दवें पिंवळी । एकली भासे चांपेकळी ।
तेचि विकासे जेवीं नाना दळीं । तेवीं मी वनमाळी लोकत्वें
॥८९॥
हें नसतां कार्यकारण । यापूर्वी मी अव्यक्त जाण
।
जो मी प्रमाणांचाही प्रमाण । भेदें जेथ आण वाहिली
॥३९०॥
हेतु मातु दृष्टांत । रिघों न शके ज्याच्या गांवांत
।
अपार अनादि अनंत । आद्य अव्यक्त मी ऐसा ॥९१॥
एवं केवळ जें अभेद । तेथें कैंचे त्रिविध भेद ।
जेथ लाजोनि परतले वेद । स्वरूप शुद्ध तें माझें ॥९२॥
तो न मेळवितां साह्यमेळू । स्वलीलाक्षोभें क्षोभक
काळू ।
स्वशक्तीनें झालों सबळू । शक्तिबंबाळू चेतविला
॥९३॥
ते निजशक्तीचे विभाग । म्यांचि विभागिले चांग ।
त्या विभागांचे भाग । ऐक साङ्ग सांगेन ॥९४॥
गुणशक्ति देवताशक्ती । मनःशक्ती इंद्रियशक्ती
।
महाभूतांची भूतशक्ती । एथ क्रियाशक्ती मुख्यत्वें
॥९५॥
जीवापासाव अदृष्टशक्ती । झाली अनिवार त्रिजगतीं
।
हरिहरां नावरे निश्चितीं । अदृष्टशक्ती अनिवार
॥९६॥
जें अदृष्टशक्तीनें जिवातें । बांधोनि केलें आपैतें
।
तिसी आवरावया मातें । सामर्थ्य येथें आथीना ॥९७॥
जेवीं कां राजाज्ञा जाण । राजा प्रतिपाळी आपण ।
तेवीं अदृष्टशक्तिउल्लंघन । मी सर्वथा जाण करींना
॥९८॥
जीभ कापूनि देवासी वाहती । तैसें नासिक न छेदिती
।
तेवीं मी छेदी कर्मस्थिती । परी अदृष्टगती छेदींना
॥९९॥
अथवा विशेषेंसीं निश्चितीं । मीं माया आलिंगिली
निजशक्ती ।
तो मी एकूचि त्रिजगतीं । बहुधाव्यक्तीं आभासे ॥४००॥
माझिया साक्षात्कारा आला । जो जीवन्मुक्तत्व पावला
।
तोही अदृष्टें बांधिला । वर्ते उगला देहगेहीं ॥१॥
जनकू राजपदीं नांदे । शुक नागवा प्रारब्धें ।
कळी लाविजे नारदें । अदृष्ट छंदें विनोदी ॥२॥
वसिष्ठ पुरोहितत्व करी । भीष्म पहुडे शरपंजरीं
।
याज्ञवल्क्या दोनी नारी । अदृष्टाकारीं वर्तत ॥३॥
यापरी गा अदृष्टशक्ती । अनिवार वाढली त्रिजगतीं
।
त्या जीव बांधले अदृष्टगतीं । जेवीं गारोडियाहातीं
वानर ॥४॥
त्या जीवादृष्टें बहुधा व्यक्ती । मी एक भासें त्रिजगतीं
।
’विष्वतश्चक्षु’ या श्रुतीं । बहुधामूर्तीं मी
एक ॥५॥
मृत्तिकेचीं गोकुळें केलीं । नाना नामाकारें पूजिलीं
।
परी ते मृत्तिकाचि संचली । तेवीं सृष्टि झाली मद्रूपें
॥६॥
जेवीं एकला एकु आपण । निद्रेसी देतां आलिंगन ।
स्वप्नीं देखे बहुविध आपण । तेवीं मी जाण विश्वात्मा
॥७॥
जेवीं सूक्ष्म वटबीज केवळ । त्यासी मीनल्या भूमिजळ
।
वाढोनियां अतिप्रबळ । वृक्ष विशाळ आभासे ॥८॥
तेथ नाम रूप पुष्प फळ । तें बीजचि आभासे समूळ ।
तेवीं जगदाकारें सकळ । भासे केवळ चिदात्मा ॥९॥
जे कां मूळ बीजाची गोडी । तोचि स्वाद वाढला वाढी
।
कांडोकांडीं स्वादुपरवडी । अविकार गोडी उंसाची
॥४१०॥
तेवीं मूळीं चिदात्माचि कारण । तेथूनि जें जें तत्त्व
झालें जाण ।
तें तें निखळ चैतन्यघन । जग संपूर्ण चिद्रूप ॥११॥
ऊंस सर्वांगें बीज सकळ । बीजरूपें ऊंस सफळ ।
तेवीं जगाचें चिन्मात्र मूळ । जाण सकळ तें चिद्रूप
॥१२॥
बीज ऊंस दोनी एकरूप । तैसा प्रपंच जाण चित्स्वरूप
।
येचि अर्थीं अतिसाक्षेप । कृपापूर्वक सांगत ॥१३॥
यस्मिन्निदं प्रोतमशेषमोतं पटो यथा तन्तुवितानसंस्थः
।
यालागीं संसार जो समस्त । माझ्या ठायीं असे ओतप्रोत
।
मजवेगळें कांहीं येथ । नाहीं निश्चित अणुमात्र
॥१४॥
येचि अर्थींचा दृष्टांतू । देवो उद्धवासी सांगतू
।
जेवीं कापुसाचे सूक्ष्मतंतू । कांतोनि निश्चितू
पटु केला ॥१५॥
आडवेतिडवे विणले तंतू । त्यांसी वस्त्र नाम हे मृषा
मातू ।
तेवीं संसारशब्द हा व्यर्थू । स्फुरें भगवंतू मी
तद्रूप ॥१६॥
पाहतां सूतचि दिसे उघडें । त्यांचें नाम म्हणती
लुगडें ।
प्रत्यक्ष चैतन्य स्फुरतां पुढें । त्यासी संसारु
वेडे म्हणताती ॥१७॥
सुतावेगळें वस्त्र न दिसे । मजवेगळा प्रपंचु नसे
।
उद्धवा अप्राप्ताचें भाग्य कैसें । मीचि नसें म्हणताती
॥१८॥
यापरी मी सर्वगत । विश्वात्मा विश्वभरित ।
वृक्षदृष्टांतें प्रस्तुत । तुज म्यां येथ सांगीतलें
॥१९॥
मज देखणा ज्याचा निर्धारू । त्यासी मी केवळ सर्वेश्वरू
।
मज अप्राप्त जो नरू । त्यासी संसारू आभासे ॥४२०॥
जो सर्वात्मा सर्वेश्वरू । भ्रांतासी भासे भवतरुवरू
।
त्या भवतरूचा विस्तारू । स्वयें श्रीधरू सांगत
॥२१॥
य एष संसारतरुः पुराणः कर्मात्मकः पुष्पफले प्रसूते
॥ २१ ॥
भ्रांतीस्तव भवतरुवरू । कर्माकर्मजळें वाढला थोरू
।
जीर्ण जुनाट अपरंपारू । ओतंबरू फळपुष्पीं ॥२२॥
त्याचें कोण बीज कोण मूळ । कोण रसू कोण फळ ।
जेणें भ्रमले जीव सकळ । तें मी समूळ सांगेन ॥२३॥
द्वे अस्य बीजे शतमूलस्त्रिनालः पञ्चस्कन्धः पञ्चरसप्रसूतिः
।
दशैकशाखो द्विसुपर्णनीडः त्रिवल्कलो द्विफलोऽर्कं
प्रविष्टः ॥ २२ ॥
भ्रमभूमीमाजिवडें । पापपुण्यजोडपाडें ।
बीज पडतांचि वृक्ष विरूढे । अग्नीं वाढे कल्पना
॥२४॥
पान फूल न दिसे फळ । वेलाअंगीं दोरवा सकळ ।
तेणेंचि वेला वाढ प्रबळ । तेवीं संसार सबळ कल्पनाग्रें
॥२५॥
कर्माकर्मप्रवाहजळें । भरिलें अविद्येचें आळें
।
अनंत वासना तेचि मूळें । वृक्ष तेणें बळें ढळेना
॥२६॥
सूक्ष्म वासना कल्पकोडी । अधोगती रुतल्या बुडी
।
संकल्पविकल्पें चहूंकडीं । पसरल्या बुडीं बुचबुचित
॥२७॥
संचितक्रियमाण वाफे भारी । सुबद्ध भरले जळेंकरीं
।
भरिलेच मागुते भरी । प्रवाहो त्यावरी पडालासे ॥२८॥
तेणें वृक्ष सबळ भारी । नित्य नूतन वाढी धरी ।
सगुण गुणाचे वाढीवरी । त्रिगुण अहंकारीं त्रिनाळ
॥२९॥
त्रिगुणगुणांची परवडी । येरांची येरांमाजीं मुरडी
।
येरायेरांवरी बुडी । मिसळे वाढीं वाढती ॥४३०॥
पंचभूतांच्या खांद्या थोरी । प्रपंच वाढल्या बाहेरी
।
पसरल्या येरयेरांवरी । मीनल्या परस्परीं वाढती
॥३१॥
समूळ गर्भ साधूनि रुखा । मनोमय वाढलिया शाखा ।
अग्नीं दशेंद्रियफांटे देखा । तिच्या झुळका डोलती
॥३२॥
त्या त्या शाखांमाजीं देखा । दैवतें आलीं वस्तीसुखा
।
करूनि कर्माचा आवांका । आपुलाली शाखा ते धरिती ॥३३॥
दशधा वायूची झडाड । तेणें तें डोलत दिसे झाड ।
त्यामाजीं दों पक्ष्यांचें नीड । अतिगूढ अतर्क्य
॥३४॥
जेथूनि उपजे निजज्ञान । तेंचि नीड हृदयभुवन ।
जीवू परमात्मा दोघेजण । अतर्क्य पूर्ण वसताती ॥३५॥
जीवू जो देहाभिमानी । परमात्मा जो निरभिमानी ।
इंहीं दोघींजणीं मिळोनी । हृदयभुवनीं नीड केलें
॥३६॥
जीव संकल्पविकल्पप्राप्ती । परमात्मा निर्विकल्पस्थिती
।
दोहींची हृदयामाजीं वस्ती । नीड निश्चितीं या हेतू
॥३७॥
पाहें पां वात पित्त श्लेष्मा । या आंतरत्वचा भवद्रुमा
।
वल्कलें म्हणावयाचा महिमा । भक्तोत्तमा या हेतू
॥३८॥
गगनाहूनि वाढला वरुता । शून्यासहित लांबला आरुता
।
सैंघ पसरला सभोंवता । दिशांच्या प्रांता सांडूनी
॥३९॥
एवं विस्तारलेनि विस्तारा । वृक्ष उन्मळोनि मदभरा
।
पंचरसांच्या विषयधारा । अतिमधुरा वर्षतू ॥४४०॥
श्रुति-स्मृति हींच पानें । त्यामाजीं उगवलीं स्वर्गसुमनें
।
दीक्षितभ्रमर ज्यांकारणें । अतिसत्राणें उडताती
॥४१॥
त्या वृक्षाचीं जावळीं फळें । सुखदुःख दोनी एके
मेळें ।
शेंडा धरोनि समूळें । दोनीचि फळें पैं त्यासी ॥४२॥
जितुकीं सूर्यमंडळें भासती । तितुकी जाण याची स्थिती
।
सुखदुःखफळें तितुक्यांप्रती । कर्मप्राप्ती देतुसे
॥४३॥
सूर्यमंडळाआरुतें । सांगीतलें भववृक्षातें ।
चंद्रमंडळादि समस्तें । भवभय तेथें नाहीं न म्हण
॥४४॥
मी सूर्यमंडळमध्यवर्ती । त्या मजवेगळी जे स्फुरे
स्फूर्ती ।
तेथवरी भवभयाची प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥४५॥
सूर्याचें जें सूर्यमंडळ । तेंही संसारामाजीं केवळ
।
जो न खाय या वृक्षाचें फळ । तोचि रविमंडळभेदक ॥४६॥
वृक्षाचीं दोनी फळें येथें । दोहों फळांचे दोघे
भोक्ते ।
दोघे संसाराआंतौते । ऐक तूतें सांगेन ॥४७॥
अदंति चैकं फलमस्य गृध्रा ग्रामेचरा एकमरण्यवासाः
।
हंसा य एकं बहुरूपमिज्यैः मायामयं वेद स वेद वेदम्
॥ २३ ॥
दुःखफळाचे भोक्ते । अत्यंत विषयासक्त चित्तें ।
गीध गृहस्थ कां जे येथें । अविधीं विषयांतें सेविती
॥४८॥
ग्राम्य विषयीं अतितत्पर । यालागीं बोलिजे ग्रामचर
।
ग्रामगीध जैसे घार । तैसे सादर विषयांसी ॥४९॥
जेवीं कां घार गगना चढे । तेथूनि आविसा उडी पडे ।
तेवीं नरदेह पावोनि चोखडे । विषयीं झडपडे झोंबती
॥४५०॥
एवं विषयासक्त जे चित्तें । जे अधोगतीतें पावते
।
ते दुःखफळाचे भोक्ते । जाण येथें निश्चित ॥५१॥
सांडोनियां गार्हस्थ्य । वनवासी वानप्रस्थ ।
त्यांसचि सुखफल प्राप्त । जाण निश्चित उद्धवा ॥५२॥
त्या सुखफळाचे विभाग । ब्रह्मसदनान्त इतर स्वर्ग
।
कर्में करूनियां साङ्ग । जेथींचा मार्ग चालिजे
॥५३॥
ब्रह्मचर्यें वेदाध्ययन । गार्हस्थ्यें पूजिते
अग्निब्राह्मण ।
वानप्रस्थाश्रमीं जाण । वन्यफळभोजन वनवासी ॥५४॥
येणें क्रमेंचि क्रममुक्तिस्थान । जिंहीं ठाकिलें
ब्रह्मसदन ।
सुखफळाचे भोक्ते ते जाण । ब्रह्मभुवननिवासी ॥५५॥
इतर स्वर्गीं सुखप्राप्ती । जेथें आहे पुनरावृत्ती
।
ब्रह्मसदनीं पावल्या वस्ती । त्यांसी क्रमें मुक्ती
होईल ॥५६॥
मूळींचें पद ’अरण्यवासी’ । तेणें द्योतिलें वानप्रस्थासी
।
तेथ नाहीं घेतला संन्यासी । त्यासी वनवासी म्हणों
न ये ॥५७॥
संन्याशांसी निवासस्थान । वेदीं बोलिलें नाहीं
जाण ।
तिंहीं स्वदेहाचें केलें दहन । नेमिलें स्थान त्यां
नाहीं ॥५८॥
जे अविद्यादिकर्मप्रवृत्ती । विरजाहोमीं स्वयें
जाळिती ।
ते भववृक्षाचीं फळें खाती । हेही युक्ती घडेना ॥५९॥
जागृतीच्या पाहुण्यासी । जेवूं धाडावें स्वप्नगृहासी
।
तेवीं न्यस्तसंकल्प संन्यासी । संसारसुखासी केवीं
भोक्ते ॥४६०॥
स्वकर्म जाळोनि विरजाहोमीं । जिंहीं साध्य केलें
ब्रह्माहमस्मि ।
त्यांसी निवासस्थान कोण नेमी । वनीं ग्रामीं नेमस्त
॥६१॥
बिढार द्यावया आकाशासी । कोण घर नेमावें त्यासी
।
तेवीं न्यस्तसंकल्प संन्यासी । त्यांच्या निवासासी
कोण नेमी ॥६२॥
जे न्यस्तसंकल्प संन्यासी । त्यांसी कोण म्हणे
अरण्यवासी ।
मायिक भववृक्षींच्या फळासी । भोक्ते त्यांसी म्हणों
नये ॥६३॥
मूळींचें पद ’अरण्यवासी’ । तें भागा आलें वानप्रस्थासी
।
वानप्रस्थ सदा वनवासी । दुसर्या फळासी तो भोक्ता
॥६४॥
ऐक संन्याशांची सुखप्राप्ती । दोनी फळें मिथ्या
जाणती ।
मीचि एक त्रिजगतीं । हे प्रतीति निश्चितीं त्यां
झाली ॥६५॥
जो हा बहुरूपें विस्तारू । तो मी चिदात्मा साचारू
।
जाणोनि गुरुमुखें निर्धारू । माझें सुख साचारू
पावले ॥६६॥
ते मद्रूपें मज पावले । माझेनि सुखें सुखरूप झाले
।
सुखदुःखफळांतें मुकले । येवों चुकले संसारा ॥६७॥
संसार मायामय मिथ्याभास । जाणे तोचि वेदज्ञ विद्वांस
।
त्यासीच बोलिजे परमहंस । विश्वनिवासनिवासी ॥६८॥
ऐशी होआवया पदप्राप्ती । सुदृढ करावी गुरुभक्ती
।
तेणें होय संसारनिवृत्ती । तेंचि श्रीपती सांगत
॥६९॥
पहिली सांगितली संतसंगती । तेणें जाहली मत्पदप्राप्ती
।
तेचि अध्यायाच्या अंतीं । करावी गुरुभक्ती सांगतू
॥४७०॥
एवं गुरूपासनयैकभक्त्या विद्याकुठारेण शितेन
धीरः ।
विवृश्च्य जीवाशयमप्रमत्तः संपद्य चात्मानमथ
त्यजास्त्रम् ॥ २४ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे
द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥
न करितां सद्गुरुभजन । नव्हे भववृक्षाचें छेदन
।
जरी कोटिकोटी साधन । आनेआन केलिया ॥७१॥
भववृक्षातें छेदिती । केवळ जाण गुरुभक्ती ।
अरिनिर्दळणी निश्चितीं । जेवीं निजशक्ति शूरांची
॥७२॥
दूरी करावया दुरित । जेवीं गंगाजळ समर्थ ।
तेवीं भवभया भस्म करीत । जाण निश्चित गुरुभक्ति
॥७३॥
करितां सत्यव्रतग्रहण । पाप स्वयें जाय पळोन ।
तेवीं करितां गुरुभजन । भवनिर्दळण स्वयें होय ॥७४॥
हनुमंत देखतां दिठीं । भूतें पळती बारा वाटीं ।
तेवीं गुरुभजनपरिपाटीं । पळे उठाउठी भवभय ॥७५॥
मरतां घडे अमृतपान । तैं मरणासचि आलें मरण ।
तेवीं करितां गुरुभजन । जन्ममरण निमालें ॥७६॥
अंतीं अवचटें हरि म्हणतां । पांपरा हाणे यमदूतां
।
तेवीं सद्गुरूतें भजतां । हाणे लाता भवभया ॥७७॥
करावया भवनिर्दळण । मुख्य करावें गुरुभजन ।
हेंचि श्रेष्ठ गा साधन । सभाग्य जाण गुरुभक्त ॥७८॥
कोण सद्गुरु कैशी भक्ती । ऐसें कांहीं कल्पिसी
चित्तीं ।
तेही मी यथानिगुतीं । मागां तुजप्रती सांगीतली
॥७९॥
जो शब्दपरनिष्णात । शिष्यप्रबोधनीं समर्थ ।
तोचिसद्गुरु येथ । जाण निश्चित उद्धवा ॥४८०॥
जो स्वरूपीं करी समाधान । तोचि सद्गुरु सत्य जाण
।
त्यावेगळें सद्गुरुपण । होआवया कारण असेना ॥८१॥
त्या सद्गुरुभजनाची परी । तुज मी सांगेन निर्धारीं
।
सर्व कर्मधर्मांचिया शिरीं । जो कां करी गुरुभजन
॥८२॥
गुरु म्हणों पित्यासमान । तंव तो एकजन्मींचा जाण
।
हा मायबापू सनातन । जनक पूर्ण जगाचा ॥८३॥
गुरु मातेसमान पाहों । तंव गर्भजन्में तिचा स्नेहो
।
गर्भवास निवारी गुरुरावो । अधिक स्नेहो पुत्रापरिस
॥८४॥
उदराबाहेर पडल्यापाठीं । पुत्रस्नेहें माता उठी
।
तें बाहेरील घालूनि पोटीं । स्नेहें गोमटी गुरुमाता
॥८५॥
गुरु मानूं स्वामीसमान । स्वामी निवारूं न शके मरण
।
सद्गुरु चुकवी जन्ममरण । स्वामी संपूर्ण गुरुरावो
॥८६॥
गुरु मानूं कुलदेवता । तंव तिसी कुलधर्मी पूज्यता
।
हा कुलदेवतेची देवता । नित्य पूज्यता निजकर्मीं
॥८७॥
गुरु मानूं कल्पतरूसमान । तंव कल्पतरु दे कल्पिलें
दान ।
सद्गुरु दे निर्विकल्पता पूर्ण । अगाध दान निर्लोंभें
॥८८॥
चिंतामणी दे चिंतल्या अर्था । सद्गुरु करी चिंतेच्या
घाता ।
चित्ता मारूनि दे चैतन्यता । अक्षयता निजदान ॥८९॥
कामधेनूचें दुभतें । तें कामनेच पुरतें ।
सद्गुरु दुभे स्वानंदार्थें । कामनेतें निर्दळी
॥४९०॥
गुरुसमान म्हणों सागरू । तो गंभीर परी सदा क्षारू
।
हा स्वानंदें नित्य निर्भरू । अतिमधुरू निजबोधें
॥९१॥
गुरु परब्रह्मसमान । हेंही बोलणें किंचित न्यून
।
गुरुवाक्यें ब्रह्म सप्रमाण । येरवीं ब्रह्मपण
शब्दमात्र ॥९२॥
शब्दीं लोपूनि शब्दार्था । गुरु प्रबोधी संविदर्था
।
त्याहूनि पूज्य परता । नाहीं सर्वथा त्रिलोकीं
॥९३॥
गुरु माता गुरु पिता । गुरु स्वामी कुळदेवता ।
गुरूवांचोनि सर्वथा । आणिक देवता स्मरेना ॥९४॥
थोर मांडलिया सांकडें । जैं गगन गडगडूनि पडे ।
तैं न पाहे आणिकाकडे । नाम पढे गुरूचें ॥९५॥
काया वाचा मनें प्राणें । जो गुरूवांचोनि आन नेणे
।
तैसाचि भजे अनन्यपणें । गुरुभक्ति म्हणणें त्या
नांव ॥९६॥
पक्षिणीचीं अपक्ष पिलें । तीं तिसीच स्मरती सर्वकाळें
।
तेवीं जागृति-स्वप्न-सुषुप्तिमेळें । जो गुरुवेगळें
स्मरेना ॥९७॥
मागां सांगीतलें भगवद्भजन । आतां सांगसी गुरुसेवन
।
नाहीं एकविध निरूपण । ऐसा विकल्प जाण न धरावा ॥९८॥
सद्गुरु तोचि माझी मूर्ती । निश्चयेंसी जाण निश्चितीं
।
विकल्प न धरावा ये अर्थीं । अनन्यभक्ति या नांव ॥९९॥
एकाग्रता जें गुरुभजन । तेंचि माझें परमपूजन ।
गुरूसी मज वेगळेपण । कल्पांतीं जाण असेना ॥५००॥
गुरु भगवंत दोन्ही एक । येणें भावें निजनिष्टंक
।
भजे तोचि गुरुसेवक । येरू तो देख अनुमानी ॥१॥
माझिया ऐक्यता अतिप्रीतीं । जेणें आदरिली गुरुभक्ती
।
तोचि धन्यधन्य त्रिजगतीं । भजती स्थिती तें ऐक ॥२॥
करावया गुरुसेवे । मनापुढें देह धांवे ।
एकला करीन सर्व सेवे । येवढे हांवे उद्यतू ॥३॥
सेवेच्या दाटणी जाण । अधिकचि होय ठाणमाण ।
अंग अंगऊनि अंगवण । सेवेमाजी जाण विसांवा त्यासी
॥४॥
सेवेचिया आवडीं । आरायेना अर्धघडी ।
आवडीचे चढोवढी । चढती गोडी गुरुभजनीं ॥५॥
नित्य करितां गुरुसेवा । प्रेमपडिभरू नीच नवा ।
सद्भावाचिया हांवा । गुरुचरणीं जीवा विकिलें ॥६॥
आळसु येवोंचि विसरला । आराणुकेचा ठावो गेला ।
गुरुसेवासंभ्रमें भुलला । घेवों विसरला विषयांतें
॥७॥
तहान विसरली जीवन । क्षुधा विसरली मिष्टान्न ।
करितां गुरुचरणसंवाहन । निद्रा जाण विसरला ॥८॥
जांभयी यावयापुरती । सवडी उरेना रिती ।
तेथें निद्रेलागीं केउती । राहावया वस्ती मिळेल
॥९॥
मुखीं सद्गुरूचें नाम । हृदयीं सद्गुरूचें प्रेम
।
देहीं सद्गुरूचें कर्म । अविश्रम अहर्निशीं ॥५१०॥
गुरुसेवेसी गुंतलें मन । विसरला स्त्री पुत्र धन
।
विसरला मनाची आठवण । मी कोण हें स्फुरेना ॥११॥
नवल भजनाचा उत्सावो । भजतां नाठवे निजदेहो ।
थोर सेवेचा नवलावो । निजात्मभावो गुरुचरणीं ॥१२॥
ऐसाही प्रारब्धमेळा । अवचटें झालिया वेगळा ।
न तुटे प्रेमाचा जिव्हाळा । भजनीं आगळा सद्भावो
॥१३॥
गुरूचा वसता जो ग्राम । तेथेंचि वसे मनोधर्म ।
गुरुध्यान तें स्वधर्मकर्म । सेवासंभ्रम सांडीना
॥१४॥
गुरुमूर्तीची सवे त्यासी । ते मूर्ति बैसवी हृदयावकाशीं
।
मग नानाभजनविलासीं । आवडी कैशी भजनाची ॥१५॥
चिन्मात्र पूर्णिमा गुरु पूर्णचंद्र । तळीं आपण
होय आर्त चकोर ।
मग स्वानंदबोधाचे चंद्रकर । निरंतर स्वयें सेवी
॥१६॥
सद्गुरु सूर्य करी चिद्गगनीं । आपण होय सूर्यकांतमणी
।
त्याचेनि तेजें प्रज्वळोनी । स्वभावें मायावनीं
होळी करी ॥१७॥
सद्गुरुकृपामृताच्या डोहीं । स्वयें तरंगू होय
तये ठायीं ।
सबाह्य तद्रूपें पाहीं । भावना हृदयीं भावितु
॥१८॥
आपुला निजस्वामी जो सद्गुरु । भावी निर्विकल्प
कल्पतरू ।
त्याचे छाये बैसोनि साचारू । मागे वरू गुरुभक्ति
॥१९॥
सद्गुरु कामधेनु करी जाणा । वत्सरूपें भावी आपणा
।
आवडीं चाटवी बोधरसना । स्वानंदपान्हा सेवितू ॥५२०॥
तुझ्या सकळ वृत्तींची सेवा । म्यांचि करावी गा गुरुदेवा
।
ऐसें प्रार्थूनि सद्भावा । हा वरू मज द्यावा कृपानिधी
॥२१॥
तेथ संतोषोनि गुरुनाथें । वरू दीधला वरदहस्तें
।
हर्षें वोसंडत चित्तें । धन्य मी वरातें लाधलों
॥२२॥
ऐसी लाहोनि वरदस्थिती । तेचि सेवा आदरी प्रीतीं
।
अतिधन्य भावार्थ गुरुभक्ति । नाना उपपत्ती गुरुभजना
॥२३॥
सद्गुरूचीं दहाही करणें । मनबुद्ध्यादि अंतःकरणें
।
क्रियामात्र मीचि होणें । ऐसें जीवेंप्राणें भावितु
॥२४॥
सद्गुरु जे जे भोग भोगिती । ते मीचि होईन निश्चितीं
।
एवं मीचि एक गुरुभक्ती । दुजी स्थिती हों नेदीं ॥२५॥
सद्गुरु जेथें उभे ठाकती । तैं पायांतळीं मीचि
क्षिती ।
सद्गुरु जेथें जेथें चालती । ते मार्गींची माती
मी होईन ॥२६॥
चरणक्षालनासी समस्त । मीचि उदक मीचि तस्त ।
मीचि चरण प्रक्षालित । चरणतीर्थ मी सेवीं ॥२७॥
सद्गुरुचरणींचे रजःकण । मीचि होईन आपण ।
सद्गुरु करिती आरोहण । तें सिंहासन होईन मी ॥२८॥
सद्गुरुचें सिंहासन । तें मीचि होईन आपण ।
त्यावरी बैसतें आसन । तेंही जाण होईन मी ॥२९॥
सद्गुरूसी स्नेह लागे । तें मी होईन सर्वांगे
।
गुरूसी वोठंगावया पुढें मागें । मृदुळी सर्वांगें
मी होईन ॥५३०॥
मनींचा ऐसा आवांका । सद्गुरूच्या सिद्ध पादुका
।
त्या मी होईन देखा । नेदीं आणिकां आतळों ॥३१॥
मी होईन गुरूच्या श्वासोच्छ्वासा । वेगीं बाहेर
निघेन नासा ।
गुरु घेतील ज्या सुवासा । त्या त्या विलासा मी होईन
॥३२॥
गुरु अवलोकिती कृपादृष्टी । त्या दृश्याची मी होईन
सृष्टी ।
गुरूसी देखती देखणी पुष्टी । ते मी उठाउठीं होईन
॥३३॥
गुरूसी आवडतें निरूपण । तें मी श्रवणीं होईन श्रवण
।
अथवा रुचेल जें कीर्तन । तें गाता गायन मी होईन
॥३४॥
सद्गुरुमुखींची जे कथा । ते मी आदरें होईन तत्त्वतां
।
अक्षरीं अक्षर अक्षरार्था । मीचि सर्वथा होईन
॥३५॥
सद्गुरु जेथ करिती स्नान । तें मी अंगस्पर्शनाचें
जीवन ।
गुरु करिती जें आचमन । तेंही जाण होईन मी ॥३६॥
गुरु परिधान करिती वास । तें मी होईन सुवास ।
गुरुचरण पुसावयास । तेंही धूतवास मी होईन ॥३७॥
गुरूसी करिती विलेपन । तें मी होईन शुद्ध चंदन ।
चरणीं अर्पितें सुमन । मीचि जाण होईन ॥३८॥
सद्गुरु करिती भोजन । तेथ मीचि ताट मीचि अन्न ।
रसस्वाद पंक्तिकारु जाण मी होईन ॥३९॥
मथोनियां दहीं मथित । सारांश तें नवनीत ।
वैराग्यअग्निसंतप्त । भोजनीं मुख्य घृत मी होईन
॥५४०॥
परिपाकीं स्वादिष्टपण । सर्वां चवींचें कारण ।
मी होईन वरी लवण । न्यून तें पूर्ण गुरु करिती ॥४१॥
गुरु करिती प्राशन । तें मी होईन जीवन ।
सद्गुरूचें धालेपण । ते उद्गार जाण मी होईन ॥४२॥
गुरूसी जें जें गोड लागे । ते ते पदार्थ मी होईन
अंगें ।
सद्गुरूसी ज्याची रुचि लागे । तें मी सर्वांगें
होईन ॥४३॥
सद्गुरु आंचवती जेथ । मी उष्णोदक मी तस्त ।
शिंतोडे लागती जेथ जेथ । तेही समस्त होईन मी ॥४४॥
गुरूसी अर्पिती जें फळ । तें मी होईन तत्काळ ।
गुरुअर्पणें सफळ । फळाचें फळ मी होईन ॥४५॥
सद्गुरूचें घ्यावया उच्छिष्ट । मजचि मोठा लवलवाट
।
मांजर होऊनियां ताट । चरचराट चाटीन मी ॥४६॥
गुरु करिती करोद्वर्तन । तो मी होईन सुगंधचंदन
।
मुखवासा सुवासपण । मीचि जाण होईन ॥४७॥
फळाशा फोडूनि फोडी । वासनाशिरा काढूनियां विडी
।
रिघोनियां सद्गुरूच्या तोंडीं । तांबूलगोडी मी
होईन ॥४८॥
जाळूनियां अहंकठिणपणा । मी होईन सोहं शुद्ध चुना
।
शांतिपरिपक्क लागोनि पाना । सद्गुरुवदना पावेन
॥४९॥
सर्व सारांचें शुद्ध सार । तो होईन खदिरसार ।
सद्गुरुमुखी रंगाकार । मीचि साचार शोभेन ॥५५०॥
सद्गुरुमुखींचें पवित्र पीक । वरच्यावरी मी घेईन
देख ।
पिकदाणीचे मुखाचें मुख । आवश्यक मीच होईन ॥५१॥
गुरूचा उगाळू मी होईन । पीक पिकदाणी धरोनि जाण ।
चवरी जी मक्षिकानिवारण । ती मी होईन निजांगें ॥५२॥
गुरूचा उगाळू घ्यावया देख । मी होईन आगळा सेवक ।
नातरी लडिवाळ बाळक । गुरुअंकीं देख मी होईन ॥५३॥
माझिया गुणांची सुमनमाळा । आवडीं घालीन गुरूच्या
गळां ।
गुरु झेलिती लीलाकमळा । त्या करकमळा मी होईन ॥५४॥
गुरूसी नीरांजन करिती । ते मी निजतेजें उजळीन ज्योती
।
गुरु जेणें प्रकाशें चालती । ते दीपकादीप्ति मी
होईन ॥५५॥
जीवभावाचें निंबलोण । गुरूसी मी करीन आपण ।
इडापीडा मी घेईन जाण । तें लोणलक्षण मज लागो ॥५६॥
मी छत्र मी छत्राकारू । मी चवर मीचि चवरधरू ।
मीचि विंजणा मीचि विंजणवारू । गुरूचा परिवारू मी
होईन ॥५७॥
गुरु करिती आरोहण । तो मी होईन श्यामकर्ण ।
गुरूचा भरभार साहावया जाण । वाजीवाहन होईन मी ॥५८॥
गुरूपुढें मी वाटसुभटू । गुणवर्णनीं मी गर्जता
भाटू ।
गुरुगृहीं शांतिपाठू । पढता भटू मी होईन ॥५९॥
मीचि बारी मी कर्हेरी । मी हडपी मी फुलारी ।
मी झाडणा मी खिल्लारी । मी द्वारपाळ द्वारीं होईन
॥५६०॥
गुरु जेथें देती अवधान । ते ते कळा मी होईन जाण ।
गुरूवेगळा अर्धक्षण । गेला प्राण तरी न वचें ॥६१॥
गुरु सांगती जे कथा । तेथ मी होईन सादर श्रोता ।
गुरुकृपा मी होईन वक्ता । निजात्मता बोलका ॥६२॥
गुरु गंभीर दान देत । दीन मागतें मी होईन तेथ ।
गुरूचें निजगुज समस्त । करितां एकांत मी होईन ॥६३॥
गुरु बैसती सावकाश । तैं मी होईन अवकाश ।
गुरुहृदयींचें चिदाकाश । निरवकाश मी होईन ॥६४॥
गुरु बैसती आपण । तें मी होईन सुखासन ।
तें मीचि वाहेन आपण । भोई होईन चालणा ॥६५॥
स्वामी सूनियां दिठी । चपळ पाउलांच्या नेटीं ।
चालेन मी उठाउठी । धुरेसी गोठी सांगत ॥६६॥
आंतुले दृष्टीं पुढीले चालीं । गोवींचें पाऊल
उगवोनि घालीं ।
उंच नीच भूमीची खोली । चुकवूनि चालीं चालेन ॥६७॥
संकल्पविकल्पांचे झोंक । जाते वाम सव्य अनेक ।
ते आवरूनियां देख । पाहत श्रीमुख चालेन मी ॥६८॥
न चुकतां निजमार्ग । न हालतां धुरेचें आंग ।
न करितां आणिकांचा पांग । भोई चांग मी होईन ॥६९॥
सुखासनाचेनि पडिपाडें । चालतां सुख अधिक वाढे ।
मागीस सूड काढूनि पुढें । सुखसुरवाडें चालेन ॥५७०॥
चढणें पडणें अडखळणें । दडकणें फडकणें अडकणें ।
सांभाळूनियां निष्ठेनें । टणकपणें चालेन ॥७१॥
उरीं शिरीं खांदीं कोंपरीं । मागील सूड पुढें धरीं
।
दृष्टी ठेऊनि पायांवरी । निर्विकारी चालेन ॥७२॥
आटी मुरडी उलट लोट । धापकांप पडे मेट ।
आधार धरूनि सुभट । चढती वाट चालेन ॥७३॥
उल्लंघूनि कामाचा पाट । आंवरूनि क्रोधाचा लोट ।
चुकवूनि खोलव्याची वाट । धुरेसकट मी चालेन ॥७४॥
ममतेची ओल प्रबळ । ते ठायीं रुती गुंती सबळ ।
तेथ न माखतां पाउल । लंघूनि तत्काळ जाईन ॥७५॥
मोहनदीची थोर कराडी । माजीं सबळ जळें प्रबळ वोढी
।
शिंतोडा न लागतां धूर मी काढीं । परापर थडी तत्काळ
॥७६॥
दृष्टी ठेवूनि स्वामीकडे । सवेग चालतां मागेंपुढें
।
भोई होईन दोहींकडे । सूड सुडें काढीन ॥७७॥
एवं मीचि मी मागें पुढें । सुखासनाचेनि सुरवाडें
।
स्वामीची निजनिद्रा न मोडे । तेणें पडिपाडें वाहेन
॥७८॥
उच्छिष्ट अन्नाचा पोसणा । आठां प्रहरांचा जागणा
।
सदा गुरुगुरु करीत जाणा । गुरुद्वारीं सुणा मी होईन
॥७९॥
विजाती देखोनि नयना । सोहं भावें भुंकेन जाणा ।
भजनथारोळा बैसणा । गुरुदारीं सुणा मी होईन ॥५८०॥
ऐसऐशिया भावना । गुरुसेवेलागीं जाणा ।
अतिशयें आवडी मना । नाना विवंचना विवंची ॥८१॥
जरी दैववशें दूर गेला । परी तो भावबळें जवळी आला
।
गुरुसेवे जो जीवें विकला । तो शास्त्र पावला सद्विद्या
॥८२॥
असो जवळी अथवा दूरी । परी गुरुभक्तीची आवडी भारी
।
जीवित्व ठेविलें सेवेवरी । गुरूच्या द्वारीं भजनासी
॥८३॥
ऐसा गुरुभक्तीसी सादर । चढत्या आवडीं एकाग्र ।
तेंचि सद्विद्यालक्षण शस्त्र । गुरुकृपाकुठार
पैं पावे ॥८४॥
लावोनि वैराग्याचे साहाणे । प्रत्यावृत्तिबोधकपणें
।
शस्त्र केलें जी सणाणें । तीक्ष्णपणें अतिसज्ज
॥८५॥
शस्त्र सजिलें निज दृष्टीं । दृढ धरिलें ऐक्याचे
मुष्टीं ।
शस्त्र आणि शस्त्रधरा एकी गांठी । करूनि उठी भवच्छेदा
॥८६॥
दृढ साधोनियां आवो । निजबळें घालितां घावो ।
झाला भववृक्षाचा अभावो । घायेंवीण पहा हो छेदिला
॥८७॥
जीवाशयाची वासना । ते छेदावी निजकल्पना ।
तोचि भववृक्षाचा छेदू जाणा । सावधाना धृतिबळें
॥८८॥
झालिया चैतन्यपदप्राप्ती । सकळ साधनें सहजें जाती
।
भोजनीं झालिया पूर्ण तृप्ती । ठायींच राहती पक्वान्नें
॥८९॥
परमतृप्ती उथळल्या पोटीं । अमृतही न लावी ओंठीं
।
तेवीं ब्रह्मपद पावल्यापाठीं । साधनआटाटी सांडाव्या
॥५९०॥
हाचि भावो धरोनि चित्तीं । मागां सांगीतलें तुजप्रती
।
सांडीं साधनव्युत्पत्ती । प्रवृत्तिनिवृत्तीसमवेत
॥९१॥
पावलिया परब्रह्म । मिथ्या वेदोक्त सकळ कर्म ।
मिथ्या आश्रमादि वर्णधर्म । हें त्यागितें वर्म
कर्माचें ॥९२॥
स्वप्नीं चालतां लवडसवडीं । जो अडखळूनि पडला आडीं
।
तो जागा होऊनि आपणातें काढी । तैशी वृक्षा वोढी
साधनीं ॥९३॥
पीक आलिया घुमरी । ते शेतीं कोण नांगर धरी ।
गजान्तलक्ष्मी आलिया घरीं । भीक दारोदारीं कोण
मागे ॥९४॥
हातीं लागलिया निधान । नयनीं कोण घाली अंजन ।
साधलिया निजात्मज्ञान । वृथा साधन कोण सोशी ॥९५॥
अंगीकारोनि ज्ञानशक्ती । कलीं संसारनिवृत्ति ।
ते हे त्यागावी निजवृत्ती । जाण निश्चतीं उद्धवा
॥९६॥
अग्निस्तव निपजे अन्न । तें वाफ न जिरतां परमान्न
।
पोळी अवशेष तापलेपण । रांथितेंहीं जाण चवी नेणे
॥९७॥
आंबया पाडु लागला जाण । तरी अंगीं असे आम्लपण ।
सेजेसि मुरालिया मघमघोन । न चाखतां घ्राण चवी सांगे
॥९८॥
सेजे मुरावयाची गोठी । तेथ न व्हावी द्वैताची दिठी
।
येरयेरां जाहलिया भेटी । दोनी शेवटीं ठिकाळती ॥९९॥
ठिकाळलीं सेजे घालिती । तत्संगें आणिकें नासती
।
निश्चळ राहिल्या एकांतीं । परिपाकपूर्ती घ्राण
सांगे ॥६००॥
शत्रु जिणोनियां कडाडीं । रणांगणीं उभवितां गुढी
।
शस्त्रेंसी कवच जंव न फेडी । तंव विश्रांति गाढी
न पविजे ॥१॥
गरोदरेसी प्रसूति होये । पुत्रजन्में सुखावली ठाये
।
तेही बारावळी जैं पाहे । तैं भोगूं लाहे पुत्रसुख
॥२॥
पुरुष निमोनियां जाये । त्या देहाचें दहन होये ।
तरी अवशेष सुतक राहे । तें गेलिया होये निजशुद्धी
॥३॥
तेवीं जावोनियां अज्ञान । उरला जो ज्ञानाभिमान
।
तोही त्यागिलिया जाण । चित्समाधान स्वानंदें ॥४॥
खैराचा शूळ तत्त्वतां मारी । मा चंदनाचा काय आन करी
।
तेवीं अभिमान दोहींपरी । बाधकता धरी ज्ञानाज्ञानें
॥५॥
लोखंडाची बेडी तोडी । मा आवडीं सोनियाची जडी ।
चालतां तेही तैशीच आडी । बाधा रोकडी जैशी तैशी ॥६॥
’ब्रह्महमस्मि’ हा अभिमान । शुद्ध ब्रह्म नव्हे
जाण ।
अहंपणें तेंही कठिण । तेंही लक्षण अवधारीं ॥७॥
जळापासोनि लवण होये । तें जळींचें जळीं विरोनि जाये
।
मोतीं झालें तें कठिण पाहें । उदकीं न जाये विरोनी
॥८॥
मुक्तपणें मोला चढलें । तें वनिताअधरीं फांसा
पडिलें ।
मुक्तचि परी नासा आलें । कठिण केलें अभिमानें ॥९॥
तेवीं अज्ञानअभिमान आहे । तो सर्वथा तत्काळ जाये
।
ज्ञानाभिमान कठिण पाहें । गोंविताहे मुक्तत्वें
॥६१०॥
अपक्व घटू तत्काळ गळे । तो पृथ्वीचा पृथ्वीस मिळे
।
भाजिलें खापर अतिकाळें । पृथ्वीस न मिळे कठिणत्वें
॥११॥
प्रपंच अज्ञानें झाला लाठा । ज्ञानअज्ञानांचा
सत्ववांटा ।
फेडूनि कांटेन कांटा । दोनी आव्हांटा सांडावे ॥१२॥
जरी सांडिले वाटेवरी । तरी अवचटें आपणासीचि बाधु
करी ।
यालागीं सांडावे दूरी । निजनिर्धारीं हा त्यागू
॥१३॥
जेथवर अहंपण । तितुकेंही बाधक जाण ।
शुद्धाशुद्ध अभिमान । निःशेष सज्ञान सांडिती ॥१४॥
उद्धवा तुज करितां माझी भक्ती । झाली माझ्या निजपदाची
प्राप्ती ।
आतां नाना साधनउपपत्ती । शास्त्रव्युत्पत्ती
कां करिसी ॥१५॥
सद्भावें करितां माझें भजन । तूं झालासी ब्रह्मसंपन्न
।
आतां सद्विद्यादि सर्व साधन । शास्त्रश्रवणेंसीं
सांडीं पां ॥१६॥
’तस्मादुद्धव उत्सृज्य’ । ये श्लोकींचें हें त्यागबीज
।
विशद सांगीतलें म्यां तुज । निजगुज हृदयस्थ ॥१७॥
सकळां साधनां श्रेष्ठ साधन । शिष्यासी सद्गुरूचें
भजन ।
तेणे पाविजे ब्रह्मसमाधान । सत्य जाण उद्धवा ॥१८॥
जो भावें भजे गुरुचरणीं । तो नांदे सच्चिदानंदभुवनीं
।
हे सत्य सत्य माझी वाणी । विकल्प कोणीं न धरावा ॥१९॥
ऐसें बोलोनि श्रीहरी । आवडीं चारी बाह्या पसरी ।
उद्धवातें प्रीतिकरीं । हृदयीं धरी स्वानंदें ॥६२०॥
देवें सद्भक्ता क्षेम दीधलें । निजहृदयीं हृदय
एक झालें ।
सांगणें पुसणें सहज ठेलें । बोलणें बोलें प्राशिलें
॥२१॥
चहूं वाचां पडलें मौन । जीवू विसरला जीवपण ।
एका तुष्टला जनार्दन । स्वानंदघन सद्भक्तां ॥२२॥
तेचि सद्भक्तीचा भावार्थ । विशद बोलिला बाराव्यांत
।
निजभावें श्रीकृष्णनाथ । नित्य प्राप्त भाविकां
॥२३॥
निजात्मप्राप्तीचें कारण । केवळ भावार्थचि जाण
।
भावार्थावेगळें साधन । वृथा जाण परिश्रमू ॥२४॥
जप तप यज्ञ दानें । भावार्थालागीं करणें ।
तो भावार्थ लाहिजे जेणें । धन्य जिणें तयाचें ॥२५॥
धन्य नरदेहाची प्राप्ती । धन्य साधूची संगती ।
धन्य धन्य ते भावार्थी । जे भगवद्भक्तीं रंगले
॥२६॥
जे रंगले भगवत्पथा । त्यांचें चित्त विसरलें विषयावस्था
।
ते हंसगीताची कथा । उद्धव कृष्णनाथा पुसेल ॥२७॥
तें अतिरसाळ निरूपण । केवळ शुद्ध ब्रह्मज्ञान ।
श्रोतां व्हावें सावधान । एका जनार्दन विनवितू
॥६२८॥
इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
एकाकाराटीकायां द्वादशोऽध्यायः ॥१२॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक २४ ॥ ओंव्या
६२८ ॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय तेरावा
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो जी अनादि हंसा । हंसरूपा जी जगदीशा ।
तूं सद्गुरु परमहंसा । परमपरेशा परिपूर्णा ॥१॥
उभयपक्षेंवीण देख । तुझे शोभती दोनी पांख ।
शुद्धसत्त्वाहोनि चोख । स्वरूप सुरेख सोज्वळ ॥२॥
हंस बोलिजे शुभ्रवर्ण । तुझी हंसता विलक्षण ।
सांडोनियां सकळ वर्ण । हंसपण तुज शोभे ॥३॥
विकासल्या सुवर्णपंकजें । इतर हंसीं तेथें क्रीडिजे
।
प्रेमें उत्फुल्लित कमळ जें । तुवां क्रीडिजे ते
ठायीं ॥४॥
मानससरोवरीं वस्ती हंसासी । तूं मानसातीत रहिवासी
।
हंसा उत्पतन आकाशीं । तुझें चिदाकाशीं उड्डाण ॥५॥
विवेकचंचूचिया मुद्रा । स्वभावें निवडिसी क्षीरनीरां
।
मग सांडोनियां असारा । शुद्ध सारा सेविसी ॥६॥
ऐसिया हंसा जी सुकुमारा । मुक्तमोतियांचा तुज चारा
।
जीं कां वैराग्यशुक्तिद्वारा । चित्सागरामाजीं
झालीं ॥७॥
सर्वथा नातळोनि क्षिती । निरालंब मार्गाप्रती ।
चालणें चालसी हंसगती । हे गमनशक्ती अभिनव ॥८॥
अभिन्न स्वभावतां निजअंशीं । चिन्मात्रवागीश्वरी
तूं वाहसी ।
हंसवाहिनी आख्या ऐशी । तुझेनि अंशेंसीं तीस झाली
॥९॥
तुझेनि चालविल्या सरस्वती चाले । तुवां बोलविल्या
वेदू बोले ।
तुवां चेतविल्या प्राण हाले । तुझेनि वाचाळें वाग्देवी
वदे ॥१०॥
झाली वागीश्वरी वाग्देवता । तियेसी तुझेनि वाचाळता
।
जेवीं कां वेणु वाजे मधुरता । परी वाजविता तो भिन्न
॥११॥
एवं वाच्य वचन वक्ता । तूंचि वागीश्वरी तूंचि वदता
।
आपुल्या हंसरूपाची कथा । स्वभावतां बोलविसी ॥१२॥
बोलावया महाकवीच्या ठायीं । तुंवा वागीश्वरी द्योतिली
पाहीं ।
ते हंसरूपाची नवाई । अभिनव कांहीं बोलवी ॥१३॥
तो तूं सर्वभूतीं समान । हंसस्वरूपी श्रीजनार्दन
।
त्याचे वंदितां निजचरण । जन्ममरण पळालें ॥१४॥
आपभयें पळतां त्यासी । लपणी मिळाली भ्रमापाशीं
।
जन्मामागे मरणासी । ठावू वसतीसी दीधला ॥१५॥
यालागीं भ्रमामाजीं जो पडला । तो जन्ममरणांसी आतुडला
।
मग न सुटे कांहीं केल्या । यंत्रीं पडला भ्रमचक्रीं
॥१६॥
तेथ राहाटमाळेच्या परी । जन्ममरणांचे पडे यंत्रीं
।
एकाची सोसी भरोवरी । तंव दुसरें शिरीं आदळे ॥१७॥
तें निस्तरावया जन्ममरण । तुज सोहंहंसाचें स्मरण
।
जैं कां करी सावधान । भ्रममोचन तैं होय ॥१८॥
तो तूं परमात्मा परमहंसू । परब्रह्मैक पूर्ण परेशू
।
ब्रह्मपुत्रांसी उपदेशू । करावया हंसू झालासी ॥१९॥
तें हंसमुखींचें निरूपण । बोलावया बोलका श्रीशुक
जाण ।
त्या वचनार्थातें लेवून । परम पावन परीक्षिती ॥२०॥
त्या हंसाचें हंसगीत । कृष्ण उद्धवासी सांगत ।
श्रोतां व्हावें दत्तचित्त । अचुंबित निजबोधू ॥२१॥
तो हा तेरावा अध्यावो । अत्यादरें सांगे देवो ।
तें ऐकतां उद्धवो । विषयविलयो देखेल ॥२२॥
तेरावे अध्यायीं निरूपण । सत्त्ववृद्धीचें कारण
।
विद्याउद्भवक्रमू जाण । अतिसुलक्षण सोपारा ॥२३॥
हंसइतिहासाचा योगू । स्वयें सांगेल श्रीरंगू ।
तेणें चित्तासी विषयवियोगू । सुगम साङ्ग सांगेल
॥२४॥
द्वादशाध्यायाचे अंतीं । करूनि सद्गुरूचीं भक्ती
।
पावोनि विद्याकुठारप्राप्ती । छेदावा निश्चितीं
जीवाशयो ॥२५॥
छेदिल्या जीवाचें जीवपण । सकळ सांडावें साधन ।
हें उद्धवें ऐकूनि जाण । प्रतिवचन नेदीच ॥२६॥
उद्धवाचे जीवींचा भावो । सखोल हृदयींचा अभिप्रावो
।
सकळ आकळोनियां सद्भावो । स्वयें श्रीकृष्णदेवी
बोलत ॥२७॥
म्हणसी लागोनि सूत्र त्रिगुण । जीवासी आलें जीवपण
।
ते अंगीं असतां तिनी गुण । सद्विद्या जाण उपजेना
॥२८॥
तोंडींचा खिळू नव्हता दूरी । नारेळजळ न चढे करीं
।
तेवीं गुण न वचतां निर्धारीं । विद्या कैशापरी उपजेल
॥२९॥
ऐसा आशंकेचा भावो । जाणोनियां श्रीवासुदेवो ।
तिहीं श्लोकीं तो पहा हो । गूढाभिप्रावो निरसितू
॥३०॥
श्रीभगवानुवाच ।
सत्त्वं रजस्तम इति गुणा बुद्धेर्न चात्मनः ।
सत्त्वेनान्यतमौ हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन चैव
हि ॥ १ ॥
सत्त्वरजतमादि गुण । निश्चयेंसी मायेचे जाण ।
हें द्वादशाध्यायीं निरूपण । तुज म्यां संपूर्ण
सांगीतलें ॥३१॥
सच्चिदानंदू जो येथ । आत्म्यासीं अभिन्न नित्य
।
तैसे गुण नव्हती समस्त । ते प्राकृत प्रकृतिकार्यें
॥३२॥
जें सद तेंचि चिद । जें चिद तोचि आनंद ।
स्वरूपीं नाहीं त्रिविध भेद । तें एकवद सच्चिदानंद
॥३३॥
जेवीं श्वेतता मृदु मधुर । त्रिविध भेदें एक साखर
।
तेवीं सच्चिदानंद अविकार । वस्तु साकार एकवद ॥३४॥
प्रकृति गुणांतें उपजविती । गुणांस्तव सबळ प्रकृती
।
गुणांसी आत्म्यासी संगती । न घडे कल्पांतीं उद्धवा
॥३५॥
येथ विद्याउत्पत्तिलक्षण । स्वयें सांगे नारायण
।
करूनि गुणें गुणांचें मर्दन । सद्विद्या जाण साधावी
॥३६॥
सत्त्व वाढवून सुरवाडें । जैं रज तम निःशेष झडे ।
तैं सद्विद्या हाता चढे । सत्त्वाची वाढी मोडे निजसत्त्वेकरूनी
॥३७॥
सर्पु लागला होय ज्यासी । विष खादल्या उतार त्यासी
।
तें विष खातां येरे दिशीं । आत्मघातासी वाढवी ॥३८॥
तैसें रजतमलोपें सत्त्व वाढे । वाढलें सत्त्व बाधकत्वें
कुडें ।
तेही बाधा मी तुज पुढें । अतिनिवाडें सांगेन ॥३९॥
मी अलिप्त कर्मकार्या । मी ज्ञाता मी महासुखिया
।
ऐशा वाढवूनि अभिप्राया । गुणें गुणकार्या गोंविजे
सत्त्वे ॥४०॥
ऐसा वाढला जो सत्त्वगुण । त्यासी उपशमात्मक निजसत्त्वे
जाण ।
समूळ करावें निर्दळण । तैं समाधान पाविजे ॥४१॥
उद्धवा तूं ऐसें म्हणसी । समानता तिहीं गुणांसी
।
केवीं वाढी होईल सत्त्वासी । गुण गुणांसी राखण
॥४२॥
वाढल्या तमोगुण । नावडे तेव्हां ज्ञानध्यान ।
नावडे त्याग भोग चंदन । निद्रा दारुण कां कलहो ॥४३॥
वाढल्या रजोगुण । ऐकतां ज्ञाननिरूपण ।
त्याचें भोगासक्त मन । सदा ध्यान विषयांचे ॥४४॥
धनलोभ सुदल्या दिठी । पांपरा घेतल्या क्रोध नुठी
।
हे रजोगुणाची कोटी । लोभिष्ट पोटीं स्त्रीपुत्रां
॥४५॥
वाढलिया सत्त्वगुण । स्त्रियादिभोगीं उदासीन ।
सदा करी भगवच्चिंतन । कां करी कीर्तन हरीभक्ती ॥४६॥
क्रोधलोभमोहलक्षण । सत्त्वकाळीं नुठे जाण ।
परी एकला केवीं वाढे सत्त्वगुण । गुणांसी राखण गुण
होती ॥४७॥
मागें तम पुढें रज पूर्ण । मध्यें अडकला सत्त्वगुण
।
तो कैसेनि वाढेल जाण । अडकलेपण सुबद्ध ॥४८॥
ऐसी आशंका धरूनि जाण । म्हणसी वाढेना सत्त्वगुण
।
तें सत्त्ववृद्धीचें लक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन
॥४९॥
सत्त्वाद् धर्मो भवेद् वृद्धात् पुंसो मद्भक्तिलक्षणः
।
सात्त्विकोपासया सत्त्वं ततो धर्मः प्रवर्तते
॥ २ ॥
ये श्लोकींचें निरूपण । पहिलें उत्तरार्धव्याख्यान
।
तेथें सत्त्ववृद्धीचें कारण । सात्त्विक सेवन करावें
॥५०॥
सात्त्विक पदार्थ सेवितां । सत्त्वबुद्धि होय सर्वथा
।
सत्त्वविजयें वर्ततां । पवित्रता करावें जीवाची
॥५१॥
सत्त्वउत्कर्षाचें लक्षण । धर्मनिष्ठ स्वधर्माचरण
।
तैसें तेथील वासनाबंधन । इहामुत्र जाण वांछीना
॥५२॥
झालिया शुद्ध अंतःकरण । तेव्हां निःसीम वाढे सत्त्वगुण
।
पुरुषासी मद्भक्तिलक्षण । धर्म जाण उपतिष्ठे ॥५३॥
सत्त्वें वाढल्या धर्मप्रवृत्ती । तैं गुरुभजनीं
अतिप्रीती ।
कां सत्त्वविग्रही माझी मूर्ती । ते ठायीं भक्ती
उल्हासे ॥५४॥
कायिक वाचिक मानसिक । मदर्पण करी स्वाभाविक ।
मजवेगळा आणिक । भावार्थ देख स्फुरेना ॥५५॥
गुरु भगवंत अभिन्न । हें ते काळीं प्रकटे चिन्ह ।
ते अतिसत्त्वाची वोळखण । हे धर्म पूर्ण सात्त्विक
॥५६॥
धर्मो रजस्तमो हन्यात् सत्त्ववृद्धिरनुत्तमः
।
आशु नश्यति तन्मूलो ह्यधर्म उभये हते ॥ ३ ॥
ऐसा वाढलिया सात्त्विक धर्म । तैं सत्त्ववृद्धि
सर्वोत्तम ।
जे सत्त्वीं प्रकटे पुरुषोत्तम । विश्रामधाम मुमुक्षां
॥५७॥
एवं सत्त्ववृत्तीं वाढला धर्म । तो तत्काळ नाशी
अधर्म ।
अधर्माचें मूळ रजतम । त्यांचें रूपनाम उरों नेदी
॥५८॥
सात्त्विकसेवने सत्त्ववृद्धी । तेणें सद्विद्येची
उपलब्धी ।
हे उपायाची विधानविघी । कृष्ण कृपानिधी बोलिला
॥५९॥
करावें सात्त्विकसेवन । ते सात्त्विक पदार्थ कोण
कोण ।
ऐक त्यांचेंही निरूपण । दशलक्षण सांगेन ॥६०॥
आगमोऽपः प्रजा देशः कालः कर्म च जन्म च ।
ध्यानं मन्त्रोऽथ संस्कारो दशैते गुणहेतवः ॥ ४
॥
गुणवृद्धीचें कारण । आगम म्हणिजे शास्त्र जाण ।
आप म्हणिजे तें जीवन । आवडतें स्थान तो देशू ॥६१॥
ऐक प्रजांचें विंदान । प्रजा म्हणिजे त्रिविध जन
।
जैसी ज्याची संगती जाण । तैसें लक्षण तो पावे ॥६२॥
काळ म्हणिजे दिवसभाग । कर्म म्हणिजे जें जें करी
अंग ।
जन्म म्हणिजे दीक्षा सांग । मंत्राचें लिंग यथारुचि
॥६३॥
कर्त्याचा जेथ अत्यादरू । त्या नांव बोलिजे संस्कारू
।
हा दशलक्षणप्रकारू । गुणवृद्धिविचारू तो ऐक ॥६४॥
येथ सत्त्ववृद्धीसी प्रस्तुत । साधकांसी शास्त्र
निवृत्त ।
उपनिषद्भागेंसीं वेदांत । त्याचा मथितार्थ सेवावा
॥६५॥
आप म्हणिजे जळपवित्रता । गौतमीभागीरथ्यादि पुण्यसरिता
।
ज्यांचा अवचटें शिंतोडा लागतां । पाप सर्वथा उरेना
॥६६॥
कां माझ्या प्रतिमांचें चरणामृत । ज्यालागीं ब्रह्मादिक
आर्तभूत ।
किंवा शालिग्रामशिळेचें तीर्थ । सकळ दुरित निवारी
॥६७॥
जेणें सकळ तीर्थें होती पावन । तें ब्राह्मणाचें
चरणतीर्थ जाण ।
स्वयें वंदी श्रीनारायण । निजहृदयीं चरण वाहतसे
॥६८॥
भलतैसें हो कां पाणी । जें लागलें सद्गुरुचरणीं
।
तें सकळ तीर्थां शिरोमणी । सेवितां तत्क्षणीं उद्धरी
॥६९॥
सत्त्ववृद्धीचें कारण आप । तें इये तीर्थीं जाण
पुण्यरूप ।
सेविता सत्त्ववृद्धीचे स्वरूप । आपेआप प्रकाशे
॥७०॥
प्रजा म्हणिजे महाजन । सेवावे साधु सज्जन ।
ज्यांचे संगतीस्तव जाण । उद्धरण जडजीवां ॥७१॥
सत्त्ववृद्धीसी कारण । मुख्यत्वें सत्संगतीचि
जाण ।
त्या सत्संगाचें महिमान । केलें निरूपण द्वादशीं
॥७२॥
देशू पूण्यभूमिका सिद्धिस्थळ । विजनवासू एकांतशीळ
।
जेथ बैसतांचि तत्काळ । सत्त्वासी बळ चढोवढीं ॥७३॥
एकांतीं स्थिरावल्या आसन । सहजें वाढे सत्त्वगुण
।
मनीं हव्यासू चढता जाण । वस्तु चिद्घन साधावया
॥७४॥
साधकांसी काळ यथोचित । अवश्य ब्राह्ममुहूर्त ।
कां जे काळीं उद्वेगरहित । हर्षयुक्त मन होय ॥७५॥
प्रेमयुक्त अंतःकरणें । जो काळ जाय कथाश्रवणें
।
कां जयंत्यादि महापूजा करणें । जागरणें हरिदिनीं
॥७६॥
थोर काळाची सार्थकता । हरिकीर्तनीं गातां नाचतां
।
त्या काळाचा महिमा तत्त्वतां । माझेन सर्वथा न बोलवे
॥७७॥
निरभिमान कीर्तन करणें । निर्लोभ गाणें नाचणें
।
तो काळू वंदिजे म्यां श्रीकृष्णें । महिमा कोणें
बोलावा ॥७८॥
कर्म म्हणिजे तें निवृत्त । जें आशापाशफळरहित ।
कां क्रिया जे उपकारार्थ । सात्त्विक निश्चित तें
कर्म ॥७९॥
गुरूपासोनि दीक्षाग्रहण । तें पुरुषासी नवें जन्म
जाण ।
गुरु मायबाप संपूर्ण । तें ऐक लक्षण उद्धवा ॥८०॥
उपजलिया बाळकासी तत्त्वतां । पंचविध जाण पिता ।
जनिता आणि उपनेता । तिजा प्रतिपाळिता अन्नदानें
॥८१॥
जो भयापासूनि सोडविता । जे बंधविमोचन करविता ।
जो देहाचें मरण चुकविता । तोही पिता शास्त्रार्थें
॥८२॥
यांवेगळा पांचवा पिता । जो झाडणी करी पंचभूतां ।
मृत्यूपासून सोडविता । जो गर्भव्यथा निवारी ॥८३॥
ज्याचे देखिलिया चरण । बांधूं न शके भवबंधन ।
तो सद्गुरु पिता जाण । भाग्येंवीण न पाविजे ॥८४॥
उपजल्या बाळकासी सर्वथा । वेगळालीं माता पिता ।
एक वीर्यातें निक्षेपिता । धारणपोषणता जननीची ॥८५॥
तैसा सद्गुरु नव्हे पिता । निजवीर्य न वेंचितां
।
योनिद्वारें नुपजवितां । जननी जनिता स्वयें झाला
॥८६॥
उदराबाहेरी घातल्यापाठीं । माता पुत्रस्नेहें
कळवळा उठी ।
बाहेरिलें सूनि आपुले पोटीं । निजस्नेहें गोमटी
गुरुमाता ॥८७॥
यालागीं शिष्यासी तत्त्वतां । सद्गुरुचि माता
पिता ।
निजस्नेहें वाढविता । तदात्मता अभेदें ॥८८॥
मागील पिते जे चौघेजण । ते याचे सावत्र बाप जाण ।
माता पिता भिन्न भिन्न । सखेपण त्यां कैंचें ॥८९॥
यालागीं सद्गुरु जो सकृपू । तो सच्छिष्यासी सखा
बापू ।
पित्यापुत्रांमाजीं अल्पू । कांहीं विकल्पू उपजेना
॥९०॥
त्या सद्गुरूपासून जाण । शैवीवैष्णवीदीक्षाग्रहण
।
अथवा उपदेशी निर्गुण । चैतन्यघन निजबोधें ॥९१॥
ऐक दीक्षानामाची युक्ती । दे चारी पुरुषार्थ चारी
मुक्ती ।
निःशेष अविद्येची नाशी स्थिती । दीक्षाव्युत्पत्ती
त्या नांव ॥९२॥
एवं दीक्षाजन्माची जे कथा । उद्धवा सांगीतली म्यां
तत्त्वतां ।
ध्याननिष्ठ जे सात्त्विकता । ऐक आतां सांगेन ॥९३॥
सत्त्वोपाधि शरीर साचें । चैतन्यघन स्वरूप ज्याचें
।
तो श्रीविष्णु ध्येय सात्त्विकांचे । ध्यान त्याचें
करावें ॥९४॥
अथवा धवळधाम गोक्षीर । कर्पूरगौर पंचवक्त्र ।
ध्यानीं आणावा शंकर । संसारपार तरावया ॥९५॥
या मूर्तींचें ध्यान करितां । हारपे ध्येय ध्यान
ध्याता ।
ठसावे चैतन्यघनता । सात्त्विकता हें ध्यान ॥९६॥
जैसी दीक्षा तैसें ध्यान । हें आगमशास्त्रींचे
प्रमाण ।
त्या ध्यानाचें पर्यवसान । चैतन्यघन पावावें ॥९७॥
केवळ जें चैतन्यघन । तें सद्गुरुस्वरूप जाण ।
त्याचें करावें नित्य ध्यान । अनुसंधान निजनिष्ठा
॥९८॥
पंचभूतदेहाची मूस । तेथ वोतिला ब्रह्मरस ।
गुरुस्वरूप तें सविलास । ध्यान रात्रंदिवस करावें
त्याचें ॥९९॥
सात्त्विकांचें जें कां ध्यान । तें हें तूं उद्धवा
जाण ।
आतां मंत्रांचें मंत्रग्रहण । तेंही निरूपण अवधारीं
॥१००॥
सकळ मंत्रांची जननी । जे द्विजन्मा करी तत्क्षणीं
।
गायत्रीच्या मंत्रग्रहणीं । ब्राह्मणपणीं अधिकारू
॥१॥
जे सकळ मंत्रांचा राजा । जे वांट्या आली असे द्विजा
।
जिचेनि धाकें द्विजपूजा । मज अधोक्षजा करणें पडे
॥२॥
ते गायत्री स्वभावतां । आली असे ब्राह्मणांच्या
हाता ।
तिची उपेक्षा करितां । लौल्यें दरिद्रता पावले
॥३॥
गायत्रीनिष्ठ जो ब्राह्मण । त्याचे मस्तकीं मी
वंदीं चरण ।
मंत्रीं गायत्री श्रेष्ठ जाण । वेद प्रमाण ये अर्थीं
॥४॥
गायत्री रिघाल्यावीण कांहीं । इतर मंत्रां रिघमू
नाहीं ।
मुख्यत्वें गायत्रीच्या ठायीं । ते लागले पाहीं
सकल मंत्र ॥५॥
नव्हतां गायत्रीसंबंध । मुखीं रिघों न शके वेद ।
इतर मंत्रां केवीं संवाद । वेदां वंद्य गायत्री
॥६॥
गायत्रीचें गुह्य परम । चिन्मात्रैक परब्रह्म ।
तो मंत्र ब्राह्मणासीच सुगम । परी तेही वर्म चुकले
॥७॥
एवं गायत्रीमंत्र ब्रह्मपूर्ण । सकळ सिद्धींचें
कारण ।
शैववैष्णवमंत्रग्रहण । तेणें त्वरित जाण सत्त्वशुद्धी
॥८॥
सत्त्वशुद्धीचे परिपाटीं । शैववैष्णवमंत्रकोटी
।
तेणें सत्त्वशुद्धी उठाउठीं । होय निजात्मदृष्टी
साधकां ॥९॥
मंत्रग्रहणविचार । उद्धवा जाण हा साचार ।
आतां बोलिला जो संस्कार । तोही प्रकार परियेसीं
॥११०॥
मनाचे संकल्पविकल्प । तोडावया अतिसाक्षेप ।
येचि अर्थींचा खटाटोप । महासाटोप जो मांडीं ॥११॥
संकल्पु उठूंचि न लाहे । जेथें उठी तेथें ठेंचित
जाये ।
विवेकाचेनि बळें पाहे । मोकळु होये मनाचा ॥१२॥
परमात्मनिष्ठापरवडी । अखंड मनाची मोडी पाडी ।
उसंत घेवों नेदी अर्धघडी । स्मरणनिरवडी मन राखे
॥१३॥
वैराग्यबळें दमी मन । तेणें भेणें करी हरिचिंतन
।
दासी नुल्लंघी स्वामीचें वचन । तैसें स्मरणाधीन
मन करी ॥१४॥
इंद्रियें पाहती नाना पदार्थां । मन न पाहे आणिका
अर्था ।
जागृतीं स्वप्नीं स्वभावतां । अखंडतां हरि स्मरे
॥१५॥
ऐशा संस्कारें संस्कारिलें मन । निमिषोन्मेषीं
हरिचिंतन ।
श्वासोच्छ्वासांचे गमनागमन । सोहंध्यान त्या ठायीं
॥१६॥
स्वाभाविक स्मरणादरु । या नांव आत्मसंस्कारु ।
हा सत्त्ववृद्धीचा प्रकारु । शारङ्गधरु बोलिला
॥१७॥
आत्मशुद्धीचें महाकारण । बोलिलों तें हें दशलक्षण
।
साधकीं सेवावया जाण । विशद निरूपण म्यां केलें ॥१८॥
जेणें खवळला वाढे तमोगुण । तें तमोवृद्धीचें दशलक्षण
।
केवळ त्यागावया जाण । तेंही निरूपण सांगेन ॥१९॥
तेथींचा आगम आभिचारिक । वेदविरुद्ध मार्ग देख ।
वारुणी माध्वी मद्योदक । आवश्यक सेविती ॥१२०॥
जे उभयभ्रष्ट पाखंडी । वेषधारी वृथा मुंडी ।
त्याचें संगतीची अतिगोडी । जेथ अपरवडी विधिवेदां
॥२१॥
द्वेष चोहटा कां परद्वार । तेथेंचि बैसका निरंतर
।
काळ तों त्यासी मध्यरात्र । तैं व्यापार कर्माचा
॥२२॥
क्रियारंभु जारणमारण । मोहन स्तंभन उच्चाटण ।
कां करावें वशीकरण । हें कर्म जाण तामस ॥२३॥
जन्म म्हणिजे दीक्षाग्रहण । प्रेतभूतपिशाचविद्या
जाण ।
करितां प्रेतभूतआराधन । प्रेतजन्म जाण तामसां
॥२४॥
जेथ तमोगुण प्रधान । तो क्रोधयुक्त पुरुष जाण ।
सदा शत्रूचें करी ध्यान । करावया हनन उद्यतू ॥२५॥
तामसी मंत्र मुकी मैळी । अथवा उच्छिष्टचांडाळी
।
कां प्रेतदेवता कंकाळी । मंत्रशैली हे तेथें ॥२६॥
संस्कार दगड माती । माझें घर हे माझी क्षिती ।
स्वप्नीं निजेला घाली भिंती । एवढी आसक्ती गृहाची
॥२७॥
घर करावया अशक्त । तरी त्या खिंडोराआंत ।
सदा दगडमाती राखत । नांदतें तेथ येवों नेदी ॥२८॥
देहालागीं गेह करणें घडे । तें देह कष्टवी अतिदुर्वाडें
।
तामससंस्कारें रोकडें । केवळ वेडें गृहासक्तीं
॥२९॥
गृहासक्तीचा व्यापारू । जो मरणान्त न सोडी नरू ।
तो जाण तामस संसारू । त्याचा संस्कारू तो माती ॥१३०॥
जेणें थोरावे तमोगुण । तें हें जाण दशलक्षण ।
ऐक राजसाचें चिन्ह । त्याचें भिन्न स्वरूप ॥३१॥
करावें सत्त्वाच्या अंगीकारा । त्यागावा तमोगुण
दुसरा ।
पुढें चाविरा मागें लातिरा । ऐक तिसरा रजोगुण ॥३२॥
हो कां शाहाणी सिंदळी नारी । ते पुरुषाचें मन बरें
धरी ।
मग ठकोनि जाय व्यभिचारीं । तैसी परी रजोगुणा ॥३३॥
जैसें कां कुचर घोडें । बरें दिसें परी आडवीं अडे
।
कांहीं केल्या न चले पुढें । मागिलीकडे सरों लागे
॥३४॥
तैसी रजोगुणाची स्थिती । त्यागू न संभवे कल्पांतीं
।
धर्म करितो केवळ स्फीती । मनीं आसक्ती कामाची ॥३५॥
सर्वस्व घ्यावया संवचोरू । सवें धांवे होऊनि नफरू
।
तैसा रजोगुणाचा विचारू । कामनासंसारू वाढवी ॥३६॥
धर्म करी कामासक्ती । केलें भोगवी निश्चितीं ।
पाडी जन्ममरणआवर्तीं । कदा कल्पांतीं सुटेना ॥३७॥
सात्त्विक तरले माझेनि भजनें । तामस तरले मद्विरोधध्यानें
।
राजसाचें जन्ममरणधरणें । रजोगुणें उठीना ॥३८॥
जेणें प्रबळ वाढ रजोगुणा । त्या सांगेन मी दशलक्षणां
।
केवळ त्यागावया काम्यकल्पना । या निरूपणा अवधारीं
॥३९॥
राजसाचें प्रवृत्तिशास्त्र । जें केवळ कामनापर
।
जेणें होय इहामुत्र । तेथें अत्यादर राजसा ॥१४०॥
आप म्हणिजे तें तंव जळ । वेळा वाळा सुपरिमळ ।
कर्पूरयुक्त अतिशीतळ । प्रिय प्रबळ तें राजसा ॥४१॥
प्रजासंगति त्याची ऐक । राजवर्गीं सभानायक ।
व्यवहारीं चतुर अतिरंजक । प्रवृत्तिलोक प्रिय त्यासी
॥४२॥
राजद्वारीं कां सभेमाझारीं । बैसावें पारीं अथवा
वेव्हारीं ।
कां मंडपतोरणाभीतरीं । सन्मानें करी उपविष्ट ॥४३॥
वेळु न गमे जैं घरिंच्या घरीं । तैं क्रमी चौहाटा
नगरीं ।
कां बैसे बुद्धिबळांवरी । अत्यादरीं सादर ॥४४॥
ऐक रजोगुणाची वेळ । सूर्योदयउपरी जो काळ ।
कां राजस जे सांजवेळ । ते ते काळ प्रिय त्यासी ॥४५॥
राजसांचें सकाम कर्म । धनधान्यार्थ करिती धर्म
।
वासना ते पशुपुत्रकाम । स्वप्नीं निष्काम नेणती
॥४६॥
राजसांसी काम गहन । कामासक्ती दीक्षाग्रहण ।
तेंचि त्यांचें जन्म जाण । सदा ध्यान स्त्रियेचें
॥४७॥
मंत्र घ्यावा अभिलाखें । जेणें सन्मान होय लौकिकें
।
ज्याचा सुगरावा थोर देखे । तो मंत्र आवश्यकें आदरी
॥४८॥
संस्कार अतिराजस । शरीरभोगांचे विलास ।
नाना परिमळ बहुवस । उत्तम वास सुधूत ॥४९॥
संस्काराची अंतरनिष्ठा । लौकिकीं व्हावी देहप्रतिष्ठा
।
माझी आज्ञा वंद्य वरिष्ठां । सभेचे चौहाटां मी पूज्य
॥१५०॥
रजोगुण दशलक्षण । उद्धवा त्याची ही वोळखण ।
राजसासी जन्ममरण । सर्वथा जाण सोडीना ॥५१॥
सात्त्विक त्याग करी विवेकनिष्ठें । तामस त्याग
करी कडकडाटें ।
राजसासीं त्याग न घडे स्पष्टें । द्रव्यदारालोभिष्टें
लोभाळू ॥५२॥
तिहीं गुणांचें लक्षण । म्यां सांगितलें भिन्न
भिन्न ।
तिहींचें सर्वसाधारण । सांगेन चिन्ह तें ऐक ॥५३॥
तत्तत्सात्त्विकमेवैषां यद् यद् वृद्धाः प्रचक्षते
।
निंदन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम् ॥
५ ॥
विवेकवृद्ध वृद्धाचारें । ज्यातें स्तविती अत्यादरें
।
तें तें सात्त्विक जाण खरें । निजनिर्धारे निश्चित
॥५४॥
विवेकियाचे अनुवादा । ज्या पदार्थांची करिती निंदा
।
ते ते जाण तामसबाधा । माझ्या निजबोधा मानलें ॥५५॥
ज्यातें स्तवित ना निंदित । जीवें भावें उपेक्षित
।
तें राजस जाण निश्चित । बाधा अद्भुत तयाची ॥५६॥
जैसें कां विखें रांधिलें अन्न । वरिवरी गोड अंतरीं
मरण ।
तैसा जाण राजस गुण । अतर्क्य बंधन तयाचें ॥५७॥
राजसासी ज्ञानबोधू । करितां थोंटावला वेदू ।
त्याचे उपदेशीं ब्रह्मा मंदू । माझेनेही बोधू न
करवे ॥५८॥
याचिलागीं रजोगुण । विवेकी सांडिला उपेक्षून ।
उपेक्षेचें हेंच कारण । तुज म्यां जाण सांगीतलें
॥५९॥
यालागीं सात्त्विक सेवन । साधकीं अवश्य करावें
जाण ।
सात्त्विकसेवनाचा गुण । तुज मी संपूर्ण सांगेन
॥१६०॥
सात्त्विकान्येव सेवेत पुमान् सत्त्वविवृद्धये
।
ततो धर्मस्ततो ज्ञानं यावत् स्मृतिरपोहनम् ॥
६ ॥
सात्त्विक द्रव्यें सेवितां । सत्त्ववृद्धी होय
तत्त्वतां ।
सत्त्ववृद्धी पुरुषीं होता । धर्म स्वभावतां प्रवर्ते
॥६१॥
धर्मप्रवृत्ति माझें भजन । माझ्या भक्तिउल्हासें
जाण ।
भक्तांसी मी होयें प्रसन्न । तैं स्वभावें ज्ञान
प्रकाशे ॥६२॥
तत्त्वमस्यादि वाक्यव्युत्पत्ती । ते गुरुद्वारा
ज्ञानाची प्राप्ती ।
तरी सत्त्वशुद्धित्वें धर्म भक्ती । कोणे अर्थीं
सेवावी ॥६३॥
ऐसा विकल्प जरी तूं धरिसी । उद्धवा ऐक त्याही विचारासी
।
यथार्थ सांगेन तुजपाशीं । सत्त्वशुद्धीसी उपयोगू
॥६४॥
केवळ सत्त्वशुद्धीविण । जाहल्या गुरुवाक्याचें
श्रवण ।
तें पां हाटगाण्याऐसें जाण । अनोळखपण स्वस्वरूपा
॥६५॥
आंधळें उपजलें जे कुशीं । स्तनपान करी अहर्निशीं
।
परी तें न देखे माउलीसी । दशा तैशी उपदेशा ॥६६॥
इंद्रियें सचेतनमेळीं । भगवंत सर्वांतें प्रतिपाळी
।
त्यातें न देखती विषयांधळीं । अतिअंध झालीं चित्तशुद्धीविण
॥६७॥
अजागळां लोंबते जाण । मिथ्या भाषण म्हणती ते स्तन
।
त्यापरी सत्त्वशुद्धीविण । वृथा जाण उपदेश ॥६८॥
वाहते उदकीं लिहले लेख । तळीं अक्षर नुमटे एक ।
तेवीं सत्त्वशुद्धीविण देख । निजज्ञान सुटंक प्रकटेना
॥६९॥
झाल्या आपादतां सत्त्वशुद्धी । जंव प्रकटेना धर्मबुद्धी
।
तंव निजज्ञानाची नव्हे सिद्धी । जेवीं ग्रहणामधीं
चंद्रमा ॥१७०॥
ऐकतां हरिकथाश्रवण । बाष्प रोमांच स्वेद रुदन ।
रुका वेंचितां जाय प्राण । तेथेंही ब्रह्मज्ञान
प्रकटेना ॥७१॥
हृदयींचा लोभ जंव न तुटे । तंव निश्चयज्ञान कैंचे
भेटे ।
सत्त्वशुद्धिधर्मू जैं प्रकटे । तैं निजज्ञाननेटें
सुपंथीं लागे ॥७२॥
ते चालतां धर्मपंथीं । जै माझी भक्ति होय सांगाती
।
तैं चोरांची न पडे गुंती । शीघ्रगती मज पावे ॥७३॥
ते भक्तीचा सांडितां सांगातू । पुढील अनोळख महापंथू
।
तेथ कामक्रोध करिती घातू । विकल्पआवर्तू बुडविती
॥७४॥
भाग्येंवीण माझी भक्ती । प्राण्यासी नव्हे गा सांगाती
।
जिचे संगें चालतां पंथीं । अल्पही गुंती पडेना ॥७५॥
माझे भक्तीसवें महाशूर । नांवाणिगे नवविध वीर ।
सत्रदबद्ध सदा समोर । महाझुंझार निजबोधें ॥७६॥
यालागीं माझे भक्तीविण । सहस्त्रधा केल्या श्रवण
मनन ।
माझी प्राप्ति नव्हे जाण । भजनें पूर्ण मत्प्राप्ती
॥७७॥
सर्व भूतीं भगवद्भावो । या नांव मुख्यभक्ति पहा
हो ।
ते सांगाती झालिया स्वयमेवो । कामक्रोधमोहो न शकती
बाधूं ॥७८॥
साक्षेपें नेऊनि घागरी । पालथी घातल्या गंगासागरीं
।
जळबिंदु रिघेना भीतरीं । तैशी परी महावाक्या ॥७९॥
यालागीं अत्यादरेंसीं जाण । धर्मयुक्त माझें भजन
।
करितां मी होय प्रसन्न । मत्प्रसादें ज्ञान प्रकाशे
॥१८०॥
लोभ ठेऊनि अर्थस्वार्थीं । कोरडी करितां माझी
भक्ती ।
मी प्रसन्न नव्हें श्रीपती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥८१॥
जो धनें मनें काया वचनें । वेंचूनि भजे मजकारणें
।
त्यासीच म्यां प्रसन्न होणें । जेवीं चंद्रकिरणें
चकोरा ॥८२॥
व्याली धेनु वत्सा वोरसे । तेवीं मी तुष्टें अतिसंतोषें
।
तेवीं माझेनि प्रसादवशें । माझें ज्ञान प्रकाशे
मद्भक्तां ॥८३॥
सगुण सुंदर आणि पतिव्रता । अतिशयें पढियंती होय
कांता ।
तिसी सर्वस्व दे न मागतां भर्ता । तेवीं मी मद्भक्तां
प्रसन्न ॥८४॥
माझेनि प्रसादें प्रकाशे ज्ञान । श्रुति स्मृती
नांव म्हणती जाण ।
सविलास अविद्यानिरसन । ’अपोहन’ या नांव ॥८५॥
गुणास्तव देह जाण । देहास्तव उपजे ज्ञान ।
तेणें ज्ञानें गुणनिर्दळण । देहनिरसन न घडे म्हणसी
॥८६॥
हे गोष्टी तूं म्हणसी कुडी । कीं पक्षी आपुले पांख
मोडी ।
नारळ नारळीतें तोडी । स्वमांसाची गोडी व्याघ्र
चाखे ॥८७॥
हें न घडतें जैं घडों बैसे । तैं देहींचेनि ज्ञानें
गुणदेह नासे ।
हा विकल्पू धरिसी मानसें । ऐक अनायासें तो निरासू
॥८८॥
वेणुसङ्घर्षजो वह्निर्दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम्
।
एवं गुणव्यत्ययजो देहः शाम्यति तत्क्रियः ॥ ७ ॥
दैवें वायूच्या कल्लोळीं । परस्परें वेळूजाळीं
।
स्वजातिकांचणीं इंगळी । पेटली ते होळी वनाची करी
॥८९॥
अग्नि उपजला जे कांडीं । तेंही कांडें जाळूनि सांडी
।
वनीं नुरवूनियां काडी । स्वयें राखोंडी होऊनि
विझे ॥१९०॥
तेवीं वैराग्याभ्यासवायूंनीं । होतां त्रिगुणांची
कांचणी ।
तेथें प्रकटला ज्ञानाग्नी । अविद्यावनीं दाहकू
॥९१॥
तो हरिगुरुकृपा खवळला । वृत्तिरूपें प्रज्वळला
।
देहद्वयेंसीं लागला । प्रवर्तला गुणांतें जाळूं
॥९२॥
जळाल्या आषातृष्णेच्या पाळी । जळालीं कामलोभांची
कोल्हीं ।
क्रोधव्याघ्राची होळी झाली । आगी लागली मदगजा ॥९३॥
जाळिली स्नेहाची आरांटी । जाळिली असत्याची बोरांटी
।
जाळिला मोहअजगरू उठाउठी । जाळिला शेवटीं काळविट
काळू ॥९४॥
उठिला अहंकाराचा सोरू । धरितां न धरे अनिवारू ।
तोही जाळिला दुर्धरू । वणवा चौफेरू कोंडला ॥९५॥
पळूनि जावयापुरता । अणुभरी ठावो नुरेचि रिता ।
एवं जळाला तो पळतपळतां । अहंसोरु सर्वथा निमाला
॥९६॥
नवल अग्नीचें विंदाण । आपणिया जाळी आपण ।
दाहकशक्तीतें जाळून । स्वस्वरूपीं जाण उपरमे ॥९७॥
ऐसें ऐकोनि निरूपण । उद्धवासी विस्मयो गहन ।
जनास केवढी नागवण । आप आपणिया आपण वोढवली ॥९८॥
नश्वरदेहाचिये साठीं । पाविजे परब्रह्माची पुष्टी
।
ते सांडूनियां करंटीं । विषयनिष्ठीं मरमरों मरती
॥९९॥
सात्त्विकसेवनें सत्त्ववृद्धी । तेणें अलभ्य लाभे
सिद्धी ।
ते सांडोनियां दुर्बुद्धी । विषयविधीं रातले ॥२००॥
केवढा नाडू मांडला लोकां । ऐशी जीवींची आशंका ।
यालागीं यदुनायका । आदरें देखा पुसत ॥१॥
श्रीउद्धव उवाच ।
विदन्ति मर्त्याः प्रायेण विषयान् पदमापदाम्
।
तथापि भुञ्जते कृष्ण तत्कथं श्वखराजवत् ॥ ८ ॥
उद्धव म्हणे श्रीमुकुंदा । ऐक सर्वज्ञा गोविंदा
।
विषयांची पदोपदीं आपदा । सर्वीं सर्वदा कळलीसे
॥२॥
जो झाला विषयाधीन । तो सर्वीं सर्वत्र सदा दीन ।
ऐसें जाणतजाणतां जन । आसक्ति गहन विषयांची ॥३॥
जैसें कां श्वान आणि खर अज । तैसे विषयांसी लोक निर्लज्ज
।
सांडूनि स्वहिताचें काज । का विषयांचे भोज नाचती
॥४॥
शुनी वसवसोनि पाठीं लागे । श्वान सवेंच लागे मागें
।
पुच्छ हालवूनि हुंगे । लाज नेघे जनाची ॥५॥
काणा कुंटा व्याधिव्याप्त । चिंता कांठफरा गळां
वाहत ।
तोही शुनीमागें धांवत । कामासक्त अविचार ॥६॥
शुनी सक्रोधें वसवसी । तें गोड लागे श्वानासी ।
जीवित बांधलें तिच्या पुंसीं । तीमागमागेंसीं हिंडतू
॥७॥
अंगीं अंगा होतां भेटी । सक्रोध शुनी लागे पाठीं
।
तरी न सोडी पुसांटी । कुंकांत उठी कामासी ॥८॥
ऐशा संकटीं जैं भोग चढे । तैं भोगासवेंचि आडकोनि
पडे ।
हड हड करिती चहूंकडे । जगापुढें फजीती ॥९॥
निंदेचे सैंघ वाजती धोंडे । मूर्ख तेही थुंकिती
तोंडें ।
ऐंसेंचि पुरुषासही घडे । तरीही आवडे अतिकामू ॥२१०॥
श्वानाचें हेंड तत्काळ सुटे । मनुष्याचें आकल्प
न सुटे ।
स्त्रीलोभाळू अतिलोभिष्ठे । तीलागीं संकटें नाना
सोशी ॥११॥
नातरी गाढवाच्या परी । दूरी देखोनियां खरी ।
भुंकत धांवे तीवरी । लाज न धरी सर्वथा ॥१२॥
खरी पळे पुढेंपुढें । खरू धांवे वाडेंकोडें ।
लाता हाणोनि फोडी जाभाडें । तरी पुढेंपुढें धसो
लागे ॥१३॥
लाता हाणे उरावरी । तरी तिची प्रीती धरी ।
ऐशिया स्त्रियांचे घराचारीं । खराच्यापरी नांदती
॥१४॥
नातरी बोकडाची गति जैशी । तैशी दशा दिसे पुरुषासी
।
मारूं आणिल्या पशुहत्यार्यापाशीं । तरी शेळ्यांसी
सेवित ॥१५॥
स्वयाती मारितां देखे । अनुताप नेघे तेणें दुःखें
।
मृत्युसमीपही अभिलाखें । कामसुखें वांछिती ॥१६॥
पूर्ण मृत्यूची पायरी । तें वार्धक्य वाजलें उरीं
।
तरी धांवे विषयावरी । आठवू न धरी मरणाचा ॥१७॥
मेष मारूं आणिला घातकें । निजसख्यांतें मारितां
देखे ।
तें न मनूनियां यथासुखें । अजीसीं हरिखें रमों धांवे
॥१८॥
मेष श्वान आणि खर । हे ऋतुकाळींचि विषयतत्पर ।
त्याहूनि विशेषेंसीं नर । कामी दुर्धर सर्वदा ॥१९॥
गर्भ संभवल्यापाठीं । श्वानही स्त्रीभोगासी नुठी
।
पुरुषाची अभिनव गोठी । गरोदर गोमटी भोगिती ॥२२०॥
गाढव गाढवीसी बुंथड । न करी अलंकार मोथड ।
मनुष्यासी स्त्रियेचें कोड । तिचें वालभ वाड वाढवी
॥२१॥
दांडा गोंडा मूद वेणी । टिळकुवरी रत्नखेवणी ।
नाकींचें हालों दे सुपाणी । हें मनुष्यपणीं वालभ
॥२२॥
जरी प्रसूतिकाळ निकट । गाड्याएवढें वाढलें पोट
।
तरी कामचारी विवेकनष्ट । रमताती दुष्ट स्त्रियांसीं
॥२३॥
अस्थि मांस विष्ठा मूत । तेणें कामिनी पूर्ण भरित
।
ते कुश्चळीं जन कामासक्त । जाणोनि होत कां देवा ॥२४॥
या प्रश्नाचें प्रत्युत्तर । तीं श्लोकीं सांगे
शार्ग्ङधर ।
कामासक्तीचा विचार । ऐक सादर उद्धवा ॥२५॥
श्रीभगवानुवाच ।
अहमित्यन्यथाबुद्धिः प्रमत्तस्य यथा हृदि ।
उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मनः ॥ ९ ॥
मोहप्रमत्त विवेकशून्य । त्या पुरुषांच्या ठायीं
जाण ।
देहात्मवादें अभिमानें । रजोगुणें खवळला ॥२६॥
जैसा मदिरापानें उन्मत्तू । विसरूनि आपुला निजस्वार्थू
।
मग अन्योन्य अनर्थू । आत्मघातू करूं धांवे ॥२७॥
तेवीं शुद्ध बुद्ध नित्यमुक्तु । हा विसरोनि निजस्वार्थु
।
रजोगुणें लोलंगतु । कामासक्तु नरू कीजे ॥२८॥
रजीं रंगल्या अभिमान । दुःखरूप तो दारुण ।
दुर्धर वाढे रजोगुण । विचारी मन तेणें होय ॥२९॥
रजोयुक्तस्य मनसः सङ्कल्पः सविकल्पकः ।
ततः कामो गुणध्यानाद् दुःसहः स्याद्धि दुर्मतेः
॥ १० ॥
जैं रजोयुक्त झालें मन । तैं संकल्पविकल्प गहन ।
एकांतीं घातल्या आसन । ध्यानीं चिंतन स्त्रियेचें
॥२३०॥
रजोगुणें कामासक्ती । होय दुष्ट वासना दुर्मती
।
कामावांचूनि चित्तीं । आणिक स्फुर्ती स्फुरेना
॥३१॥
जनीं वनीं आणि विजनीं । जागृतीं सुषुप्तीं स्वप्नीं
।
ध्यानीं मनीं चिंतनीं । स्त्रीवांचूनी स्मरेना
॥३२॥
कामिनीकामाचा अध्यास । हावभाव अतिविलास ।
गुणलावण्य सुरतरस । आसक्त मानस ते ठायीं ॥३३॥
रतिसुखाचा आराम । कामिनीक्रीडेचा संभ्रम ।
तेणें दुर्धर झाला जो काम । तयासि नियम चालेना ॥३४॥
धनधान्यपुत्रसुख । वांछी इहलोकपरलोक ।
हा रजोगुणाचा देख । अलोलिक अतिकामू ॥३५॥
करोति कामवशगः कर्माण्यविजितेन्द्रियः ।
दुःखोदर्काणि सम्पश्यन् रजोवेगविमोहितः ॥ ११
॥
जेथ रजाचा वेग उदित । तेथ कामग्रहो खवळे अद्भुत
।
जो पुरुष झाला कामग्रस्त । तो सदा अंकित कामाचा ॥३६॥
ज्यासी विवेक नाहीं मानसीं । तो जाण पां कामाची आंदणी
दासी ।
काम नाचवी जैसें त्यासी । तेणें विकारेंसीं नाचत
॥३७॥
कामांकित झालिया पुढें । सकाम कर्म करणें पडे ।
ज्याचें उत्तरोत्तर दुःख वाढे । अतिदुर्वाडें गर्वितु
॥३८॥
रजोगुणें अतिमोहित । यालागीं अजितेंद्रिय अयुक्त
।
जन्ममरणांचा अंकित । कर्में करीत तद्रूपें ॥३९॥
रजोगुणाचा अतिबाध । तेणें जन केले विषयांध ।
रजरागी महामंद । जाण प्रसिद्ध उद्धवा ॥२४०॥
रजें बांधल्यापाठीं जाण । होय महामोहाचें संचरण
।
तेव्हां भ्रमाचें वाउधाण । सैरा तमोगुण उल्हासे
॥४१॥
ऐशी प्राणियांची मती । उद्धवा जाण निश्चितीं ।
यालागीं काम ते सेविती । नव्हे विरक्ती विषयांची
॥४२॥
तुज ऐसें वाटेल चित्तीं । बुडाली तरणोपायस्थिती
।
खुंटली प्राण्यांची परम गती । विषयासक्ती अनिवार
॥४३॥
जीवा अविद्याविषयसंबंधू । याचा बाधू अतिसुबद्धू
।
अविद्यायोग अनादिसिद्धू । तेणें दृढ भेदू जीवासी
॥४४॥
अंतःकरणही अनादी । प्रवाहरूपें त्याची सिद्धी ।
तेणें दृढ झाली विषयबुद्धी । त्याग त्रिशुद्धी
घडेना ॥४५॥
सत्त्वीं उत्पन्न अंतःकरण । परी तें प्रकृतिकार्य
जाण ।
तेथें भोगाध्यासें रजोगुण । खवळला कोण आवरी ॥४६॥
विषयीं बांधिले विवेकी । तो विषयत्याग नव्हे ये
लोकीं ।
उद्धवा तुझी आशंका हेच कीं । ऐक तेविखीं उपावो ॥४७॥
विवेकियांच्या ठायीं । विषयबुद्धि नुपजे पाहीं
।
विक्षेपू झाल्या कहींबहीं । अभ्यासू तिंहीं करावा
॥४८॥
रजस्तमोभ्यां यदपि विद्वान् विक्षिप्तधीः पुनः
।
अतन्द्रितो मनो युञ्जन् दोषदृष्टिर्न सज्जते
॥ १२ ॥
हो कां रजतमांचेनि गुणें । जरी बुद्धि विक्षिप्त
केली तेणें ।
तरी आळस सांडूनि सज्ञानें । आवरणें मनातें ॥४९॥
अस्थिमांसाचा घडिला । विष्ठामूत्रांचा कोथळा ।
स्त्री विचारितां कांटाळा । नरकजिव्हाळा तो भोगू
॥२५०॥
भोगीं दावूनि दोषदृष्टी । मनासी विषयांची तुटी
।
करावी गा उठाउठी । नेमूनि निहटीं मनातें ॥५१॥
ऐसेनिही मन अतिदुर्धर । नियमासी नावरे अनावर ।
साधकांसी अतिदुस्तर । अशक्त नर ये अर्थीं ॥५२॥
तरी ऐक बापा सावधान । मनोनिग्रहाचें लक्षण ।
तेंही सांगेन साधन । जेणें प्रकारें मन आकळे ॥५३॥
अप्रमत्तोऽनुयुञ्जीत मनो मय्यर्पयञ्छनैः ।
अनिर्विण्णो यथाकालं जितश्वासो जितासनः ॥ १३ ॥
आळसनिद्रेसी दवडूनि दूरी । जो सावधान निजवृत्ति
धरी ।
माझें चिद्रूप निर्धारीं । शनैः शनैः करी अभ्यासू
॥५४॥
अभ्यासीं प्रथम भूमिका । शिकावी आसनगाढिका ।
मूळबंध अतिनेटका । आसनजयो देखा शिकावा ॥५५॥
आसनजयो आल्या हाता । सहजें चढे योगपंथा ।
तेथें प्राणापानसमता । अभ्यासितां हों लागे ॥५६॥
विषय ते मनाआधीन । मन पवनासी वश्य जाण ।
अभ्यासें वश केला पवन । सहजें मन स्थिरावे ॥५७॥
यापरी जो हळू हळू । अभ्यासें सार्थक करी काळू ।
अविरक्त परी प्रबळू । होय भुकाळू परमार्थी ॥५८॥
हरिचिंतनीं एकाग्र मन । तैं एक होती प्राणापान ।
हाचि पवनजयो पूर्ण । योगसाधन सहजेंचि ॥५९॥
तंव प्राणापान सम जोडी । षट्चक्रांचे पदर फोडी ।
तैं विषयांतें चित्त सांडी । विषयो वोसंडी चित्तातें
॥२६०॥
यापरी या अभ्यासवाटे । सकाम कामाचा तटका तुटे ।
सनकादिक येणें परिपाठें । म्यां आत्मनिष्ठे लाविले
॥६१॥
एतावान् योग आदिष्टो मच्छिष्यैः सनकादिभिः ।
सर्वतो मन आकृष्य मय्यद्धाऽऽवेश्यते यथा ॥ १४ ॥
येणेंचि उपदेशें देख । माझे शिष्य सनकादिक ।
अभ्यासबळें अलोकिक । निजात्मसुख पावले ॥६२॥
तो उपदेश कोण म्हणसी । जो वियोग चित्तविषयांसी ।
हें म्यां सांगोनियां त्यांसी । आत्माभ्यासीं लाविलें
॥६३॥
मन जेथें जेथें जाये । तेथें तेथें वस्तूचि आहे ।
येणें अभ्यासें लवलाहें । सनकादिक पाहें सिद्ध
झाले ॥६४॥
चित्तासी विषयांचा वियोगू । हा सनकादिकीं साधिला
योगू ।
त्यांसी उपदेशावया सांगू । मी स्वयें श्रीरंगू
उपदेष्टा ॥६५॥
तें ऐकोनि उद्धव पाहीं । विचारी आपुलिया ठायीं ।
मी श्रीकृष्णावेगळा कंहीं नाहीं । सनकादिक कंहीं
उपदेशिले ॥६६॥
सनकादिक ब्रह्मशीळ । पूर्वीं जाहले बहुकाळ ।
कृष्ण ये काळींचें देवकीबाळ गुरुत्व केवळ घडे कैसें
॥६७॥
श्रीउद्धव उवाच ।
यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव ।
योगमादिष्टवानेतद् रूपमिच्छामि वेदितुम् ॥
१५ ॥
उद्धव म्हणे गा केशवा । सनकादिकांसी केव्हां ।
उपदेश केला गा तुवां । जवळी तेव्हां मी कां नव्हतों
॥६८॥
येणेंचि रूपें हृषीकेशी । योग सांगीतला तयांसी
।
किंवा रूपांतरें म्हणसी । तें जाणावयासी मज इच्छा
॥६९॥
कोण काळ समयो कोण । कोण योग कैसा प्रश्न ।
तें कृपा करोनि आपण । मज संपूर्ण सांगावें ॥२७०॥
ऐकोनि उद्धवाचा प्रश्न । कृपा कळवळला नारायण ।
हंसइतिहासनिरूपण । आपुलें आपण सांगत ॥७१॥
श्रीभगवानुवाच ।
पुत्रा हिरण्यगर्भस्य मानसाः सनकादयः ।
पप्रच्छुः पितरं सूक्ष्मां योगस्यैकान्तिकीं
गतिम् ॥ १६ ॥
ब्रह्मयाचे मानसपुत्र । महाप्रसिद्ध सनत्कुमार
।
तिंहीं सत्यलोकीं प्रश्न थोर । अतिदुस्तर पूशिला
॥७२॥
अतिसूक्ष्म योगगती । दुर्ज्ञेय स्वस्वरूपस्थिती
।
परम कठिण प्रश्नोक्ती । पित्याप्रती पूशिली ॥७३॥
सनकादय ऊचुः ।
गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रभो ।
कथमन्योन्यसंत्यागो मुमुक्षोरतितितीर्षोः ॥ १७
॥
सनकादिक पुसत । विषयांच्या ठायीं चित्त ।
स्वभावें असे विषयासक्त । तें विषयीं सतत आवेशलें
॥७४॥
तैसेचि विषय पाहीं । प्रवेशले चित्ताच्या ठायीं
।
वासनारूपें जडले तेही । निघों कंहीं नेणती ॥७५॥
फळ काळ दोनी नाहीं । तरी तैंचे आंबे गोड पाहीं ।
ऐसे विषय चित्ताचे ठायीं । रिघाले कंहीं न निघती
॥७६॥
पर्णिली कांता माहेरा जाये । चित्तीं रिघाली दूरी
न राहे ।
यापरी विषयो पाहें । जडला ठाये चित्तासी ॥७७॥
चित्त विषयो अन्योन्यत्यागू । मुमुक्षां केवीं
घडे चांगू ।
ये उपायीं उपाययोगू । स्वामीनें साङ्गू सांगावा
॥७८॥
श्रीभगवानुवाच ।
एवं पृष्टो महादेवः स्वयंभूर्भूतभावनः ।
ध्यायमानः प्रश्नबीजं नाभ्यपद्यत कर्मधीः ॥ १८
॥
ज्यासी अग्रपूजेचा सन्मान । श्रेष्ठ देवांमाजीं
महिमान ।
महादेव म्हणावया कारण । ब्रह्मयासी जाण या हेतू
॥७९॥
जो आंगें स्त्रजी चराचर । जो वेदांचें निजमंदिर
।
त्या ब्रह्मयाप्रती अतिगंभीर । प्रश्न महाथोर पुत्रीं
केला ॥२८०॥
त्या प्रश्नाची प्रश्नोत्तरविधी । ब्रह्मयासी
न कळे त्रिशुद्धी ।
कर्मजड झाली बुद्धी । बोधकसिद्धी स्फुरेना ॥८१॥
प्रश्न अत्यंत सखोल पडिला । तेणें ब्रह्मा वेडावला
ठेला ।
कांहीं न बोलवे जी बोला । तो चिंतूं लागला मज तेव्हां
॥८२॥
सनकादिकांची प्रश्नावस्था । सत्यलोकीं समस्तांदेखतां
।
न कळे न म्हणवे सर्वथा । सांगों जातां नव्हे बोध
॥८३॥
ऐसें ब्रह्मयासी दुर्घट । कांहीं न बोलवे स्पष्ट
।
परम देखोनि संकट । मी ज्ञानवरिष्ठ चिंतिलों ॥८४॥
स मामचिंतयद् देवः प्रश्नपारतितीर्षया ।
तस्याहं हंसरूपेण सकाशमगमं तदा ॥ १९ ॥
निरसावया पुत्राचें अज्ञान । आणि तरावया त्यांचा
प्रश्न ।
ब्रह्मा करी माझें चिंतन । तेव्हां माझेंही मन कळवळलें
॥८५॥
ब्रह्मा माझे पोटींचे बाळ । त्यासी कर्मजाड्यें
आलें पडळ ।
तें निरसावया तत्काळ । हंस केवळ मी जाहलों ॥८६॥
प्रश्न केला अपरंपार । जो परमहंसाचें परम सार ।
त्याचा पावावया परपार । हंसरूपधर मी जाहलों ॥८७॥
नातळे वर्णव्यक्तिविलास । तो मी श्वेतवर्ण स्वप्रकाश
।
स्वयें झालों राजहंस । ब्रह्मपुत्रांस उपदेशावया
॥८८॥
सृष्टि स्त्रजावयाचे विधी । विधाता लागला त्रिशुद्धी
।
तेणें कर्मजड झाली बुद्धी । निजज्ञानसिद्धी विसरला
॥८९॥
जो म्हणे मी कर्माधिकारी । तेव्हांचि तो देहधारी
।
तो परमार्थाचे नगरीं । न सरे निर्धारीं बाह्यमुद्रा
॥२९०॥
’न कर्मणा न प्रजया’ ऐसी वेदोक्ति । कर्म निषेधें
त्यागवि श्रुती ।
तेणें कर्में ब्रह्मप्राप्ती । जे म्हणती ते अज्ञान
ज्ञाते ॥९१॥
म्यां उपदेशिलें ब्रह्मयासी । शेखीं कर्मजाड्य
आलें त्यासी ।
केवळ कर्में कर्मठासी । मुक्ति तयासी कैसेनी ॥९२॥
ब्रह्मा अदृष्टद्रष्टा लोकीं तिहीं । तो कर्मजाड्यें
झाला विषयी ।
इतरांचा तो पाड कायी । ठकले ये ठायीं सज्ञान ॥९३॥
सांगतां पुत्रांचा प्रश्न । उजळेल ब्रह्मयाचें
निजज्ञान ।
ऐसें साधोनियां विंदान । सत्यलोकीं जाण उतरलों
॥९४॥
प्रश्नकर्ते सनकादिक । वक्ता सत्यलोकनायक ।
दोहींसीही पडली अटक । ते काळीं देख मी आलों ॥९५॥
नासों नेदितां साचार । हंस निवडी क्षीरनीर ।
तैसें निवडावया सारासार । ज्ञानचतुर मी राजहंस
॥९६॥
पूर्वपुण्यसंचयेंवीण । विमानेंवीण स्वयें गमन
।
सत्यलोकीं आगमन । कोणाचेंही जाण कदा नव्हे ॥९७॥
मी पापपुण्यातीत पाहीं । यालागीं मज पाप पुण्य नाहीं
।
पाखीं कां चालोनि पायीं । तो मी सर्वां ठायीं सर्वगतू
॥९८॥
त्या सत्यलोका मी अवचितां । हंसस्वरूपें झालों
येता ।
त्या मज देखोनियां समस्तां । परमाश्चर्यता वाटली
॥९९॥
दृष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पादाभिवंदनम्
।
ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा पप्रच्छुः को भवानिति ॥
२० ॥
परब्रह्मैक परम मूर्ती । मज येतां देखोनि हंसस्थितीं
।
उभे ठाकोनि सामोरे येती । चरण वंदिती साष्टांग ॥३००॥
ब्रह्मसदनीं वेद मूर्तिमंत । पुण्यही मूर्तिमंत
तेथ ।
सत्यलोकीं मूर्तिमंत सत्य । तपादि समस्त मूर्तिमंतें
॥१॥
त्या समस्तां देखतां जाण । ब्रह्मयानें पुसावें
तूं कोण ।
पुसल्या येईल नेणतेपण । यालागीं मौन धरोनि ठेला
॥२॥
ब्रह्मा पुढें करूनि जाण । सनकादिकीं आपण ।
मज केला गा तिंहीं प्रश्न । तुम्ही कोण कोठील ॥३॥
इत्यहं मुनिभिः पृष्टस्तत्त्वजिज्ञासुभिस्तदा
।
यदवोचमहं तेभ्यस्तदुद्धव निबोध मे ॥ २१ ॥
ब्रह्मयासी पुसिला जो प्रश्न । त्याचा तत्त्वार्थ
जाणावया जाण ।
मज पुशिलें तिंहीं तूं कोण । अतिविचक्षण जिज्ञासू
॥४॥
त्यासी स्थूळ लिंग कारण । यावेगळी वस्तु चिद्धन
।
सांगावया प्रश्नखंडण । तीं श्लोकीं जाण म्यां केलें
॥५॥
करोनियां प्रश्नखंडण । नित्यानित्यविवेकज्ञान
।
त्यांसी म्यां सांगीतलें जाण । तेंचि निरूपण तूं
ऐक ॥६॥
सनकादिकांसमान । उद्धवा तुज मी मानीं जाण ।
यालागीं त्यांचें ज्ञानकथन । ऐक सांगेन म्हणतसें
॥७॥
तें अतिश्रेष्ठ जुनाट ज्ञान । उद्धवा परिसें सावधान
।
ऐसें ऐकोनियां वचन । येरें मनाचे कान पसरले ॥८॥
देहद्वय सांडोनि मागें । उद्धव श्रवण झाला सर्वांगें
।
यालागीं स्वयें श्रीरंगें । गुह्य ज्ञान स्वांगें
सांगीतलें ॥९॥
देवालयीं लागे रत्नखाणी । त्यांमाजीं सांपडला
स्पर्शमणी ।
अमृत स्त्रवे त्यापासोनि । तैसा सभाग्यपणीं उद्धवू
॥३१०॥
सांगता श्रीमहाभागवता । श्रीकृष्णासारिखा वक्ता
।
त्याहीमाजी हंसगीतकथा । आदरें सांगता हरि झाला
॥११॥
सनकादिकांची जे प्राप्ती । ते दाटूनि उद्धवाचे
हातीं ।
स्वयें देतसे श्रीपती । त्याचें भाग्य किती वर्णावें
॥१२॥
ब्रह्मरूप स्वयें वक्ता । तोही उपदेशी ब्रह्मकथा
।
गुरु ब्रह्मचि स्वभावतां । हे सभाग्यता उद्धवीं
॥१३॥
यालागीं निजभाग्यें भाग्यवंतू । जगीं उद्धवचि अतिविख्यातू
।
ज्यालागीं स्वयें जगन्नाथू । ज्ञानसमर्थू तुष्टला
॥१४॥
वस्तुनो यद्यनानात्वं आत्मनः प्रश्न ईदृशः ।
कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर्वा मे क आश्रयः ॥ २२ ॥
परमात्मा अवघा एक । तेथ ’मी तूं’ हें न रिघे देख ।
’तूं कोण’ हें जें वाचिक । वृथा शाब्दिक वाचाळे ॥१५॥
तुम्हीं केला जो प्रश्न । त्यासी द्यावया प्रतिवचन
।
वक्त्यासी आश्रयो नाहीं जाण । मीतूंपण दिसेना ॥१६॥
तुम्हीं पुसिलें नेणोन । म्यां काय सांगावें जाणोन
।
मूळीं नाहीं मीतूंपण । पुशिला प्रश्न तो मिथ्या
॥१७॥
नामरूपवर्णव्यक्ती । नाहीं स्वजातिविजाती ।
विप्र हो तुमची वचनोक्ती । न घडे निश्चितीं सत्यत्वें
॥१८॥
चारी पुरुषार्थ पूर्ण करिती । हे विप्रनामाची परमख्याती
।
त्या तुम्हां सज्ञानाची प्रश्नोक्ती । न घडे निश्चितीं
विप्र हो ॥१९॥
असावें जरी बहुपण । तरी पुसणें घडे तूं कोण ।
आत्म्याचे ठायीं ऐसा प्रश्न । न घडे जाण सर्वथा ॥३२०॥
प्रश्न न घडे आत्म्याच्या ठायीं । जरी म्हणाल देहाविषयीं
।
तेंही न घडे गा पाहीं । तो देहाचे ठायीं योजेना ॥२१॥
पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुतः ।
को भवानिति वः प्रश्नो वाचारंभो ह्यनर्थकः ॥ २३
॥
आदी ब्रह्मा अंतीं मशक । देह तितुका पांचभौतिक ।
तेथ तूं कोण म्हणावया देख । वेगळीक दिसेना ॥२२॥
कटक कुंडलें मुकुट माळा । करमुद्रिका कटिमेखळा
।
अलंकार पाहातां डोळां । सुवर्णावेगळा अंशु नाहीं
॥२३॥
कां घडा गाडगें वेळणी । परळ रांजण माथणी ।
हें मृत्तिकेवांचुनी । आन कांहीं असेना ॥२४॥
तेवीं सर्व देहीं देहत्वें जाण । पांचभौतिक समसमान
।
तेथ म्हणावया तूं कोण । वेगळेपण असेना ॥२५॥
वस्तु वस्तुत्वें समसमान । भूतें भूतत्वें समान
जाण ।
तेथ प्रश्नोक्ति वाचारंभण । ’तूं कोण’ हें अनर्थू
॥२६॥
हो कां आपणिया आपण । जो कोणी पुसेल तूं कोण ।
तो अतिभ्रमें भुलला जाण । निजात्मज्ञान विसरला
॥२७॥
विचारितां प्रश्नाचा अर्थू । एवढा दिसतसे अनर्थू
।
कांहीं भासेना परमार्थू । तूं कोण हा व्यर्थू प्रश्न
तुमचा ॥२८॥
देहासी तूं कोण ऐसें । आत्मा जैं स्वयें पुसे ।
तैं आत्मत्वा लागलें पिसें । अतिभ्रंशें भूलला
॥२९॥
दोराअंगीं सर्प नसे । त्यावरी तो भ्रमें भासे ।
त्या सर्पातें दोरू पुसे । तूं कोण ऐसें तें मिथ्या
॥३३०॥
या रीतीं त्यांचें प्रश्नखंडन । उद्धवा तैं म्यां
केलें जाण ।
तेणें भेदाचें निरसन । वचनोक्तीं जाण दाविलें ॥३१॥
प्रश्नखंडणाचे अर्थें । कैंचीं करणें कैंचीं भूतें
।
भेद नाहीं जीवशिवांतें । हेंही त्यांतें सूचिलें
॥३२॥
याहीवरी जे कथा गहन । परम कारणेंसीं अभिन्न ।
त्यांसी म्यां सांगीतलें निजज्ञान । ऐक सावधान
उद्धवा ॥३३॥
मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यतेऽन्यैरपीन्द्रियैः
।
अहमेव न मत्तोऽन्यद् इति बुध्यध्वमञ्जसा ॥ २४
॥
मजवेगळा तिळाइतुका । रिता ठावो नाहीं देखा ।
तेथ व्याप्य आणि व्यापका । अभिन्नत्व देखा सहजचि
॥३४॥
मनाच्या संकल्पा आलें जें जाण । त्यासी शाब्दिक
म्हणती भिन्न ।
माझ्या स्वरूपाचा विवर्त तें मन । हे अभिन्न खूण
कळेना ॥३५॥
मन लक्षितां सावधान । सर्वथा लक्षेना तें जाण ।
परब्रह्मही अलक्ष्य पूर्ण । दोनी समान चिद्रूपें
॥३६॥
शिंपीच्या अंगीं रुपें आभासे । तेंचि तेथें साचें
नसे ।
माझ्या स्वरूपीं मन तैसें । मिथ्या भासे कल्पनामात्र
॥३७॥
विचारितां शब्दमहिमान । शब्द स्वरूपें ज्ञानघन
।
ज्ञानार्थेंवीण वचन । अल्पही जाण असेना ॥३८॥
वक्ता वाच्य वचन । तीनी मीचि आहें जाण ।
बोलु बोलका मजवीण । दुसरा जगीं कोण असे ॥३९॥
मी वेदू जाण पां वेदांचा । प्रणवरूप मीचि साचा ।
मुख्य वाचेची मीचि वाचा । वेगळा शब्दाचा ठावो नाहीं
॥३४०॥
दृष्टीचें जें देखणेंपण । देखणें तेंचि मुख्य ज्ञान
।
तेंचि जाण ब्रह्म पूर्ण । चैतन्यघन निजदृष्टीं
॥४१॥
मीचि डोळा मीचि देखता । दृश्य द्रष्टा मीचि तत्त्वतां
।
मजवेगळी देखणी अवस्था । नाहीं सर्वथा तिहीं लोकीं
॥४२॥
मीचि डोळियांचा निजडोळा । मी सर्वांगदेखणा सोज्ज्वळा
।
मजवेगळी देखणी कळा । नाहीं जिव्हाळा आणिकांचा ॥४३॥
मीचि शब्दांतें शब्दविता । मीचि श्रवणांमाजीं श्रोता
।
ऐशिया एकात्मता पाहतां । शब्द निःशब्दता परब्रह्म
॥४४॥
कान वचन मीचि श्रोता । मीचि जाणता शब्दार्था ।
ऐकणाही मजपरता । नाहीं तत्त्वतां श्रवणाचा ॥४५॥
मीचि घ्राण मीचि वास । मीचि जाणता सुवास ।
मजवेगळा रहिवास । परिमळास असेना ॥४६॥
रसना रसज्ञत्वें चोखडी । परी ते केवळ चामडी ।
कापूनि सोडिल्या बापुडी । गोडी अगोडी ते नेणे ॥४७॥
मीचि रसू मीचि रसना । स्वादु सेविता मीचि जाणा ।
मजवेगळा चवीचाखणा । रसज्ञपणा आन नाहीं ॥४८॥
इतर इंद्रियप्रवृत्ती । त्याही मद्रूप जाण निश्चितीं
।
मी सर्वात्मा आत्ममूर्ती । क्रियाशक्ती तेही मीचि
॥४९॥
पांचभौतिक देहाचा गोळा । भ्रांत म्हणती मजवेगळा
।
चुकोनि व्यापका सकळा । तो कोठें निराळा राहों लाहे
॥३५०॥
जैसे जळींचे जळतरंग । जळरूपें जळीं क्रीडती चांग
।
तैसे माझ्या स्वरूपीं साङ्ग । देह अनेग मद्रूपे
॥५१॥
हो कां घृताची पुतळी । थिजोनि जाली एके काळीं ।
परी ते नव्हे घृतपणावेगळी । तेवीं भूतें झालीं मजमाजीं
॥५२॥
जळीं जळाची जळसागर । जळामाजीं भासली साकार ।
तैसें मजमाजीं चराचर । अभिन्न साचार मद्रूपीं
॥५३॥
जैसा एकला एक तंतू । सुतेंचि विणिला सुताआंतू ।
त्यां वेगळाले म्हणती तांतू । तैसें मजआंतू जग
भासे ॥५४॥
तंतू पाहतां वस्त्र न दिसे । आत्मा लक्षितां जगचि
नसे ।
येणें अद्वैततत्त्वसौरसें । आहे अनायासें परब्रह्म
॥५५॥
ऐसा अद्वैतबोधें मी एकू । सर्वात्मा सर्वात्मकू
।
हा निश्चयेंसीं विवेकू । बुद्धिबोधें निष्टंकू
जाणावा ॥५६॥
मीचि एक सर्वां ठायीं । हेंचि दृढ धरिल्या पाहीं
।
मग साधनाचें कार्य नाहीं । ठायींच पाहीं नित्यमुक्त
॥५७॥
सर्वात्मा चैतन्यघन । अतिसुलभ हें निजज्ञान ।
उद्धवा म्यां हें सांगोन जाण । भेदखंडण केलें त्यांचें
॥५८॥
सनकादिकांचा पूर्वील प्रश्न । जो ब्रह्मादिकां
अटक जाण ।
त्याचेंही म्यां प्रतिवचन । विवंचूनि ज्ञान सांगितलें
॥५९॥
गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रजाः ।
जीवस्य देह उभयं गुणाश्चेतो मदात्मनः ॥ २५ ॥
तुम्हीं ब्रह्मयासी पुसिलें पाहीं । विषय रिघाले
चित्ताच्या ठायीं ।
चित्त जें रिघालें विषयीं । तें वेगळें कांहीं निवडेना
॥३६०॥
विषयत्यागेंविण । कदा नव्हे ब्रह्मज्ञान ।
त्याही त्यागाची त्यागिती खूण । ऐक संपूर्ण सांगेन
॥६१॥
चित्त विषय दोनी पाहें । तें जीवाचें निजस्वरूप
नव्हे ।
हे उपाधिवशें दोनी देहें । लागलीं पाहें प्रवाहरूपें
॥६२॥
कर्तृत्वभोक्तृत्वरूपें जाण । विषयी जाहलें अंतःकरण
।
तेणें उभय देहांचें कारण । अंहकारू जाण खवळला ॥६३॥
तेणें भुलविलें चित्त विषयांसी । विसरला निजात्मस्वरूपासी
।
तेणें तदात्मता जीवामनांसी । अतिशयेंसी दृढ झाली
॥६४॥
चित्त जीवाचें स्वरूप होतें । तरी विषयीं लोलुप
नव्हतें ।
हा उभय उपाधी जीवातें । अभिमानें येथें वाढविला
॥६५॥
जेवीं कां विसरोनि आपणासी । स्वप्नींचिया स्वप्नदेहासी
।
अतिप्रीति वाढे पुरुषासी । तैसी दशा जीवासी येथ
झाली ॥६६॥
नित्य शुद्ध मुक्त जाण । जीवाचें स्वरूप चैतन्यघन
।
त्यासी अभिमानें हें जाण । मिथ्या बंधन लाविलें
॥६७॥
यालागीं सांडावा अभिमान । तैं तुटे सकळ बंधन ।
अभिमान निरसावया जाण । माझें भजन करावें ॥६८॥
परी वैराग्येंवीण माझी भक्ती । पोंचट जाण पां निश्चितीं
।
जैं वैराग्ययुक्त उपजे भक्ती । तैं मद्रूपप्राप्ती
जीवासी ॥६९॥
हृदयीं विषयांचा अभावो । आणि सर्वांभूतीं भगवद्भावो
।
हे वैराग्ययुक्त भक्ति पहा हो । तैं जीवासी निर्वाहो
मद्रूपीं ॥३७०॥
जीव मद्रूपचि तत्त्वतां । त्यासी देहाभिमान जीविता
।
सदा भूतीं मद्भावो पाहतां । सिद्ध मद्रूपता उद्बोधे
॥७१॥
जीवासी जाहल्या मद्रूपता । सहजें त्यागू विषयचित्ता
।
देखें उभयांसी मिथ्यात्वता । न त्यागितां हा त्यागू
॥७२॥
चित्तविषयांचा त्यागू । पुत्र हो तुम्हीं पुशिला
चांगू ।
तो म्यां सांगितला अव्यंगू । हा ज्ञानमार्गू अतिशुद्ध
॥७३॥
म्हणाल मिथ्या उभयांचें भान । तरी एवढें जीवासी
बंधन ।
लागावया कांहीं कारण । ऐसें कांहीं मन कल्पील जरी
॥७४॥
गगनसुमनांची माळा । कधीं कोणी लेइली गळां ।
तारूं बुडे मृगजळां । हें कोणी तरी डोळां देखतें
काय ॥७५॥
सत्यासी बाधक । कदा बाधूं न शके लटिक ।
ऐसें कल्पाल तुम्हीं कल्पक । तोही परिपाक अवधारा
॥७६॥
तरी परिसा सावधान । तें मी सांगेन निरूपण ।
जेणें जीवासी बंधन । लटिकेंचि जाण दृढ झालें ॥७७॥
गुणेषु चाविशच्चित्तं अभीक्ष्णं गुणसेवया ।
गुणाश्च चित्तप्रभवा मद् रूप उभयं त्यजेत् ॥
२६ ॥
अनादिसंसारमाळेच्या ठायीं । नित्य विषय भोगिले
पाहीं ।
ते ठसावले चित्ताच्या ठायीं । वारंवार देहीं सेवितां
॥७८॥
चित्तासी विषयांची अतिप्रीती । तेणें वाढली विषयासक्ती
।
ते प्रवेशलें विषयांप्रती । न निघे मागुती सर्वथा
॥७९॥
बुद्धीसी विषयांचें ध्यान । चित्तीं विषयांचें
चिंतन ।
विषयांलागीं तळमळी मन । विषयाभिमान तेणें झाला
॥३८०॥
विषयीं खवळल्या अभिमान । देहद्वयाचें दृढ बंधन
।
जीवासि लागलें अतिकठिण । परम दारुण दुस्तर ॥८१॥
मग त्या देहाचे विकार । ते आपुले मानी साचार ।
अंध पंगू मी कुष्ठी नर । स्वरूपें सुंदर मी ज्ञाता
॥८२॥
मी देह हें मानोनि चित्तें । निजरूप विसरला भावार्थें
।
हें मिथ्याबंधन जीवातें । सत्यत्वें त्यातें अभिमानू
॥८३॥
मिथ्या बुद्धिबळाचा खेळ । हारी जैती ही निष्फळ ।
तरी खेळत्या अभिमान प्रबळ । तैसें देहबळ जीवासी
॥८४॥
त्या खेळाचे घोडे हस्ती । पहिले काय जीत होती ।
मा मारिले म्हणोनि भांडती । तेवीं जन्मपंक्ती जीवासी
॥८५॥
हें निरसावया जीवबंधन । निःशेष सांडावा देहाभिमान
।
अभिमान सांडितांचि जाण । मद्रूपपण सहजेंचि ॥८६॥
जीवें साधिल्या मद्रूपता । सहजेंचि त्याग विषयचित्ता
।
माझे स्वरूपीं अहंता । नाहीं वार्ता विषयांची ॥८७॥
जेव्हां बुद्धिबळांचा खेळ मोडे । तेव्हां राजाप्रधानादि
लांकुडें ।
तेवीं अहंकारू निमाल्या पुढें । प्रपंच उडे मिथ्यात्वें
॥८८॥
जेवीं स्वप्नींचा स्वप्नाभिमान । दारा पुत्र स्वजन
धन ।
स्वदेहेंसी मिथ्या जाण । जागेपण झालिया ॥८९॥
तेवीं पावलिया माझी सरूपता । कैंचा देह कैंची अहंता
।
विषयचित्तांची वार्ता । नाहीं अवस्था गुणत्रया
॥३९०॥
तिहीं अवस्थीं अवस्थाभूत । जागृतिस्वप्नसुषुप्तिमंत
।
तो होऊनि जीव निरवस्थ । परमात्म्यांत मिळे कैसा
॥९१॥
ऐसा कांहीं कल्पाल भावो । त्या जीवासी अवस्थांचा
अभावो ।
त्रिगुण गुणांचा स्वभावो । या वृत्ति पहा हो बुद्धिच्या
॥९२॥
जाग्रत्स्वप्नः सुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तयः
।
तासां विलक्षणो जीवः साक्षित्वेन विनिश्चितः ॥
२७ ॥
तिन्ही गुणांच्या तिन्ही वृत्ती । सत्त्वगुणाची
जागृती ।
रजोगुणें स्वप्नप्राप्ती । केवळ सुषुप्ती तमाची
॥९३॥
या तिनी अवस्था पाहीं । दृढ जडल्या बुद्धीच्या ठायीं
।
जीवासी यांचा संबंध नाहीं । तो वेगळा पाहीं साक्षित्वें
॥९४॥
जैं जीवाअंगीं अवस्था जडे । तैं जो अवस्थेमाजीं
बुडे ।
तिहींचें साक्षित्व त्यासी न घडे । ऐक निवाडें अवस्था
॥९५॥
जागृतीमाजीं नाहीं स्वप्न । स्वप्न जागृतीसी नेणे
जाण ।
सुषुप्ती नेणे जागृतिस्वप्न । सुषुप्तीचें भान
त्या नेणती ॥९६॥
जीवूं अवस्थांचा अभिमानी । हेंही न घडे जीवालागुनी
।
विश्व तैजस प्राज्ञ तिन्ही । अवस्थाभिमानी हे तिहींचे
॥९७॥
जो जे अवस्थेचा अभिमानी । तो ते अवस्थेसवें जाय निमोनी
।
जीव वेगळा साक्षिपणीं । अवस्थाभिमानी तो नव्हे
॥९८॥
देहातीत गुणातीत । तिहीं अवस्थां अतीत ।
द्रष्टा साक्षी निश्चित । जाणता येथ तो जीवू ॥९९॥
अवस्थाभिमान नाहीं जीविता । तरी कवण भोगी तिनी अवस्था
।
मी निजलों मीचि जागता । म्यां स्वप्नावस्था देखिली
॥४००॥
ऐसा प्रत्यक्ष अनुभवू । स्वयें बोलताहे जीवू ।
हा म्हणाल जीवाचा स्वभावू । ऐक अभिप्रावू सांगेन
॥१॥
यर्हि संसृतिबंधोऽयं आत्मनो गुणवृत्तिदः ।
मयि तुर्ये स्थितो जह्यात् त्यागस्तद् गुणचेतसाम्
॥ २८ ॥
जो डोल्हारां बैसे यथासुखें । तो न हालतां हाले तेणें
हरिखें ।
उंच नीच खाय झोंके । निजकौतुकें हिंदोळे ॥२॥
हिंदोळतांही प्रबळ । डोल्हाराचि अतिचंचळ ।
बैसला तो निजनिश्चळ । मानी केवळ मी हालतों ॥३॥
जीवासी झाली तैशी वानी । अहंममतेच्या अभिमानीं
।
तिनी अवस्था स्वयें मानी । जेवीं कां स्वप्नीं गृहदारा
॥४॥
हो कां लोखंडकाम घडतां । लोहाचे घाय अग्नीचे माथां
।
प्रत्यक्ष दिसती वाजतां । लोहतादात्मतासंयोगें
॥५॥
तेणें अग्निसंगें वाडेंकोडें । लोहकामचि घडे मोडे
।
परी अग्नीसी घडमोड न घडे । तेणें पडिपाडें जीवू येथें
॥६॥
जेवीं अग्निवीण लोह न घडे । तेवीं आत्मसंयोगेंवीण
पुढें ।
बुद्धि केवळ जड वेडें । कर्मक्रिया नातुडे सर्वथा
॥७॥
लोह घडवूनि अग्नि न घडता । कर्म करवूनि जीव अकर्ता
।
तरी वृत्तिसंगें तदात्मता । अहंकर्ता हें मानी
॥८॥
जीव आपुले प्रकाशता । झाला वृत्तीतें प्रकाश करिता
।
वृत्ति जीवासी नानावस्था । निजस्वभावता देतसे ॥९॥
सूर्यें प्रकाशिलें जळ । जळें केलें प्रतिमंडळ
।
खळाळ चंचळ निश्चळ । कांपे चळचळ जळकंपें ॥४१०॥
सूर्याची गगनीं नित्य वस्ती । तो जळें आणिला अधोगती
।
तेवीं वृत्तीचि या निजख्याती । मुक्तांतें दाविती
बद्ध करूनी ॥११॥
आत्म्यानें प्रकाशिली वृत्ती । वृत्तीनें आत्म्यासी
जीवप्राप्ती ।
जीवा जीवत्वें देहासक्ती । सुखदुःखप्राप्ती तेणें
भोगी ॥१२॥
एवं वृत्तीचिया संगती । वाढली विषयांची आसक्ती
।
तेणें संसारबंधप्राप्ती । झाली निश्चितीं जीवासी
॥१३॥
हो कां गुणचित्त-विषयासक्ती । जरी झाली जीवासी बंधप्राप्ती
।
तरी आवरावी विषयवृत्ती । वैराग्ययुक्तीं गुरुकृपा
॥१४॥
ऐक गुरुकृपेची मातू । तिहीं अवस्थांमाजीं सततू
।
जो मी तुरीय गुणातीतू । ते अभ्यासीं लावितू निजबोधें
॥१५॥
नवल अभ्यासाची गोठी । विषयवृत्तीच्या पाठींपोटीं
।
मज तुरीयातें दावी दिठी । बोधपरिपाटी निजबोधें
॥१६॥
मी तुरीय तंव संततु । सर्वीं असे सर्वगतु ।
शिष्यवृत्तीसी मजआंतु । गुरु निजस्वार्थु दाखवी
॥१७॥
सुतावेगळें लुगडें । करूं जातां गा उघडें ।
तेथ क्रियाचि लाजोनि बुडे । मागें पुढें सूतचि ॥१८॥
तेवीं साधकासी जाण । विषयांचें विषयभान ।
माझे स्वरूपीं नव्हेचि भिन्न । चैतन्यघन मीचि मी
॥१९॥
तेथ नामरूपवर्णभेद । नाहीं कर्म कर्ता विधिवाद
।
बुडाले प्रणवेंसीं वेद । केवळ शुद्ध मी एक ॥४२०॥
तेथें भ्रमेंसहित पळाली भ्रांती । क्रियेसहित गळाली
प्रवृत्ती ।
लाजा विराली निवृत्ती । स्वस्वरूपीं वृत्ती विनटली
॥२१॥
सूर्योदयो जाहल्यापाठीं । समूळ अंधारातें घोंटी
।
खद्योताची नळी निमटी । नक्षत्रकोटी तत्काळ गिळी
॥२२॥
तेवीं माझी स्वरूपप्राप्ती । मायेची मावळे स्फूर्ती
।
लाजा विसरे प्रवृत्तिनिवृत्ती । नित्यतृप्ती स्वानंदें
॥२३॥
ऐशी माझ्या स्वरूपाची गोडी । जैं साधकां लागे धडफुडी
।
तैं चित्त विषयातें सांडी । विषयो वोसंडी चित्तातें
॥२४॥
जीं देंठीं वाढलीं फळें । तींचि परिपाकाचे वेळे
।
होती देंठावेगळें । देंठू तो फळें धरीना ॥२५॥
कां मंथूनि काढिलें नवनीत । तें परतोनि घातल्या
ताकाआंत ।
तें ताकेंसी होय अलिप्त । तैसें चित्त विषयांसी
॥२६॥
पावल्या माझी स्वरूपता । दैव बळें विषयो देतां ।
चित्तासी नुपजे विषयावस्था । स्वभावतां अलिप्त
॥२७॥
एवं साधिल्या माझा योगू । चित्तविषयांचा वियोगू
।
सहजेंचि होय चांगू । हा सुगम सांगू उपावो ॥२८॥
येथें झणें आशंका धराल देख । स्वरूप शुद्ध अवघें
एक ।
तेथें कैंचें बाध्यबाधक । काय साधक साधिती ॥२९॥
ऐशाही संधीमाजीं जाण । अहंता बंधाचें कारण ।
त्याचें सांगेन मी लक्षण । सावधान परियेसीं ॥४३०॥
अहङ्कारकृतं बन्धं आत्मनोऽर्थविपर्ययम् ।
विद्वान्निर्विद्य संसार चिन्तां तुर्ये स्थितस्त्यजेत्
॥ २९ ॥
जेथ मुहूर्तमात्र वसती घडे । त्या ठायाचा अभिमान
चढे ।
ऐसें अभिमानाचें सांकडें । पाहें पां रोकडें कौतुक
त्याचें ॥३१॥
बुद्धि अहंकार अळुमाळ । उठतां शुद्धासी करी शबळ
।
तेणें देहयोगें धरिल्या बळ । करी तत्काळ विपरीत
॥३२॥
अहंकार खवळल्या जाण । करी आनंदाचें आच्छादन ।
बुडे परमात्मस्फूर्तीचें स्फुरण । देहाचें मीपण
वाढवी ॥३३॥
जेवीं कूर्मीच्या पिलियां । चक्षुरमृतें तृप्ती
तयां ।
तेंचि मातेसि चुकलिया । मग भुकेलिया कर्दमू सेवी
॥३४॥
तेवीं खुंटलिया आनंदअभिव्यक्ती । जीवासी वाढे
विषयासक्ती ।
कामिनीकामा पंगिस्त होती । चिंता चित्तीं विषयांची
॥३५॥
विसरला आपुलें पूर्णपण । धनालागीं अतिहीन दीन ।
मी देहवंत परिच्छिन्न । ऐसा देहाभिमान दृढ होय ॥३६॥
तेणें कर्माकर्मांचे आघात । नाना नरकयातना होत
।
जन्ममरणादि आवर्त । तेणें दुःखी होत अतिदुःखें
॥३७॥
भोगितां दुःखयातना । त्रासु उपजे ज्याच्या मना
।
न साहवे भववेदना । तेणें देहाभिमाना सांडावें ॥३८॥
अभिमान सांडितां न संडे । हेंचि दुर्घट थोर मांडे
।
यालागीं साधनाचें सांकडें । सोसणें पडे साधकां
॥३९॥
जें जें करावें साधन । साधनीं रिघे साधनाभिमान ।
धांवणें नागवी संपूर्ण । साधनीं विघ्न होय तैसें
॥४४०॥
ऐक साधकांचें साधन । वेदोक्त स्वधर्माचरण ।
साधावें वैराग्य पूर्ण । माझें भजन अतिप्रीतीं
॥४१॥
तत्काळ जावया देहाभिमान । अखंड माझें नामस्मरण
।
गीत नृत्य हरिकीर्तन । सर्वांभूतीं समान मद्भावो
॥४२॥
मद्भावें भूतें समस्त । सर्वदा पाहतां सतत ।
मी तुरीय जो सर्वगत । ते ठायीं चित्त प्रवेशे ॥४३॥
तिहीं अवस्थांमाजीं मी सतत । तिहीं अवस्थांतें
मी प्रकाशित ।
तिहीं अवस्थांहूनि अतीत । तो जाण निश्चित मी तुरीयू
॥४४॥
तिहीं गुणांहूनि परता । चौथेपणेंवीण चौथा ।
तो मी तुरीय जाण तत्त्वतां । ते ठायीं चित्ता जो
ठेवी ॥४५॥
तेथें ठेवितां चित्ता । जीवू पावे मद्रूपता ।
निमाली सांसारिक चिंता । विषयावस्था बुडाली ॥४६॥
तेव्हां चित्त चिंता चिंतन । विषयवासना अभिमान
।
या अवघियांचें होय शून्य । मी स्वानंदघन स्वयें
प्रकटें ॥४७॥
न तुटतां भेदाचें भेदभान । जो म्हणवी मी सज्ञान ।
वृथा धरी ज्ञानाभिमान । तोही अज्ञान तें ऐका ॥४८॥
यावन्नानार्थधीः पुंसो न निवर्तेत युक्तिभिः ।
जागर्त्यपि स्वपन्नज्ञः स्वप्ने जागरणं यथा ॥ ३०
॥
नाना वर्ण नाना व्यक्ती । नाना गोत्रें नाना जाती
।
अधमोत्तमविधानस्थिती । भेदु चित्तीं दृढ भासे ॥४९॥
मी काळा गोरा सांवळा । मी सज्ञानत्वें आगळा ।
माझी उत्तम पवित्र लीळा । मी कुळें आगळा सत्कुलीन
॥४५०॥
ऐशी झाल्या भेदप्राप्ती । पाहतां अभेदपरा श्रुती
।
साधकां शास्त्रार्थयुक्तीं । भेदनिवृत्ती ज्यां
नव्हेचि ॥५१॥
त्याचा व्यर्थ ज्ञानाभिमान । त्याचें व्यर्थ कर्माचरण
।
तो जागाचि निजेला जाण । जागेपण त्या नाहीं ॥५२॥
दृढ जो कां देहाभिमान । तेंचि कनकबीजसेवन ।
करूनि थोर भ्रमला जाण । अविद्या दीर्घ स्वप्नभेदु
देखे ॥५३॥
वोसणतां बोली न लभे अर्थू । तेवीं पठणमात्रें परमार्थू
।
श्रुतिशास्त्रांचा निजशास्त्रार्थू । नव्हेचि
प्राप्तु तयांसी ॥५४॥
वेदाध्ययन नित्य करिती । अरण ब्राह्मण सूत्र निरुक्ती
।
नव्हेचि कामक्रोधनिवृत्ती । पठणें परमप्राप्ती
कदा न घडे ॥५५॥
देहाभिमानें भेददृष्टी । पढतां श्रुतिशास्त्रांच्या
कोटी ।
परमार्थेंसीं नव्हे भेटी । भेददृष्टी न वचतां ॥५६॥
जो कां स्वप्नींचे स्वप्नीं जागा जाहला । स्वप्नीं
वेदशास्त्र पढिन्नला ।
जागा म्हणतां असे निजेला । तैसा व्यवहारू झाला शास्त्रज्ञांसी
॥५७॥
देहाभिमानेंसीं भेदभान । निःशेष जंव न वचे जाण ।
तंववरी नव्हे निजज्ञान । अत्यंत बंधन तो भेद ॥५८॥
सनकादिकांची आशंका । घेऊनि देव बोले देखा ।
वेदविभाग नेटका । सकळ लोकां कळे तैसा ॥५९॥
स्वयें प्रकाशोनि सकळ भेदू । गर्जत उठी तुझा वेदू
।
भेद वेदेंचि प्रतिपाद्यू । वेदानुवादू नव्हे मिथ्या
॥४६०॥
वेदवचन तें तात्त्विक । मानावें पैं आवश्यक ।
हे तुझीच शिकवण देख । तो वेद लटिक म्हणावा कैसा ॥६१॥
वेदाज्ञेचा परम नेम । वेदें प्रतिपाद्य क्रियाकर्म
।
वेदबळें वर्णाश्रम । निज स्वधर्म चालविती ॥६२॥
वेद म्हणे जो लटिक । जो वेदबाह्य आवश्यक ।
हें तूंचि बोलिलासी देख । तो वेद लटिक केवीं मानूं
॥६३॥
ऐशी मानाल आशंका । तोहीविषयीं मीचि देखा ।
वेदवादाच्या विवेका । विभाग नेटका सांगेन ॥६४॥
अविद्याभेद सबळ ज्यासी । भेदू नियामक म्यां केला
त्यासी ।
मद्रूपीं अभेदता ज्या भक्तासी । मिणधा त्यापाशीं
वेदवादु ॥६५॥
वेद तितुकाही त्रिगुण । अभेदजनें भक्त निर्गुण
।
त्यासी वेदाचें नियामकपण । न चले जाण ममाज्ञा ॥६६॥
रायाचा जिवलग सेवकू । त्यासी द्वारपाळ नव्हे नियामकू
।
कां दासीस लागल्या राजांकू । तीस मानी लोकू प्रधानादि
॥६७॥
निजकन्येसी शिकवी माता । लाज धरावी लोकांदेखतां
।
एकांतीं मीनल्या कांता । लाज सर्वथा सोडावी ॥६८॥
सबळ भेदांचें भेदमान । तंव दुर्लंघ्य वेदवचन ।
अभेद भक्त माझे जाण । वेदविधान त्यां न बाधी ॥६९॥
आशा तेचि अविद्याबाधू । छेदिल्या बाधीना वेदवादू
।
जेवीं सूर्योदयापुढें चांदू । होय मंदू निजतेजें
॥४७०॥
असत्त्वाद् आत्मनोऽन्येषां भावानां तत्कृता
भिदा ।
गतयो हेतवश्चास्य मृषा स्वप्नदृशो यथा ॥ ३१ ॥
गुरुकृपा जो सज्ञान । त्यासी देहाचें अबाधित भान
।
मिथ्या प्रपंचाचें दर्शन । कर्में कर्तेपण त्या
नाहीं ॥७१॥
अविद्या द्योतिले वर्णाश्रम । तेथींचे आविद्यक
क्रियाकर्म ।
तेथील जो वेदोक्त धर्म । तो अविद्याभ्रम अज्ञाना
॥७२॥
सज्ञान भक्तांच्या ठायीं । ते अविद्या निःशेष नाहीं
।
मा वेदविधान तेथें पाहीं । रिघावया कायी कारण ॥७३॥
आंबा सफळित जव असे । तंव नेटेंपाटें राखण बैसे ।
फळ हाता आल्या आपैसें । राखण वायसें राहेना ॥७४॥
तेवीं अविद्येचें जंव बंधन । तंव वेदाचें वेदविधान
।
अविद्या नाशिलिया जाण । विधीनें तें स्थान सोडिलें
॥७५॥
अविद्या जाऊनि वर्ततां देहीं । देहाचा देहत्वें
हेतु नाहीं ।
हें म्हणाल न घडेच कांहीं । ऐक तेंही सांगेन ॥७६॥
स्वप्नींचें देहादि प्रपंचभान । स्वप्नाचमाजीं
सत्य जाण ।
जागें होतां तें अकारण । संस्कारें स्वप्न दिसतांही
॥७७॥
स्वप्नीं राज्यपद पावला । कां व्याघ्रमुखीं सांपडला
।
अथवा धनादिलाभ झाला । रत्नें पावला अनर्घ्यें
॥७८॥
तेथींचें सुख दुःख हरिख । जागत्यासी नाहीं देख ।
तेवीं सज्ञानासी आविद्यक । नोहे बाधक निजबोधें
॥७९॥
देहीं असोनि विदेहस्थिती । ऐशा बोधसाधिका ज्या
युक्ती ।
स्वयें सांगेन म्हणे श्रीपती । भेदाची उत्पत्ती
छेदावया ॥४८०॥
यो जागरे बहिरनुक्षणधर्मिणोऽर्थान् ।
भुङ्क्ते समस्तकरणैहृदि तत्सदृक्षान् ।
स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एकः ।
स्मृत्यन्वयात्त्रिगुणवृत्तिदृगिन्द्रियेशः
॥ ३२ ॥
तिहीं अवस्थांच्या ठायीं । आत्मा एकचि असे देहीं
।
तोचि देहाच्या ठायीं विदेही । साक्षी पाहीं सर्वांचा
॥८१॥
मी बाळ तोचि झालों तरणा । आतां आलों म्हातारपणा ।
ऐशा वयसांचे साक्षीपणा । आपण आपणा देखतू ॥८२॥
जागृतीसी नाना भोग । सविस्तर भोगी अनेक ।
तेचि स्वप्नामाजीं साङ्ग । निजहृदयीं चांग विस्तारी
॥८३॥
जागृतिभोगाचा संस्कारू । तोचि स्वप्नामाजीं विस्तारू
।
मनोमय विश्वाकारू । निजहृदयीं वेव्हारू वाढवी ॥८४॥
गज तुरंग खर नर । गिरी दुर्ग पुर नगर ।
विशाळ सरिता समुद्र । वासनेचें वैचित्र्य स्वप्नीं
देखे ॥८५॥
नाहीं जागृती नाहीं स्वप्न । अंतःकरणही करोनि लीन
।
सुषुप्तिकाळीं तोचि जाण । अहंकारेंवीण उरलासे ॥८६॥
विश्वाभिमानी इंद्रियवृत्ती । तेणें तो देखतसे
जागृतीं ।
तैजस अभिमानी अविद्यावृत्ती । स्वप्नस्थिती तो
देखे ॥८७॥
प्राज्ञ अभिमानी मूढवृत्ती । तो देखतसे सुषुप्ती
।
एक आत्मा तिहींप्रती । न घडे निश्चितीं म्हणाल ॥८८॥
तिहीं अवस्थांचे अभिमानी । म्हणाल देखणे भिन्न
तिनी ।
तरी एक आत्मा द्रष्टेपणीं । उरला निदानीं तें ऐका
॥८९॥
पहिला जो कां मी जागता । तेणें म्यां देखिली स्वप्नावस्था
।
तोचि मी सुखें निजेला होता । या तिनी अवस्था स्वयें
मी जाणें ॥४९०॥
जेणें जे देखिली नाहीं । तो ते अवस्था सांगेल कायी
।
यालागीं तिहीं अवस्थांचे ठायीं । आत्मा पाहीं अनुस्यूत
॥९१॥
जागृतीं इंद्रियां देखणेपण । स्वप्नीं देखणें तें
तंव मन ।
सुषुप्ति गाढ मूढ अज्ञान । कैंचें देखणेपण आत्म्यासी
॥९२॥
येही आशंकेचें वचन । ऐका द्विज हो सावधान ।
मन इंद्रियें जडें जाण । देखणेपण त्यां कैंचें ॥९३॥
जो मनाचा चाळकू । जो इंद्रियांचा प्रकाशकू ।
जो सुषुप्तीचा द्योतकू । साक्षित्वें एकू तो आत्मा
॥९४॥
म्हणाल सुषुप्ती आत्मा नाहीं । बोलणें न घडे कांहीं
।
मी सुखें निजेलों होतों पाहीं । हें कोणाचे ठायीं
जाणवे ॥९५॥
प्रकृतिकार्याहूनि परता । देहादि अवस्थांतें प्रकाशिता
।
गुणइंद्रियांचा नियंता । जाण तत्त्वतां तो आत्मा
॥९६॥
इंद्रियें आत्मा नव्हती हा नेम । त्यांचें सदा एकदेशी
कर्म ।
आत्मा सर्वकर्ता सर्वोत्तम । करोनि निष्कर्म सर्वदा
॥९७॥
मन आत्मा नव्हे तें ऐक वर्म । संकल्पविकल्प त्याचें
कर्म ।
आत्मा निर्विकल्प निरुपम । विश्रामधाम जगाचें ॥९८॥
जो सुषुप्तिसुखभोगसाक्षी । जो देखणेपणें तिहीं
लोकीं ।
तो मी आत्मा गा एकाकी । जाण निष्टंकीं निश्चित ॥९९॥
एवं युक्तीचिया विभागलीला । परमात्मा जो एकू साधिला
।
तो साधकांसी उपयोगा आला । योग सिद्धी नेला तेणें
बळें ॥५००॥
एवं विमृश्य गुणतो मनसस्त्र्यवस्था ।
मन्मायया मयि कृता इति निश्चितार्थाः ।
सञ्छिद्य हार्दमनुमानसदुक्तितीक्ष्ण ।
ज्ञानासिना भजत माखिलसंशयाधिम् ॥ ३३ ॥
म्यां सांगीतल्या ज्या युक्ती । ज्या कां श्रुतिशास्त्रार्थसंमती
।
त्या विचारोनि परमार्थगतीं । संसारगुंतीं उगवावी
॥१॥
संसारगुंतीसी कारण गुण । गुणावस्थीं व्यापिलें
मन ।
त्यासी माझी माया मूळ जाण । जिया केलें आवरण माझेंचि
॥२॥
माझी माया माझेनि सबळ । त्या मजचि आवरिलें तत्काळ
।
जैसें डोळ्याचें डोळां जळ । गोठूनि पडळ होऊनि ठाके
॥३॥
कां पूर्णचंद्र अतिनिर्मळ । तेथ पृथ्वी बिंबली
सकळ ।
तेणें सलांछन चंद्रमंडळ । लोक सकळ देखती ॥४॥
पृथ्वीचंद्रासी अंतर । विचारितां दूरांतर ।
मिथ्या बाधिला रजनीकर । ते लोक साचार मानिती ॥५॥
यापरी माया माझ्या ठायीं । आतळली नाहीं कंहीं ।
मिथ्याभासें लोक पाहीं । तिच्याठायीं भूलले ॥६॥
तेणें नाथिली गुणावस्था । अहंकर्तृत्वें घेतली
माथां ।
तेणें विषयभोगअवस्था । वासनायुक्ता वाढविल्या
॥७॥
एवं उभय देहबंधन । मिथ्या जीवत्वें लागलें जाण ।
त्याचें करावया छेदन । माझ्या युक्ती जाण विवराव्या
॥८॥
करितां युक्तींचें अनुमान । तेणें अनुमानिक होय
ज्ञान ।
न तुटे अविद्याबंधन । यालागीं साधुसज्जन सेवावे
॥९॥
साधूंमाजीं साधुत्व पूर्ण । सेवावे सद्गुरुचरण
।
तेणें निरसे भवबंधन । साधुसज्जन सद्गुरु ॥५१०॥
त्या साधूंचिया सदुक्ती । श्रुत्यर्थें उपदेश करिती
।
तेणें होय ज्ञानखड्ग प्राप्ती । जे बुद्धीच्या
हातीं हातवशी ॥११॥
तेंही वैराग्यनैराश्यसाहाणे । लावूनि सतेज शस्त्र
करणें ।
धृतीच्या धारणा दृढ धरणें । सावधपणें निःशंक ॥१२॥
शस्त्रासी आणि आपणा । एकपणाची धारणा ।
दृढ साधूनि साधना । देहाभिमाना छेदावें ॥१३॥
जो सकळ संशयाचा कंदू । जेणें देहदुःखाचा उद्बोधू
।
ज्याचेनि सदा विषयसंदू । जो कामक्रोधपोषकू ॥१४॥
जो वाढवी तिनी गुण । जो शुद्धासी आणी जीवपण ।
ज्याचेनि जीव जन्ममरण । दुर्निवार जाण लागलें ॥१५॥
जो सकळ अनर्थांचा दाता । ज्याची लडिवाळ कन्या ममता
।
तियेसी वाढवी माया माता । तिच्या सत्ता हा दाटुगा
॥१६॥
तेथें शस्त्राचेनि लखलखाटें । राहोनियां नेटेंपाटें
।
समरांगणीं सुभटें । घावो येणें नेटें हाणावा ॥१७॥
एकेचि घायें जाण । माया ममता अभिमान ।
त्रिपुटीचें होय छेदन । येणें बळें जाण छेदावा ॥१८॥
भोग्य भोगू भोक्ता । कर्म कार्य कर्ता ।
ध्येय ध्यान ध्याता । त्रिपुटी तत्त्वतां छेदावी
॥१९॥
अहं कोहं सोहं स्वभावो । हाही छेदूनि अहंभावो ।
साधकां निजपदीं ठावो । ब्रह्म स्वयमेवो होऊनि
ठेले ॥५२०॥
म्हणाल सांगतां जो प्रकारू । तो शब्दज्ञान वेव्हारू
।
बोलाचा कडकडाट थोरू । कैसेनि अहंकारू मारवे ॥२१॥
शब्दमात्रें अभिमान । जरी पावता निर्दळण ।
तरी कां पां विद्वज्जन । अभिमानमग्न होताती ॥२२॥
अभिमान संमुख दिसता । तरी धांवोनि करूं ये घाता ।
तो अतर्क्य जी सर्वथा । शब्दें अहंता मरेना ॥२३॥
घडे अपरोक्षसाक्षात्कारू । तो शब्दमात्रें नव्हे
प्रकारू ।
ऐसा आशंकेचा विचारू । ऐक निर्धारू सांगेन ॥२४॥
जो अनन्यभावें माझें भजन । सर्वदा करी सावधान ।
कां सद्गुरूचे श्रीचरण । मद्भावें जाण जो सेवी
॥२५॥
मज आणि सद्गुरुमूर्ती । भेद नाहीं गा कल्पांतीं
।
येणें अभेदभावें जे भजती । ते ज्ञान पावती सहजचि
॥२६॥
त्यांसी स्वभावें भजनस्थिती । ज्ञानखड्गाची होय
प्राप्ती ।
सहजेंचि सांपडे हातीं । ज्या शस्त्रदीप्ति काळू
कांपे ॥२७॥
ज्या शस्त्राच्या धाकाभेण । माया ममता अभिमान ।
सांडूनियां जीवपण । समूळ जाण पळालीं ॥२८॥
हाणावया पुरता घावो । अहंममतेसी नाहीं ठावो ।
अविद्येचाही अभावो । आपभयें पहा हो आपणचि ॥२९॥
सद्भावें जें माझें भजन । करितां एवढें होय ज्ञान
।
येथ आशंका करील मन । कोठें भजन करावें ॥५३०॥
तुझें स्वरूप अतर्क्य जाण । अतिसूक्ष्म आणि निर्गुण
।
तुज भजावया कवण स्थान । आम्हांसी जाण कळेना ॥३१॥
ऐसें कल्पील जरी मन । तरी ऐक सावधान ।
अतिसुगम भजनस्थान । मी सांगेन तें ऐक ॥३२॥
नुल्लंघितां पर्वतकोटी । न रिघतां गिरिकपाटीं ।
दूरी न करितां आटाटी । जे स्थानीं भेटी सदा माझी
॥३३॥
भजनस्थान निरुपम । जेथ मी वसें पुरुषोत्तम ।
प्राप्तीलागीं अतिसुगम । विश्रामधाम भक्तांचें
॥३४॥
सर्व सुखांचा आराम । निजहृदयीं आत्माराम ।
सर्वदा असे सम । भजावें सप्रेम ते ठायीं ॥३५॥
आदि ब्रह्मा अंतीं मशक । सर्वांचे हृदयीं मीचि एक
।
ऐसें पाहे तो सभाग्य देख । हें भजन चोख मत्प्राप्ती
॥३६॥
ज्या मज हृदयस्थाचे दीप्ति । मनबुद्ध्यादिकें वर्तती
।
ज्या माझिये स्फुरणस्फूर्ती । ज्ञानव्युत्पत्ती
पायां लागे ॥३७॥
त्या मज हृदयस्थाच्या ठायीं । भजनशीळ कोणीच नाहीं
।
शिणतां बाह्य उपायीं । जन अपायीं पडताती ॥३८॥
ऐशांत सदैव कोणी एक । निजभाग्यें अत्यंत चोख ।
मज हृदयस्थाचा विवेक । करूनि निष्ठंक मद्भजनीं
॥३९॥
करितां हृदयस्थाचें भजन । माझें पावे तो निजज्ञान
।
वैराग्ययुक्त संपूर्ण । जे ज्ञानीं पतन रिघेना
॥५४०॥
ज्या ज्ञानाभेणें जाण । धाकेंचि पळे अभिमान ।
तें मी आपुलें त्यांसी दें ज्ञान । जे हृदयस्थाचें
भजन करिती सदा ॥४१॥
ज्या ज्ञानाचिये ज्ञानसिद्धी । अखिल जाती आधिव्याधी
।
संशय पळती त्रिशुद्धी । भक्त निजपदीं पावती ॥४२॥
सबळ बळें सुभटें । शस्त्राचेनि लखलखाटें ।
संशयो छेदावा कडकडाटें । हें म्यां नेटेंपाटें
सांगीतलें ॥४३॥
यावरी ऐसें गमेल चित्तीं । संसाराची सत्यप्राप्ती
।
त्यासी शस्त्र घेऊनि हातीं । कोणे युक्तीं छेदावा
॥४४॥
तरी संसार तितुकी भ्रांती । हेंचि सांगावया दृष्टांतीं
।
पुढील श्लोकाची श्लोकोक्ती । स्वयें श्रीपती सांगतू
॥४५॥
ईक्षेत विभ्रममिदं मनसो विलासं ।
दृष्टं विनष्टमतिलोलमलातचक्रम् ।
विज्ञानमेकमुरुधेव विभाति माया ।
स्वप्नस्त्रिधा गुणविसर्गकृतो विकल्पः ॥ ३४ ॥
देहादि अहंकारपर्यंत । पिंड ब्रह्मांड जें भासत
।
तें मनोमात्र विलसत । मिथ्याभूत संसारु ॥४६॥
जैसें स्वप्नीं निद्रेमाजीं मन । स्वयें देखे त्रिभुवन
।
तैसेंचि हें दीर्घस्वप्न । अविद्या जाण विकाशी
॥४७॥
आन असूनि आन देखती । त्या नांव आभास म्हणती ।
शुक्तिकेमाजीं रजतभ्रांती । दोरातें म्हणती महासर्पू
॥४८॥
सूर्याचे किरण निखळ । ते ठायीं देखती मृगजळ ।
तैशी शुद्ध वस्तू जे केवळ । तो संसार बरळ म्हणताती
॥४९॥
तया आरोपासी अधिष्ठान । मीचि साचार असें आपण ।
जेवीं कां कोलिताचें कांकण । अग्नितेजें जाण आभासे
॥५५०॥
अलातचक्रींचा निर्धार । अग्नि सत्य मिथ्या चक्र
।
तेवीं निर्धारितां संसार । ब्रह्म साचार संसार
मिथ्या ॥५१॥
तेथ आधिदैव आधिभौतिक । आध्यात्मादि सकळिक ।
अलातचक्राच्याऐसे देख । त्रिगुणमायिक परिणाम
॥५२॥
कोलिताचेनि भ्रमभासें । भ्रमणबळें तें चक्र दिसे
।
क्षणां दिसे क्षणां नासे । तैसा असे हा संसारू ॥५३॥
जंव भ्रमणाचें दृढपण । तंव कोलिताचें कांकण ।
भ्रम गेलिया जाण । कांकणपण असेना ॥५४॥
तेवीं जंव जंव भ्रम असे । तंव तंव दृढ संसार भासे
।
भ्रम गेलिया अनायासें । संसार नसे पाहतांही ॥५५॥
मी देहो माझें कलत्र पुत्र । हें भ्रमाचें मुख्य
सूत्र ।
तें न छेदितां पामर । मुक्ताहंकार मिरविती ॥५६॥
एवं मायामय संसारू । ऐसा जाणोनि निर्धारू ।
तेथील सांडूनि अत्यादरू । उपरमप्रकारू सांगत ॥५७॥
दृष्टिं ततः प्रतिनिवर्त्य निवृत्ततृष्णः ।
तूष्णीं भवेन्निजसुखानुभवो निरीहः ।
संदृश्यते क्व च यदीदमवस्तुबुद्ध्या ।
त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिरानिपातात् ॥ ३५
॥
पूर्विल्या भजनपरिपाटीं । सहजें निर्मळ झाली दृष्टी
।
मिथ्या सांसारिक त्रिपुटी । हा निर्धार पोटीं दृढ
झाला ॥५८॥
तेथें सांसारिक त्रिपुटी । सांडूनि उपरमवितां दृष्टी
।
मज हृदयस्थासी होय भेटी । जेवीं सुवर्णदृष्टीं
अळंकारू ॥५९॥
तेथ दृष्य द्रष्टा दर्शन । मोडूनि त्रिपुटीचें
भान ।
तेचि धारणा तेंचि ध्यान । तेथ समाधान धरावें ॥५६०॥
तेंचि अंगें व्हावया आपणा । सांडावी सकळ तृष्णा
।
वाचेसी धरावें महामौना । देहचेष्टा जाणा आवराव्या
॥६१॥
सांडावी वेदशास्त्रव्युत्पत्ति वाड । सांडावी
वाग्वादबडबड ।
भगवद्भावो धरावा दृढ । जेणें आशेचें बूड समूळ छेदे
॥६२॥
काया वाचा आणि मन । दृढ आवरावें आपण ।
तुटों नेदावें अनुसंधान । सदा सावधान निजरूपीं
॥६३॥
ते स्वरूपसुखीं लोधल्या जाण । देहाचें स्फुरेना
देहपण ।
अहंकारेंसीं मावळे मन । स्वानंद पूर्ण वोसंडे ॥६४॥
तेथ संमुख ना पाठिमोरें । एकपण ना दुसरें ।
देवो भक्त हेंही नुरे । सुखें सुखभरें सुखरूप ॥६५॥
मी एक सुखरूप आहें । वेगळेपणें ठावें नोहे ।
येणे आत्मानुभवें राहे । एवढी प्राप्ती होये मद्भक्तां
॥६६॥
म्हणाल काष्ठाच्या परी त्यासी । पडला असेल अहर्निशीं
।
हेंही न घडे गा तयासी । सांडूनि हेतूसी देहीं वर्ते
॥६७॥
तोही प्रारब्धाचेनि बळें । आहारनिद्रादि खेळेंमेळें
।
देहींचीं कर्में करितां सकळें । सर्वथा नातळे देहबुद्धी
॥६८॥
दंड काढोनि नेलिया कुंभारें । पहिले भवंडीं चक्र
फिरे ।
तेवीं प्रारब्धाचेनि संस्कारें । कर्मानुसारें
देह वर्ते ॥६९॥
कुलालचक्रीं बैसली माशी । न हालतां भोंवे चक्रासरसी
।
कोटी फेरे म्हणती तिसी । तेवीं मुक्तासी देहकर्में
॥५७०॥
यापरी देहकर्मीं वर्ततां । ज्ञाता न म्हणे अहं कर्ता
।
जेवीं वार्याचिया स्वभावता । दिसे चपळता गलितपत्रीं
॥७१॥
जेवीं कां पुरुषासवें छाया असे । परी ते छायेसी पुरुष
न बैसे ।
तेवीं ज्ञात्यासवेंही देह दिसे । परी तो देहदोषें
मैळेना ॥७२॥
निजछायेसी बैसों जातां । छायाचि पळे तत्त्वतां
।
तेवीं मद्भक्तीं माया पाहतां । माया स्वभावतां
मिथ्यात्वें पळे ॥७३॥
हो कां मुक्ताफळांची माळा । भ्रमें सर्परूप भासे
डोळां ।
तेचि भ्रमांतीं घालितां गळां । नुपजे कंटाळा सर्पभयाचा
॥७४॥
तेवीं अधमोत्तम योनी । कां वंद्यनिंद्य जे जनीं
।
ते मी म्हणतां ज्ञानी । शंका न मानी देहमिथ्यात्वें
॥७५॥
यापरी ते अतिसज्ञान । जाणोनि देहाचें मिथ्याभान
।
देहकर्मीं वर्ततां जाण । देहाचें देहपण स्फुरेना
॥७६॥
तो देहो सर्वांगीं तोडितां । कां वृकव्याघ्रादिकीं
फाडितां ।
कां अग्निमाजीं धडाडितां । त्यासी देहअहंता स्फुरेना
॥७७॥
आपुली छाया देखिली शूळीं । तीलागीं पुरुष न तळमळी
।
तेवीं देहाची होत होळी । ज्ञाता न डंडळी निजबोधें
॥७८॥
म्हणाल देहसंगें वर्ततां । केवीं बाधीना देहअहंता
।
सांडूनि अंगींची क्षारता । लवण वर्ततां उरे कैसें
॥७९॥
हिंग सांडूनि आपुली घाणी । केवीं राहेल सुगंधपणीं
।
निःशेष सांडोनि अंगींचें पाणी । केळी केळीपणें
उरे कैंची ॥५८०॥
न झुंझें म्हणोनि रणीं रिघतां । जेवीं कां घाय वाजती
माथां ।
तेवीं देहसंगें वर्तता । देहअहंता सोडीना ॥८१॥
येविषयीं ऐका सावधान । ज्ञात्यासी देहाचें बाधीना
भान ।
तेथें स्फुरे जो अभिमान । तो भर्जित जाण बीज जैसें
॥८२॥
भर्जित बीजें जाण । हों शके क्षुधाहरण ।
परी करितां बीजारोपण । अंकुर जाण त्या नाहीं ॥८३॥
चित्रामाजीं व्याघ्र दिसे । परी बाधकत्व त्यासी
नसे ।
तेवीं भर्जित अभिमानशेषें । बाधा नसे ज्ञात्यासी
॥८४॥
चित्रींच्या वाघासी जाण । निःशेष नाहीं व्याघ्रपण
।
तेवीं मुक्तांच्या देहासी जाण । देहपण असेना ॥८५॥
दृढ ठसावल्या चैतन्यघन । स्वरूपीं वृत्ति होय निमग्न
।
तेव्हां दिसे तेंही भर्जित भान । तेंही स्फुरण निमालें
॥८६॥
ऐशी मावळल्या स्मृती । ज्ञात्याची वर्तती स्थिती
।
स्वयें सांगतु श्रीपती । यथानिगुती निजबोधें ॥८७॥
सर्व कर्मी वर्ततां जाण । देहाचें स्फुरेना देहपण
।
तें मुख्य समाधिलक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥८८॥
देहं च नश्वरमवस्थितमुत्थितं वा ।
सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम् ।
दैवादपेतमुत दैववशादुपेतं ।
वासो यथा परिकृतं मदिरामदांधः ॥ ३६ ॥
जया देहाचेनि मद्भजनें । माझें शुद्ध स्वरूप पावणें
।
त्या देहासी विसरिजे तेणें । मी माझेपणें देखेना
॥८९॥
जेवीं कां भाडियाचें घोडें । जेणें आणिलें निजधामा
रोकडें ।
तें आहे कीं गेलें कोणीकडे । हें स्मरेना पुढें तो
जैसा ॥५९०॥
हो कां भेटावया भ्रतारासी । सवें मजुर आणी विश्वासी
।
ते पतीसीं पहुडल्या राणिवसीं । त्या मजुरासी विसरली
॥९१॥
कां जो दैवयोगें पालखीं चढे । तो पूर्वील तुटके मोचडे
।
आहेत कीं गेले कोणीकडे । हें स्मरेना पुढें तेणें
हरिखें ॥९२॥
हो कां बहुकाळें पत्नी जैसी । भर्तारू मीनल्या
निजसेजेसी ।
ते निःशेष विसरे लाजेसी । देहाची तैसी दशा जाहली
॥९३॥
त्या दांपत्याचे सुखभेटी । पारकें देखतां लाज उठी
।
तेवीं देहाचें भान द्वैतदृष्टीं । मदैक्यपुष्टीं
देह कैंचें ॥९४॥
एवं पावोनि माझ्या स्वरूपासी । स्वानंदपूर्ण साधकासी
।
सुखें सुखरूपता जाहली त्यासी । निजदेहासी विसरोनी
॥९५॥
मग उठलें कीं बसलें । चालतें कीं राहिलें ।
जागतें कीं निजलें । हें स्मरण ठेलें देहाचें ॥९६॥
हें धालें कीं भुकेलें । हिंवले कीं तापलें ।
प्यालें कीं तान्हलें । राहिलें उगलें स्मरेना
तो ॥९७॥
हें येथें कीं तेथें । मुकें कीं बोलतें ।
होतें कीं नव्हतें । स्मरणसहितें स्मरेना तो ॥९८॥
हें ओंवळें कीं सोंवळें । चोखट कीं मैळें ।
डोळस कीं आंधळें । अंगीं पांगुळलें स्मरेना तो ॥९९॥
हें आलें कीं गेलें । होतें कीं केलें ।
जाहलें कीं मेलें । तटस्थ राहिलें स्मरेना तो ॥६००॥
हें बाळ कीं प्रौढ । मोठें कीं रोड ।
हळू कीं जड । कांहीं सदृढ स्मरेना तो ॥१॥
हें खोटे कीं भुयीं । ठायीं कीं कुठायीं ।
आहे कीं नाहीं । हेंही पाहीं स्मरेना तो ॥२॥
हें मंत्रीं कीं तंत्रीं । तीर्थीं कीं क्षेत्रीं
।
विष्ठीं कीं मूत्रीं । आहे पवित्रीं स्मरेना तो
॥३॥
जनीं कीं वनीं । अथवा निरंजनीं ।
जपीं कीं ध्यानीं । हेंही मनीं स्मरेना तो ॥४॥
हें सुजनीं कीं दुर्जनीं । बंदी कीं विमानीं ।
मंदिरीं कीं मसणीं । पाहती कोणी स्मरेना तो ॥५॥
हें गजीं कीं तुरगीं । कीं अंगनासंभोगीं ।
खरीं कीं उरगीं । अंगीच्या अंगीं स्मरेना तो ॥६॥
हें काशीं कीं कैकटीं । नरकीं कीं वैकुंठीं ।
घरी कीं कपाटीं । राहिलें नेहटी स्मरेना तो ॥७॥
हें पूजिलें कीं गांजिलें । धरिलें कीं मारिलें
।
देहाचें येकही केलें । अथवा काय झालें स्मरेना तो
॥८॥
मी शेषशयनावरी । कीं मातंगाच्या घरीं ।
कीं बैसलों शूळावरी । हेंही न स्मरी सहसा तो ॥९॥
ऐशी ज्ञात्याची निरभिमानता । माझेनि न सांगवे तत्त्वतां
।
जे पावले माझी सायुज्यता । त्यांची कथा न बोलवे ॥६१०॥
जेथ वेदां मौन पडे । स्वरवर्णेंसीं वाचा बुडे ।
त्या संतांचे पवाडे । माझेनिही निवाडे न सांगवती
॥११॥
ऐकोनि सज्ञानाची स्थिती । तुम्हांसी गमेल ऐसें
चित्तीं ।
केवळ जड मूढ झाली प्राप्ती । एकही स्फूर्ती स्फुरेना
॥१२॥
जेवीं कां केवळ पाषाण । तैसें झालें अंतःकरण ।
एकही स्फुरेना स्फुरण । ज्ञातेपण घडे कैसें ॥१३॥
ऐशी धरिल्या आशंका । तेविषयीं सावध ऐका ।
ज्ञानअज्ञानभूमिका । अतर्क्य लोकां निश्चित ॥१४॥
केवळ जें शुद्ध ज्ञान । आणि जडमूढ अज्ञान ।
दोहींची दशा समान । तेथीलही खूण मी जाणें ॥१५॥
निबिड दाटला अंधकारू । त्यामाजीं काजळाचा डोंगरू
।
तेथ आंधळा आला विभाग करूं । तैसा व्यवहारू अज्ञाना
॥१६॥
शोधावया अध्यात्मग्रंथ भले । अंधमूकाहातीं दीधले
।
तें ऐके देखे ना बोले । तैसें जडत्वें झालें अज्ञान
॥१७॥
ऐशी अज्ञानाची गती । ऐका सज्ञानाची स्थिती ।
अपरोक्षसाक्षात्कारप्रतीती । देहीं वर्तती विदेहत्वें
॥१८॥
जेवीं कां रत्नें आणि गारा । दोहींचा सारिखा उभारा
।
मोल वेंचूनि नेती हिरा । फुकट गारा न घेती ॥१९॥
जैसें कण आणि फलकट । दोहींसी वाढी एकवाट ।
तैसें ज्ञानाज्ञान निकट । दिसे समसकट सारिखें ॥६२०॥
जेवीं कां खरें कुडें नाणें । पाहतां दिसे सारिखेपणें
।
खरें पारखोनि घेती देखणे । मूर्खीं नाडणें ते ठायीं
॥२१॥
तेवीं ज्ञानाज्ञानाची पेंठ । भेसळली दिसे एकवट
।
तेथ अणुभरी चुकल्या वाट । पाखंड उद्भट अंगीं वाजे
॥२२॥
यालागीं मद्भक्तीपाशीं आले । जे माझ्या विश्वासा
टेंकले ।
त्यांसी म्यां निजरूप आपुलें । खरें दीधलें अतिशुद्ध
॥२३॥
माझ्या नामविश्वासासाठी । प्रल्हाद द्वंद्वें
पायें पिटी ।
न घेतां मुक्ती लागे पाठीं । विश्वासें भेटी माझ्या
रूपीं ॥२४॥
पावोनि माझ्या निजस्वरूपेसी । तेंचि ते झालें मद्भवेंसीं
।
जेवीं लवण मीनल्या जळासी । लवणपणासी मूकलें ॥२५॥
तेथ मी एक लवण । हेही विराली आठवण ।
स्वयें समुद्र झालें जाण । तेवीं सज्ञान मद्रूपें
॥२६॥
ऐसें पावोनि माझ्या स्वरूपासी । विसरले देहअभिमानासी
।
झाले चैतन्यघन सर्वांशीं । आनंदसमरसीं निमग्न ॥२७॥
जेवीं दोरीं सर्पू उपजला । नांदोनि स्वयें निमाला
।
तो दोरें नाहीं देखिला । तैसा झाला देहभावो मुक्तां
॥२८॥
तेव्हां मी तूं हे आठवण । आठवितें आहे कोण ।
विसरोनि गेलें अंतःकरण । आपण्या आपण विसरला ॥२९॥
तेथ कैंचा स्वर्ग कैंचा नरक । कैंचें चोख कैंचें
वोख ।
कैंचे चतुर्दश लोक । ब्रह्म एक एकलें ॥६३०॥
कैंचें पवित्र कैंचें अपवित्र । कैचें तीर्थ कैंचें
क्षेत्र ।
कैचा वेदू कैंचें शास्त्र । ब्रह्म स्वतंत्र अद्वय
॥३१॥
तेथ कैंचा उत्पत्तिविनाशू । कैंचा वैकुंठ कैलासू
।
कैंचा ब्रह्मा विष्णु महेशू । एक अविनाशू उरलासे
॥३२॥
तेथ कैंचा बोधू कैंची बुद्धी । देवपण बुडालें त्रिशुद्धी
।
लाजा निमाली मोक्षसिद्धी । कैंचा क्षीराब्धिशेषशायी
॥३३॥
तेथ माझीही भगवंतता । हारपोनि जाय तत्त्वतां ।
प्रणवाचा बुडाला माथा । ऐशी सायुज्यता पावले ॥३४॥
यालागीं देहाचें केलें ठेलें । अथवा आलें कां गेलें
।
हें स्फुरेना जें बोलिलें । ते विशद केलें या रीती
॥३५॥
अविद्या कारण देह कार्य । ते अविद्या नासोनि जाये
।
कारण नासल्या कार्य राहे । हें न घडे पाहें म्हणाल
॥३६॥
वृक्ष समूळीं उपडिला जाये । सार्द्रता तत्काळ न
जाये ।
पत्र पुष्प फळ सार्द्र राहे । शुष्क होये अतिकाळें
॥३७॥
तेवीं अविद्या नासोनि जाये । भोगानुरूप दैव जें
राहे ।
तेणें ज्ञाता वर्तताहे । निजदेहीं पाहे विदेहत्वें
॥३८॥
म्हणाल वाढवितां वाडेंकोडें । प्रतिपाळितां सुरवाडें
।
राखतराखतां देह पडे । प्रत्यक्ष रोकडें दिसताहे
॥३९॥
ज्याचें देह त्यासी दृढ नव्हे । तरी तें तत्काळचि
पडावें ।
वांचलें असे कोणे भावें । ऐसें कांहीं जीवें कल्पाल
॥६४०॥
ज्याचें देह तो न पुसे त्यातें । तरी तें देह केवीं
कर्मीं वर्ते ।
ऐशी आशंका तुम्हांतें । ऐका सावचित्तें सांगेन
॥४१॥
देहाचें उत्पत्तिस्थितिनिदान । पुरुषासी वश्य
नव्हे जाण ।
त्यासी अदृष्टचि प्रमाण । दैवयोगें चळण देहाचें
॥४२॥
उठणें कां बैसणें । तें देहासी दैवगुणें ।
अदृष्टगतीं देणें घेणें । खाणें जेवणें अदृष्टें
॥४३॥
स्वदेशीं कां परदेशीं । अदृष्ट नेतसे देहासी ।
स्वर्गनरकभोगासी । अदृष्ट देहासी उपजवी ॥४४॥
यश लाभ हानि मृत्यु । देहासी अदृष्टें असे होतू ।
ज्ञाता देहासी अलिप्तू । जैसा घटांतू चंद्रमा ॥४५॥
जैशी छाया पुरुषासरसी । तैशी काया सज्ञानासी ।
ते राहिली अदृष्टापाशीं । निजकर्मासी भोगावया ॥४६॥
जन्मोनि छाया सरसी वाढे । माझी ऐशी अहंता न चढे ।
तैसेंच देह ज्ञात्याकडे । मी म्हणोनि पुढें येवों
न शके ॥४७॥
सदा छाया सरिसी असे । परी कोठें असे कोठें नसे ।
हें ज्याची तो न पुसे । देहाचें तैसें वर्तन झालें
॥४८॥
छाया विष्ठेवरी पडे । कां पालखीमाजीं चढे ।
पुरुषासी सुखदुःख न जोडे । ज्ञात्यासी तेणें पाडें
देहभोग ॥४९॥
येथवरी निजदेहासी । कैसेन विसर पडिला त्यासी ।
ऐक त्याही अभिप्रायासी । दृष्टांतेंसीं सांगेन
॥६५०॥
जो मोलें मदिरा पिवोनि ठाये । तो तेणें मदें नाचे
गाये ।
देहवंत देह विसरोनि जाये । वस्त्र नाहीं आहे स्मरेना
॥५१॥
हा तंव ब्रह्मरस प्याला । परमानंदें तृप्त झाला
।
देहो झाला कीं मेला । आठवू ठेला तेणें मदें ॥५२॥
एवं देहाचें भरण पोषण । जन्म अथवा मरण ।
तें दैवयोगें जाण । तेंचि निरूपण हंस बोले ॥५३॥
देहोऽपि दैववशगः खलु कर्म यावत् ।
स्वारंभकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः ।
तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोगः ।
स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तुः ॥ ३७ ॥
जितुकें देहाचें वर्तन । तितुकें अदृष्टास्तव जाण
।
अज्ञानासी देहाभिमान । त्यातें सज्ञान न धरिती
॥५४॥
जैसें अदृष्ट पूर्वस्थित । तैसा देह उपजे येथ ।
सावेव प्राणेंसहित । ऐसें वर्तत जंव दैवें ॥५५॥
म्हणाल दैवयोगें देहीं असतां । अवश्य वाढेल देहअहंता
।
जेवीं एकत्र गमनें मार्गस्थां । येरयेरांच्या व्यथा
भोगिती ॥५६॥
लवणाच्या मिळणीं पाणी । होऊनि ठाके खारवणी ।
तेवीं ज्ञाताही देहाचे मिळणीं । देहाभिमानी होईल
॥५७॥
जेवीं लोहसंगाचिये प्राप्ती । दुर्धर अग्नि घण
वरी घेती ।
तेवीं देहाचिया संगती । ज्ञाते भोगिती सुखदुःखें
॥५८॥
ऐसा कल्पाल अभिप्रावो । तो सज्ञानासी न घडे भावो
।
तिंहीं निवटूनियां अहंभावो । चिदानंदें पहा हो
समाधिस्थ ॥५९॥
’अधिरूढसमाधियोग’ । हें मूळींचें पद अभंग ।
येणें समाधि अतिनिर्व्यंग । साधिली चांग निजबोधें
॥६६०॥
तरी समाधी ते कैशी असे । तटस्थ काष्ठाचेपरी दिसे
।
कां समाधिस्थ केवळ पिसें । अथवा असे सज्ञान ॥६१॥
ते सामाधीचीं लक्षणें । ऐक सांगेन संपूर्णें ।
देहीं असोनि देहबंधनें । नाहीं अडकणें सज्ञाना
॥६२॥
केवळ ताटस्था नांव समाधी । म्हणतां ज्ञात्याची
ठकली बुद्धी ।
ते समाधि नव्हे त्रिशुद्धी । मूर्च्छित ते संधी
असे वृत्ती ॥६३॥
निरभिमान निरवधी । त्या नांव अखंडसमाधी ।
परी काष्ठांतें त्रिशुद्धी । नव्हे समाधी सर्वथा
॥६४॥
ताटस्थ्यचि समाधि साचें । जे मानिती त्यांसी स्वरूपाचें
।
ज्ञान नाहीं निश्चयाचें । अनुमानाचें बोलणें ॥६५॥
प्रचंड आघाताच्या भुली । तत्काळ तटस्थता बाणली
।
तरी काय तेणें झाली । सत्यचि भली समाधि त्यासी ॥६६॥
ओंवाळणीचिया आस्था । बहुरूपी सोंग संपादितां ।
वायु स्तंभविला अवचितां । तेणें तटस्थता बहुकाळ
॥६७॥
परी वासना जंव उरली आहे । तंव समाधि कैसेनि हों लाहे
।
सावध होतांचि म्हणे काये । ये दात्याचे रायें उचित
द्यावें ॥६८॥
सर्व संकल्पांची अवधी । त्या नांव निर्विकल्प समाधी
।
सकळ शास्त्र हेंचि प्रतिपादी । समाधि त्रिशुद्धी
त्या नांव ॥६९॥
सापु आल्या शेळीप्रती । तटस्थ होय सकळवृत्ती ।
तैशी झालिया ताटस्थस्थिती । नव्हे निश्चितीं ते
समाधी ॥६७०॥
अकस्मात अवचितां । दिव्य स्वरूप देखतां ।
आश्चर्यें झाली तटस्थता । तेथ जाणावी तत्त्वतां
वृत्ति आहे ॥७१॥
स्वस्वरूप देखतां प्रथमदृष्टीं । न संवरतु विस्मयो
उठी ।
तोही जिरवूनियां पोटीं । दशा जे उठी ते समाधी ॥७२॥
निःशेष कल्पना जेथ विरे । तेथ विस्मयो कोठें स्फुरे
।
सूक्ष्म कल्पना थावरे । तेणें वोसरे विस्मयो ॥७३॥
जेथ साचार ब्रह्मप्राप्ती होये । तेथें देहचि स्फुरों
न लाहे ।
तेव्हां तटस्थ कीं चालताहे । हें देखणें होये पुढिलांचें
॥७४॥
एवं देहचि जेथ मिथ्यापणें । त्याचीं कवण लक्षी लक्षणें
।
हो कां मृगजळींचेनि नाहाणें । जेवीं कां निवणें
सज्ञानीं ॥७५॥
मिथ्यादेहासी तटस्थता । झाल्या मानावी समाध्यवस्था
।
ऐशीं लक्षणें सत्य मानितां । ठकले तत्त्वतां परीक्षक
॥७६॥
हो कां स्वप्नींचे सज्ञानासी । ताटस्थ्यमुद्रा
लागल्या त्यासी ।
जरी मान्य झाल्या स्वप्नींच्यासी । तरी जागृतीसी
नाहीं आला ॥७७॥
हो कां स्वप्नींच्या लोकांप्रती । थोर झाली समाधीची
ख्याती ।
तरी नाहीं आला तो जागृती । जाणावा निश्चितीं निद्रितू
॥७८॥
तेवीं ताटस्थ्या नांव समाधी । ते अविद्या स्वप्नमूर्च्छासिद्धी
।
परी स्वस्वरूपप्रबोधीं । जागा त्रिशुद्धी नाहीं
झाला ॥७९॥
तो जागा होऊनि स्वप्न पाहे । तें मिथ्यात्वें देखताहे
।
त्यांतु आपुला देहो सत्य काये । मा ताटस्थ्य राहे
ते ठायीं ॥६८०॥
जो जागा होऊनि तत्त्वतां । स्वप्नदेहासी तटस्थता
।
साक्षेपपूर्वक लावूं जातां । लाजे परी अधिकता दशा
न मनीं ॥८१॥
जो जागा होऊनि स्वप्न सांगे । तें मिथ्यापणेंचि
अवघें ।
परी सत्यसत्त्वाचेनि पांगें । कदा निजांगें नातळे
॥८२॥
तैशी साचार वस्तुप्राप्ती । तो नातळे देहस्थिती
।
तरी देह वर्ते कोणे रीती । तो प्रारब्धगतीचेनि शेषें
॥८३॥
स्थंडिलीं अग्नि विझोनि जाये । तरी भूमिये उष्णता
राहे ।
कर्पूर सरल्याही पाहें । सुवासु आहे ते देशीं ॥८४॥
पाळणा हालवितां वोसरे । तरी तो हाले पूर्वसंस्कारे
।
तेवीं अविधानाशें प्रारब्ध उरे । तेणें देहो वावरे
मुक्तांचा ॥८५॥
लक्ष्य भेदोनियां तीरें । बळें चालिजे पुढारें
।
तेवीं अविद्यानाशें प्रारब्ध उरे । तेणें देहो
वावरे मुक्तांचा ॥८६॥
शरीराचेनि छाया चळे । परी शरीर छायेवेगळें ।
तेवीं देह मिथ्या मुक्ताजवळें । चळे वळे प्रारब्धें
॥८७॥
हेतुवीण अनायासें । पुरुषासवें छाया असे ।
तेवीं सज्ञानासरिसें । देह दिसे मिथ्यात्वें ॥८८॥
जैसें गलित पत्र वारेनि चळे । तैसें देह वर्ते प्राचीन
मेळें ।
परी देहकर्माचेनि विटाळें । ज्ञाता न मैळे निजबोधें
॥८९॥
त्या प्रारब्धाच्या पोटीं । सांगो सकळ जगेंसीं
गोठी ।
कां धरोनि मौनाची मिठी । गिरिकपाटीं पडो सुखें ॥६९०॥
तो आचरो सकळ कर्में । अथवा पिसा हो कां निजभ्रमें
।
तेणें तेणें अनुक्रमे । जाण परिणामें प्रारब्धें
॥९१॥
तो चढो पालखीं गजस्कंधीं । कां पडो विष्ठामूत्रसंधीं
।
ते ते प्रारब्धाची सिद्धी । जाण त्रिशुद्धी ज्ञात्यासी
॥९२॥
जेथ बाध्यबाधकता फिटली । सकळ अहं अविद्या तुटली
।
सहज समाधी त्या नांव झाली । हे संख्या केली सिद्धांतीं
॥९३॥
ऐशी जे सैर समाधिअवस्था । तोचि भोग भोगोनि अभोक्ता
।
कर्में करोनि अकर्ता । जाण तत्त्वतां तो एक ॥९४॥
तो क्रियाकारणसंयोगें । डुलत देखिजे विषयभोगें
।
परी समाधिमुद्रा न भंगे । भोगसंगें अलिप्त ॥९५॥
त्यासी स्त्री म्हणे माझा भर्ता । पुत्र म्हणे माझा
पिता ।
शिष्य म्हणे स्वामी तत्त्वतां । त्यांहूनि परता
त्यांमाजीं वर्ते ॥९६॥
हो कां काष्ठास्तव उत्पत्ती । काष्ठावरी ज्याची
स्थिती ।
तो आकळितां काष्ठीं बहुतीं । नावरे निश्चितीं अग्नि
जैसा ॥९७॥
फुंकितां लखलखिला । जो फुंकास्तव प्रकटला ।
तो फुंक न साहतां ठेला । निर्वातींचा संचला दीप जैसा
॥९८॥
तेवीं कर्मास्तव उत्पत्ती । कर्मेंचि झाली परब्रह्मप्राप्ती
।
त्या कर्मामाजीं वर्तती । निष्कर्मस्थिती महायोगी
॥९९॥
तो व्यवहारी दिसो जनीं । कीं पिसेपणीं नाचो वनीं
।
अथवा तटस्थ राहो विजनीं । दशा अधिकउणी बोलूं नये
॥७००॥
जें सिंहासनीं राजत्व जोडे । तें वनांत खेळतां न
मोडे ।
कीं धांवतां व्याहाळीपुढें । राजपद चोखडें ढळूं
नेणे ॥१॥
रावो रानीं वसिन्नला । त्या रानासी राजभोग आला ।
रावो राजत्वा मुकला । मूर्खही या बोला न बोलती ॥२॥
तेवीं पावोनि स्वरूपप्राप्ती । योगी प्रारब्धाच्या
स्थिती ।
नाना कर्में करितां दिसती । परी निजात्मस्थिती
भंगेना ॥३॥
यालागीं समाधि आणि व्युत्थान । या दोहीं अवस्थांचें
लक्षण ।
अपक्वासीचि घडे जाण । परिपूर्णासी लक्षण तें कैंचें
॥४॥
स्वरूपावेगळें कांहीं एक । पूर्णासी उरलें नाहीं
देख ।
समाधिव्युत्थानाचें मुख । त्यासंमुख येवों लाजे
॥५॥
अर्जुना देवोनि समाधि । सवेंचि घातला महायुद्धीं
।
परी कृष्ण कृपानिधी । तटस्थ त्रिशुद्धी न करीच ॥६॥
यालागीं समाधिव्युत्थानविधी । ताटस्थ्येंसहित
निरवधी ।
गिळूनि झाली सैर समाधी । पूर्ण निजपदीं विलसतां
॥७॥
एवं प्रारब्ध जंव असे । तंव मुक्ताचें देह वर्ते
ऐसें ।
परी अहंममतेचें पिसें । पूर्विल्याऐसें बाधीना
॥८॥
जेवीं स्वप्नदेहाच्या नाना अवस्था । जागृतीं आलिया
तत्त्वतां ।
पुरुष नेघे आपुले माथां । तेवीं समाधिस्था देहकर्में
॥९॥
हेचि परमार्थता ब्रह्मस्थिती । नाना परींच्या उपपत्ती
।
म्यां सांगीतल्या तुम्हांप्रती । ज्ञानसंपत्ती
निजगुह्य ॥७१०॥
तूं कोण हें पुसिलें होतें । सांगावया तें सनकादिकांतें
।
सांगतसें निजरूपातें । विश्वास त्यातें दृढ व्हावया
॥११॥
मयैतदुक्तं वो विप्रा गुह्यं यत् साङ्ख्ययोगयोः
।
जानीत माऽऽगतं यज्ञं युष्मद् धर्मविवक्षया ॥ ३८
॥
अतिगुह्य ज्ञान परात्पर । जें उपनिषदांचें भांडार
।
म्यां सांगितलें साचार । योगसार योग्यांचें ॥१२॥
ज्या ज्ञानालागीं साधनकोटी । मुमुक्षु करिती हटतटीं
।
योगी रिघोनि गिरिकपाटीं । महामुद्रा नेहटीं साधिती
॥१३॥
वेदशास्त्रांचिया युक्ती । थोंटावल्या जिये अर्थीं
।
तें निजज्ञान म्यां तुम्हांप्रती । यथानिगुती सांगीतलें
॥१४॥
एवढिया ज्ञानाचा ज्ञानवक्ता । मी कोण हें न कळेल
सर्वथा ।
तरी यज्ञाचा यज्ञभोक्ता । जाण तत्त्वतां मी विष्णू
॥१५॥
मज यावया हेंचि कारण । तुम्हीं ब्रह्मयाप्रती केला
प्रश्न ।
तें उपदेशावया ब्रह्मज्ञान । स्वयें आपण येथें
आलों ॥१६॥
ज्या उपदेशाच्या पोटीं । वर्णाश्रमपरिपाटी ।
न सांडितां होय माझी भेटी । तेही गोष्टी ध्वनिलीसे
॥१७॥
सांडावें ब्राह्मणपण । मग मांडावें संन्यासग्रहण
।
हे दोनी धर्म देहींचे जाण । उपदेशीं देहपण मुख्यत्वें
मिथ्या ॥१८॥
उपदेशू करूनि प्रमाण । सनकादिकीं ब्राह्मणपण ।
अद्यापि सांडिलें नाहीं जाण । माझें गुह्य ज्ञान
पावले ॥१९॥
तेणेंचि उपदेशें निश्चित । नारद ब्राह्मणपणें वर्तत
।
ब्रह्मानंदें डुल्लत । गात नाचत निजबोधें ॥७२०॥
ऐसें जें चैतन्यघन । आपुलें स्वरूप आपण ।
स्वयें करिताहे स्तवन । निजमहिमान द्योतावया ॥२१॥
अहं योगस्य साङ्ख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजसः ।
परायणं द्विजश्रेष्ठाः श्रियः कीर्तेर्दमस्य
च ॥ ३९ ॥
सांख्य जें परम ज्ञान । योग अष्टांगादिसाधन ।
सत्याचें सत्यपण । सत्यस्वरूप जाण मी एक ॥२२॥
पहां पां ज्या सत्याच्या ठायीं । संत सद्धर्में
राहिले पाहीं ।
सूनृत जे वाचा तेही । मजवेगळी कांहीं हों नेणे ॥२३॥
तेजाची जे प्रगल्भता । ते माझेनि तेजें सतेजता ।
श्रियेची जे ऐश्वर्यता । जाण तत्त्वतां माझेनि
॥२४॥
कीर्ति माझेनि कीर्तनें । सदा वंदिजे साधुजनें
।
मजवेगळें कीर्तीचें जिणें । कोणी पोसणें न घेती
॥२५॥
माझेनि तेजें निग्रहता । निग्रहो करी समस्तां ।
अदम्या दमू दमिता । जाण तत्त्वतां माझेनि ॥२६॥
येथ ध्येय आणि ध्यान । कां साध्य आणि साधन ।
या अवघियां मी अधिष्ठान । मजवेगळें भान यां कैंचें
॥२७॥
तुम्ही ब्राह्मण अतिश्रेष्ठ । मजही पूज्यपणें वरिष्ठ
।
यालागीं निजज्ञान चोखट । तुम्हांसी म्यां प्रकट
सांगीतलें ॥२८॥
मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम्
।
सुहृदं प्रियमात्मानं साम्यासङ्गादयोऽगुणाः ॥
४० ॥
मी वस्तुतां निरपेक्ष निर्गुण । त्या माझ्या ठायीं
भजोनि गुण ।
सहृद आत्मा प्रिय जाण । ऐसें लक्षण मज करिती ॥२९॥
समता आणि असंगता । याही गुणांच्या अवस्था ।
आणूनि ठेविती माझ्या माथां । गुणस्वभावतां लक्षणें
॥७३०॥
हो कां सबळ बळें अंधकार । कैं युद्धा आला सूर्यासमोर
।
तरी तमारी हा बडिवार । सूर्या आंधार जेवीं देत ॥३१॥
कोणें धरोनियां आकाश । घटीं घातलें सावकाश ।
तरी घटयोगें घटाकाश । मिथ्या गगनास नांव आलें ॥३२॥
नाहीं घटासी आतळला । गगनींचा गगनींच संचला ।
तो घटें घटचंद्रमा केला । मूर्खासी मानला सत्यत्वें
॥३३॥
तेवीं मी केवळ निर्गुण । त्या माझ्या ठायीं भजोनि
गुण ।
सुहृद आत्मा इत्यादि जाण । असंगादि लक्षण मज देती
॥३४॥
गुणासी मी नातळें जरी । तरी मज म्हणती लीलाधारी ।
एवं गुणचि गुणांमाझारीं । मिथ्या मजवरी आळ हा ॥३५॥
तेथ मी घेता ना देता । कर्ता ना करविता ।
हे माझी निजस्वभावता । येर ते अवस्था गुणांची ॥३६॥
एवं पूर्वापर अतिविचित्र । सांगोनि ज्ञानविज्ञाननिर्धार
।
त्या इतिहासाचा उपसंहार । स्वयें सारंगधर करीतसे
॥३७॥
इति मे छिन्नसंदेहा मुनयः सनकादयः ।
सभाजयित्वा परया भक्त्यागृणत संस्तवैः ॥ ४१ ॥
आत्मज्ञानी परम दक्ष । मुमुक्षुंमाजीं अतिनेटक
।
संदेहापन्न सनकादिक । म्यां यापरी देख निःसंदेह
केले ॥३८॥
सदा सावधानें निर्मळ । माझ्या भजनीं अतिप्रेमळ
।
सदा मद्रूपें मननशीळ । अव्याकुळ श्रवणार्थी ॥३९॥
उद्धवा तिंहीं ऐकतां माझी गोष्टी । माझ्या स्वरूपीं
घातली मिठी ।
मद्रूप झाले उठाउठी । बाप जगजेठी ब्रह्मपुत्र
॥७४०॥
तिंहीं दृश्य द्रष्टा दर्शन । त्रिपटीचें केलें
शून्य ।
परब्रह्मचि झाले पूर्ण । माझेनि जाण उपदेशें ॥४१॥
परम पावले समाधान । गद्यपद्यादि सुलक्षण ।
माझें करोनियां स्तवन । पूजाविधान मांडिलें ॥४२॥
तैरहं पूजितः सम्यक् संस्तुतः परमर्षिभिः ।
प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यतः परमेष्ठिनः ॥ ४२ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कंधे
त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥
जरी पूज्यपूजकता गेली । तरी तिंहीं गुरूची पूजा
केली ।
सांडूनि द्वैताची भुली । पूजा मांडिली अतिप्रीतीं
॥४३॥
शिष्य झालियाही ब्रह्मसंपन्न । त्याहीवरी त्यासी
गुरु पूज्य जाण ।
सद्गुरु तोचि ब्रह्म पूर्ण । हे पावली खूण सनकादिकां
॥४४॥
ज्याच्या बोलासरिसेंचि पाहें । अवघें ब्रह्मचि
होऊनि ठाये ।
त्या सद्गुरूचे पूज्य पायें । सांगूं काये बोलवरी
॥४५॥
ज्यासी परब्रह्म आलें हाता । तोचि जाणे सद्गुरूची
पूज्यता ।
इतरांसी हे न कळे कथा । अनुमानता बोलवरी ॥४६॥
ते सनकादिक समस्त । माझी पूजा करोनि यथोक्त ।
वारंवार स्तवन करीत । चरणा लागत पुनःपुनः ॥४७॥
माझ्या भजनीं एकमुख । माझिया निजभावें अतिभाविक
।
मज अवाप्तकामासी सुख । त्यांचे पूजनीं देख उथळलें
॥४८॥
मग करूनि प्रदक्षिणा । ते लागले माझिया चरणा ।
परम सुख झालें ब्राह्मणां । वचनार्थें जाणा माझेनी
॥४९॥
पहात असतां प्रजापती । सनकादिक उभे असती ।
त्यांदेखतां निजधामाप्रती । शीघ्रगती मी आलों ॥७५०॥
माझे शिष्य सनकादिक । उद्धवा या रीतीं झाले देख ।
तो इतिहास अलोलिक । तुज म्यां सम्यक सांगीतला ॥५१॥
ते योगियांमाजीं अतिउद्भट । भक्तांमाजीं अतिश्रेष्ठ
।
ज्ञानियांमाजीं अतिवरिष्ठ । शिष्य चोखट सनकादिक
॥५२॥
हंसगीतनिरूपण । पुरातन जें ब्रह्मज्ञान ।
तें उद्धवासी श्रीकृष्ण । प्रसन्न होऊन दीधलें
॥५३॥
भागवतपंथें चालतां । हे पुरातन ब्रह्मकथा ।
एका एकादशू पाहतां । स्वभावें हाता पैं आली ॥५४॥
जीं हंसमुखींचीं चिद्रत्नें । जीं सनकादिकां झालीं
भूषणें ।
उद्धवा अळंकारिला श्रीकृष्णें । तें शेष जनार्दनें
मज दीधलें ॥५५॥
सनकादिक-उद्धवाचें शेष । हाता आलें हा बोल वोस ।
ते गोष्टीसी जाहले बहु दिवस । म्हणाल वायस हा जल्पू
॥५६॥
कृतयुगीं शंखासुरासी । देवें मर्दिलें होतें त्यासी
।
ते ठायीं अद्यापि सभाग्यासी । अव्हाशंखासी पावती
॥५७॥
रामें पूर्वीं अयोध्येसी । केलें होतें महायागासी
।
तेथें हविःशेष लोकांसी । अद्याप हातासी येतसे ॥५८॥
तैसेंचि येथें भागवतीं । जनार्दनकृपापद्धतीं ।
सनकादिकांची शेषप्राप्ती । एकादशार्थीं आम्हां
झाली ॥५९॥
मागेंपुढें अवघें एक । हा एकादशाचा विवेक ।
तेणें सनकादिक -उद्धवशेख । आम्हांम्ही देख प्राप्त
झालें ॥७६०॥
करूं नेदितां गयावर्जनीं । न रिघवे समर्थजनीं ।
ते पदीं माशीलालागुनी । निवारण कोणी करीना ॥६१॥
तेवीं नाना शास्त्रार्थयुक्तींसी । शिणतां समर्थ
साधकांसी ।
प्राप्ती नव्हे ज्ञानशेषासी । ते झाली आम्हांसी
एकादशें ॥६२॥
हंसकृष्ण जनार्दन । स्वरूप एक नामें भिन्न ।
तेणें घालूनि बोधांजन । जुना ठेवा जाण दाखविला ॥६३॥
तेथ मी एका एकू देखता । आणि तो एकू मातें दाखविता
।
हेही नुरेचि बोध्यबोधकता । पाहता पाहविता तोचि
तो ॥६४॥
आरसा आलिया मुख दिसे । तो गेलिया तें न दिसे ।
परी येणें जाणें मुखासी नसे । ते सहजेंचि असे संचलें
॥६५॥
आरिशाचें मुख आरिसें नेलें । परी पाहातया नाहीं
ऐसें झालें ।
जें कटकटा माझें मुख गेलें । तें असे संचलें तो जाणे
॥६६॥
तेवीं अज्ञानें न्यावें । कां ज्ञान झालिया यावें
।
तैसें वस्तूसी न संभवे । तें असे स्वभावें संचलें
॥६७॥
तैसें देखतें आणि दाखवितें । दोनी जाऊनियां तेथें
।
माझें मीपण जें जुनें होतें । तें दाविलें मातें
जनार्दनें ॥६८॥
जेवीं सूर्याचेनि प्रकाशें । सूर्येंचि कीं सूर्यो
दिसे ।
तेवीं माझेनि निजप्रकाशें । मज मीचि असें देखत ॥६९॥
ऐशियाही ठायीं जाण । कैंचें नवें जुनें ज्ञान ।
बहु काळ ठेविलें सुवर्ण । त्यासी म्हणे कोण कुहजकू
॥७७०॥
कालचाचि आजि उगवला । तो सूर्य काय म्हणावा शिळा ।
कीं आजिचा अग्नि सोंवळा । कालचा काय वोंवळा म्हणों
ये ॥७१॥
तेवीं सनकादिकांचें जें ज्ञान । तेंचि मराठीभाषेमाजीं
जाण ।
येथें ठेवूं जातां दूषण । दोषी आपण होइजे ॥७२॥
कां सुवर्णाचें केलें सुणें । परी तें मोलें नव्हेचि
उणें ।
तेवीं सनकादिकांचीं ज्ञानें । देशभाषा हीनें नव्हतीच
॥७३॥
जेवीं कां गुळाचें कारलें केलें । परी तें कडूपणा
नाहीं आलें ।
तेवीं हंसगीत मराठें झालें । नाहीं पालटलें चिन्मात्र
॥७४॥
जें मोल मुकुटींच्या हेमासी । तेंचि मोल सुवर्णश्वानासी
।
जो कां ग्राहिक सुवर्णासी । तो घे दोघांसी समत्वें
॥७५॥
तैसें आत्मानुभवी जे येथें । ते मानितील या ग्रंथातें
।
येर ते हेळसितील यातें । निजभावार्थें न घेती ॥७६॥
जे वंदिती कां निंदिती । ते दोघे आम्हां ब्रह्ममूर्ती
।
हे निजात्मभावाची प्रतीती । केली निश्चितीं जनार्दनें
॥७७॥
एका जनार्दना शरण । रिघतां विरालें एकपण ।
जेवीं कां समरसोनि लवण । स्वयें जाण समुद्र झालें
॥७८॥
तेथे एका आणि जनार्दन । एक झाले हें म्हणे कोण ।
जेवीं डोळ्यांचें देखणेपण । डोळाचि आपण स्वयें
जाणे ॥७९॥
डोळ्यांनी आरिसा प्रकाशिजे । तेथें डोळेनि डोळा
पाहिजे ।
तेवीं हें ज्ञान जाणिजे । देखणें देखिजे देखणेनी
॥७८०॥
सांडोनियां एकपण । एका जनार्दना शरण ।
हेंचि हंसगीतनिरूपण । झालें परिपूर्ण पूर्णत्वें
॥७८१॥
इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे एकाकारटीकायां
श्रीकृष्णोद्धवसंवादे हंसगीतनिरूपणं नाम त्रयोदशोऽध्यायः
॥१३॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ ॥ मूळ श्लोक ॥४२॥ ओंव्या
॥७८१॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय चवदावा
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो स्वामी सद्गुरू । तूं निजांगें क्षीर सागरू
।
तुझा उगवल्या प्रबोधचंद्रू । आल्हादकरू जीवासी
॥१॥
ज्या चंद्राचे चंद्रकरीं । निबिड अज्ञान अंधारीं
।
त्रिविध ताप दूर करी । हृदयचिदंबरीं उगवोनी ॥२॥
ज्या चंद्राचे चंद्रकिरण । आर्तचकोरांलागीं जाण
।
स्वानंदचंद्रामृतें स्त्रवोन । स्वभावें पूर्ण
करिताती ॥३॥
अविद्याअंधारीं अंधबंधे । संकोचलीं जीवदेहकुमुदें
।
तीं ज्याचेनि किरणप्रबोधें । अतिस्वानंदें विकासलीं
॥४॥
जो चंद्र देखतांचि दिठीं । सुख होय जीवाच्या पोटीं
।
अहंसोमकांतखोटी । उठाउठी विरवितू ॥५॥
पूर्णिमा पूर्णत्वें पूर्ण वाढे । देखोनि क्षीराब्धी
भरतें चढे ।
गुरुआज्ञामर्यादा न मोडे । स्वानंद चढे अद्वयें
॥६॥
सद्गुरु क्षीराब्धी अतिगहन । सादरें करितां निरीक्षण
।
वेदांतलहरीमाजीं जाण । शब्दचिद्रत्नें भासती
॥७॥
तेथ विश्वासाचा गिरिवर । वैराग्यवासुकी रविदोर
।
निजधैर्याचे सुरासुर । मंथनतत्पर समसाम्यें ॥८॥
मथनीं प्रथम खळखळाटीं । लयविक्षेप हाळाहळ उठी ।
तें विवेकनीळकंठें कंठीं । निजात्मदृष्टीं गिळिलें
॥९॥
मग अभ्यास प्रत्यगावृत्ती । क्रियेसी झाली विश्रांती
।
प्रकटली रमा निजशांती । जीस श्रीपती वश्य झाला ॥१०॥
तेथ ब्रह्मरस आणि भ्रमरस । इंहीं युक्त अमृतकलश
।
मथनीं निघाला सावकाश । ज्याचा अभिलाष सुरासुरां
॥११॥
ते विभागावयालागुनी । माधवचि झाला मोहिनी ।
अहंराहूचें शिर छेदूनी । अमृतपानी निवविले ॥१२॥
ते वृत्तिरूप मोहिनी । पालटली तत्क्षणीं ।
ठेली नारायण होउनी । पहिलेपणीं उठेना ॥१३॥
ते क्षीरसागरीं नारायण । समाधि शेषशयनीं आपण ।
सुखें सुखावला जाण । अद्यापि शयन केलें असे ॥१४॥
ऐसा सद्गुरु चित्सागरु । ज्याचा वेदांसी न कळे
पारू ।
नारायणादि नानावतारू । ज्याचेन साचारू उपजती ॥१५॥
ज्याचीं चिद्रत्नें गोमटीं । हरिहरांचें कंठीं
मुकुटीं ।
बाणलीं शोभती वेदपाठीं । कविवरिष्ठीं वानिलीं ॥१६॥
ऐशिया जी अतिगंभीरा । जनार्दना सुखसागरा ।
अनंतरूपा अपारा । तुझ्या परपारा कोण जाणे ॥१७॥
विवेकें न देखवे दिठीं । वेदां न बोलवे गोठी ।
तेथ हे माझी मराठी । कोणे परिपाटी सरेल ॥१८॥
हो कां राजचक्रवर्तीचे माथां । कोणासी न बैसवे सर्वथा
।
तेथ माशी जाऊनि बैसतां । दुर्गमता तंव नाहीं ॥१९॥
कां राजपत्नीचे स्तन । देखावया शके कोण ।
परी निजपुत्र तेथें जाण । बळें स्तनपान करीतसे ॥२०॥
तेवीं माझी हे मराठी । जनार्दनकृपापरिपाटीं ।
निःशब्दाच्या सांगे गोठी । चिन्मात्रीं मिठी घालूनी
॥२१॥
असो आकाश घटा सबाह्य आंतू । तेवीं शब्दामाजीं निःशब्दवस्तू
।
रिता बोल रिघावया प्रांतू । उरला प्रस्तुतू दिसेना
॥२२॥
बाळक बोलों नेणे तत्त्वतां । त्यासी बोलिकें बोलवी
पिता ।
तैसीच हेही जाणावी कथा । वाचेचा वक्ता जनार्दन ॥२३॥
त्या जनार्दनाचे कृपादृष्टीं । भागवत सांगों मराठिये
गोष्टी ।
जें कां आलोडितां ग्रंथकोटी । अर्थी दृष्टी पडेना
॥२४॥
तेंचि श्रीमहाभागवत । जनार्दनकृपें येथ ।
देशभाषा हंसगीत । ज्ञान सुनिश्चित सांगीतलें ॥२५॥
सद्भावें करितां माझी भक्ती । तेणें ज्ञानखड्गाची
होय प्राप्ती ।
छेदोनि संसारआसक्ती । सायुज्यमुक्ती मद्भक्तां
॥२६॥
माझेनि भजनें मोक्ष पावे । ऐसें बोलिलें जें देवें
।
तें आइकोनियां उद्धवें । विचारू जीवें आदरिला
॥२७॥
देवो सांगे भजनेंचि मुक्ती । आणि ज्ञात्यांची व्युत्पत्ती
।
आणिकें साधनें मोक्षाप्रती । सांगताती आनआनें
॥२८॥
एवं या दोहीं पक्षीं जाण । मोक्षीं श्रेष्ठ साधन
कोण ।
तेचि आशंकेचा प्रश्न । उद्धवें आपण मांडिला ॥२९॥
श्रीउद्धव उवाच ।
वदंति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिनः ।
तेषां विकल्पप्राधान्यमुताहो एकमुख्यता ॥ १ ॥
उद्धव म्हणे गा श्रीपती । मोक्षमार्गीं साधनें
किती ।
वेदवादियांची व्युत्पत्ती । बहुत सांगती साधनें
॥३०॥
तीं अवघींच समान । कीं एक गौण एक प्रधान ।
देवें सांगीतलें आपण । भक्तीचि कारण मुक्तीसी ॥३१॥
भवतोदाहृतः स्वामिन् भक्तियोगोऽनपेक्षितः ।
निरस्य सर्वतः सङ्गं येन त्वय्याविशेन्मनः ॥ २
॥
आणिकां साधनां नापेक्षिती । सर्व संगांतें निरसिती
।
मोक्षमार्गीं मुख्य भक्ती । जिणें स्वरूपप्राप्ती
तत्काळ ॥३२॥
माझ्या स्वरूपीं ठेवूनि मन । फळाशेवीण माझें भजन
।
हेंचि मोक्षाचें मुख्य साधन । देवें आपण बोलिलें
॥३३॥
स्वामी बोलिले मुख्य भक्ती । इतर जे साधनें सांगती
।
त्यांसी प्राप्तीची अस्तिनास्ति । देवें मजप्रती
सांगावी ॥३४॥
याचि प्रश्नाची प्रश्नस्थिती । विवंचीतसे श्रीपती
।
त्रिगुण ज्ञात्याची प्रकृती । साधनें मानिती यथारुचि
॥३५॥
ज्याची आसक्ती जिये गुणीं । तो तेंचि साधन सत्य मानी
।
यापरी ज्ञानाभिमानी । नाना साधनीं जल्पती ॥३६॥
परंपरा बहुकाळें । ज्ञात्याचें ज्ञान झालें मैळें
।
तें सत्य मानिती तुच्छ फळें । ऐक प्रांजळें उद्धवा
॥३७॥
चौदाव्यामाजीं निरूपणस्थिती । इतुकें सांगेल श्रीपती
।
साधनांमाजीं मुख्य भक्ती । ध्यानयोगस्थिती समाधियुक्त
॥३८॥
इतर साधनांचें निराकरण । तुच्छफलत्वें तेंही जाण
।
सात श्लोकीं श्रीकृष्ण । स्वमुखें आपण सांगतू ॥३९॥
श्रीभगवानुवाच ।
कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता ।
मयाऽऽदौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मकः
॥ ३ ॥
माझी वेदवाणी प्रांजळी । ज्ञानप्रकाशें अतिसोज्ज्वळी
।
ते नाशिली प्रळयकाळीं । सत्यलोकहोळी जेव्हां झाली
॥४०॥
ब्रह्मयाचा प्रळयो होतां । वेदवाणीचा वक्ता ।
कोणी नुरेचि तत्त्वतां । यालागीं सर्वथा बुडाली
॥४१॥
तेचि वेदवाणी कल्पादीसी । म्यांचि प्रकाशिली ब्रह्मयासी
।
जिच्याठायीं मद्भक्तीसी । यथार्थेंसी बोलिलों
॥४२॥
जे वाचेचें अनुसंधान । माझे स्वरूपीं समाधान ।
ऐसें माझें निजज्ञान । ब्रह्मयासी म्यां जाण सांगीतलें
॥४३॥
तेन प्रोक्ता च पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा ।
ततो भृग्वादयोऽगृह्णन् सप्त ब्रह्ममहर्षयः ॥
४ ॥
तो सकळ वेद विवंचूनू । ब्रह्मेनि उपदेशिला मनू ।
सप्त ब्रह्मर्षी त्यापासूनू । वेद संपूर्णू पावले
॥४४॥
ब्रह्मेनि दक्षादि प्रजापती । उपदेशिले त्याचि
स्थिती ।
यापासून नेणों किती । ज्ञानसंपत्ती पावले ॥४५॥
सप्तऋषींची जे मातू । भृगु मरीचि अत्रि विख्यातू
।
अंगिरा पुलस्त्य पुलह ऋतू । जाण निश्चितू ऋषिभागू
॥४६॥
तेभ्यः पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यकाः ।
मनुष्याः सिद्धगंधर्वाः सविद्याधरचारणाः ॥ ५ ॥
किन्देवाः किन्नरा नागा रक्षःकिम्पुरुषादयः ।
बह्व्यस्तेषां प्रकृतयो रजःसत्त्वतमोभुवः ॥ ६
॥
तिंहीं ऋषीश्वरीं पुत्रपौत्र । उपदेशिले नर किन्नर
।
देव दानव अपार सिद्ध । विद्याधर चारण ॥४७॥
गुह्यक गंधर्व राक्षस । किंदेव आणि किंपुरुष ।
नागसर्पादि तामस । परंपरा उपदेश पावले ॥४८॥
मुखाकृती दिसती नर । शरीरें केवळा वनचर ।
ऐसे जे कां रीस थोर । त्यांसी किन्नर बोलिजे ॥४९॥
मुखाभासें दिसती पुरुष । शरीर पाहतां श्वापदवेष
।
ऐसे जे वानर रामदास । त्यांसी किंपुरुष बोलिजे ॥५०॥
स्वेददुर्गंधिकल्मषरहित । शरीरें अतिभव्य भासत
।
मनुष्यदेवांऐसे दिसत । ते बोलिजेत किंदेव ॥५१॥
यापरींच्या बहुधा व्यक्ती । रजतमादि सत्त्वप्रकृती
।
उपदेशपरंपरा प्राप्ति । ज्ञान बोलती यथारुचि ॥५२॥
याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां मतयस्तथा ।
यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाचः स्रवन्ति हि ॥
७ ॥
जैशा प्रकृति तैशी भावना । जैसा गुण तशी वासना ।
जे वासनेस्तव जाणा । भूतीं विषमपणा आणी भेदु ॥५३॥
देवमनुष्यतिर्यगता । हे वासनेची विषमता ।
येवढा भेद करी भूतां । अनेकता यथारुचि ॥५४॥
ज्यांची जैशी प्रकृती । ते तैसा वेदार्थू मानिती
।
तेंचि शिष्यांसी सांगती । परंपरास्थिती उपदेशू
॥५५॥
विचित्र वेदार्थ मानणे । विचित्र संगती साधनें
।
विचित्र उपदेश करणें । प्रकृतिगुणें मतवाद ॥५६॥
एवं प्रकृतिवैचित्र्याद् भिद्यन्ते मतयो नृणाम्
।
पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाषण्डमतयोऽपरे ॥ ८ ॥
यापरी गा निजप्रकृती । वाढली जाण नाना मतीं ।
तो मतवाद ठसावला चित्तीं । यथानिगुतीं सत्यत्वें
॥५७॥
मिथ्या स्वप्न जेवीं निद्रिता । सत्य मानलेंसे
सर्वथा ।
तेवीं नानामतवादकथा । सत्य तत्त्वतां मानिती ॥५८॥
हे वेदपढियंत्यांची कथा । ज्यांसी वेदीं नाहीं
अधिकारता ।
त्यांसी उपदेशपरंपरता । नानामतता सत्य माने ॥५९॥
एकाची वेदबाह्य व्युत्पत्ती । ते आपुलालिये स्वमतीं
।
पाषंडाते प्रतिष्ठिती । तेंच उपदेशिती शिष्यातें
॥६०॥
मन्मायामोहितधियः पुरुषाः पुरुषर्षभ ।
श्रेयो वदन्त्यनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि ॥ ९ ॥
नाना वासनागुणानुवृत्ती । नाना परींच्या पुरुषप्रकृती
।
यांसी माझी माया मूळकर्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥६१॥
माझिया मायें मोहिले वरिष्ठ । जन केले विवेकनष्ट
।
भुलवूनियां मोक्षाची वाट । विषयनिष्ठ विवेकू ॥६२॥
ऐक उद्धवा पुरुषश्रेष्ठा । यापरी भ्रंशली जनांची
निष्ठा ।
चुकोनि मोक्षाचा दारवंटा । साधनकचाटा जल्पती ॥६३॥
त्या नाना साधनांच्या युक्ती । ज्या मतवादें प्रतिपादिती
।
त्याही दीड श्लोकीं श्रीपती । उद्धवाप्रती सांगत
॥६४॥
धर्ममेके यशश्चान्ये कामं सत्यं दमं शमम् ।
अन्ये वदन्ति स्वार्थं वा ऐश्वर्यं त्यागभोजनम्
।
केचिद् यज्ञतपो दानं व्रतानि नियमान्यमान् ॥
१० ॥
मीमांसकाचे मत येथ । काम्य निषिद्धरहित ।
कर्मचि साधन मानित । मोक्ष येणें प्राप्त म्हणताती
॥६५॥
काव्य नाटक अळंकार करिती । ते कवित्वचि साधन मानिती
।
कविताप्रबंधव्युत्पत्ती । मोक्ष मानिती तेणें
यशें ॥६६॥
कवीश्वरांचें मत ऐसें । आपुले कवित्वाचेनि यशें
।
मोक्ष लाहों अनायासें । हें कवितापिसें कवीश्वरां
॥६७॥
वात्स्यायनकोकशास्त्रमत । त्यांचा अभिप्रायो
विपरीत ।
कामसुखें मोक्ष मानित । काम सतत सेवावा ॥६८॥
सांख्य-योगांची वदंती । सत्य-शम-दमादि संपत्ती ।
हेंचि साधन मोक्षाप्रती । नेम निश्चितीं तिंहीं
केला ॥६९॥
नीतिशास्त्रकारांचें मत । सार्वभौम राज्य प्राप्त
।
त्यातेंचि मोक्ष मानित । सामदानादि तेथ साधन ॥७०॥
एकांचा मतविभाग । शिखासूत्रमात्रत्याग ।
त्याचें नांव मोक्षमार्ग । परम श्लाघ्य मानिती
॥७१॥
देहात्मवाद्यांचा योग । स्वेच्छा भोगावे यथेष्ट
भोग ।
कैंचा नरक कैंचा स्वर्ग । मेल्या मग कोण जन्मे ॥७२॥
अश्वमेध राजसूययाग । हाचि एकांचा मोक्षमार्ग ।
एकां मूर्तिउपासना सांग । पूजाविभाग तें साधन
॥७३॥
एकाचें मत साक्षेप । कडकडाटेंसी खटाटोप ।
शरीरशोषणादि जें तप । तो मार्ग समीप मोक्षाचा ॥७४॥
एक म्हणती श्रेष्ठ साधन । मोक्षमार्गीं केवळ दान
।
दीक्षित म्हणती व्रतग्रहण । हेंचि साधन मोक्षाचें
॥७५॥
एकांच्या मताचा अनुक्रम । अवश्य करावे व्रत नियम
।
एवं मतानुसारें उपक्रम । नानासाधनसंभ्रम बोलती
॥७६॥
या साधनांची पाहतां स्थिती । आद्यंतवंत निश्चितीं
।
तेंचि पैं उद्धवाप्रती । कृष्ण कृपामूर्ती सांगत
॥७७॥
आद्यन्तवन्त एवैषां लोकाः कर्मविनिर्मिताः ।
दुःखोदर्कास्तमोनिष्ठाः क्षुद्रानन्दाः शुचार्पिताः
॥ ११ ॥
सांडूनि फळाशा देहाभिमान । मज नार्पिती जे साधन
।
त्यांचें फळ दुःखरूप जाण । जन्ममरणदायक ॥७८॥
तिंहीं साधनीं साधिले लोक । ते अंतवंत नश्वर देख
।
ते लोकींचें जें सुख । साखरेंसीं विख रांधिलें ॥७९॥
त्याचे जिव्हाग्रीं गोडपण । परिपाकीं अचूक मरण
।
तैसा तो क्षुद्रानंद जाण । शोकासी कारण समूळ ॥८०॥
निजकर्में मलिन लोक । त्यांच्या ठायीं कैंचें सुख
।
उत्तरोत्तर वाढते दुःख । अंधतमदायक परिपाकू ॥८१॥
भोगासक्त जें झालें मन । त्यासी अखंड विषयांचें
ध्यान ।
विषयाध्यासें तमोगुण । अधःपतनदायक ॥८२॥
इंहींच साधनीं माझी भक्ती । जो कोणी करील परमप्रीतीं
।
ते भक्तीची मुख्यत्वें स्थिती । स्वयें श्रीपती
सांगत ॥८३॥
मय्यर्पितात्मनः सभ्य निरपेक्षस्य सर्वतः ।
मयाऽऽत्मना सुखं यत्तत् कुतः स्याद् विषयात्मनाम्
॥ १२ ॥
भक्ती निजसुखाची मातू । सांगावया उद्धवासी संबोधितू
।
भक्तिसुखालागीं भाग्यवंतू । तूंचि निश्चितू उद्धवा
॥८४॥
भक्तिसुखाचें भाग्य यासी । म्हणोनि सभ्य म्हणणें
त्यासी ।
ऐसें पुरस्कारोनि उद्धवासी । भक्तिसुखासी देवो
सांगे ॥८५॥
पावावया माझी स्वरूपप्राप्ती । इहलोकींची भोगासक्ती
।
निःशेष नातळे चित्तवृत्ती । जेवीं निजपती रजस्वला
॥८६॥
साधूनि माझिया अनुसंधाना । परलोक नातळे वासना ।
धिक्कारी पैं ब्रह्मसदना । इतर गणना कोण पुसे ॥८७॥
ऐशिया गा निरपेक्षता । माझेनि भजनें सप्रेमता ।
तेथ मी जाण स्वभावतां । प्रकटें तत्त्वतां निजरूपें
॥८८॥
मी प्रकटलों हें ऐसें । बोलणें तें आहाच दिसे ।
सदा मी हृदयींचि वसें । प्रकटलों दिसें निर्विकल्पें
॥८९॥
आभाळ गेलिया सविता । सहजेंचि दिसे आंतौता ।
तेवीं गेलिया विषयावस्था । मी स्वभावतां प्रकटचि
॥९०॥
एवं भक्ताचिया भावार्था । भावबळें मज प्रकटतां
।
तेव्हां भक्ताचिया चित्ता । विषयवार्ता स्फुरेना
॥९१॥
सांडूनि विषयावस्था । मद्रूपीं लागल्या चित्ता
।
भक्तासी होय मद्रूपता । स्वभावतां निजबोधें ॥९२॥
लोह एकांगें स्पर्शमणी । लागतां सर्वांग होय सुवर्णी
।
तेवीं मद्भक्त माझ्या ध्यानीं । चिद्रूपपणीं
सर्वांग ॥९३॥
ते काळीं सहजसुख । भक्तांसी जें होय देख ।
त्यासी तुकावया तुक । कैंचें आणिक कांटाळें ॥९४॥
ज्या निजसुखाकारणें । सदाशिवू सेवी श्मशानें ।
ब्रह्मा तें सुख काय जाणे । त्याकारणें म्यां उपदेशिलें
॥९५॥
भक्तीं भोगितां माझें सुख । विसरले देहादि जन्मदुःख
।
विसरले ते तहानभूक । निजात्मसुख कोंदलें ॥९६॥
ऐशिया निजसुखाची गोडी । विषयी काय जाणती बापुडीं
।
वेंचितां लक्षालक्षकोडीं । त्या सुखाचा कवडी लाभेना
॥९७॥
धन धान्य पुत्र स्वजन । सर्वस्व वेंचितांही जाण
।
त्या सुखाचा रजःकण । विषयी जन न लभती ॥९८॥
हो कां सत्यलोकनिवासी । तेही न पावती त्या सुखासी
।
इतरांची कथा कायसी । मुख्य प्रजापतीसी हें सुख कैंचें
॥९९॥
मज निजात्म्याचे सुखप्राप्ती । सकळ इंद्रियें सुखरूप
होती ।
त्या सुखाची सुखस्थिती । लोकांतरप्राप्ती कोट्यंशें
न तुके ॥१००॥
निष्काम निर्लोभ निर्दंभ भजन । निर्मत्सर निरभिमान
।
ऐशिया मद्भक्तांसी जाण । माझें सुख संपूर्ण मी
देतों ॥१॥
जे कां देशतः कालता । अनवच्छिन्न गा वस्तुतां ।
ऐशिया निजसुखाचे माथां । माझिया निजभक्तां रहिवासू
॥२॥
अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतसः ।
मया सन्तुष्टमनसः सर्वाः सुखमया दिशः ॥ १३ ॥
ऐक अकिंचनाची गोठी । नाहीं मठ मठिका पर्णकुटी ।
पांचापालवीं मोकळ्या गांठी । त्यांसी ये भेटी निजसुख
माझें ॥३॥
जो दमनशीळ जगजेठी । अकरांचीही नळी निमटी ।
तो निजसुखाचे साम्राज्यपटीं । बैसे उठाउठीं तत्काळ
॥४॥
देखतां नानाभूत विषमता । ज्यासी साचार दिसे समता
।
तो माझिया निजसुखाचे माथां । क्रीडे सर्वार्थता
समसाम्यें ॥५॥
सर्पत्वचा जेवीं पांपरीं । माथां हालविल्या फडा
न करी ।
तेवीं धनदारागृहपुत्रीं । छळितां ज्या भीतरीं क्रोध
नुमसे ॥६॥
कामक्रोध मावळले देहीं । साचार शांति ज्याच्याठायीं
।
माझें निजसुख त्याच्या पायीं । लोळत पाहीं सर्वदा
॥७॥
तो जरी तें सुख नेघे । तरी तें सुख तयापुढेंमागें
।
जडोनि ठेलें जी सर्वांगें । सांडितां वेगें सांडेना
॥८॥
तो जेउती वास पाहे । तें दिग्मंडळ सुखाचें होये
।
तो जेथ कां उभा राहे । तेथ मुसावलें राहे महासुख
॥९॥
त्याचें पाऊल जेथे पडे । तेथें निजसुखाची खाणी
उघडे ।
तो प्रसंगें पाहे जयाकडे । तेथें स्वानंदें वाढे
परमानंद ॥११०॥
तो ज्यासी भेटे अदृष्टें । त्यास सुखाची पहांट फुटे
।
त्याचा पावो लागलिया अवचटें । सुखाचें गोमटें निजसुख
लाभे ॥११॥
ज्याचे श्वासोच्छ्वासांचा परिचार । कीं निमेषोन्मेषांचे
व्यापार ।
माझेनि निजसुखें साचार । तेथेंचि घर बांधलें ॥१२॥
तो सकळ सुखांचा मंडपू । कीं निजसुखाचा कंदर्पू ।
तो सर्वांगें सुखस्वरूपू । सबाह्य सुखरूपू समसुखत्वें
॥१३॥
त्याचे सुखाची परिपूर्णता । पुढिले श्लोकें तत्त्वतां
।
स्वयें देवोचि झाला सांगता । सुखसंपन्नता भक्ताची
॥१४॥
न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यं ।
न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् ।
न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा ।
मय्यर्पितात्मेच्छति मद् विनान्यत् ॥ १४ ॥
माझे ठायीं अर्पितचित्त । ऐसे माझे निजभक्त ।
माझेनि सुखें सुखी सतत । ते अनासक्त सर्वार्थीं
॥१५॥
माझ्याठायीं नित्यभक्ती । आणि लोकलोकांतरआसक्ती
।
ते भक्ति नव्हे कामासक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥१६॥
सकळ द्वीपांसमवेत । सार्वभौम वलयांकित ।
येऊनियां होतां प्राप्त । माझे निजभक्त थुंकिती
॥१७॥
विष्ठेमाजील सगळे चणे । ते सूकरासी गोडपणें ।
त्यांतें कांटाळती शहाणे । तेवीं मद्भक्तीं सांडणें
सार्वभौमता ॥१८॥
रसातळादि समस्त । पाताळीं भोग अमृतयुक्त ।
ते प्राप्त होतां माझे भक्त । लाता हाणत अनिच्छा
॥१९॥
खात्या सांडूनि अमृतफळा । शाहाणा न घे पेंडीचा गोळा
।
तेवीं सांडूनि सुखसोहळा । भक्त रसातळा न वचती ॥१२०॥
सुर नर पन्नग वंदिती । येणें महत्त्वें आलिया अमरावती
।
जेवीं कां कस्तूरीपुढें माती । तेवीं उपेक्षिती
मद्भक्त ॥२१॥
जें इंद्रादिकां वंद्य स्थान । उत्तमोत्तम ब्रह्मसदन
।
तें तुच्छ करिती भक्तजन । जे सुखसंपन्न मद्भावें
॥२२॥
ताक दूध पाहतां दिठीं । सारिखेंपणें होतसे भेटी
।
सज्ञान दूध लाविती ओंठीं । त्यागिती वाटी ताकाची
॥२३॥
तेवीं सत्यलोक आणि भक्तिसुख । समान मानिती केवळ
मूर्ख ।
मद्भावें माझे भक्त जे चोख । ते सत्यलोक धिक्कारिती
॥२४॥
इंद्रपद ब्रह्मसदन । पाताळभोग अमृतपान ।
एके काळें द्यावया जाण । सर्वसिद्धी आपण आलिया ॥२५॥
ज्या साधावया महासिद्धी । योगी शिणताती नाना विधी
।
त्या प्रकटल्या त्रिशुद्धी । भक्त सद्बुद्धी नातळती
॥२६॥
त्या अणिमादि सिद्धींच्या माथां । मद्भक्तीं हाणोनि
लाता ।
लागले माझ्या भक्तिपंथा । जाण तत्त्वतां उद्धवा
॥२७॥
या सिद्धींची कायसी कथा । सलोकता समीपता ।
माझी देतां स्वरूपता । भक्त सर्वथा न घेती ॥२८॥
जेथ न रिघेचि काळसत्ता । नाहीं जन्ममरणवार्ता ।
ऐशी देतां माझी सायुज्यता । भक्त सर्वथा न घेती ॥२९॥
आधीं असावें वेगळेपणें । मग सायुज्यें एक होणें
।
हें मूळचें अबद्ध बोलणें । सायुज्य न घेणें मद्भक्तीं
॥१३०॥
भक्तिसुखें सुखावली स्थिती । यालागीं आवडे माझी
भक्ती ।
पायां लागती चारी मुक्ती । भक्त न घेती मजवीण ॥३१॥
एक मजवांचूनि कांहीं । भक्तांसी आणिक प्रिय नाहीं
।
माझेनि भजनसुखें पाहीं । लोकीं तिहीं न समाती ॥३२॥
आदिकरूनि चारी मुक्ती । मजवेगळी जे सुखप्राप्ती
।
भक्त सर्वथा न घेती । माझ्या अभेदभक्ती लोधले ॥३३॥
मजवेगळें जें जें सुख । तुच्छ करूनि सांडिती देख
।
माझ्या भजनाचा परम हरिख । अलोलिक मद्भक्तां ॥३४॥
म्हणाल भक्त केवळ वेडीं । तुझ्या भजनीं धरिती गोडी
।
परी तुज तयांची आवडी । नसेल गाढी अतिप्रीती ॥३५॥
जेवीं गोचिडां आवडे म्हशी । परी गोचीड नावडे तिसी
।
तेवीं भक्तांची प्रीती तुजसरिसी । तुज त्यांची
प्रीति नसेल ॥३६॥
भज्य भजन भजता । हे त्रिपुटी आविद्यकता ।
अविद्यायुक्त भजनपंथा । नसेल सर्वथा तुज प्रीती
॥३७॥
जेवीं कां स्वप्नींचे आंवतणें । जागत्यासी नाहीं
जेवूं जाणें ।
तेवीं अविद्यायुक्त मिथ्याभजनें । त्वां प्रीती
करणें हें घडेना ॥३८॥
ऐसा आशंकेचा अभिप्रावो । तेचि अर्थीं सांगताहे
देवो ।
भजनीं भक्तांचा शुद्ध भावो । तेथ मजही पहा हो अतिप्रीती
॥३९॥
जो जैसा मजकारणें । मी तैसाचि त्याकारणें ।
भक्त अनन्य मजकारणें । मीही त्यांकारणें अनन्य
॥१४०॥
न तथा मे प्रियतम आत्मयोनिर्न शङ्करः ।
न च सङ्कर्षणो न श्रीर्नैवात्मा च यथा भवान् ॥ १५
॥
माझ्या भक्तांची मज प्रीती । ते मीचि जाणें श्रीपती
।
ते उपमेलागीं त्रिजगतीं । नाही निश्चिती कांटाळें
॥४१॥
जो अनन्य झाला माझे भक्ती । तेव्हांचि त्याची अविद्यानिवृत्ती
।
ऐशिया भक्तांची जे मज प्रीती । ते सांगूं मी किती
उद्धवा ॥४२॥
ब्रह्मा माझे पोटींचें बाळ । त्याचे लळे मी पुरवीं
सकळ ।
परी भक्तांच्या ऐसा प्रबळ । प्रीतिकल्लोळ तेथ नाहीं
॥४३॥
म्यां ब्रह्मा लाविला कर्मपंथा । भक्तांसी दिधली
निष्कर्मता ।
यालागीं न वचें मी ब्रह्मा प्रार्थितां । होय भात
खाता गोवळ्यांचा ॥४४॥
उणें आणूनि ब्रह्मयासी । मी तों झालों वत्सें वत्सपांसी
।
एवं निजभक्तांच्या ऐसी । प्रीती ब्रह्मयासी मज
नाहीं ॥४५॥
असो ब्रह्मयाची ऐशी कथा । संकर्षण माझा ज्येष्ठ
भ्राता ।
परी भक्तांच्या ऐशी सर्वथा । नसे प्रीती तत्त्वतां
तयासी ॥४६॥
कौरवांच्या पक्षपातासी । उणें आणोनि बळिभद्रासी
।
म्यां वांचविलें निजभक्तांसीं । पांडवांसी निजांगें
॥४७॥
तुजदेखतां भीष्माच्या पणीं । म्यां हारी घेऊनि
रणांगणीं ।
वांचविला कोदंडपाणी । भक्तचूडामणी अर्जुन ॥४८॥
रमा माझ्या पट्टाची राणी । ते म्यां सेवेसी लाविली
चरणीं ।
खांदीं वाहिल्या गौळणी । भक्तशिरोमणी गोपिका ॥४९॥
जे लक्ष्मी निःशेष उपेक्षिती । ते मज पूज्य परम प्रीतीं
।
जे मज लक्ष्मी मागती । त्यांसी श्री ना श्रीपती ऐसें
होय ॥१५०॥
लक्ष्मी उपेक्षूनि निश्चितीं । मज निजभक्त आवडती
।
मज पढियंता उमापती । त्याहून अतिप्रीती भक्तांची
॥५१॥
ज्या महादेवाचेनि गुणें । म्यांही श्यामवर्ण धरणें
।
ज्या महादेवाचेनि वचनें । म्यां मोहिनी होणें दुसरेनी
॥५२॥
ते मोहिनीच्या दर्शनीं । म्यां शिव भुलविला तत्क्षणीं
।
रुक्मांगद मोहिनीपासूनी । अर्धक्षणीं तारिला ॥५३॥
यापरी माझ्या भक्तांहुनी । मज प्रिय नव्हे शूलपाणी
।
मज पढियंता त्रिभुवनीं । भक्तावांचुनी आन नाहीं
॥५४॥
आगमनिगमीं प्रतिपाद्य । माझी चतुर्भुजमूर्ति शुद्ध
।
ते निजहृदयीं मी परमानंद । भक्तनिजपद वाहतसें ॥५५॥
मज निजदेहाची नाहीं गोडी । गोवळ झालों अतिआवडीं
।
गायी राखें अरडीदरडी । कीं थापटीं घोडीं भक्तांचीं
॥५६॥
मी अवाप्तसकळकाम । परी प्रेमळांलागीं सदा सकाम
।
देखतां प्रेमळांचा भाव परम । मी आत्माराम उडी घालीं
॥५७॥
प्रेमळ देखतांचि दिठीं । मी घे आपुलिये संवसाटीं
।
नव्हतां वरीव दें सुखकोटी । न ये तरी उठाउठी सेवक
होय ॥५८॥
सांडूनि महत्त्वपरवडी । मी निजभक्तांचीं उच्छिष्टें
काढीं ।
भक्तकाजाचे सांकडीं । करीं कुरंवडी देहाची ॥५९॥
उपेक्षूनि निजदेहासी । उद्धवा तुजसारिखिया भक्तांसी
।
मज आवडती ते अहर्निशीं । जीवें सर्वस्वेंसी पढियंते
॥१६०॥
आवडी करितां माझें भजन । मज पूज्य झाले भक्तजन ।
त्या भक्तांचें निजलक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥६१॥
निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम् ।
अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यङ्घ्रिरेणुभिः
॥ १६ ॥
अनन्य करितां माझें भजन । माझ्या स्वरूपीं झगडलें
मन ।
सकळ वासना गेल्या विरोन । वृत्तिशून्य अवस्था ॥६२॥
आटाटीवीण न प्रार्थितां । अयाचित अर्थ प्राप्त
होतां ।
तोही हातीं घेवों जातां । निरपेक्षता बुडाली ॥६३॥
अर्थ देखोनि जो लविन्नला । तो जाण लोभें वोणवा केला
।
तोही उपेक्षूनि जो निघाला । तो म्यां वंदिला सर्वस्वें
॥६४॥
मार्गीं अर्थ पडतां । कोणी नाहीं माझा म्हणतां ।
तोही स्वयें हातीं घेतां । निरपेक्षता बुडाली ॥६५॥
वृत्तिशून्य जे अवस्था । ती नांव जाण निरपेक्षता
।
ते काळींची जे मननता । ऐक तत्त्वतां सांगेन ॥६६॥
वेदशास्त्रार्थें परम प्रमाण । ते माझें सत्य स्वरूप
जाण ।
ते स्वरूपीं निजनिर्धारण । त्या नांव मनन बोलिजे
॥६७॥
करितां स्वरूपविवेचन । स्वरूपरूप झालें मन ।
तेथें धारणेवीण मनन । न करितां स्मरण होतसे ॥६८॥
या नांव मननावस्था । सत्य जाण पां सर्वथा ।
याहीवरी शांतीची जे कथा । ऐक तत्त्वतां सांगेन ॥६९॥
काम क्रोध सलोभता । समूळ मूळेंसी न वचतां ।
देहीं आली जे निश्चळता । ते न सरे सर्वथा येथ शांती
॥१७०॥
मत्स्य धरूनियां मनीं । बक निश्चळ राहिला ध्यानीं
।
ते शांति कोण मानी । अंतःकरणीं सकाम ॥७१॥
देहीं स्फुरेना देहअहंता । विराली कामक्रोधसलोभता
।
हे शांति बाणे भाग्यवंता । मुख्य शांतता या नांव
॥७२॥
उद्धवा जाण पां निश्चितीं । मजही मानली हेचि शांति
।
याहीवरी जे समतेची स्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन
॥७३॥
विचित्र भूतें विचित्र नाम । विचित्राकारें जग
विषम ।
तेथें देखे सर्वीं सर्व सम । परब्रह्म समत्वें ॥७४॥
फाडाफाडीं न शिणतां । तडातोडी न करितां ।
माझेनि भजनें मद्भक्तां । सर्वसमता मद्भावें
॥७५॥
मद्भावें समता आल्या हाता । खुंटली भूतभेदाची
वार्ता ।
भेदशून्य स्वभावतां । निर्वैरता सहजेंचि ॥७६॥
जंववरी द्वैताचें भान । तंववरी विरोधाचें कारण
।
अवघा एकचि आपण । तेथ वैरी कोण कोणाचा ॥७७॥
गगन गगनासी कैं भांडे । कीं चंद्रा चंद्रेंसीं झुंझ
मांडे ।
कीं वायूचेनि वायु कोंडे । कीं जिव्हेचीं दुखंडें
जिव्हा करी ॥७८॥
जें भेदाचें निराकरण । तेंचि निर्वैरतेचें लक्षण
।
उद्धवा सत्य जाण । निर्वैरपण या नांव ॥७९॥
निरपेक्षता आणि माझें मनन । शांति आणि समदर्शन ।
पांचवें तें निर्वैर जाण । पंचलक्षण हें मुख्यत्वें
॥१८०॥
असो पंचलक्षणकथा । एक निरपेक्षता आल्या हाता ।
पायां लागे सायुज्यता । पूर्णब्रह्मता ठसावे ॥८१॥
निरपेक्षाचें निश्चळ मन । निरपेक्ष तो निर्वैर
जाण ।
निरपेक्ष तो शांत संपूर्ण । निरपेक्षाची जाण सेवा
मी करीं ॥८२॥
कडेकपाटीं न रिघतां जाण । न सोशितां अतिसाधन ।
हें हाता आल्या पंचलक्षण । विश्वउद्धरण त्याचेनी
॥८३॥
ऐशिया भक्तांचें दर्शन । झाल्या तरतीं हें नवल कोण
।
त्यांचें करितां नामस्मरण । उद्धरण जडजीवां ॥८४॥
हें पंचलक्षण आल्या हाता । मजहोनि अधिक पवित्रता
।
जोडली माझ्या निजभक्तां । मीही वंदीं माथां चरणरेणु
॥८५॥
समुद्रोदक मेघीं चढे । त्यासी मधुरता अधिक वाढे
।
जग निववी वाडेंकोडें । फेडी सांकडें दुकाळाचें
॥८६॥
तेंचि उदक समुद्रीं असतां । उपयोगा न ये गा सर्वथा
।
तेवीं माझेनि भजनें मद्भक्तां । झाली पवित्रता
मजहुनी ॥८७॥
केळी चाखतां चवी नातुडे । तिचींच केळें अतिगोडें
।
तेवीं मजहूनि माझ्या भक्तांकडे । पवित्रता वाढे
अनिवार ॥८८॥
माझ्या ठायीं जें पवित्रपण । तें भक्तांचेनि मज
जाण ।
यालागीं भक्तांमागें मी आपण । धांवें चरणरेणू वंदावया
॥८९॥
भक्तचरणरेणु वंदितां । मज केवढी आली पवित्रता ।
माझें पायवणी वाहे माथां । जाण तत्त्वतां सदाशिवू
॥१९०॥
एवं माझ्या भक्तांचें जें सुख । सुखपणें अलोलित
।
तें सुख नेणती आणिक । तें बोलावया मुख सरेना ॥९१॥
निष्किञ्चना मय्यनुरक्तचेतसः ।
शान्ता महान्तोऽखिलजीववत्सलाः ।
कामैरनालब्धधियो जुषन्ति ते यन् ।
नैरपेक्ष्यं न विदुः सुखं मम ॥ १७ ॥
मीवांचूनि ज्यांचे गांठी । नाहीं फुटकी कांचवटी
।
मजवांचोनि सगळे सृष्टीं । आणिकांतें दृष्टीं न
देखती ॥९२॥
ऐसें करितां माझें भजन । जाति कुळ देहाभिमान ।
सहजें जाय निरसोन । अकिंचन या नांव ॥९३॥
याहीवरी प्रेमयुक्त । माझ्या स्वरूपीं रंगलें चित्त
।
अतएव निजशांती तेथ । असे नांदत निजरूपें ॥९४॥
ऐशिया गा निजशांती । परिपाकातें पावली भक्ती ।
तें मीवांचूनि सर्वभूतीं । दुजी स्थिती जाणेना
॥९५॥
जो जो जीवू जेथें देखे । तो तो मद्रूपें वोळखे ।
ते वोळखीचेनि हरिखें । प्रीति यथासुखें अनन्य करी
॥९६॥
ऐशिया मद्रूपस्थिती । जीवमात्रीं अनन्य प्रीती
।
एवं मद्भावें माझी भक्ती । महंतस्थिती या नांव
॥९७॥
ऐसा मद्भावनायुक्त । सर्वीं सर्वत्र माझा भक्त
।
तेथ कामादिदोष समस्त । अस्तमाना जात ते काळीं ॥९८॥
सविता येतां प्राचीजवळी । मावळे नक्षत्रमंडळी ।
तेवीं भक्तीच्या प्रबोधकाळीं । झाली होळी कामादिकां
॥९९॥
झालिया कामाची निवृत्ती । सहजेंचि निर्विषयस्थिती
।
तेथें माझ्या सुखाची सुखप्राप्ती । सुखें सुख भोगिती
सुखरूप ॥२००॥
देशें काळें वेदानुवादा । ज्या सुखाची न करवे मर्यादा
।
त्या सुखाची सुखसंपदा । मद्भक्त सदा भोगिती ॥१॥
ज्या सुखाचे सुखप्राप्ती । विरोनि जाय चित्तवृत्ती
।
सुखें सुखरूप सर्वांगें होती । एवढी सुखप्राप्ती
मद्भक्तां ॥२॥
इतर मी सांगों कायी । मोक्षसुखाच्याही ठायीं ।
या सुखाची गोडी नाहीं । धन्य पाहीं हरिभक्त ॥३॥
ऐशिया सुखाकारणें । साधक शिणती जीवें प्राणें ।
तपादि शरीरशोषणें । व्रत धरणें विषयांचें ॥४॥
एक करिती योगयाग । एक करिती शास्त्रसंग ।
एक करिती सर्वस्वत्याग । एकीं सांडिला संग गृहदारा
॥५॥
एक फळाहारी निराहारी । एक ते नग्न ब्रह्मचारी ।
एक कडेकपाटीं शिखरीं । गिरिकंदरीं रिघाले ॥६॥
एक ते जटाळ गांठ्याळ । एक नखधारी ढिसाळ ।
एक महाहटी विशाळ । एक पिसाळ मत्तमुद्रा ॥७॥
एक तांबडे बोडके । एक ते केवळ सुडके ।
एक तीर्थाटणें रोडके । एक ते मुके मौननिष्ठ ॥८॥
एक राख्ये एक शंख्ये । एक ते अत्यंत बोलके ।
एक पाणीपिशीं झालीं उदकें । कुशमृत्तिके विगुंतलीं
॥९॥
ऐशा नाना परींच्या व्युत्पत्ती । साधक शिणती नेणों
किती ।
माझ्या भजनसुखाची प्राप्ती । नव्हे निश्चितीं कोणासी
॥२१०॥
जें माझ्या भक्तांचें निजसुख । तें कोणासी न पवेचि
देख ।
स्वप्नींही त्या सुखाचें मुख । अनोळख पैं झालें
॥११॥
चंद्रकिरणींचें अमृत । जेवीं वायसां अप्राप्त ।
तेवीं माझें निजसुख निश्चित । नव्हेचि प्राप्त
अभक्तां ॥१२॥
थानीं लागल्या गोचिडा । अशुद्धचि आवडे मूढा ।
जवळिल्या क्षीरा वरपडा । नव्हेचि रोकडा अभागी ॥१३॥
तेवीं सांडोनि माझी भक्ती । नाना साधनीं व्यर्थ
शिणती ।
त्यांसी माझ्या निजसुखाची सुखप्राप्ती । नव्हे
निश्चितीं उद्धवा ॥१४॥
जिंहीं माझ्या भजनपरवडी । केली भक्तीची कुळवाडी
।
ते माझ्या निजसुखाची गोडी । पावले रोकडी आत्यंतिक
॥१५॥
ज्या निजसुखाच्या ठायीं । शिळेपणाची भाषाचि नाहीं
।
विटों नेणे कल्पांतींही । इंद्रियांचा कांहीं न
पडे पांगू ॥१६॥
जें जें विषयांचें सुख । तें तें इंद्रियांपंगिस्त
देख ।
अपंगिस्त भक्तिसुख चोख । सभाग्य लोक पावती ॥१७॥
जें सुख भोगितां पाहीं । देही तोचि होय विदेही ।
तें सुख माझ्या भक्तांच्या ठायीं । प्रकटलें कंहीं
लोपेना ॥१८॥
हे उत्तमोत्तम भक्त पाहीं । सुख पावले नवल कायी ।
परी केवळ जे विषयी । भजनें त्यांही सुखप्राप्ती
॥१९॥
भाग्यवशें सत्संगती । आस्तिक्यभावें अनन्यस्थिती
।
अल्पही माझी घडल्या भक्ती । विषयनिवृत्ती तेणें
होय ॥२२०॥
बाध्यमानोऽपि मद्भक्तो विषयैरजितेन्द्रियः ।
प्रायः प्रगल्भया भक्त्या विषयैर्नाभिभूयते ॥
१८ ॥
माझ्या ठायीं अनन्य प्रीती । प्रेमयुक्त भजनस्थिती
।
ऐशियां भक्तां विषय बाधिती । हे व्याख्यानस्थिती
केवीं घडे ॥२१॥
आवडी करितां माझी भक्ती । विषयवासना जळून जाती ।
तेथ उपजे विषयासक्ती । हे कोणें युक्ती मानावी ॥२२॥
आरिसा उटितां उजळे । तेवीं भक्तीनें विषयो क्षाळे
।
तेथ विषयासक्ती खवळे । हें निरूपण कोंवळें साधारण
॥२३॥
केवळ जो विषयासक्त । संसारीं प्रपंचयुक्त ।
तोही प्रसंगे झालिया भक्त । होय विरक्त तें ऐक ॥२४॥
जीवीं भक्ति लागली गोड । नाहीं मावळली विषयचाड ।
ऐसें उभय अवघड । अतिसांकड जयासी ॥२५॥
तेणें मुख्यत्वें घ्यावी भक्ती । गौण धरावी विषयासक्ती
।
तिचीही होय विरक्ती । ऐक ते युक्ती सांगेन ॥२६॥
लवणासी मिळतां जळ । विरवूनि सांडी तत्काळ ।
तेवीं भक्ति वाढविल्या प्रबळ । विषयमंडळ विभांडी
॥२७॥
यापरी भजनपरिपाटीं । विषयांसी पडे तुटी ।
निजसुखाची लाभे भेटी । पडे मिठी स्वानंदें ॥२८॥
मज पाहिजे विषयनिवृत्ती । या हेतू केली नाहीं भक्ती
।
म्हणाल विषयांची विरक्ती । कोणे युक्ती घडे त्या
॥२९॥
येचिविषयीं उत्तर । सांगताहे शारङ्गधर ।
दीपाचा पेटल्या वैश्वानर । तो जाळील घर नगर तैसें
हें ॥२३०॥
यथाग्निः सुसमृद्धार्चिः करोत्येधांसि भस्मसात्
।
तथा मद्विषया भक्तिरुद्धवैनांसि कृत्स्नशः ॥ १९
॥
दीप लावावयालागुनी । सोज्ज्वळ केला जो वन्ही ।
तो अवचटें पडला वनीं । तिडिकी उडोनी तृणांकुरीं
॥३१॥
तो अनिच्छितचि एकसरें । कोपटें आणि धवळारें ।
नगरें पुरें मंदिरें । गिरिकंदरें भस्म करी ॥३२॥
तैशी अल्पही माझी भक्ती । श्रद्धायुक्त प्रवेशल्या
चित्तीं ।
संचित क्रियमाण पापपंक्ती । होय जाळिती निःशेष
॥३३॥
पूर्वपापाचे समूळ मळ । चित्तीं जडले होते प्रबळ
।
तें चित्त अतिचंचळ । विषयीं व्याकुळ सर्वदा ॥३४॥
त्यासी माझिया भक्तिलेशें । पूर्वपापाचा समूह नासे
।
जेवीं कां कर्पूर दीपस्पर्शें । निःशेष नासे तत्काळ
॥३५॥
ऐसें निर्मळ झालिया चित्त । ब्रह्म प्रकाशे सदोदित
।
मग तें नव्हे विषयासक्त । होय विरक्त अनिच्छितां
॥३६॥
भक्तिलेशाची एवढी गरिमा । तो संपूर्ण भक्तीचा महिमा
।
कोण जाणे भक्तोत्तमा । आगमनिगमां अतर्क्य ॥३७॥
अलक्ष्य लक्षेना माझी भक्ती । अतर्क्य तर्केना
शास्त्रयुक्तीं ।
अगाध नाकळे निश्चितीं । साधनव्युत्पत्ती शिणतांही
॥३८॥
पूर्ण माझे भक्तीचा पार । मजही न कळे साचार ।
यालागीं मी भक्तांचा आज्ञाधार । नुल्लंघीं उत्तर
सर्वथा ॥३९॥
अगाध भक्तांची थोरी । यालागीं मीही सेवा करीं ।
भक्तपद धरिंले उरीं । वंदी शिरीं अंघ्रिरेणू ॥२४०॥
भक्त म्हणवितां वाटे गोड । भजनमुद्रा अतिअवघड
।
भक्तीचें अंतर अतिगूढ । न कळे उघड तिशास्त्रां ॥४१॥
ज्ञान सांगतां अतिसुगम । भक्तिरहस्य गुह्य परम
।
अकृत्रिम उपजे प्रेम । ऐसें हें वर्म लाविल्या न
लगे ॥४२॥
कृपण जरी दूरी जाये । तो घरींचें ठेवणें जीवीं वाहे
।
तैसें माझें प्रेम पाहें । जो हृदयीं वाहे सर्वदा
॥४३॥
कां वंध्या गर्भ संभवल्यापाठीं । उल्हासे, वाढवी
गोरटी ।
तैशी माझ्या प्रेमाची पोटीं । आवडी मोटी जैं होय
॥४४॥
जैसे वंध्यागर्भाचे डोहाळे । तैसे माझ्या प्रेमाचे
सोहाळे ।
पोटांतलेनि कळवळें । उल्हास बळें चढोवढी ॥४५॥
सदैव जांवयी आल्या घरा । जेवीं सर्वस्व वेंची सुंदरा
।
तेवीं माझा कळवळा पुरा । ज्याच्या जिव्हारा वोसंडे
॥४६॥
बीज अधिकाधिक पेरितां । उल्हास कृषीवळाचे चित्ता
।
तेवीं सर्वस्व मज अर्पितां । तैशी उल्हासता जैं
होये ॥४७॥
सगुण सुरूप समर्थ भर्ता । निघोन गेलिया तत्त्वतां
।
त्यालागीं तळमळी जैशी कांता । तैशी कळवळता जैं उठी
॥४८॥
त्या नांव गा माझी भक्ती । उद्धवा जाण निश्चितीं
।
जे भक्तीसी भुलोनि श्रीपती । भक्तांहातीं आतुडलों
॥४९॥
चढत्या आवडीं माझी प्रीती । तेचि जाण पां माझी भक्ती
।
ऐसा भक्तीचा महिमा श्रीपती । स्वयें उद्धवाप्रती
सांगत ॥२५०॥
आवडी धरोनि पोटेंसी । देवो सांगे उद्धवासी ।
माझी भक्ति ते जाण ऐसी । अखंड जीपाशीं मी असें ॥५१॥
संसारतरणोपायीं । हेचि एक मुख्य पाहीं ।
मोक्ष लागे इच्या पायीं । इतर साधनें कायी बापुडीं
॥५२॥
मी तंव अजित लोकीं तिहीं । त्या मज भक्तिप्रतापें
पाहीं ।
जिंतोनियां ठायींच्याठायीं । भावबळें पाहीं स्ववश
केलों ॥५३॥
यालागीं सर्व विजयांचे माथां । माझी भक्तीचि गा
सर्वथा ।
ऐक पां तेही कथा । तुज मी तत्त्वतां सांगेन ॥५४॥
न साधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म उद्धव ।
न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता
॥ २० ॥
सांख्य जें कां नित्यानित्य । कर्म जें कां नित्यनैमित्य
।
अष्टांगयोग समस्त । नव्हती समर्थ मत्प्राप्तीं
॥५५॥
स्वाध्याय जें वेदाध्ययन । तप जें वातांबुपर्णाशन
।
त्याग जो संन्यासग्रहण । माझे भक्तीविण बापुडीं
॥५६॥
जैशी नाकेंवीण बरव । कां शिरेंवीण अवयव ।
भर्तारेंवीण अहेव । जाण पां तो सर्व विटंबू ॥५७॥
तैसें माझे भक्तीविण । सकळ साधनें बापुडीं जाण ।
मज पावावया समर्थपण । नाहीं आंगवण समस्तां ॥५८॥
तैशी नव्हे माझी भक्ती । चढती वाढवून माझी प्रीती
।
तत्काळ करी माझी प्राप्ती । नव्हे पंगिस्ती आणिकाची
॥५९॥
जेव्हां उपजली माझी भक्ती । तेव्हांच झाली माझी
प्राप्ती ।
हें पुनःपुन्हां उद्धवाप्रती । हरिखें श्रीपती
सांगत ॥२६०॥
रत्नासवें जैशी दीप्ती । अरुणासवें जेवीं गभस्ती
।
तेवीं भक्तीपाशीं मी श्रीपती । असें निश्चितीं
उद्धवा ॥६१॥
ते भक्ति लागे ज्याच्या चित्तीं । तैं मी सांपडलों
त्याच्या हातीं ।
आणिकां साधनांचे प्राप्ती । विनाभक्ती मी नातुडें
॥६२॥
भक्त्याहमेकया ग्राह्यः श्रद्धयाऽऽत्मा प्रियः
सताम् ।
भक्तिः पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकानपि संभवात्
॥ २१ ॥
इतर साधनें व्युत्पत्ती । दूरी सांडूनि परतीं ।
श्रद्धायुक्त माझी भक्ती । धरिल्या हातीं मी लाभें
॥६३॥
निर्विकल्प निःसंदेहो । सर्व भूतीं भगवद्भावो
।
हा भक्तीचा निजनिर्वाहो । भजनभावो या नांव ॥६४॥
होऊनि सर्वार्थी उदासू । माझ्या भजनाचा उल्हासू
।
न धरी मोक्षाचा अभिलाषू । एवढा विश्वासू मद्भजनीं
॥६५॥
तेथें तरें कीं न तरें । हा विकल्पू कोठें उरे ।
माझेनि भजनें निर्धारे । कै पाठिमोरे विधिवाद ॥६६॥
एवढा विश्वासीं ज्याचा भावो । न धरी भक्तीवेगळा
उपावो ।
आम्हां त्याचेनि जीवें जीवो । तो आत्मा पहा हो पैं
माझा ॥६७॥
जो मी ज्ञानियांचा आत्मा । भक्तांचा प्रिय परमात्मा
।
शास्त्रीं प्रतिपादिती पुरुषोत्तमा । तो मी साउमा
त्या धांवें ॥६८॥
मज आवडे अनन्य भक्ती । मी त्यांचा अंकित निश्चितीं
।
त्यांचेनि माझी त्रैलोकीं ख्याती । मज महंती त्यांचेनि
॥६९॥
त्यांचेनि मज खाणें जेवणें । त्यांचेनि मज लेणें
नेसणें ।
त्यांचेनि जीवेंप्राणें । म्यां वर्तणें सर्वत्र
॥२७०॥
माझे गांठीं कांहीं नाहीं । भक्तीं सर्वस्वें वेंचूनि
पाहीं ।
नाना उपचारउपायीं । महत्त्व तिंहीं मज दिधलें
॥७१॥
मज अचक्षूसी दिधले डोळे । अश्रोत्रा श्रवण दिधले
।
मज अमुखा तिंहीं मुख केलें । त्यांचेनि बोलें मी
बोलका ॥७२॥
मज त्यांचेनि गमनागमन । त्यांचेनि अवयव अळंकरण
।
त्यांचेनि मज नेमस्त स्थान । मज समर्थपण त्यांचेनि
॥७३॥
मज नामरूप तिंहीं करणें । मज पवित्रता त्यांचेनि
गुणें ।
मज वैकुंठींचें ठाणें । भक्तीं अचळपणें दीधलें
॥७४॥
येथवरी निजभक्तांसी । मी वश्य झालों भक्तीपाशीं
।
यालागीं अहर्निशीं । मी भक्तांपाशीं तिष्ठतू ॥७५॥
मी अजन्मा त्यांचेनि जन्म धरीं । मी अकर्मा त्यांचेनि
कर्म करीं ।
त्यांचेनि बोलें उद्धरीं । नाममात्रें महापापियां
॥७६॥
नारदवचनासाठीं । वाल्मीकि परम पापी सृष्टीं ।
म्यां वंद्य केला वैकुंठीं । नामपरिपाटीं पवित्रत्वें
॥७७॥
येथवरी भक्तीची सत्ता । मजवरी चाले तत्त्वतां ।
भक्तीवेगळा सर्वथा । मीं न यें हाता कोणाचे ॥७८॥
भक्तांच्या उपकारता । मी थोर दाटलों तत्त्वतां
।
नव्हेचि प्रत्युपकारता । आधीन सर्वथा यालागीं ॥७९॥
त्यालागीं व्हावया उतरायी । माझे गांठीं कांहींच
नाहीं ।
लटकुफटकु दीधलें कांहीं । तें हळूचि पाहीं सांगेन
॥२८०॥
भक्त माझेनि सनाथ । माझेनि झाले ते कृतकृत्य ।
माझेनि आनंदें तें सदा तृप्त । वोसंडत निजबोधें
॥८१॥
माझेनि बळें जगजेठी । घायेंवीण छेदिती सृष्टी ।
माझेनि बळें त्यांचे दृष्टी । संमुख नुठी कळिकाळ
॥८२॥
माझेनि न माती लोकीं तिहीं । माझेनि ते देहीं विदेही
।
माझेनि बळें पाहीं । प्रळयकाळ तिंही प्राशिला ॥८३॥
माझेनि बळें जाण । विभांडिलें जन्ममरण ।
माझें करोनियां भजन । ब्रह्म सनातन ते झाले ॥८४॥
हेंही नाहीं म्यां दीधलें । भजनबळें तिंहीं नेलें
।
त्यांसीं माझें कांहीं न चले । सर्वस्व लुटिलें
निजभक्तीं ॥८५॥
भक्तीं भजनभावबळें । अजिता मातें तिंहीं जिंकिलें
।
जिकोनि आपण्या वश्य केलें । माझें निजपद नेलें निजभक्तीं
॥८६॥
एवं माझ्या निजपदाची सत्ता । जरी आली भक्तांच्या
हाता ।
तरी स्वामित्व ठेवूनि माझे माथां । माझे भक्तिपंथा
विनटले ॥८७॥
ते माझे भक्तीची पवित्रता । आश्चर्य वाटेल तुज ऐकतां
।
संदेहो नाहीं मज सांगतां । ऐक तत्त्वतां तो महिमा
॥८८॥
सांडोनि दांभिक लौकिक । माझ्या भजनीं भावार्थें
चोख ।
तो ज्ञाती जरी झाला श्वपाक । तरी आवश्यक मज पूज्य
॥८९॥
केवळ जीं अपवित्रें । रिसें आणि वानरें ।
म्यां पूजिलीं गौळ्यांची पोरें । ताकपिरें रानटें
॥२९०॥
जो जातीनें नीचत्वा नेला । परी भक्तिभावें उंचावला
।
तो मद्रूपता पावला । पूज्य झाला तिहीं लोकीं ॥९१॥
’विप्रात् द्विषड्गुणयुता’ । ये श्लोकींची हेचि
कथा ।
जळो त्या द्विजाची पवित्रता । जो माझ्या भजनपथा
विन्मुख ॥९२॥
त्याहूनि श्वपच गा वरिष्ठ । जो माझ्या भजनीं भजननिष्ठ
।
त्यातें वंदिती पुराणश्रेष्ठ । कविवरिष्ठ महाकवी
॥९३॥
विदुर दासीपुत्र तत्त्वतां । भावें पढिया भगवंता
।
भावो प्रमाण परमार्था । जात्यभिमानता सरेना ॥९४॥
मज पावावया साचोकारें । भावो सरे जाती सरे ।
यालागीं अवघ्यांचे धुरे । म्यां वनचरें उद्धरलीं
॥९५॥
पक्ष्यांमाजीं केवळ निंद्यू । जटायु उद्धरिला म्यां
गीधू ।
अंत्यज उद्धरिला धर्मव्याधू । भाव शुद्धू मदर्थी
॥९६॥
भलता हो भलते जाती । ज्यासी माझी भावार्थें भक्ती
।
तोचि जाण पां पवित्रमूर्ती । माझी प्राप्ती मद्भजनें
॥९७॥
सांडोनियां माझी भक्ती । नाना साधनें व्युत्पत्ती
।
करितां नव्हे माझी प्राप्ती । तेंचि श्रीपती सांगत
॥९८॥
धर्मः सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता ।
मद्भक्त्यापेतमात्मानं न सम्यक् प्रपुनाति
हि ॥ २२ ॥
माझे भक्तीवीण कर्मधर्म । जाण पां तो केवळ भ्रम ।
चुकलें मत्प्राप्तीचें वर्म । तो धर्म अधर्म परिणमे
॥९९॥
माझे भक्तीवीण सत्यवादू । तो जाण पां जैसा गर्भांधू
।
प्रतिपदीं घडे प्रमादू । अधःपतनबाधू देखेना ॥३००॥
भक्तीवीण दयेची थोरी । जेवीं पुरुषेंवीण सुंदरी
।
ते विधवा सर्व धर्माबाहेरी । तैसी परी दयेची ॥१॥
माझे भक्तीवीण जे विद्या । ते केवळ जाण पां अविद्या
।
जेवीं वायस नेणती चांदा । तेवीं माझ्या निजबोधा
नोळखती ॥२॥
चंदनभार वाहे खर । परी तो नेणे सुवासाचें सार ।
माझेनि भक्तीवीण विद्याशास्त्र । केवळ भारवाहक
॥३॥
माझे भक्तीवीण जें तप । शरीरशोषणादि अमूप ।
तें पूर्वादृष्टें भोगी पाप । नव्हे सद्रूप तपःक्रिया
॥४॥
माझे भक्तीवीण जें साधन । तें कोशकीटाच्या ऐसें
जाण ।
आपण्या आपण बंधन । भक्तिहीन क्रिया ते ॥५॥
एवं माझे भक्तीवीण । जें केलें तें अप्रमाण ।
तें भक्तीचें शुद्ध लक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥६॥
कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना ।
विनानन्दाश्रुकलया शुध्येद् भक्त्या विनाऽऽशयः
॥ २३ ॥
आवडीं हरिकथा ऐकतां । नाना चरित्रें श्रवण करितां
।
माझी आत्मचर्चा हृदयीं धरितां । पालटू चित्ता तेणें
होये ॥७॥
तेणेंचि उपजे माझी भक्ती । माझ्या भजनाच्या अतिप्रीतीं
।
आवडीं माझीं नामें गाती । रंगीं नाचती सद्भावें
॥८॥
पोटांतूनियां उल्हासतां । रंगीं गातां पैं नाचतां
।
अंतरीं द्रवो झाला चित्ता । ते अवस्था बाह्य दिसे
॥९॥
अंतरीं सुखाची झाली जोडी । बाह्य रोमांची उभिली
गुढी ।
त्या स्वानुभवसुखाची गोडी । नयनीं रोकडी प्रवाहे
॥३१०॥
माझे भक्तीचिया आवडीं । अहं सोहं दोनी कुडीं ।
तुटली अभिमानाची बेडी । विषयगोडी निमाली ॥११॥
ते काळींचें हेंचि चिन्ह । पुलकांकित देहो जाण ।
नयनीं आनंदजीवन । हृदयीं परिपूर्ण स्वानंदू ॥१२॥
पुंजाळले दोनी नयन । सदा सर्वदा सुप्रसन्न ।
स्फुरेना देहाचे भान । भगवंतीं मन रंगलें ॥१३॥
ऐसी नुपजतां माझी भक्ती । कैंची होय विषयविरक्ती
।
विरक्तीवीण माझी प्राप्ती । नव्हे निश्चितीं उद्धवा
॥१४॥
माझी शुद्धभक्ती तत्त्वतां । साचार आली जयाचे हाता
।
ऐक त्याच्या चिन्हांची कथा । आणि पवित्रता तयाची
॥१५॥
माझे भक्तीसी जो लागला । तो तत्काळ पवित्र झाला ।
त्यानें त्रिलोक पुनीत केला । हें गर्जोनि बोलिला
श्रीकृष्णू ॥१६॥
वाग् गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं ।
रुदत्यभीक्ष्णं हसति क्वचिच्च ।
विलज्ज उद्गायति नृत्यते च ।
मद्भक्तियुक्तो भुवनं पुनाति ॥ २४ ॥
अंगीं रोमांच रवरवित । स्वेदबिंदू डळमळित ।
चित्त चैतन्यें द्रवत । तेणें सद्गदित पैं वाचा
॥१७॥
हर्ष वोसंडतां पोटीं । अर्धोन्मीलित होय दृष्टी
।
जीवशिवां पडली मिठी । ध्यानत्रिपुटी मावळली ॥१८॥
नयनीं अश्रूंचा पूर लोटी । उभंडू न संटेचि पोटीं
।
होत जीवभावाची तुटी । पडे सृष्टीं मूर्च्छित ॥१९॥
आक्रंदे थोर आक्रोशें । वारंवार रडतां दिसे ।
रडण्यामाजीं गदगदां हांसे । जेवीं लागलें पिसें
ब्रह्मग्रहो ॥३२०॥
रडणें हांसणें न सांडी । त्याहीमाजीं नवल आवडी ।
अर्थावबोधें गाणें मांडी । निजात्मगोडीचेनि योगें
॥२१॥
विसरोनि माझें तुझें । सांडोनियां लोकलाजे ।
हरिखें प्रेमाचेनि भोजें । तेणें नाचिजे निःशंक
॥२२॥
गाणे नाचणें हांसणें । तो रडे कासयाकारणें ।
ऐक तींही लक्षणें । तुजकारणें सांगेन ॥२३॥
माउलीवेगळें बाळक पडे । जननीं पाहतां कोठें नातुडे
।
भेटता ओरडूनि रडे । मिठी पडे सप्रेम ॥२४॥
जीव परमात्मा दोनी । चुकामुकी झाली भ्रमपट्टनीं
।
त्यांसी एकाकीं होतां मिळणी । रडे दीर्घस्वरें
स्फुंदत ॥२५॥
बहुकाळें झाली भेटी । ऐक्यभावें पडली मिठी ।
तेणें उभंडू न संटे पोटीं । रुदन उठी सप्रेम ॥२६॥
देवो लाघवी नानापरी । मायावी नातुडें निर्धारीं
।
तो सांपडला घरींच्या घरीं । तेणें विस्मय करी टवकारें
॥२७॥
देव सदा जवळीच असे । त्यालागीं जन कैसे पिसे ।
पाहों जाती देशोदेशें । तें देखोनि हांसे गदगदां
॥२८॥
देव सर्वांसी अजितू । तो म्यां जिंकिला भगवंतू ।
धरोनि राखिला हृदयांतू । यालागीं नाचतू उल्हासें
॥२९॥
निवटूनि दुजयाची मातू । अंगें जीतिला भगवंतू ।
जंगीं झाला यशवंतू । यालागीं गातनाचतू उल्हासें
॥३३०॥
पाहतां दुसरें न दिसे मज । यालागीं धरूं विसरला लाज
।
जगीं झाला तो निर्लज्ज । निर्लज्जतेची वोज हे त्याची
॥३१॥
यापरी भक्तियुक्त । होऊनियां माझे भक्त ।
निजानंदें गातनाचत । तेणें केलें पुनीत लोकत्रय
॥३२॥
जयाचे देखतां चरण । जडजीवां उद्धरण ।
ज्याचे लागतां चरणरेण । पशु पाषाण उद्धरती ॥३३॥
कीर्तनाचेनि महाघोकें । नाशिलीं जगाचीं सर्व दुःखें
।
अवघें विश्वचि हरिखें । भरिलें महासुखें उचंबळत
॥३४॥
दर्शनें स्पर्शनें वचनें । एक तारिले कीर्तनें
।
एक तारिले नामस्मरणें । यापरी जग उद्धरणें उद्धवा
॥३५॥
अविद्यायुक्त जीव मलिन । त्यासी शुद्ध व्हावया
जाण ।
माझी भक्तीचि प्रमाण । हेंचि श्रीकृष्ण स्वयें
सांगे ॥३६॥
डांकमिळणी सुवर्ण । हीनकसें झालें मलिन ।
उदकें धुतांही जाण । निर्मळपण न ये त्या ॥३७॥
इडेनें करावा प्राण पूर्ण । तो कुंभिनीनें राखावा
जाण ।
मग तिनेंचि करावा रेचन । हें एक लक्षण अभ्यासीं ॥४२०॥
कां पिंगलेनें करावा पूर्ण । तो तिनेंचि करावा रेचन
।
हें एक अपरलक्षण । विचक्षण बोलती ॥२१॥
सर्वसंमत योगलक्षण । इडेनें प्राण करावा पूर्ण
।
तो कुंभकें राखावा स्तंभून । करावें रेचन पिंगलया
॥२२॥
हो कां पिंगलेनें पुरावा प्राण । तोही कुंभकें राखावा
कुंभून ।
मग इडेनें सांडावा रेचून । हें विपरीत लक्षण अभ्यासीं
॥२३॥
तेथ न करावी फाडाफोडी । न मांडावी ताडातोडी ।
सांडोनियां लवडसवडी । अभ्यासपरवडी शनैःशनैः ॥२४॥
येथ मांडलिया तांतडी । तैं प्राण पडेल अनाडीं ।
मग हे थडी ना ते थडी । ऐशी परवडी साधकां ॥२५॥
जेवीं मुंगी वळंघे पर्वता । ते चढे परी पडेना सर्वथा
।
तेथ जात्यश्व चालों जातां । न चढे तत्त्वतां अतिकष्टी
॥२६॥
तैसें ये योगाभ्यासीं जाण । न चले जाणीव शहाणपण ।
जाणिवा येथ होय पतन । सर्वथा गमन घडेना ॥२७॥
ते मुंगीच्या परी योगपंथा । जो शनैःशनैः अभ्यासतां
।
प्रणवाच्या चढे माथां । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥२८॥
दृढ अभ्यास आल्या हाता । जैशी साधकाची मनोगतता ।
तैसा पवन चाले तत्त्वतां । जेवीं रणाआंतौता महाशूर
॥२९॥
अभ्यासाच्या गडाडीं । प्राण खवळल्या कडाडी ।
तो प्राणापानाचे भेद मोडी । पदर फोडी चक्राचे ॥४३०॥
येथ द्विविध माझें भजन । एक तें योगयुक्त निर्गुण
।
एक तें प्रणवाभ्यासें भक्त सगुण । तेंही लक्षण अवधारीं
॥३१॥
ऐक प्राणायामाचे भेद । सगर्भ अगर्भ द्विविध ।
सगर्म आगमोक्तें शुद्ध । सगुण संबंध ध्यानादि ॥३२॥
हृद्यविच्छिन्नमोङ्कारं घण्टानादं बिसोर्णवत्
।
प्राणेनोदीर्य तत्राथ पुनः संवेशयेत् स्वरम्
॥ ३४ ॥
वाचेसी नव्हतां गोचरू । दीर्घ प्रणवाचा उच्चारू
।
हृदयीं अनवच्छिन्न ओंकारू । अखंडाकारू उल्हासे
॥३३॥
घंटानादसदृश स्थितू । जैसा कमळमृणालसूक्ष्मतंतू
।
तैसा मूळादारभ्य ब्रह्मरंध्रांतू । प्राणायामयुक्तू
प्रणवू भासे ॥३४॥
तेथ दीर्घ स्वरें उच्चारू । तेणें प्रणवू भासे अतिसपुरू
।
तो प्राणायामें करावा स्थिरू । अखंडाकारू स्वरयुक्त
॥३५॥
एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणमेव समभ्यसेत् ।
दशकृत्वस्त्रिषवणं मासादर्वाग् जितानिलः ॥ ३५
॥
स्वरवर्णमात्रातीत पर । प्रणव जो कां अगोचर ।
तो अभ्यासबळें नर । वृत्तिगोचर स्वयें करिती ॥३६॥
नवल उच्चाराचा चमत्कार । ऊर्घ्वमुख अखंडाकार ।
अभ्यासें प्रणवू करिती स्थिर । झणत्कार स्वरयुक्त
॥३७॥
ऐसा प्राणायामयुक्त प्रणवाभ्यास । त्रिकाळ करितां
सांडूनि आळस ।
काळीं आवर्तनें दशदश । सावकाश करितां पैं ॥३८॥
तरी एक मास न लागतां । हा प्राणजयो आतडे हाता ।
जेवीं कां सती पतिव्रता । नुल्लंघी सर्वथा पतिवचन
॥३९॥
ये अभ्यासीं अतितत्पर । झालिया गा निरंतर ।
योगाभ्यासाचें सार । सहजेंचि नर पावती ॥४४०॥
ऐसा प्राणजयो आलिया हाता । दों प्रकारीं भजनावस्था
।
एकी सगुण आगमोक्ता । दुजी योगाभ्यासता निर्गुणत्वें
॥४१॥
परी दोहींचें समाधान । निर्गुणींच पावे जाण ।
त्या दोहींचें उपलक्षण । संक्षेपें श्रीकृष्ण सांगत
॥४२॥
अगा ओं हें स्मरों सरे । स्मरतां स्वरेंसीं प्राणू
प्रणवीं भरे ।
मग प्रणवूचि तेव्हां स्फुरे । अखंडाकारें उल्हासतू
॥४३॥
जेथूनि अक्षरें उपजती । शब्द वदोनि जेथ सामावती
।
मग जे उरे जाण ती स्फूर्ती । प्रणवू निश्चितीं त्या
नांव ॥४४॥
त्या प्रणवाचेनि आधारें । जिणोनियां साही चक्रें
।
तो प्रणवू सूनि धुरे । निजनिर्धारे चालिजे ॥४५॥
तेथ उल्हाट शक्तीचा लोट । वैराग्याचा नेटपाट ।
जिणोनि काकीमुखाची वाट । सवेगें त्रिकूट घेतलें
॥४६॥
तेव्हां अनुहताच्या घायीं । निशाण लागलें पाहीं
।
तंव पुढील जे योगभुयी । ते आपैती पाहीं हों सरली
॥४७॥
तेथें हरिखें अतिउद्धट । औटपीठ आणि गोल्हाट ।
तेही जिणोनियां वाट । घडघडाट चालिला ॥४८॥
मागील ठेली आठवण । झाली विकल्पाची बोळवण ।
सत्रावी वोळली जाण । स्वानंदजीवन जीवाचें ॥४९॥
ते सहस्त्रदळाचे पाट । वरूनि उतरले घडघडाट ।
स्वानंदजीवनानिकट । नीट वाट पैं आले ॥४५०॥
तें सेवितां संतोषें पाणी । निवली संतप्त अवनी ।
इंद्रियांची पुरली धणी । गुणांची त्रिवेणी बुडाली
॥५१॥
तंव भ्रमरगुंफेआंत । जीवशिवांचा एकांत ।
तेणें जीवपणाचा प्रांत । वृत्तीसी घात हों सरसा
॥५२॥
तेथ शिवशक्तिसंयोग । निजऐक्यें झाला चांग ।
परमानंदें कोंदलें अंग । सुखाचा सुखभोग सुखरूप
झाला ॥५३॥
तेव्हां हेतु मातु दृष्टांतू । खुंटली वेदवादाची
मातू ।
झाला मीतूंपणाचा प्रांतू । एकला एकांतू एकपणें
॥५४॥
ते एकलेपणाचें एक । म्हणावया म्हणतें नाहीं देख
।
ऐसे योगबळें जे नेटक । माझें निजसुख पावले ॥५५॥
हे योगमार्गींची वाट । अतिअवघड परम कष्ट ।
थोर विघ्नाचा कडकडाट । प्राप्ति अवचट एकाद्या ॥५६॥
तैसा नव्हे माझा भक्तिपंथू । तेथ नाहीं विघ्नाची
मातू ।
भक्तांसीही हाचि ठावो प्राप्तू । ऐक तेही मातू मी
सांगेन ॥५७॥
मूळीं योग हा नाहीं स्पष्ट । म्हणाल कैंचें काढिलें
कचाट ।
पदबंधाची चुकली वाट । वृथा वटवट न म्हणावी ॥५८॥
येच श्लोकीं देवो बोलिला । मासादर्वाक् प्राणजयो
जाहला ।
यांतू ध्वनितें योग बोलिला । तो म्यां केला प्रकटार्थ
॥५९॥
जेथ प्राणापानजयो झाला । तेथ महायोगू हा भागा आला
।
हा योगू शास्त्रार्थ बोलिला । विशद केला आकुलागमीं
॥४६०॥
प्राणापानजयो झाला पहा हो । जैसा साधकाचा भावो ।
सगुणनिर्गुण उपावो । प्राप्ती ठावो सहजेंचि ॥६१॥
प्राणापानजयप्राप्ती । सगुण उपासनास्थिती ।
तद्द्वारा निर्गुणप्राप्ती । उद्धवाप्रती हरि
बोले ॥६२॥
कशासारिखें तुझें ध्यान । ऐसा उद्धवें केला प्रश्न
।
यालागीं सांगोनियां सगुण । सवेंचि निर्गुण संस्थापी
॥६३॥
मत्स्य साधावया बडिश जाण । चित्त साधावया मूर्ति
सगुण ।
तेचि मूर्तीचें सगुण ध्यान । स्वयें श्रीकृष्ण
सांगत ॥६४॥
हृत्पुण्डरीकमन्तःस्थम् ऊर्ध्वनालमधोमुखम्
।
ध्यात्वोर्ध्वमुखमुन्निद्रमष्टपत्रं सकर्णिकम्
॥ ३६ ॥
जैसें केळीचें कमळ । तैसें हृदयीं अष्टदळ ।
अधोमुख ऊर्ध्वनाळ । अतिकोमळ लसलसित ॥६५॥
धरोनि प्राणायामाचें बळ । ऊर्ध्वमुख हृदयकमळ ।
विकसित करावें अष्टदळ । ध्यानें प्रबळ ध्यातां
पैं ॥६६॥
तेथ ऊर्ध्वमुख अधोनाळ । ध्याना आलिया हृदयकमळ ।
अतिउन्निद्र अष्टदळ । ध्यानीं अचंचळ स्थिरावल्या
॥६७॥
कर्णिकायां न्यसेत् सूर्य सोमाग्नीनुत्तरोत्तरम्
।
वह्निमध्ये स्मरेद् रूपं ममैतद् ध्यानमङ्गलम्
॥ ३७ ॥
कर्णिकेमाजीं चंद्रमंडळ । ध्यावें सोळा कळीं अविकळ
।
त्याहीमाजीं सूर्यमंडळ । अतिसोज्जळ बारा कळीं ॥६८॥
त्याहीमाजीं वन्हिमंडळ । दाही कळीं अतिजाज्वल्य
।
ते अग्निमंडळीं सुमंगल । ध्यावी सोज्ज्वळ मूर्ति
माझी ॥६९॥
समं प्रशान्तं सुमुखं दीर्घचारुचतुर्भुजम् ।
सुचारुसुन्दरग्रीवं सुकपोलं शुचिस्मितम् ॥ ३८
॥
समानकर्णविन्यस्त स्फुरन् मकरकुण्डलम् ।
हेमाम्बरं घनश्यामं श्रीवत्सश्रीनिकेतनम् ॥
३९ ॥
तेंचि माझें मूर्तीचें ध्यान । उद्धवा ऐक सावधान
।
आपुले मूर्तीचें आपण । ध्यान श्रीकृष्ण सांगत ॥४७०॥
अतिदीर्घ ना ठेंगणेपण । सम अवयव समान ठाण ।
सम सपोष अतिसंपूर्ण । मूर्ति सुलक्षण चिंतावी ॥७१॥
मूर्ति चिंतावी संमुख । प्रसन्नवदन अतिसुरेख ।
जिचें देखतांचि मुख । हृदयीं हरिख कोंदाटे ॥७२॥
जैशीं विशाळ कमळदळें । तैसे आकर्णान्त दोनी डोळे
।
भंवया रेखिल्या काजळें । तैशी रेखा उजळे धनुष्याकृती
॥७३॥
कपाळ मिरवत सांवळें । त्याहीवरी चंदन पिंवळें ।
माजीं कस्तूरीचीं दोनी अंगुळें । कुंकुममेळें अक्षता
॥७४॥
दीर्घ नासिक आणि कपाळें । लखलखित गंडस्थळें ।
मुख सुकुमार कोवळें । अधरप्रवाळें आरक्त ॥७५॥
श्यामचंद्राची सपोष कोर । तैशी चुबुका अतिसुंदर
।
मुख निमासुरें मनोहर । भक्तचकोरचंद्रमा ॥७६॥
जैसा हिरियाच्या ज्योती । कीं दाळिंबबीजांची दीप्ती
।
तैशी मुखामाजीं दंतपंक्ती । दशन झळकती बोलतां ॥७७॥
समानकर्ण दोनी सधर । स्फुरत कुंडलें मकराकार ।
ईषत् हास्य मनोहर । ग्रीवा सुंदर कंबु जैशी ॥७८॥
कंठींची त्रिवळी उभवणी । माजीं मिरवे कौस्तुभमणी
।
ते प्रकाशली दीप्ती कवण गुणीं । तेजें दिनमणी लोपला
॥७९॥
भुजंगाकार स्वभावो । चतुर्भुज आजानुबाहो ।
विशाळ वक्षःस्थळनिर्वाहो । श्रीवत्स पहा हो चिन्हित
॥४८०॥
श्रीवत्स श्रीनिकेतन । हृदयीं दोहीं भागीं जाण
।
त्रिवळीयुक्त उदर गहन । दामोदरचिन्ह त्या आलें
॥८१॥
विजू तळपे तैसा पिंवळा । लखलखित दिसे डोळां ।
तेवीं कसिला सोनसळा । तेणें घनसांवळा शोभत ॥८२॥
जैसें चांदिणें गगनामाझारीं । शुभ्रता बैसे श्यामतेवरी
।
तेवीं श्यामांगीं चंदनाची भुरी । तेणें श्रीहरी
शोभत ॥८३॥
शङ्खचक्रगदापद्म वनमालाविभूषितम् ।
नूपुरैर्विलसत्पादं कौस्तुभप्रभया युतम् ॥ ४०
॥
द्युमत्किरीटकटक कटिसूत्राङ्गदायुतम् ।
सर्वाङ्गसुन्दरं हृद्यं प्रसादसुमुखेक्षणम्
।
कौस्तुभासीं संलग्न गळा । आपाद रुळे वनमाळा ।
कटीं बाणली रत्नमेखळा । किंकिणी जाळमाळासंयुक्त
॥८४॥
करकंकण बाहुअंगदें । शंखचक्रपद्मगदादि आयुधें
।
जडित मुद्रिका नाना छंदें । कराग्रीं विनोदें बाणल्या
॥८५॥
नाभि सखोल निर्मळ । जेथ ब्रह्मा झाला पोटींचें बाळ
।
जें लोकपद्माचें समूळ मूळ । तें नाभिकमळ हरीचें
॥८६॥
जैसे सचेतन मर्गजस्तंभ । तैसे घोंटींव साजिरे स्वयंभ
।
उभ्य चरणांची अभिनवशोभ । हरिअंगीं स्वयंभ शोभती
॥८७॥
ध्वज वज्र अंकुश देखा । यवांकित ऊर्ध्वरेखा ।
पद्मचक्रादि सामुद्रिका । चरण नेटका हरीचा ॥८८॥
त्रिकोण कांतीव इंद्रनीळीं । तैशीं साजिरीं घोटींव
सांवळीं ।
पाउलें सुकुमारें कोंवळीं । आरक्त तळीं पदप्रभा
॥८९॥
पाउलावरी सांवळी प्रभा । तळवातळीं आरक्त शोभा
।
जेवीं संध्याराग मीनला नभा । तैशी शोभा हरिचरणीं
॥४९०॥
नभमंडळीं चंद्ररेखा । तैशी पादाग्रीं मांडणी नखा
।
पोटर्या सुकुमार नेटका । जंघा सुरेखा जानुद्वय
॥९१॥
अतिशयें माजु साना । होता अभिमान पंचाननां ।
मध्य देखोनि जगज्जीवना । लाजोनि राना ते गेले ॥९२॥
अद्यापि ते झाले अरण्यवासी । लाजा मुख न दाविती कोणासी
।
पहावया हरिमध्यासी । लेप मेखलेसी ते झाले ॥९३॥
चरणीं नूपुरांचा गजर । वांकीअंदुवांचा झणत्कार
।
मस्तकीं कुटिलालकभार । सुमनीं कबर शोभती ॥९४॥
नानारत्नीं अतिगहन । मस्तकीं मुकुट देदीप्यमान
।
सर्वांगीं सुलक्षण । मूर्ति संपूर्ण हरीची ॥९५॥
जे मूर्तीची धरिल्या सोये । तहान भूक विसरोनि जाये
।
ध्यानीं आतुडल्या पाहें । सुखाचा होये सुदिन ॥९६॥
सर्वांगसुंदर श्यामवर्ण । ज्येष्ठ वरिष्ठ गंभीर
गहन ।
सुमुख आणि सुप्रसन्न । मूर्तीचें ध्यान करावें
॥९७॥
सुकुमारमभिध्यायेत् सर्वाङ्गेषु मनो दधत् ॥
४१ ॥
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो मनसाऽऽकृष्य तन्मनः
।
बुद्ध्या सारथिना धीरः प्रणयेन्मयि सर्वतः ॥ ४२
॥
तत्सर्वव्यापकं चित्तमाकृष्यैकत्र धारयेत् ।
नान्यानि चिन्तयेद् भूयः सुस्मितं भावयेन्मुखम्
॥ ४३ ॥
झणीं दृष्टीचा रुपेल न्याहारू । लागतां खुपेल चंद्रकरू
।
तैशी मूर्ति ध्यावी सुकुमारू । अतिअरुवारू ध्याननिष्ठा
॥९८॥
इंद्रियार्थीं अतिलोलुप । तें वैराग्यें आवरोनि
चित्त ।
माझे ध्यानीं सुनिश्चित । बुद्धिमंत लाविती ॥९९॥
विषयीं आवरोनि मन । अखंड करितां माझें ध्यान ।
मद्रूपचि होय जाण । ऐसें चिंतन करावें ॥५००॥
चिंतनीं बिचकतां मन । सविवेक बुद्धिबळें जाण ।
निःशंक करितां माझें स्मरण । धारणेवीण ध्यान ठसावे
॥१॥
धारणा जरी तुटोनि जाये । ध्यासठसा न तुटत राहे ।
मन मूर्तीच्या ठायीं पाहें । जडलें ठाये सर्वांगीं
॥२॥
अंगप्रत्यंगीं ध्यानयुक्त । जडोनि ठेलें जें चित्त
।
तें आवरूनि समस्त । चिंतावें निश्चित हास्यस्वदन
॥३॥
सर्वही सांडोनियां जाण । सांगोपांग मूर्तिध्यान
।
चिंतावें गा हास्यवदन । स्वानंदघन हरीचें ॥४॥
अंग प्रत्यंग मूर्तिध्यान । पुढतीं न करावेंचि
गा जाण ।
ध्यातां माझें हास्यवदन । तल्लीन मन करावें ॥५॥
उद्धवें केला होता प्रश्न । कशासारिखें तुझें ध्यान
।
तें सांगोनियां जाण । यदात्मलक्षण हरि बोले ॥६॥
ध्याना आलें जें हास्यवदन । त्यांतूनही सांडोनि
वदन ।
केवळ हास्याचें करावें ध्यान । हास्यामाजीं मन
घालूनी ॥७॥
त्याही हास्याचें सांडूनि ध्यान । हास्यामाजीं
जो आनंदघन ।
तेथ प्रवेशवावें मन । अतिसावधान निजनिष्ठा ॥८॥
ते आनंदीं आनंदयुक्त । जाहलिया आपुलें चित्त ।
आनंदाची उपलब्धि तेथ । होय सुनिश्चित साधकां ॥९॥
तत्र लब्धपदं चित्तमाकृष्य व्योम्नि धारयेत्
।
तच्च त्यक्त्वा मदारोहो न किञ्चिदपि चिन्तयेत्
॥ ४४ ॥
जाहलिया आनंदपद प्राप्त । चिदाकाशचि दिसे समस्त
।
चिदाकाशीं चित्त । अतिसावचित्त ठेवावें ॥५१०॥
तेव्हां चिदाकाश चित्त चिंतन । हेंही सांडूनि त्रिविध
भेदध्यान ।
जो मी परमानंद परिपूर्ण । भेदशून्य चिदात्मा ॥११॥
तेथें वृत्ति करूनि निमग्न । सांडावें चिदाकाशाचेंही
ज्ञान ।
तेव्हां ज्ञेय ज्ञाता ज्ञान । हेंही स्फुरण स्फुरेना
॥१२॥
एवं समाहितमतिर्मामेवात्मानमात्मनि ।
विचष्टे मयि सर्वात्मन् ज्योतिर्ज्योतिषि संयुतम्
॥ ४५ ॥
यापरी साधकांची निजवृत्ती । माझ्या स्वरूपीं मीनल्या
स्वरूपस्थिती ।
तेव्हां मीपणाची स्फुरे जे स्फूर्ती । तेही अद्वैतीं
विराली ॥१३॥
तेथें मीतूंपणाचा भास । यापरी निमाला निःशेष ।
माझें परमानंद निजसुख । अद्वैतें देख कोंदलें ॥१४॥
जेवीं ज्योतीसी मीनल्या ज्योती । दोहींची होय एकचि
दीप्ति ।
तेवीं जीवचैतन्याची स्फूर्ती । अद्वैतसुखप्राप्ती
समरसें ॥१५॥
कोटि स्नेहसूत्रें मांडिती । तेणें कोटि दीप नामाभिव्यक्ती
।
ते कोटि दीपीं एक दीप्ती । तेवीं जीव अद्वैतीं चिन्मात्र
॥१६॥
देहेंद्रियउपाधिवशें । जीवासी भिन्नत्व आभासे
।
अद्वैतबोध समरसें । जीवू प्रवेशे स्वरूपीं ॥१७॥
तेव्हां एक परमसुख । हेंही म्हणतें नाहीं देख ।
एकाकी एकलें एक । सुखेंसीं निजसुख कोंदलें ॥१८॥
जेवीं साखरे साखर चाखित । कीं उदकीं उदक स्नान करित
।
हो कां घृत रिघालें घृताआंत । सुनिश्चित सुवासा
॥१९॥
यापरी माझी ध्यानस्थिती । साधकां जाहली परमप्राप्ती
।
तेचि उपसंहारें श्रीपती । उद्धवाप्रती सांगत ॥५२०॥
ध्यानेनेत्थं सुतीव्रेण युञ्जतो योगिनो मनः ।
संयास्यत्याशु निर्वाणं द्रव्य ज्ञानक्रियाभ्रमः
॥ ४६ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कंधे
चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
यापरी तीव्र ध्यानस्थिती । समाधिपर्यंत माझी प्राप्ती
।
साधकासी होय शीघ्रगती । यथानिगुती ध्यान करितां
॥२१॥
हें माझें ध्यान उत्तमोत्तम । सर्वदा ठसावलें जैं
निःसीम ।
तैं अधिभूत अधिदैव अध्यात्म । हा त्रिविध भ्रम उरों
नेदी ॥२२॥
विषयी विषयो विषयसंभ्रम । ज्ञेय ज्ञाता ज्ञानोपक्रम
।
कर्म कर्ता क्रियाभ्रम । यांचें रूपनाम उरों नेदी
॥२३॥
तेथ ध्येय ध्याता ध्यान । दृश्य द्रष्टा आणि दर्शन
।
मन मंता आणि मनन । यांचें समूळ भान उच्छेदी ॥२४॥
देवो देवी देवता । भज्य भजन भजता ।
लक्ष्य लक्षण लक्षिता । हेही कथा नुरेचि ॥२५॥
तेथ योग्यतेशीं महायोगू । समाधिसुखाचा सुखभोगू
।
जीवशिवांचा निजसंयोगू । हाही उपयोगू उडाला ॥२६॥
तेथें बोध कैंचा कैंची बोधकता । कैंची बद्धता आणि
मुक्तता ।
ब्रह्मनाम हेही वार्ता । जाण सर्वथा बुडाली ॥२७॥
सत् चित् आणि आनंद । या नांवाचा जो प्रवाद ।
तो मज मायावी संबंध । ऐक तोही विषद विभाग ॥२८॥
असंताचे व्यावृत्तीं । ’संत’ मातें म्हणती श्रुती
।
करितां जडाची समाप्ती । ’चिन्मात्र’ म्हणती मजलागीं
॥२९॥
तोडितां दुःखाचा संबंधू । मातें म्हणती ’परमानंदू’
।
एवं सच्चिदानंदप्रवादू । हा विपरीत बोधू विद्येचा
॥५३०॥
जेथ असंतचि नाहीं । तेथ संत म्हणणें घडे कायी ।
समूळ अज्ञानचि जेव्हां नाहीं । तेव्हां चिन्मात्र
हेंही म्हणे कोण ॥३१॥
जेव्हां दुःखाचा लेशू नाहीं । तेव्हां सुख म्हणावें
कोणे ठायीं ।
यालागीं नामरूप मज पाहीं । ठेवितां ठायीं तुकेना
॥३२॥
समूळ उडे त्रिपुटीचें भान । या नांव गा तीव्र ध्यान
।
माझें करूनियां भजन । निजसमाधान पावले ॥३३॥
एवं माझेनि ध्यानप्रकारें । संसार उडे चमत्कारें
।
माझें केवळ स्वरूपचि उरे । निजनिर्धारें उद्धवा
॥३४॥
ते स्वरूपीं सुख ना दुःख । नाहीं संतासंताचे लेख
।
ज्ञानाज्ञानाची अटक । ते ठायीं देख असेना ॥३५॥
तेथ नाम रूप गुण । नाहीं मीतूंपणाची खूण ।
विद्याअविद्याभान । आनंदघन निजरूप ॥३६॥
भक्तिसुखाचे हेलावे । नानाउपायगौरवें ।
उद्धवालागीं देवें । निजानुभवें दीधले ॥३७॥
ठसावल्या माझी भक्ती । सकळ सिद्धींची होय प्राप्ती
।
संदेह नाहीं ये अर्थीं । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥३८॥
भजनपंथें निरंतर । दोहोनि भक्तिसुखक्षीर ।
त्याचेंही मंथोनिया सार । उद्धवासी श्रीवर देता
झाला ॥३९॥
तो हा चौदावा अध्यावो । स्वमुखें बोलिला देवो ।
भक्तीसी मी वश्य पहा हो । येर उपावो तो गौण ॥५४०॥
सकळ योगांचें योगगव्हर । वेदान्त निजभांडार ।
सकळ सिद्धींचें परम सार । भक्ति साचार हरीची ॥४१॥
निजभाग्याची परम जोडी । महासुखाची आवडी गाढी ।
सकळ गोडियांची गोडी । भक्ति रोकडी हरीची ॥४२॥
भावें करितां भगवद्भजन । श्वपच जाहले पावन ।
जेणें भक्तीशीं विकलें मन । त्याआधीन सदा देवो
॥४३॥
उपेक्षूनियां निजमुक्ती । एका जनार्दनीं पढिये
भक्ती ।
त्याचेनि प्रसादें भगवत्प्राप्ती । जाहली अहोराती
खेळणें ॥४४॥
तो जरी भगवत्प्राप्ती नेघे । तरी ते दाटूनि घर रिघे
।
ऐसे गुरुभक्तीचेनि योगें । देवो सर्वांगें भूलला
॥४५॥
भगवत्प्राप्ती पाहिजे ज्यासी । तेणें न विसंबावें
मद्भक्तीसीं ।
अखंड स्मरे जो हरिनामासी । देवो त्यापाशीं तिष्ठत
॥४६॥
सकळ भजनाचे शिरीं । रामनाम दों अक्षरीं ।
सदा गर्जे ज्याची वैखरी । धन्य चराचरीं तो एक ॥४७॥
एका जनार्दना शरण । इतुकें करितां नामस्मरण ।
पाठिमोरें होय जन्ममरण । महासिद्धी आंगण वोळंगती
॥५४८॥
इति श्रीभागावते महापुराणे एकादशस्कंधे एकाकारटीकायां
श्रीकृष्णोद्धवसंवादे भक्तिरहस्यावधारणयोगो
नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ॥४६॥ ओव्या ॥५४८॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय पंधरावा
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो श्रीजनार्दन । सकळ सिद्धींचें सिद्धस्थान
।
सकळ ऋद्धींचें परम निधान । तुझे श्रीचरण सर्वार्थी
॥१॥
निधान साधावया अंजन । नयनीं काळिमा घालिती जन ।
तेणें काळवंडले नयन । थितें निधान दिसेना ॥२॥
तैसे नव्हती तुझे चरण । करितां चरणरजवंदन ।
निःशेष काळिमा निरसे जाण । पूर्ण निधान दाविसी ॥३॥
अंजनें साधितां निधान । तेथ छळावया पावे विघ्न ।
बळी देऊनि साधिल्या जाण । नश्वरपण तयासी ॥४॥
तैसे नव्हती तुझे चरणा । अवलीळा करितां स्मरण ।
नित्य सिद्ध अव्यय जाण । निजनिधान ठसावे ॥५॥
हें साधूनियां निधान । झाले सनकादिक संपन्न ।
नारदाचें उदारपण । येणेंचि जाण वाखाणे ॥६॥
वज्रकवच प्रल्हादासी । हेंचि भांडवल गांठी त्यासी
।
शुकादि वामदेवांसी । महिमा येणेंसीं पावले ते ॥७॥
व्यासवाल्मीकि महावेव्हारे । येणेंचि भांडवलें
झाले खरे ।
त्यांचेनि भांडवलें लहान थोरें । छेदूनि दरिद्रें
नांदती ॥८॥
त्या सद्गुरूचे श्रीचरण । परम निधींचें निधान
।
एका जनार्दना शरण । हें आम्हां परिपूर्ण भांडवल
॥९॥
येणेंचि भांडवलें प्रस्तुत । प्राप्त झालें श्रीभागवत
।
तेथ उद्धवासी श्रीअनंत । ज्ञानमथितार्थ सांगत
॥१०॥
त्या दोघांची एकान्त मातु । प्रकट जाहली जगाआंतू
।
हा परीक्षितीचा विख्यातू । उपकार लोकांतू थोर झाला
॥११॥
ज्याचे श्रद्धेच्या आवडीं । शुक पावला लवडसवडी
।
तेणें गुह्य ज्ञानाची गोडी । प्रकट उघडी दाखविली
॥१२॥
त्या शुकाचें नवल महिमान । कानीं न सांगतां गुह्य
ज्ञान ।
श्रवणें तोडोनि भवबंधन । परीक्षिती जाण उद्धरिला
॥१३॥
एथवरी श्रवणाची गोडी । प्रसिद्ध दाविली उघडी ।
तरी अभाग्यु दांतखिळी पाडी । कानाची नुघडी निमटली
मिठी ॥१४॥
श्रवणीं घालितां वाडेंकोडें । कथासारामृत बाहेरी
सांडे ।
श्रवणाआंतौता थेंबही न पडे । यालागीं रडे विषयांसी
॥१५॥
असो हे श्रोत्यांची कथा । कथा सांगे जो वक्ता ।
तोही तैसाचि रिता । घोटु आंतौता पावों नेदी ॥१६॥
जैसा गुळउंसाचा घाणा । रसु बाहेरी जाये मांदणा
।
फिकेपणें करकरी गहना । ते गती वदना वक्त्याचे ॥१७॥
जें कथामृताचें गोडपण । तें सद्गुरूवीण चाखवी
कोण ।
यालागीं जनार्दना शरण । जेणें गोडपण चाखविलें ॥१८॥
परी चाखविली उणखूण । तेही अभिनव आहे जाण ।
स्वाद स्वादिता आपण । होऊनि गोडपण चाखवी ॥१९॥
बाळकाहातीं दिधल्या फळा । खावें हें न कळे त्या अबळा
।
त्याचे मुखीं घालूनि गळाळा । गोडीचा जिव्हाळा जनक
दावी ॥२०॥
गोडी लागल्या बाळकासी । तेंचि फळ खाय अहर्निशीं
।
तेवीं जनार्दनें आम्हांसी । गोडी श्रीभागवतासी
लाविली ॥२१॥
ऐसी लाविली गोडी चढोवडी । तेणें झाली नवलपरवडी ।
मज सांडितांही ते गोडी । गोडी न सोडी मजलागीं ॥२२॥
ते गोडीनें गिळिलें मातें । मीपण गेलें गोडीआंतौतें
।
ते गोडीचें उथळलें भरितें । सबाह्य रितें उरों नेदी
॥२३॥
हें शुकमुखींचें श्रेष्ठ फळ । गोडपणें अतिरसाळ
।
त्वचाआंठोळीवीण केवळ । गोडीच सकळ फळरूपें ॥२४॥
ते श्रीभागवतींची गोडी । श्रीकृष्णें निजआवडीं
।
उद्धवासी कडोविकडी । भक्ति चोखडी चाखविली ॥२५॥
करितां माझें भजन । धरितां माझे मूर्तीचे ध्यान
।
समाधिपर्यंत साधन । उद्धवासी संपूर्ण सांगीतलें
॥२६॥
ते कृष्णामुखींची मातू । ऐकोनि चौदाव्या अध्यायांतू
।
उद्धव हरिखला अद्भुतू । माझा निजस्वार्थू फावला
॥२७॥
मज कृष्णमूर्तीचें ध्यान । सहजें सदा असे जाण ।
तेणेंच होय समाधि समाधान । तरी कां प्रश्न करूं आतां
॥२८॥
ऐकोनि चौदावा अध्यायो । झाला उद्धवासी हा दृढ भावो
।
हें देखोनि स्वयें देवो । पुढील अभिप्रावो सूचितू
॥२९॥
दृढ विश्वसेंसीं जाण । करितां माझें भजन ध्यान ।
पुढां उपजे सिद्धींचें विघ्न । ते अर्थीं श्रीकृष्ण
उपदेशी ॥३०॥
पंधरावे अध्यायीं निरूपण । भक्तीं माझें करितां
भजन ।
अवश्य सिद्धि उपजती जाण । त्या त्यागवी विघ्न म्हणोनी
॥३१॥
श्रीभगवानुवाच ।
जितेन्द्रियस्य युक्तस्य जितश्वासस्य योगिनः
।
मयि धारयतश्चेत उपतिष्ठन्ति सिद्धयः ॥ १ ॥
प्राणापानजयो जयापासीं । इंद्रियजयो असे ज्यासी
।
यावरी उल्हास मद्भक्तीसी । चित्त अहर्निशीं मद्युक्त
॥३२॥
उद्धवा गा त्याच्या ठायीं । अनिवार सिद्धि उपजती
पाहीं ।
ये अर्थी संदेह नाहीं । जे जे समयीं जें इच्छी ॥३३॥
ऐसें उद्धवें ऐकतां । चमत्कारू झाला चित्ता ।
समूळ सिद्धींची कथा । श्रीकृष्णनाथा पुसों पा ॥३४॥
श्रीउद्धव उवाच ।
कया धारणया का स्वित् कथंस्वित् सिद्धिरच्युत
।
कति वा सिद्धयो ब्रूहि योगिनां सिद्धिदो भवान्
॥ २ ॥
कोण्या धारणा कोण सिद्धि । ते सांगावी विधानविधी
।
संख्या किती सकळ सिद्धि । तेंही कृपानिधी सांगिजे
॥३५॥
या सकळ सिद्धींची कथा । तूं एक जाणता तत्त्वतां ।
ते मज सांगिजे जी अच्युता । तूं सिद्धिदाता योगियां
॥३६॥
श्रीभगवानुवाच ।
सिद्धयोऽष्टादश प्रोक्ता धारणा योगपारगैः ।
तासामष्टौ मत्प्रधाना दशैव गुणहेतवः ॥ ३ ॥
सिद्धि अष्टादश जाण । त्यांची धारणा भिन्न भिन्न
।
ऐंसे बोलिले योगज्ञ । योगसंपन्न महासिद्ध ॥३७॥
या नांव गा सिद्धि समस्ता । यांत अष्ट महासिद्धि
विख्याता ।
त्या माझे स्वरूपीं स्वरूपस्थिता । आणिकासी तत्त्वतां
त्या नाहीं ॥३८॥
मनसा वाचा कर्मणा जाण । विसरोनि देहाचें देहपण ।
माझेनि स्वरूपें अतिसंपन्न । चैतन्यघन जो झाला
॥३९॥
त्यापाशीं या सिद्धि जाण । उभ्या असती हात जोडून
।
परी तो न पाहे थुंकोन । निचाड जाण यापरी ॥४०॥
इतर दहा सिद्धींची कथा । ज्या सत्त्वगुणें गुणभूता
।
साधक शुद्धसत्त्वात्मा होतां । त्यापाशीं सर्वथा
प्रकटती ॥४१॥
अष्ट महासिद्धींची कथा । तुज मी सांगेन तत्त्वतां
।
ज्या माझे स्वरूपीं स्वभावतां । असती वर्तता अहर्निशीं
॥४२॥
अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियैः
।
प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणमीशिता
॥ ४ ॥
गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यति ।
एता मे सिद्धयः सौम्य अष्टावौत्पत्तिका मताः ॥
५ ॥
अणिमा महिमा लघिमास्थिती । या तिन्ही देहसिद्धीचे
प्राप्ती ।
प्राप्तरिंद्रियैः जे वंदती । ते जाण चौथी महासिद्धी
॥४३॥
प्राकाम्य श्रुतद्दष्टता । ते पांचवी सिद्धि गा
सर्वथा ।
शक्तिप्रेरण ईशिता । हे जाण तत्त्वतां सहावी सिद्धि
॥४४॥
माझे धर्म जेथ वश होती । ते वशिता बोलिजे सिद्धांतीं
।
ते सातवी सिद्धि वदंती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥४५॥
त्रिलोकीं भोग जो निरुपम । तो न करितां परिश्रम ।
इच्छामात्रें उत्तमोत्तम । भोग सुगम हों लागे ॥४६॥
(’यत्कामस्तदवस्यति’)
इच्छील्या कामसुखाची प्राप्ति । त्रिभुवनींची
भोगसंपत्ती ।
एकेच काळें अवचितीं । ते जाण पां ख्यातीं आठवी सिद्धि
॥४७॥
या अष्टमहासिद्धींची राशी । स्वभावें असे मजपाशीं
।
साधक शिणतां प्रयासीं । एकादी कोणासी उपतिष्ठे
॥४८॥
हे महासिद्धींची व्युत्पत्ती । इतर दहा ज्या बोलिजेती
।
त्याही सांगेन तुजप्रती । यथानिगुती उद्धवा ॥४९॥
अनूर्मिमत्त्वं देहेऽस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम्
।
मनोजवः कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ ६ ॥
स्वच्छन्दमृत्युर्देवानां सहक्रीडानुदर्शनम्
।
यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाप्रतिहता गतिः ॥ ७ ॥
देहीं बाधिती ना ऊर्मि साही । ते अनूर्मिसिद्धि
पहिली पाहीं ।
दूरली वाचा ऐके ठायीं । दूरश्रवण नवाई दुसरी सिद्धि
॥५०॥
त्रिलोकींचा सोहळा । बैसले ठायीं देखे डोळां ।
हे तिसरे सिद्धीची लीला । दूरदर्शनकळा ती नांव ॥५१॥
मनोजवसिद्धि ऐशी आहे । कल्पिल्या ठायासी पाहें
।
मनोवेगें शरीर जाये । चौथी होये हे सिद्धि ॥५२॥
कामरूप सिद्धिची परी । जैशिया रूपाची कामना करी
।
तैसें रूप तत्काळ धरी । हे पांचवी खरी कामनासिद्धी
॥५३॥
आपुलें शरीर ठेवूनि दूरी । परशरीरीं प्रवेश करी
।
हे परकायप्रवेशपरी । सहावी साजिरी अतिसिद्धि ॥५४॥
काळासी वश्य नाहीं होणें । आपुलिये इच्छेनें मरणें
।
हे सातवी सिद्धि जाणणें । स्वच्छंदमरणें ती नांव
॥५५॥
स्वर्गीं देवांचें जें क्रीडन । त्यांचें हा देखे
दर्शन ।
स्वयें क्रीडावया अंगवण । ते सिद्धि जाण आठवी ॥५६॥
जैसा संकल्प तैसी सिद्धि । ते नववी जाण पां त्रिशुद्धी
।
राजाही आज्ञा शिरीं वंदी । ज्याची गमनसिद्धि सर्वत्र
॥५७॥
ज्याची आज्ञा आणि गमन । कोठेंही अवरोधेना जाण ।
हें दहावे सिद्धीचें लक्षण । ज्ञानविचक्षण जाणती
॥५८॥
या गुणहेतुसिद्धींची विधी । म्यां सांगीतली हे
त्रिशुद्धी ।
यांहीहोनि क्षुद्रसिद्धी । त्याही निजबुद्धीं
अवधारीं ॥५९॥
त्रिकालज्ञत्वमद्वन्द्वं परचित्ताद्यभिज्ञता
।
अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिष्टम्भोऽपराजयः
॥ ८ ॥
क्षुद्रसिद्धि पंचलक्षण । भूत भविष्य वर्तमान ।
या त्रिकाळांचें जें ज्ञान । तें पहिलें जाण ये ठायीं
॥६०॥
सुख दुःख शीत उष्ण । मृदु आणि अतिकठिण ।
या द्वंद्वांसी वश नव्हे जाण । तें दुसरें लक्षण
सिद्धीचें ॥६१॥
पराचें स्वप्न स्वयें सांगणें । पुढिलाचे चित्तींचें
जाणणें ।
हे तिसरी सिद्धि म्हणणें । ऐक लक्षणें चौथीचीं ॥६२॥
अग्नि वायु आणि उदक । शस्त्र विष आणि अर्क ।
यांचें प्रतिस्तंभन देख । ते सिद्धि निष्टंक पैं
चौथी ॥६३॥
कोणासी जिंकिला न वचे पाहें । जेथींचा तेथ विजयी
होये ।
एकला सर्वत्र विजयो लाहे । हे पांचवी आहे विजयसिद्धि
॥६४॥
एताश्चोद्देशतः प्रोक्ता योगधारणसिद्धयः ।
यया धारणया या स्याद् यथा वा स्यान्निबोध मे ॥ ९
॥
उद्देश्यमात्रें सिद्धींची गती । म्यां सांगीतली
तुजप्रती ।
आतां कोण धारणा कोण स्थिती । सिद्धीची प्राप्ती
होय ते ऐक ॥६५॥
अष्ट महासिद्धींची धारणा । गुणहेतु दहा सिद्धी
जाणा ।
क्षुद्रसिद्धि पंचलक्षणा । त्यांचे साधित्या साधना
हरि बोले ॥६६॥
भूतसूक्ष्मात्मनि मयि तन्मात्रं धारयेन्मनः ।
अणिमानमवाप्नोति तन्मात्रोपासको मम ॥ १० ॥
अष्ट महासिद्धि स्वाभाविका । माझ्या ठायीं असती
देखा ।
या असाध्य साधावया आवांका । करित्या साधका साधन
सांगे ॥६७॥
मी अणुरेणूचाही अणुरेण । जीवाचाही हृदयस्थ जाण
।
तेथ अणुतन्मात्र करूनि मन । माझ्या ठायीं जाण जो
राखे ॥६८॥
अणुतन्मात्र ध्यान सदा राहे । त्याचा अणुमात्रचि
देह होये ।
कीटकीभृंगीच्या ऐसें पाहें । अणिमेची लाहे तो सिद्धी
॥६९॥
तो अच्छिद्रीं निघोनि जाये । जगाच्या डोळ्यामाजीं
समाये ।
कोठेंही खुपेना पाहें । हे अणिमेची लाहे महासिद्धी
॥७०॥
महत्तत्त्वात्मनि मयि यथासंस्थं मनो दधत् ।
महिमानमवाप्नोति भूतानां च पृथक् पृथक् ॥ ११
॥
माझें स्वरूप अनंत अपार । महत्तत्त्वाहोनि अतिथोर
।
आणि महत्तत्त्वाचाहीं साचार । नियंता ईश्वर जो
कां मी ॥७१॥
हे सिद्धि साधावया जो नर । माझी धारणा धरी अपरंपार
।
तेवढेंच होय त्याचें शरीर । हे सिद्धि महाथोर महिमान
॥७२॥
सूक्ष्म कापुसाचे तंतू पाहें । तो कल्पनेऐसा पटू
होये ।
माझी महती धारणा वाहे । तो माझी सिद्धि लाहे महिमत्वें
॥७३॥
तुकितां त्याच्या समान भारा । न पुरे सपर्वत सगळी
धरा ।
एवढ्या महत्तत्त्वांचा उभारा । सिद्धिद्वारा तो
पावे ॥७४॥
परमाणुमये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन् ।
कालसूक्ष्मार्थतां योगी लघिमानमवाप्नुयात् ॥
१२ ॥
वाय्वादि प्राणप्रमाण । जेणें काळसूत्राचें गणन
।
तो परमाणुरूप भगवंत जाण । त्याचेंचि दृढ ध्यान सदा
जो करी ॥७५॥
परमाणुधारणेचा महिमा । त्याचा देहासी ये अतिलघिमा
।
तो मशकीं चढोनि पाहे मा । उडे व्योमामाजीं सुखें
॥७६॥
अणिमादि तीनी धारणा । या देहींच्या सिद्धि जाणा
।
लहान थोर हळूपणा । देहलक्षणां उपजवी ॥७७॥
उरल्या ज्या पंचमहासिद्धि । त्यांच्या धारणेच्या
विधी ।
तोही सांगेन त्रिशुद्धी । ऐक सुबुद्धी उद्धवा ॥७८॥
धारयन् मय्यहंतत्त्वे मनो वैकारिकेऽखिलम् ।
सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति
मन्मनाः ॥ १३ ॥
मूळींचा शुद्ध अहंकारू । ज्यापासूनि इंद्रियविकारू
।
इंद्रियअधिष्ठात्री सुरवरू । चेतविता ईश्वरू
जो कां मी ॥७९॥
त्या माझ्या ठायीं धारणा धरितां । इंद्रिय अधिष्ठात्री
देवता ।
त्यासी पावोनि एकात्मता । इंद्रियप्रकाशता स्वयें
लाहे ॥८०॥
जे कां इंद्रियव्यापार जगाचे । प्रकाशूनि हा देखे
साचे ।
एवढिये इंद्रियप्राप्तीचें । साधी सिद्धीचें वैभव
॥८१॥
तेव्हां ज्याचा जो जेथ पाहे । इंद्रियांचा व्यापारू
होये ।
तो येणेंचि केला आहे । ऐशी प्रतीति होये इंद्रियप्राप्ती
॥८२॥
महत्यात्मनि यः सूत्रे धारयेन्मयि मानसम् ।
प्राकाम्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दतेऽव्यक्तजन्मनः
॥ १४ ॥
जें महत्तत्त्व गा जाण । तें मायेचें प्रथम स्फुरण
।
ज्यासी क्रिया सूत्रप्रधान । नामाभिधान बोलती ॥८३॥
तेथ अजन्मा मी आपण । जाहलों सूत्राचा सूत्रात्मा
जाण ।
त्या माझ्या स्वरूपाचें ध्यान । सावधान जो करी ॥८४॥
ज्या सूत्राचेनि प्रकाशप्रवाहें । ब्रह्मांड हिरण्यगर्भ
प्रकाशला राहे ।
ते प्रकाशता त्यासी वश्य होये । येणें सूत्रात्मा
पाहे निदिध्यासनें ॥८५॥
त्या निदिध्यासनापोटीं । करूं शके ब्रह्मांडकोटी
।
एवढी प्रकाशसिद्धि गोमटी । हे मजवीण नुठी साधकां
॥८६॥
विष्णौ त्र्यधीश्वरे चित्तं धारयेत् कालविग्रहे
।
स ईशित्वमवाप्नोति क्षेत्रक्षेत्रज्ञचोदनाम्
॥ १५ ॥
मायादित्रिगुणनियंता । जो कळिकाळातें आकळिता ।
उत्पत्तिस्थितिप्रळयकर्ता । जाण तत्त्वतां अंतर्यामी
॥८७॥
त्या मज विष्णूचें ध्यान । निरंतर जो करी जाण ।
त्यासी अदृष्टद्रष्टेपण । शक्तिप्रेरण ईशित्वें
ये ॥८८॥
मिथ्या बुद्धिबळाच्या खेळाप्रती । स्वारीची जाणे
गति निगुती ।
तेवीं मिथ्या संसारप्रतीती । भूतांची आगती निर्गती
स्वयें जाणे ॥८९॥
तो जीवादि शरीरप्रेरण । स्वयें करूं शके आपण ।
करितां अंतर्याम्याचे ध्यान । एवढी सिद्धि जाण
उपतिष्ठे ॥९०॥
तो आपुलेनि प्रतापस्वभावीं । मशकाहातीं मेरू विभांडवी
।
नीचहस्तें सृष्टि विध्वंसूनि मांडवी । कां इंद्रातें
मारवी उंदिराहातीं ॥९१॥
यापरी एकातें मारवी । जीवें गेलिया जीववी ।
अचेतनातें पालेजवी । ये सिद्धिची पदवी ईशित्व ॥९२॥
नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्छब्दशब्दिते ।
मनो मय्यादधद् योगी मद्धर्मा वशितामियात् ॥ १६
॥
जीव शिव आणि प्रकृति । यांहूनि परती चौथी स्थिती
।
ज्यातें नारायण म्हणती । जाण निश्चितीं सज्ञान
॥९३॥
जागृति स्वप्न सुषुप्ती । यांवेगळी तुरीय स्थिती
।
त्यातें नारायण म्हणती । यथानिगुती सज्ञान ॥९४॥
दृश्य द्रष्टा दर्शन । यांअतीत चौथा जाण ।
त्यातें म्हणती नारायण । ज्ञानविचक्षण निजबोधें
॥९५॥
त्रिपुटीवेगळी जे मातू । असोनियां त्रिपुटीआंतू
।
जो कां त्रिपुटीसी अलिप्तू । तो मी विख्यातू नारायण
॥९६॥
यश श्री वैराग्य ज्ञान । ऐश्वर्य औदार्य हे षड्गुण
।
नित्य वसती परिपूर्ण । तो मी नारायण भगवंत ॥९७॥
त्या मज नारायणातें ध्यातां । माझी वशिता सिद्धि
ये हाता ।
सर्व कर्मीं अलिप्तता । भोगून अभोक्ता भोगातें
॥९८॥
निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः ।
परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते ॥ १७ ॥
चित्तदेवता सत्त्वगुण । इंद्रियें तो रजोगुण ।
विषय केवळ तमोगुण । हेंचि आवरण परमानंदा ॥९९॥
परमानंदासी आवरण । आडवे असती तिन्ही गुण ।
त्यांतें सांडूनि निर्गुण । ब्रह्म परिपूर्ण मज
जो ध्याये ॥१००॥
त्यासी माझिये ध्यानस्थितीं । होय परमानंदअवाप्ती
।
ज्या आनंदामाजीं उपशांती । होय निश्चितीं सकळ कामा
॥१॥
झालिया परमानंदप्राप्ती । सकळ काम निमग्न होती
।
जेवीं सूर्योदयाप्रती । तारा हारपती सचंद्र ॥२॥
तेवीं परमानंदाच्या पोटीं । हारपती कामकोटी ।
तेथ इंद्रियसुखाच्या गोठी । लाजोनि उठाउठी विरताती
॥३॥
उद्धवा ऐक पां निश्चितीं । नव्हतां परमानंदप्राप्ती
।
कदा नव्हे कामनिवृत्ती । नाना युक्ती करितांही
॥४॥
या अष्ट महासिद्धीच्या धारणा । तुज म्यां सांगीतल्या
जाणा ।
यांसी साधावया आंगवणा । सुरनरगणां पैं नाहीं ॥५॥
यापरी अष्ट महासिद्धी । तुज म्यां सांगीतली धारणाविधी
।
आतां गुणहेतुकाचे प्रबोधीं । सावधबुद्धी अवधारीं
॥६॥
श्वेतद्वीपपतौ चित्तं शुद्धे धर्ममये मयि ।
धारयञ्छ्वेततां याति षडूर्मिरहितो नरः ॥ १८ ॥
सांडूनि कार्येंसीं रजतमें दूरी । जो मी सत्त्वाधिष्ठाता
श्रीहरी ।
त्या माझी जो धारणा धरी । अखंडाकारी सर्वदा ॥७॥
तो माझेनि सत्त्वे सत्त्ववंतू । होय षडूर्मींसीं
रहितू ।
शोक मोह जरा मृत्यू । क्षुधा तृषा हातू लावूं न शके
॥८॥
मय्याकाशात्मनि प्राणे मनसा घोषमुद्वहन् ।
तत्रोपलब्धा भूतानां हंसो वाचः श्रृणोत्यसौ ॥ १९
॥
सघोष प्राणेंसीं शब्दमहिमा । अवश्य विश्रांतीस
ये व्योमा ।
त्या आकाशाचाही मी आत्मा । मजमाजीं व्योमा रहिवासू
॥९॥
तो मी सघोष प्राणांचाही प्राण । सकळ वाचांची वाचा
जाण ।
वागीश्वरीचें जीवन । सत्य मी जाण उद्धवा ॥११०॥
ऐसिया माझें दृढ ध्यान । निजहृदयीं जो करी जाण ।
तो विचित्रा वाचांचें श्रवण । जीवस्वरूपें जाण
स्वयें ऐके ॥११॥
सनाद माझी धारणा पोटीं । धरितां जगाच्या गुह्य गोष्टी
।
त्याचे पडती कर्णपुटीं । ते काळीं उठी दूरश्रवणसिद्धि
॥१२॥
चक्षुस्त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारमपि चक्षुषि
।
मां तत्र मनसा ध्यायन् विश्वं पश्यति सूक्ष्मदृक्
॥ २० ॥
सविता तो मी नारायण । ऐसें डोळ्यांमाजीं करी ध्यान
।
तेव्हां डोळाचि मद्रूप जाण । सविता आपण स्वयें
होय ॥१३॥
एवं डोळा सविता हें माझे ध्यान । तिहींस एकात्मता
झाल्या जाण ।
तेव्हां सूक्ष्मद्रष्टा होय आपण । जग संपूर्ण तो
देखे ॥१४॥
बैसलेचि ठायीं जाण । चतुर्दशभुवनांचे दर्शन ।
एके काळें देख आपण । दूरदर्शन हे सिद्धि ॥१५॥
मनो मयि सुसंयोज्य देहं तदनु वायुना ।
मद्धारणानुभावेन तत्रात्मा यत्र वै मनः ॥ २१ ॥
अत्यंत सवेग तें मन । त्या मनाचेंही मी मन जाण ।
त्या मनासी मजसीं अभिन्न । प्राणधारणयुक्त राखे
॥१६॥
ऐसें प्राणधारणयुक्त मन । मजसीं राखतां अभिन्न
।
त्या धारणाप्रभावें जाण । मनोवेगें गमन देहासी
होय ॥१७॥
जेथें संकल्पें जाय मन । तेथें होय देहाचेंही गमन
।
हे मनोजवसिद्धि जाण । धारणालक्षण या हेतू ॥१८॥
यदा मन उपादाय यद् यद् रूपं बुभूषति ।
तत्तद् भवेन्मनोरूपं मद्योगबलमाश्रयः ॥ २२ ॥
पहिली मनोजवधारणा । त्याहीवरी माझी भावना ।
अचिंत्य सामर्थ्य माझें जाणा । अनुसंधाना जो आणी
॥१९॥
मी नाना रूपांतें धरिता । सवेंचि रूपांतरें विसर्जिता
।
ऐशी माझी संपूर्ण सत्ता । ते त्याच्या हाता पैं लाभे
॥१२०॥
एवं माझिया दृढ धारणा । माझें सामर्थ्य ये त्याच्या
मना ।
मग ज्या रूपाची करी भावना । तद्रूप जाणा स्वयें
होय ॥२१॥
सुरनरपन्नगांमाजीं जें जें रूप । धरावया करी जो
संकल्प ।
तो तत्काळ गा मद्रूप । हे कामरूप सिद्धि माझी ॥२२॥
परकायं विशन् सिद्ध आत्मानं तत्र भावयेत् ।
पिण्डं हित्वा विशेत् प्राणो वायुभूतः षडङ्घ्रिवत्
॥ २३ ॥
परकायप्रवेशू करितां जाणा । आवरूनि स्वदेहींच्या
सर्व प्राणां ।
जेथ प्रवेश करितां आपणा । तेथ आपुली भावना करावी
॥२३॥
तेव्हां लिंगदेहाचे माथां । जीवप्राणांची एकात्मता
।
धरोनि देहांतरअहंता । बाह्य वायूच्या पंथा मिळोनि
जाय ॥२४॥
तेथ मिळातांचि मिळवणी । या देहाचा अभिमान सांडूनी
।
देहांतरीं प्रवेशोनी । मी म्हणती उठे तेथें ॥२५॥
जैसें कमळींहूनि कमळांतरा । वायुबळें प्रवेशणें
भ्रमरा ।
तैसें सांडोनियां स्वशरीरा । देहांतरा जीवू जाये
॥२६॥
हें परकायप्रवेशन । म्यां सांगीतलें संपूर्ण ।
माझिया स्वरूपाचें धारण । तें निजलक्षण अवधारीं
॥२७॥
दृढ ध्यातां माझे स्वरूपासी । तैं सर्व देहीं तूंचि
आहेसी ।
न सांडितां निजदेहासी । हो परकायेंसीं प्रवेशू
॥२८॥
स्वसत्ता स्वदेह सांडणें । तेचि अर्थीचीं लक्षणें
।
पुढिले श्लोकीं नारायणें । विशद निरूपणें निरूपिलीं
॥२९॥
पार्ष्ण्याऽऽपीड्य गुदं प्राणं हृदुरःकण्ठमूर्धसु
।
आरोप्य ब्रह्मरन्ध्रेण ब्रह्म नीत्वोत्सृजेत्तनुम्
॥ २४ ॥
देहत्यागाचें प्राणधारण । तेंच स्वच्छंदमृत्यूचें
लक्षण ।
तदर्थी जें प्राणोत्क्रमण । तें योगधारण अवधारीं
॥१३०॥
मूळाधारीं वामचरण । टांचेचेनि नेटें जाण ।
अपानाचें अधोगमन । गुद पीडून राखावें ॥३१॥
हृदयीं विचरता जो प्राण । त्याचें सदा ऊर्ध्व गमन
।
तो प्राणायामें आवरून । अधोमुख जाण करावा ॥३२॥
अपानाचें ऊर्ध्व गमन । स्वाधिष्ठानपर्यंत जाण ।
प्राणाचें अधःसंचरण । तेचि चक्रीं जाण जैं घडे ॥३३॥
तेथ प्राणापानांची बुझावण । त्या चक्रामाजीं करी
समान ।
ऐक्ये पडिलें आलिंगन । एकात्मता जाण चालिले ॥३४॥
सांडोनि अपानाची अधोवाट । प्राणें त्यजिला हृदयकंठ
।
फोडूनि सुषुम्नेचें कपाट । ऊर्ध्वमुखें नीट चालिले
॥३५॥
जिणतां सुषुम्नेचें घर । भेदिले साही चक्रांचे
पदर ।
उघडूनि काकीमुखाचें द्वार । ब्रह्मरंध्र ठाकिलें
॥३६॥
तेथें पावल्या यथानिगुतीं । या देहाची सांडूनि
स्थिती ।
जो कामभोग वाहे चित्तीं । त्या देहाची प्राप्ती
तो पावे ॥३७॥
वैकुंण्ठ कैलास अमरावती । सार्वभौम चक्रवर्ती ।
जे कामना कामी चित्तीं । ते पावे गती तत्काळ ॥३८॥
जरी तो ब्रह्मसायुज्यता वाहे । तरी सांडूनि देहाची
सोये ।
शुद्ध ब्रह्मधारणा पाहे । तो ब्रह्मचि होये स्वतःसिद्ध
॥३९॥
यापरी प्राणधारण । करूनि निवर्ते जो जाण ।
तें स्वच्छंदमृत्यूचें लक्षण । त्याआधीन कळिकाळ
॥१४०॥
विहरिष्यन् सुराक्रीडे मत्स्थं सत्त्वं विभावयेत्
।
विमानेनोपतिष्ठन्ति सत्त्ववृत्तीः सुरस्त्रियः
॥ २५ ॥
देवांचे दिव्यभोगीं आसक्त । योगियाचें झाल्या चित्त
।
ते प्राप्तिलागीं येथ । माझें सत्त्व निश्चित चिंतावें
॥४१॥
जेणें सत्त्वें म्यां जाण । स्वर्गीं स्थापिले
सुरगण ।
त्या सत्त्वगुणाचें धारण । निजहृदयीं जाण जो राखे
॥४२॥
ध्यातां सुरस्त्रियांची कामनिष्ठा । तो पावे सुरस्वर्गींची
प्रतिष्ठा ।
विमानीं चढोनि वरिष्ठा । करी कामचेष्टा अप्सरांसीं
॥४३॥
यथा सङ्कल्पयेद् बुद्ध्या यदा वा मत्परः पुमान्
।
मयि सत्ये मनो युञ्जंस्तथा तत् समुपाश्नुते ॥
२६ ॥
संकल्पमात्रें करी समस्त । जो मी सत्यसंकल्प भगवंत
।
त्या माझे ठायीं चित्त । विश्वासयुक्त जो राखे ॥४४॥
तो जे जे काळीं जे जे देशीं । जे जे कर्मीं जे जे अवस्थेसी
।
जें जें कांहीं वांछीं मानसीं । ते संकल्प त्यापाशीं
सदा सफळ ॥४५॥
मी सत्यसंकल्प भगवंत । हृदयीं धरिल्या ध्यानयुक्त
।
त्याचें जे जे काम कामी चित्त । ते संकल्प प्राप्त
होती त्यासी ॥४६॥
यो वै मद्भावमापन्न ईशितुर्वशितुः पुमान् ।
कुतश्चिन्न विहन्येत तस्य चाज्ञा यथा मम ॥ २७ ॥
जो कां मी सर्वांचा नियंता । स्वयें स्वतंत्र तत्त्वतां
।
त्या माझें ध्यान करितां । मद्भावता उपतिष्ठे
॥४७॥
मीचि भगवंत सुनिश्चित । ऐसें बोधा आलें यथास्थित
।
त्याची आज्ञा सुरवर वंदित । पशुपक्षी नुल्लंघित
ते आज्ञा ॥४८॥
जैशी माझी आज्ञा सर्वांवरी । तैशी त्याची आज्ञा
चराचरीं ।
कोणी नुल्लंघिती तिळभरी । ते आज्ञासिद्धि खरी तो
लाहे ॥४९॥
एवं या गुणहेतुसिद्धि दहाही । धारणायुक्त सांगीतल्या
पाहीं ।
आतां क्षुद्र पंचसिद्धि ज्याही । तुज मी त्याही
सांगेन ॥५०॥
मद्भक्त्या शुद्धसत्त्वस्य योगिनो धारणाविदः
।
तस्य त्रैकालिकी बुद्धिर्जन्ममृत्यूपबृंहिता
॥ २८ ॥
जगाचें उत्पत्तिस्थितिनिदान । सत्य असे मजअधीन
।
त्या माझ्या ठायीं करितां भजन । अंतःकरण अतिशुद्ध
॥५१॥
ते शुद्धअंतःकरणीं जाण । भूत भविष्य वर्तमान ।
जगाचें जन्म भोग मरण । हे त्रिकाळज्ञान सिद्धि प्रकटे
॥५२॥
अग्न्यादिभिर्न हन्येत मुनेर्योगमयं वपुः ।
मद्योगशान्तचित्तस्य यादसामुदकं यथा ॥ २९ ॥
अतिप्रयास करितां चित्त । मजसी योगातें झालें प्राप्त
।
तेणें योगें शरीर योगयुक्त । अबाधित महाद्वंद्वीं
॥५३॥
त्यासी बाधीना शीत उष्ण । मृदु आणिक कठिण ।
अग्नि लागलियाही जाण । देह दहन नव्हे त्याचा ॥५४॥
ते अग्निमाजीं विश्रांति त्यासी । जेवीं कां जळीं
जळचरांसी ।
अद्वंद्वतासिद्धि ऐसी । साधकासी उपतिष्ठे ॥५५॥
येचि सिद्धिच्या धारणा । प्रतिष्टंभसिद्धी प्रकटे
जाणा ।
ऐक तिच्याही लक्षणा । जिचे तोडरीं जाणा सकळ बाधा
॥५६॥
त्यासी बाह्य वायूचेनि झडाडें । बाधकता कदा न घडे
।
प्राण जिंतोनि आंतुलीकडे । करी रोकडे दासी त्यासी
॥५७॥
देंठ फेडूनि सुमनसेजे । जेवीं कां सुखें निद्रा
कीजे ।
तेवीं इंगळावरी हा निजे । बाधा नुपजे अग्नीची ॥५८॥
शीतळ जळीं शीतकाळीं । सिद्ध बुडविल्या कौतुकें
जळीं ।
तो बाहेरी निघावया न तळमळी । जळीं मासोळी जेवीं क्रीडे
॥५९॥
ग्रीष्मकाळींचें निदाघ उष्ण । त्यामाजीं सिद्ध
घातल्या जाण ।
रविकरीं पद्म उल्हासे गहन । तैंसे लागतां उष्ण तो
टवटवी ॥६०॥
यापरी अर्कबाधकता । त्यासी बाधीना सर्वथा ।
तैशींच सिद्धासी शस्त्रें लागतां । शस्त्रघाता
नातुडे तो ॥६१॥
आकाश खोचूं जातां पाहें । शस्त्रेंसीं घावो वायां
जाये ।
तेवीं सिद्धासी न लागती घाये । शस्त्र उपाये सुनाट
॥६२॥
सिद्धासी दिधलिया विख । विखही नव्हे त्या बाधक ।
जेवीं विखकिडे विखीं देख । यथासुख क्रीडती ॥६३॥
छाया पर्वतातळीं दडपितां । ते दाटेना जेवीं पर्वता
।
तेवीं अग्नि अर्क विष वाता । सिद्धासी सर्वथा बाधेना
॥६४॥
ऐकोनि सिद्धींची कथा । उल्हासू जरी माने चित्ता
।
तरी माझे प्राप्तीसी तत्त्वतां । सिद्धि सर्वथा
बाधक ॥६५॥
माझें स्वरूप शुद्ध अद्वैत । तेथ सिद्धींचें जे
मनोरथ ।
लोकरंजन समस्त । नाहीं परमार्थ सिद्धींमाजीं ॥६६॥
मागिलेचि श्लोकसंधीं । परचित्ताभिज्ञतेचि सिद्धी
।
ध्वनित सुचविली त्रिशुद्धी । तिचाही विधी अवधारीं
॥६७॥
तेच श्लोकीं व्याख्यान । करितां भगवंताचें ध्यान
।
प्रकृतिनियंता आपण । साक्षी जाणा सर्वांचा ॥६८॥
ऐसें ईश्वरत्व दृढ ध्यातां । चित्तचालकता ये त्याच्या
हाता ।
तेव्हां चित्ताची अभिज्ञता । स्वभावतां उपतिष्ठे
॥६९॥
तेव्हां जीवाची स्वप्नावस्था । हा साक्षित्वें
देखता ।
जो जो संकल्प त्याच्या चित्ता । तो स्वभावतां हा
जाणे ॥७०॥
जिव्हारींची जे आवडी मोटी । ते हा अवलीला सांगे गोष्टी
।
एवढी सिद्धीची कसवटी । उठाउठी तो लाभे ॥७१॥
मद्विभूतीरभिध्यायन् श्रीवत्सास्त्रविभूषिताः
।
ध्वजातपत्रव्यजनैः स भवेदपराजितः ॥ ३० ॥
अपराजय सिद्धीची प्राप्ती । ध्याना आणावी माझी
मूर्ती ।
जिचेनि नांवे जयो पावती । जाण निश्चितीं सुरवर ॥
७२॥
चतुर्भुज घनश्याम । शंखचक्रगदापद्म ।
छत्रातपत्र चामरयुग्म । ध्वजीं उत्तम गरुडलांछन
॥७३॥
रत्नदंडें झणत्कार । व्यजन वीजिती सनागर ।
चरणीं गर्जती तोडर । तोडरीं अपार अरिवर्ग ॥७४॥
ऐशिये माझे मूर्तीचें ध्यान । जो सर्वदा करी सावधान
।
तो सर्वत्र विजयी जाण । अभंगपण माझेनी ॥७५॥
तो माझेनि ध्यानें पाहें । कोणी न मेळवितां साह्ये
।
एकला सर्वत्र विजयी होये । ऐशी सिद्धि लाहे या निष्ठा
॥७६॥
जो मी हृदयीं धरी अजितू । तो सर्वत्र होय अपराजितू
।
ऐसें सांगोनि भगवंतू । उपसंहारितू सिद्धींतें ॥७७॥
उपासकस्य मामेवं योगधारणया मुनेः ।
सिद्धयः पूर्वकथिता उपतिष्ठन्त्यशेषतः ॥ ३१ ॥
म्यां सांगीतल्या ज्या योगधारणा । मज भजतां त्या
भावना ।
त्या त्या सिद्धी त्यासी जाणा । पूर्वोक्तलक्षणा
उपजती ॥७८॥
अनेक भावना धरितां चित्तीं । त्या त्या धारणेच्या
व्युत्पत्ती ।
अनेक सिद्धींची होय प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥७९॥
नाना योगधारणाव्युत्पत्ती । न करितां सकळ सिद्धींची
प्राप्ती ।
एके धारणेनें होय निश्चितीं । ते मी तुजप्रती सांगेन
॥१८०॥
जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जितश्वासात्मनो मुनेः
।
मद्धारणां धारयतः का सा सिद्धिः सुदुर्लभा ॥ ३२
॥
पांच पांच इंद्रियांची जोडी । जिणोनि शमदमपरवडी
।
उभवूनि वैराग्याची गुढी । प्राणापानवोढी जिंकिल्या
॥८१॥
विवेकाचेनि बळें जाण । वृत्ति राखोनि सावधान ।
सदा करितां माझें मनन । मननें मन जिंकिलें ॥८२॥
यापरी गा साधकासी । धारणा धरोनि मानसीं ।
मी एक ध्यातां अहर्निशीं । सकळ सिद्धी दासी त्यासी
होती ॥८३॥
सांडूनि सकळ उपाये । मी एक ध्यानीं धरिल्या पाहें
।
साधकासी काय उणें आहे । दुर्लभ काये सिद्धींचे ॥८४॥
माझे भजनें सावकाशीं । सिद्धी प्रकटती साधकासी
।
त्या सेव्य नव्हती त्यासी । तेंचि हृषीकेशी सांगतू
॥८५॥
अन्तरायान् वदन्त्येता युञ्जतो योगमुत्तमम्
।
मया सम्पद्यमानस्य कालक्षपणहेतवः ॥ ३३ ॥
अहेतुक करितां माझें भजन । तेणें शीघ्र माझी प्राप्ती
जाण ।
तेथें सिद्धींवरी घालिता मन । आली नागवण मत्प्राप्तीसी
॥८६॥
ज्यासी विषयभोग लागे गोड । तोचि सिद्धींची वाहे
चाड ।
ज्यासी माझे प्राप्तीचें कोड । तो वांछीना बंड ऋद्धिसिद्धींचें
॥८७॥
ज्यासी लौकिकीं अतिप्रतिष्ठा । तो सिद्धींच्या
सोशी खटपटा ।
ज्यासी मत्प्राप्तीची निष्ठा । तो वचेना वाटा सिद्धींच्या
॥८८॥
पावतपावतां वाराणसी । जो वस्तीसी गेला वेश्यागृहासी
।
तेथें भुलोनि तिच्या भोगासी । सर्वस्व तियेसी समर्पी
॥८९॥
इयेपासूनि जीवेंप्राणें । सर्वथा वेगळें नाहीं
जाणें ।
ऐसा संकल्प करोनि तेणें । वश्य होणें वेश्येसी ॥१९०॥
जंव असे गांठी गांठोडी । तंव ते त्यापाशीं लुडबुडी
।
निःशेष वेंचलिया कवडी । बाहेरी दवडी तत्काळ ॥९१॥
तो दवडितांही न जाये । निर्लज्ज निःसंगु होऊनि
राहे ।
तरी आपणचि सांडोनि जाये । तैशाचि पाहें महासिद्धी
॥९२॥
सकळ पापांतें निर्दळणें । सकळ कुळांतें उद्धरणें
।
तें काशीचें खुंटलें पावणें । वेश्यानागवणें भोगलिप्सा
॥९३॥
तैसीच सिद्धींचीही कथा । माझे प्राप्तीसी प्रतिबंधभूता
।
माझें ध्यान ज्ञान वैराग्यावस्था । नागवूनि रिता
सांडिती ॥९४॥
माझे प्राप्तीनिकट जाण । उठे सिद्धींची नागवण ।
भोगें छळावया व्यामोहकपण । विलंबकारण मत्प्राप्ती
॥९५॥
माझें स्वरूप अद्वैतता । तेथें सिद्धींच्या नानावस्था
।
ते मायेची व्यामोहकता । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥९६॥
माझे प्राप्तीआड सिद्धींचें विघ्न । हेंचि तुज
कळावया जाण ।
म्यां सर्व सिद्धींचें निरूपण । समूळ संपूर्ण सांगीतलें
॥९७॥
माझ्या ठायीं धरितां ध्यान । एकाग्रता होतां मन
।
तेथ भोगलिप्सा सिद्धी जाण । करिती नागवण साधका ॥९८॥
जन्मौषधितपोमन्त्रैः यावतीरिह सिद्धयः ।
योगेनाप्नोति ताः सर्वा नान्यैर्योगगतिं व्रजेत्
॥ ३४ ॥
सिद्धींचे प्राप्तीचें कारण । जन्मौषधि मंत्र तप
जाण ।
कां साधल्या प्राणापान । सकळ सिद्धी जाण योगाभ्यासीं
॥९९॥
एकी जन्मास्तव सहज सिद्धी । एकी त्या साधिती औषधी
।
एकी त्या तपादि महाविधी । एकी त्या त्रिशुद्धि मंत्रद्वारा
॥२००॥
सर्पासी वायुधारण । मीनासी जळतरण ।
पक्ष्यासी नभोगमन । हे जन्मसिद्धि जाण स्वाभाविक
॥१॥
हंस निवडी क्षीरनीर । कोकिळेसी मधुर स्वर ।
चंद्रामृत सेवी चकोर । हे सिद्धि साचार जन्मास्तव
॥२॥
जन्मास्तव सहज सिद्धी । त्या म्यां सांगीतल्या
सुबुद्धी ।
आतां साधिलिया औषधी । लाभती सिद्धी त्या ऐक ॥३॥
श्वेतमांदारीं गजानन । अंगारकचतुर्थी साधिल्या
जाण ।
सकल विद्यांचें होय ज्ञान । धनधान्यसमृद्धी ॥४॥
अजानवृक्षाची वोळखण । त्याचीं फळें श्वानमुखें
जाण ।
त्याचें घडल्या क्षीरपान । होय आपण अजरामर ॥५॥
पिचुमंद नित्य सेविल्या देख । त्यासी बाधीना कोणी
विख ।
पाताळगरूडीचें प्राशिल्या मुख । त्यासी देहदुःख
बाधीना ॥६॥
पूतिकावृक्षाचे मूळीं । असे महाशक्तीची पुतळी ।
ते साधल्या अप्सरांचे मेळीं । क्रीडे तत्काळीं
साधक ॥७॥
अनंत औषधी अनंत सिद्धी । त्यांची साधना कठिण त्रिशुद्धी
।
तपादि सिद्धींची विधि । ऐक सुबुद्धी उद्धवा ॥८॥
कृच्छ्र पराक चांद्रायण । आसार जलाशय धूम्रपान
।
तप करी जें जे भावून । ते ते सिद्धि जाण तो पावे ॥९॥
ऐक मंत्रसिद्धीचें लक्षण । प्रेतावरी बैसोनि आपण
।
एक रात्र केल्या अनुष्ठान । प्रेतदेवता संपूर्ण
प्रसन्न होय ॥२१०॥
तेणें भूत भविष्य वर्तमान । ते सिद्धि प्राप्त होय
जाण ।
करितां सूर्यमंत्रविधान । दूरदर्शनसिद्धि उपजे
॥११॥
जैसा मंत्र जैसी बुद्धी । तैसी त्यास प्रकटे सिद्धी
।
या सकळ सिद्धींची समृद्धी । योगधारणाविधीमाजीं
असती ॥१२॥
नेहटूनियां आसना । ऐक्य करोनि प्राणापानां ।
जो धरी योगधारणा । सकळ सिद्धी जाणा ते ठायीं ॥१३॥
म्यां सांगीतली सिद्धींची कथा । झालिया प्राणापानसमता
।
आलिया योगधारणा हाता । तैं सिद्धी समस्ता प्रकटती
॥१४॥
प्राणापान समान न करितां । योगधारणाही न धरितां
।
मज एकातें हृदयीं धरितां । सिद्धी समस्ता दासी होती
॥१५॥
मज पावावया तत्त्वतां । मज एकातें स्मरतां ध्यातां
।
पावो देऊन सिद्धींचे माथां । चारी मुक्ति स्वभावतां
दासी होती ॥१६॥
नाना सिद्धींची धारणा धरितां । माझी सलोकता समीपता
।
हाता न ये गा सरूपता । मग सायुज्यता ते कैंची ॥१७॥
माझे अतिशयें शुद्ध भक्त । ते मुक्तीसी दूर दवडित
।
माझेनि भावार्थें नित्यतृप्त । ते पूज्य होत मजलागीं
॥१८॥
जो सकळ सिद्धींचा ईश्वरू । तो मी लागें त्यांची पूजा
करूं ।
तेथिला जो सिद्धींचा संभारू । घेऊनि निजवेव्हारू
पळताती ॥१९॥
सकळ सिद्धींच्या स्वामित्वेंसीं । मी भगवंत तिष्ठें
भक्तांपाशीं ।
तेंचि श्लोकार्थें हृषीकेशी । उद्धवासी सांगत ॥२२०॥
सर्वासामपि सिद्धीनां हेतुः पतिरहं प्रभुः ।
अहं योगस्य साङ्ख्यस्य धर्मस्य ब्रह्मवादिनाम्
॥ ३५ ॥
सकळ सिद्धींचें मी जन्मस्थान । माझेनि सिद्धींचें
थोर महिमान ।
सिद्धींसी मजमाजीं निदान । यापरी मी जाण स्वामी
त्यांचा ॥२१॥
जे जीवात्म्याची ऐक्यता । त्या योगाचा स्वामी मी
तत्त्वतां ।
जेथ जीवत्वाची मिथ्या वार्ता । त्या ज्ञानाचाही
सर्वथा स्वामी मीचि ॥२२॥
ज्ञानोपदेष्टे जे साधू । त्यांचाही स्वामी मी प्रसिद्धू
।
माझेनि प्रसादें ज्ञानबोधू । होतसे विशदू सज्ञाना
॥२३॥
उपदेशी उपनिषद्भागें वेदू । त्या वेदाचाही स्वामी
मी गोविंदू ।
मजवेगळा वेदवादू । उच्चारीं शब्दू नुच्चारे ॥२४॥
धर्म म्हणिजे ज्ञानसाधन । त्याचाही स्वामी मीचि
जाण ।
मी सबाह्य परिपूर्ण । चैतन्यघन सर्वात्मा ॥२५॥
मी सर्वात्मा सर्वव्याप्त । सबाह्य परिपूर्ण समस्त
।
हे माझ्या ठायीं सहज स्थित । ऐक सुनिश्चित उद्धवा
॥२६॥
अहमात्माऽऽन्तरो बाह्योऽनावृतः सर्वदेहिनाम्
।
यथा भूतानि भूतेषु बहिरन्तः स्वयं तथा ॥ ३६ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे
पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
जीवांच्या जीवामाजीं माझा वास । जीव मजमाजीं सावकाश
।
माझें स्वरूप गा असमसाहस । गुणमायेस अनावृत ॥२७॥
जेवीं घटाची वस्ती आकाशीं । आकाश सबाह्य त्या घटासी
।
तेवीं मी जीवमात्रांसी । सबाह्य हृषीकेशी परिपूर्ण
॥२८॥
जैशीं महाभूतें भौतिकांसी । सबाह्य असती सर्वांसी
।
तेवीं मी सकळ जगासी । सबाह्य हृषीकेशी पूर्णत्वें
पूर्ण ॥२९॥
जीवन जैसें तरंगासी । कां गोडी जैसी गुळासी ।
तेवीं अनंतकोटि ब्रह्मांडांसी । मी पूर्णत्वेंसी
परिपूर्ण ॥२३०॥
मज पूर्णाची पूर्ण प्राप्ती । निकट येतयेतां हातीं
।
ते संधीं सिद्धी नागविती । भोगसंपत्तीउपचारें
॥३१॥
ज्याचें रायापाशीं पूर्ण चलन । त्याचे हाता ये लांचु
संपूर्ण ।
तेणेंचि तो पावे मरण । तैशा सिद्धी जाण घातका ॥३२॥
ये अध्यायींचें निरूपण । सांगावया हेंचि गा कारण
।
माझे प्राप्तीस सिद्धी विघ्न । उद्धवा जाण निश्चितीं
॥३३॥
एकाग्र भजनें माझी प्राप्ती । होतां ते संधीसी सिद्धी
येती ।
त्या भुलवोनियां भोगासक्तीं । नागविती साधकां ॥३४॥
जे नेणती माझें निजसुख । ऐसे जे कां केवळ मूर्ख ।
त्यांसीच सिद्धींचें कौतुक । अलोकिक भोगलिप्सा
॥३५॥
जैसे वेश्येचे हावभाव । तैसें सिद्धींचें वैभव
।
हें त्यागावया गा सर्व । देवें हा अध्याव निरूपिला
॥३६॥
ज्यासी प्राप्त माझें निजसुख । त्यासी सिद्धी तुच्छप्राय
देख ।
न देखती जन्ममरणांचें मुख । माझा पूर्ण हरिख कोंदाटे
॥३७॥
सेवितां सद्गुरुचरण । कोंदाटे ब्रह्म परिपूर्ण
।
तेथ सिद्धींसी पुसे कोण । हे जाणती खूण हरिभक्त ॥३८॥
हरिभक्तीसी विकीला भावो । भजनें फिटला अहंभावो
।
तेथ सिद्धींचा भोगसंदेहो । निपुजे पहा हो सर्वथा
॥३९॥
भुक्ति मुक्ति ऋद्धि सिद्धी । सद्गुरुचरणीं गा
त्रिशुद्धी ।
हें नेणती जे मंदबुद्धी । ते नाना सिद्धी वांछिती
॥२४०॥
सकळ सिद्धींचें साधन । निरपेक्षता सत्य जाण ।
निरपेक्षाचें अंगण । सिद्धी संपूर्ण ओळंगती ॥४१॥
सिद्धींची अपेक्षा ज्यांचे चित्तीं । सिद्धी त्यांकडे
न थुंकिती ।
निरपेक्षाचे पायींची माती । सिद्धी वंदिती सर्वदा
॥४२॥
ज्ञानवैराग्यभक्तीचे माथां । सत्य जाण पां निरपेक्षता
।
ते निरपेक्षता आलिया हाता । मुक्ति सायुज्यता पायां
लागे ॥४३॥
निरपेक्षतेपाशीं सर्व सिद्धी । निरपेक्षतेपाशीं
विधी ।
निरपेक्षतेपाशीं सुबुद्धी । चरण वंदी अहर्निशीं
॥४४॥
निरपेक्षता तेथ निर्वाहो । निरपेक्षता तेथ सद्भावो
।
निरपेक्षतेपाशीं भगवद्भावो । यथार्थ पहा वो तिष्ठतू
॥४५॥
निरपेक्षतेपाशीं उपनिषद्भागू । निरपेक्षतेपाशीं
साचार योगू ।
निरपेक्षता स्वानंदभोगू । सांपडे श्रीरंगू निरपेक्षा
॥४६॥
एका जनार्दना शरण । त्याचे वंदितां श्रीचरण ।
चढती निरपेक्षता जाण । सदा संपूर्ण स्वानंदें ॥४७॥
आम्हां स्वानंदाचा निजबोधू । हा सद्गुरुचरणींचा
प्रसादू ।
महासुखाचा विनोदू । आनंदकंदू श्रीचरणीं ॥४८॥
गुरुचरणीं करितां भक्ती । अनायासें प्राप्त चारी
मुक्ती ।
निजशांतीसी विरक्ती । सेवों लागती गुरुभक्तां ॥४९॥
एका जनार्दन शरण । त्याचे कृपेस्तव जाण ।
श्रीभागवताचें निरूपण । झाला संपूर्ण पंधरावा ॥२५०॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे
श्रीकृष्णोद्धवसंवादे एकाकारटीकायां सिद्धिनिरूपणयोगो
नाम पंचदशोऽध्यायः ॥१५॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोकसंख्या ॥३६॥ ओंव्या
॥२५०॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय सोळावा
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो सद्गुरु मूर्ती । चराचर तुझी विभूती ।
विश्वात्मा विश्वस्फूर्ती । अमूर्तमूर्ती श्रीगुरुराया
॥ १ ॥
तुझे मूर्तीचे महिमान । सकळ शास्त्रां अतर्क्य
जाण ।
श्रुतीने घेतलें मौन । शब्दें आण वाहिली ॥ २ ॥
आण वाहिली दृष्टांती । तुजसमान नाही दुजी स्थिती
।
जे जे योजावी उपपत्ती । ते ते विभूती पैं तुझी । ३
॥
तुझिया प्रभावाची ऐशी खोडी । जे दुजेपणाचें मूळ
तोडी ।
मग एकपणाचे परवडी । दृष्टांत काढी कोण कोठें ॥ ४
॥
कोठें तुझे स्थानमान । हेंच सर्वथा न कळे जाण ।
अगाध तुझें महिमान । कैसेनि ध्यान करावें ॥ ५ ॥
हेतु मातु दृष्टांतू । न रिघे ज्यांचे शिंवे आंतू
।
तो भागवतींचा भागवतार्थू । ओंवियांआंतू बोलविशी
॥ ६ ॥
ते माझे मर्हाटे आरुष बोल । सद्गुरूंनी केले सखोल
।
तेथींच्या प्रेमाचे जे बोल । जाणती केवळ गुरुभक्त
॥ ७ ॥
ज्यासी नाहीं गुरुचरणीं भक्ती । त्यासी कैसेनि
होईल विरक्ती ।
जरी पढले श्रुतिस्मृती । शास्त्रव्युत्पत्ती केल्याही
॥ ८ ॥
करितां साधनांच्या कोटी । साधनीं समाधान नुठी ।
झालिया सद्गुरुकृपादृष्टी । ब्रह्मत्वें पुष्टी
गुरुभक्तां ॥ ९ ॥
तो तूं सद्गुरु श्रीजनार्दन । सकळ जगाचें अधिष्टान
।
भूतीं भूतात्मा तूं आपण । सहजें जाण समसाम्यें ॥
१० ॥
समसाम्य सर्व भूतीं । ज्यांसी घडे सद्गुरुभक्ती
।
तेचि ये श्रीमहाभागवतीं । अर्थप्राप्ती प्रविष्ट
॥ ११ ॥
झालिया सद्गुरुकृपा वरिष्ठ । न करितां व्युत्पत्तीचे
कष्ट ।
भागवतार्थीं होय प्रविष्ट । भक्त सुभट भावार्थीं
॥ १२ ॥
हृदयीं झालिया सद्भावो । भावें प्रकटे देवाधिदेवो
।
तेथें भागवताचा अभिप्रावो । सहजेंचि पहा वो ठसावे
॥ १३ ॥
यालागीं करितां गुरुभक्ती । प्राप्त होईजे भागवतार्थीं
।
तेथ काव्यादि व्युत्पत्ती । नाना युक्ती किमर्थ
॥ १४ ॥
किमर्थ करावें शास्त्र ज्ञान । किमर्थ धरावें वृथा
ध्यान ।
चालतें बोलतें ब्रह्म पूर्ण । सद्गुरुचरण साधकां
॥ १५ ॥
वांचूनिया गुरुभजन । शिष्यासी नोहे समाधान ।
याहूनियां श्रेष्ठ साधन । नाहीं जाण सर्वथा ॥ १६
॥
त्या सद्गुरुकृपापरिपाटी । एकादशीं पूर्वार्ध
कोटी ।
वाखाणिली की मर्हाटी । यथार्थदृष्टीं निजबोधें
॥ १७ ॥
ऊंस गाळितां रस होये । तो ठेविलिया बहुकाळ न राहे
।
त्याचा आळूनियां पाहे । गूळ होये सपिंड ॥ १८ ॥
तोहि ठेवितां लिवाड धरी । मग साखर कीजे रायपुरी ।
तेही घोटूनियां चतुरीं । नाबद करिजे कोरडी ॥ १९ ॥
तैसें हे श्रीभागवत जाण । मुळीं बोलिला नारायण ।
तेंचि श्रीव्यासें आपण । दशलक्षण वर्णिले ॥ २० ॥
ते दशलक्षण परवडी । श्रीशुकमुखें चढली गोडी ।
तेथील कठिण पदबंधमोडी । टीका चोखडी श्रीधरी ॥ २१
॥
ते श्रीधरीचें व्याख्यान । भावार्थदीपिका जाण ।
त्या भावार्थाची सद्भाव खूण । केलें निरूपण देशभाषा
॥ २२ ॥
मुळीं वक्ता एक नारायण । व्यास शुक श्रीधरव्याख्यान
।
त्यांत मुळींचे लक्षूनि गोडपण । एका जनार्दन कविकर्ता
॥ २३ ॥
मुळीं बीज श्रीनारायण । ब्रह्मयाचे ठायीं प्रेरिलें
जाण ।
तें नारदक्षेत्रीं संपूर्ण । पीक परिपूर्ण निडारिलें
॥ २४ ॥
त्याचें व्यासें दशलक्षण । संपूर्ण केलें संवगण
।
शुकें परीक्षितीच्या खळां जाण । मळूनि निजकण काढिले
॥ २५ ॥
तेंचि शास्त्रार्थें जाण । श्रीधरें निजबुद्धीं
पाखडून ।
काढिले निडाराचे कण । अतिसघन सुटंक ॥ २६ ॥
त्याची पक्वान्नें चोखडी । मर्हाटिया पदमोडी ।
एका जनार्दनें केली परवडी । ते जाणती गोडी निजात्मभक्त
॥ २७ ॥
त्या श्रोत्यांचेनि अवधानें । जनार्दनकृपा सावधानें
।
पूर्वार्ध एका जनार्दनें । संपूर्ण करणें देशभाषा
॥ २८ ॥
ते प्रथमाध्यायीं अनुक्रम । वैराग्य उत्पत्तीचा
संभ्रम ।
कुलक्षयासी पुरुषोत्तम । करी उपक्रम ब्रह्मशापें
॥ २९ ॥
दुसर्यापासूनि चतुर्थवरी । नारदें वासुदेवाच्या
घरीं ।
निमिजायंत प्रश्नोत्तरीं । पंचाध्यायी खरी संपविली
॥ ३० ॥
षष्ठाध्यायी श्री कृष्णमूर्ती । पाहो आलिया सुरवरपंक्ती
।
तिहीं प्रर्थिला श्रीपती । निजधामाप्रती यावया
॥ ३१ ॥
ऐकोनि सुरवरांची विनंती । देखोनि अरिष्टभूत द्वारावतीं
।
उद्धवें प्रार्थिला श्रीपती । निजधामाप्रती मज
नेईं ॥ ३२ ॥
त्याचे प्रश्नांचे प्रश्नोत्तर । त्यागयुक्त ज्ञानगंभीर
।
सप्तमाध्यायीं शारङ्गधर । थोडेनि फार बोलिला ॥
३३ ॥
तेथ त्यागसंग्रह लक्षण । यदुअवधूत संवादें जाण
।
चोविसां गुरूंचे प्रकरण । केलें संपूर्ण अष्टमीं
नवमीं ॥ ३४ ॥
श्राद्धासंपन्न ज्ञानविश्वास । तेथ नाना मतांचा
मतनिरास ।
दशमाध्यायी हृषीकेश । ज्ञानविलास बोलिला ॥ ३५ ॥
अकरावें अध्यायीं जाण । बद्धमुक्तांचे वैलक्षण्य
।
सांगूनि साधूचे लक्षण । भक्तीचे संपूर्ण दाविलें
रूप ॥ ३६ ॥
भागवतीं बारावा अध्यावो । अतिगुह्य बोलिला देवो
।
तेथील लावितां अभिप्रावो । पडे संदेहो सज्ञाना
॥ ३७ ॥
बारावे अध्यायाची किल्ली । युक्तिप्रयुक्ती नातुडें
बोली ।
जनार्दन कृपा माऊली । तेणें मागी दाविली ग्रंथाची
॥ ३८ ॥
तें द्वादशाध्यायी निरूपण । सत्संगाचा महिमा गहन
।
कर्माचा कर्ता कोण । त्यागितें लक्षण कर्माचें
॥ ३९ ॥
तो द्वादशाध्यावो ऐकतां । ज्ञानसंलग्नता होय चित्ता
।
आडवी ठाके विषयावस्था । तेणें बाधकता साधकां ॥ ४०
॥
गुणवैषम्याचें लक्षण । तेणें विषयावस्था गहन ।
तेथ सत्त्वशुद्धीचें कारण । केले निरूपण त्रयोदशीं
॥ ४१ ॥
तेचि प्रसंगे यथोचित । चित्तविषयांचे जें प्रथित
।
उगवावया हंसगीत । सुनिश्चित सांगितलें ॥ ४२ ॥
हंसगीतीं जे निरूपण ज्ञान । समाधिपर्यंत समाधान
।
तेंचि साधावया साधन । चवदावा आपण बोलिला देवो ॥ ४३
॥
साधनांमाजी मुख्य भक्ती । सगुण तेचि माझी निर्गुण
मूर्ती ।
योगयुक्त ध्यानस्थिती । बोलिला श्रीपती चतुर्दशीं
॥ ४४ ॥
विविधा सिद्धींची धारणास्थिती । देवें सांगितली
उद्धवाप्रती ।
सिद्धी बाधिका माझे प्राप्ती । हें पंधराव्याअंती
निरूपिलें ॥ ४५ ॥
एवं पंधराव्या अध्यायी पूर्वार्ध । निरूपण झाले
अतिशुद्ध ।
आतां उरलें उत्तरार्ध । तो कथासंबंध अवधारा ॥ ४६
॥
षोडशीं भगवद्विभूती । सतरा अठरा अध्यायांप्रती
।
वर्णाश्रम कर्मगती । विधानस्थिती निरूपण ॥ ४७ ॥
एकुणिसावा अध्याय गहन । ज्ञाननिर्णयाचें महिमान
।
उद्धवाचें यमनियमादि प्रश्न । सांगितलें ज्ञानपरिपाकें
॥ ४८ ॥
त्या ज्ञानाधिकाराचा योग । अज्ञान ज्ञान मध्यस्थ
भाग ।
विसावें अध्यायी श्रीरंग । त्रिविध विभाग बोलिला
॥ ४९ ॥
तेथ गुणदोषांची अवस्था । उद्धवें ठेविली वेदांचे
माथां ।
ते वेदवादसंस्था । केली तत्त्वतां एकविसांत । ॥
५० ॥
तेचि वेदवाद व्युत्पत्ती । तत्त्वांची संख्या किती
।
ते तत्त्वसंख्या उपपत्ती । केली श्रीपती यथान्वयें
॥ ५१ ॥
सकळ तत्त्वांचे विवेचन । प्रकृतिपुरुषांचे लक्षण
।
जन्ममरणांचें प्रकरण । केलें निरूपण बाविसावां
॥ ५२ ॥
साहोनियां परापराध । स्वयें राहावें निर्द्वंद्व
।
हा भिक्षुगीतसंवाद । केला विशद तेविसांवा ॥ ५३ ॥
अद्वैती राहावया स्थिती । चोविसावां सांख्यव्युत्पत्ती
।
निर्गुणापासोनि गुणोत्पत्ती । गुणक्षया अंती निर्गुण
उरे ॥ ५४ ॥
आदीं निर्गुण अंतीं निर्गुण । मध्यें भासले मिथ्या
गुण ।
ये अद्वैतप्राप्तीलागीं जाण । केलें निरूपण सांख्याचें
॥ ५५ ॥
ते मिथ्यागुण प्रवृत्तियुक्त । त्रिगुणांचा सन्निपात
।
बोलिला पंचविसाव्यांत । निर्गुणोक्त निजनिष्ठा
॥ ५६ ॥
सव्विसावे अध्यायाप्रती । अनिवार अनुतापाची शक्ती
।
भोगितां उर्वशी कामप्राप्तीं । पावला विरक्ती पुरूरवा
॥ ५७ ॥
भजनक्रिया मूर्तिलक्षण । वैदिक तांत्रिक मिश्र
भजन ।
या उद्धवप्रश्नांचे निरूपण । केलें संपूर्ण सत्ताविसावां
॥ ५८ ॥
महायोग्यांचे योगभांडार । परम ज्ञानें ज्ञानगंभीर
।
निजसुखाचें सुखसार । केवळ चिन्मात्र अठ्ठाविसावा
॥ ५९ ॥
त्याचि अध्यायामाजीं जाण । संसार असंभवाचा प्रश्न
।
उद्धवें केला अतिगहन । त्याचेंही प्रतिवचन दिधले
देवें ॥ ६० ॥
एकादशाचा निजकळसू । भक्तिप्रेमाचे अतिविलासू ।
एकुणतिसावां सुरसरसू । ज्ञानोपदेशू भक्तियुक्त
॥ ६१ ॥
पुढिले दों अध्यायांआंत । स्त्रीपुत्रादि कुळाचा
घात ।
होतां डंडळीना ज्ञानसमर्थ । तें प्रत्यक्षभूत हरि
दावी ॥ ६२ ॥
ब्राह्मणांचा शाप कठिण । शापें बाधिला श्रीकृष्ण
।
इतरांची कथा कोण । कुळनिर्दळण ब्रह्मशापे ॥ ६३ ॥
ब्राह्मणांचा कोप समर्थ । सगळा समुद्र केला मूत
।
शिवाचा झाला लिंगपात । ब्रह्मक्षोभांत निमेषार्धे
॥ ६४ ॥
यालागीं सज्ञान अथवा मुग्ध । तिहीं न करावा ब्रह्मविरोध
।
हेंचि दावावया मुकुंद । कुलक्षयो प्रसिद्ध दाखवी
॥ ६५ ॥
निजदेहासी जो करी घात । तो जराव्याध केला मुक्त ।
येथवरी ज्ञाता देहातीत । क्षमायुक्त तो सज्ञान
॥ ६६ ॥
एकुणतीस अध्यायापर्यंत । कृष्णें उपदेशिला ज्ञानार्थ
।
पुढील दोन अध्यायांत । स्वयें दावीत विदेहत्व ॥
६७ ॥
राम अयोध्या घेऊन गेला । कृष्णें निजदेहही सांडिला
।
येणें देहाभिमान मिथ्या केला । तरावया पुढिलां
मुमुक्षां ॥ ६८ ॥
पंधरा अध्याय पूर्वार्ध । व्याख्यान झालें अतिशुद्ध
।
सूत्रप्राय उत्तरार्ध । दाविले विशद अध्यायार्थ
॥ ६९ ॥
साह्य सद्गुरु जनार्दन । श्रोतीं द्यावें अवधान
।
पुढील उत्तरार्ध व्याख्यान । एका जनार्दन बोलवी
॥ ७० ॥
झालिया वसंताचे रिगवणें । वृक्ष सपुष्प सफळ तेणें
।
तेवीं जनार्दनकृपागुणें । सार्थक वचनें कवित्वाचीं
॥ ७१ ॥
गगनीं उगवला अंशुमाळी । जेवीं विकासिजे नवकमळीं
।
तेवीं जनार्दनकृपामेळीं । कवित्ववनमाळी विकासे
॥ ७२ ॥
वेणु घेऊनियां हातें । विश्वा मोहिलें कृष्णनाथें
।
तेवीं कवीश्वर करोनि मातें । वक्ता येथें जनार्दन
॥ ७३ ॥
तो जनार्दनकृपाक्षीराब्धी । ज्याची कृपेसी नाहीं
अवधी ।
तेणें उत्तरार्धीं प्रवेशे बुद्धी । अर्थसिद्धीसमवेत
॥ ७४ ॥
मागील कथासंगती । पंधरावे अध्यायाअंती ।
सिद्धी बाधिका माझे प्राप्ती । ऐसें श्रीपती बोलिला
॥ ७५ ॥
एवं सांडूनि सिद्धींचें ध्यान । माझे स्वरूपीं
राखावें मन ।
हें ऐकोनि कृष्णवचन । उद्धवें प्रश्न मांडिला ॥
७६ ॥
उद्धव म्हणे श्रीकृष्णनाथा । विनंती अवधारीं समर्था
।
तुझ्या विभूति समस्ता । मज तत्त्वतां सांगाव्या
॥ ७७ ॥
श्रीउद्धव उवाच ।
त्वं ब्रह्म परमं साक्षाद् अनाद्यन्तमपावृतम्
।
सर्वेषामपि भावानां त्राणस्थित्यप्ययोद्भवः
॥ १ ॥
भूतभौतिकांचें तूं कारण । तुझेनि जन्म-स्थिति-निदान
।
इतुकें करोनि अकर्ता जाण । ब्रह्म परिपूर्ण तूं
यालागीं ॥ ७८ ॥
म्हणसी उत्पत्ति स्थिति मरण । भूतांतें प्रकृति
करी जाण ।
ते प्रकृति तुझे अधीन । तुझेनि चलन प्रकृतीसी ॥ ७९
॥
यालागीं प्रकृति ते परतंत्र । तूं परमात्मा स्वतंत्र
।
अनादि अव्यवो अपार । श्रुतींसी पार न कळेचि ॥ ८०
॥
प्रकृतीसी तुझें आवरण । तूं अनंत गा निरावरण ।
जीवांचे स्वरूप गा तूं आपण । परी जीवपण तुज नाहीं
॥ ८१ ॥
जीवू तितुका अज्ञानयुक्त । तूं ज्ञानाज्ञानातीत
निश्चित ।
यालागीं ब्रह्म तूं साक्षात । अविनाशवंत अपरोक्ष
॥ ८२ ॥
तो तूं अपरोक्ष कैसा म्हणशी । सर्वीं सर्वत्र सबाह्य
असशी ।
ऐसा असोनि अतर्क्य होशीं । हृषीकेशी तें ऐक ॥ ८३
॥
उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयमकृतात्मभिः ।
उपासते त्वां भगवन् याथातथ्येन ब्राह्मणाः ॥ २
॥
मशकादि हिरण्यगर्भ पर्यंत । तूं सबाह्य सर्व भूतीं
संतत ।
ऐशिया तूतें निश्चित । ब्राह्मण जाणत वेदार्थें
॥ ८४ ॥
आकळूनि उपनिषदर्थ । तुझ्या ठायीं भजनयुक्त ।
ते तुज सर्वगतातें जाणत । सुनिश्चित सर्वात्मा
॥ ८५ ॥
त्या सर्वात्म्याचा पाहतां पार । अचिंत्यानंत ऐश्वर्यधर
।
त्या तुज नेणती प्राकृत नर । ऐक विचार तयांचा ॥ ८६
॥
जे मनाचे विकिले । उपस्थाचे अंकिले ।
जे रसनेचे पोसणे झाले । निद्रेनें केले घरजांवयी
॥ ८७ ॥
त्यांसी स्वतः सिद्ध स्वरूप पाहीं । सर्वगत न पडेचि
ठायीं ।
निजात्मता न कळे देहीं । सदा विषयीं भूलले ॥ ८८ ॥
विषयीं चंचळ अंतःकरण । त्यांसी नव्हे ध्यान सगुण
।
निर्गुणीं प्रवेशेना मन । अज्ञान जन केवीं तरती
॥ ८९ ॥
न करितां नाना व्युत्पत्ती । न धरितां ध्यानस्थिती
।
तुझ्या उत्तमा ज्या विभूती । त्या सांग निश्चितीं
भजनासी ॥ ९० ॥
येषु येषु च भावेषु भक्त्या त्वां परमर्षयः ।
उपासीनाः प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद् वदस्व मे
॥ ३ ॥
ज्या ज्या तुझ्या विभूती । पूर्वीं उपासिल्या संतीं
।
दृढ भावें करोनियां भक्ती । तुझी स्वरूपप्राप्ती
पावलें ॥ ९१ ॥
त्या सकळ तुझ्या विभूती । कवण स्थिती कवण व्यक्ती
।
कवण भाव कवण गती । हें निश्चितीं मज सांगा ॥ ९२ ॥
म्हणसी सकळ भूतांप्रती । तूंचि वोळख माझ्या विभूती
।
तरी ते तुझी अतर्क्य स्थिती । न कळे श्रीपती आमुचेनि
॥ ९३ ॥
गूढश्चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन ।
न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते
॥ ४ ॥
सर्व भूतांचा हृदयस्थ । हृदयीं असोनि गुप्त ।
त्या तूतें भूतें समस्त । न देखत देहभ्रमें ॥ ९४
॥
त्या देहभ्रमासी देवराया । मूळकारण तुझी माया ।
तेथें तुझी कृपा झालिया । माया जाय विलया गुणेंसीं
॥ ९५ ॥
मग सर्वत्र सर्वां ठायीं । सर्व भूतीं सबाह्य देहीं
।
तुझें स्वरूप ठायीं ठायीं । प्रकटें पाहीं सदोदित
॥ ९६ ॥
एवढें तुझे कृपेचे करणें । ते कृपा लाहिजे कवणें
गुणें ।
यालागीं तुझ्या विभूती उपासणें । तुझे कृपेकारणें
गोविंदा ॥ ९७ ॥
याचिलागी विभूतींची स्थिती । समूळ सांगावी मजप्रती
।
तेचि अर्थींची विनंती । पुढतपुढती करीतसें ॥ ९८
॥
याः काश्च भूमौ दिवि वै रसायां विभूतयो दिक्षु महाविभूते
।
ता मह्यमाख्याह्यनुभावितास्ते नमामि ते तीर्थपदाङ्घ्रिपद्मम्
॥ ५ ॥
स्वर्गमृत्युपाताळ स्थिती । विस्तारल्या दशदिशांप्रती
।
त्या समस्तही तुझ्या विभूती । सांग श्रीपती मजलागीं
॥ ९९ ॥
ऐसा करोनियां प्रश्न । उद्धवें घातले लोटांगण ।
सकळ तीर्थांचे जन्मस्थान । मस्तकीं श्रीचरण वंदिले
॥ १०० ॥
ऐकोनी उद्धवाच्या प्रश्नासी । परम संतोषे हृषीकेशी
।
पुरस्करोनि उद्धवासी । काय त्यासी बोलिला ॥ १ ॥
जो वैरिगजयूथ पंचानन । कोदंडदीक्षाप्रतापगहन ।
सखा जिवलग पढियंता जाण । जीवप्राण जो माझा ॥ २ ॥
ज्याचें रथींचे मी धुरेवरी । ज्याच्या अश्वांचे
वाग्दोरे धरीं ।
जो उपदेशिला कुरुक्षेत्रीं । उभय सेनेमाझारी रणांगणीं
॥ ३ ॥
तो नरावतार अर्जुन । त्याच्याऐसा तुझा हा प्रश्न
।
ऐसे उद्धवासी संतोषोन । काय श्रीकृष्ण बोलिला ॥
४ ॥
श्रीभगवानुवाच ।
एवमेतदहं पृष्टः प्रश्नं प्रश्नविदां वर ।
युयुत्सुना विनशने सपत्नैरर्जुनेन वै ॥ ६ ॥
हाचि प्रश्न मजकारणें । पूर्वीं पुशिला अर्जुनें
।
जेव्हां तिरस्कारूनि दुर्योधनें । युद्ध सत्राणें
मांडिलें ॥ ५ ॥
अरिनिर्दळणीं प्रतापपूर्ण । धीर वीर आणि सज्ञान
।
प्रश्नकर्त्यामाजीं विचक्षण । माझा आत्मा जाण अर्जुन
॥ ६ ॥
तेणें अर्जुनें कुरुक्षेत्रीं । युद्धसमयीं महामारी
।
स्वजनवधाचें भय भारी । हाचि प्रश्न करी मज तेव्हां
॥ ७ ॥
ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गह्यं अधर्मं राज्यहेतुकम्
।
ततो निवृत्तो हन्ताहं हतोऽयमिति लौकिकः ॥ ७ ॥
स तदा पुरुषव्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधितः ।
अभ्यभाषत मामेवं यथा त्वं रणमूर्धनि ॥ ८ ॥
केवळ राज्यलोभाकारणें । गुरुगोत्र पितृव्य वधणें
।
हें अतिनिंद्य मजकारणें । नाहीं झुंझणें प्राणांती
॥ ८ ॥
लौकिक धर्मप्रवृत्ती । मी मारिता हे मरती ।
हे महामोहाची भ्रांती । उपजली चित्तीं अर्जुना
॥ ९ ॥
राज्य भोगाचें धरोनि वर्म । ज्ञातिवधाचें निंद्य
कर्म ।
हा केवळ मज अधर्म । धर्माचा स्वधर्म बुडेल ॥ ११०
॥
ज्यांचें तीर्थ घ्यावें प्रतिदिनीं । जे पूजावे
वरासनीं ।
ते खोंचूनि तिखट बाणीं । भोगावी अवनी स्वगोत्र रुधिरें
॥ ११ ॥
स्वगोत्र रुधिराचा पूर । पृथ्वीवरी वाहेल दुस्तर
।
तेणें आम्हीं होऊं राज्यधर । हें कर्म घोर न करवें
मज ॥ १२ ॥
कुळीं सुपुत्र वांछिले जिंही । बाण खोंचावे त्यांचे
हृदयीं ।
यापरी पूर्वजांसी पाहीं । झालो उतराई मानावें
॥ १३ ॥
ज्यांचे करावें श्राद्धतर्पण । त्यांचे बाणवरी
घ्यावे प्राण ।
भलें पूर्वजां झालों उत्तीर्ण । आली नागवण निजधर्मा
॥ १४ ॥
संमत श्लोक ॥ हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा
वा भोक्ष्यसे महीम् ॥
युद्धीं निमालिया स्वर्गगती । जयो आलिया राज्यप्राप्ती
।
दोन्ही नश्वरें गा श्रीपती । कोणे हितार्थी झुंझावें
॥ १५ ॥
ऐसेनि अनुतापें जाण । सांडूनिया धनुष्यबाण ।
शोकाकुलित अर्जुन । म्लानवदन रणरंगीं ॥ १६ ॥
ते काळीं म्यांची जाण । तो महावीरपंचानन ।
नाना युक्तिं केलें समाधान । तेंही लक्षण अवधारी
॥ १७ ॥
अर्जुना देह तितुका नश्वर । मळमूत्रांचे कोठार
।
करितां नाना उपचार । मरणतत्पर समीप ॥ १८ ॥
जीव निज नित्य निर्मळ । अज अव्यय अचळ ।
अच्छेद्य अभेद्य अमळ । अचंचळ निजांगे ॥ १९ ॥
अर्जुना ऐक साचें । तुझेनि प्रयत्नें न वांचे ।
जीव तुझेनि मारिला न वचे । पातक हत्येचें अहंभावे
॥ १२० ॥
हो कां त्वां असते केले । तरी तुझेनि जातें मारिलें
।
मी मारिता येणे बोले । तुजसि गोंविलें अभिमानें
॥ २१ ॥
जो देहाचा निर्माणकर्ता । तोचि तयाचा संहर्ता ।
तूं करण्यामारण्या परता । व्यर्थ अहंता कां घेसी
॥ २२ ॥
जरी हे अहंता तूं न सांडिशी । तरी सकळ हत्येचिया
राशी ।
साचचि आल्या तुजपाशी । दोषी झालासी अर्जुना ॥ २३
॥
ऐक पां बापा पार्था । देहादि कर्मांची अहंता ।
जो घे आपुले माथां । तो दोषी सर्वथा तिहीं लोकीं
॥ २४ ॥
हो कां स्वधर्मचि तूं पुसशी । तरी ऐक क्षत्रियाच्या
क्षात्रधर्मासी ।
समरांगणीं पित्यापुत्रांसी । वधिता क्षत्रियासी
दोष नाहीं ॥ २५ ॥
युद्ध म्हणजे स्वधर्मतीर्थ । समरांगणीं निमे तो
नित्यमुक्त ।
जें तुज निजभाग्यें प्राप्त । तें तूं अहित मानिसी
॥ २६ ॥
कर्ता दोष अहंतेच्या माथां । ते जो नातळे देहअहंता
।
तोचि कर्म करूनि अकर्ता । भोगूनि अभोक्ता तोचि एक
॥ २७ ॥
तोचि संगामाजीं निःसंग । अवघें जग तो एकला सांग ।
जो निरभिमानी अव्यंग । तो सौरा चांग समरंगीं ॥ २८
॥
अर्जुना अभिमान सांडितां । तूं माझी पावशी समसाम्यता
।
तेव्हां सकळ पापाची वार्ता । तुज सर्वथा स्पर्शेना
॥ २९ ॥
म्हणशी केवीं जाय अहंता । तरी मज लक्षूनि तत्त्वतां
।
स्वधर्मकर्मातें आचरितां । चित्तशोधकता तेणें
होय ॥ ३० ॥
निर्मळत्व आलिया चित्ता । तो लागे माझिया भक्तिपंथा
।
भजनें माझिया समरसता । माझिया निजभक्तां तत्काळ
॥ ३१ ॥
अर्जुना सांडावया अभिमान । तूं नाइकसी माझें वचन
।
तरी जन्ममरणांचे भूषण । सकळ दोष जाण भोगासी ॥ ३२
॥
तूं नित्यमुक्त अज अव्ययो । हा बुडेल तुझा सद्भावो
।
मग जन्ममरणांचा निर्वाहो । अविश्रम पहा हो भोगिसी
॥ ३३ ॥
यालागीं करणें न करणें दोन्ही । प्रकृतीचे माथां
ठेवूनी ।
तूं कायावाचामनींहूनी । मजलागुनी शरण रिघें ॥ ३४
॥
यापरी गा तत्त्वतां । मज सद्भावें शरण येतां ।
तुज सकळ कर्मांची वार्ता । मी सर्वथा शिवों नेदी
॥ ३५ ॥
यालागीं गा कोदंडपाणी । मरतें मारितें सांडूनि
दोन्ही ।
सौरा होयीं रणांगणीं । मी तुजलागोनी उद्धरीन ॥ ३६
॥
तूं एक येथें कर्म करिता । मी एक तूतें उद्धरिता
।
ऐसे भिन्नत्व गा पार्था । माझ्या शरणागता असेना
॥ ३७ ॥
मज अनंता शरण येणें । आणि जीवत्वें वेगळे उरणें ।
तें गुळदगडा ऐसें जिणें । अनन्यपणें नव्हे शरण ॥
३८ ॥
सरिता सागरा शरण गेली । ते समुद्रचि होऊनि ठेली
।
पुढती परतावया मुकली । समरसिली सिंधुत्वें ॥ ३९
॥
गंगा पावोनि सिंधुत्वासी । मागील यावा वंचीना तिसीं
।
तेवीं सबाह्य आत्मसमरसीं । शरण अहर्निशीं अखंडत्वें
॥ १४० ॥
दीप दावाग्नी भेटों गेला । तो तेव्हढाची होऊनि
ठेला ।
तेवीं मजलागीं जो शरण आला । तो मीचि झाला अर्जुना
॥ ४१ ॥
पार्था परिस पा चिन्ह प्राप्ताचें । हें भूताकार
मज अच्युताचें ।
ऐसें सद्भावें जो देखे साचें । त्यासी ब्रह्मसायुज्याचें
साम्राज्य लाभे ॥ ४२ ॥
मज आत्मयाचे निजस्थितीं । संसार मुळीं मुख्य भ्रांती
।
तेथ मारिता मी हे मरती । कोणें हे युक्ती मानावी
॥ ४३ ॥
मृगजळ जेथें नसे । तेथें तव कोरडेंचि असे ।
मा जे ठायीं आभासे । तेथ तर्ही असे वोल्हांशु कायी
॥ ४४ ॥
तेवीं संसाराचे रूप नाम । ठेविती तेथें निखळ ब्रह्म
।
हाचि ज्याचा स्वभाव परम । तें चालतें ब्रह्म वर्ततां
देहीं ॥ ४५ ॥
देहा जडत्वें न बाधी कर्म । आत्मा नातळे धर्माधर्म
।
हें ज्यासी कळलें वर्म । तें चालतें ब्रह्म वर्ततां
देहीं ॥ ४६ ॥
देही वर्ततां तो विदेह । विदेह तेंच त्याचें देह
।
हें माझें परम गुह्य । अर्जुनासी पाहीं सांगितलें
॥ ४७ ॥
यापरी म्यां नानायुक्तीं । युद्धीं बोधिला सुभद्रापती
।
तेणेंही मज करोनि विनंती । पुशिल्या विभूती तुझ्याऐशा
॥ ४८ ॥
ज्या सांगितल्या अर्जुनासी । त्याचि मी सांगेन
तुजपाशीं ।
ऐसें पुरस्करूनि उद्धवासी । निजविभूति त्यासी सांगत
॥ ४९ ॥
उद्धवा ज्या पुशिल्या विभूती । त्या माझ्या मज न
गणवती ।
मी जगदात्मा त्रिजगतीं । संख्यासंस्थिती गणी कोण
॥ १५० ॥
अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वरः ।
अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भवाप्ययः
॥ ९ ॥
मी हृदयस्थ समर्थ हृदयीं । त्या मज जीवू मागें जें
कांही ।
त्यासी विमुख मी नव्हें कहीं । पुरवीं सर्वही ईश्वरत्वें
॥ ५१ ॥
जीवू अतिअडलेपणें । जें मागे मजकरणें ।
तें मी त्यासी अलोट देणें । यालागी म्हणणें ईश्वर
मज ॥ ५२ ॥
मी आत्मा असें हृदयीं । हा विश्वास जयांसी नाहीं
।
ते मृगजळाचे डोहीं । नावेसकट पाहीं बुडबुडों गेले
॥ ५४ ॥
माझे प्राप्तीचे मुख्य वर्म । मी हृदयीं असें परब्रह्म
।
हेंचि ज्याचे नित्य कर्म । तो विभूती मरम पैं माझी
॥ ५५ ॥
मी सर्वभूतहृदयवासी । सुहृद सोयरा मी सर्वांसी
।
नियंता ईश्वरसत्तेसी । नियामक भूतांसी मी एक ॥ ५६
॥
एवं सर्व भूतांचा मी स्वामी । इयें सर्व भूतें तेंही
मी ।
भूतांचे जन्मभूमीची मी भूमी । उत्पत्त्यादि कर्मीं
मी कर्ता ॥ ५७ ॥
कृषीवळाचियेपरी । मी सृजीं पाळीं संहारीं ।
ब्रह्मा विष्णु त्रिपुरारी । गुणावतारी मी एक ॥
५८ ॥
कर्माची जे क्रियाशक्ती । ते मी म्हणे श्रीपती ।
हे साम्यें बोलिली स्थिती । विशेष विभूती त्या ऐक
॥ ५९ ॥
अहं गतिर्गतिमतां कालः कलयतामहम् ।
गुणानां चाप्यहं साम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुणः
॥ १० ॥
गतिमंतांमाजी जे गती । ते मी म्हणे लक्ष्मीपती ।
गतीसी माझेनि निजगती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ १६०
॥
चेतनेनें सर्वां गती । ते चेतना चैतन्याची शक्ती
।
चेतनेस्तव इंद्रियप्रवृत्ती । एवं गतीची गती मी
एक ॥ ६१ ॥
सकळ गतींची परम गती । प्राण्यासी मुख्यत्वें मुक्ती
।
ते मुक्तीसी मजमाजीं मुक्ती । एवं गतीची गती मी एक
॥ ६२ ॥
सुरनरां आकळिता । ते जाण काळाची सत्ता ।
त्या काळाचा मी आकळिता । जाण तत्त्वतां मी महाकाळू
॥ ६३ ॥
तेहीं गुणांची समानावस्था । ते मी जाण गा निजभक्ता
।
अकृत्रिम गुण जो धर्मता । तो मी तत्त्वतां म्हणे
हरी ॥ ६४ ॥
गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम् ।
सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मनः ॥ ११ ॥
गुणी म्हणावया हेंचि कारण । ज्या मजमाजीं सूत्र
क्रियाप्रधान ।
मायेचें प्रथमकार्य जाण । तो गुणी मी संपूर्ण उद्धवा
॥ ६५ ॥
जगी आकाश थोर पाहीं । तें मजमाजीं खेळे लपंडायी ।
माझ्या महत्तत्त्वाची नवायी । मजही निश्चयीं नेमेना
॥ ६६ ॥
महत्तत्त्व जे ज्ञानप्रधान । तें मी म्हणे नारायण
।
सूक्ष्मामाजीं जीवूं आपण । ब्रह्मादिकां जाण अतर्क्य
॥ ६७ ॥
दुर्जयांमाजीं मी मन । त्यासी जिंकावया जाण ।
मजवेगळी आंगवण । नाहीं संपूर्ण आणिकासी ॥ ६८ ॥
मज लक्षितां मन आकळे । मज विसरतां चौताळे ।
मन न धरवे वेदशास्त्रबळें । मन नाकडे मजवीण ॥ ६९
॥
मन तेंचि मी आहें । मज चिंतितां तें विरोनि जाये
।
मज विसरतां तें पाहें । सैरा जाये सुनाट ॥ १७० ॥
हिरण्यगर्भो वेदानां मंत्राणां प्रणवस्त्रिवृत्
।
अक्षराणामकारोऽस्मि पदानि च्छन्दसामहम् ॥ १२
॥
वेद अध्यापक प्रसिद्ध । हिरण्यगर्भ मी म्हणे गोविंद
।
माझेनि जगीं अनुल्लंघ्य वेद । वेदवाद तोही मी ॥ ७१
॥
ओंकारेवीण मंत्रश्रेणी । ते जाण बाळकाची कहाणी
।
मंत्रां ओंकार मी चक्रपाणी । सकळ मंत्र त्याचेनी
पावन ॥ ७२ ॥
अकार उकार मकार । अर्धमात्रेसी उच्चार ।
या नांव ’त्रिविध ओंकार’ । पावन मंत्र येणेंसीं
॥ ७३ ॥
अक्षरांच्या उच्चारासी । अकार लागला सर्वांसी ।
तो अकारू मी हृषीकेशी । जाण निश्चयेसी उद्धवा ॥ ७४
॥
अक्षरीं अकार मी मुकुंदू । छंदामाजीं गायत्री छंदू
।
तो मी म्हणे गोविंदू । यालागीं ब्रह्मवंदू सेविती
॥ ७५ ॥
छंदामाजीं गायत्री छंद । सकळ द्वंद्वामाजीं निर्द्वंद्व
।
तो मी म्हणे गोविंद । द्विजवृंद येणेंचि मज ॥ ७६
॥
इन्द्रोऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट्
।
आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहितः ॥ १३
॥
देवांमाजी मी इंद्र जाण । वसूंमाजीं मी हुताशन ।
आदित्यांमाजी मी वामन । रुद्रांमाजी जाण मी नीललोहितू
॥ ७७ ॥
ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं राजर्षीणामहं मनुः ।
देवर्षीणां नारदोऽहं हविर्धान्यस्मि धेनुषु ॥
१४ ॥
शापूनि ब्रह्म अपूज्य केला । शिवाचा नैवेद्य त्यागविला
।
विष्णू हृदयीं लाता हाणितला । भृगु वाखाणिला श्रीवत्सें
॥ ७८ ॥
ब्रह्मऋषींमाजीं संपन्न । भृगु तो मी म्हणे श्रीकृष्ण
।
मनुस्वरूपें मी आपण । राजर्षि जाण मुख्यत्वें ॥
७९ ॥
देवर्षीमाजीं मुनि नारद । तोही मी म्हणे गोविंद
।
कामधेनु अतिशुद्ध । स्वरूप प्रसिद्ध तें माझें
॥ १८० ॥
सिद्धेश्वराणां कपिलः सुपर्णोऽहं पतत्रिणाम्
।
प्रजापतीनां दक्षोऽहं पितॄणामहमर्यमा ॥ १५ ॥
सिद्धांमाजीं कपिल मुनीश्वर । तो मी म्हणे सारंगधर
।
पक्ष्यांमाजीं खगेश्वर । तो मी श्रीधर गरुडरूपें
॥ ८१ ॥
प्रजापतींमाजी मुख्य । कृष्ण म्हणे तो मी दक्ष ।
पितृगणांमाजीं अध्यक्ष । अर्यमा प्रत्यक्ष स्वरूप
माझे ॥ ८२ ॥
मां विद्ध्युद्धव दैत्यानां प्रह्लादमसुरेश्वरम्
।
सोमं नक्षत्रौषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम् ॥ १६
॥
भक्तिप्रतापें अतिअगाध । तो दैत्यांमाजीं मी प्रह्लाद
।
नक्षत्रऔषधींचा जो स्वामी चंद्र । तें म्हणे गोविंद
स्वरूप माझे ॥ ८३ ॥
यक्षराक्षसांमाजीं थोर । माझें स्वरूप तो कुबेर
।
ज्याचे विश्वासें निरंतर । असे भांडार हरीचें ॥
८४ ॥
ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् ।
तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम् ॥
१७ ॥
ऐरावत जो गजेंद्र । तो मी म्हणे यादवेंद्र ।
वरुण जो जळचरेंद्र । तें म्हणे उपेंद्र स्वरूप माझे
॥ ८५ ॥
स्वप्रभा प्रकाशनिष्ठ । जग प्रकाशूनि उद्भट ।
तो सूर्य मी म्हणे वैकुंठ । अतितिखट निजतेजें ॥ ८६
॥
मनुष्यांमाजीं जो भोगी क्षिती । सर्व भूती ज्याच्या
हातीं ।
ज्यातें बोलती भूपती । ते माझी विभूती हरि म्हणे
॥ ८७ ॥
उच्चैःश्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम्
।
यमः संयमतां चाहं सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ १८ ॥
नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्रः शृङ्गिदंष्ट्रिणाम्
।
आश्रमाणामहं तुर्यो वर्णानां प्रथमोऽनघ ॥ १९ ॥
उच्चैःश्रवा तुरंगजाती । तो मी म्हणे कमळापती ।
सुवर्ण धातु माझी विभूती । जीलागीं लुलाती तिनी
लोक ॥ ८८ ॥
दंडधारित्यांमाजी गहन । यमधर्म मी आपण ।
सर्पामाजी जाण । मी नारायाण वासुकी ॥ ८९ ॥
अनंत या नामातें जो धरी । तो नाग मी म्हणे श्रीहरी
।
नखदंष्ट्राशृंगधारी । त्यांमाजीं केसरी म्हणे
देवो ॥ १९० ॥
चतुर्थाश्रम संन्यास जाण । तो मी म्हणे नारायण ।
वर्णाग्रज जे ब्राह्मण । ते मी ब्रह्म जाणे बोलतें
॥ ९१ ॥
तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्रः सरसामहम् ।
आयुधानां धनुरहं त्रिपुरघ्नो धनुष्मताम् ॥ २०
॥
तीर्थसरितांमाजीं गांग । तें मी म्हणे श्रीरंग
।
तडागीं श्रेष्ठ तडाग । समुद्र सांग मी म्हणे हरी
॥ ९२ ॥
आयुधीं धनुष्य हतियेर । तें मी म्हणे सारंगधर ।
त्रिपुरारि मी धनुर्धर । जेणें केला संहार त्रिपुराचा
॥ ९३ ॥
धिष्ण्यानामस्म्यहं मेरुर्गहनानां हिमालयः ।
वनस्पतीनामश्वत्थ ओषधीनामहं यवः ॥ २१ ॥
त्रिभुवन निवासस्थान महामेरू । तो मी म्हणे धराधरू
।
दुर्गमत्वें अतिदुर्धरू । तो मी हिमगिरिवरू म्हणे
कृष्ण ॥ ९४ ॥
वृक्षांमाजीं जो अश्वत्थू । तो मी म्हणे श्रीकृष्णनाथू
।
ओषधींमाजीं अतिविख्यातू । यव मी अच्युतू म्हणे
वेगें ॥ ९५ ॥
पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पतिः
।
स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग्रण्यां भगवानजः ॥
२२ ॥
श्रीरामपौरोहित्यें श्रेष्ठ । देवो म्हणे तो मी
वसिष्ठ ।
वेदवेत्त्यांमाजीं उद्भट । सुरगुरु वरिष्ठ मी
उद्धवा ॥ ९६ ॥
स्कंद सेनापतिशिरोमणी । तो मी म्हणे चक्रपाणी ।
स्वधर्मप्रवर्तकू अग्रगणी । वंद्य ब्राह्मणीं
तो ब्रह्मा मी ॥ ९७ ॥
यज्ञानां ब्रह्मयज्ञोऽहं व्रतानामविहिंसनम्
।
वाय्वग्न्यर्काम्बुवागात्मा शुचीनामप्यहं शुचिः
॥ २३ ॥
यज्ञांमाजीं ब्रह्मयज्ञ । तो मी म्हणे सर्वज्ञ
।
देवर्षिपितृभूतगण । आब्रह्म भुवन जेणें तृप्त ॥
९८ ॥
जीवमात्रासी पैं जाणे । नेदावे दुःखवचन ।
व्रतांमाजीं जें अविहिंसन । ते मी श्रीकृष्ण स्वयें
म्हणे ॥ ९९ ॥
एका वायूचेनि पवित्रपण । एक अग्नीस्तव पवित्र जाण
।
एकातें पवित्र करी जीवन । एक पावन वचनमात्रें ॥ २००
॥
एक बुद्धिस्तव पवित्र जाण । या समस्तांमाजीं पवित्रपण
।
तें माझे स्वरूप म्हणे श्रीकृष्ण । पावना पावन मी
एक ॥ १ ॥
जग माझेनि नामें पुनीत । हें सर्वांचे संमत ।
त्या माझें स्वरूप जें येथ । परम पुनीत पुनीतां ॥
२ ॥
योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम्
।
आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्पः ख्यातिवादिनाम्
॥ २४ ॥
विविध योगांमाजीं आत्मरोधू । तो योग मी म्हणे गोविंदू
।
जेणें प्रकटे परमानंदू । समाधिबोधू साधकां ॥ ३ ॥
मुख्यत्वें विवेक धरोनि हातीं । जो न्यायतां विजयो
वांछी चित्तीं ।
ते नीतीची नीति मी श्रीपती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥ ४ ॥
आत्मानात्मविवेक केवळ । ते आन्वीक्षिकी विद्या
कुशळ ।
ते विद्या म्हणे मी गोपाळ । विवेक प्रबळ माझेनी ॥
५ ॥
वादांमाजी वाद अनंत । जेथ विकल्पा नाही अंत ।
तो वादू मी म्हणे अच्युत । ऐक निश्चित विकल्प ॥ ६
॥
आख्याती अन्यथाख्याती । शून्यख्याती सत्ख्याती
।
अनिर्वचनीय जे ख्याती । तो वादू निश्चितीं मी उद्धवा
॥ ७ ॥
स्त्रीणां तु शतरूपाहं पुंसां स्वायम्भुवो मनुः
।
नारायणो मुनीनां च कुमारो ब्रह्मचारिणाम् ॥ २५
॥
शतरूपा आणि मनू । इयें दोनी मी म्हणे जनार्दनू ।
मुनींमाजीं मी नारायणू । बदरी सेवुनू सदा असे ॥ ८
॥
नैष्ठिक ब्रह्मचर्यधर । माझें स्वरूप सनत्कुमार
।
स्वयें सांगताहे श्रीधर । जाण साचार उद्धवा ॥ ९ ॥
धर्माणामस्मि सन्यासः क्षेमाणामबहिर्मतिः ।
गुह्यानां सूनृतं मौनं मिथुनानामजस्त्वहम् ॥
२६ ॥
भूतां अभयदान उपक्रमू । सर्वां भूतीं मी आत्मारामू
।
हा संन्यासाचा मुख्य धर्मू । तो धर्म पुरुषोत्तमू
स्वयें मी म्हणे ॥ २१० ॥
भूतांसी काया वाचा मनें । दुःख नेदूनि सुख देणें
।
या नांव संन्यासधर्म म्हणणें । तो धर्म मी म्हणे
गोविंद ॥ ११ ॥
अंतरीं शुद्ध नाहीं बोध । दांत चावोनि साहतां द्वंद्व
।
ते क्षमा नोहे शुद्ध । ऐके विनोद क्षमेचा ॥ १२ ॥
अंतरीं ठसावलें परब्रह्म । बाह्य सर्वा भूतीं जाहला
सम ।
ते क्षमा मी म्हणे पुरुषोत्तम । द्वंद्वाराम बाधिना
॥ १३ ॥
असत्य पापी सकळ सृष्टीं । असत्यांमाजीं पापकोटी
।
असत्याची खोटी गोठी । जो तो पोटीं सांडीना । ॥ १४
॥
उभय लौकिकीं खोटेपणें । असत्यबहिर्मुख नाणें ।
तें मनींहूनि जेणें सांडणें । तो म्यां श्रीकृष्ण
वंदिजे ॥ १५ ॥
ते गुह्यामाजीं अतिगुह्य जाण । सत्य वाचा कां मनींहूनि
मौन ।
तें मी म्हणे मधुसूदन । सत्य प्रिय जाण निजगुह्य
॥ १६ ॥
स्रष्ट्याचे देह द्विधा जाण । मनू शतरूपा मूळमिथुन
।
तें मी म्हणे नारायण । मनुष्य सृजन सद्भावें ॥ १७
॥
संवत्सरोऽस्म्यनिमिषाम् ऋतूनां मधुमाधवौ ।
मासानां मार्गशीर्षोऽहं नक्षत्राणां तथाभिजित्
॥ २७ ॥
सावधानेंअविकळ । न चुकतां पळें पळ ।
संवत्सरात्मक जो काळ । तो मी गोपाळ स्वयें म्हणे
॥ १८ ॥
त्रसरेणूपासोनि जाण । लवनिमिषदिनमान ।
संवत्सरवरी सावधान । गणीं मी संकर्षण काळगणना ॥
१९ ॥
मधुमाधव वसंतयुक्तू । कृष्ण म्हणे तो मी ऋतू ।
मार्गशीर्ष मी मासांआंतू । धान्यपाकयुक्तू आल्हादी
॥ २२० ॥
गणितां न ये पंचांगांत । नक्षत्रीं असोनि सदा गुप्त
।
अव्यक्त परी सज्ञाना प्राप्त । तें मी अभिजित्
म्हणे हरी ॥ २१ ॥
अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलोऽसितः ।
द्वैपायनोऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान्
॥ २८ ॥
युगांमाजीं कृतयुग । तें मी म्हणे श्रीरंग ।
जेथ संपूर्ण धर्म सांग । अधर्मभाग असेना ॥ २२ ॥
निजधैर्य अतिअद्भुत । असित देवल धैर्यवंत ।
तो मी म्हणे गा अच्युत । जाण निश्चित उद्धवां ॥ २३
॥
वेदविभागी राजहंस । जो कां द्वैपायन व्यास ।
तो मी म्हणे हृषीकेश । निवडूनि द्विजांस दीधले वेद
॥ २४ ॥
कवि त्यांमाजीं परमार्थज्ञाता । उशना कवी जाण तत्त्वतां
।
तो मी म्हणे रमाभर्ता । निजात्मकविता मी शुक्र ॥
२५ ॥
वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम् ।
किंपुरुषाणां हनुमान् विद्याध्राणां सुदर्शनः
॥ २९ ॥
षड्गुणभाग्यें भाग्यवंत । पूर्णांशे जो भगवंत
।
वासुदेवनामें विख्यात । जाण तो मी येथे श्रीकृष्ण
॥ २६ ॥
भागवतांमाजी अतिगहन । उद्धवा तूं तो मीचि जाण ।
ऐसें बोलतां श्रीकृष्ण । उद्धवें श्रीचरण वंदिले
॥ २७ ॥
उद्धवें करितां नमन । कृष्णें दिधले आलिंगन ।
आनंदे कोंदलें त्रिभुवन । स्वानंदघन तुष्टला ॥
२८ ॥
उद्धव आणि श्रीकृष्ण । दोनी एक जाहले जाण ।
’मी तो तूं’ जें बोलिला श्रीकृष्ण । तें उद्धवासी
आपण सत्यत्वें दावी ॥ २९ ॥
दोघांचे मोडलें दोनीपण । उद्धव जाहला श्रीकृष्ण
।
कृष्णाअंगी उद्धवपण । संपूर्ण जाण बाणलें ॥ २३०
॥
तेणें उद्धव झाला विस्मित । नावेक श्लाघला आपणांत
।
मीच कृष्णाचा प्रिय भक्त । हें जाणोनि अनंत बोलिला
॥ ३१ ॥
वानरांमाजी हनुमंत । तो मी म्हणे कृष्णनाथ ।
तंव उद्धव जाहला गर्वहत । लाजला पोटांत ते काळीं
॥ ३२ ॥
जेथ वानर आणि वनचर । मजहूनि कृष्णाचे प्रियकर ।
न कळे हरिभक्तांचा पार । मी कोण किंकर ते ठायीं ॥
३३ ॥
ऐसें विचारूनि चित्तां । सवेंचि नमिलें कृष्णनाथा
।
तुझ्या विभूति अचुंबिता । कृपेनें तत्त्वतां मज
सांग ॥ ३४ ॥
तंव हांसोनि श्रीधर । काय बोलिला उत्तर ।
सुदर्शन जो विद्याधर । तो विभूति साचार पैं माझी
॥ ३५ ॥
रत्नानां पद्मरागोऽस्मि पद्मकोशः सुपेशसाम्
।
कुशोऽस्मि दर्भजातीनां गव्यमाज्यं हविःष्वहम्
॥ ३० ॥
रत्नांमाजी जो पद्मराग । तो मी म्हणे श्रीरंग ।
मनोहरांमाजी अव्यंग । हरि म्हणे सांग पद्मकळा तो
मी ॥ ३६ ॥
दशदर्भांमाझारीं । कुश तो मी म्हणे श्रीहरी ।
सकळ हविषांच्या शिरीं । गोघृत श्रीहरि स्वयें मी
म्हणे ॥ ३७ ॥
व्यवसायिनामहं लक्ष्मीः कितवानां छलग्रहः ।
तितिक्षास्मि तितिक्षूणां सत्त्वं सत्त्ववतामहम्
॥ ३१ ॥
व्यवसायाचे व्यवस्थिती । दानयुक्त अतिसंपत्ती
।
ते लक्ष्मी मी म्हणे श्रीपती । जाण निश्चिती उद्धवा
॥ ३८ ॥
कपटाचिये कपटगती । अगम्य जे छळणस्थिती ।
तो मी कृष्ण मायिकमूर्ती । अतर्क्य युक्ती छळणाची
॥ ३९ ॥
ब्रह्माचे अंगी निजजीविता । जीवासी ब्रह्मसायुज्यता
।
त्या कपटाचा मीचि कर्ता । देवांदेवतां अतर्क्य
॥ २४० ॥
आम्ही मायानियंते म्हणविती । तो शिवू ठकिला मोहिनीप्रती
।
ब्रह्मा ठकिला वत्सहरणार्थी । ठकडा निश्चितीं मी
एकू ॥ ४१ ॥
सहनशीळीं सहनशक्ती । ते मी म्हणे कमळापती ।
सात्त्विकांची निजसत्त्ववृत्ती । ते मी श्रीपती
स्वयें म्हणे ॥ ४२ ॥
ओजः सहो बलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् ।
सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं परा ॥ ३२ ॥
बळवंतांच्या ठायीं प्रबळ । मनोबळ शरीरबळ ।
धैर्यबळ तें मी गोपाळ । जेणें अळुमाळ डंडळीना ॥ ४३
॥
भक्तांच्या ठायीं भजनकर्म । जेणें माझें अनिवार
प्रेम ।
तें कर्म म्हणे मी पुरुषोत्तम । भक्तकामनिर्दळणू
॥ ४४ ॥
नवव्यूह अर्चनस्थिती । सात्त्वतां ज्या नवमूर्ती
।
त्यांत वासुदेव प्रथमस्थिती । ऐक व्युत्पत्ती नवांची
॥ ४५ ॥
वासुदेव संकर्षण । अनिरुद्ध आणि प्रद्युम्न ।
हयग्रीव नारायण । वराह वामन नरसिंह ॥ ४६ ॥
हे नवव्यूहांची उत्पत्ती । यांमाजी मी प्रथम मूर्ती
।
येर आठही माझ्या विभूती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥ ४७ ॥
हयग्रीव वेदमूर्ती । तेथें श्रीव्यासें करूनि भक्ती
।
वेदव्यासपदप्राप्ती । हे केली ख्याती तिहीं लोकीं
॥ ४८ ॥
नारायण निजमूर्ती । स्रष्ट्यानें करूनि त्याची
भक्ती ।
चतुःश्लोकी ज्ञानस्थिती । पावोन निश्चितीं ब्रह्मत्वा
आला ॥ ४९ ॥
श्वेतवराह महामूर्ती । धरेनें केली पूर्ण भक्ती
।
तीस उद्धरूनि कृपामूर्ती । अभिनव शांती अर्पिली
॥ २५० ॥
माझी निजमूर्ती वामन । देवीं करूनि पूर्ण भजन ।
त्यांच्या छळें बळी बांधोन । देवांचा सन्मान स्वाधिकार
केला ॥ ५१ ॥
नरहरि दिव्यमूर्ती । प्रल्हादें करूनि अनन्यभक्ती
।
मी सर्वात्मा सर्वांभूतीं । हे लोकप्रतीती विश्वासिली
जेणें ॥ ५२ ॥
संकर्षण श्रेष्ठ मूर्ती । ब्रह्माज्ञा रैवतें केली
भक्ती ।
अर्पूनियां रेवती । स्वानंदस्थितीं निवाला ॥ ५३
॥
प्रद्युम्न काममूर्ती । सकाम कामुकीं करूनियां
भक्ती ।
जे जे काम वांछिती । ते ते निश्चितीं तो पुरवी ॥ ५४
॥
अनिरुद्ध माझा निजसखा । शिवाज्ञा भक्ती केली उखा
।
बाणासुर तारिला देखा । साह्य चित्ररेखा नारदाज्ञा
॥ ५५ ॥
पूर्णांशे ब्रह्मस्थिती । वासुदेव मी आदिमूर्ती
।
लीलेनें तारिलें नेणों किती । तेथील निजभक्ती उद्धवार्जुनीं
नांदे ॥ ५६ ॥
नव भक्ति नव मूर्ती । तेथील भक्तीची स्थिती ।
उद्धवा म्यां तुजप्रती । यथार्थ गती सांगीतली ॥
५७ ॥
विश्वावसुः पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम्
।
भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुवः ॥ ३३ ॥
ज्याचें गायन अतिअपूर्व । जो विश्वावसु गंधर्व
।
तो मी म्हणे माधव । ऐके उद्धव सावध ॥ ५८ ॥
नृत्य करूनि मनोहरा । सबाह्य सद्भावें सुंदरा
।
पूर्वचित्ती जे अप्सरा । ते मी म्हणे नोवरा भीमकीचा
॥ ५९ ॥
पर्वतांमाजीं जें ’स्थैर्यपण’ । तें मी म्हणे नारायण
।
पृथ्वीमाजीं जो ’गंध’ जाण । तो मी श्रीकृष्ण स्वयें
म्हणे ॥ २६० ॥
अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसुः ।
प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभसः परः ॥ ३४
॥
उदकाच्या ठायीं ’रस’ सुरसु । तो मी म्हणे श्रीनिवासु
।
तेजिष्टांमाजीं जो ’प्रकाशु’ । तो मी म्हणे निजतेजसु
उद्धवा ॥ ६१ ॥
चंद्रसूर्यतारांच्या ठायीं । जें ’तेज’ तें माझें
पाहीं ।
’अनाहतशब्द’ तो मीही । जो गगनासीं कंहीं नातळे ॥
६२ ॥
ब्रह्मण्यानां बलिरहं वीराणामहमर्जुनः ।
भूतानां स्थितिरुत्पत्तिरहं वै प्रतिसङ्क्रमः
॥ ३५ ॥
ब्राह्मणभजनीं ’बळी’ची थोरी । तो मी कृष्ण म्हणे
निर्धारीं ।
ब्राह्मणभजनप्रतापें करीं । मी बळीच्या द्वारीं
द्वारपाळु ॥ ६३ ॥
नरावतारें अतिसंपन्न । पांडवांमाजी वीर ’अर्जुन’
।
तो मी म्हणे नारायण । जीवप्राण तो माझा ॥ ६४ ॥
भूतांची ’उत्पत्ति-स्थिती’ । तो मी म्हणे श्रीपती
।
भूतांसी जे ’प्रळयगती’ । तेही मी निश्चिती उद्धवा
॥ ६५ ॥
गत्युक्त्युत्सर्गोपादानम् आनन्दस्पर्शलक्षणम्
।
आस्वादश्रुत्यवघ्राणम् अहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम्
॥ ३६ ॥
ज्ञान-कर्म उभय इंद्रियें । त्या इंद्रियांचे मी
इंद्रिय पाहे ।
त्यांची क्रिया जे जे आहे । ते माझेनि होये अभिव्यक्त
॥ ६६ ॥
’गति-ग्रहण-गमन’ । ’उत्सर्ग’ आणि ’मोहन’ ।
’दर्शन’ ’स्पर्शन’ ’ घ्राण’ । ’श्रवण’ स्वादन’
माझेनी । ६७ ॥
ते इंद्रक्रियेचे चलन । तिळभरी नव्हे मजवीण ।
ऐक त्याचेंही लक्षण । तुज मी संपूर्ण सांगेन ॥ ६८
॥
मी मनाचेंही ’महामन’ । नयनाचेंही ’नयन’ ।
स्पर्शाचेंही ’स्पर्शन’ । जिव्हेची जाण ’निजजिव्हा’
॥ ६९ ॥
मी घ्राणाचेंही निजघ्राण । श्रवणाचें ’आदिश्रवण’
।
ग्रहणाचें निज ’ग्रहण’ । गतीची जाण मी ’गती’ ॥ २७०
॥
मी आनंदाचा ’आनंदु’ । मी बुद्धीचाही ’प्रबोधु’
।
सकळ इंद्रियांचा ’विषय स्वादु’ । तो मी मुकुंदु
उद्धवा ॥ ७१ ॥
मी वाचेची ’वाचा’ सावकाश । मी परेचाही ’परेश’ ।
सकळ इंद्रियांचा मी ’ईश’ । यालागीं ’हृषीकेश’ नांव
माझें ॥ ७२ ॥
पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान् ।
विकारः पुरुषोऽव्यक्तं रजः सत्त्वं तमः परम् ॥
३७ ॥
तत्त्वसंख्या पंचवीस । त्रिगुण घालितां अठ्ठावीस
।
ऐक त्यांचाही विलास । सावकाश सांगेन ॥ ७३ ॥
अहं महतत्त्व पंचतन्मात्रा । हा स्थूल प्रकृतीचा
उभारा ।
महाभूतेंद्रियें अकरा । हे षोडश विकारांची संख्या
॥ ७४ ॥
यांत मिळाल्या प्रकृति-पुरुष । तत्त्वसंख्या पंचवीस
।
प्रकृतीमाजीं गुणांचा वास । हा तत्त्वविलास तत्त्वांचा
॥ ७५ ॥
प्रकृति गुणविकार । तत्त्वसंख्या निर्धार ।
हा म्यां सांगितला जो विचार । तें परात्पर स्वरूप
माझें ॥ ७६ ॥
अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चयः
।
मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना ।
सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित् ॥
३८ ॥
एवं ’पंचवीसतत्त्वसंख्यान’ । तें अवघें मीचि जाण
।
या गणण्याचें गणितें ’ज्ञान’ । तेंही मी आपण म्हणे
देवो ॥ ७७ ॥
हेंही जाणतें जें लक्षण । तेंही देवो म्हणे मी आपण
।
मजवेगळें अणुप्रमाण । सर्वथा जाण असेना ॥ ७८ ॥
जीव आणि ईश्वर । गुणी आणि गुणावतार ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञ निर्धार । सर्वही साचार मीचि
मी ॥ ७९ ॥
मजवेगळें अणुमात्र । उरलें नाहीं गा स्वतंत्र ।
मी सर्वात्मा सर्वत्र । केवळ ’चिन्मात्र’ तेंही
मी ॥ २८० ॥
मजवेगळें येथें कांही । उद्धवा गा उरले नाही ।
सर्वसाधारण पाहीं । सर्वां देहीं असें मी ॥ ८१ ॥
उद्धवा ऐसें म्हणसी कांही । ’संक्षेपु न करावा पाहीं’
।
विस्तारू न चले ये ठायीं । ऐक तेंही सांगेन ॥ ८२ ॥
सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया ।
न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिशः ॥ ३९ ॥
पृथ्वीचिया परमाणुकणा । मी काळरूपें करी गणना ।
परी विभूतिसंख्याप्रमाणा । माझेनिही जाण न गणवती
॥ ८३ ॥
म्यां सृजिलें अनंत ब्रह्मगोळ । ते मज गणवतीना सकळ
।
मा विभूति माझ्या केवळ । कोण तोंडाळ गणूं शके ॥ ८४
॥
मी सर्वज्ञ श्रीनारायण । माझ्या विभूति मज जाण ।
गणावया नाहीं आंगवण । मा निरूपण केवीं सांगें ॥ ८५
॥
मनुष्यांमाजी माझी विभूती । नांदतसे कोणे स्थितीं
।
ते खूण सांगेन मी तुजप्रती । ऐक निश्चितीं उद्धवा
॥ ८६ ॥
तेजः श्रीः कीर्तिरैश्वर्यं ह्रीस्त्यागः सौभगं
भगः ।
वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मेऽंशकः
॥ ४० ॥
ज्याची प्रबळ प्रतापशक्ती । जेथ निरंतर लक्ष्मीची
वस्ती ।
ज्यासी मर्यादा नाहीं संपत्ती । ज्याची उदारकीर्ति
स्वधर्में ॥ ८७ ॥
ज्याच्या ऐश्वर्याची परमगती । आज्ञेवरी नेमी त्रिजगती
।
ज्याची अनावर दानस्थिती । जेथे भाग्याची उत्पत्ती
नीच नवी दिसे ॥ ८८ ॥
ज्याचें सामर्थ्य अतिदुर्धर । कोणी बोलों शकेना
उत्तर ।
ज्याचें सौभाग्य मनोहर । आल्हादकर जननयनां ॥ ८९
॥
ज्यासी सहनशीळतेची वोज । ज्यासी निंद्य कर्माची
लाज ।
जो विज्ञानाचें भोज । सहजेंचि निज नाचत ॥ २९० ॥
इयें लक्षणें जेथ वर्तती । ते जाण माझी विभूती ।
यांत एका लक्षणाची जेथ प्राप्ती । तेही विभूती पैं
माझी ॥ ९१ ॥
एतास्ते कीर्तिताः सर्वाः सङ्क्षेपेण विभूतयः
।
मनोविकारा एवैते यथा वाचाभिधीयते ॥ ४१ ॥
केवळ संकोच संक्षेपस्थितीं । म्यां सांगितल्या
ज्या विभूति ।
त्या मनोविकारप्रतीती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥
९२ ॥
साधकांचे साधनस्थिती । सत्य जाणाव्या माझ्या विभूती
।
विचारितां परमार्थगतीं । तरी या कल्पिती मनोजन्या
॥ ९३ ॥
माझें स्वरूप अद्वैत जाण । नाहीं नाम रूप गुण वर्ण
।
तेथ नाना विभूतिलक्षण । मिथ्या जाण वाचिक ॥ ९४ ॥
वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान् यच्छेद्रियाणि च
।
आत्मानमात्मना यच्छ न भूयः कल्पसेऽध्वने ॥ ४२ ॥
माझें स्वरूप नित्य निर्विकार । मनबुद्धिवाचा न
कळे पार ।
तेथ बापुडीं इंद्रियें किंकर । प्राण निर्धार तें
नेणे ॥ ९५ ॥
यालागीं शमदमांच्या अनुक्रमीं । मनबुद्धि इंद्रियें
वाचा नेमीं ।
प्राण नेमूनि प्राणधर्मीं । आत्मारामासी पावसी
॥ ९६ ॥
मनबुद्ध्यादि इंद्रियनेम । करावयाचें न कळे वर्म
।
म्हणसी तरी तो अनुक्रम । ऐक सुगम सांगेन ॥ ९७ ॥
’वाचा’ नेमावी माझेनि नामें । ’मन’ नेमावें ध्यानसंभ्रमें
।
’प्राण’ नेमावा प्राणायामें । ’इंद्रियें’ दमें
नेमावी ॥ ९८ ॥
’बुद्धि’ नेमावी आत्मविवेकें । ’जीव’ नेमावा परमार्मसुखें
।
इतुकेन तूं होसी आवश्यकें । होसी कौतुकें मद्रूप
॥ ९९ ॥
मद्रूप झालियापाठीं । संसारचि न पडे दिठीं ।
खुंटल्या जन्ममरणांचिया गोठी । गमनागमन आटाआटी
निमाली ॥ ३०० ॥
म्यां सांगितल्या नेमपरिपाटीं । हा नेम करणें नाहीं
ज्याच्या पोटीं ।
तो भोगी दुःखांचिया कोटी । ऐक ते गोठी सांगेन ॥ १
॥
यो वै वाङ्मनसी सम्यगसंयच्छन् धिया यतिः ।
तस्य व्रतं तपो दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥ ४३
॥
म्यां सांगितल्या नेमाचे निगुतीं । मनबुद्धि इंद्रियपंक्ती
।
जो नेमीना साक्षेपस्थितीं । त्याचीं साधनें होती
नश्वर ॥ २ ॥
त्याचें व्रत तप दान । योग याग शब्दज्ञान ।
काचे भांड्यांतील जीवन । तैशीं जाण नासती ॥ ३ ॥
जेवीं राखेमाजीं केला होम । कां अशौचें आचरला कर्म
।
कुपात्रीं दानधर्म । तैसा संभ्रम साधनां ॥ ४ ॥
उखरीं पेरिलें बीज । कां गोळक आवंतिला द्विज ।
डोहळ्यांचे सोहळे भोगी वांझ । तैशी वोज साधनां ॥
५ ॥
यापरी गा निश्चितीं । विध्युक्त नेम नाहीं चित्ती
।
त्याचीं साधनें वृथा जाती । हातोहातीं उद्धवा ॥
६ ॥
यालागीं मनादि इंद्रियवृत्ती । नेमाव्या गा यथानिगुतीं
।
हेंचि उद्धवाप्रती । स्वयें श्रीपति सांगत ॥ ७ ॥
तस्माद् वचो मनः प्राणान् नियच्छेन् मत्परायणः
।
मद्भक्तियुक्तया बुद्ध्या ततः परिसमाप्यते ॥
४४ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कंधे
षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥
मन बुद्धि इंद्रिय प्राण । अवश्य नेमावीं गा जाण
।
वृत्ति करोनि सावधान । माझें भजन जो करी ॥ ८ ॥
भावें करितां माझीं भक्ती । विषयवासना जळोनि जाती
।
विर्विकल्प उपजे शांती । माझे भक्तिपंथीं चालतां
॥ ९ ॥
चालतां माझे भक्तिपंथीं । सकळ साधनें लाजोनि जाती
।
भावें प्रकटें मी श्रीपती । करीं संसारनिवृत्ती
निजभक्तां ॥ ३१० ॥
हो कां माझिया निजभक्तां । संसारबाधेची व्यथा ।
ते लाज मज भगवंता । गांजूं निजभक्तां मी नेदीं ॥
११ ॥
हो कां माझिया निजभक्तां । संसारबाधेची व्यथा ।
ते लाज मज भगवंता । गांजूं निजभक्तां मी नेदी ॥ १२
॥
प्रल्हाद गांजितां जगजेठी । मी प्रकटलों कोरडें
काष्ठीं
वैकुंठ सांडूनि उठाउठीं । गजेंद्रासाठीं पावलो
॥ १२ ॥
द्रौपदी जांचितां तत्काळीं । म्यां कौरवांची तोंडें
केलीं काळीं ।
आगीनें गांजितां गोवळीं । म्यां प्राशिला ते काळीं
दावाग्नी ॥ १३ ॥
गोकुळ गांजितां सुरपती । म्यां गोवर्धन धरिला हातीं
।
कीं गोपिकांची पुरवावया आर्ती । मी झालों श्रीपति
कामारा ॥ १४ ॥
अर्जुनप्रतिज्ञेचे प्राप्ति । म्यां दिवसा लपविला
गभस्ती ।
लावूनि जयद्रथासी ख्याती । सुभद्राप्रति वांचविला
॥ १५ ॥
अंबरीषाचे गर्भवास । म्यांचि सोसिले सावकाश ।
उणें आपुल्या निजभक्तांस । मी हृषीकेश येवों नेदी
॥ १६ ॥
भक्तांचे पायींची माती । मी हृदयीं वाहें श्रीपती
।
वानरें वनचरें भावार्थीं । म्यां आपुले पंक्ती
बैसविली ॥ १७ ॥
यालागी उद्धवा पुढतपुढती । मी सांगें करावी माझी
भक्ती ।
माझे भजनें माझी प्राप्ती । अवलीळा पावती मद्भावें
॥ १८ ॥
मद्भावें करितां माझी भक्ती । मी अनंत आतुडें त्यांच्या
हातीं ।
शेखीं कामारा होय भक्तांप्रती । भक्तीची प्रीती
मज ऐशी ॥ १९ ॥
माझिये भक्तीपरतें । सुगम साधन नाहीं येथें ।
हें जाणोनि म्यां तूतें । भजनपंथें लाविलें ॥ ३२०
॥
लाविल्या लागे सद्भक्ती । तैं संसार बापुडें तें
किती ।
हेळसून चारी मुक्ती । निजसुख भोगिती मद्भक्त ॥
२१ ॥
मद्भक्तांचे महिमान । अतिशयें अगम्य गहन ।
ऐसें बोलूनियां श्रीकृष्ण । उद्धवासी जाण कुरवाळी
॥ २२ ॥
तेणें श्रीकृष्णकराग्रस्पर्शें । उद्धवासी झालें
कैसें ।
व्याले धेनूचेनि वोरसें । वत्स जैसें उल्हासे ॥
२३ ॥
जेवीं कां लागतां चंद्रकर । सबाह्य निवों लागे चकोर
।
मेघ देखोनि मयूर । नृत्यतत्पर स्वानंदें ॥ २४ ॥
यापरी उद्धव जाण । स्वानंदें झाला परिपूर्ण ।
विसरला देवभक्तपण । कृष्णही कृष्णपण विसरला ॥ २५
॥
यापरी भक्तिसुखाआंत । दोघेही ऐक्यें झाले उन्मत्त
।
परमानंदाचा तेथ । धेंडा नाचत स्वानंदें ॥ २६ ॥
या भक्तिसुखाची गोडी । भाग्येंविण न कळे फुडी ।
उद्धवभजनाचे कुळवाडी । जोडला जोडी श्रीकृष्ण ॥
२७ ॥
एका जनार्दना शरण । भजनसुखाची उणखूण ।
तो एक जाणे संपूर्ण । भक्तजीवनजिव्हाळा ॥ २८ ॥
जो निजभक्तांचा जिव्हाळा । तो गोकुळीं होऊनि गोंवळा
।
क्रीडोनि त्यांचिया खेळामेळा । गोपीगोपाळां उद्धरिलें
॥ २९ ॥
स्वयें खेळोनि त्यांचिया खेळा । उद्धरिलें बाळगोपाळा
।
हें नवल नव्हे त्याची कळा । उदार लीळा ते ऐका ॥ ३३०
॥
पर्वत पाषाण तृण तरुवर । भृंग मत्स्य मृग मगर ।
व्याघ्र वनचर विखार । पारावतें मयूर आदिकरून ॥ ३१
॥
येणेंसी समवेत । गोकुळींचे जीव समस्त ।
स्वयें उद्धरी श्रीकृष्णनाथ । कृपाळू समर्थ स्वलीला
॥ ३२ ॥
कां पितृवचन पुढारां । सीतेचिया वियोगद्वारा ।
रिसां आणि वानरां । उद्धरी निशाचरां रघुनाथ ॥ ३३
॥
सेवेनें तारिले रीसवानर । युद्धें तारिले निशाचर
।
हें नवल कांहीं नव्हे थोर । ऐक उदार लीला त्याची
॥ ३४ ॥
अयोध्येपासून लंकेपर्यंत । मार्गी वृक्षवल्ली
पाषाण पर्वत ।
तृणादि जीव समस्त । उद्धरी रघुनाथ स्वलीला ॥ ३५ ॥
एवं नानावतारीं जनार्दन । यापरी उद्धरी सकळ जन ।
तेणें एका एकू केला पावन । हें नवल कोण मानावें ॥
३६ ॥
परी नवल एक केलें मोठें । मज मूर्खाचेही मुखावाटें
।
श्रीभागवतबोल केले मर्हाटे । हें आश्चर्य वाटे
माझेंचि मज ॥ ३७ ॥
यालागीं एका जनार्दना शरण । ज्याची कृपा ऐशी परिपूर्ण
।
त्याचे स्मरोनि श्रीचरण । केला संपूर्ण सोळावा
॥ ३८ ॥
इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धव
संवादे
एकाकारटीकायां विभूतियोगो नाम षोडशोऽध्यायः ॥
१६ ॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोकसंख्या ॥ ४४ ॥ ओव्या
॥ ३३८ ॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय सतरावा
श्रीगणेशाय नमः । श्रीकृष्णायनमः ॥
ॐ नमो श्रीसद्गुरु महामेरु । सुक्ष्मस्वरूपें
तूं गिरिवरु ।
चैतन्यस्वभावें अतिथोरु । तूं आधारु सर्वांचा ॥
१ ॥
तुझ्या निजबोधाचीं शिखरें । वैकुंठकैलासादि अतिथोरें
।
तेथें ब्रह्माविष्णुमहारुद्रें । तुझेनि आधारें
नांदिजे ॥ २ ॥
तुझिया आधारस्थितीं । नांदती त्रैलोक्य-लोकपंक्ति
।
सकळ भूतांची उत्पत्ति स्थिती । निदान अंतीं तुजमाजीं
॥ ३ ॥
सुरासुर लहानथोर । एक सौम्य एक क्रूर ।
इयें भूतें धरूनि निर्विकार । स्वरूप साचार पैं
तुझें ॥ ४ ॥
तेथ विवेकाचें आगर । सच्चिदानंदाचे रत्नाकर ।
तेथील लाधल्या कंकर । नीच ते थोर वेव्हारे होती ॥
५ ॥
ज्याच्या औषधींचा चमत्कार । सेवितां करिती अजरामर
।
जेथ चिद्गंगेचे निर्झर । निरंतर प्रवाहती ॥ ६ ॥
जो सुरनरांचा विश्राम । जो सकळ आश्रमांचा आश्रम
।
जो क्रियाकर्मांचें नैष्कर्म्य । जो निजधाम जीवाचे
॥ ७ ॥
जो भजनाची कुळवाडी । जो भक्तजीवनाची वाडी ।
जो आवडीची निजआवडी । जो गोडियेची गोडी निजात्मता
॥ ८ ॥
ऐसा सद्गुरु महामेरु । जो कठिणत्वेंवीण आधारु
।
ज्याचेनि अंगें संसारु । होय सुखकरु साधकां ॥ ९ ॥
त्या साधकांचें सामाधान । शिष्यांचा स्वानंदघन
।
आर्ता-चातकां निजजीवन । स्वामी जनार्दन तुष्टला
॥ १० ॥
तयाचा जो चरणप्रसादु । श्रीभागवतीं एकादशस्कंधु
।
पूर्वार्धाचा विनोदु । भाषाप्रबंधु वाखाणिला ॥
११ ॥
तेथें उद्धवें पुशिल्या विभूती । त्या षोडशाध्यायीं
श्रीपती ।
सांगितल्या यथानिगुतीं । भजनस्थितीलागोनी ॥ १२
॥
त्या विभूतींमाजीं निजवर्म । `भक्तांचें जें भजनकर्म् ।
तें मी केवळ् आत्माराम्’ । ऐसें पुरुषोत्तम् बोलिला
॥ १३ ॥
तेथ् आशंकेची व्युत्पत्ती । ’करितां कर्माची कर्मगती
।
कर्मठ् जाहले नेणों किती । तरी कर्में मुक्ती घडे
केवीं’ ॥ १४ ॥
कर्में करितां वाडेंकोडें । कर्मीं कर्मठता न्
चढे ।
कर्मांमाजीं मोक्ष् आतुडे । हेंचि रोकडें पुसों
पां ॥ १५ ॥
स्वयें बोलिला श्रीपती । `सात्त्विकांची जे कर्मस्थिती ।
ते कर्मचि माझी विभूती’ । हें सोळाव्याअंतीं निरूपिलें
॥ १६ ॥
स्वयें आचरितां स्वकर्म् । तें कर्मचि होय् ब्रह्म्
।
हेंचि कर्मक्रियेचें वर्म् । देवासी सुगम् पुसों
पां ॥ १७ ॥
ऐसा पोटिंचा आवांका । तेचि पुसावया आशंका ।
वर्णाश्रमांची स्वधर्मपीठिका । देवासी देखा पुसत्
॥ १८ ॥
उद्धव् उवाच्-
यस्त्वयाभिहितः पूर्वं धमस्त्वद्भत्तिलक्षणः
।
वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि । । १ ॥
उद्धव् म्हणे गा भक्तपती । ऐकतां तुझ्या निजविभूति
।
मज् ऐसें गमलें चित्तीं । स्वधर्मेंसीं भक्ती घडे
कैसी ॥ १९ ॥
तुवां कल्पादि वाडेंकोडें । स्वधर्मकर्में भक्ति
जोडे ।
हें वर्णाश्रमनिजनिवाडें । निरूपण् चोखडें निरूपिलें
॥ २० ॥
सर्वां मानवां परम् गति । स्वधर्में घडे भगवद्भक्ति
।
या निरूपणाची निगुती । तुवां निश्चितीं निरूपिली
॥ २१ ॥
यथाऽनुष्ठीयमानेन् त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत्
।
स्वधर्मेणाऽरविन्दाक्ष् तत्समाख्यातुमर्हसि
॥ २ ॥
ऐके कमलनयना अच्युता । जो कां स्वधर्म् अनुष्ठितां
।
तुझी निजभक्ती स्वभावतां । प्राण्याच्या हाता जेणें
लाभे ॥ २२ ॥
ते कर्मकुशलतेची स्थिती । मजलागीं सांगावी सुनिश्चितीं
।
कमलनयना कमलापती । कृपामूर्ती माधवा ॥ २३ ॥
तूं ऐसें म्हणशील् श्रीपती । `म्यां कल्पाचे आधीं कवणाप्रती ।
सांगितली स्वधर्मस्थिती’ । तरी ते विनंती अवधारीं
॥ २४ ॥
पुरा किल् महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो ।
यत्तेन् हंसरूपेण् ब्रह्मणेऽभ्यात्थ् माधव् ॥
३ ॥
ज्याच्या बाहूचा प्रताप् अद्भुत् । विश्वमर्यादा
धर्मसेत् ।
राखों जाणे यथास्थित् । त्यालागीं म्हणिपत् `महाबाहो’ ॥ २५ ॥
स्वधर्मकर्माचा द्योतकु । अनादि वक्ता तूं एकु
।
वर्णाश्रमादि विवेकु । उपदेशकु तूं स्त्रष्ट्याचा
॥ २६ ॥
पूर्वीं हंसरूपें सविस्तर् । बोलिलासी स्वधर्माचा
निर्धार् ।
त्यांतील् तुवां अध्यात्मसार् । निवडूनि साचार्
मज् सांगितलें ॥ २७ ॥
तेथील् स्वधर्माचें लक्षण् । मज् न् कळेचि निरूपण्
।
जें तूं हंसरूपे आपण् । स्वधर्म् जाण् बोलिलासी
॥ २८ ॥
तुझेनि मुखें यथोचितें । भक्तियुक्त् आश्रमधर्मातें
।
सनत्कुमार् जाहले श्रोते । तेंचि मातें सांगावें
॥ २९ ॥
म्हणसी `सनत्कुमारद्वारा । धर्म् विस्तारला परंपरा ।
तो विचारूनि करीं निर्धारा’ । हें सारंगधरा घडेना
॥ ३० ॥
स् इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन् ।
न् प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासितः ॥ ४
॥
काम् क्रोध् लोभ् अभिमान् । हे भक्तांचे वैरी सहाजण्
।
त्यांचें तूं करिशी निर्दळण् । अरिमर्दन् या हेतू
॥ ३१ ॥
भक्तांचें अरिनिर्दळण् । तुजवांचोनि कर्ता आन्
।
तिहीं लोकीं नाहीं जाण् । अनन्यशरण् यालागीं ॥ ३२
॥
तुवां कल्पाचिये आदीसी । उपदेशिलें सनकादिकांसी
।
बहुकाळ् जाहले त्या बोलासी । ते धर्म् कोणापाशीं
प्रायशां नाहीं ॥ ३३ ॥
प्रायशां ये कालीं नर् । नाहीं स्वधर्मी तत्पर्
।
शिश्नोदरीं अत्यादर् । स्वधर्मविचार् विसरोनी
॥ ३४ ॥
याथातथ्यें धर्मप्रतिष्ठा । करी ऐसा नाहीं उपदेष्टा
।
यालागीं जी वैकुंठा । स्वधर्मनिजनिष्ठा मज् सांग्
॥ ३५ ॥
वक्ता कर्ताऽविता नान्यो धर्मास्याच्युत् ते भुवि
।
सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र् मूर्तिधराः कलाः ॥
५ ॥
कर्ताऽवित्रा प्रवक्त्रा च् भवता मधुसूधन् ।
त्यक्ते महीतले देव् विनष्टं कः प्रवक्ष्यति ॥
६ ॥
अलुप्तज्ञानें स्वधर्मवक्ता । ये भूलोकीं गा तत्त्वतां
।
तुजवांचोनि अच्युता । आणिक् सर्वथा असेना ॥ ३६ ॥
एक् शास्त्रमर्यादाव्युत्पत्ती । कर्मकलाप् बोलों
जाणती ।
परी कर्माची आचरती गती । तेही नेणती तत्त्वतां ॥
३७ ॥
यालागीं गा भगवंता । धर्माचा कर्ता वक्ता ।
धर्म् विस्तारूनि रक्षिता । आणिक् सर्वथा असेना
॥ ३८ ॥
पहातां या लोकांच्या ठायीं । तुजऐसा सर्वज्ञ्
नाहीं ।
ऐसें विचारितां लोकीं तिंही । तुजसमान् नाहीं सांगता
॥ ३९ ॥
जरी सत्यलोक् पाहणें । जेथें चारी वेद् षड्दर्शनें
।
इतिहास् स्मृति पुराणें । मूर्तिमंतपणें उभीं असतीं
॥ ४० ॥
तेथें सनकादिकांचा प्रश्न् । ब्रह्मयासी न् सांगावे
जाण् ।
तुवां हंसरूपें येऊन् । समाधान् दीधलें ॥ ४१ ॥
ते ब्रह्मसभेचा ठायीं । तुजऐसा वक्ता नाहीं ।
तो तूं भक्तानुग्रहें पाहीं । या लोकांच्या ठायीं
मूर्तिमंत् ब्रह्म् ॥ ४२ ॥
तेणें तुवां सर्व् कर्मधर्मसंस्था । करूनि दाविली
तत्त्वतां ।
तो तूं निजधामा गेलिया आतां । स्वधर्मवक्ता मग्
कैंचा ॥ ४३ ॥
भक्तियुक्त् स्वधर्मगती । सांगवया यथास्थिती ।
तुजवांचोनियां श्रीपती । आणिकासी शक्ति असेना ॥
४४ ॥
तूं भक्तसाह्य् जगज्जीवन् । भक्तमदगजभंजन् ।
यालागीं नांवें तुं `मधुसूदन्’ । ऐसें प्रार्थून् बोलत् ॥ ४५ ॥
तत्त्वं नः सर्वधर्मज्ञ् धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षणः
।
यथा यस्य् विधीयेत् तथा वर्णय् मे प्रभो ॥ ७ ॥
तूं सर्वज्ञ् ज्ञानमूर्ति । तरी मनुष्यांची कर्मगति
।
वर्णाश्रमांची धर्मस्थिती । यथानिगुतीं मज् सांग्
॥ ४६ ॥
वर्णबाह्याचें निजकर्म् । तोही सांगावा विहित्
धर्म् ।
उद्धवें प्रार्थिला पुरुषोत्तम् । तेणें मेघश्याम्
तुष्टला ॥ ४७ ॥
सकळ् जनांचा हितकर् । उद्धवें प्रश्न् केला सधर्
।
तो ऐकोनि शुकयोगींद्र् । आनंदनिर्भर् तेणें प्रश्नें
॥ ४८ ॥
शुक्र् म्हणे परीक्षितीसी । धन्य् बुद्धी ते उद्धवासी
।
जेणें प्रार्थूनि हृषीकेशी । जाहला जगासी उपकारी
॥ ४९ ॥
श्रीशुकउवाच्-
इत्थं स्वभृत्यमुख्येन् पृष्टः स् भगवान् हरिः
।
प्रीतः क्षेमाय् मर्त्यानां धर्मानाह् सनातनान्
॥ ८ ॥
शुक्र् म्हणे गा परीक्षिती । सावधान् होईं चित्तीं
।
धन्य् उद्धवाची प्रश्नोक्ती । स्वधर्मे मुक्ती
पुशिली ॥ ५० ॥
जो भृत्यांमाजीं पढियंता । अत्यंत् आवडे कृष्णनाथा
।
त्या वेगळें श्रीअनंता । क्षणही सर्वथा करमेना
॥ ५१ ॥
ज्यापाशीं गा निजगुज् । सदा सांगे गरुडध्वज् ।
ज्यावेगळें आप्तकाज् । अधोक्षज् बोलेना ॥ ५२ ॥
ज्याच्या वचनासी विलंबु । क्षण् न् करीच् रमावल्लभु
।
जो ब्रह्मादिकां दुर्लभु । तो जाहला सुलभु उद्धवा
॥ ५३ ॥
यालागीं `भृत्यमुख्यात्’ । आली उद्धवाचे हाता ।
तेणें प्रार्थूनियां भगवंता । `स्वकर्में मुक्तता’ पुशिली ॥ ५४ ॥
हो कां ज्याचेनि प्रश्नधर्मे । जग् उद्धरिलें यथानुक्रमें
।
ज्यालागीं गा पुरुषोत्तमें । मोक्ष् स्वधर्मे प्रकटिजे
॥ ५५ ॥
स्वधर्म् करितां स्वभावतां । निजमोक्ष् लाभे आयिता
।
एवढ्या उपकाराची कथा । उद्धवें तत्त्वतां पुशिली
॥ ५३ ॥
ऐकोनि चातकांचे वचन् । गर्जोनि वर्षे जेवीं घन्
।
कां वत्सहुंकारें जाण् । ये हुंबरेन् धेनु जैशी
॥ ५७ ॥
तेवीं ऐकोनि उद्धवाच्या बोला । श्रीकृष्ण् निजबोधें
गर्जिन्नला ।
अतिस्वानंदें संतोषला । काय् बोलिला गोविंदु ॥
५८ ॥
श्रीभगवानुवाच्-
धर्म् एष् तव् प्रश्नो नैःश्रेयसकरो नृणाम् ।
वर्णाश्रमाचारवतां तमुद्धव् निबोध् मे ॥ ९ ॥
जेवीं कां पुत्र् एकुलता । त्यासी कांहीं वंचीना
माता ।
तेवीं उद्धव् श्रीकृष्णनाथा । त्याचें वचन् वृथा
हों नेदी ॥ ५९ ॥
हरिखें म्हणे सारंगपाणी । धन्य् धन्य् उद्धवा तुझी
वाणी ।
मोक्षमार्गींची निशाणी । हे जनालागोनी त्वां केली
॥ ६० ॥
तुझ्या प्रश्नाचें प्रश्नोत्तर् । वर्णाश्रमी
जे कोणी नर् ।
त्यांसी स्वधर्मचि मोक्षकर् । ऐक् साचार् सांगेन्
॥ ६१ ॥
कल्पादिपासोनि स्वधर्मसंस्था । पुरातनयुगवर्ती
कथा ।
तुज् मी सांगेन् तत्त्वतां । ऐक् आतां उद्धवा ॥ ६२
॥
आदौ कृतयुगे वर्णो नृणा हंस् इति श्रृतः ।
कृतकृत्याः प्रजा जात्या तस्मात्कृतयुगं विदुः
॥ १० ॥
वेदः प्रणव् एवाग्रे धर्मोऽहं वृषरूपधृक् ।
उपासते तपोनिष्ठा हंसं मां मुक्तकिल्बिषाः ॥ ११
॥
पूर्वील् कृतयुगींचें लक्षण् । तैं नव्हते गा चारी
वर्ण् ।
बहुशाखा वेदपठण् । कर्माचरण् तैं नाहीं ॥ ६३ ॥
तैं सकळ् मनुष्यांसी जाण् । `सोहंहंसा’ चें अखंड् ध्यान् ।
यालागीं `हंस्’ हा एकचि वर्ण् । सर्वांसही जाण् ते काळीं ॥
६४ ॥
तैं `प्रणवमात्रें’ वेदपठण् । वृषरूपें मी आपण् ।
धर्म् चतुष्पाद् संपूर्ण् । अधर्माचें जाण् नांवही
नाहीं ॥ ६५ ॥
ते काळीं श्रेष्ठ् सत्त्वगुण् । यालागीं सत्यवादी
जन् ।
अवघे धर्मपरायण् । कपट् तैं जाण् जन्मलें नाहीं
॥ ६६ ॥
परद्रव्य् आणि परदारा । यांच्या अभिलाषाचा थारा
।
स्पर्शला नाहीं जिव्हारा । ते काळींच्या नरां धर्मिष्ठां
॥ ६७ ॥
ते काळींच्या जना धर्मिष्ठां । `सोहंहंसा’ ची आत्मनिष्ठा ।
हेंचि भजन् मज् वरिष्ठा । `तपोनिष्ठा’ तया नांव् ॥ ६८ ॥
तैं स्वर्गा जावें हे नाहीं कथा । नेणती नरकाची वार्ता
।
अधर्माची अवस्था । स्वप्नीहीं चित्ता स्पर्शेना
॥ ६९ ॥
यापर् प्रजा समस्त् । स्वधर्मस्वभावें कृतकृत्य्
।
यालागीं जाण् निश्चित् । त्यातें बोलिजेत् `कृतयुग्’ ॥ ७० ॥
त्रेतामुखे महाभाग प्रणान्मे हृदयात्रयी ।
विद्या प्रादुरभुत्तस्या अहमासं त्रिवृन्मखः
॥ १२ ॥
उद्धवा या कलियुगाच्या ठायीं । तुझ्या भाग्याची
परम नवायी ।
कृतयुगींच्या प्रजांपरीस पाहीं । तुज माझ्याठायीं
विश्वास ॥ ७१ ॥
त्रेतायुगीं प्रकटलें कर्म । जो वैराज मी पुरूषोत्तम
।
त्या माझेनि निःश्वासें त्रयीधर्म । वेदसंभृम वाढला
॥ ७२ ॥
तेथ त्रैविद्या विविध भेद । नाना मंत्र नाना छंद
।
ऋग्वेदादि तिन्हीं वेद । प्रकटले प्रसिद्ध निजशाखीं
॥ ७३ ॥
त्या वेदांपासाव त्रिविध मख । त्रिमेखलायुक्त मीचि
देख ।
जेथ होत आध्वर्यव हौत्रिक । कर्मविशेख जे ठायीं
॥ ७४ ॥
ऐसें मद्रूप यज्ञकर्म । तेथिल्या अधिकाराचें वर्म
।
दों श्लोकीं पुरुषोत्तम । वर्णाश्रम सांगत ॥ ७५
॥
विप्रक्षत्रियविट्शूद्रा मुखबाहूरुपादजाः ।
वैराचात्पुरुषाज्जाता य आत्माचारलक्षणाः ॥ १३
॥
वैराजपुरुषापासाव जाण । मुखीं उपजले `ब्राह्मण्’ ।
बाहूपासूनि `राजन्य्’ । ऊरु जन्मस्थान् `वैश्यांचें’ ॥ ७६ ॥
`शूद्र्’ चरणीं जन्मले जाण् । यापरी जाहले चारी वर्ण्
।
यांचें ऐक् मुख्य् लक्षण् । स्वधर्माचरण् सर्वांशीं
॥ ७७ ॥
चतुर्वर्णांची उत्पत्ती । वैराज् पुरुषापासूनि
या रीतीं ।
आतां आश्रमांची स्थिती । ऐक् निश्चितीं सांगेन्
॥ ७८ ॥
गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम् ।
वक्षःस्थानात् वने वासो न्यासः शीर्षणि संस्थित्
॥ १४ ॥
`गृहास्थाश्रमासी’ जघनस्थान् । `ब्रह्मचर्य्’ माझ्या हृदयीं जाण् ।
`वानप्रस्थासी’ मी आपण् । वाढवीं महिमान् वक्षः
स्थळीं ॥ ७९ ॥
चतुर्थाश्रम् जो `संन्यास्’ । त्याचा माझे शिरीं रहिवास् ।
एवं वर्णाश्रमविलास् । तुज् सावकाश् सांगितला ॥
८० ॥
वर्णानामाश्रमाणां च् जन्मभूम्यनुसारिणीः ।
आसन्प्रकृतयो नॄणां नीचैर्नीचोत्तमोत्तमैः ॥
१५ ॥
जैसें जन्म् जेसें स्थान् । त्या वर्णाश्रमा तैसे
गुण् ।
उत्तमीं उत्तमत्व् जाण् । नीचीं नीचपण् सहजेंचि
॥ ८१ ॥
`सत्त्वप्राधान्ये’ ब्राह्मण् । `सत्त्वरजें’ क्षत्रिय् जाण् ।
`रजतमें’ वैश्यवर्ण् । शूद्र् ते जाण् `तमोनिष्ठ्’ ॥ ८२ ॥
तेचि ब्राह्मणादि चारी वर्ण् । त्यांचें प्रकृतींचे
लक्षण् ।
वेगळें वेगळेंचि पैं जाण् । स्वयें नारायण् सांगत्
॥ ८३ ॥
शमो दमस्तपः शौचं सन्तोषः क्षान्तिरार्जवम् ।
मद्भक्तिश्च् दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयस्त्विमाः
॥ १६ ॥
उद्धवासी म्हणे श्रीकृष्ण् । ब्राह्मणप्रकृति
दशलक्षण् ।
तुज् मी सांगेन् निरूपण् । तें सावधान् अवधारीं
॥ ८४ ॥
मनादि ज्ञानेंद्रियवृत्ती । बाह्य् दृष्टीं परिचारस्थिती
।
ते आवरूनि विवेकयुक्तीं । आत्मप्रतीति धरावी ॥
८५ ॥
तेचि वृत्तीचें धरणें ऐंसें । कृष्णसर्पाचें मुख्
धरणें जैसें ।
तो वेढे उकली जंव् आपैसें । तव् धारणासौरसें नेहटावा
॥ ८६ ॥
तेवीं वैराग्यप्रतापवशें । गुरुवचनाचेनि विश्वासें
।
अंतरवृत्तीतें ऐसें । जंव् ये आत्मासमरसें निजात्मता
॥ ८७ ॥
मुख्य् करूनि गुरुवचन् । तदर्थी बुद्धि निमग्न्
।
तत्प्रवण् होय् मन् । `शम्’ तो जाण् या नांव् ॥ ८८ ॥
ब्राह्मणप्रकृतिमाजीं जाण् । हें स्वाभाविक् निजलक्षण्
।
या नांव् गा शमगुण् । ऐक् निरूपण् दमाचें ॥ ८९ ॥
विषयप्रवृत्ति प्रचंड् । कर्मेंद्रियांचें बळ्
बंड् ।
विधीनें त्यांचें ठेंवूनि तोंड् । सैरा वितंड्
विचरों नेदी ॥ ९० ॥
वेदविधीचेनि हातें । देहनिर्वाहापुरतें ।
खाणें जेवणें इंद्रियांतें । तो जाण् येथें `दम्’ गुण् ॥ ९१ ॥
तेथ् शम् तो जाण् मुख्य् राजा । दमादि इतर् त्याच्या
प्रजा ।
ते दोनी सांगितले वोजा । ऐक् तिजा तपोनेमु ॥ ९२ ॥
शमें ज्ञानेंद्रियौपशमु । तेचि कर्मेंद्रियां
मुख्य् दमु ।
याहीवारी वेदोक्त् कर्मु । तें ज्ञान् परमु गौरवाचें
॥ ९३ ॥
शरीरशोषणा नांव् तप् । तें प्रारब्धभोगानुरूप्
।
हृदयीं हरि चिंतणें सद्रूप् । हें मुख्य् तप् तपांमाजीं
॥ ९४ ॥
जो वर्ततां स्वधर्मस्थितीं । हरितें विसंबेना निजवृत्ती
।
जो निजात्मनिश्चयो चित्तीं । अहोराती विवंचित्
॥ ९५ ॥
जेवीं लोभिया वाहे धन् । कां तरुणालागीं तरुणी जाण्
।
तैसें निजत्मविवंचन् । जयाचें मन् सदा करी ॥ ९६ ॥
त्या नांव् गा तपोनिष्ठ् । हें तपांमाजी तप् वरिष्ठ्
।
ब्राह्मणपकृतीमाजीं श्रेष्ठ् । `तप्’ तें उद्भट् या नांव् ॥ ९७ ॥
ऐक् `शौचा’ चा निचार् । तो आहे द्विप्रकार् ।
अंतरि ज्ञाननिर्धार् । ब्राह्य् आचार् वेदोक्त्
॥ ९८ ॥
बाह्य् मळाचें क्षाळण् । मृज्जलादि वेदविधान् ।
आंतर् मळाचें निर्दळण् । आत्मज्ञान् निजनिष्ठा
॥ ९९ ॥
शुद्ध् शौचाचें निर्मळपण् । मुख्यत्वें उद्धवा
हेंचि जाण् ।
आतां संतोषाचें लक्षण् । ऐक् संपूर्ण् सांगेन्
॥ १०० ॥
पुत्र् जन्मल्या होय् सुख् । तो गेलिया सवेंचि दुःख्
।
धन् जोडलिया होय् हरिख् । सवेंचि शोक् तन्नाशीं
॥ १ ॥
ज्या सुखाची होतां भेटी । निःशेष् मावळे दुःखकोटी
।
या नांव् `सत्यसुख्’ सृष्टी । इतर् चावटी ते मिथ्या ॥ २ ॥
निरुपचार् अंतरगती । मद्भावें जे सुखप्राप्ती
।
जाहलिया संपत्ती विपत्ती । जे संतोषप्राप्ती समसाम्यें
॥ ३ ॥
येचि पदीं पाठांतर् । `तितिक्षा’ म्हणती थोरथोर् ।
ऐक् त्याचेंही अर्थांतर् । पदार्थविचार् तो ऐसा
॥ ४ ॥
शीत्-उष्ण्-मृदु-कठीण् । अंगीं आदळातांही जाण् ।
ज्याचें डंडळीना मन् । भावना पूर्ण् मद्भावें
॥ ५ ॥
संतोषतितिक्षा-व्याख्यान् । हें पांचव्या पदाचें
लक्षण् ।
उद्धवासी म्हणे श्रीकृष्ण् । ऐक् निरूपण् शांतीचें
॥ ६ ॥
माझा निर्धारितां निजबोध् । अंतरीं निमाले कामक्रोध्
।
त्यांसी केलियाही अपराध् । न् मनीं विरुद्ध् पुढिलांचें
॥ ७ ॥
परी तेथींची नवलपरी । अपकार्या होय् उपकारी ।
विकार् नाहीं ज्याचे अंतरीं । जाण् ते खरी `निजशांति’ ॥ ८ ॥
ऐशी सदा शांति संपुर्ण् । तें ब्राह्मणाचें षष्ठ्
लक्षण् ।
ऐक् आर्जवाचें निरूपण् । जीवींची खूण् सांगेन्
॥ ९ ॥
कुरूप् जरी जाहली माता । तरी स्नेहासीं नाहीं कुरूपता
।
कां सुवर्णाचे नाग् करितां । सोनें सर्वथा नव्हे
सर्पु ॥ ११० ॥
तेवीं कुटिलांसी कुटिलता । करावी म्हणोनि शिकवितां
।
कुटिलत्व् नुपजे चित्ता । जाण् तत्त्वतां तें `आर्जव्’ ॥ ११ ॥
गायीसी गोड् व्याघ्रासी कडू । हा गंगाजळी नाहीं
पवाडु ।
तेवीं आर्जवाचा पडिपाडु । विषमांही गोडु समसाम्यें
॥ १२ ॥
या नांव् जाण् `आर्जव्’ । सातवें लक्षण् अपूर्व् ।
आतां निजभक्तीचा स्वभाव् । देवाधिदेव् सांगत् ॥
१३ ॥
वन् उद्यान् गंगादि जीवन् । यांसी पृथ्वीचि जेवीं
अधिष्ठान् ।
तेवीं सकळ् लक्षणां जन्मस्थान् । माझी `भक्ति’ जाण् उद्धवा ॥ १४ ॥
सकळ् पिकांचिये प्राप्ती । आधारभूत् जेवीं क्षिती
।
तेवीं सकळ् लक्षणां उत्पत्ती । माझिये भक्तीमाझारीं
॥ १५ ॥
ऐक् ते भक्तीचा इत्यर्थ् । सांडोनियां विषयस्वार्थ्
।
जीवींहूनि मजलागीं भावार्थ् । तोचि निजभक्त् पैं
माझा ॥ १६ ॥
भक्त् आणि करी धनार्जन् । हेंचि भक्तिसी मुख्य्
विघ्न् ।
धनलोभी तो अभक्त् पूर्ण् । सत्य् जाण् उद्धवा ॥ १७
॥
माझा भाव् नाहीं जिव्हारीं । आहाचवाहाच् माझी भक्ति
करी ।
तो आंधळ्या गरुडाचे परी । उडे परी निर्धारीं स्थान्
नेणे ॥ १८ ॥
माझा भावार्थ् जेथ् होये । तेथ् मी जाती कुळ् न्
पाहें ।
मी भावाचेनि लवलाहें । वश्य् होयें निजभक्तां ॥
१९ ॥
जेथ् भावार्थे माझी आवडी । तेथ् अवश्य् माझी पडे
उडी ।
जेणें भावार्थाची उभविली गुढी । तो जाणे गोडी मद्भक्तीची
॥ १२० ॥
जें जें भेटे तोचि देवो । ऐसा भावार्थीं ज्याचा भावो
।
तो एक् पढियंता मज् पहा हो । त्याचेनि भावें जीवों
आम्ही उद्धवा ॥ २१ ॥
तोचि माझा जीवप्राण् । त्यासी मी सर्वस्वें करीं
निंबलोण् ।
मी सर्वदा त्याआधीन् । जेवीं व्याली धेनु वत्सासी
॥ २२ ॥
एवं निःसीम् भावार्थाची स्थिती । त्या नांव् उद्धवा
माझी `भक्ती’ ।
यापरी भक्तीची व्युत्पत्ती । ऐक् पां ख्याती दयेची
॥ २३ ॥
बाळक् देखोनि संकटीं । जेवीं न् सांवरत् माय् उठी
।
तेवीं दीन् देखोनि दृष्टीं । ज्याचे पोटीं दया द्रवे
॥ २४ ॥
ऐशिया दयेच्या ठायीं जाण् । आपुलें पारकें पुसे
कोण् ।
स्वजाति-विजातिलक्षण् । पुसायाही पण् धीर् नाहीं
॥ २५ ॥
महापूरीं बुडतयातें । कृपाळू जाती न् पुसे तेथें
।
उडी घालूनि वांचवी त्यातें । `दया’ निश्चितें ती नांव् ॥ २६ ॥
दीनाचिये दयेलागीं । जो रिघे जळत्या आगीं ।
त्याचे चरण् मी वंदीं वेगीं । धन्य् जगीं दयाळू ॥
२७ ॥
ऐशिये दयेचेनि गुणें । मज् अनंतालागीं तेणें ।
विकत् घेतलें जीवें प्राणें । कीं जाहलों पोसणें
मी त्याचें ॥ २८ ॥
यालागीं दयाळुवाचे घरीं । मी सदा नाटिका काम् करीं
।
जे दयावंताचे अवसरीं । तें माझे शिरीं सर्वदा ॥ २९
॥
जो जाणे दिनांचा विचार् । दीनदयाळू जो साचार् ।
उद्धवा तो माझें निजभांडार् । सुखाचें सुखसार्
तो माझें ॥ १३० ॥
या नांव् गा `दया’ जाण् । तें हें नववें लक्षण् ।
आतां सत्याची उणखूण् । तुज् मी संपूर्ण् सांगेन्
॥ ३१ ॥
सत्याचें सत्यत्व् तें ऐसे । जागृतिस्वप्नसुषुप्तिवशें
।
ज्यासी असत्यता न् स्पर्शे । निजभक्त् ऐसें निडारिलें
॥ ३३ ॥
ऐसें सत्य् परिपक्वल्या पोटीं । सत्य् वाचा सत्य्
दृष्टी ।
निजसत्यत्वें सत्य् सृष्टी । पडिली तटी असत्याची
॥ ३३ ॥
यावरी गा ` सत्यत्व् ’ जाण् । त्या नांव् दहावें लक्षण् ।
हें ब्राह्मणाचें संपूर्ण् । कर्माचरण् स्वभावें
॥ ३४ ॥
ब्राह्मणप्रकृतीचे स्थितीं । या दशलक्षणांची उत्पत्ती
।
स्वाभाविक् सहजगती । अकृत्रिम् स्थिति उद्धवा ॥
३५ ॥
येंहीं दश् लक्षणीं संपूर्ण् । वर्णवरिष्ठ् वंद्य्
ब्राह्मण् ।
आतां क्षात्रप्रकृतीचे गुण् । ऐक् निरूपण् उद्धवा
॥ ३६ ॥
तेजो बलं धृतिः शौर्यं तितिक्षौदार्यमुद्यमः ।
स्थैर्यं ब्रह्मण्यतैश्वर्यं क्षत्रप्रकृतयस्त्विमाः
॥ १७ ॥
ब्राह्मणप्रकृति दश् लक्षण् । तुज् म्यां सांगितली
सुलक्षण् ।
आतां क्षात्रवृत्तीचे दश् गुण् । ऐक् संपूर्ण्
उद्धवा ॥ ३६ ॥
`तेज्’ म्हणजे प्रतापशक्ती । जैसा क्षितितळींचा
गभस्ती ।
ज्याचिया प्रतापदीप्तीं । लोपले जाती महींद्र्
॥ ३७ ॥
क्षात्रधर्मी प्रथम् काज् । तया नांव् जाण् `तेज्’ ।
आतां क्षात्रबळाची वोज् । ऐक् चोज् सांगेन् ॥ ३८
॥
ज्याच्या शरीरबळाचें कोड । एकला लक्षावरी दे झड
।
जरी तुटला दुधड । तरी वैरियांचे तोंड विभांडी ॥ ३९
॥
रिघतां रणामाझारीं । दुजयाचें साह्य न विचारी ।
जेवीं वनगजीं केसरी । तेवीं रिघोनि दळभारीं विभांडी
वीर ॥ १४० ॥
आकाश दाटल्या निशाचरीं । भूमंडळ कोंदल्या असुरीं
।
ऐसे प्रबळ बळें आल्या वैरी । ज्याचे धृतीमाझारीं
विस्मयो नुठी ॥ ४१ ॥
आकाश पडावया गडाडी । पृथ्वी उलथावया हडबडी ।
तरी ज्याचे धृतीची रोकडी । नव्हे वांकुडी रोमावळी
॥ ४२ ॥
वोडवलियाही कल्पांता । धाक रिघों नेणे ज्याच्या
चित्ता ।
ऐसें निजधैर्य स्वभावतां । `धृति’ तत्त्वतां ती नांव् ॥ ४३ ॥
चौर्याशीं दंडायुधें धरूं जाणती । शस्त्रास्त्र्-धारणाशक्ती
।
स्वधर्में आवश्यकें करिती । या नांव् `धृति’ क्षत्रियांची ॥ ४४ ॥
शूरांचें शौर्य् तें कैसें । शत्रूंचें निःशेष्
नांवचि पुसे ।
वैरी कोणी कोठेंचि नसे । करणें ऐसें तें शौर्य् ॥
४५ ॥
धर्मयुद्धाची शौर्यवृत्ती । जेणें विजयश्री चढे
हातीं ।
दुश्चित्त् निःशस्त्री न् हाणिती । पळतया न् मारिती
महाशूर् ॥ ४६ ॥
संमुख् आलिया रणांगणीं । मागें पावो न् ठेवीं रणीं
।
एकला विभांडी वीरक्षोणी । हे स्वधर्मकरणी निजशौर्यें
॥ ४७ ॥
मृत्यूएवढा महावैरी । जो निःशेष् नाहीं करी ।
त्याच्या शौर्याची थोरी । सुरासुरी वानिजे ॥ ४८
॥
एवं निजशौर्यनिर्धारा । निर्वैर् करणें धरा ।
हा चौथा गुण् खरा । जाण् क्षात्रद्वारा क्षत्रियांचा
॥ ४९ ॥
शस्त्रांचे घाय् वाजतां माथां । कां सपिच्छ् बाण्
खडतरतां ।
रणांगणीं न् सरे मागुता । हे `सहिष्णुता’ क्षत्रियाची ॥ १५० ॥
आलिया गजदळाचे थाट् । महावीरांचे घडघडाट् ।
तो यावा साहे सुभट् । `सहिष्णुता’ चोखट् ती नांव् ॥ ५१ ॥
समुद्रलहरींच्या संपाता । कुलाचल् न् सरे परता
।
तेवीं परसैन्याच्या आघाता । न् सरे मागुता रणांगणीं
॥ ५२ ॥
तेथ् यशअपयशांची व्यथा । हर्षशोकविषमता ।
बाधीना क्षत्रियांच्या चित्ता । सर्वसहिष्णुता
या नांव् ॥ ५३ ॥
या नांव् ` तितिक्षा ’ जाण् । हें क्षत्रियांचें पांचवे लक्षण्
।
ऐक् औदार्याचा गुण् । दातेपण् क्षत्रियांचें ॥
५४ ॥
क्षत्रियांचे प्रकृतीस् जाण् । द्रव्य् तें तृणसमान्
।
याचकांचें निवे मन् । तंव् देणें दान् सर्वस्व्
॥ ५५ ॥
देश् काल् सत्पात्र् स्थान् । तेथही देऊनि सन्मान्
।
निर्विकल्पभावें गहन् । देणें दान् विध्युक्त्
॥ ५६ ॥
चंद्र् चकोरातें पाहीं । सदा देतां नुबगे कंहीं
।
तेवीं हा याचकाचे ठायीं । पराङ्मुखता नाहीं क्षत्रियासी
॥ ५७ ॥
ऐसें स्वाभाविक् जें दान् । हा क्षत्रियांचा प्रकृतिगुण्
।
या नांव् गा `उदारपण्’ । सहावें लक्षण् क्षत्रियांचें ॥ ५८ ॥
परमार्थप्राप्तीउपायीं । स्वधर्मनिष्ठा क्षत्रियांठायीं
।
जो जो व्यवसावो करणें कांहीं । तो `उद्यम्’ पाहीं बोलिजे ॥ ५९ ॥
वेंचूनियां निजप्राण् । गोब्राह्मणांचे संरक्षण्
।
स्वधर्में प्रजापालन् । प्रथ्वीरक्षण् निरुपद्रव्
॥ १६० ॥
या नांव् गा `उद्यम्’ जाण् । क्षत्रियांचे सातवें लक्षण् ।
आतां स्वधर्मस्थैर्यगुण् । तेहीं निरूपण् अवधारीं
॥ ६१ ॥
गोब्राह्मणसंरक्षणता । स्वधर्मी प्रजापतिपाळता
।
ये ठायीं उबगु न् ये चित्ता । या नांव् `स्थिरता’ क्षत्रियांची ॥ ६२ ॥
स्वधर्मीं जे स्थिरता । तें आठवें लक्षण् तत्त्वतां
।
ब्राह्मणभक्तीची जे कथा । ऐक् आतां सांगेन् ॥ ६३
॥
परमार्थप्राप्तीचें कारण् । क्षत्रियासी मुख्यत्वें
गुरु ब्राह्मण् ।
त्या ब्राह्मणाचें ब्रह्मभावें भजन् । सर्वस्वें
जाण् करावें ॥ ६४ ॥
ब्राह्मभावें ब्राह्मणभजन् । विधियुक्त् देवोनि
सन्मान् ।
अनुदिनीं ब्राह्मणपूजन् । सद्भावें जाण् जो करी
॥ ६५ ॥
जो मद्भावें ब्राह्मणपूजा । सन्मानें सुखी करी
द्विजा ।
उद्धवा तो आत्मा माझा । तेणें मज् अधोक्षजा पूजिलें
॥ ६६ ॥
क्षत्रिय् सन्मानें द्विज् पूजिती । तेणें त्यांसी
ऐश्वर्यप्राप्ती ।
ब्राह्मण् ब्राह्मणां द्वेषिती । तेणें ते पावती
दरिद्रदुःख् ॥ ६७ ॥
ऐसें करितां ब्राह्मणभजन् । मी परब्रह्म् होय्
त्या अधीन् ।
त्याच्या ऐश्वर्याचें चिन्ह् । दहावें लक्षण् तें
ऐक् ॥ ६८ ॥
न् करितां ब्राह्मणभजन् । अंगीं ऐश्वर्य् न् ये
जाण् ।
मी जाहलों षडगुणैश्वर्यसंपन्न् । सदा द्विजचरण्
हृदयीं दृढ् वाहतां ॥ ६९ ॥
ब्राह्मणभजनमार्गें । ब्रह्मसुख् पायां लागे ।
ब्रह्मसायुज्य् घर् रिघे । तरी भक्त् नेघे द्विजभजनें
॥ १७० ॥
ब्राह्मणभजनें स्वभावतां । माझी सत्ता ये त्याच्या
हाता ।
तेव्हां त्याची आज्ञा वंदिती माथां । जाण् तत्त्वतां
सुरासुर् ॥ ७१ ॥
त्याचे आज्ञेभेण् । पडों न् शके अवर्षण् ।
न्यायतां प्रजापालन् । धर्मसंरक्षण् त्याचेनी
॥ ७२ ॥
येणेंच् स्वधर्में अतिचोख् । भरत् पुरूरवा जनकादिक्
।
महाऐश्वर्य् पावले देख् । अलोकिक् द्विजभजनें
॥ ७३ ॥
एवं क्षत्रियांचें दशलक्षण् । तुज् म्यां केलें
निरूपण् ।
यांत् मुख्यत्वें ब्राह्मणभजन् श्रेयस्कर् सर्वांसी
॥ ७४ ॥
वैश्याचे प्रकृतीस् जाण् । स्वाभाविक् पंचलक्षण्
।
ऐक् त्याचेंही निरूपण् । आचरण् यथार्थे ॥ ७५ ॥
आस्तिक्यं दाननिष्ठा च् अदम्भो ब्रह्मसेवनम्
।
अतुष्टिरर्थोपचयैर्वैश्यप्रकृतयस्त्विमाः ॥
१८ ॥
वैश्याचे प्रकृतीसी जाण् । अर्थतृष्णा अतिगहन्
।
जाहलिया कोट्यानुकोटी धन् । तृष्णा परिपूर्ण् हों
नेणे ॥ ७६ ॥
`आस्तिक्य्’ अर्थसंचयासी । द्वीपींहूनि द्वीपांतरासी
।
नाना वस्तु ने विश्वासेंसी । साधावया अर्थासी भावार्थी
॥ ७७ ॥
कां वेदशास्त्रीं अतिविश्वासी । हें मुख्यत्वें
`आस्तिक्य्’ वैश्यासी ।
वेदें लिहिल्या स्वधर्मासी । नव्हे उदासी अणुमात्र्
॥ ७८ ॥
वैश्याचें स्वधर्माचरण् । नेमेंसीं द्यावें नित्यदान्
।
प्राणान्त् मांडल्या जाण् । दानखंडण् हों नेदी
॥ ७९ ॥
परलोकप्राप्तीचें कारण् । `ब्राह्मणाची सेवा’ जाण् ।
ब्राह्मणआज्ञा परम् प्रमाण् । विशेष् जाण् गुरुसेवा
॥ १८० ॥
वेदशास्त्रार्थ् प्रमाण् । सद्गुरु परब्रह्म्
जाण् ।
तद्रूपें देखावे ब्राह्मण् । सेवेसी प्राण् अर्पावा
॥ ८१ ॥
मी मान्य् होईन् अतिश्रेष्ठां । कां लौकिकीं जोडावी
प्रतिष्ठा ।
ऐशी जे दांभिक् निष्ठा । वैश्या वरिष्ठा स्पर्शेना
॥ ८२ ॥
सांडूनियां धूर्तपण् । निर्लोप् `निर्दंभ्’ जाण् ।
विप्रसेवेसी वोपिती प्राण् । हें मुख्य् लक्षण्
वैश्याचें ॥ ८३ ॥
येणेंचि परमार्थप्राप्ती । सत्य् जाण् वैश्ययाती
।
हे स्वाभाविक् गा प्रकृती । जाण् निश्चितीं वैश्याची
॥ ८४ ॥
आतां शूद्राचिया प्रकृती । त्रिविध् कर्मांची पैं
प्राप्ती ।
तेही सांगेन् मी तुजप्रती । ऐक् निश्चितीं उद्धवा
॥ ८५ ॥
शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां चाप्यमायया ।
तत्र् लब्धेन् संतोषः शुद्रप्रकृतयस्त्विमाः
॥ १९ ॥
स्वधर्म् शूद्राचिये ज्ञाती । द्विजसेवा यथानिगुती
।
त्यांचेनि प्रसादें जीविकावृत्ती । निष्कपट् स्थिति
सेवेची ॥ ८६ ॥
करावें गृहस्थांचें गोरक्षण् । चाराव्या जेथें
तृणजीवन् ।
श्वापदभय् आलिया जाण् । वेंचूनि प्राण् रक्षाव्या
॥ ८७ ॥
गोरक्षणीं वेंचिल्या प्राण् । त्यासी उत्तम् गति
जाहली जाण् ।
ज्यासी गायींचा कळवळा गहन् । त्यासी मी श्रीकृष्ण्
सदा साह्य् ॥ ८८ ॥
द्विजसेवा गोरक्षण् । दोनही वृत्ति न् मिळतां जाण्
।
तरी देवालयीं संमार्जन् । जीविकार्थ् जाण् करावें
॥ ८९ ॥
निष्कपटभावें आपण् । निर्मळ् करावें हरिरंगण् ।
तेथील् प्राप्तीचेनि जाण् । करावी पूर्ण् जीविका
॥ १९० ॥
तेथ् जे जे काळीं जे जे प्राप्ती । तेणें सुखें असावें
निजवृत्तीं ।
हे स्वधर्मकर्मस्थिती । शूद्रप्रकृतिस्वभावें
॥ ९१ ॥
विप्रासी अग्निहोत्रादिक् कर्म् । शूद्र् नमी द्विजोत्तम्
।
तेथ् दोंहींचा स्वधर्म् । सहजें सम् होतसे ॥ ९२ ॥
`गृहस्थाश्रमाचें’ वर्तन् । तिन्हीं आश्रमां आश्रयो
आपण् ।
अन्न् वस्त्र् देऊनि जाण् । संरक्षण् करावें ॥
९३ ॥
`ब्रह्मचर्याश्रम्’ वर्तन् । गुरुसेवा वेदाध्ययन्
।
त्यासी द्यावन् दान् । अधिकार् जाण् असेना ॥ ९४ ॥
ब्रह्मचार्यासी जें जें योजिलें । तें पाहिजे
गुरूसी समर्पिलें ।
गुरूसी वंचूनि दान् दिधलें । ते तेणें केले अधर्म्
॥ ९५ ॥
`वानप्रस्थाश्रमी’ जाण् । मुख्यत्वें तप् प्रधान्
।
करावें अग्निशुश्रूषण् । वेदोक्तलक्षण् प्रकारें
॥ ९६ ॥
संन्यासी ब्रह्मचारी दीन् । समयीं आश्रमा आल्या
जाण् ।
यथानुशक्त्या द्यावें अन्न् । हें आश्रमरक्षण्
वानप्रस्था ॥ ९७ ॥
`संन्याशासी’ अहिंसा प्रधान् । ज्ञानपरिपाकें शांति
संपूर्ण् ।
अनोळखीं भिक्षाटण् । हा मुख्य् धर्म् जाण् चतुर्थाश्रमीं
॥ ९८ ॥
वर्णाश्रमांहूनि बाह्य् जाण् । केवळ् अंत्यजादि
जे जन् ।
त्यांचे प्रकृतीचें जें लक्षण् । स्वयें नारायण्
सांगत् ॥ ९९ ॥
अशौचमनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रहः ।
कामः क्रोधश्च् तर्षश्च् स्वभावोऽन्तवसायिनाम्
॥ २० ॥
ये श्लोकींचे अष्ट् गुण् । त्यागावया न् मनी ज्याचें
मन् ।
तोही अंत्यजासमान् । हें प्रकृतिलक्षण् अतिनिंद्य्
॥ २०० ॥
ज्यासी स्नानसंध्या शौचाचार् । स्वकर्म् नावडे
साचार् ।
अंतरीं विकल्प् अपार् । जैसा विखार् काळिया ॥ १ ॥
`कनकफळ्’ हें नाम् गोमटें । आंत् माजिरें बाहेर्
कांटे ।
तैसें सबाह्य् वोखटें । `अशौच्’ मोठें त्या नांव् ॥ २ ॥
शरीरीं श्वेत् कुष्ठ् निर्नासिक् । तोंडाळ् वोढाळ्
पतिनिंदक् ।
ते स्त्रियेच्या ऐसें देख् । अशौचक् सबाह्य् ॥ ३
॥
यापरी गा `अशौचता’ । ज्याचे अंगीं स्वभावतां ।
तो जाण् पां तत्त्वतां । गुण् प्रथमता अंत्यजाचा
॥ ४ ॥
`असत्यता’ जे प्रकृतीपाशीं । अखंड् बैसे अहर्निशीं
।
मातापितादि गुरूंसी । झकवणें त्यांसी मिथ्यात्वें
॥ ५ ॥
जेवीं कां शिमग्याच्या सणीं । `रामकृष्ण्’ न् म्हणे कोणीं ।
उपस्थनामें गर्जे वाणी । संतोषोनी स्वानंदें ॥
६ ॥
तेवीं जागृति-स्वप्न्-सुषुप्तीं । `असत्य्’ आवडे ज्याच्या चित्तीं ।
तो जाण् पां निश्चितीं । अंत्यजप्रकृति स्वभावें
॥ ७ ॥
पडिलिया दृष्टी बुडीं । मायबापांचें ठेवणें काढी
।
नाना विश्वासपरवडी । बुडवी गांठोडी गुरूची ॥ ८ ॥
सधन् सांपडल्या हाता । नाना युक्तीं अतिक्षुद्रता
।
नातरी बलात्कारें तत्त्वता । घ्यावें सर्वथा सर्वस्व्
॥ ९ ॥
यापरी गा अधर्मतां । परद्रव्य् यावया हाता ।
आसक्ति ज्याचिया चित्ता । जाण् तत्त्वतां ते `चोरी’ ॥ २१० ॥
स्वधर्मकर्मी स्वभावतां । विश्वास् नाहीं ज्याच्या
चित्ता ।
वेदशास्त्रपुराणार्थ् । मिथ्या सर्वथा जो मानी
॥ ११ ॥
उद्धवा जाण तत्त्वतां । या नांव गा `नास्तिकता’ ।
आस्तिक्यभावो स्वभावतां । अनुमात्रतां जेथ् नाहीं
॥ १२ ॥
गांठीं असतां लक्षकोडी । सदा नास्तिकता ज्याचे
तोंडीं ।
घरींच्यासी आपदा लावी गाढी । ते प्रकृति रोकडी अंत्यजाची
॥ १३ ॥
कार्येवीण् कोरडी कळी । संबंधेंवीण् वृथा सळी ।
अखंड् करी दांतकसाळी । ते अंत्यजाची बळी निजवृत्ती
॥ १४ ॥
ज्यासी सदा विरोध् पोटीं । वरीवरी गोड् मैंद् गोठी
।
भीतरीं द्वेषाचा भडका उठी । जो क्रूरदृष्टि सर्वदा
॥ १५ ॥
जन्मवरी केल्या उपकारकोटी । त्यासी एकाचि उत्तरासाठीं
।
अपकारु करावया पोटीं । छिद्रदृष्टी सदा ठेवी ॥ १६
॥
उपकार्या अपकारस्थिती । अंत्यजही न् करी प्राणांतीं
।
ऐशिया विरोधातें जे वाहती । `शुष्कविग्रहगती’ त्या नांव् ॥ १७ ॥
जो सुहृदांमाजीं पाडी वैर् । अपायीं घाली थोर् थोर्
।
अशौच् नास्तिक्य् घोर् । जाणावा नर् `अतिविग्रही’ ॥ १८ ॥
स्वार्थेंवीण् परकार्य् नाशी । `शुष्कविग्रही’ म्हणिपे त्यासी ।
उद्धवा ऐशी प्रकृति ज्यासी । अंत्यजही त्यासी पैं
भीती ॥ १९ ॥
ऐक् कामाची कथा । कनक् आणि कांता ।
येविषयीं अतिलोभता । उपरमु चित्ता असेना ॥ २२० ॥
स्त्रीकामाचेनि नांवें । लिंगमात्रचि असावें ।
मग् सेव्यासेव्य् भावें । विचारूं जीवें स्मरेना
॥ २१ ॥
तैसाचि जाण् द्रव्यार्था । भलतैसें यावें हाता
।
न् विचारी विहिता अविहिता । अतिकामता अर्थार्थीं
॥ २२ ॥
अविहित् कामस्थिती । हा स्वभाव् ज्याचे वृत्ती
।
ते अंत्यजादि प्रकृती । जाण् निश्चितीं उद्धवा
॥ २३ ॥
पाहे पां कामिकांच्या पोटीं । सदा क्रोधाची आगटी
।
कामअप्राप्ती ऐकतां गोष्ठी । भडका उठी प्रळयान्त्
॥ २४ ॥
ज्याचिये शरीरस्थिती । उसंतु नाही क्रोधाहातीं
।
सदा धुपधुपीत् वृत्ती । ते जाण् प्रकृती अतिनीच्
॥ २५ ॥
प्राप्तभोगें तृष्णा न् बाणे । ऐकिल्याही भोगाकारणें
।
अखंड् मनाचें बैसे धरणें । ते प्रकृति जाणे अतिनीच्
॥ २६ ॥
म्यां सांगितले जे आठही गुण् । हे ज्याचे प्रकृतीस्
लक्षण् ।
तो हो कां भलता वर्ण् । परी अंत्यजपण् त्यामाजीं
॥ २७ ॥
अवगुण् सांगितले समस्त् । एक् एक् नरकदानीं विख्यात्
।
मा आठही मिळाले जेथ् । उगंड् तेथ् मग् कैंचा ॥ २८
॥
त्यगावया निजस्थिती । या आठ् अवगुणांची व्युत्पत्ती
।
म्यां सांगितली तुजप्रती । जाण् निश्चितीं उद्धवा
॥ २९ ॥
या गुणांतें अंगीकारिती । ते नरकगामी गा निश्चितीं
।
या गुणांतें जे त्यागिती । ते पावती पद् माझें ॥
२३० ॥
जेणें माझ्या पदाची प्राप्ती । सर्वां वर्णां उत्तम्
गती ।
ऐशिया गुणांची व्युत्पत्ती । सांगेन् तुजप्रती
उद्धवा ॥ ३१ ॥
सकल् लक्षणांचें निजसार् । जें गुह्यगुणांचें भांडार्
।
जेणें पाविजे संसारपार् । ऐक् साचार् उद्धवा ॥ ३२
॥
जो सर्व् वर्णांचा सहज् धर्म् । जेणें पाविजे परब्रह्म्
।
जे नाशिती चित्तभ्रम् । ते गुण् उत्तम् अवधारीं
॥ ३३ ॥
अहिंसा सत्यमस्तेयं अकामक्रोधलोभता ।
भूतप्रियहितेहा च् धर्मोऽयं सार्ववर्णिकः ॥ २१
॥
हो कां उपायें जेणें तेणें । पुढिलासी जें सुख् देणें
।
तें उपतिष्ठे मजकारणें । तो गुण् म्यां श्रीकृष्णें
वंदिजे ॥ ३४ ॥
तैसेंच् परपीडा असुख् । पुढिलांसी न् देणें दुःख्
।
तेणेंही मज् होय् सुख् । जाण् निष्टंक् उद्धवा ॥
३५ ॥
दुःख् नेदूनि सुख् देणें । या नांव् `अहिंसा’ म्हणणें ।
हा पहिला गुण् जाणणें । ऐक् लक्षणें सत्याचीं ॥ ३६
॥
सत्य् तें जाण् पां ऐसें । ज्याचें मन् वाचा असत्यदोषें
।
जागृतिस्वप्नसुषुप्तिवशें । स्पर्शलें नसे अणुमात्र्
॥ ३७ ॥
निंदा आणि नरस्तवन् । कदा मिथ्या न् बोले वचन् ।
वाचा अनसुट् धरणें जाण् । `सत्य्’ संपूर्ण् या नांव् ॥ ३८ ॥
हो कां अधर्माचिये जोडी । कोडी धरोनियां कवडी ।
जो रिघों नेदी दृष्टीबुडीं । फुटकी कवडी स्पर्शेना
॥ ३९ ॥
तेथेंही चोरी करणें । कां दृष्टी चुकवूनि वस्तु
घेणें ।
अथवा न् पुसतां नेणें । हें जीवेंप्राणें न् संभवे
॥ २४० ॥
अन्यायोपार्जित् धन् । स्वप्नींही नातळे मन् ।
हें `अचौर्याचें’ लक्षण् । तिसरा गुण् उद्धवा ॥ ४१ ॥
स्वधर्में धन् यावें हाता । हेहि नसे धनकामता ।
कामिनीकामाची नेणे वार्ता । परस्त्री ते माता नेमस्त्
॥ ४२ ॥
हो कां स्वदाराभिगमन् । तेथेंही आसक्त् नसे मन्
।
आश्रमधर्मार्थ् जाण् । प्रतिपालन् स्त्रियेचें
॥ ४३ ॥
या नांव् गा `अकामता’ । उद्धवा जाण् तत्त्वतां ।
हे चौथी लक्षणता । ऐक् आतां अक्रोधु ॥ ४४ ॥
जेथ् कामाचा आदरु नाहीं । तेथ् क्रोधाचें न् चले
कांहीं ।
जेवीं आकाशाचे ठायीं । न् रुपती पाहीं निजशस्त्रें
॥ ४५ ॥
जरी बीज् जाहलें गोमटें । तरी भूमीविण् अंकुर् न्
फुटे ।
तैसें कामावांचूनि कोठें । क्रोध् उद्भट् न् वाढे
॥ ४६ ॥
एवं कामाची जे बोळवण् । तेचि क्रोधाचीही जाण् ।
जैसें गरोदरीचें मरण् । करी निर्दळपण् गर्भाचें
॥ ४७ ॥
शिर् तुटलिया पाठीं । हस्तपादादि क्रिया नुठी ।
काम् निमालियापाठीं । निमाली गोष्टी क्रोधाची ॥
४८ ॥
जेथ् काम् क्रोध् नाहीं । तेथ् लोभ् उठी कोणे ठायीं
।
तळवटीं नसतां भुयी । वृक्ष् कंहीं वाढेना ॥ ४९ ॥
शीस् बोडिलें सकेशीं । तेथ् राहूं न् शके ऊ जैसी
।
तेवीं गेलिया कामक्रोधांसी । वस्ती लोभासी असेना
॥ २५० ॥
जेवीं कां भ्रताराचें मरण् । घेऊनि जाय् अहेवपण्
।
तेवीं कामक्रोधेंवीण् । लोभलक्षण् असेना ॥ ५१ ॥
या नांव् `निर्लोभता’ । सत्य् जाण् सर्वथा ।
क्रोधलोभांतें वाढविता । जाण् तत्त्वतां कामचि
॥ ५२ ॥
जेथ् कामाचें अपूर्ण् काज् । तेथ् क्रोधाचें खवळे
तेज् ।
जेव्हां कामाचें पूर्ण् निज् । तेव्हां नाचे भोज्
लोभाचें ॥ ५३ ॥
जेवीं दीपाची दीपकळा । ते सवें वागवी तेजकाजळां
।
तेवीं क्रोधलोभांचा सोहळा । कामाजवळा संतत् ॥ ५४
॥
जेवीं कां शारियाचें शीत् । घामज्वरासमवेत् ।
तेवीं क्रोधलोभयुक्त् । जाण् निश्चित् कामचि ॥
५५ ॥
जेथ् कामाचा नाहीं पांगु । तेचि क्रोधलोभांचा त्यागु
।
हा समूळ् उपावो चांगु । स्वयें श्रीरंगु बोलिला
॥ ५६ ॥
एवं कामत्यागें सर्वथा । त्यागु पावे क्रोधलोभता
।
भूतांसी प्रियत्वें जे हितता । ऐक् तत्त्वतां सांगेन्
॥ ५७ ॥
जैशी शक्ति आपणासी । तैसें प्रिय् करावें भूतांसी
।
अगत्य् विचंबु ज्याचा ज्यासी । तें तें त्यासी अर्पावें
॥ ५८ ॥
अन्न् वस्त्रदान् मान् । पोटींच्या कळवळ्यानें
जाण् ।
करावें भूतीं प्रीयाचरण् । हा स्वधर्म् जाण् सर्वांचा
॥ ५९ ॥
ऐसें प्रिय् करावें भूतां । जें परिपाकीं ये त्याच्या
हिता ।
जेणें प्रियें उपजे बाधकता । तें सर्वथा न् करावें
॥ ६१ ॥
जो भूतप्रिय् हितकारी । ऐसा जो पुरुष् संसारीं ।
मी भगवंत् त्याच्या घरीं । सर्व् हित् करीं सर्वदा
॥ ६२ ॥
त्याच्या अशुभांची होळी । भूतहितप्रियमेळीं ।
मी स्वयें करीं वनमाळी । तेचि काळीं तत्त्वतां ॥
६३ ॥
जो सद्भावें सत्य् साचार् । भूतांसी हितत्वें
प्रियकर् ।
त्यासी मी भूतात्मा श्रीधर् । करीं संसार् सुखरुप्
॥ ६४ ॥
अहिंसादि सप्तलक्षण् । हा सर्वांचा स्वधर्म् जाण्
।
सर्वाश्रम् सर्व् वर्ण् । त्यांसी मुख्यत्वें जाण्
हा धर्म् ॥ ६५ ॥
चतुर्वर्णस्वभावप्रकृती । वर्णबाह्यांची लक्षणस्थिती
।
सर्व् वर्णांची स्वधर्मगती । ते म्यां तुजप्रती
सांगितली ॥ ६६ ॥
यावरी आश्रमस्वधर्मता । तुज् मी सांगेन् आतां ।
उद्धवा ऐक् गा तत्त्वतां । प्रथमतां ब्रह्मचर्य्
॥ ६७ ॥
ब्रह्मचर्य् द्विविध् जाण् । एकाचें `नैष्ठिक्य्’ संपूर्ण् ।
एक् तो `उपकुर्वाण्’ । ऐक् लक्षण् दोहींचें ॥ ६८ ॥
व्रतबंध् वेदाध्ययन् जाहल्यापाठीं । जो परमार्थीं
ठेवूनि दृष्टी ।
गृहस्थाश्रमाची न् करी गोठी । `नैष्टिक्य्’ परिपाठी त्या नांव् ॥ ६९ ॥
वेदशास्त्र् संपूर्ण् पठन् । गुरुदक्षिणा व्रतविसर्जन्
।
करूनि करी पाणिग्रहण् । `उपकुर्वाण्’ या नांव् ॥ २७० ॥
द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्याज्जन्मोपनयनं द्विजः
।
वसन्गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत् चाहुतः ॥ २२
॥
मेखलाऽजिनदण्डाक्ष् ब्रह्मसूत्र् कमण्डलून्
।
जटिलोऽधौतदद्वासोऽरक्तपीठः कुशान् द्धत् ॥
२३ ॥
स्नानभोजनहोमेषु जपोच्चारे च् वाग्यतः ।
न् च्छिंद्यान्नखरोमाणि कक्षोपस्थगतान्यपि ॥
२४ ॥
गर्भाधान् पुंसवन् । जातकर्म् अन्नप्राशन् ।
हीं समस्त् कर्में पूर्वीं जाण् । केलीं संपूर्ण्
चौलान्त् ॥ ७१ ॥
याउपरी उपनयन् । गुरुद्वारा गायत्रीग्रहण् ।
सावित्रजन्म् हें संपूर्ण् । `व्रतबंध्’ जाण् या नांव् ॥ ७२ ॥
एवं गायत्रीमंत्रें जाण् । द्विजन्मे होती तीनी
वर्ण् ।
हा ब्रह्मचर्याश्रम् संपूर्ण् । व्रतधारण् वेदार्थ्
॥ ७३ ॥
तेथ् वेदाध्ययन् निर्धारीं । गुरुगृहीं वसे ब्रह्मचारी
।
त्याच्या व्रतनेमाची कुसरी । ऐक् ते परी सांगेन्
॥ ७४ ॥
मुंजी जानवें कृष्णाजिन् । पळसाचें दंडग्रहण् ।
कमंडलु वागवावा जाण् । जळाचरण् करावया ॥ ७५ ॥
न् करावें मस्तकवपन् । न् करावें तैलाभ्यंगस्नान्
।
न् करावें दंतधावन् । केशविंचरण् न् करावें ॥ ७६
॥
न् करावें नखनिकृंतन् । न् करावें रोमच्छेदन् ।
बाहुमूलादिक् जे जाण् । गुह्य् स्थान् अतिव्याप्त्
॥ ७७ ॥
रजकक्षाळित् वस्त्रें जाण् । त्याचें न् करावें
परिधन् ।
प्रवाहीं करावें स्नान् । प्रातर्मध्यान्ह् दोंही
काळीं ॥ ७८ ॥
आसनीं श्वेत् पीठासन् । श्वेत् वस्त्रांचें धारण्
।
रुद्राक्ष् अथवा पद्मक्ष् जाण् । मालाग्रहण् जपार्थ्
॥ ७९ ॥
कुशादि दर्भ् पवित्र् । तिहीं युक्त् असावे कर्
।
ऐक् मौनाचा विचार् । तुज् मी साचार् सांगेन् ॥ २८०
॥
मळमूत्र् कां करितां स्नान् । जप् होम् आणि भोजन्
।
उभय् संध्याकाळीं जाण् । निश्चित् मौन् धरावें
॥ ८१ ॥
नाहीं अभ्यंग् केशविंचरण् । तेणें जटा वळल्या आपण्
।
हें ब्रह्मचारियासी जाण् । व्रतधारण् नेमस्त् ॥
८२ ॥
इतुकेनि व्रतेंसीं जाण् । सदा गुरुसेवेसी सावधान्
।
गुरु कृपेनें सांगे अध्ययन् । तेव्हां वेदपठन्
करावें ॥ ८३ ॥
मज् पढों सांगावें आतां । हा आग्रह् न् करावा गुरुनाथा
।
त्याची आज्ञा वंदूनि माथां । निष्कपटता गुरुसेवा
॥ ८४ ॥
अध्ययन् सांगेना लवलाह्या । तरी सांडूनि कुलाचार्या
।
पढों गेलिया आणिका ठाया । गुरु त्यागिलिया महादोष्
॥ ८५ ॥
सेवा करावी अहर्निशीं । जेणें कृपा उपजे स्वामीसी
।
ते कृपेस्तव् अध्ययनासी । अहर्निशीं सांगेल् ॥
८६ ॥
ठेवूनि गुरुचरणीं भावार्था । पढावें गा वेदशास्त्रार्था
।
आकळावें वेदतत्त्वार्था । परमार्थतां निजबुद्धी
॥ ८७ ॥
रेतो नावकिरेज्जातु ब्रह्मव्रतधरः स्वयम् ।
अवकीर्णेऽवगाह्याप्सु यतासुस्त्रिपदीं जपेत्
॥ २५ ॥
या रीतीं ब्रह्मचारीं देख् । वीर्यत्याग् बुद्धिपूर्वक्
।
करूं नये आवश्यक् । व्रतविशेष् ब्रह्मचर्य् ॥ ८८
॥
स्वप्नीं जाहल्या वीर्यपतन् । शास्त्रोक्तविधीं
करावें स्नान् ।
मग् प्रायश्चित्तार्थ् जाण् । गायत्रीस्मरण् करावें
॥ ८९ ॥
ब्रह्मचारी वानप्रस्थ् संन्यासी । प्रयत्नें
वीर्यत्यागु नाहीं त्यांसी ।
जो करी तो अतिदोषी । आश्रमधर्मासी बुडविलें ॥ २९०
॥
स्वप्नीं जाहलिया वीर्यपतन् । करावें मृत्तिका
सचैल् स्नान् ।
मग् प्रायश्चित्तार्थ् जाण् । विहिताचरण् जप् किजे
॥ ९१ ॥
अग्न्यर्काचार्यगोविप्रगुरुवृद्धसुरान् शुचिः
।
समाहित उपासीत सन्ध्ये च यतवाग्जपन् ॥ २६ ॥
गायत्रीदात्या आचार्यपण । माता पिता तें गुरुस्थान
।
अग्निसूर्यादि सुरगण । गो ब्राह्मण आणि ज्येष्ठ
॥ ९२ ॥
यांचें करावया उपासना । बाह्य शुचि अंतरीं समाधान
।
गुरुचरणीं अनन्य शरण । आज्ञापालन पितरांचें ॥ ९३
॥
अग्नीचे ठायीं हवन । इंद्रादि देवांचें स्तवन ।
ब्राह्मण तें पूज्यस्थान । अर्घ्यदान सूर्यासी
॥ ९४ ॥
ज्येंष्ठांसी साष्टांग नमन । गायीसी अंगकुरवाळण
।
सायंप्रातःसंध्येसी मौन । मध्यान्हीं जाण मौन नाहीं
॥ ९५ ॥
सद्गुरूचा समर्थवादु । सर्वां वरिष्ठ सर्ववंद्यु
।
ज्याचा प्रताप प्रसिद्धु । स्वयें गोविंदु सांगत
॥ ९६ ॥
आचार्यं मां विजानीयान्नावमन्येत कर्हिचित्
।
न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरुः ॥ २७ ॥
जो अंतर्यामी ईश्वरु । जो विश्वात्मा विश्वंभरु
।
जो अनंत अपरंपारु । तो मी श्रीगुरु शिष्याचा ॥ ९७
॥
गुरुनामाची जे मातु । तो मी साचार भगवंतु ।
देखोनि भजनभावार्थु । पुरवीं मनोरथु शिष्याचा ॥
९८ ॥
ज्या सद्गुरूच्या अंगुष्ठीं । ब्रह्मादि देवांचिया
कोटी ।
ज्याच्या नांवाची गोठी । वंद्य वैकुंठीं कैलासीं
॥ ९९ ॥
ज्याचें नांव ऐकतां कानीं । यम काळ कांपती दोनी ।
ब्रह्मा विष्णु रुद्र तिन्ही । हात जोडुनी तिष्ठती
॥ ३०० ॥
सकळ वेदांचें निजसार । तें सद्गुरुस्वरूप साचार
।
ऐसा शिष्यासी निर्धार । निरंतर असावा ॥ १ ॥
त्यासी मनुष्यबुद्धीं आपण । कदा न करावें हेळण ।
गुरुनिंदा बोलतां जाण । आली नागवण सर्वार्थीं ॥
२ ॥
सद्गुरुनिंदेचा एकांतु । करूं आला परम आप्तु ।
तो त्यागावा जेवीं पतितु । हा नव्हे अर्थु तैं पळावें
॥ ३ ॥
सद्गुरुनिंदेची वाणी । ऐकतां बोटें द्यावीं कानीं
।
सद्गुरूसी भावें स्मरोनी । तें स्थानही त्याजोनी
पळावें ॥ ४ ॥
त्या सद्गुरुनिंदेची स्वयें मातु । करिता बुडाला
निजस्वार्थु ।
धुळीस मिळाला परमार्थु । आला अपघातु अंगासी ॥ ५ ॥
ऐशिया गुरूच्या ठायीं जाण । पत्र पुष्प अन्न धन ।
शिष्यें करूं नये वंचन । तें स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥ ६ ॥
सायं प्रातरुपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत्
।
यच्चान्यदप्यनुज्ञायमुपयुञ्जीत संयतः ॥ २८ ॥
अन्नधनपुष्पी फळीं । सायंप्रातर्मध्यान्हकाळीं
।
भिक्षा मिळे ते गुरूजवळी । अर्पूनि कृतांजळी रहावें
॥ ७ ॥
तेथ गुरुआज्ञा जाहल्याही जाण । उदरापुरतें घ्यावें
अन्न ।
अन्नावेगळें पदार्थभरण । घेवों न ये जाण ब्रह्मचार्या
॥ ८ ॥
सायं प्रातः काळीं जाण । ब्रह्मचार्या विहित भोजन
।
गुरुआज्ञा जें दिधलें अन्न । तेणें प्राणतर्पण
करावें ॥ ९ ॥
तेथ न म्हणावें धडगोड । न करावें रसनाकोड ।
न वाढवावा विषय वाड । देहनिर्वाहीं चाड शिष्यासी
॥ ३१० ॥
भोजनीं कांहीं ज मागावें जाण । यालागीं दृढ धरावें
मौन ।
अधिक खादलिया अन्न । तें प्रतिबंधन गुरुसेवे ॥ ११
॥
आहारीं अधिक घेतलिया अन्न । निद्रा आलस्य दाटी गहन
।
अत्यंत अल्प जें भोजन । तेणें विकळचळण देहाचें ॥
१२ ॥
गुरुसेवेलागीं जाण । वृत्ती राखावी सावधान ।
यालागीं शिष्यासी भोजन । युक्ताहारपण सर्वदा ॥
१३ ॥
गुरुसेवेलागीं जाण । शरीर राखावें सावधान ।
तें गुरुसेवेचें लक्षण । स्वयें जनार्दन सांगत
॥ १४ ॥
शुश्रूषमाण आचार्यं सदोपासीत नीचवत् ।
यानशय्यासनस्थानैर्नातिदूरे कृताञ्जलिः ॥ २९
॥
सर्वदा अतिसादर । न पडतांही अंतर ।
गुरुसेवेसी निरंतर । अतितत्पर उल्हासें ॥ १५ ॥
गुरु यानारूढ असतां । पुढें चालावें साटोपतां ।
पाठीसी यावें चरणीं चालतां । उपचारतासमवेत ॥ १६
॥
समयोचित जाणोन । द्यावें तांबुल जीवन ।
करावें चरणसंवाहन । घालावें आसन बैसती तेथें ॥ १७
॥
सद्गुरु बैसल्या आसनीं । शिष्यें न बसावें नेहटूनी
।
दूरी नवजावें तेथूनी । नयनोन्मीलनीं रहावें ॥ १८
॥
अंजळीसंपुट जोडुनी । संमुख राहावें सावधानीं ।
गुरूची संज्ञा ज्यालागूनी । तें अविलंबनीं करावें
॥ १९ ॥
गुरु शेजेवरी निजले असतां । जवळी नसावें तत्त्वतां
।
जेथूनि ऐकूं ये वचनार्था । तेथें निशीं अवस्था क्रमावी
॥ ३२० ॥
मी एक सेवेनें संपन्न । ऐसा धरिलिया अभिमान ।
केले सेवेसी आंचरण । सर्वेंचि जाण होईल ॥ २१ ॥
सेवकांमाजीं मी एक । केवळ रंकाचाही रंक ।
ऐसा भावो निष्टंक । सेवेसी देख धरावा ॥ २२ ॥
तैसेंचि नीच काम करितां । लाज न धरावी सर्वथा ।
उबग न मानूनी चित्ता । उल्हासता गुरुभजनीं ॥ २३ ॥
एवंवृत्तो गुरुकुले वसेद्भोगविवर्जितः ।
विद्या सामाप्यते यावद्बिभ्रद्व्रतमखण्डितम्
॥ ३० ॥
सांडोनि सकळ भोगांतें । गुरुकुळीं राहोनि तेथें
।
गुरुसेवेचेनि व्रतें । प्रिय सर्वांतें तो जाहला
॥ २४ ॥
एवं गुरुसेवायुक्त । धरोनियां अखंड व्रत ।
पावला वेदशास्त्र । पढणें समाप्त पैं जाहलें ॥ २५
॥
एवं विद्या जाहलिया समाप्त । उपकुर्वाण नैष्ठिक
व्रत ।
स्वयें सांगावया अनंत । पुढिल श्लोकार्थ सांगतु
॥ २६ ॥
यद्यसौ छन्दसां लोकमारोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम्
।
गुरवे विन्यसद्देहं स्वाध्यायार्थं बृहद्व्रतः
॥ ३१ ॥
जरी ब्रह्मचारी व्रतस्थ । येणेंचि आश्रमें निश्चित
।
सत्यलोक वैकुंठपर्थंत । वांछी वेदोक्त मत्प्राप्ती
॥ २७ ॥
तेणें यावज्जन्म आपण । दृढ करावें गुरुभजन ।
निजदेहाचेंही जाण । करी समर्पण गुरुचरणीं ॥ २८ ॥
सद्गुरुभजनाची परवडी । नित्य नूतन आवडी ।
निजात्मभावें चोखडी । लागली गोडी गुरुचरणीं ॥ २९
॥
पूर्वील व्रतें धरी । तेंचि व्रत दृढ करी ।
होय नैष्ठिक ब्रह्मचारी । गुरुभजनावरी निर्धारु
॥ ३३० ॥
न मनी सन्मानाचें कोड । न म्हणे विषय गोड ।
न धरी संसाराची चाड । व्रतीं दृढ व्रतस्थ ॥ ३१ ॥
ऐसा थोर व्रतें व्रतधर । तैसाचि गुरुभजनीं सादर
।
करी सद्गुरूशीं विचार । वेदांतसार स्वाध्यायें
॥ ३२ ॥
`स्व्’ म्हणिजे आत्मा जाण् । ते ठायीं नित्य् अनुसंधान्
।
तो `स्वाध्याय्’ म्हणती सज्ञान् । ज्ञानविचक्षण् निजद्रष्टे
॥ ३३ ॥
ऐशिया साधकासी जाण् । सर्वत्र् ब्रह्मभावन् ।
हेंचि स्वमुखें मधुसूदन् । स्वयें आपण् सांगता
॥ ३४ ॥
अग्नौ गुरावात्मनि च् सर्वभूतेषु मां परम् ।
अपृथग्धीरुपासीत् ब्रह्मवर्चस्व्यकल्मषः ॥ ३२
॥
ब्रह्मचर्यव्रत् धरणें । ब्रह्मवर्चस्व् चढे तेणें
।
आणि सद्गुरूचेनि भजनें । निष्पाप् होणें निजवृत्तीं
॥ ३५ ॥
तेथें अग्निगुरु आपण् । सर्व् भूतांच्या ठायीं
जाण् ।
अभिन्न् ब्रह्मभावन् । अनुसंधान् सर्वदा ॥ ३६ ॥
तेव्हां जें जें देखे दृश्यजात् । तेथ् ब्रह्मभावो
अचुंबित् ।
यापरी मातें उपासित् । ब्रह्मयुक्त् सद्भावें
॥ ३७ ॥
नैष्ठिक् ब्रह्मचर्याचा नेम् । वानप्रस्थसंन्यासिया
सम् ।
तेथील् आवश्यक् जो धर्म् । मुख्य् वर्म् त्यागाचें
॥ ३८ ॥
स्त्रीणां निरीक्षणस्पर्शसंलापक्ष्वेलनादिकम्
।
प्राणिनो मिथुनीभूता न् गृहस्थोऽग्रस्त्यजेत्
॥ ३३ ॥
नैष्ठिक् ब्रह्मचारी संन्यासी । वानप्रस्थ् वनवासी
।
तिहीं न् पहावें स्त्रियांसी । हा मुख्यत्वें त्यांसी
स्वधर्म् ॥ ३९ ॥
स्त्री देखतांचि दिठीं । सांडूनियां पर्णकुटी ।
पळावें गा उठाउठी । मा कराव्या गोठी घडे केवीं ॥
३४० ॥
स्वप्नींही स्त्रियेच्या स्पर्शासी । करूं नये
या तिघांशीं ।
करितांचि मदनु त्यांसी । वीर्यपातासी उपजवी ॥ ४१
॥
त्या स्त्रियांसी क्रीडाविनोद् । करितां विध्वंसे
स्वधर्मकंद् ।
यालागीं स्त्रीगुणानुवाद् । न् करिती शुद्ध् सज्ञान्
॥ ४२ ॥
स्त्रियांचे हावभावदर्शन् । एकांत् गुह्य् संभाषण्
।
नाना विनोद् अंगस्पर्शन् । परिहासन् मदनोक्ती ॥
४३ ॥
एतुकेंही जेथ् घडे । तेथ् कामाचा घाला पडे ।
स्वधर्म् समूळ् बुडे । धैर्याचें उडे निजसत्त्व्
॥ ४४ ॥
गृहस्थाचिये प्रवृत्ती । परस्त्रियेसी ऐसी गती
।
जाहलिया जाण् निश्चितीं । अपावो अंतीं पावेल् ॥
४५ ॥
स्त्री ते अग्निकुंडासमान् । पुरुष् तो घृतकुंभ्
जाण् ।
तेथ् द्रवतां अंतःकरण् । अर्ध् क्षण् लागेना ॥ ४६
॥
घृत् वेंचलियापाठीं । घटासी झालीं वर्षें साठी
।
तरी अग्नीशीं जाहल्या भेटी । द्रवता पोटीं तोही
धरी ॥ ४७ ॥
तेवीं वार्धक्यावयसेंसीं । एकांत् जाहलिया स्त्रियेंशीं
।
गोष्टीमात् विनोदेसीं । कामाचा त्यासी घाला पडे
॥ ४८ ॥
त्यागावी कामिनीसंगती । हा मुख्य् त्याग् परमार्थीं
।
हेंचि स्वमुखें श्रीपती । उद्धवाप्रती बोलिला ॥
४९ ॥
पराशरऐसा महंत् । मत्स्योदरीशीं जाहला रत् ।
यालागीं स्त्रियेचा एकांत् । अनर्थभूत् पुरुषासी
॥ ३५० ॥
मैथुनभूत् जे प्राणी । पशुपक्षी आदिकरूनी ।
सादरें न् पहावे नयनीं । पाहतां कडकडूनि काम् खवळे
॥ ५१ ॥
मत्स्यमैथुन् देखिल्यासाठीं । खवळल्या कामाच्या
परिपाठी ।
सौभर् ऋषीश्वरें तपकोटी । मैथुनासाठीं नाशिल्या
॥ ५२ ॥
यालागीं कामाचें दर्शन् । कां कामाची आठवण् ।
पुरुषासी बाधक् जाण् । कामस्मरण् न् करावें ॥ ५३
॥
हृदयीं नव्हे कामसंचार् । तैसा करावा सदाचार् ।
भूतें पहावीं मदाकार् । हा मुख्य् प्रकार् हरी बोले
॥ ५४ ॥
शौचमाचमनं स्नानं संध्योपासनमार्जवम् ।
तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासंभाष्यवर्जनम्
॥ ३४ ॥
शौच् आचमन् स्नान् । संध्या तर्पण् उपासना ।
जपादिक् अनुष्ठान् । तीर्थसेवन् विश्वासें ॥ ५५
॥
अधर्म्-अकर्मांचा विटाळु । हों न् द्यावा अळुमाळु
।
आलियाही संकटकाळु । अभक्षणशीळु नव्हे भावो ॥ ५६
॥
ज्यासी असे व्रतधारण् । तेणें रजस्वलादि निंद्य्
जन् ।
त्यांसी न् करावें संभाषण् । धरावें मौन् निंदस्तवनीं
॥ ५७ ॥
सर्वांही आश्रमांसी जाण् । स्वधर्मनियमाचें लक्षण्
।
सांगेन् म्हणे श्रीकृष्ण् । ऐक् सावधान् उद्धवा
॥ ५८ ॥
सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियमः कुलनंदन् ।
मद्भावः सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयमः ॥ ३५ ॥
यदुवंशकुलनंदना । ऐक् उद्धवा सज्ञाना ।
वर्णाश्रमस्वधर्मलक्षणा । सर्वांस् जाणा हे एकी
निष्ठा ॥ ५९ ॥
मनसा वाचा कर्मणा । नेमूनि आपआपणा ।
सर्वांभूतीं ब्रह्मभावना । अखंड् धारणा राखावी
॥ ३६० ॥
ऐसा मद्भाव् सार्वांभूतीं । दृढ् ठसावल्या चित्तवृत्ती
।
ऐशा नैष्ठिक् ब्रह्मचार्याप्रती । मोक्षफलप्राप्ती
हरि बोले ॥ ६१ ॥
एवं बृहद्व्रतधरो ब्राह्मणोऽग्निरिव् ज्वलन्
।
मद्भक्तस्तीव्रतपसा दग्धकर्माशयोऽमलः ॥ ३६ ॥
यापरी जो ब्रह्मचारी । महाव्रतें व्रत् धरी ।
मद्भावना भूताकारीं । धारण् धरी अनिश्रम् ॥ ६२
॥
यापरी करितां मद्भजना । जळाल्या कर्मबीजेंसीं
वासना ।
तेव्हां पूर्ण् भक्ति माझी जाणा । वरी अंतःकरणा
भक्तांच्या ॥ ६३ ॥
तेव्हां निरुपचार् निजस्थिती । सहजचि घडे माझी
भक्ति ।
तेथ् ज्या ज्या देखे दृष्य् व्यक्ती । मद्भावप्रतीती
चिद्रूपें ॥ ६४ ॥
ऐशी घडतां माझी भक्ती । आर्त् जिज्ञासु अर्थार्थी
।
यांची उठवूनिया पंक्ती । चिन्मात्रैक् चौथी भक्ती
तो लाभे ॥ ६५ ॥
साचचि जे भक्तिच्या ठायीं । चारी मुक्ती लोळती पायीं
।
जो स्वानंद् मद्भक्तांच्या देहीं । संपूर्ण् पाहीं
उल्हासे ॥ ६६ ॥
तेव्हां मज् व्हावी मुक्तता । हेंही नाठवे त्याच्या
चित्ता ।
हो कां `गेली माझी बद्धता’ । हेंही सर्वथा स्मरेना ॥ ६७ ॥
एवं माझेनि भजनसुखें । विसरला सकळ् सुखदुःखें ।
माझे भक्तिचेनि हरिखें । स्वानंदतोखें संतुष्ट्
॥ ६८ ॥
ऐसा नैष्ठिक् ब्रह्मचारी । मज् पावला स्वधर्मेंकरीं
।
आतां उपकुर्वाणाची परी । ऐक् दुसरी अवस्था ॥ ६९ ॥
अथानंतरमावेक्ष्यन्यथा जिज्ञासितागमः ।
गुरवे दक्षिणां दत्वा स्त्नायाद्गुर्वनुमोदितः
॥ ३७ ॥
संपूर्ण केलिया अध्ययन । जाहलिया वेदशास्त्रसंपन्न
।
तेणें गुरूसी आज्ञा पुसोन । व्रतविसर्जन सकामा
॥ ३७० ॥
सकामनिष्कामतेचा भरु । देखोनि विवेकविचारु ।
तैशीच आज्ञा देती गुरु । जैसा अधिकारु शिष्याचा
॥ ७१ ॥
ज्यासी गृहश्रमाची आसक्ती । तेणें आपुल्या यथाशक्ती
।
दक्षिणा देऊनि गुरुप्रती । व्रतसमाप्ती करावी
॥ ७२ ॥
करावया समावर्तन । घेऊनि गुरूचें अनुमोदन ।
करावें मंगलस्नान । विसर्जन व्रतबंधा ॥ ७३ ॥
येथ अधिकाराचा भेदु । स्वयें सांगतो गोविंदु ।
तोचि श्लोकार्थे विशदु । वैराग्यसंबंधु अधिकारा
॥ ७४ ॥
गृहं वनं वोपविशेत्प्रव्रदेद्वा द्विजोत्तमः
।
आश्रमादाश्रमं गच्छेत् नान्यथा मत्परश्चरेत्
॥ ३८ ॥
ज्यासी वैराग्य नाहीं सर्वथा । हृदयीं स्त्रीकामाची
आस्था ।
तेणें द्वितीयाश्रमसंस्था । गार्हस्थ्या करावें
॥ ७५ ॥
स्त्रीकामु तरी नावडे । विवेक वैराग्य ज्यासी थोडें
।
तेणें वानप्रस्थाश्रमाकडे । निघावें रोकडें तत्काळ
॥ ७६ ॥
जो विवेकतेजें दीप्तिमंत । ज्यासी सदा वैराग्य
धडधडित ।
जो सर्वार्थी दिसे विरक्त । त्यासीच निश्चित चतुर्थाश्रम
॥ ७७ ॥
मुख्यत्वें ज्यासी ब्राह्मणजन्म । तेचि बोलिजे
द्विजोत्तम ।
त्यासीच बोलिला चतुर्थाश्रम । वैश्यक्षत्रियां
नेम संन्यासी नाहीं ॥ ७८ ॥
क्षत्रीय संन्यास अंगीकारिती । तिंही रिघावें महापंथीं
।
दंड-कमंडलादिप्रवृत्ती । व्यवहारस्थिती त्यां
नाहीं ॥ ७९ ॥
ब्राह्मणासी ब्रह्मचर्याच्या पोटीं । धडधडीत जैं
वैराग्य उठी ।
तै संन्यासपरिपाठीं । उठाउठीं अंगीकारु ॥ ३८०
॥
बैसतां भार्येच्या पाटीं । बहुल्यावरी वैराग्य
उठी ।
त्यासी संन्यासग्रहणीं गोठी । अधिकारु श्रेष्ठीं
बोलिला ॥ ८१ ॥
संन्यासग्रहणीं ज्याचें । वैराग्य दिसे अर्धकाचें
।
त्यासी संन्यासग्रहणाचें । योग्यत्व साचें असेना
॥ ८२ ॥
जैसा कां वोकिला वोक । ज्याचा त्यास नावडे देख ।
तैसें विषयभोगसुख । ज्यासी निःशेष नावडे ॥ ८३ ॥
त्यासी संन्यासीं अधिकारु । तोचि संन्यासी साचारु
।
ज्यासी विषयांचा विकारु । अणुमात्रु बाधेना ॥ ८४
॥
प्रथम ब्रह्मचर्ययुक्त । वैराग्य न चढेचि हात ।
तरी होऊनि गृहस्थ । स्वधर्मयुक्त वर्तावें ॥ ८५
॥
तेथें स्वधर्में विषय सेवितां । दृढ साधावी विरक्तता
।
तेथेंही वैराग्य न ये हाता । तरी वानप्रस्थाश्रमी
व्हावें ॥ ८६ ॥
यापरी आश्रमादाश्रमा जातां । वैराग्यें संन्यासग्रहणता
।
परी अनाश्रमीं तत्त्वतां । नाहीं सर्वथा अधिकारु
॥ ८७ ॥
सांडूनि पूर्वाश्रमासी । जो गेला आश्रमांतरासी
।
तेथूनि पुढारां मार्ग त्यासी । परी मागें यावसायी
विधि नाहीं ॥ ८८ ॥
कां मत्पर जो माझा भक्त । त्यासी आश्रमनेम नाहीं
येथ ।
तो माझेनि भजनें कृतकृत्य । जाण निश्चित उद्धवा
॥ ८९ ॥
सद्भावें माझी भक्ति करितां । विवेकवैराग्य-योग्यता
।
पावोनि माझी पूर्ण सत्ता । सायुज्यता नेघती ॥ ३९०
॥
ऐसे माझे भक्तोत्तम । त्यांसी न लगे आश्रमनेम ।
त्यांचा सर्वही मी स्वधर्म । ऐसें पुरुषोत्तम बोलिला
॥ ९१ ॥
उद्धवा ऐक पां निश्चितीं । गृहस्थाची स्वधर्मस्थिती
।
समूळ सांगेन तुजप्रती । ऐसें श्रीपति बोलिला ॥ ९२
॥
गृहार्थी सदृशीं भार्यां उद्वहेदजुगुप्सिताम्
।
यवीयसीं तु वयसा यां सवर्णामनुक्रमात् ॥ ३९ ॥
करोनियां समावर्तन । व्रतबंधाचें विसर्जन ।
गुरुआज्ञा घेऊनि जाण । पाणिग्रहण करावें ॥ ९३
॥
भार्या पर्णावी सवर्ण । इतर वर्जिले तिन्ही वर्ण
।
स्ववेद-स्वशाखेचे वर्ण । सगोत्रपण चुकवूनि ॥ ९४
॥
जे उभय कुळीं विशुद्ध । जे दशलक्षणीं अनिंद्य ।
देतां मातापित्यांसी आल्हाद । तो श्लाघ्य संबंध
पर्णावा ॥ ९५ ॥
जिची जन्मोत्तरी पाहतां । स्वयें वरापरीस अधिकता
।
कां समान वयें समता । या दोनी सर्वथा त्यागाव्या
॥ ९६ ॥
जन्मपत्र पाहतां दिठीं । वरुषें सातें पांचें धाकुटी
।
ते पर्णावी स्वधर्मदृष्टीं । भार्या गोमटी ती नांव
॥ ९७ ॥
नोवरी पाणिग्रहणयुक्त । आठांपासूनि दशवर्षांत
।
अधिक ते वृषली निश्चित । शास्त्रार्थप्रयोगें ॥
९८ ॥
गर्भाष्टमाहूनि खालती । जिची वयसा असे निश्चितीं
।
तो नोवरी वराधिकारीं अप्राप्ती । ऐसें शास्त्रार्थीं
बोलिलें ॥ ९९ ॥
ऐशा लक्षणांचा नाहीं बाधू । तैशी पर्णावी शुद्ध
वधू ।
मग आश्रमधर्म अतिशुद्धू । शास्त्राविरुद्धु तो
ऐक ॥ ४०० ॥
इज्याध्ययनदानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् ।
प्रतिग्रहोऽध्यापनं च ब्राह्मणस्यैव याजनम्
॥ ४० ॥
ब्राह्मणाचें षट्कर्म जाण । यजन आणि याजन ।
अध्ययन आणि अध्यापन । प्रतिग्रहो दान हें साही ॥
१ ॥
हो कां द्विजन्मे तिन्ही वर्ण । त्यांत क्षत्रिय
वैश्य दोघे जण ।
त्यांस तीं कर्मीं अधिकारपण । यजन-दान-अध्ययन ॥ २
॥
जे उत्तमजन्मे ब्राह्मण । त्यांसी षट्कर्मीं अधिकार
जाण ।
तीनी परमार्थासी पूर्ण । जीविकावर्तन तीं कर्मीं
॥ ३ ॥
कोणें कर्में जीविकेसी । कोणें पाविजे परमार्थासी
।
त्या ब्राह्मणकर्मविभागासी । ऐक तुजपाशीं सांगेन
॥ ४ ॥
`यजन्’ तें यज्ञाचरण् । `अध्ययन्’ तें वेदपठण् ।
`दान्’ जें देणें आपण् । हें त्रिकर्म् जाण् परमार्था
॥ ५ ॥
गुरुत्व् घेऊनि आपणें । `याजन्’ तें याग् करविणें ।
`अध्ययन्’ वेद् पढवणें । स्वयें दान् घेणें तो `प्रतिग्रहो’ ॥ ६ ॥
जाहलिया सच्छिष्यसंपत्ती । इये तिहीं कर्मीं जीविकावृत्ती
।
गुरुत्वें गुरुपूजाप्राप्ती । तेणें जीविकास्थिति
ब्राह्मणां ॥ ७ ॥
क्षत्रियवैश्यद्विजन्म्यांसी । गुरुत्व् बोलिलें
नाहीं यांसी ।
हीं तिन्हीं कर्में त्यांसी । निषेधतेसी यालागीं
॥ ८ ॥
आतां ब्राह्मणाचें लक्षण् । स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण्
।
`मुख्य्’ `मुख्यतम्’ `साधारण्’ । त्रिविध् जाण् उद्धवा ॥ ९ ॥
प्रतिग्रहं मन्यमानस्तपस्तेजोयशोनुदम् ।
अन्याभ्यामेव् जीवेत् शीलैर्वा दोषदृक् तयोः
॥ ४१ ॥
स्वधर्मनिष्ठ् ब्राह्मणापाशीं । तप्-तेज्-धैर्य्-यशोराशी
।
प्रतिग्रहो इतुकियांसी । मूळ् नाशासी कारण् ॥ ४१०
॥
जो स्वधर्मनिष्ठ् ब्राह्मण् । करी प्रतिग्रहो अंगीकरण्
।
तो जाण् पां `साधारण्’ । हें एक् लक्षण् द्विजाचें ॥ ११ ॥
जो प्रतिग्रह् पराङ्मुख् ब्राह्मण् । तेणें याजन्
अध्यापन् जाण् ।
स्वधर्मेकरूनि द्रव्यार्जन् । जीविकावर्तन् करावें
॥ १२ ॥
धरोनि द्रव्याशा मानसीं । न् करावें यागान्त् कर्मासी
।
कां सांगोनि वेदाक्षरासी । द्रव्य् त्यापाशीं इच्छूं
नये ॥ १३ ॥
करूनि वेदाक्षरदान् । जो शिष्याचेंही न् घे धन्
।
ऐसा वैराग्यें परिपूर्ण् । तो `शुद्ध् ब्राह्मण्’ सर्वथा ॥ १४ ॥
ऐक् त्याचें जीविकावर्तन् । `शिल्’ कां `उंछवृत्ती’ जाण् ।
ऐक् त्याचेंही लक्षण् । सकारण् सांगेन् ॥ १५ ॥
शेत् संवगूनि नेल्या जाण् । ते शेतीं प्राप्त् कणिसें
कां कण् ।
ते शिलवृत्ति संपूर्ण् । ऐक् लक्षण् उंछवृत्तीचें
॥ १६ ॥
स्वामी नसतां सांडले जाण् । ऐसे हाटवाटीं पडिले
कण् ।
ते वेंचूनि घेणें आपण् । जीविकावर्तन् तयांवरी
॥ १७ ॥
या नांव् उंछवृत्ती । ब्राह्मणाची `अतिशुद्ध्’ स्थिती ।
तोही प्रकार् उद्धवाप्रती । स्वयें श्रीपति सांगत्
॥ १८ ॥
ब्राह्मणस्य् हि देहाऽयं क्षुद्रकामाय् नेष्यते
।
कृच्छाय् तपसे चेह् प्रेत्यानंतसुखाय् च् ॥ ४२
॥
वर्णांमाजीं उत्तम् वर्ण् । त्या ब्राह्मणाचा देहो
जाण् ।
क्षुद्रकामार्थ् निर्माण् । देवें आपण् नाहीं केला
॥ १९ ॥
पशुपक्ष्यादि योनींच्या ठायीं । कामावांचूनि आन्
नाहीं ।
तेंचि जरी ब्राह्मणाचे देहीं । तैं विशेष् कायी
उत्तमत्वें ॥ ४२० ॥
ब्राह्मणांचे देहीं जाण् । करावें स्वधर्में अनुष्ठान्
।
माझेनि उद्देशें संपूर्ण् । तपसाधन् कृच्छादिकें
॥ २१ ॥
मी हृदयीं धरोनि अनंत् । जो पूर्णवैराग्ययुक्त्
।
तपादि साधनीं सतत् । सदा शिणत् ब्राह्मण् जे ॥ २२
॥
त्यांसी देहपाताच्या अंतीं । माझ्या अनंत् सुखाची
प्राप्ती ।
तेथ् स्वर्गसुखादि संपत्ती । मावळती तत्काळ् ॥
२३ ॥
ज्या सुखाचे सुखस्थितीं । स्फुरेना संसारस्फूर्ती
।
जेथूनि नाहीं पुनरावृत्ती । ते सुखप्राप्ती त्या
ब्राह्मणां ॥ २४ ॥
कृच्छ्रादि साधनयुक्तीं । ब्राह्मणां ब्रह्मसुखप्राप्ती
।
त्याचि सुखाची सुखसंपत्ती । शिलोंछवृत्ती साधकां
॥ २५ ॥
शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो धर्मं महान्तं
विरजं जुषाणः ।
मय्यर्पितात्मा गृह् एव् तिष्ठन्नातिप्रसक्तः
समुपैति शान्तिम् ॥ ४३ ॥
शिल् अथवा उंछवृत्ती । करूनि संतुष्ट् चित्तवृत्ती
।
विषयवैराग्यें मत्प्राप्ती । पूजिती अतिथी मद्भावें
॥ २६ ॥
अतिथि आलिया देख् । प्राणांतींही नव्हे पराङ्मुख्
।
नाठवे निज् तहानभूक् । समयीं आवश्यक् दे अन्न् ॥
२७ ॥
तेथ् अत्यादरेंसीं जाण् । देऊनि अत्यंत् सन्मान्
।
यथानुशक्त्या देतां अन्न् । मी जनार्दन् संतुष्टें
॥ २८ ॥
सांडूनियां अभिमान् । सर्व् जीवांसी सर्वदा लीन्
।
या नांव् `महद्धर्म्’ जाण् । शुद्ध् लक्षण् हें धर्माचें
॥ २९ ॥
ऐसें जें स्वधर्माचरण् । तें कर्त्यासी अतिभूषण्
।
ये धर्मीं न् रिघे दूषण् । `अतिशुद्धाचरण्’ या नांव् ॥ ४३० ॥
मजमाजीं रंगली चित्तवृत्ती । यालागीं विसरला गृहासक्ती
।
त्यासी गृहश्रमीं माझी प्राप्ती । सुखसंपत्ती निजबोधु
॥ ३१ ॥
निर्धनासी ऐशिया रीतीं । गृहश्रमीं माझी प्राप्ती
।
आतां सधनाचे प्राप्तीची स्थिती । ऐक् तुजप्रती
सांगेन् ॥ ३२ ॥
सधन् होय् जैं सज्ञान् । तैं न् करितां अतिसाधन्
।
माझी प्राप्ती अतिसुगम् जाण् । ऐक् लक्षण् तयाचें
॥ ३३ ॥
समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्परायणम् ।
तानुद्धरिष्ये नचिरादापद्भयो नौरिवार्णवात्
॥ ४४ ॥
आधींच् पूज्य् ब्राह्मण् । त्याहीवरी माझा भक्त्
जाण् ।
माझे निजभजनें अतिसंपन्न् । मद्भावें पूर्ण् परिपक्व्
॥ ३४ ॥
मागणें नाहीं सर्वथां । हा नेम् माझिया निजभक्ता
।
त्यासी पीडिजे क्षुधादि व्याथा । ते निवारिता जो
होय् ॥ ३५ ॥
देऊनि अन्न् जीवन् । वस्त्र् आदिकरूनि लवण् ।
ऐसें वेंचूनियां निजधन् । भक्तसंरक्षण् जो करी
॥ ३६ ॥
नाहीं देणें निर्भर्त्सितां । देऊनि आभार् न्
ठेवी माथां ।
सन्मानें अतिनम्रता । जो मद्भक्तां संरक्षी ॥
३७ ॥
जेवीं पोटांतले कळवळेंसी । माता गोड् तें दे बाळकासी
।
तेवीं सांडोनि निजस्वार्थासी । माझ्या भक्तांसी
जो रक्षी ॥ ३८ ॥
तैं मागें सांडूनि निजभक्ता । त्यासी मी वाहीं आपुले
माथां ।
मग् वैकुंठाही वरुता । त्याहीपरता पाववीं ॥ ३९ ॥
ज्यासी म्यां वाहिलें निजमाथां । त्यासी कोण्या
अर्थाची दुर्लभता ।
जो संरक्षी माझ्या निजभक्तां । त्यासी उद्धरिता
मी उद्धवा ॥ ४४० ॥
माझे भक्तांचीं सांकडीं । जो कोणी निजांगें दवडी
।
त्यासी भवार्णवपरथडी । तत्काळ् रोकडी मी पाववीं
॥ ४१ ॥
जेवीं कां जळसागरीं । नाव् धनवंतातें तारी ।
तेवीं भक्तरक्षका संसारीं । मी उद्धरीं उद्धवा
॥ ४२ ॥
यापरी धनवंत जन । जो करी भक्तसंरक्षण ।
देवकीवसुदेवांची आण । त्याचें उद्धरण मी करीं ॥
४३ ॥
सर्वांचे आपत्तीचें निवारण । राजेनि करावें आपण
।
त्या राजधर्माचें लक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥ ४४ ॥
सर्वाः समुद्धरेद्राजा पितेव व्यसनात्प्रजाः
।
आत्मानमात्मना धीरो यथा गजपतिर्गजान् ॥ ४५ ॥
सर्वांचें आपत्तींत रक्षण । रायें करावें आपण ।
दीन दुर्बळ ब्राह्मण । अयाचित जन शोधूनी ॥ ४५ ॥
व्यसनप्राप्त निजात्मजा । पिता संरक्षणीं निघे
पैजा ।
तेवीं आपत्तीपासोनि प्रजा । संरक्षणीं राजा सादर
॥ ४६ ॥
करूनि प्रजांचें संरक्षण । आपुल्या आपत्तीसी आपण
।
स्वयें करावें निवारण । हा स्वधर्म जाण रायाचा ॥
४७ ॥
चिखलीं रुतल्या भद्रजाती । स्वयें निघे आत्मशक्तीं
।
गजी गजशावे नेणों किती । काढी रुतीबाहेरी ॥ ४८ ॥
तेवीं राजा जो भूपती । तेणें प्रजा रक्षाव्या आपत्तीं
।
आपुलेही आपत्तीची निवृत्ती । निजात्मशक्तीं जो
करी ॥ ४९ ॥
ऐशिया स्वधर्मस्थिती । सादरें वर्ते जो भूपती ।
त्याच्या स्वधर्माची फलप्राप्ती । स्वयें श्रीपती
सांगत ॥ ४५० ॥
एवंविधो नरपतिर्विमानेनार्कवर्चसा ।
विधूयेहाशुभं कृत्स्नं इंद्रेण सह मोदते ॥ ४६ ॥
यापरी जो कां नृपती । इहलोकींच्या राज्यप्राप्ती
।
अधर्म नाशोनि स्वधर्मस्थितीं । स्वर्ग प्राप्ती
तो पावे ॥ ५१ ॥
`राज्याचे अंतीं नरक्’ । ऐसें बोलती ज्ञाते लोक्
।
ते निरयगती नाशोनि देख् । स्वधर्में परलोक् पावले
॥ ५२ ॥
ते स्वर्गलोकीं गा जाण् । अर्कप्रकाशासम् विमान्
।
तेथ् आरूढोनि आपण् । इंद्रसमान् सुख् भोगिती ॥ ५३
॥
गृहस्थाश्रम् अतिविषय् । तेथें आचरतां स्वधर्म्
।
वोडवे जैं कां दुर्गम् । ते आपद्धर्म् अवधारीं ॥
५४ ॥
सीदन् वीप्रो वणिग्वृत्त्या पण्यैरेवापदं तरेत्
।
खड्गेन् वाऽऽपदाक्रान्तो न् श्ववृत्त्या कथंचन्
॥ ४७ ॥
स्वधर्में पीडितां ब्राह्मणासी । तेणें करावें
वणिग्वृत्तीसी ।
कां दुरावले क्षात्रधर्मासी । तेही सदोषी अतिदुष्ट्
॥ ५५ ॥
ब्राह्मणासी हिंसाकर्म् । तो जाण् पां परम् अधर्म्
।
लागल्या अनुपपत्ती दुर्गम् । तैं क्षात्रधर्म्
करावा ॥ ५६ ॥
करितां वाणिज्यकर्मास् । तिळ् सर्षप् कार्पास्
।
कां लवणादि रस् तैजस् । यांच्या महादोष् विक्रयीं
॥ ५७ ॥
त्या सोडोनि सदोषां समस्तां । लागावें वाणिज्यपंथा
।
तांबूलपर्णें श्वेतवस्त्रता । हें विकितां निर्दुष्ट्
॥ ५८ ॥
ऐशिया वाणिज्यस्थितीं । ज्याची ढळेना अनुपपत्ती
।
तेणें खड्ग् घेऊनि हातीं । क्षात्रवृत्ती करावी
॥ ५९ ॥
तेथें चोरावीं ना अंगें । रणीं न् सरावें मागें ।
स्वामिकार्याचेनि योगें । देहत्यागें उठावें ॥
४६० ॥
ऐशिया शुद्ध् क्षात्रवृत्तीं । ब्राह्मणें कंठावी
अनुपपत्ती ।
परी नीचसेवा प्राणांतीं । श्ववृत्ती न् करावी ॥
६१ ॥
क्षत्रियांसी स्वधर्में अनुपपत्ती । लागल्या वर्तावें
कोणे स्थिती ।
तें विशद् करूनि श्रीपती । उद्धवाप्रती सांगत्
॥ ६२ ॥
वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेन्मृगययाऽऽपदि
।
चरेद्वा विप्ररूपेण् न् श्ववृत्त्या कथंचन् ॥ ४८
॥
क्षत्रियासी लागल्या अनुपपत्ती । पूर्वोक्त् करावी
वणिग्वृत्ती ।
कां पारधी करावी वनांतीं ॥ तेणें अनुपपत्ती कंठावीं
॥ ६३ ॥
येणेंही न् कंठे अनुपपत्ती । तरी भीक् मागावी विप्रगतीं
।
परी नीचसेवा प्राणांतीं । श्ववृत्ती न् करावी ॥
६४ ॥
स्वधर्में वैश्यासी अनुपपत्ती । लागल्या वर्तावें
कोणे स्थितीं ।
ते विवंचना उद्धवाप्रती । कृष्ण् कृपामूर्ति सांगत्
॥ ६५ ॥
शूद्रवृत्तिं भजेद्वैश्यः शूद्रः कारुकटक्रियाम्
।
कृच्छ्रान्मुक्तो न् गर्ह्येण् वृत्तिं लिप्सेत्
कर्मणा ॥ ४९ ॥
वैश्यासी लागल्या अनुपपत्ती । तेणें धरावी शूद्रवृत्ती
।
निष्कपट् सेवा यथास्थिती । तीं वर्णाप्रती करावी
॥ ६६ ॥
वैश्य् पीडिल्याही अनुपपत्तीं । ब्राह्मण्-क्षत्रियांची
वृत्ती ।
सर्वथा धरूं नये हातीं । जाण् निश्चितीं उद्धवा
॥ ६७ ॥
वैश्यासी अतिअनुपपत्ती । मांडल्याही प्राणांतगती
।
तरी नीचसेवेची स्थिती । कोणेही अर्थीं न् करावी
॥ ६८ ॥
शूद्रासी लागलिया अनुपपत्ती । तेणेंही न् करावी
श्ववृत्ती ।
धरूनि बुरुडक्रिया हातीं । जीविकावृत्ती करावी
॥ ६९ ॥
विकावीं दोर् दावीं शिंकीं । पाटे वरवंटे टवळीं
निकीं ।
कां काष्ठें वाहावीं मस्तकीं । जीवीकेविखीं उदरार्थ्
॥ ४७० ॥
आपत्काळाचिये गती । चतुर्वर्णांची जीविकास्थिती
।
म्यां सांगीतली तुजप्रती । परी सर्वथा श्ववृत्ती
सांडावी ॥ ७१ ॥
एवं क्रमलिया अनुपपत्ती । म्यां सांगितल्या ज्या
जीविकावृत्ती ।
तेथें देखिलियाही लाभप्राप्ती । सर्वथा हातीं न्
धराव्या ॥ ७२ ॥
आपत्काळींच्या आपद्वृत्ती । अनुतापें क्रमिल्याअंतीं
।
सांडूनियां स्वधर्मस्थितीं । यथानिगुतीं रहावें
॥ ७३ ॥
गृहस्थाचें विहित् कर्म् । त्यांतीलही आवश्यक्
धर्म् ।
तेथील् ब्रह्मार्पणवर्म् । स्वयें पुरुषोत्तम्
सांगत् ॥ ७४ ॥
वेदाध्यायस्वधास्वाहाबल्यन्नाद्येर्यथोदयम्
।
देवर्षिपितृभूतानि मद्रूपाण्यन्वहं यजेत् ॥
५० ॥
स्वाध्याय् `वेदाध्ययन्’ । वेदप्रोक्त् ब्रह्मयज्ञ् ।
`स्वधा’ म्हणिजे पितृतर्पण् । `स्वाहा’ जाण् देवतादिकां ॥ ७५ ॥
बळिदानादिकीं जाण् । तृप्त् होय् `भूतगण्’ ।
`मनुष्यांसी’ अन्नोदकदान् । हे पंचयज्ञ् जाण् नित्यकर्म्
॥ ७६ ॥
हेंचि ब्रह्मकर्म् जाण् । जेणें होय् व्रह्मार्पण्
।
त्या अर्पणाची निजखूण् । तुज् मी संपूर्ण् सांगेन्
॥ ७७ ॥
मी एक् कर्मकर्ता येथें । हें सांडोनियां निजचित्तें
।
भगवद्रूप् भावितां भूतें । ब्रह्मार्पण् तेथें
होय् कर्म् ॥ ७८ ॥
सांडितां कर्माभिमान् । कर्म् होय् ब्रह्मार्पण्
।
हें संकल्पेंवीण् जाण् । अर्पिती खूण् उद्धवा ॥
७९ ॥
माझेनि हें कर्म् जाहलें । तें म्यां कृष्णार्पणा
केलें ।
येणें संकल्पाचेनि बोलें । अंगा आलें कर्तृत्व्
॥ ४८० ॥
जो म्हणे मी कर्मकर्ता । तो होय् कर्मफळभोक्ता ।
मुख्य् बाधक् ते अहंता । जाण् तत्त्वतां उद्धवा
॥ ८१ ॥
ज्याच्या ठायीं अहंममता । त्याचे अंगीं नित्यबद्धता
।
जो निरभिमानी निर्ममता । नित्यमुक्तता त्यापाशीं
॥ ८२ ॥
यालागीं सांडूनि अभिमान् । पंचमहायज्ञाचरण् ।
गृहस्थें प्रत्यहीं करितां जाण् । कर्म् ब्रह्मार्पण्
सहजेंचि ॥ ८३ ॥
जैसेनि अर्पे भगवंता । ते गृहस्थाची नित्यकर्मता
।
तुज् म्यां सांगितली तत्त्वतां । यज्ञादि कथा ते
ऐक् ॥ ८४ ॥
यज्ञ् करावया अधिकारवंत् । गांठी शुद्ध् बारा सहस्त्र्
अर्थ् ।
ज्यासी वेदीं ज्ञान् यज्ञान्त् । तेचि येथ् अधिकारी
॥ ८५ ॥
यदृच्छयोपपन्नेन् शुक्लेनोपार्जितेन् वा ।
धनेनापीडयन् भृत्यान् न्यायेनैवाऽहरेत् क्रतून्
॥ ५१ ॥
उदीमव्यापारे जोडिलें । का जें असत्प्रतिग्रहें
आलें ।
नातरी परपीडा प्राप्त् जाहलें । कां आडवूनि घेतलें
जें द्रव्य् ॥ ८६ ॥
द्रव्य् देतां चरफडी । ते शिष्या घालून् सांकडीं
।
ऐसा अर्थ् जोडिला जोडी । ते अपरवडी द्रव्याची ॥ ८७
॥
जें यदृच्छा सहज् आलें । कां जें शुक्लवृत्तीं जोडिलें
।
जें सुखोपायें हाता आलें । तें द्रव्य् विहिलें
यज्ञार्थ् ॥ ८८ ॥
पाडूनि कुटुंबासी लंघन् । सर्व् द्रव्य् वेंचूनि
जाण् ।
करूं नये यज्ञाचरण् । अधर्मपण् तेणेंही ॥ ८९ ॥
कां जीविका जीवनवृत्ती । याग् करूं नये निश्चितीं
।
लौकिकीं मुरवावया स्फीती । याग् करिती ते मंद् ॥
४९० ॥
न् धरितां कर्माभिमान् । शुद्ध् द्रव्य् जोडिल्या
जाण् ।
करावें यज्ञाचरण् । हें स्वधर्मलक्षण् गृहस्थाचें
॥ ९१ ॥
सांडूनिया विषयलिप्सा चित्तीं । त्यजूनि गृहाची
गृहासक्ती ।
गृहस्थें धरावी निवृत्ती । हें स्वयें श्रीपति
सांगत् ॥ ९२ ॥
कुटुंबेषु न् सज्जेत् न् प्रमाद्येत्कुटुंब्यपि
।
विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत् ॥
५२ ॥
जरी जाहली स्त्रीपुत्रगृहस्थिती । परी न् धरावी
त्यांची आसक्ती ।
सावध् राखावी चित्तवृत्ती । परमात्मयुक्तिसाधनें
॥ ९३ ॥
सांडूनि कल्पना प्रमाद् संग् । चुकवून् प्रमदांचें
अंग् ।
ईश्वरनिष्ठा अतिचांग् । वृत्ति अभंग् राखावी ॥
९४ ॥
गृह्-कुटुंब्-विषयासक्ती । पाहतां विवेकाचिये स्थितीं
।
परिपाकें नश्वरप्राप्ती । जाण् निश्चितीं उद्धवा
॥ ९५ ॥
जैसा इहलोकींचा परिपाक् । तैसाचि जाण् स्वर्गलोक्
।
उभयतां नश्वर् देख् । केवळ् मायिक् मिथ्यात्वें
॥ ९६ ॥
स्त्री पुत्र् आणि धन् । हें नश्वर् जैसे कां स्वप्न्
।
येचिविषयीं निरूपण् । स्वयें नारायण् सांगत् ॥
९७ ॥
पुत्रदाराप्तबन्धूनां सङ्गमः पान्थसङ्गमः ।
अनुदेहं वियन्त्येते स्वप्नो निद्रानुगो यथा ॥
५३ ॥
जैसे वृक्षातळीं पांथिक् । एकत्र् मीनले क्षण्
एक् ।
तैसे पुत्रदाराप्तलोक् । सर्वही क्षणिक् संगम्
॥ ९८ ॥
उभय् नदीप्रवाहेंसीं । काष्ठें मीनलीं संगमीं जैसीं
।
सोयरीं सर्व् जाण् तैसीं । हेलाव्यासरसीं फांकती
॥ ९९ ॥
जे योनीं जो जीव् देहधारी । तेथें तेचि योनींचीं
सोयरीं ।
ऐशीं अनंत् जन्में संसारीं । तैं अमित् सोयरीं जीवाचीं
॥ ५०० ॥
परी ये योनीचीं ते योन्यंतरीं । येरयेरां नोळखती
सोयरीं ।
जैसी ये स्वप्नींची पदार्थपरी । त्या स्वप्नांतरीं
रिघेना ॥ १ ॥
यापरी हे समस्त् । स्त्री पुत्र् बंधु आप्त् ।
मायामय् कल्पित् । जाणें निश्चित् तो धन्य् ॥ २ ॥
इत्थं परिमृशन्मुक्तो गृहेष्वतिथिवद्वसन् ।
न् गृहैरनुबध्येत् निर्ममो निरहङ्कृतः ॥ ५४ ॥
ऐसेनि विवेकें विवेकवंता । कदा न् बाधी मोहममता
।
अतिथीच्या परी सर्वथा । अनासक्तता गृहवासीं ॥ ३
॥
एवं निर्मानमोहममता । जो उदासीन् गृहावस्था ।
ज्यांसी निष्काम् निर्लोभता । त्यासी अहंता बाधीना
॥ ४ ॥
निर्ममता निरभिमान् । व्हावया मुख्य् गुरुभजन्
।
तेणें वैराग्य्-विवेक्-ज्ञान् । सहजचि जाण् गुरुभक्तां
॥ ५ ॥
ऐशिया वैराग्यविवेकस्थितीं । गृहीं वसतां गृहस्थाप्रती
।
प्राप्त् होय् निजमुक्ती । जाण् निश्चितीं उद्धवा
॥ ६ ॥
आतां आश्रमांतराची गती । स्वयें सांगताहे लक्ष्मीपति
।
भक्ति विरक्ति निजशांती । आश्रमस्थितिविभाग् ॥
७ ॥
कर्मभिगृहमेधीयैरिष्ट्वा मामेव् भक्तिमान् ।
तिष्ठेद्वनं वोपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत्
॥ ५५ ॥
गृहीं असोनि आश्रमस्थितीं । ज्यासी मुख्यत्वें
भगवद्भक्ती ।
त्यासी आश्रमांतरप्राप्ती । न् लगे निश्चितीं मद्भक्तां
॥ ८ ॥
तेंचि माझें कैसें भजन् । स्वाहा स्वधा यज्ञदान्
।
जें जें येथें अर्पे जाण् । तें तें मदर्पण् निश्चित्
॥ ९ ॥
काळीं अकाळीं सर्वथा । भजनीं पालट् नाहीं चित्ता
।
ऐशी ज्या गृहस्थाची अवस्था । तेणें असावें सर्वथा
गृहाश्रमीं ॥ ५१० ॥
ज्या कर्माची अतिआसक्ती । आणि विषयांची अनासक्ती
।
नाहीं ज्ञानयुक्त् निजशांती । त्यासी वानप्रस्थीं
। अधिकारु ॥ ११ ॥
ज्यासी विरक्ति शांति ज्ञानस्थिती । करतळामळक्
हस्तप्राप्ती ।
त्यासी संन्यासग्रहणस्थिती । जाण् निश्चितीं अधिकार्
॥ १२ ॥
जाहलिया पुत्रसंतती । भार्या देऊनि पुत्राच्या
हातीं ।
संन्यास् करावा निश्चितीं । श्रुति ये अर्थीं संमत्
॥ १३ ॥
ज्यासी गृहस्थाश्रमीं नावडे भक्ती । अपार् पोरांची
संतती ।
जाहल्याही न् धरी विरक्ती । जो वानप्रस्थीं रिघेना
॥ १४ ॥
ज्याचा न् फिटे विषयभ्रम् । जो संन्यासी नव्हे निष्कर्म्
।
त्याचें जाण् निंद्य् कर्म् । स्वयें पुरुषोत्तम्
सांगत् ॥ १५ ॥
यस्त्वासक्तमतिर्गेहे पुत्रवित्तैषणातुरः ।
स्त्रैणः कृपणधीर्मूढो ममाहमिति बध्यते ॥ ५६ ॥
जो गृहासक्तीं सुभटु । तो ईषणात्रयीं वरीष्ठु ।
जो विषयांलागी लंपटु । अतिलोभिष्ठ् धनेच्छा ॥ १६
॥
जो विकारांचा अंकिला । जो अहंममतेचा पोसणा जाहला
।
जो स्त्रियेसी जीवें विकिला । तो मूढतेच्या पडिला
महादुर्गी ॥ १७ ॥
जो आशेचिया वणवणा । सर्वांगांचा वोळगणा ।
यालागीं बद्धतेचा जाणा । जाहला आंदणा जीवेंभावें
॥ १८ ॥
तेचि बद्धतेची गती । त्याच्या मूर्खत्वाची वदंती
।
स्वयें सांगताहे श्रीपती । उद्धवाप्रती उद्देशें
॥ १९ ॥
अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजाऽत्मजाः ।
अनाथा मामृते दीनाः कथं जीवन्ति दुःखिताः ॥ ५७ ॥
माता पिता वृद्धें केवळें । भार्या धाकुटी तान्हीं
बाळें ।
मज होतां यांवेगळें । तेणेंची काळें मरतील ॥ ५२०
॥
ऐशिया नानावस्था । आपुल्याही मरणापरता ।
वाहे कुटुंबाची चिंता । ऐक आतां सांगेन ॥ २१ ॥
एखादेनि अकाळकाळें । मजचि जैं मरण आलें ।
तैं काय करितील स्त्रिया बाळें । आंसुवें डोळे लोटती
॥ २२ ॥
मात्यापित्यांची पडो वाट । स्त्रियेसी होईल हृदयस्फोट
।
बाळांचा शोषेल कंठ । पिटी ललाट तेणें दुःखें ॥ २३
॥
मज निमालियाअंतीं । हीं अतिदुःखी कैशीं जीती ।
ऐशी जीतांची करी खंती । मूढमति यालागीं ॥ २४ ॥
गाढ मूढतेचें भरितें । अपार उथळलें जेथें ।
विवेकाचें तारूं तेथें । विपरीतार्थे बुडालें ॥
२५ ॥
एवं गृहाशयाक्षिप्त हृदयो मूढधीरयम् ।
अतृप्तस्ताननुध्यायन् मृतोऽन्धं विशते तमः ॥
५८ ॥
इति श्रीभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे
सप्तदशोऽऽध्यायः ॥ १७ ॥
यापरी गृहासक्तीं आसक्त । सदा विषयीं अतृप्तचित्त
।
अखंड स्त्रीपोत्रांतें ध्यान । हृदयाआंत मोहित
॥ २६ ॥
त्या मोहाचे मोहविधीं । मूढ जाहली हृदयबुद्धी ।
ऐसा निमाला जो त्रिशुद्धी । तो प्रवेशे अंधीं महातमीं
॥ २७ ॥
ज्या तमाचेनि महबळें । ज्ञान होऊनि ठाके आंधळें
।
तैथ सूर्याचे फुटती डोळे । ते तमीं लोळे तो तामस
॥ २८ ॥
ज्या तमापासूनि उपरती । हों नेणें गा कल्पांतीं
।
त्या अंध-तमातें पावती । मूढमति अतिमंद ॥ २९ ॥
महामोहाचे परिपाटीं । नश्वर विषयासाठीं ।
चुकोनि अनंतसुखाची पुष्टी । दुःखकोटी भोगिती ॥
५३० ॥
यालागीं मनुष्यदेहीं जाण । करोनियां भगवद्भजन
।
चुकवावें जन्ममरण । आपण आपण उद्धरावें ॥ ३१ ॥
जीवा जे जे योनीं जन्मगती । तेथ तेथ विषयासक्ति ।
तेचि मनुष्यदेहीं विषयस्थिती । तैं परमार्थप्राप्ती
कोणे देहीं ॥ ३२ ॥
विशेषें उत्तमोत्तम । प्राप्त जाहल्या ब्राह्मणजन्म
।
ज्याचे नित्यकर्मीं परब्रह्म । अतिसुगम सहजचि ॥
३३ ॥
ज्यासी वर्ततां अहोराती । संध्यावंदनविधानस्थिती
।
त्रिकाळ पापाची निवृत्ती । जाण निश्चितीं ब्राह्मणा
॥ ३४ ॥
सकळ साराची सारमूर्ति । तो गायत्रीमंत्र ज्याचे
हातीं ।
वेद मुखाची वास पाहती । एवढी प्राप्ती ब्राह्मणा
॥ ३५ ॥
ब्राह्मणाचे हृदयीं जाण । वेदरूपें नारायण ।
स्वयें राहिला आपण । धन्य ब्राह्मण त्रिलोकीं ॥
३६ ॥
ज्या ब्राह्मणासी सदा जाण । शिरीं वंदिती सुरगण
।
ज्या ब्राह्मणाचा श्रीचरण । स्वयें नारायण हृदयीं
वाहे ॥ ३७ ॥
ज्याअंगीं एक रती । पाप न राहे संध्येहातीं ।
त्यालागीं ब्राह्मण पुण्यमूर्ती । स्वयें रमापती
बोलिला ॥ ३८ ॥
ज्याची भगवंत करी वर्णना । `किंपुनर्ब्राह्मणाः पुण्याः’ ।
त्या भगवद्गीतावचना । सत्यत्व् जाणा या हेतू ॥
३९ ॥
ब्राह्मण् आणि भगद्भक्त् । तैं सकळ् भाग्य् आलें
तेथ् ।
त्यासी कोण् अर्थ् अप्राप्त् । ज्याचे बोलांत्
हरि तिष्ठे ॥ ५४० ॥
ते काष्ठपाषाणप्रतिमे पहा हो । प्रतिष्ठिती तेथ्
प्रकटे देवो ।
एवढा ब्राह्मणीं सद्भावो । सहजान्वयो सामर्थ्य्
॥ ४१ ॥
तो पावोनियां ब्राह्मणजन्म् । जो करी क्षुद्र्
विषयकर्म् ।
त्याचे हातींचा गेला पुरुषोत्तम् । अंधतम् तो पावे
॥ ४२ ॥
एका-जनार्दनाची विनंती । येऊनि मनुष्यदेहाप्रती
।
करोनियां भगद्भक्ती । निजात्मप्राप्ती साधावी
॥ ५४३ ॥
इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
ब्रह्मचर्यगृहस्थकर्मधर्मनिरूपणे एकाकारटीकायां
सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥
॥ श्लोक् ॥ ५८ ॥ ओव्या ॥ ५४३ ॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय अठरावा
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो कर्मप्रकाशका । सद्विद्याविधिविवेका ।
कर्मधर्मप्रतिपाळका । जगन्नायका गुरुवर्या ॥ १
॥
वर्णाश्रमादि मर्यादा । त्याचा सेतू तूं गोविंदा
।
तूं कारण वेदानुवादा । विवादसंवादा तूं मूळ ॥ २ ॥
तूं शब्दसृष्टीचा अर्कु । तूं वेदगुह्यप्रकाशकु
।
तूंचि एकला अनेकु । व्याप्य व्यापकु तूंचि तूं ॥
३ ॥
तूंचि तूं विधि विधान । तूं बोलका तूंचि मौन ।
एका आणि जनार्दन । दोनी संपूर्ण तूं गुरुराया ॥ ४
॥
यालागीं श्रीभागवता । तूंचि अर्थ तूं कविता ।
तूंचि अर्थावबोधकता । हेंही बोलविता तूंचि आम्हां
॥ ५ ॥
जैशीं आपुलींचि उत्तरें । पडसादें होतीं प्रत्युत्तरें
।
तेवीं माझेनि मुखांतरें । तूं कवित्वद्वारें बोलका
॥ ६ ॥
बोलका श्रीभागवतीं । श्रीकृष्ण कृपामूर्ती ।
तेणें वर्णाश्रमउत्पत्ति । यथास्थिती सांगितली
॥ ७ ॥
सप्तदशाध्यायीं सुगम । सांगितले ब्रह्मचर्य-धर्म
।
गृहस्थाचें स्वधर्मकर्म । नित्यनेम निरूपिले ॥
८ ॥
आतां अष्टादशाध्यायीं जाण । वानप्रस्थाश्रमलक्षण
।
संन्यासधर्माचें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥ ९ ॥
श्रीभगवानुवाच-
वनं विविक्षुः पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सहैव वा
।
वन एव वसेच्छान्तस्तृतीयं भागमायुषः ॥ १ ॥
आतां क्रमेंचि निरूपण । वानप्रस्थाचें आलें जाण
।
त्यासी वनास निघावया कारण । आयुष्यलक्षण विभाग
॥ १० ॥
’शतायुःपुरुष’-मर्यादा श्रुती । त्याच्या तृतीयभागाची
स्थिती ।
सासष्टी क्रमिल्याअंतीं । वनाप्रती निघावें ॥
११ ॥
निघावया वनाप्रती । भार्या देऊनि पुत्राचे हातीं
।
आपण निघावें शीघ्रगतीं । वानप्रस्थीं वनवासा ॥
१२ ॥
भार्या साध्वी पतिव्रता सती । ईश्वरस्वरूप मानी
पती ।
भ्रतार निघतां वानप्रस्थीं । जे पुत्राप्रती राहेना
॥ १३ ॥
सांडितां भ्रतारसेवेसी । कल्पांत हों पाहे जिसी
।
जे भ्रतारचरणांची दासी । ते सवें वनासी आणावी ॥ १४
॥
जो पुरुष स्त्रीसमवेत । वनीं झाला वानप्रस्थ ।
तेणें स्त्रीकामासी अलिप्त । व्हावें दृढव्रत ते
आश्रमीं ॥ १५ ॥
जो वानप्रस्थवनवासी । तेणें दृढ धरावी शांति मानसीं
।
नातळावें कामक्रोधासी । हेही व्रत त्यासी आवश्यक
॥ १६ ॥
कन्दमूलफलैर्वन्यैर्मेध्यैर्वृत्तिं प्रकल्पयेत्
।
वसीत वल्कलं वासस्तृणपर्णाजिनानि च ॥ २ ॥
वनींचीं कंदमूळफळें । जीं निपजलीं ऋतुकाळें ।
तींही अतिपवित्रें निर्मळें । आहार तेणें मेळें
करावा ॥ १७ ॥
वनवासीं वस्त्रें जाण । वल्कलें व्याघ्रमृगाजिन
।
अथवा नेसावें केवळ तृण । कां पर्णाभरण वृक्षांचें
॥ १८ ॥
वानप्रस्थीं नेमग्रहण । ऐक त्याचेंही लक्षण ।
त्या नेमाचें निरूपण । स्वयें नारायण सांगत ॥ १९
॥
केशरोमनखश्मश्रु मलानि बिभृयाद्दतः ।
न धावेदप्सु मज्जेत त्रिकालं स्थण्डिलेशयः ॥ ३
॥
केश म्हणिजे मस्तकींचे । श्मश्रु बोलिजे मुखींचे
।
रोम ते कक्षोपस्थींचे । छेदन यांचें न करावें ॥ २०
॥
मस्तकीं न करावें वपन । न करावें श्मश्रुकर्म जाण
।
न करावें रोमनखच्छेदन । दंतधावन न करावें ॥ २१ ॥
स्नान मुसलवत् केवळ । अवश्य करावें त्रिकाळ ।
प्रक्षाळावे ना शरीरमळ । व्रत प्रबळ वनस्था ॥ २२
॥
केवळ भूमीवरी शयन । सदासर्वदा करावें जाण ।
तळीं घालावें ना तृण । मग आस्तरण तें कैंचें ॥ २३
॥
यापरी वानप्रस्थें जाण । दृढ धरूनि व्रतधारण ।
करावें तपाचरण । तें तपलक्षण अवधारीं ॥ २४ ॥
ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन् वर्षास्वासारषाड्वले
।
आकण्ठमग्नः शिशिर एवं वृतस्तपश्चरेत् ॥ ४ ॥
उष्णकाळीं पंचाग्नीं । अग्निकुंडे चहूं कोणीं ।
पांचवा रवि माध्याह्नीं । ऐसा पंचाग्नी साधावा
॥ २५ ॥
माळा करोनि उच्च प्रदेशीं । धन वर्षतां धारावर्त्तेंसीं
।
तेथ व्हावें आकाशवासी । वर्षाकाळीं ऐसी तपप्राप्ती
॥ २६ ॥
आलिया हेमंतऋतूसी । आकंठमग्न जळावासी ।
जळ वास करावा निशीं । हे वानप्रस्थासी तपक्रिया
॥ २७ ॥
हे तपक्रिया प्रतिवरूषीं । विहित वानप्रस्थासीं
।
वयसापरत्वें भक्षणासी । हृषीकेशी सांगत ॥ २८ ॥
अग्निपक्वं समश्नीयात्कालपक्वमथापि वा ।
उलूखलाश्मकुट्टो वा दन्तोलूखल एव वा ॥ ५ ॥
अगीस्तव पाका आलीं । कां काळें जीं परिपक्व झालीं
।
तीं तापसालागीं भलीं । आहारीं विहिलीं उदरार्थ
॥ २९ ॥
दांत असलिया बळी । फळें खावी तेणें सगळीं ।
कां गेलिया दांत समूळीं । कांडूनि उखळीं सुखे खावीं
॥ ३० ॥
जरी उखळ न मीळे वनीं । तरी खावीं दगडें ठेंचुनी ।
नाहीं चाड गोडपणीं । क्षुधानिवारणीं आहारार्थ ॥
३१ ॥
स्वयं सञ्चिनुयात्सर्वमात्मनो वृत्तिकारणम्
।
देशकालबलाभिज्ञो नाददीतान्यदाहतम् ॥ ६ ॥
ऋतुकाळीं फळें संपूर्णें । तीं कालांतराकारणें
।
संग्रहो सर्वथा न करणें । व्रतधारणें वनस्था ॥ ३२
॥
पूर्वदिवसीं फळें आणिलीं । अपरदिवसीं जरी उरलीं
।
ती अवश्य पाहिजे त्यागिलीं । नाहीं बोलिलीं आहारार्थ
॥ ३३ ॥
प्रत्यहीं आहारार्थ जाण । फळें आणावीं नूतन ।
जीर्ण फळांचें भक्षण । निषिद्ध जाण वानप्रस्था
॥ ३४ ॥
आणिकें फळें जीं आणिलीं । तीं अंगीकारा निषिद्ध
झालीं ।
जीं स्वकष्टें अर्जिलीं । तींचि वहिलीं आहारार्थ
॥ ३५ ॥
देश काळ वर्तमान । इत्थंभूत कळलें ज्ञान ।
तरी संग्रह न करावा जाण अदृष्टधारण निर्धारें ॥
३६ ॥
पराचा प्रतिग्रहो पूर्ण । सर्वथा न करावा आपण ।
प्रतिग्रह घेतां जाण । व्रतखंडन वानप्रस्था ॥ ३७
॥
वन्यैश्चरुपुरोडाशैर्निर्वपेत्कालचोदितान्
।
न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वनाश्रमी ॥ ७ ॥
जो वानप्रस्थ स्त्रीसमवेत । त्यासी अग्निहोत्र
झालें प्राप्त ।
तेव्हां कर्म जें वेदोक्त । तें करावें समस्त वनवासीं
॥ ३८ ॥
वनीं जीं फळें ज्या ऋतूस । तोचि कल्पावा चरुपुरोडाश
।
तेणें यजावा मी यज्ञपुरुष । सावकाश मंत्रोक्त ॥
३९ ॥
यापरी श्रौतकर्मविधान । यागार्थ पशुहनन ।
तें वानप्रस्थासी नाहीं जाण । वनफळीं यजन यागाचें
॥ ४० ॥
अग्निहोत्रं च दर्शश्च पूर्ण्मासश्च पूर्ववत्
।
चातुर्मास्यानि च मुनेराम्नातानि च नैगमेः ॥ ८
॥
पूर्वीं अग्निहोत्रकर्में जैसीं । गृहीं होतीं
गृहस्थासी ।
तींचि चालवावीं वनवासीं । वेदाज्ञेसीं वनस्थें
॥ ४१ ॥
आम्नायें आगमनिगमांसी । जाणोनि करावें यागासी ।
दर्शपौर्णमासचातुर्मास्यांसी । निष्कामतेसी वेदाज्ञा
॥ ४२ ॥
ऐसा मुनीश्वर वनवासी । तपस्वी तेजोराशी ।
त्याचिये फळप्राप्तीसी । स्वयें हृषीकेशी सांगत
॥ ४३ ॥
एवं चीर्णेन तपसा मुनिर्धमनिसन्ततः ।
मां तपोमयमाराध्य ऋषिलोकादुपैति माम् ॥ ९ ॥
ऐसें वेदोक्त तप साचार । आस्तिक्यभावें अत्यादर
।
साक्षेपें करितां निरंतर । अस्थिमात्र देह उरे
॥ ४४ ॥
शुष्कशरीरपांजरा । त्वचेनें झांकिलिया शिरा ।
परी सामर्थें अति खरा । न सरे माघारा तपोनिष्ठें
॥ ४५ ॥
ऐसें यावज्जन्म करितां तप । तो सबाह्य झाला निष्पाप
।
लाहोनि ज्ञान सद्रूप । माझें निजस्वरूप तो पावे
॥ ४६ ॥
अवशेष वासना असतां । सूक्षरूप प्रतिबद्धकता ।
तपाभिमानें तत्त्वतां । देहअहंता अणुमात्र ॥ ४७
॥
परी फळाशा पोटीं नाहीं । ऐसेनि निमाला जो देही ।
तो पावोनि ऋषिलोकाच्या ठायीं । तेथोनि पाहीं मज
पावे ॥ ४८ ॥
जो ऋषिलोकातें पावला । तो क्रमें मुक्तीच्या मार्गा
आला ।
तेथूनि क्रमेंचि मज पावला । यापरी उद्धरला वनस्थ
॥ ४९ ॥
यस्त्वेतत् कृच्छ्रतश्चीर्णं तपो निःश्रेयसं
महत् ।
कामायाल्पीयसे युञ्ज्याद्बालिशः कोऽपरस्ततः
॥ १० ॥
एवं वानप्रस्थ अतिकष्टीं । तपादिसाधनसंकटीं ।
भोगफळाशेच्या तुटीं । मोक्षपरिपाटी पावले ॥ ५०
॥
जें हाता आलें मोक्षफळ । आविरिंच्यादि मंगळ ।
तें तपादिसाधन निर्मळ । कामार्थ केवळ कल्पिती ॥
५१ ॥
जेवीं कां चिंतामणीचियेसाठीं । मागे चातीलागीं
खापरखुंटी ।
कां परीस देवोनि पालटीं । काळी गोमटी वीट मागे ॥
५२ ॥
तेवीं मनुष्यपणाचिये स्थितीं । उत्तम जन्में तपःप्राप्ती
।
ते तपःक्रिया व्यर्थ करिती । काम वांछिती ते मूर्ख
॥ ५३ ॥
त्या मूर्खांचें मूर्खपण । किती सांगावें गा गहन
।
मोक्षप्राप्तीचें साधन । कामलिप्सा जाण नाशिलें
॥ ५४ ॥
असो हें मूर्खाचें कथन । वानप्रस्थाचेंचि लक्षण
।
पूढील सांगेन संपूर्ण । शस्त्रार्थ जाण सुनिश्चित
॥ ५५ ॥
जो वानप्रस्थ आपण । तपादि साधनीं अतिक्षीण ।
झाला तरी वैराग्यज्ञान । ज्यासी जाण नुपजेचि ॥ ५६
॥
पन्नास वर्षें गार्हस्थ्य । दोनी द्वादशें वानप्रस्थ
।
झाला तरी जो अप्राप्त । वैराग्ययुक्त निजज्ञाना
॥ ५७ ॥
आयुष्याचे तीन भागवरी । वेंचलें गा ऐशापरी ।
आतां चतुर्थ भाग उरल्यावरी । क्षीण शरीरीं जर्जर
॥ ५८ ॥
ऐसें शरीर झालिया क्षीण । अल्पही वैराग्य झाल्या
जाण ।
करावें संन्यासग्रहण । कर्माचरण यथाशक्ती ॥ ५९
॥
वानप्रस्थाश्रमी झाल्याही । निःशेष वैराग्य अल्पही
।
सर्वथा नुपजे ज्याच्या ठायीं । त्याचा अधिकार पाहीं
हरि बोले ॥ ६० ॥
यदासौ नियमेऽकल्पो जरया जातवेपथुः ।
आत्मन्यग्नीन् समारोप्य मच्चित्तोऽग्निं समाविशेत्
॥ ११ ॥
सर्वथा वैराग्य नुठी देहीं । जरा आदळली ठायींचे
ठायीं ।
स्वधर्माचरणीं शक्ति नाहीं । कंप पाहीं सर्वांगीं
॥ ६१ ॥
ऐसा वानप्रस्थवनवासी । आत्मसमारोप करूनि अग्नीसी
।
मातें दृढ ध्याऊनि मानसीं । अग्निप्रवेशीं रिघावें
॥ ६२ ॥
वानप्रस्थाश्रमीं वनस्थ । अतिशयें झाला जो विरक्त
।
त्याची उत्तरविधि समस्त । स्वयें भगवंत सांगतसे
॥ ६३ ॥
यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरयात्मसु ।
विरागो जायते सम्यङ् न्यस्ताग्निः प्रव्रजेत्ततः
॥ १२ ॥
वानप्रस्थीं अनुष्ठान । तेणें वैराग्य अतिगहन ।
इंद्रचंद्रादिब्रह्मसदन । निरयासमान जो मानी ॥
६४ ॥
ऐसा दृढ वैराग्यउठावा । तेणें विहिताग्नि बोळवावा
।
त्याग करूनि आघवा । अंगीकारावा संन्यास ॥ ६५ ॥
ते संन्यासग्रहणस्थिती । यथाशास्त्र यथापद्धती
।
स्वयें सांगताहे श्रीपती । यथानिगुती विहितार्थे
॥ ६६ ॥
इष्ट्वा यथोपदेशं मां दत्वा सर्वस्वमॄत्विजे ।
अग्नीन्स्वप्राण आवेश्य निरपेक्षः परिव्रजेत्
॥ १३ ॥
अष्टश्राद्धादि विधान । प्राजापत्यनामिष्टिसाधन
।
मज भगवंतातें यजून । सर्वस्वदान ऋत्विजां ॥ ६७ ॥
मुख्यत्वें मूर्त जो अग्नी । तो निजहृदयीं संस्थापूनी
।
आशा निःशेष छेदूनी । संन्यास करूनी निरपेक्ष ॥ ६८
॥
संन्यास करितेठायीं । विघ्नें अपार उठतीं पाहीं
।
तीं रगडूनियां पायीं । संन्यास तिंहीं करावा ॥ ६९
॥
विप्रस्य वै संन्यसतो देवा दारादिरूपिणः ।
विघ्नान्कुर्वन्त्ययं ह्यस्मानाक्रम्य समियात्परम्
॥ १४ ॥
संन्यास करिता जो ब्राह्मण । त्यासी समस्त देव मिळोन
।
नाना स्त्रियादि रूपें जाण । अनंत विघ्नें करूं
येती ॥ ७० ॥
विघ्न करावया कारण । मनुष्य देवांचा पशु जाण ।
सदा अर्पी बळिदान । देवाअधीन हा सर्वदा ॥ ७१ ॥
तो बळी नेदी येथूनि आतां । पाय देऊनि आमुचे माथां
।
घेऊं पाहे ब्राह्मसायुज्यता । यालागीं सर्वथा
विघ्नें करिती ॥ ७२ ॥
तेथ वैराग्यबळें तत्त्वतां । विघ्नें हाणूनियां
लातां ।
अवगणूनि देवां समस्तां । संन्यास सर्वथा करावा
॥ ७३ ॥
ऐसा वैराग्यें उद्भट । विवेकज्ञानें अतिश्रेष्ठ
।
संन्यासग्रहण वरिष्ठ । विधिनिष्ट विभागें ॥ ७४
॥
एवं झाल्या संन्यासग्रहण । त्याचें विधीचें विधिविधान
।
स्वयें सांगताहे नारायण । स्वधर्मलक्षण संन्यासिया
॥ ७५ ॥
बिभृयाच्चेन्मुनिर्वासः कौपीनाच्छादनं परम्
।
त्यक्तं न दण्डपात्राभ्यामन्यत्किञ्चिदनापदि
॥ १५ ॥
भूतां अभयदानपुरस्कर । संकल्पपूर्वक प्रेषोच्चार
।
तैं उरलें दिसे देहमात्र । सर्वस्य येर त्यागिलें
॥ ७६ ॥
जो गुरुवाक्यश्रवणासरिसा । वस्तूचि होऊनि ठेला
आपैसा ।
उडाला देहबुद्धिचा वळसा । तुटला फांसा कर्माचा
॥ ७७ ॥
त्यासी विधिविधान कर्तव्यता । बोलोंचि नये गा सर्वथा
।
नवनीत आलिया हाता । रितें ताक आतां कोण घुसळी ॥ ७८
॥
कापूर मिळालिया वन्हीं । तो परतेना कापूरपणीं ।
तेवीं वस्तु झाला जो गुरुश्रवणीं । तो विधिकिंकरपणीं
वर्तेना ॥ ७९ ॥
परी गुरुवाक्यें तत्त्वतां । ज्यासी ऐसी हे अवस्था
।
सत्य न बाणेचि सर्वथा । त्याची विधानता अवधारीं
॥ ८० ॥
गुरुवाक्याचें करितां मनन । नागवेपणीं लाजे मन
।
तरी लिंगमात्र आच्छादन । कौपीन जाण धरावी ॥ ८१ ॥
इतुकेन निर्वाह न सरे । ऐसें जाणवलें जैं पुरें ।
तैं वस्त्रखंड दुसरें । स्वाधिकारें धरावें ॥ ८२
॥
दंड कमंडलु जंव आहे । तंव कौपीन बहिर्वास राहे ।
दंडत्यागासवें पाहें । त्याग होये वस्त्रांचा ॥
८३ ॥
आपत्तिकाळीं संन्याशासी । रोग लागला होय ज्यासी
।
का जरेनें व्यापिलें देहासी । तैं जें लागेल त्यासी
तें द्यावें ॥ ८४ ॥
गुरुवाक्यें श्रवण मनन । ऐसें साधी जो साधन ।
त्या साधकाचें लक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥ ८५ ॥
दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम्
।
सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत ॥ १६ ॥
दृष्टि ठायीं ठेवूनि जाण । पृथ्वी पाहूनि पावन ।
हंसगतीं करी गमन । अनुसंधान निजवृत्तीं ॥ ८६ ॥
जेथ जीवसंपदा दृष्टीं पडे । तैं प्राण गेल्या न चले
पुढें ।
जीवांतें काढूनि कडे । पाऊल पडे अतिशुद्ध ॥ ८७ ॥
आधींच पवित्र गंगाजळ । त्याचा निर्मळ वस्त्रें
निरसोनि मळ ।
यापरी करोनियां निर्मळ । गंगाजळ सेविती ॥ ८८ ॥
ज्याचे वाचेचे आळां । असत्याच्या तृणशाळा ।
जाळूनि वैराग्यज्वाळा । सत्याचा उगवला कल्पद्रुम
॥ ८९ ॥
ज्या कल्पद्रुमाचीं वचनफळें । परिपक्वे आणि सोज्वळें
।
मधररसेंसीं रसाळें । अतिनिर्मळें घमघमितें ॥ ९०
॥
जें श्रवणीं अतिगोड । पुरवी श्रोतयांचें कोड ।
निववी जीवाची चाड । सत्य सुरवाड हा वाचेचा ॥ ९१ ॥
सहजें संन्याशाचें ध्यान । `अहमेव् नारायण्’ ।
तें दृढ् धरोनि अनुसंधान् । पवित्र् मन् करावें
॥ ९२ ॥
मन् करोनि पावन् । पृथ्वी विचरावी जाण् ।
त्या मनाचें पवित्रपण् । सर्वत्र् आपण् लक्षावें
॥ ९३ ॥
संन्याशाचे धर्मीं जाण् । मुख्यत्वें हेंचि लक्षण्
।
पवित्र् करोनि अंत्:करण् । सर्वत्र् नारायण् लक्षावा
॥ ९४ ॥
मनाचें पवित्रपण् । उद्धवा या नांव् जाण् ।
आतां त्रिदंडाचें लक्षण् । संन्यासनिरूपण् तें
ऐक् ॥ ९५ ॥
मौनानीहानिलायामा दण्डा वाग्देहचेतसाम् ।
न् ह्येते यस्य् सन्त्यङ्ग् वेणुभिर्न् भवेद्यतिः
॥ १७ ॥
मौन् अथवा सत्य् भाषण् । कां श्रीरामनामाचें स्मरण्
।
हो कां ओंकाराचें उच्चारण् । `वाग्दंड्’ जाण् या नांव् ॥ ९६ ॥
शरीरींचे जितुकें चळण् । तें प्राणाचेनि बळें जाण्
।
त्या प्राणाचें प्राणरोधन् । करावें आपण् प्राणायामें
॥ ९७ ॥
प्राणायामें निजप्राण् । जिणोनि करावा स्वाधीन्
।
या नांव् `देहदंड्’ जाण् । ऐक् लक्षण् `मनोदंडाचें’ ॥ ९८ ॥
मनाचें चपळपण् । संकल्प् विकल्प् जाण् ।
त्याचें करावया छेदन् । ब्रह्मानुसंधान् करावें
॥ ९९ ॥
माझें स्वरूप् सर्वगत् । तेथ् निश्चयें ठेवितां
चित्त् ।
मन् संकल्पविकल्पें जाय् जेथ् । तेथ् तेथ् स्वरूप्
॥ १०० ॥
ऐसें सावध् राखतां मन् । दृढ् लागल्या अनुसंधान्
।
तंव् संकल्पविकल्प् क्षीण् । सहजचि जाण् स्वयें
होती ॥ १ ॥
देह् वाचा आणि मन् । या त्रिदंडांचें लक्षण् ।
तुज् म्यां सांगितले संपूर्ण् । संन्यासत्व् जाण्
येणें सत्य् ॥ २ ॥
हे तिन्ही दंड् नसतां जाण् । केवळ् वेणुदंडग्रहण्
।
तेणें संन्यासत्व् न् घडे जाण् । देहविटंबन् दंभार्थ्
॥ ३ ॥
सन्याशाचा आहार् विहार् । आचार् संचार् विचार्
।
स्वधर्मयुक्त् साचार् । स्वयें सारंगधर् सांगतु
॥ ४ ॥
भिक्षां चतुर्षु वर्णेषु विगर्ह्यान्वर्जयंश्चरेत्
।
सप्तागारानसंक्लृप्तांस्तुष्येल्लब्धेन् तावता
॥ १८ ॥
पूर्वी जाण् संन्याशासी । चतुर्वर्णीं भिक्षा होती
त्यासी ।
कलियुगीं गोष्टी झाली कैसी । ब्राह्मणापाशीं चतुर्वर्ण्
॥ ५ ॥
ज्याची जीविका जेणें जाण् । त्या ब्राह्मणाचा तोचि
वर्ण् ।
ऐका तेंही प्रकरण् । जीविकालक्षण् सांगेन् ॥ ६ ॥
`मुख्य् ब्राह्मणाची वृत्ती’ जाण् । `शिल्’ `उंछ्’ का `कोरान्न्’ ।
अयाचित् का अध्यापन् । अथवा याजन् जीविकेसी ॥ ७ ॥
जो जीविकेलागीं निर्धारीं । शस्त्र् घेऊनियां
करीं ।
शूरवृत्तीं जीविका करी । तो जाणावा `क्षत्री’ ब्राह्मणांमाजीं ॥ ८ ॥
जो वाणिज्यवृतीवरी । नित्य् जीविका आपुली करी ।
तो ब्राह्मण् ब्राह्मणामाझारीं । `वैश्य्’ निर्धारीं निश्चित् ॥ ९ ॥
जो शूद्राचे शूद्रक्रियेवरी । सदा सर्वदा जीविका
करी ।
तो ब्राह्मण् शूद्रकर्मेंकरीं । `शूद्रत्व्’ धरी क्रियायोगें ॥ ११० ॥
जैं उत्तम् ब्राह्मणाची भिक्षा न् लभे । तैं क्षत्रियब्राह्मणीं
भिक्षा लाभे ।
क्षात्रब्राह्मणांचेनि अलाभें । वैश्यादि ब्राह्मणीं
लाभे भिक्षाग्रहण् ॥ ११ ॥
ब्राह्मण्-क्षत्रिय्-वैश्यब्राह्मणीं । भिक्षेस्
अप्राप्त् हे तिनी ।
तैं शूद्रजीविका-ब्राह्मणीं । भिक्षाग्रहणीं अधिकारु
॥ १२ ॥
यांत् निंद्य् जे ब्राह्मणाआंतु । केवळ् दोषी
अथवा अभिशप्तु ।
ते भिक्षेसी न् लावावा हातु । हा स्वधर्मार्थु भिक्षेचा
॥ १३ ॥
तेही भिक्षा अतिनेमस्त् । भिक्षेसी येतों हें कळों
नेदित् ।
मागावीं नेमिलीं घरें सात् । जें झालें प्राप्त्
तेणें सुखी ॥ १४ ॥
जे सातां घरीं भिक्षा प्राप्त् । ते भिक्षेचा धर्म्
विहित् ।
स्वयें सांगे श्रीकृष्णनाथ् । स्मृतिशास्त्रार्थप्रयोगें
॥ १५ ॥
बहिर्जलाशयं गत्वा तत्रोपस्पृश्य् वाग्यतः ।
विभज्य् पावितं शेषं भुञ्जीताऽशेषमाहृतम् ॥ १९
॥
ग्रामाबाहेर् गंगातीरीं । अथवा तडागाचे परिसरीं
।
भिक्षा धरोनियां करीं । आचमन् तीरीं करावें ॥ १६
॥
याचित् जें भिक्षेचें अन्न् । तें द्वादशप्रणवें
अभिमंत्रून् ।
तेणें मंत्रोदकें प्रोक्षीतां जाण् । होय् पावन्
पवित्र् ॥ १७ ॥
चतुर्धा करावें त्या अन्नातें । चार् अधिकारी त्या
भागतें ।
ब्रह्मा विष्णु अर्क् आणि भूतें । अर्पण् तेथें
अवधारीं ॥ १८ ॥
विष्णुकल्पित् जो भाग् । तो जळीं घालावा साङ्ग्
।
भूतकल्पित् जो विभाग् । तो पृथ्वीवरी चांग् ठेवावा
॥ १९ ॥
उरले जे विभाग् दोनी । यतीसी अधिकार् सेवनीं ।
दीन् मागों आलिया ते क्षणीं । भूतदयागुणीं अन्न्
द्यावें ॥ १२० ॥
परी मी एक् अन्नदाता । हें आठवोंही नये चित्ता ।
आल्या दातेपणाची अहंता । अधर्मता संन्यासीं ॥ २१
॥
मधुकरीचें अवघेंचि अन्न् । समयीं मागों येती दीन्
।
येणें उद्देशें अधिक् अन्न् । सर्वथा जाण् मागों
नये ॥ २२ ॥
करितां मधुकरीभोजन् । ठायीं अधिक् उरलिया अन्न्
।
तें सांडितां अतिपतन् । अवघेंच् जाण् भक्षावें
॥ २३ ॥
संन्यासधर्मीं लघु आहार् । नित्य् करावा निरंतर्
।
अधिक् आहारीं विकार् । निद्रा आळस् फार् बाधिती
॥ २४ ॥
ज्यालागीं कीजे चतुर्थाश्रम् । तो संन्याशाचा मुख्य्
धर्म् ।
स्वयें सांगे पुरुषोत्तम् । जेणें आत्माराम् पाविजे
॥ २५ ॥
एकश्चरेन्महीमेतां निःसङ्गः संयतेन्द्रियः ।
आत्मक्रीड् आत्मरत् आत्मवान् समदर्शनः ॥ २० ॥
सदा वैराग्य् अंगीं पुरतें । जो अपेक्षीना सांगात्यातें
।
निःसंग् होत्साता चित्तें । सुखें पृथ्वीतें विचरतु
॥ २६ ॥
इंद्रियें बांधोनि चित्ताच्या पायीं । चित्त् लावी
चैतन्याच्या ठायीं ।
तेणें चिन्मात्र् ठसावें पाहीं । देहत्व् देहीं
स्मरेना ॥ २७ ॥
ऐसा आत्मस्थितीचा उद्यम् । तेणें आत्मक्रीडेचा
आराम् ।
आत्मसुखाचा संभ्रम् । अनुभव् परम् तो ऐक् ॥ २८ ॥
आत्मस्थिति निजात्मयुक्त् । तेणें आत्मसुखें उल्हासत्
।
सदा समदर्शनें डुल्लत् । वोसंडत् समसाम्यें ॥ २९
॥
ऐशिया समसुखाची संपत्ती । भोगावया सुनिश्चितीं
।
सदा एकाकी वसे एकांतीं । तेंचि श्रीपती सांगत् ॥
१३० ॥
विविक्तक्षेमशरणो मद्भावविमलाशयः ।
आत्मानं चिन्तयेदेकमभेदेन् मया मुनिः ॥ २१ ॥
पवित्र् आणि विजन् । प्रशस्त् आणि एकांतस्थान्
।
तेणें माझें अनुसंधान् । सद्भावें जाण् सर्वदा
॥ ३१ ॥
तेथें सांडून् जनपद् दुश्चित् । सदा एकांतीं व्हावें
निरत् ।
मद्भावें सुनिश्चित् । आत्मसुख् प्राप्त् साधकां
॥ ३२ ॥
ज्यासी निजात्मसुख् झालें प्राप्त् । तो होय् अनन्यशरणागत्
।
मीवांचूनि जगाआंत् । आणीक् अर्थ् देखे न् ॥ ३३ ॥
ऐसे अनन्य् करितां माझें ध्यान् । साधक् विसरे मीतूंपण्
।
तेव्हां अभेदें चैतन्यघन् । मद्रूप् जाण् तो होय्
॥ ३४ ॥
त्या मद्रूपाचे स्वरूपस्थिती । पाहों जातां निजात्मवृत्ती
।
मी ना तो ऐशी होय् गती । `अभेदप्राप्ती’ या नांव् ॥ ३५ ॥
जंव् असे द्वैतवार्ता । तंव् भयाची बाधकता ।
अभेदत्व् आल्या हाता । निर्भयता साधकां ॥ ३६ ॥
अभेदप्राप्तीच्या ठायीं । बंधमोक्षांची वार्ता
नाही ।
गडगर्जे बंधमोक्ष् पाहीं । नांदती नवायी हरि बोले
॥ ३७ ॥
अन्वीक्षेतात्मनो बन्धं मोक्षं च् ज्ञाननिष्ठया
।
बन्ध् इन्द्रियविक्षेपो मोक्ष् एषां च् संयमः ॥
२२ ॥
ऐक्यें पावोनि एकात्मता । तेथूनि बंधमोक्ष् पाहतां
।
दोंहीची मिथ्या वार्ता । मायिकता निश्चित् ॥ ३८
॥
प्रवृत्तीमाजीं बंधमोक्षता । त्या दोंहीची विभागता
।
इंद्रियांची जे विषयासक्तता । `दृढबद्धता’ ती नांव् ॥ ३९ ॥
काया-वाचा-चित्तवृत्तीं । निःशेष् विषयांची विरक्ती
।
या नांव् साचार् `मुक्ति’ । जाण् निश्चितीं उद्धवा ॥ १४० ॥
ज्यासी साचार् पाहिजे मुक्ती । तेणें करावी विषयनिवृत्ती
।
हेचि मुख्यत्वें उपायस्थिती । कृष्ण् कृपामूर्ती
सांगत् ॥ ४१ ॥
तस्मान्नियम्य् षड्वर्गं मद्भावेन् चरेन्मुनिः
।
विरक्तः क्षुल्लकामेभ्यो लब्ध्वाऽऽत्मनि सुखं
महत् ॥ २३ ॥
येणें विचारें विचारिता । विषयासक्ती दृढबद्धता
।
त्या विषयांचा त्याग् करितां । निजमुक्तता सहजेंचि
॥ ४२ ॥
तेचि विषयांची विरक्ती केवीं । आतुडे आपुल्या हातीं
।
यालागीं वैराग्याची उत्पत्ती । साधकें निश्चितीं
साधावी ॥ ४३ ॥
अंतरीं वासना दृढमूळ् । विषयशाखा तेणें सबळ् ।
ते वासना छेदावया समूळ् । वैराग्य् सबळ् साधावें
॥ ४४ ॥
वैराग्यप्राप्तीचें कारण् । स्वधर्मकर्म् मदर्पण्
।
सांडावें कर्माचें कर्तेपण् । `मदर्पण्’ या नांव् ॥ ४५ ॥
मदर्पणें कर्मस्थिती । तेणें माझ्या ठायीं उपजें
प्रीती ।
माझें नाम् माझी कीर्ती । चिंतन् चित्तीं पैं माझें
॥ ४६ ॥
ऐशिया माझ्या परम् प्रीतीं । होय् वैराग्याची उत्पत्ती
।
तेणें विषयांची विरक्ती । माझी सुखप्राप्ती शनैःशनैः
॥ ४७ ॥
माझेनि सुखें माझें भजन् । अत्यंत् थोरावे पैं जाण्
।
तेव्हा सर्वत्र् मद्भावन् । ब्रह्मत्वें पूर्ण्
ठसावे ॥ ४८ ॥
सर्वत्र् ब्रह्मभावन् । ब्रह्मसुखाचें अनुसंधान्
।
धरूनि करावें पर्यटण् । जंव् निर्वासन् मन् होय्
॥ ४९ ॥
पुत्रग्रामव्रजान् सार्थान् भिक्षार्थं प्रविशंश्चरेत्
।
पुण्यदेशसरिच्छैलवनाश्रमवतीं महीम् ॥ २४ ॥
पृथ्वी विचरणें विचित्र । पुण्यदेश कुरुक्षेत्र
।
सप्त पुर्या परम पवित्र । पुष्करादि थोर महातीर्थें
॥ १५० ॥
कृतमाला पयस्विनी । पुण्यरूप ताम्रपर्णी ।
गौतमी रेवा त्रिवेणी । परमपावनी गोमती ॥ ५१ ॥
कृष्णा वेण्या तुंगभद्रा । तपती पयोष्णी भिंवरा
।
यमुना भागीरथी नीरा । गंगा सागरासंगमीं ॥ ५२ ॥
ऋष्यमूक श्रीशैल व्यंकटाद्री । मूळपीठींचा सह्याद्री
।
गौतमीतीरींचा ब्रह्मगिरी । जो पापें संहारी यात्रामात्रें
॥ ५३ ॥
हो कां चढता हिमगिरी । पदीं दुरितांतें दूर करी ।
निःशेष पापांतें निवारी । ते यात्रा मुनीश्वरीं
अवश्य कीजे ॥ ५४ ॥
दंडकारण्य बृहद्वन । नैमिषारण्य आनंदवन ।
इत्यादि वनांचें गमन । संन्याशीं जाण करावें ॥ ५५
॥
च्यवनकपिलव्यासाश्रम । गौतमवामनआश्रमोत्तम ।
यात्रा श्रेष्ठ बदरिकाश्रम । जो सकळ कर्मदाहकु
॥ ५६ ॥
ऐशीं स्थळें जीं पावन । तेथें संन्याशियें करावें
गमन ।
मार्गीं भिक्षार्थ जें अटन । तेंही निरूपण अवधारीं
॥ ५७ ॥
हाट हाटवटिया अति उत्तम । त्यातें `पुर्’ म्हणती नरोत्तम् ।
हाटहाटवटियाहीन् तो `ग्राम्’ । भिक्षेचा नेम् सारवा तेथें ॥ ५८ ॥
गायीगौळियांचें निवासस्थान् । `व्रत्’ त्यातें म्हणती जाण् ।
`सार्थ्’ म्हणिजे पव्हा संपूर्ण् । भिक्षार्थ् अटन्
करावें तेथें ॥ ५९ ॥
पवित्र् भिक्षेचे प्राप्तीकारणें । संन्यासीं
अवश्य् जाणें ।
तेचि अर्थींचें निरूपणें । स्वयें श्रीकृष्ण् सांगिजे
॥ १६० ॥
वानप्रस्थाश्रमपदेष्वभीक्षणं भैक्ष्यमाचरेत्
।
संसिद्धयत्याश्वसंमोहः शुद्धसत्त्वः शिलान्धसा
॥ २५ ॥
शुद्ध् व्हावया अंतर् । वानप्रस्थाश्रमी जो नर्
।
जाऊनि ठाकावें त्याचें द्वार् । अतिसादर् भिक्षार्थ्
॥ ६१ ॥
सेवितां सात्त्विकाचे अन्नासी । शुद्धसत्त्वता
साधकासी ।
तत्काळ् होय् ग्रासोग्रासीं । शुद्ध् अन्नासी हा
महिमा ॥ ६२ ॥
यालागीं वानप्रस्थाचें द्वार् । ठाकोनिजावें वारंवार्
।
तेणें सत्त्वशुद्धि अनिवार् । होय् साचार् साधकां
॥ ६३ ॥
शुद्ध् भिक्षेचिये प्राप्ती । सत्त्वशुद्ध् होय्
वृत्ती ।
तेणें वासना निःशेष् नासती । निजशांती उल्हासे
॥ ६४ ॥
वासना नासल्या निलाग् । तो सत्यत्वें न् देखे जग्
।
विषयासक्ति कैंची मग् । सहज् विराग् उद्भट् ॥ ६५
॥
नैतद्वस्तुतया पश्येद् दृश्यमानं विनश्यति ।
असक्तचित्तो विरमेदीहामुत्र् चिकीर्षितात् ॥
२६ ॥
येथ् जें जें दिसे नासे । हें सर्वांसी प्रत्यक्ष्
आभासे ।
परी अज्ञानें भुलले कैसे । विषयविलासें गुंतोनी
॥ ६६ ॥
यालागीं शुद्ध् भिक्षेचिये प्राप्ती । ज्याची शुद्धसत्व्
झाली वृत्ती ।
त्यासी विषय् सत्यत्वें न् दिसती । मा विषयासक्ती
तेथें कैंची ॥ ६७ ॥
ऐसें मिथ्या विषयांचें भान् । त्याचें विषयासक्त्
नव्हे मन् ।
यालागीं भवस्वर्गसाधन् । दोन्ही तो जाण् स्पर्शेना
॥ ६८ ॥
ऐसा जो विषयविरक्त् । त्याचें परमार्थीं लागे चित्त्
।
तो जगीं विचरे अनासक्त् । परमार्थयुक्त् निजबोधें
॥ ६९ ॥
त्याच्या निजबोधाचें लक्षण् । स्वयें सांगताहे
नारायण् ।
प्रपंचाचें मिथ्यापण् । समाधान् निजात्मता ॥ १७०
॥
यदेतदात्मनि जगन्मनोवाक्क्ष्प्राणसंहतम् ।
सर्वं मायेति तर्केण् स्वस्थस्त्यक्त्वा न् तत्स्मरेत्
॥ २७ ॥
मनसा-वाचा-प्राणप्रवाहीं । अहंकारकृत् उभयदेहीं
।
जग् आत्म्याच्या ठायीं । मिथ्या मायिक् पाहीं आभासे
॥ ७१ ॥
दोराअंगीं सर्पाभास् । शुक्तिकेमाजीं रजतप्रकाश्
।
उखरीं मृगजळाचा विलास् । तैसा जगदाभास् चिन्मात्रीं
॥ ७२ ॥
जैसा स्वप्नींचा व्यवहार् । तैसें भासे चराचर्
।
ऐसें मिथ्या जाणोनि साचार् । पुढती स्मरणादर् स्फुरेना
॥ ७३ ॥
जो जागा झाला इत्थंभूत् । तैं स्वप्नभोग् न् वांछी
चित्त् ।
तेवीं स्वरूपीं जो सुनिश्चित् । तो प्रपंचजात्
स्मरेना ॥ ७४ ॥
त्रिदंडी बहूदकाचें कर्म् । तुज् म्यां सांगितलें
सुगम् ।
आता हंस् परमहंसांचे धर्म् । यथानुक्रम् अवधारीं
॥ ७५ ॥
संन्यास् चतुर्विध् देख् । `हंस्’ `परमहंस्’ एक् ।
एक् तो `बहूदक्’ । `कुटीचक्’ तयासी बोलिजे ॥ ७७ ॥
वार्धकीं कुटीचकाची परी । अग्निहोत्र्-स्त्रियेचा
त्याग् करी ।
परी शिखासूत्र् न् अव्हेरी । गायत्रीमंत्रीं अधिकारु
॥ ७८ ॥
नित्य् भिक्षा पुत्राचे घरीं । पर्णकुटी बांधे
त्याचे द्वारीं ।
मठिका सांडोनि न् वचे दूरी । `कुटीचक्’ निर्धारीं या नांव् ॥ ७९ ॥
शिखासूत्र् त्यागोनि जाण् । करूनि त्रिदंडांचें
ग्रहण् ।
केवळ् करी कर्माचरण् । ज्ञानाचें लक्षण् जाणेना
॥ १८० ॥
नाहीं वैराग्य् वरिष्ठ् । न् दिसे ज्ञाननिष्ठा
श्रेष्ठ् ।
अतिशयेंसीं जो कर्मिष्ठ् । `बहूदक्’ ज्येष्ठ् त्यासी म्हणती ॥ ८१ ॥
जो कां वैराग्याच्या निर्धारीं । ज्ञानसाधनार्थ्
विचारी ।
शिखासूत्रकर्मत्याग् करी । आत्मचिंतनावरी निजनिष्ठा
॥ ८२ ॥
ऐसा जो त्यागविलास् । या नांव् `विविदिषा’ संन्यास् ।
ऐशिया निष्ठें वर्ते तो `हंस्’ । एक् `परमहंस्’ हा म्हणती ॥ ८३ ॥
ऐक् परमहंसाचें लक्षण् । ज्ञानपरिपाकें परिपूर्ण्
।
अतएव् शांति वोळंगे आंगण् । देखे तिन्ही गुण् मिथ्यात्वें
॥ ८४ ॥
मिथ्या जाणे कर्माची वार्ता । आपुली देखे नित्य्
निष्कर्मता ।
कर्मक्रिया जो कर्तव्यता । ते प्रकृतीचे माथां
प्रारब्धें ॥ ८५ ॥
ऐशिया स्थितीं सावकाश् । त्या नांव् जाण् `परमहंस्’ ।
नाहीं मठ् मठिका विलास् । नित्य् उदास् निराश्रयी
॥ ८६ ॥
आतां हंस्-परमहंसांचे धर्म् । स्वयें सांगताहे
पुरुषोत्तम् ।
त्या धर्माचें विशद् वर्म् । ऐक् सुगम् उद्धवा ॥
८७ ॥
ज्ञाननिष्ठो विरक्तो व् मद्भक्तो वाऽनपेक्षकः
।
सलिङ्गानाश्रमांस्त्यक्त्वा चरेदविधिगोचरः ॥
२८ ॥
विषयांची नावडे मातु । ज्ञानप्राप्तीलागीं उद्यतु
।
यापरी जो अतिविरक्तु । तो संन्यास् बोलिजेतु मुख्यत्वें
॥ ८८ ॥
जो ज्ञाननिष्ठा अतिसंपन्न् । सदा स्वरूपीं रंगलें
मन् ।
कदा न् मोडे अनुसंधान् । परमहंसासमान् हा हंस् ॥
८९ ॥
ज्यासी करितां भगवद्भक्ती । अपेक्षामात्राची
झाली शांती ।
मोक्षापेक्षा नुपजे चित्तीं । हे संन्यासपद्धती
अतिश्रेष्ठ् ॥ १९० ॥
ज्ञाननिष्ठ् कां मद्भक्त् । इहीं आश्रमधर्म् दंडादियुक्त्
।
त्याग् करावा हृदयीं समस्त् । बाह्य् लोकरक्षणार्थं
राखावे ॥ ९१ ॥
येचि अर्थींचें निरूपण् । पुढें सांगेल् श्रीकृष्ण्
।
प्रस्तुत् त्यागाचें लक्षण् । ऐक् संपूर्ण् हरि
बोले ॥ ९२ ॥
आश्रमधर्म् समस्त् करी । परी विधिकिंकरत्व् तो
न् धरी ।
प्रतिबिंब् कांपतां जळांतरी । आपण् बाहेरी कांपेना
॥ ९३ ॥
तेवीं स्वधर्मकर्म् कर्तव्यता । करी परी नाहीं
कर्मठता ।
आपुली कर्मातीतता । जाणे तत्त्वतां निजकर्मी ॥
९४ ॥
यापरी स्वधर्मकर्म् करी । परी विधीचें भय् तो न्
धरी ।
विधिनिषेध् घालून् तोडरीं । कर्मे करी अहेतुक्
॥ ९५ ॥
जो नातळे स्वाश्रमकर्मगती । दंडादि लिंग् न् धरी
हातीं ।
ऐसिया सर्वत्यागाची स्थिती । पुढें श्रीपती सांगेल्
॥ ९६ ॥
प्रस्तुत् हेंचि निरूपण् । लोकरक्षणार्थ् लिंगधारण्
।
अंतरीं जो निष्कर्म् जाण् । त्याचे लक्षण् हरी बोले
॥ ९७ ॥
बुधो बालकवत् क्रीडेत् कुशलो जडवच्यरेत् ।
वदेदुन्मत्तवद्विद्वान् गोचर्यां नैगमश्चरेत्
॥ २९ ॥
विवेकज्ञान् शुद्ध् आहे । परी बाळकाच्या परी पाहे
।
मानापमान् सुखें साहे । सांडोनि सोये देहाभिमानाची
॥ ९८ ॥
निजनैष्कर्में अतिकुशल् । परी कर्मजडाऐसा केवळ्
।
कर्में आचरे तो सकळ् । कोठेंही विकळ् दिसों नेदी
॥ ९९ ॥
जाणे धर्माधर्मलक्षण् । सर्वार्थीं अतिसज्ञान्
।
परी न् करी प्रश्नसमाधान् । अप्रमाणिक् जाण् स्वयें
बोले ॥ २०० ॥
करितां प्रश्नसमाधान् । लौकिकीं वाढेल् सन्मान्
।
यालागीं साक्षेपें जाण् । उन्मत्त् वचन् स्वयें
बोले ॥ १ ॥
वेदतत्त्वार्थ् विहित् जाणे । तें लौकिकीं नाहीं
मिरवणें ।
सकळिकीं मूर्खाचि म्हणणें । तैशीं `पशु’ लक्षणें स्वयें दावी ॥ २ ॥
यालागीं वेदवादसंवाद् । न् करी वाद् अतिवाद् ।
येचि अर्थीं अतिविशद् । स्वयें गोविंद् सांगत्
॥ ३ ॥
वेदवादरतो न् स्यान्न् पाषण्डी न् हैतुकः ।
शुष्कवादविवादे न् कञ्चित्पक्षं समाश्रयेत्
॥ ३० ॥
धरोनियां मीमांसकमत् । कर्मकांडींचे शास्त्रार्थ्
।
नानावाद् कर्मार्थ् । न् करी निश्चित् निजबोधें
॥ ४ ॥
तार्किकाचे अतितर्क् । तर्क् वितर्क् कुतर्क् ।
हेही वाद् करीना देख् । निजात्मसूख् जो जाणे ॥ ५
॥
बाहेरी ब्रह्मज्ञानें गर्जे तोंड् । भीतरीं विषयवासना
उदंड् ।
ऐसे महावादी प्रचंड् । अतर्क् `पाखंड्’ त्या नाव् ॥ ६ ॥
नसोनि ब्रह्मानुभव् साचार् । जो उच्छेदी निजाचार्
।
तो केवळ् पाखंडी नर् । उदरंभर् दुःशील् ॥ ७ ॥
ऐशिया वादाचा विटाळ् । ज्याचे वाचेसी नाहीं अळुमाळ्
।
न् लगे असत्याचा समूळ् मळ् । नित्य् निर्मळ् निजबोधें
॥ ८ ॥
`शुष्कवाद्’ ज्या वृथा गोष्टी । त्यांतही वाग्वाद्
उठी ।
होय् नव्हे कपाळपिटी । मिथ्या चावटी करीना ॥ ९ ॥
ऐशिया विवादाची कथा । दृष्टीं न् पाहे निजज्ञाता
।
मा स्वयें करील् ऐशा वार्ता । हें सर्वथा घडेना ॥
२१० ॥
होतां शास्त्रार्थमहावाद् । देतां युक्तीचे प्रतिबाध्
।
तेथ् न् करी पक्षपात् शुद्ध् । जाणे परी शब्द् बोलेना
॥ ११ ॥
श्रुतिस्मृतींसीं विरूद्ध् । होतां देखे अतिवाद्
।
स्वयें जाणे शास्त्रार्थ् शुद्ध् । परी पक्षपात्
करीना ॥ १२ ॥
वाग्वादीं बोलतां जाण् । दुखवेल् पुढिलांचें मन्
।
कां क्षोभेल् स्वांतःकरण् । यालागीं वचन् बोलेना
॥ १३ ॥
नोद्विजेत् जनाद्धीरो जनं चोद्वेजयेन्न् तु ।
अतिवादांस्तितिक्षेत् नाममन्येत् कञ्चन् ॥ ३१
॥
जनापासोनि उद्वेगगती । ज्ञाता न् पवे सर्वथा चित्तीं
।
निंदा अवगणना अपमानिती । ते आत्मस्थितीं स्वयें
साहे ॥ १४ ॥
जन् जे जे उपद्रव् देती । ज्ञाता साहे ऐशिया रीतीं
।
मीचि आत्मा एक् सर्व् भूतीं । यालागीं खंती मानीना
॥ १५ ॥
आपुलिया अवयवविकारता । उद्वेग् नुपजें जेवीं चित्ता
।
तेवीं सर्वांभूतीं एकात्मता । जाणून् तत्त्वतां
उबगु न् मनी ॥ १६ ॥
तैसेंचि ज्याचिया स्थितीं । भूतें उद्वेग् न् मानिती
।
ज्याचिया निजाचारगतीं । सुखी होती जीवमात्र् ॥
१७ ॥
सर्व् भूतीं भगवंत् आहे । झणें त्यासी उपद्रव् होये
।
यालागीं वागवितां हातपाये । सावध् राहे निजदृष्टीं
॥ १८ ॥
थोर् देतां आरोळी । झणें दचकेल् वनमाळी ।
कां नेटें भवंडितां जपमाळी । देवाचे कपाळीं झणें
लागे ॥ १९ ॥
यालागीं करचरणांच्या चेष्टा । आवरोनियां निजात्मनिष्ठा
।
भूतीं लागों नेदी झटा । झणें वैकुंठा उपद्रव् लागे
॥ २२० ॥
ऐसिऐशिया निजात्मगती । उद्वेग् उपजों नेदी भूतीं
।
तेथ् वाग्वादाची गती । कैशा रीतीं संभवे ॥ २१ ॥
सर्वभूतीं भूतात्म् ईश्वर् । यालागीं उंच् न् बोले
उत्तर् ।
तेथ् अतिवाद्यासी समोर् । सर्वथा अधर् उचलीना ॥
२२ ॥
पडल्या जीवसंकट् प्राणांतीं । अपमान् न् करावे
कोणे व्यक्ती ।
अपमानीना भूताकृती । सर्वांभूतीं हरी देखे ॥ २३
॥
जनास्तव उद्वेगता । कदाकाळीं न पवे ज्ञाता ।
ज्ञात्यापासोनि उद्वेगता । नव्हे सर्वथा जनासी
॥ २४ ॥
ऐशी निजात्मस्थिती साचार । तो कोणासीं न करी वैर
।
येचि अर्थीं शारंगधर । विशद उत्तर सांगत ॥ २५ ॥
देहमुद्दिश्य पशुवद् वैरं कुर्यात्र केनाचित्
।
एक एवपरो ह्यात्मा भूतेष्वात्मन्यवस्थितः ॥ ३२
॥
केवळ पशूचियापरी । होऊनियां देहअहंकारी ।
कोणासी वैर न करी । तेही परी परीयेंसी ॥ २६ ॥
प्रकृति-पर चिदात्मा आहे । तोचि सर्वांभूतीं भूतात्मा
पाहे ।
मजमाजींही तोचि राहे । ऐशी सर्व भूतीं एकात्मता
जो ॥ २७ ॥
त्यासी कोण आप्त कोण इतर । कोणासी करावें वैर ।
सर्व भूतीं मीचि साचार । निरंतर निजात्मा ॥ २८ ॥
एक आत्मा सर्व भूतांत । येचि अर्थींचा दृष्टांत
।
स्वयें सांगे श्रीकृष्णनाथ । श्रोता सावचित्त उद्धव
॥ २९ ॥
यथेन्दुरुदपात्रेषु भूतान्येकात्मकानि च ।
अलब्ध्वा न विषीदेत काले कालेऽऽशनं क्वचित् ।
लब्ध्वा न हृष्येद्धृतिमानुभयं दैवतंत्रितम्
॥ ३३ ॥
सहस्त्र घटीं भरल्या जळ । बिंबे एकचि चंद्रमंडळ
।
तेवीं निजात्मा एक केवळ । भूतीं सकळ भूतात्मा ॥ २३०
॥
देखे भूताकृति ज्या भिन्न । त्याही परमकारणीं अभिन्न
।
जेवीं अळंकारीं सुवर्ण । आकारींहीं जाण भिन्नत्वं
नाहीं ॥ ३१ ॥
जेवीं मृत्तिकेचीं गोकुळें केलीं । नानाकारीं पूज्य
झालीं ।
परी ते मृतिकाचि संचली । तेवीं भूतें भासलीं भगवंतीं
॥ ३२ ॥
का विणोनियां सुतें सुत । शेला परकळा पातळ म्हणत
।
तैशी वस्तूचि वस्तुत्वें येथ । साकार भासत भवरूपें
॥ ३३ ॥
एवं साकार निराकार । उभयतां ब्रह्मचि साचार ।
ऐसा ज्याचा ज्ञाननिर्धार । त्याचा `आहार्’ तूं ऐक् ॥ ३४ ॥
आहार् न् मिळे जिये काळीं । दुःखी नव्हे तिये वेळीं
।
अन्नालागीं न् तळमळी । धारणाबळीं बलिष्ठ् ॥ ३५ ॥
आहार् मिळाल्या उत्तम् । हरिखेजेना मनोधर्म् ।
दैवाधीन् जाणे वर्म् । निजकर्मप्राप्तीसी ॥ ३६
॥
एवं प्राप्ताप्राप्ताची कथा । जाणे दैवाधीन् तत्त्वता
।
यालागीं हर्षविषादता । त्याचे चित्ता स्पर्शेना
॥ ३७ ॥
दैवाधीन् प्राप्ती प्राणियांसी । ऐसे सत्य् कळलें
ज्यासी ।
तैं भिक्षेसी कां हिंडणें म्हणसी । तेंचि हृषीकेशी
सांगत् ॥ ३८ ॥
आहारार्थं समीहेत् युक्तं तत्प्राणधारणम् ।
तत्त्वं विमृश्यते तेन् तद्विजाय् विमुच्यते ॥
३४ ॥
पाळावया आश्रमधर्मासी । अवश्य् हिंडावें भिक्षेसी
।
मधुकरी संन्याशांसी । स्वधर्मासी अतिविहित् ॥ ३९
॥
साधकां तरी आहारार्थ् । अवश्य् हिंडावें लागे येथ्
।
आहारेंवीण् त्यांचें चित्त् । विक्षेपभूत् हों
पाहे ॥ २४० ॥
तिंहीं रसासक्ति सांडून् । भिक्षेसी करावा प्रयत्न्
।
आहारेंवीण् त्यांचें मन् । अतिक्षीण् सर्वार्थीं
॥ ४१ ॥
साधकांसी आहारेंवीण् । न् संभवे श्रवण् मनन् ।
न् करवे ध्यान् चिंतन् । अनुसंधान् राहेना ॥ ४२ ॥
संन्याशांसी ध्यान् न् घडे । तैं आश्रमधर्माचें
तारूं बुडे ।
यालागीं भिक्षेसी रोकडें । हिंडणें घडे हितार्थ्
॥ ४३ ॥
मिळावें मिष्टान्न् गोड् । हे सांडूनि रसनाचाड्
।
करावें भिक्षेचें कोड् । परमार्थ् दृढ् साधावया
॥ ४४ ॥
आहार् घेतलिया जाण् । साधकांसी घडे साधन् ।
साधन् करितां प्रकटे ज्ञान् । ज्ञानास्तव् जाण्
निजमोक्ष् लाभे ॥ ४५ ॥
सर्वथा न् वांछावें मिष्टान्न् । तरी भिक्षा मागावी
कोण् ।
ऐसें कांहीं कल्पील् मन् । तेंचि श्रीकृष्ण् सांगत्
॥ ४६ ॥
यदृच्छयोपपन्नान्नमद्याच्छ्रेष्ठमुताऽपरम्
।
तथा वासस्तथा शय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेन्मुनिः
॥ ३५ ॥
सहज् भिक्षेसी आलें जाण् । शुष्क् अथवा मिष्टान्न्
।
तेणें करावें प्राणधारण् । रसनालालन् सांडोनि ॥
४७ ॥
निद्रालस्याचें न् ये प्रस्थान् । तैसें करावें
प्राणधारण् ।
दृढ् ठसावें आसनध्यान् । `युक्ताहार्’ जाण् या नांव् ॥ ४८ ॥
वल्कल् अथवा अजिन् । नवें अथवा वस्त्र् जीर्ण् ।
सहजें प्राप्त् झाल्या जाण् । करी प्रावरण् यथासुखें
॥ ४९ ॥
कंथा हो कां मृदु आस्तरण् । तृणशय्या कां भूमिशयन्
।
स्वभावें प्राप्त् झाल्या जाण् । तेथही शयन् करी
मुनि ॥ २५० ॥
मी एक् भोक्ता शयनकर्ता । हेही नाहीं त्यासी अहंता
।
स्नानादि कर्मीं वर्ततां । त्याची निरभिमानता हरि
सांगे ॥ ५१ ॥
शौचमाचमनं स्नानं न् तु चोदनया चरेत् ।
अन्यांश्च् नियमान् ज्ञानी यथाहं लीलयेश्वरः
॥ ३६ ॥
आचमन् स्नान् शौचाचार् । करितां नव्हे विधिकिंकर्
।
कर्माभिमानाची मोडली थार् । जैसा मी अवतार् तैसा
तो ॥ ५२ ॥
जैसा मी `लीलावतार्’ धरीं । अलिप्तपणें कर्में करीं ।
तैसीचि जाण् योग्याची परी । सर्व् कर्माचारीं अलिप्त्
॥ ५३ ॥
ज्यासी विधींचें भय् नाहीं पोटीं । तो कर्में करावया
कदा नुठी ।
तेचि विखींची विशद् गोठी । कृष्ण् जगजेठी सांगता
॥ ५४ ॥
न् हि तस्य् विकल्पाख्या या च् मद्वीक्षया हता ।
आदेहान्तात्क्वचित्ख्यातिस्ततः संपद्यते मया
॥ ३७ ॥
कर्म् करणें न् करणें । ऐशिया संदेहाचें ठाणें ।
पळालें माझेनि दर्शनें । संकल्पाचें जिणें निमालें
॥ ५५ ॥
संकल्पु निमतांचि पोटीं । विराली लिंगदेहाची गांठी
।
भेदाची हारपली त्रिपुटी । मी परमात्मा दिठीं देखतां
॥ ५६ ॥
ज्यासी नाहीं भेदाचें भान् । त्याचे देहाचें भरण्
पोषण् ।
स्नान्-भोजन्-शयन् । गमनागमन् केवीं घडे ॥ ५७ ॥
जो जिणोनियां विकल्पभ्रांती । त्रिशुद्धिं मिसळला
अद्वैंतीं ।
त्याचे देहाची स्थितिगती । प्रारब्धाहातीं निश्चित्
॥ ५८ ॥
वृक्ष् समूळ् उपडलिया पाहें । परी सार्द्रता वृक्षीं
राहे ।
तांबूल् खाऊनियां जाये । तरी अधरीं राहे सुरंगात्
॥ ५९ ॥
हो कां कन्यादान् केल्या पाहें । वरु कन्याही घेउनि
जाये ।
तरी उगा मान् उरला राहे । रुसणें न् जाये देहान्त्
॥ २६० ॥
तैसा अभिमानाचेनि सळें । मी कर्मकर्ता म्हणवीं
बळें ।
ते अहंता निमे ज्ञानबळें । तरी शरीर् चळे प्रारब्धें
॥ ६१ ॥
कुलाल् दंड् भांडें घेऊनि जाये । पूर्वभवंडीं
चक्र् भंवत् राहे ।
तेवीं अभिमान् गेलिया पाहें । देह् वर्तताहे प्रारब्धें
॥ ६२ ॥
त्या देहाचें भरणपोषण् । प्रारब्धचि करितें जाण्
।
ज्ञात्यासी प्रपंचाचे भान् । सत्यत्वें जाण् असेना
॥ ६३ ॥
जैशी मिथ्या छाया देहापाशीं । तैसें देह् दिसे सज्ञानासी
।
यालागीं देहबुद्धि त्यासी । सत्यत्वेंसीं उपजेना
॥ ६४ ॥
छाया सुखासनामाजीं बैसे । कां विष्ठेवरी पडली दिसे
।
त्या छायेचे अभिमानवशें । सुखदुःख् नसे पुरुषासी
॥ ६५ ॥
तेवीं देहाची ख्यातिविपत्ती । बाधीना सज्ञानाचे
स्थितीं ।
प्रारब्धक्षयाचे अंतीं । विदेह् पावती कैवल्य्
॥ ६६ ॥
जैशी जळाची लहरी । निश्चळ् होय् सागरीं ।
तैसा ज्ञाता मजमाझारीं । विदेह् करी समरसें ॥ ६७
॥
उगम् संगम् प्रवाहगती । सरितांची नामरूपख्याती
।
जेवीं प्रळयोदकीं हारपती । तेवीं समरसती मजमाजीं
ज्ञाते ॥ ६८ ॥
अपरोक्ष् साक्षात्कार् संन्यासी । त्याची स्थितिगति
स्वधर्मेंसीं ।
उद्धवा सांगितली तुजपाशीं । आता मुमुक्षु संन्यासी
ते ऐक् ॥ ६९ ॥
दुःखोदर्केषु कामेषु जातनिर्वेद् आत्मवान् ।
अजिज्ञासितमद्धर्मो गुरुं मुनिमुपाव्रजेत् ॥
३८ ॥
शेंडा धरूनि समूळ् । ज्याचें उत्तरोत्तर् दुःख्
फळ् ।
अतिबाधक् विषयजाळ् । त्यासी केवळ् जो अनासक्त्
॥ २७० ॥
माझे प्राप्तीलागीं चित्त् । सदा ज्याचें आर्तभूत्
।
स्वधर्मकर्मीं वर्तत् । जो वेदशास्त्रार्थ् विवंची
॥ ७१ ॥
इहामुत्रभोगीं निश्चित् । त्रासलें असे ज्याचें
चित्त् ।
ऐसा जो कां नित्य् विरक्त् । अतिविख्यात् मुमुक्षु
॥ ७२ ॥
तेणें साधवया ब्रह्मज्ञान् । तेचि साधनीं लावितां
मन् ।
स्वकर्म् झालिया विलक्षण् । आली नागवण् प्रत्यवायें
॥ ७३ ॥
तेणें कर्म् संन्यासोनि जाण् । करावें संन्यासग्रहण्
।
सद्गुरूसी रिघावें शरण् । तेणें ब्रह्मज्ञानपदप्राप्ती
॥ ७४ ॥
एक् केवळ् भावार्थीं । नेणे स्वधर्मकर्मगती ।
नेणे शास्त्रश्रवणव्युत्पत्ती । परी माझी प्रीती
अनिवार् ॥ ७५ ॥
तेणेंही संन्यासूनि जाण् । गुरूसी रिघावें शरण्
।
त्यासीही गुरुकृपा जाण् । ब्रह्मज्ञानअवाप्ति
॥ ७६ ॥
गुरु करावा अतिशांत् । शास्त्रार्थ् परमार्थपारंगत्
।
त्याचे सेवेचा भावार्थ् । स्वयें श्रीकृष्णनाथ्
सांगत् ॥ ७७ ॥
तावत्परिचरेद्भक्तः श्रद्धावाननसूयकः ।
यावद्ब्रह्म् विजानीयान्मामेव् गुरुमादृतः ॥
३९ ॥
अचळ् अमळ् अविनाश् । परात्परतर् परेश् ।
गुरु तो परब्रह्म् ईश् । हा दृढ् विश्वास् धरावा
॥ ७८ ॥
त्या विश्वासाच्या पडिपाडीं । नवल् गुरुचरणीं आवडी
।
नित्य् नूतन् नवी गोडी । चढोवढी भजनार्थ् ॥ ७९ ॥
ऐशिया भजनपरवडीं । हृदयीं श्रद्धा उसळे गाढी ।
गुरुआज्ञेची नुल्लंघी काडी । आळस् तोडी समूळ्
॥ २८० ॥
गुरुवाक्याचेनि श्रवणें । विकल्पाचें खत् खाणणें
।
संकल्पासी सूळीं देणें । जीवें घेणें अभिमाना ॥
८१ ॥
तेथ् असूया कैंची उठी । धाकेंचि निमाली उठाउठी
।
ऐशी गुरुचरणीं श्रद्धा मोठी । परब्रह्मदृष्टीं
गुरु पाहे ॥ ८२ ॥
निर्गुण् जो निर्विकारु । तोचि मूर्तिमंत् माझा
गुरु ।
करूनि अकर्ता ईश्वरु । तोचि हा साचारु गुरु माझा
॥ ८३ ॥
नित्य् निर्विकल्प् देख् । ज्यासी म्हणती समाधिसुख्
।
तें माझ्या गुरूचें चरणोदक् । ऐसा भावें नेटक् भावार्थी
॥ ८४ ॥
गुरूतें पाहतां ब्रह्मदृष्टीं । शिष्य् ब्रह्मत्वें
आला पुष्टी ।
ब्रह्मरूप् देखे सृष्टी । निजऐक्यें मिठी गुरुचरणीं
॥ ८५ ॥
ऐसें ब्रह्मरूपीं ऐक्य् घडे । तंव् गुरुसेवा करणें
पडे ।
ऐक्य् झाल्याही पुढें । सेवा न् मोडे अखंडत्वें
॥ ८६ ॥
कापूर् घातलिया जळीं । स्वयें विरोनि जळ् परमळी
।
तेवीं अहं जाऊनि सेवा सकळी । सर्वीं सर्वकाळीं
गुरुचरणीं ॥ ८७ ॥
ऐशी अवस्था न् येतां हाता । केवळ् मुंडूनियां माथा
।
संन्यासी म्हणवी पूज्यता । त्याची अनुचितता हरि
बोले ॥ ८८ ॥
स्वयें संन्यास् अंगीकारी । ब्रह्मसाक्षात्कार्
जो न् करी ।
त्यालागीं स्वयें श्रीहरी । अतिधिक्कारीं निंदीत्
॥ ८९ ॥
यस्त्वसंयतषड्वर्गः प्रचण्डेन्द्रियसारथिः ।
ज्ञानवैराग्यरहितस्त्रिदण्डमुपजीवति ॥ ४० ॥
सुरानात्मानमात्मस्थं निन्हते मां च् धर्महा ।
अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माच्च् विहीयते ॥ ४१ ॥
नाहीं वैराग्याची स्थिती । नसतां विषयविरक्ती ।
देखोदेखीं संन्यास् घेती । केवळ् वृत्ती अन्नार्थ्
॥ २९० ॥
संन्यास् नेघतां पूर्व् दृष्टीं । जें वैराग्य्
होतें पोटीं ।
तें संन्यास् घेतल्यापाठीं । उठाउठीं पळालें ॥
९१ ॥
ज्ञानेंद्रियें पांच् सहावें मन् । हेचि अरिषड्वर्ग्
जाण् ।
यांचें न् करितां निर्दळण् । संन्यासपण् तो विटंबु
॥ ९२ ॥
अवैराग्यें सकाम् मन् । तेणें विषयाकुलित् बुद्धि
जाण् ।
नाहीं ज्ञान् ध्यान् साधन् । दंडग्रहण् उदरार्थ्
॥ ९३ ॥
नुपजेच् अनुताप् जाण् । न् करीच् श्रवण् मनन् ।
आदरें न् साधीचि साधन् । त्यासी ब्रह्मज्ञान् नव्हेचि
॥ ९४ ॥
त्याचा व्यर्थ् संन्यास् जाण् । व्यर्थ् त्याचें
दंड् मुंडण् ।
व्यर्थ् काषायवस्त्रग्रहण् । जेवीं वेषधारण् नटाचें
॥ ९५ ॥
संन्यास् घेतलिया पाठीं । काम् उचंबळे उठाउठीं
।
क्रोधलोभांची धुमे आगिटी । चौगुणा पोटीं अभिमान्
॥ ९६ ॥
आसक्ति अधिकाधिक् उठी । सदा ग्रामणी चावटी ।
करणें पैशुन्याच्या गोष्टी । दंड् कासोटी दंभार्थ्
॥ ९७ ॥
अनधिकारीं दंडग्रहण् । तेणें संन्यासरूपें जाण्
।
केवळ् आली नागवण् । आपल्या आपण् नाडिलें ॥ ९८ ॥
नाडिले यज्ञाधिकारी सुरगण् । नाडिले स्वधाकाराचे
पितृगण् ।
नाडिले ऋषि भूतगण् । बळिअर्पण् ठाकेना ॥ ९९ ॥
जीवरूपें मी परमात्मा आपण् । त्या मज् हृदयस्था
ठकिलें जाण् ।
जीवोद्धारीं जें संन्यासग्रहण् । तेंचि दृढबंधन्
त्यासी झालें ॥ ३०० ॥
संन्यासग्रहणीं दृढबंधन् । व्हावया कोण् कारण्
।
तेचि विषयींचें निरूपण् । स्वयें नारायण् बोलिला
॥ १ ॥
पूर्वश्लोकींचे तिनी चरण । येथील हें निरूपण ।
श्रोतीं द्यावें अवधान । झणें विलक्षण कोणी म्हणे
॥ २ ॥
”निन्हुते मां च धर्महा । अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माञ्च
विहीयते ॥”
करोनियां संन्यासग्रहण । न करी ज्ञान ध्यान साधन
।
न करी प्रणवउच्चारण । अविरक्त जाण विषयार्थी ॥
३ ॥
तेणें दारादिअभिलाषण । करिती द्रव्याचें संरक्षण
।
आणि गोदानादि ग्रहण । पचन पाचन करविती ॥ ४ ॥
मठाधिपत्याचिये बुद्धीं । धनधान्यस्नेहसमृद्धी
।
नाना वाढवितां उपाधी । जीवात्मा त्रिशुद्धी नाडिला
॥ ५ ॥
ऐसें करितां अधर्मपण । जीवासी लागलें दृढ बंधन ।
जेणें इहलोकपरलोकसाधन । त्या नरदेहासी जाण नाडिलें
॥ ६ ॥
चौर्याशीं लक्ष योनींप्रती । जैं असंख्य फेरे
होती ।
तैं नरदेहाची प्राप्ती । अवचटें पावती सभाग्य ॥
७ ॥
त्या नरदेहासी येऊनि जाण । स्वयें नागवला आपण ।
करितां अधर्माचरण । नरक दारुण संन्याशा ॥ ८ ॥
ज्या नांव गा `आश्रम् चौथा’ । ज्यासी देवो वंदी माथां ।
तेथेंही अधर्म् करितां । नरकपाता पावले ॥ ९ ॥
ज्या नरकाचे ठायीं । कोटि वर्षें बुडतां पाहीं ।
ठावचि न् लागें कंहीं । तैसे ठायीं बुडाले ॥ ३१०
॥
मुख्य् चतुर्थाश्रमीं हे स्थिती । तैं इतर् आश्रमां
कैंची गती ।
यालागीं आश्रमधर्मयुक्ती । स्वयें श्रीपती सांगत्
॥ ११ ॥
भिक्षोर्धर्मः शमोऽहिंसा तप् इक्षा वनौकसः ।
गृहिणो भूतरक्षेज्या द्विजस्याऽऽचार्यसेवनम्
॥ ४२ ॥
संन्याशासी मुख्य् `शम्’ । सबाह्य् `इंद्रियनेम्’ ।
`अहिंसा’ त्याचा स्वधर्म् । हा परमधर्म् संन्याशासी
॥ १२ ॥
वानप्रस्थाचा स्वधर्म् । `तपप्राधान्य् मंत्र् होम्’ ।
आतां गृहस्थाचा नेम् । तिंही आश्रमां विश्रामदाता
॥ १३ ॥
गृहस्थ् मुख्य् `अग्निहोत्र्’ जाण् । संन्यासी ब्रह्मचार्यांसी
द्यावें अन्न् ।
करावें `भूतसंरक्षण्’ । तेहीं लक्षण् अवधारीं ॥ १४ ॥
असिलेनि सामर्थ्यें जाण् । अन्न् धन् वस्त्र् जीवन्
।
तृण् पर्ण् निवासस्थान् । देऊनि दीन् रक्षावे
॥ १५ ॥
ब्रह्मचार्याचे स्वधर्मीं जाण् । श्रद्धायुक्त्
`गुरुसेवन्’ ।
एवं आश्रमधर्मलक्षण् । मुख्यत्वें हें जाण् उद्धवा
॥ १६ ॥
गृहस्थाश्रमीं जो धर्म् आहे । तो इतर् आश्रमीं करूं
नये ।
इतराश्रमींचा धर्म् पाहें । गृहस्थाश्रमीं होये
करणीय् ॥ १७ ॥
ब्रह्मश्चर्यं तपः शौचं संतोषो भूतसौहृदम् ।
गृहस्थस्याप्यृतौ गन्तुः सर्वेषां मदुपासनम्
॥ ४३ ॥
गृहस्थें व्हावया निष्पाप् । ठाके तो करावा जप्
तप् ।
उभय् शौचांचें स्वरूप् । अतिसाटोप् करावें ॥ १८
॥
पोटींची सांडूनि कुसमुस् । यथालाभें अतिसंतोष्
।
परोपकारीं अतिहव्यास् । सुहृद् सर्वांस् स्वात्मत्वें
॥ १९ ॥
गृहस्थीं ब्रह्मचर्यलक्षण् । ऋतुकाळीं स्वदाराभिगमन्
।
मुख्यत्वें करावें माझें भजन् । हा स्वधर्म् जाण्
सर्वांचा ॥ ३२० ॥
सर्व् आश्रम् सर्व् वर्ण् । त्यांसी हाचि स्वधर्म्
जाण् ।
सांडोनि विषयाचें भान् । माझें भजन् करावें ॥ २१
॥
करितां स्वधर्में माझी भक्ती । भक्तासी होय् जे
प्राप्ती ।
तेचि सांगताहे श्रीपती । उद्धवाप्रती स्वानंदें
॥ २२ ॥
इति मां यः स्वधर्मेण् भजेन्नित्यमनन्यभाक् ।
सर्वभूतेषु मद्भावो मद्भक्तिं विन्दतेऽदृढाम्
॥ ४४ ॥
सर्व् भावें अनन्यगतीं । करितां स्वधर्में माझी
भक्ती ।
माझा भावो सर्वांभूतीं । शीघ्रगती उल्हासे ॥ २३
॥
मद्भावो जोडल्या सर्व् भूतीं । तेणें प्रकटे माझी
चौथी भक्ती ।
जिच्या पायीं चारी मुक्ती । सदा लागती स्वानंदें
॥ २४ ॥
अनिवार् अनन्यगती । सर्वस्वें ज्यासी माझी प्रीती
।
तो लाहे माझी परमभक्ती । जेथोनि कल्पांतीं च्यवेना
॥ २५ ॥
भक्त्योद्धवानपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सर्वोत्पत्त्यप्ययं ब्रह्म् कारणं मोपयति सः ॥
४५ ॥
सकळ् सच्चिदानंदस्थिती । जीमाजीं सांपडे मी सहजगती
।
ती नांव् माझी `परमभक्ती’ । जाण् निश्चितीं उद्धवा ॥ २६ ॥
विपरीत् संसाराचें भान् । दिसे दृष्य्-विलक्षण्
।
तेथ् सदा स्वानंदपूर्ण् । ते चौथी जाण् भक्ती माझी
॥ २७ ॥
जेथ् देव् भक्त् एक् होती । एकपणें भजनस्थिती ।
ऐशी साधकांसी प्राप्ती । ते `परमभक्ती’ उद्धवा ॥ २८ ॥
माझी प्रकटल्या परम् भक्ती । पतन् नाहीं प्रळयांतीं
।
साधक् मद्रूपा येती । स्वरूपस्थितीं समसाम्यें
॥ २९ ॥
त्या स्वरूपाचें लक्षण् । सांगताहे श्रीनारायण्
।
उत्पत्ति-स्थिति-निदान् । कारणा जो चिदात्मा ॥ ३३०
॥
जो सकळ् नियंता ईश्वरु । जो विश्वात्मा विश्वंभरु
।
जो उपनिषदांचें सारु । जो महेश्वरु जगाचा ॥ ३१ ॥
त्या पदाची पदप्राप्ती । भक्त् पावले परमभक्तीं
।
तेंचि पुढती उद्धवाप्रती । स्वानंदें श्रीपति सांगत्
॥ ३२ ॥
इति स्वधर्मनिर्णिक्तसत्त्वो निर्ज्ञातमद्गतिः
।
ज्ञानविज्ञानसंपन्नो नचिरात्समुपैति माम् ॥
४६ ॥
ऐशिया पदाची पदप्राप्ती । साधक् पावले स्वधर्मस्थितीं
।
ते स्वधर्मप्रयोजनगती । यथानिगुती सांगत् ॥ ३३
॥
करितां स्वधर्मानुष्ठान् । रजतमें नाशती जाण् ।
शुद्धसत्त्व् अंतःकरण् । तेथ् माझें ज्ञान् प्रकाशे
॥ ३४ ॥
प्रकाशल्या माझें ज्ञान् । तेणें उल्हासे माझें
भजन् ।
भजनास्तव् मन् । विकल्पपण् पैं त्यागी ॥ ३५ ॥
विकल्पत्यागाचिये गतीं । वैराग्यें उचंबळे विरक्ती
।
भासे परमात्मा सर्व् भूतीं । तेणें `परमभक्ती’ उल्हासे ॥ ३६ ॥
उल्हासल्या परमभक्ती । भक्तासी माझी स्वरूपप्राप्ती
।
तेचि स्वरूपाची स्वरूपस्थिती । यथानिगुतीं सांगत्
॥ ३७ ॥
परमात्मा परंज्योती । परब्रह्म् परंज्ञप्ती ।
परात्परतर् प्रकृती । वेद् बोलती `परावर्’ जो ॥ ३८ ॥
अज् अव्यय् अक्षर् । अरूप् अनाम् अगोत्र् ।
अलक्ष् अतर्क्य् अपार् । अपरंपारस्वरूप् ॥ ३९ ॥
ऐशी निजस्वरूपीं निजप्राप्ती । भक्त् पावले स्वधर्मस्थिती
।
जेथूनि परतलिया श्रुती । नेतिनेतीं निजनिष्ठा ॥
३४० ॥
ऐसें मद्रूप् पावल्यापाठीं । संसाराची काढिली
कांटी ।
नांवरूपांची बुडाली गोठी । पडली तुटी जन्ममरणां
॥ ४१ ॥
एवं स्वधर्माचेनि धर्मवशें । मीतूंपणाचें नांवचि
पुसे ।
मद्रूपाचेनि सामरस्यें । अनायासें मीचि जाहले
॥ ४२ ॥
`पूर्वीं होतों मी जीव् । आतां झालों सदाशिव्’ ।
हाही बुडाला आठव् । ऐसा माझा अनुभव् मद्भक्तां
॥ ४३ ॥
शून्य् पडिलें संसारस्थिती । तेथ् कैंची पुनरावृत्ती
।
ऐशी मद्भक्तां माझी प्राप्ती । जाण् निश्चितीं
उद्धवा ॥ ४४ ॥
एवं स्वधर्में मत्प्राप्ति जाण् । तया स्वधर्माचें
महिमान् ।
स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण् । सावधान् परियेसा
॥ ४५ ॥
वर्णाश्रमवतां धर्म्, एष् आचारलक्षणः ।
स् एव् मद्भक्तियुतो, निःश्रेयसकरः परः ॥ ४७ ॥
अनादि जो स्वधर्माचार् । जो कां मोक्षकर् साचार्
।
तेणें स्वधर्में सकाम् नर् । लोकांतर् वांछिती
॥ ४६ ॥
झालिया लोकांतरप्राप्ती । तेथूनि होय् पुनरावृत्ती
।
न् करूनियां माझी भक्ती । स्वधर्म् नाशिती सकामें
॥ ४७ ॥
ब्राह्मणा आला भद्रजाती । आम्हां न् पोसवे हा निश्चितीं
।
मग् तो देऊनियां घेती । वाहावया पोथी वृद्ध् ढोर्
॥ ४८ ॥
यापरी स्वधर्म् जाण् । उपेक्षिती गा ब्राह्मण्
।
मग् लोकांतरीं कोरान्न् । मागावया कण् धांवती ॥
४९ ॥
घरीं आणोनि दीघली कामधेनु । आम्हां न् पोसवे म्हणूनु
।
ताकासाठीं देती हेळसूनु । आली नागवणु ते नेणे ॥ ३५०
॥
तेवीं म्यां जाण् गायत्रीमंत्र् । दिधला ब्राह्मणांसी
स्वतंत्र् ।
तो उपेक्षूनियां मंत्रतंत्र् । शूद्राचार् आचरती
॥ ५१ ॥
सौर् शाक्त् गाणपत्यादि जाण् । नाना मंत्रदीक्षा
घेती ब्राह्मण् ।
परी गायत्रीचें अनुष्ठान् । एकही जाण् न् करिती
॥ ५२ ॥
नाहीं गायत्रीचें अनुष्ठान् । परी विपरीत् झालें
आन् ।
गायत्रीचें श्रेय् जाण् । देती ब्राह्मण् द्रव्यार्थ्
॥ ५३ ॥
गायत्रीमंत्र् असोनि घरीं । तिचा भावार्थ् कोणी
न् धरी ।
दीक्षेलागीं मूर्खाचे द्वारीं । लोळिजे द्विजवरीं
ऐसें झालें ॥ ५४ ॥
शस्त्रास्त्रीं रथ् सुदृढू । त्यावरी बैसविला भेडू
।
सांडूनि पळणें मानी सुरवाडू । न् शके विभांडूं रणांगण्
॥ ५५ ॥
तेवीं वेदरूप् मी नारायण् । ब्राह्मणहृदयीं असें
जाण् ।
त्याचें नेणोनि महिमान् । वेदपारायण् विकिती ॥
५६ ॥
वांछूनियां स्वर्गफळ् । नाना याग् करिती प्रबळ्
।
कामकल्पना केवळ् । स्वधर्म् विकळ् पाडिती ॥ ५७ ॥
वेदीं प्रतिपाद्य् कर्मफळ् । तो वेदु मिथ्या नव्हे
केवळ् ।
तो वेदवाद् समूळ् । नेणोनि बरळ् हा मानिती ॥ ५८ ॥
घ्यायवा वोखदाची वाटी । माता साकर् दे चिमुटी ।
तें मुख्य् फळ् नव्हे दृष्टीं । जावया पोटींचा महारोगु
॥ ५९ ॥
तेवीं वेद् बोले जें फळ् । तें प्रवृत्तिरोचना केवळ्
।
स्वधर्म् विचारितां समूळ् । चित्तमळक्षाळक् ॥ ३६०
॥
स्वधर्म् सांडूनि सर्वथा । सकाम् कर्में करूं जातां
।
तेंही शिणल्यावेगळें तत्त्वतां । क्षुद्रकामता
फळेना ॥ ६१ ॥
जेणें द्रव्यें अमृत् ये हाता । तें वेंचूनि मद्य्
घेतां ।
अधर्म् आणि उन्मत्तता । पिशाचता जग् थुंकी ॥ ६२ ॥
स्वपतीसीं काम् भोगितां । परलोक् पावि पतिव्रता
।
तोचि काम् परपुरुषीं करितां । अधःपाता नेतसे ॥ ६३
॥
जिह्वा दुरुक्ती बोलतां । यमप्रहार् वाजती माथां
।
तिणेंचि `राम् राम्’ म्हणतां । हरिभक्तां यम् कांपे ॥ ६४ ॥
तेवीं पावोनि उत्तम् जन्म् । कर्म् करूनि सकाम्
।
भोगावें दुःख् परम् । मरण् जन्म् अनिवार् ॥ ६५ ॥
तेणेंचि देहें स्वधर्म् । करितां निरसे सकळ् कर्म्
।
निवारे मरणजन्म् । बहुतां हे वर्म् कळेना ॥ ६६ ॥
स्वधर्में घडे भगद्भक्ती । ऐशी अतिगुह्य् आहे
व्युत्पत्ती ।
ते मी सांगेन् तुजप्रती । यथानिगुतीं उद्धवा ॥ ६७
॥
स्वधर्म् करणें आवश्यक् । तेथें सांडणें फळाभिलाख्
।
तेंचि `मदर्पण्’ चोख् । न् करितां देख् संकल्पु ॥ ६८ ॥
हो कां घरिच्याचि रांजणीं । निघती मुक्ताफळांच्या
श्रेणी ।
तरी कां ताम्रपाणीं । समुद्रमिळणीं शोधावी ॥ ६९
॥
आपुलेच् घरींचीं झाडें । फळती कल्पतरूचेनि पाडें
।
तरी अमरावतीचे चाडें । वृथा वेडे कां शिणती ॥ ३७०
॥
हो कां सद्गुरूंचे तीर्थ् घेतां । पाविजे परम्
पवित्रता ।
तरी धांवावया नाना तीर्था । विशेषता ते कायी ॥ ७१
॥
कां ईश्वरत्वें पिता पूजितां । निजमोक्ष् लाभे
आइता ।
तरीं भजावें देवां देवतां । कोण्या अर्था सज्ञानीं
॥ ७२ ॥
तेवीं स्वकर्माचि करितां । लाभे आपली निष्कर्मता
।
ते स्वधर्मीं काम् कल्पितां । जीव् निजस्वार्था
नाडले ॥ ७३ ॥
निर्विकल्पें स्वधर्माचरण् । त्या नांव् माझें
`शुद्ध् भजन्’ ।
तेणें भजनें होऊनि प्रसन्न् । मी विवेक्-वैराग्य्-ज्ञान्
भक्तांसी दें ॥ ७४ ॥
तेणेंचि ज्ञानें होय् शुद्ध् मती । चित्तशुद्धीमाजीं
परमभक्ती ।
ते भक्तीनें माझी परम् प्राप्ती । भक्त् पावती उद्धवा
॥ ७५ ॥
यालागीं नैराश्यें जें स्वधर्मकर्म् । तेंचि माझें
भजन् परम् ।
तेणें भजनें भक्तोत्तम् । स्वयें पुरुषोत्तम् होऊनि
ठाकती ॥ ७६ ॥
यापरी स्वधर्मस्थितीं । लाभे आपुली निजमुक्ती ।
तेचि म्यां तुजप्रती । यथानिगुतीं सांगितली ॥ ७७
॥
एतत्तेऽभिहितं साधो भवन्पृच्छति यच्च माम् ।
यथा स्वधर्मसंयुक्तो भक्तो मां समियात्परम् ॥
४८ ॥
इति श्रीभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संगितायामेकादशस्कन्धे
अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥
उद्धवा पुसिलें त्वां मजप्रती । स्वधर्में केवीं
घडे मुक्ती ।
भक्तीनें पाविजे निजमुक्ती । तें म्यां तुजप्रती
सांगितले ॥ ७८ ॥
हाता आलिया स्वधर्म । तत्काळ निरसे स्वकर्म ।
उडोनि जाय भवभ्रम । प्राप्ती परम स्वधर्में ॥ ७९
॥
माझिया प्राप्तीलागीं स्वकर्म । नैराश्यें आचरावा
स्वधर्म ।
हें ज्यासी कळे वर्म । तया पुरुषोत्तम सदा वश्य ॥
३८० ॥
स्वधर्माऐसा स्पर्शमणी । सांपडल्या निर्विकल्पपणीं
।
तो लावितां दृश्यस्थानीं । चिन्मात्रसुवर्णीं
तेज उठी ॥ ८१ ॥
स्वधर्माऐसा दिनमणी । नैराश्यें उगवलिया स्वभुवनीं
।
तो अज्ञाननिशा निरसुनी । स्वप्रकाशपणीं सदा वर्ते
॥ ८२ ॥
स्वधर्माऐसें निजअमृत । जे निर्विकल्पें सेवूं
जाणत ।
त्यांसी जन्ममरणांचा आवर्त । मी श्रीअनंत लागों
नेदीं ॥ ८३ ॥
जे कां स्वधर्मीं विमुख । त्यासीं माझी प्राप्ती
नाहीं देख ।
जन्मकोटी परम दुःख । सकामें मूर्ख भोगिती ॥ ८४ ॥
त्या स्वधर्माची अतर्क्य गोष्टी । न कळे नैष्कर्में
निजदृष्टीं ।
याचिलागीं जन्मकोटी । अतिसंकटीं जीव भोगी ॥ ८५ ॥
स्वधर्में करितां स्वकर्म । जैं नैष्कर्म्यतेचें
कळे वर्म ।
तैं विभांडूनि मरणजन्म । परब्रह्म पावती ॥ ८६ ॥
एवं स्वधर्म यापरी । तारक होय संसारीं ।
स्वधर्माचे नावेवरी । तरले भवसागरीं निजभक्त ॥
८७ ॥
संसार तरले हा बोलु कुडा । स्वधर्म करितं माझिया
चाडा ।
होय भवसागर कोरडा । मी सांपडें पुढा निजात्मा ॥ ८८
॥
ऐशी स्वधर्माची थोरी । निष्कामतेच्या निजकुसरी
।
देवो सांगे आवडीभरीं । नानापरी प्रबोधें ॥ ८९ ॥
भक्तिप्राधान्य भागवत । मुख्य भक्ति ते स्वधर्मयुक्त
।
येणें स्वधर्मभजनें समस्त । परम भागवत उद्धरले
॥ ३९० ॥
त्या स्वधर्मकर्माचा एकान्त । निजभजनभक्तीचा भावार्थ
।
उद्धवासी श्रीकृष्णनाथ । स्वयें सांगत एकादशीं
॥ ९१ ॥
त्या एकादशाच्या गोष्टी । स्वधर्मकर्माची कसवटी
।
एका जानार्दनकृपादृष्टीं । टीका मराठी हे केली
॥ ९२ ॥
हे करणी केली जनार्दनें । मज अभंगीं घातलें तेणें
।
शेखीं मीतूंपणाचे ठाणें । येणें निरूपणें उडविलें
॥ ९३ ॥
उडविलें विषयीं विषयपण । उडविले भेदाचें भान ।
उडविलें जीवशिवपण । जनीं जनार्दन तुष्टोनी ॥ ९४
॥
जनार्दनें जनकें तेणें । आम्हां केलें परब्रह्म
खेळणें ।
यालागीं सकळ क्रिया तेणें होणें । स्वधर्मपणें
सहजेंचि ॥ ९५ ॥
सहजीं लागल्या स्वधर्म । कर्मचि होय निष्कर्म ।
संसार होय परब्रह्म । हे कृपा परम जनार्दनीं ॥ ९६
॥
यालागीं सांडूनियां एकपण । एका जनार्दन शरण ।
स्वधर्मकर्माचें निरूपण । झालें संपूर्ण तया कृपा
॥ ९७ ॥
इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
एकाकारटीकायां वानप्रस्थसंन्यासधर्मनिरूपणं
नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥ ९८ ॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ ओंव्या ३९७ ॥ श्लोक ॥ ४८
॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय एकोणिसावा
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो सद्गुरु त्र्यंबका । ब्रह्मगिरिनिवासनायका
।
त्रिगुणत्रिपुरभेदका । कामांतका गिरिजेशा ॥ १ ॥
तुझा अनाहताचा डमरु । सर्व शब्दें करी गजरु ।
वेदानुवादें निरंतरु । त्रिकांडीं थोरु गर्जत ॥
२ ॥
तुझें हातींचें खट्वांग । करी जीवाचा जीवभंग ।
अनंगेंसीं जाळूनि अंग । अंगसंग तैं देशी ॥ ३ ॥
त्रिनयना त्र्यंबकलिंगा । तुजपासोनि प्रवाहे चिद्गंगा
।
ते पवित्रपणें उद्धरी जगा । प्रकाशगर्भा शंकरा
॥ ४ ॥
प्रत्यक्ष दिसती दोन्ही लोचन । तिसरा गुप्त ज्ञाननयन
।
यालागीं तूं त्रिलोचन । नयनेंवीण दीसशी ॥ ५ ॥
निजांगें वाहसी बोधचंद्र । यालागीं तूं चंद्रशेखर
।
चंद्रसूर्यादि चराचर । तुझेनि साचार प्रकाशे ॥
६ ॥
’ भव ’ या नांवाची ख्याती । भवप्रकाशक तुझी चिच्छ्क्ती
।
तूंचि विष्णु प्रजापती । रुद्र तूं अंतीं संहर्ता
॥ ७ ॥
मोडूनियां नामरूपमुद्रा । जीव आणिशी एकाकारा ।
अत्यंत प्रळयींच्या प्रळयरुद्रा । चित्समुद्रा
शिवरूपा ॥ ८ ॥
शिव शिव जी गुरुराया । निजभावें लागतां पायां ।
तंव गुरुशिष्यत्व गेलें लया । दावूनियां निजरूप
॥ ९ ॥
तें निजरूप देखतां दृष्टीं । कैंचा जीव कैंची सृष्टी
।
निमाली त्रिगुणेंसीं त्रिपुटी । पडली मिठी स्वानंदीं
॥ १० ॥
त्या स्वानंदाचे उद्गार । सांवरतां नावरती थोर
।
त्या स्वानंदाचें निजसार । सत्य साचार एकादश ॥ ११
॥
त्याहीमाजीं अतिगहन । सुखस्वानंदनिरूपण ।
तो हा एकुणिसावा अध्याय जाण । परमकारण शास्त्रार्थीं
॥ १२ ॥
जें ऐकतां निरूपण । परमानंद उथळे जाण ।
एका विनवी जनार्दन । श्रोतां अवधान मज द्यावें ॥
१३ ॥
सत्रावे अठरावे अध्यायांप्रती । स्वधर्मकर्में
ब्रह्मप्राप्ती ।
वर्णाश्रमस्थितिगती । उद्धवाप्रती सांगीतली ॥
१४ ॥
एकुणिसावे अध्यायीं जाण । जेणें ज्ञानें साधिलें
निजज्ञान ।
त्या ज्ञानाचें त्यागलक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण
सांगत ॥ १५ ॥
कर्म-कर्तव्यता-कारण । जीवन्मुक्तासी नाहीं जाण
।
उद्धवाचे यमादि प्रश्न । हेही श्रीकृष्ण सांगेल
॥ १६ ॥
शास्त्रयुक्त पांडित्यज्ञान । प्रपंचाचें मिथ्या
निरूपण ।
तें ’आनुमानिक’ पुस्तकज्ञान । सत्यपण त्या नाहीं
॥ १७ ॥
पूर्वे आहे माझें गमन । हें पूर्वील शुद्ध स्मरण
।
परी दिग्भ्रम पडिल्या जाण । पश्चिमे आपण पूर्व मानी
॥ १८ ॥
तैसें शाब्दिक शास्त्रज्ञान । बोले आन करी आन ।
तेणें नव्हे समाधान । सर्वथा जाण साधकां ॥ १९ ॥
जेवीं कां दिग्भ्रम मोडे । तैं पूर्वेचा चाले पूर्वेकडे
।
तेवीं अपरोक्षज्ञान जैं जोडे । तैं साधक पडे स्वानंदीं
॥ २० ॥
जें जें ऐके वेदांतश्रवण । तें अंगें होत जाण आपण
।
हें अपरोक्षाचें लक्षण । सत्यत्वें जाण अतिशुद्ध
॥ २१ ॥
ऐसें नव्हतां अपरोक्षज्ञान । सांडूं नये श्रवणमनन
।
अवश्य करावें साधन । प्रत्यगावृत्ती जाण अत्यादरें
॥ २२ ॥
झालिया अपरोक्षज्ञान । प्रपंचाचें मिथ्या भान ।
विषयांसी पडलें शून्य । कल्पना जाण निमाली ॥ २३ ॥
तेणेंचि पुरुषें आपण । त्यागावें गा ज्ञानसाधन
।
हेंचि निरूपणीं निरूपण । देव संपूर्ण सांगत ॥ २४
॥
श्रीभगवानुवाच-
यो विद्याश्रुतसंपन्न आत्मवात्रानुमानिकः ।
मायामात्रमिदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि संन्यसेत्
॥ १ ॥
वेदशास्त्रार्थीं परिनिष्ठित । श्रवणमननाभ्यासयुक्त
।
ज्यासी ब्रह्मविद्या प्राप्तः । सुनिश्चित स्वानुभवें
॥ २५॥
तोचि अनुभव ऐसा । दोराअंगी सर्पु जैसा ।
न मारितां नाशे आपैसा । भवभ्रम तैसा त्या नाहीं ॥
२६ ॥
जेवीं कां नटाची रावो राणी । दोघें खेळती लटिकेपणीं
।
तेवीं प्रकृतिपुरुषउभवणी । मिथ्यापणीं जो जाणे
॥ २७ ॥
जैशीं भिंतीमाजीं नानाकार । चित्रें लिहिलीं विचित्र
।
ते भिंतीचि एक साचार । तेंवी ऐक्यें चराचर जो देखे
॥ २८ ॥
स्वप्नींचीं नाना कर्में जाण । त्याचें जागृतीं
नव्हे बंधन ।
तेवीं मिथ्या निजकर्माचरण । जीवीत्वेंसीं प्राण
जो देखे ॥ २९ ॥
ऐशी साचार ज्याची स्थिती । त्या नांव शुद्ध ’आत्मप्राप्ती’
।
’निजानुभव’ त्यातें म्हणती । हें जाण निश्चितीं
उद्धवा ॥ ३० ॥
आणिक एक तेथींची खूण । ’विषयावीण स्वानंद पूर्ण’
।
हें अनुभवाचें मुख्य लक्षण । सत्य जाण सात्वता ॥
३१ ॥
ऐसा अनुभव नसतां देख । केवळ ज्ञान जें शाब्दिक ।
त्यातें म्हणिजे ’आनुमानिक’ । जाण निष्टंक निजभक्ता
॥ ३२ ॥
ज्याच्या अनुभवाभीतरीं । नाहीं अनुमानासी उरी ।
जो अपरोक्षसाक्षात्कारीं । निरंतरी नांदत ॥ ३३
॥
ऐसा जो पुरुष जाण । तेणें ज्ञानाचें साधन ।
आणि वृत्तिरूप जें ज्ञान । तेंही आपण त्यागावें
॥ ३४ ॥
तें न त्यागितां लवलाहें । सहजचि त्याचा त्याग होये
।
जेवीं सूर्योदयीं पाहें । सचंद्र तेज जाये तारागणाचें
॥ ३५ ॥
जेवीं हनुमंत देखोनि येतां । नवचंडी पळे तत्त्वतां
।
मा राहावया येरां भूतां । उरी सर्वथा उरेना ॥ ३६
॥
तेवीं माझे साक्षात्कारीं । त्यासी बद्धता नाहीं
खरी ।
मा ज्ञान तियेचे निवृत्तीवरी । कैशापरी राहेल ॥
३७ ॥
माझिया अनुभवाच्या ठायीं । बंधमोक्ष मिथ्या पाहीं
।
तेथ साधनज्ञानाचा कांहीं । उपेगु नाहीं उद्धवा
॥ ३८ ॥
परमात्मस्वरूपाच्या ठायीं । बंधमोक्ष मायिक पाहीं
।
तेथें ज्ञानध्यान जें कांहीं । न त्यागितां पाहीं
त्यागिलें ॥ ३९ ॥
त्यागोनियां ज्ञानध्यान । ज्ञानियांसी माझी प्रीति
गहन ।
तेंचि प्रीतीचें लक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥ ४० ॥
ज्ञानिनस्त्वहमेवेष्टः स्वार्थो हेतुश्च संमतः
।
स्वर्गश्चैवापवर्गश्च नान्योऽर्थो मदृते प्रियः
॥ २ ॥
जो मी अद्वयानंदस्थिती । त्या माझी ज्ञानियांसी
प्रीती ।
ते प्रीतीची उपपत्ती । ऐक निश्चितीं उद्धवा ॥ ४१
॥
ज्ञानियांसी अतिवल्लभ । जो मी परमात्मा स्वयंभ
।
ज्ञानियांचा परम लाभ । मी पद्मनाभ निजधन ॥ ४२ ॥
ज्ञानियांसी जो स्वर्ग चांग । तो मज वेगळा नाहीं
मार्ग ।
ज्ञानियांचा जो मोक्षभाग । तो मी श्रीरंग निजात्मा
॥ ४३ ॥
ज्ञानियांचें स्वधर्मसाधन । तें मी परमात्मा नारायण
।
मजवेगळें कांहीं आन । ज्ञात्यांसी जाण असेना ॥ ४४
॥
ज्ञात्यांसी स्वर्गमोक्षसुख । मजवेगळें उरलें
नाहीं देख ।
मी चिदात्मा निजव्यापक । भावें निष्टंक पावले ॥
४५ ॥
ज्ञात्यांचा अर्थ स्वार्थ परमार्थ । मी पुरुषोत्तम
गा समस्त ।
आद्य अव्यय अनंत । माझें निजसुख प्राप्त त्यां जाहलें
॥ ४६ ॥
ऐशी ज्ञानियांसी माझी प्रीती । तेही तैसेच मज प्रिय
होती ।
तेंचि स्वयें श्रीपती । उद्धवाप्रती सांगत ॥ ४७
॥
ज्ञानविज्ञानसंसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुर्मम
।
ज्ञानी प्रियतमोऽतो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम्
॥ ३ ॥
ज्ञानविज्ञाननिजसंपत्ती । जाहलियावीण माझी प्राप्ती
।
कोणासी नव्हे स्वरूपस्थिती । मत्पदीं गती ज्ञानविज्ञानें
॥ ४८ ॥
करितां गुरुमुखें शास्त्रशुद्धश्रवण । तेणें जाहलें
तें म्हणिजे ’ज्ञान’ ।
त्याचा अनुभव तेंचि ’विज्ञान’ । ऐक लक्षण त्याचेंही
॥ ४९ ॥
स्वयें स्वयंपाक केला जाण । न जाणे कटु मधुर लवण
।
जंव चाखिला नाहीं आपण । ते दशा सज्ञान ’ज्ञान’ म्हणती
॥ ५० ॥
केलिया रसाचें रसस्वादन । स्वयें गोडी सेवी आपण
।
ऐशी जे दशा तें ’विज्ञान’ । उद्धवा जाण निश्चितीं
॥ ५१ ॥
एवं विज्ञानज्ञाननिजसंपत्तीं । माझ्या उत्तमपदाची
पदप्राप्री ।
माझें वास्तवस्वरूप जे जाणती । त्यांची मज प्रीती
अनन्यत्वें ॥ ५२ ॥
वेद-शास्त्र-युक्तिबळें । माझें स्वरूप काइसेनि
न कळे ।
तें ज्यासी वस्तुतां आकळे । मज त्यावेगळें प्रिय
नाहीं ॥ ५३ ॥
तेंचि अतिप्रीतीचें लक्षण । त्याच्या पाउलापाउलीं
जाण ।
सर्वांग वोडवीं मी आपण । करीं निंबलोण । सर्वस्वें
॥ ५४ ॥
त्यासी जे वेळे जें लागे । तें मी न मागतां पुरवीं
वेगें ।
त्यासी विरुद्ध ये जेणें मार्गें । तें मी निजांगें
निवारीं ॥ ५५ ॥
त्यासी झणीं संसारवारा लागे । यालागीं मीच मी पुढेंमागें
।
सभंवतां राहें सर्वांगें । अतिप्रीतिपांगें पांगलों
॥ ५६ ॥
जेणें ज्ञानें ज्ञानी प्रिय होती । त्या ज्ञानाची
पवित्र कीर्ती ।
देवो सांगे उद्धवाप्रती । यथार्थस्थिती निजबोधें
॥ ५७ ॥
तपस्तीर्थं जपो दानं पवित्राणीतरणि च ।
नालंकुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञानकल्या कृता
॥ ४ ॥
सकळ साधनां नव्हे जे शुद्धी । ते ज्ञानलेशें होय
त्रिशुद्धी ।
ऐक उद्धवा सुबुद्धी । ते ज्ञानशुद्धीचा महिमा ॥
५८ ॥
’तप’ जें परार्क पंचाग्नी । ’तीर्थ’ गंगादि सविता
त्रिवेणी ।
’जपु’ जे नाना मंत्रश्रेणी । गो-भू-तिल ’दानीं’ सुवर्णादि
॥ ५९ ॥
आणिकही इतर ’पवित्रें’ । जें ’स्वधर्मकर्मादि’
स्वाचारें ।
नाना ’याग’ अग्निहोत्रें । पवित्रकरें अतिशुद्ध
॥ ६० ॥
एवं तपादिक जें साधन । या सकळांची शुद्धी गहन ।
ते ज्ञानलेशासमान । पवित्रपण तुळेना ॥ ६१ ॥
ज्ञाननिष्ठा अर्धक्षणें । जे पवित्रता स्वयें लाहणें
।
तें तपादि नाना साधनें । नाहीं पावणें कल्पांतीं
॥ ६२ ॥
ऐसें जें ’पवित्रज्ञान’ । तें मुख्यत्वें धरोनि
जाण ।
माझे करावें भजन । तेंचि निरूपण हरि बोले ॥ ६३ ॥
तस्माञ्ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानमुद्धव
।
ज्ञानविज्ञानसंपन्नो भज मां भक्तिभावितः ॥ ५ ॥
याकारणें गा उद्धवा । ऐसा पवित्र ज्ञानाचा यावा
।
तेथ प्रक्षाळूनि निजभावा । जीवु तो वोळखावा परमात्मत्वें
॥ ६४ ॥
जीवु परमात्मा दोनि एक । ऐसें जाणणें तें ’ज्ञान’
देख ।
ऐक्यें भोगणें परमात्मसुख । ’विज्ञान’ सम्यक त्या
नांव ॥ ६५ ॥
ऐसा ज्ञानविज्ञानसंपन्न । होऊन करावें माझें भजन
।
त्या निजभजनाची खूण । ऐक संपूर्ण उद्धवा ॥ ६६ ॥
तेव्हां जेथें देखे जें कांहीं । तें मीवांचूनि
आन नाहीं ।
मग अनन्यभावें तिये ठायीं । भजे पाहीं भावार्थें
॥ ६७ ॥
ऐशिया माझ्या भजनाहातीं । उसंत नाहीं अहोरातीं
।
जागृति-स्वप्न-सुषुप्तीं । माझी निजभक्ती न मोडे
॥ ६८ ॥
विसरोनि जावें जेथें । तेथेंचि देखे मातें ।
मरण आलें विस्मरणातें । स्मरणही तेथें हारपलें
॥ ६९ ॥
यापरी ज्ञानविज्ञानसंपन्न । मजवेगळें न देखती आन
।
तैसेंचि माझें अनन्य भजन । ’शुद्धभक्ति’ जाण या
नांव ॥ ७० ॥
मागां मुनीश्वरीं याचि गतीं । माझी करोनि अनन्य
भक्ती ।
मज पावले जैशा रीतीं । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥ ७१ ॥
ज्ञानविज्ञानयज्ञेन मामिष्ट्वाऽऽत्मानमात्मनि
।
सर्वयज्ञपतिं मां वै संसिद्धिं मुनयोऽगमन् ॥ ६
॥
जे ज्ञानधनें अतिसंपन्न । परम पवित्र विज्ञानें
जाण ।
ऐसे ब्रह्मभूत जे ब्राह्मण । यज्ञद्वारा यजन करिती
माझें ॥ ७२ ॥
हृदयाच्या निजभुवनीं । विकल्पाची भूमि खाणोनी ।
शम-दम-विरक्ती कुंडें तिन्ही । केलीं आवो साधुनी
श्रद्धेचा ॥ ७३ ॥
तेथ क्षराक्षर अरणी दोन्ही । गुरुमंत्रें दृढ मंथूनी
।
काढिला सूक्ष्म निर्धूमाग्नी । कुंडीं स्थापूनी
पेटविला ॥ ७४ ॥
शुद्धसत्त्वाचें घृत तेथ । रजतमद्रव्येंसीं मिश्रित
।
वैराग्यस्त्रुवेनें आहुती देत । मंत्र तेथ युक्तीचे
॥ ७५ ॥
घेऊनि विद्याशस्त्र लखलखित । संकल्पपशूचा करूनि
घात ।
तेणें यज्ञपति श्रीअनंत । केला तृप्त निजबोधें
॥ ७६ ॥
तेथ पूर्णाहुतीस कारण । घालितां जीवभावाचें अवदान
।
यज्ञभोक्ता मी श्रीनारायण । परमात्मा जाण सुखी
झालों ॥ ७७ ॥
यापरी माझें यजन । करूनियां मुनिगण ।
निवारूनि जन्ममरण । माझी सिद्धि जाण पावले ॥ ७८ ॥
मुनीश्वरीं साधिली सिद्धी । तेचि उद्धवालागीं त्रिशुद्धी
।
व्हावया कृष्ण कृपानिधी । प्रपंचनिषेधीं वस्तु
सांगे ॥ ७९ ॥
त्वय्युद्धवाश्रयति यस्त्रिविधो
विकारो मायान्तराऽऽपतति नाद्यपवर्गयोर्यत् ।
जन्मादयोऽस्य यदमी तव तस्य
किं स्युराद्यन्तयोर्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये ॥
७ ॥
’मी उद्धव’ ऐसें म्हणतां । तूं कोण आहेसी तत्त्वतां
।
ऐक त्या स्वरूपाची कथा । तुज मी आतां सांगेन ॥ ८०
॥
जन्म स्थिति आणि निधन । त्रिविधविकारेंसीं त्रिगुण
।
त्यांची अधिष्ठात्री माया जाण । तिसी चळण तुझेनी
॥ ८१ ॥
मायादि गुणकार्यां समस्तां । तूं आश्रयो पैं सबाह्यतां
।
तुझेनि अंगें यासी चपळता । तूं यापरता चिदात्मा
॥ ८२ ॥
’माझेनि गुणकर्मा चळणता । तैं प्रपंचासी आली सत्यता’
।
हें मायामय गा तत्त्वतां । मृगजळता आभासु ॥ ८३ ॥
सकळ प्रपंचाचें जें भान । तें तंव मृगजळासमान ।
दिसे तेंही मिथ्या दर्शन । वस्तुत्वें जाण सत्य
नव्हे ॥ ८४ ॥
तूं जन्ममरणापरता । त्रिगुणांतें नातळता ।
प्रपंचासी अलिप्तता । तुझी तत्त्वतां तूं ऐक ॥ ८५
॥
तेचि प्रपंचाची अलिप्त युक्ती । ऐशी आहे परम प्रतीती
।
उत्पत्तिस्थितिप्रळयांतीं । प्रपंचाची वस्ती
सत्यत्वें नाहीं ॥ ८६ ॥
उत्पत्ति आदीं प्रपंच नसे । अंतीं कांहीं उरला न
दिसे ।
मध्यें जो कांहीं आभासे । तो मायावशें मिथ्याभूत
॥ ८७ ॥
प्रपंचाआदीं परब्रह्म । अंतीं तेंचि उरे निरुपम
।
मध्यें स्थितिकाळीं तेंचि ब्रह्म । मिथ्या भवभ्रम
भ्रांतासी ॥ ८८ ॥
सूर्याआदीं मृगजळ नसे । अस्तमानीं उरलें न दिसे
।
मध्यें जें काहीं आभासे । तेथही नसे जळलेश ॥ ८९ ॥
सर्पाआदीं दोरत्वें दोरु । अंतीं दोर उरे साचारु
।
मध्यें भ्रमें भासे सर्पाकारु । तोही दोरु दोररूपें
॥ ९० ॥
यापरी आद्यंतीं विचारिता । वस्तु सत्य प्रपंच मिथ्या
।
हें उद्धवा जाण तत्त्वतां । वेदशास्त्रार्थां संमत
॥ ९१ ॥
ऐशी या प्रपंचाची घडामोडी । होतां जन्ममरणकोडी
।
उद्धवा तुज न लागे वोढी । तूं परापरथडीं नित्यमुक्त
॥ ९२ ॥
निर्गुण निःसंग निर्विकार । अज अव्यय अक्षर ।
ब्रह्म अनंत अपरंपार । तें तूं साचार उद्धवा ॥ ९३
॥
हे ऐकोनि देवाची गोष्टी । उद्धवें बांधिली शकुनगाठीं
।
हरिखें आनंदु न जिरे पोटीं । एकला सृष्टीं न समाये
॥ ९४ ॥
’तूं ब्रह्म’ म्हणतां यदुराजें । तेणें हरिखाचेनि
फुंजें ।
उद्धव नाचे स्वानंदभोजें । वैकुंठराजे तुष्टले
॥ ९५ ॥
स्वमुखें तुष्टोनि श्रीकृष्ण । मज म्हणे ’तूं ब्रह्म
पूर्ण’ ।
आजि मी सभाग्य धन्य धन्य । धांवोनि श्रीचरण वंदिले
॥ ९६ ॥
’तूंचि अंगें परब्रह्म’ । ऐसें बोलिला मेघश्याम
।
तेचि अर्थींचें निजवर्म । उद्धव सप्रेम पूसत ॥ ९७
॥
उद्धव उवाच-
ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथैतद्वैराग्यविज्ञानयुतं
पुराणम् ।
आख्याहि विश्वेश्वर विश्वमूर्ते त्वद्भक्तियोगं
च महद्विमृग्यम् ॥ ८ ॥
विष्वक्सेना विश्वेश्वरा । विश्वमूर्ती विश्वंभरा
।
जेणें पाविजे ब्रह्मसाक्षात्कारा । त्या ज्ञाननिर्धारा
मज सांगा ॥ ९८ ॥
नुसधें सांगती ज्ञान । ते केवळ मूढ जाण ।
सांग तूं वैराग्ययुक्ति तीक्ष्ण । जें छेदी बंधन
जीवांचें ॥ ९९ ॥
ज्ञानेंवीण वैराग्य आंधळें । तें अरडीदरडी आदळे
।
वैराग्येंवीण ज्ञान पांगळें । युक्ति देखे परी
न चले पुरुषार्थ ॥ १०० ॥
विवेक वैराग्य दोनी । प्रवेशल्या हृदयभुवनीं ।
तों विषयावस्था निरसूनी । सोहंपणीं जीव वर्तें
॥ १ ॥
जंव ज्ञानासी न भेटे विज्ञान । तंव न निरसे जीवपण
।
यालागीं सांगावें विज्ञान । जें जीवशिवपण निवारी
॥ २ ॥
असंभावनादोषशून्य । तें बोलिजे ’शुद्ध ज्ञान’ ।
जें विपरीतभावनेवीण । त्यातें सज्ञान ’विपुल’ म्हणती
॥ ३ ॥
ऐसें विशुद्ध-विपुल-ज्ञान । तद्युक्त वैराग्य-विज्ञान
।
त्यांमाजींही श्रेष्ठ तुझें भजन । कृपा करून सांगिजे
॥ ४ ॥
ज्ञान-विज्ञान-वैराग्यस्थितीं । जुनाट तुझी भगवद्भक्ती
।
मज सांगावी सुनिश्चितीं । कृपामूर्ती श्रीकृष्णा
॥ ५ ॥
तुझे उत्तमभक्तिकारणें । साधु पडले गवेषणें ।
धरणें बैसले जीवेंप्राणें । ते भक्ती सांगणें मजलागीं
॥ ६ ॥
तुझी करितां उत्तम भक्ती । त्रिविध ताप क्षया जाती
।
आपुली लाभे निजमुक्ती । उद्धव ते अर्थीं विनवीत
॥ ७ ॥
तापत्रयेणाभिहतस्य घोरे सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश
।
पश्यामि नान्यच्छरणं तवाङ्घ्रि द्वन्द्वातपत्रादमृताभिवर्षात्
॥ ९ ॥
जे त्रिविध तापें तापले । जे कामक्रोधीं जर्जर केले
।
आशातृष्णा विसंचिले । जे निर्बुजले जन्ममरणें ॥
८ ॥
संसारमार्ग अतिघोर । दुःखें नुल्लंघवे दुस्तर ।
ऐसे श्रमले जे नर । त्यांसी निजछत्र हरिपादपद्म
॥ ९ ॥
तुझ्या चरणारविंदापरतें । शरण्य न देखों अणिकांतें
।
यालागीं कायावाचाचित्तें । शरण भावार्थें तुज आलों
॥ ११० ॥
छत्र निवारी केवळ ताप । चरणछत्राचें भिन्न रूप ।
त्रिविध तापेंसीं संताप । निरसोनि निष्पाप करी
जन ॥ ११ ॥
एक शरण निजचित्तें । एक वैरें मिसळले तूतें ।
एक ते भजनभावार्थें । एक ते भयार्तें स्मरले तूतें
॥ १२ ॥
एक ते सुहृदत्वें सगोत्र । एकाचें केवळ स्नेहसूत्र
।
एका अंगसंग कामतंत्र । एक आज्ञाधारक नेमस्त ॥ १३
॥
एवं नानापरी विचित्र । जिंहीं ठाकिलें चरणच्छत्र
।
भवभय जें महाघोर । तें त्यांसमोर हों न शके ॥ १४ ॥
भक्त वैरी आणि सुहृद । अवघ्यां देणें निज ऐक्यपद
।
बाप उदारता अगाध । तूं स्वानंदबोध सर्वांचा ॥ १५
॥
होमें जें दीजे अग्नीवरी । तें अग्नी आपुल्याऐसें
करी ।
मा अवचटें पडिल्यावरी । तेंही करी तैसेंचि ॥ १६ ॥
एवं नानायोगें गोविंदा । जे मीनले तुझिया संबंधा
।
त्यांची निरसोनि संसारबाधा । समत्वें निजपदा तूं
नेसी ॥ १७ ॥
त्या तुझें चरणछत्र येथें । निवारी त्रिविध तापांतें
।
सदा वर्षे परमामृतें । शरण चरणांतें यालागीं ॥ १८
॥
ज्या संसारभयाभेण । तुझ्या चरणा आलों शरण ।
त्या भवभयाचें निरूपण । उद्धव आपण सांगत ॥ १९ ॥
दष्टं जनं संपतितं बिलेऽस्मिन् कालाहिना क्षुद्रसुखोरुतर्षम्
।
समुद्धरैनं कृपयाऽऽपवर्ग्यैर्वचोभिरासिञ्च महानुभाव
॥ १० ॥
संसारकुहरामाजीं जन । गृहदाराकूपीं पडले जाण ।
त्याहीमाजीं दुःख गहन । काळसर्पें दारुण डंखिलें
॥ १२० ॥
त्या काळसर्पाचें विख । क्षणक्षणां चढे देख ।
अभिमानें भुलले लोक । विषयसुख वांछिती ॥ २१ ॥
नवल काळसर्पाचा पडिपाडु । विषप्राय विषय केले गोडु
।
गोडांचा गोड परमार्थ दृढु । तो केला कडू जीवेंभावें
॥ २२ ॥
विखाहूनि विषय अधिक । विख एक वेळां मारक ।
विषयो पुनः पुनः घातक । काळसर्पें लोक भुलविले ॥
२३ ॥
विषय तो केवळ विख । त्यालागीं भुलले मूर्ख ।
विषयांची तृष्णा देख । अधिकाधिक वाढविती ॥ २४ ॥
ऐसे दुःखनिमग्न जे जन । त्यांचें करावें जी उद्धरण
।
म्हणशील ’हे करितील साधन । तैं उद्धरण करीन मी’ ॥
२५ ॥
स्वामी तुझी कृपा न होतां । कोट्यानुकोटी साधन तें
वृथा ।
तुझी कृपा जाहलिया अच्युता । भवव्यथा स्पर्शेना
॥ २६ ॥
ऐकें कृपाळुवा श्रीअनंता । तुझ्या मोक्षफळरूप
ज्या कथा ।
तेणें अमृतें शिंपोनि कृष्णनाथा । जनां समस्तां
उद्धरीं ॥ २७ ॥
तुझे मुखींचें कथापीयूख । बिंदुमात्र लाभतां देख
।
भवसर्पाचें उतरे विख । उपजवी सुख स्वानंदें ॥ २८
॥
’सकळ जनांच्या विषयीं’ । म्हणसी आग्रह कां तुझ्या
ठायीं ।
जन मातें प्रार्थीत नाहीं । देवा ऐसें कांहीं कल्पिसी
॥ २९ ॥
अंधळें अंधकूपीं पडतां । देखणेनीं लावावें सत्पथा
।
तेवीं ज्ञानांध दुःखी बुडतां । उद्धरावया तत्त्वतां
मी प्रार्थितसें ॥ १३० ॥
जन अंध कां जाहले म्हणसी । संसारसर्पें ग्रासिलें
त्यांसी ।
यालागीं विसरोनि निजसुखासी । विषयसुखासी लोधले
॥ ३१ ॥
ऐशिया दीनांतें श्रीअनंता । कृपेनें उद्धरावें
तत्त्वतां ।
म्हणोनि चरणीं ठेविला माथा । श्रीकृष्णनाथा प्रार्थिलें
॥ ३२ ॥
ऐकोनि भक्ताची विनंती । संतोषला भक्तपती ।
उत्तम सभेची ज्ञानस्थिती । उद्धवाप्रती सांगेल
॥ ३३ ॥
जे सभेसी मुख्यत्वें हृषीकेशी । देवर्षी आणि ब्रह्मर्षी
।
तेथ मीनले राजर्षी । तपोराशी ज्ञाननिधी ॥ ३४ ॥
ते सभेचा ज्ञानमथितार्थ । उद्धवासी सांगेल श्रीकृष्णनाथ
।
श्रोतीं अवधान द्यावें तेथ । एका विनवीत जनार्दनु
॥ ३५ ॥
ज्ञान आणि पुरातन । वक्ता भगवंत आपण ।
श्रोता उद्धव सावधान । काय श्रीकृष्ण बोलिला ॥ ३६
॥
श्रीभगानुवाच-
इत्थमेतत्पुरा राजा भीष्मं धर्मभृतां वरम् ।
अजातशत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नोऽनुश्रृण्वताम्
॥ ११ ॥
तुवां पुशिलें जैशा रीतीं । तैसियाचि गा उपपत्तीं
।
धर्में पुशिले भीष्माप्रती । देहांतीं शरपंजरीं
॥ ३७ ॥
ऐक त्या धर्माची थोरी । ज्यासी शत्रु नाहीं संसारीं
।
सत्यवादी निजनिर्धारीं । जो ऋषिमंत्रीं जन्मला
॥ ३८ ॥
करावया पांडवनिर्दळण । वज्रदेही व्हावया आपण ।
वर्म पुसतां दुर्योधन । धर्म असत्य वचन न बोले ॥
३९ ॥
ऐसा राजा युधिष्ठिर । निर्मत्सर परम पवित्र ।
तेणें करूनि अत्यादर । भीष्म महावीर विनविला ॥ १४०
॥
जो परम धार्मिक निजनिर्धारीं । जो स्वधर्मनियमें
व्रतधारी ।
जो यावज्जन्म ब्रह्मचारी । जो महाशूरीं वंदिजे
॥ ४१ ॥
न मोडतां गुरुत्वाची पायरी । जो परशुरामेंसीं युद्ध
करी ।
परी काशीश्वराची कुमरी । जो न करीच नोवरी ब्रह्मचर्यें
॥ ४२ ॥
धनुर्विद्येसी गुरु परशुराम । तो रणीं जिंतिला
करूनि नेम ।
तेणें संतोषोनि परम । आपुलें नाम आंकणां घातलें
॥ ४३ ॥
अधिक संतुष्टे परशुराम । माझ्या ब्रह्मचर्याचा
व्रतनेम ।
भीष्मा तुज कदा बाधिना काम । वर परम दीधला ॥ ४४ ॥
जनकसंतोषाकारणें । आपुलें तारुण्य दीधलें जेणें
।
वार्धक्य घेऊनि आपणें । सुखी करणें शंतनु ॥ ४५ ॥
पित्यानें दीधलें आशीर्वादा । ’ऐक भीष्मा अतिप्रबुद्धा
।
वार्धकीं क्षीणशक्तीची आपदा । ते तुज कदा बाधेना’
॥ ४६ ॥
यालागीं जंव जंव म्हातारपण । तंव तंव त्याचा प्रताप
गहन ।
काळाची शक्ति खुंटली जाण । ज करवे क्षीण भीष्मासी
॥ ४७ ॥
यालागीं तोडरीं काळ काम । आंकणा रिघाला परशुराम
।
हाचि धर्मिष्ठीं ’वरिष्ठधर्म’ । हें साजे नाम भीष्मासी
॥ ४८ ॥
ज्याचिये प्रतिज्ञेच्या निर्धारीं । देवासी लावूनियां
हारी ।
निःशस्त्रा करी शस्त्रधारी । एवढी थोरी प्रतिज्ञेची
॥ ४९ ॥
न मोडतां भजनमर्यादा । युद्धीं मिसळोनि गोविंदा
।
हारी लावूनियां मुकुंदा । चरणारविंदा लागला ॥ १५०
॥
आण वाहूनि निर्धारीं । शस्त्रास्त्रें सांडिलीं
दूरीं ।
पुढती बाण भेदितां जिव्हारीं । शस्त्र करीं न धरीच
॥ ५१ ॥
बाणीं खडतरलें जिव्हार । विकळता देखोनि थोर ।
भीष्में करूनि निजनिर्धार । जाहला तत्पर देहत्यागा
॥ ५२ ॥
हें दक्षिणायन अतिघोर । भीष्में ऐकतां उत्तर ।
काळासी करूनियां दूर । स्वशरीर राखिलें ॥ ५३ ॥
मग निजात्मनिर्धारीं । भीष्म पहुडे शरपंजरीं ।
त्यातें युधिष्ठिर प्रश्न करी । महाऋषीश्वरीं
परिवारिला ॥ ५४ ॥
आम्हां सकळां देखतां । जाहला युधिष्ठिर पुसता ।
तेचि पुरातन कथा । तुज मी आतां सांगेन ॥ ५५ ॥
निवृत्ते भारते युद्धे सुहृन्निधनविह्वलः ।
श्रुत्वा धर्मान् बहून्पश्चान्मोक्षधर्मानपृच्छत
॥ १२ ॥
मी संधि करितां श्रीकृष्ण । तें न मानीच दुर्योधन
।
व्यासें वर्जितां आपण । तरी दृप्तपण युद्धासी ॥
५६ ॥
एवं दैवबळें कुरुक्षेत्रीं । कौरवपांडवां झुंजारीं
।
सापत्न दुर्योधनादि वैरी । सपरिवारीं मारिले ॥
५७ ॥
युद्ध निवर्तल्यापाठीं । धर्म बैसल्या राज्यपटीं
।
तेणें अभिमान घेतला पोटीं । महादोषी सृष्टीं मी
एक ॥ ५८ ॥
मी राज्यीं बैसवितां आपण । म्हणें म्यां मारिला
गुरु ब्राह्मण ।
म्यां मारिला कर्ण दुःशासन । राजा दुर्योधन म्यां
मारिला ॥ ५९ ॥
उत्पत्तिस्थितिप्रलयकर्ता । येथ ईश्वरु जाण तत्त्वतां
।
तें सांडोनियां सर्वथा । ’अहं कर्ता’ म्हणे धर्म
॥ १६० ॥
देहाभिमानाचे खटाटोपीं । थोर होऊनियां अनुतापी
।
गोत्रहंता मी महापापी । ऐसें आरोपी निजमाथां ॥ ६१
॥
त्यासी द्यावया समाधान । समयो भीष्माचें निर्याण
।
तेथें म्यां नेउनियां जाण । धर्में केले प्रश्न
ते ऐका ॥ ६२ ॥
राजधर्म दानधर्म । पुशिला तेणें आपद्धर्म ।
मुख्यत्वें पुशिला ’मोक्षधर्म’ । उत्तमोत्तम परियेसीं
॥ ६३ ॥
तानहं तेऽभिधास्यामि देवव्रतमुखाच्छ्रुतान्
।
ज्ञानवैराग्यविज्ञान श्रद्धाभक्त्युपबृंहितान्
॥ १३ ॥
ते भीष्ममुखींचे मोक्षधर्म । म्यां परिशिले अतिउत्तम
।
जे निरसिती भवभ्रम । सकळ कर्मदाहक ॥ ६४ ॥
ज्ञान विज्ञान श्रद्धा भक्ती । अनित्य नासे वैराग्यस्थिती
।
भीष्में सांगितली धर्माप्रती । ते मी निश्चितीं
सांगेन ॥ ६५ ॥
म्हणणें भीष्मासी ’देवव्रत’ । तेणें देवावरी ठेवूनि
चित्त ।
शरपंजरीं सुनिश्चित । निजात्मयुक्त पहुडला ॥ ६६
॥
तेणें सांगितला मोक्षधर्म । त्यांत मुख्यत्वें
’ज्ञान’ प्रथम ।
तें ज्ञान सांगे पुरुषोत्तम । अतिउत्तम अवधारीं
॥ ६७ ॥
नवैकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै ।
ईक्षेताथैकमप्येषु तञ्ज्ञानं मम निश्चितम् ॥
१४ ॥
प्रकृति पुरुष महत्तत्त्व । पंचतन्मात्रा सूक्षस्वभाव
।
अहंकारासकट ’नव’ । तत्त्ववैभव हे संख्या ॥ ६८ ॥
’एकादश’ बोलिजेतें । तें अकराही इंद्रियें येथें
।
’पंच’ ते पंचमहाभूतें । ’तिनी’ ते निश्चित तीन गुण
॥ ६९ ॥
हे तत्त्वसंख्या उणखूण । गणितां अठ्ठावीस जाण ।
इयें सर्व भूतीं समसमान । तत्त्वें जाण वर्तती ॥
१७० ॥
हिरण्यगर्भादि स्थावरान्त । तत्त्वें समान गा समस्त
।
अधिक उणें नाहीं येथ । जाण निश्चित उद्धवा ॥ ७१ ॥
तैसेंचि गा जीवचैतन्य । प्रतिबिंबलेंसे समसमान
।
जें नाम रूप अभिमान । सर्वांसी जाण प्रकाशक ॥ ७२
॥
थिल्लरीं विहिरीं सागरीं । चंद्रमा प्रतिबिंब समचि
धरी ।
तेवीं ब्रह्मादि मशकवरी । जीवत्व शरीरीं समसाम्यें
॥ ७३ ॥
भूतें समसमान चैतन्य । एकात्मता देखणें जाण ।
या नांव गा ’शुद्धज्ञान’ । माझाही जाण हा निश्चय
॥ ७४ ॥
आतां विज्ञानाचें लक्षण । तुज मी सांगेन संपूर्ण
।
ते श्लोकार्धें निरूपण । स्वयें नारायण सांगत ॥
७५ ॥
एतदेव हि विज्ञानं न नथैकेन येन यत् ॥
पूर्वीं देखतेनी स्वभावें । व्यापक वस्तूनियें
सर्वें ।
व्यापिलीं असती देहादि तत्त्वें । हें मानी जीवेंभावें
निश्चित ॥ ७६ ॥
जेवीं कां घटमात्रास । सबाह्य व्यापक आकाश ।
तेवीं सकळ प्रपंचास । चिदाभास व्यापक ॥ ७७ ॥
ऐसें जें कां शुद्ध ज्ञान । तें ज्ञेयप्राप्तीचें
कारण ।
ज्ञेय पावलिया ज्ञान । हारपे जाण वृत्तींसीं ॥ १८
॥
ज्ञानैकगम्य वस्तु जे । यालागीं त्या ’ज्ञेय’ म्हणिजे
।
ज्ञेय पावलिया ज्ञान लाजे । जेवीं कां सूर्यतेजें
खद्योत ॥ ७९ ॥
जळीं रिघल्या लवण । लवणपणा मुके जाण ।
तेवीं ज्ञेय पावलिया ज्ञान । ज्ञातेपण हारवी ॥ १८०
॥
ज्ञेय पावलिया सम्यक । स्वरूपीं चिन्मात्रैक एक
।
तेथ मिथ्या व्याप्यव्यापक । साधक बाधक असेना ॥ ८१
॥
जेवीं उदेलिया गभस्ती । सतारा लोपे रोहिणीपती ।
तेवीं जगेंसीं ज्ञानसंपत्ती । ज्ञेयाचे प्राप्तीपुढें
लोपे ॥ ८२ ॥
ऐसें अपरोक्ष नव्हतां साङ्ग् । देहादि प्रपंचाचें
लिंग ।
आत्म्यवेगळें देखे जग । शब्दें लगबग ब्रह्मज्ञाना
॥ ८३ ॥
शुद्ध शब्दिक जें ब्रह्मज्ञान । तेहीं गुणात्मक
जाण ।
वस्तु निराकार निर्गुण । जन्ममरण तिशी नाहीं ॥ ८४
॥
त्रिगुण तितुकें नाशवंत । येचि विखीं प्रस्तुत
।
सांगाताहे श्रीकृष्णनाथ । अंतवंत साकार ॥ ८५ ॥
(उत्तरार्ध) स्थित्युत्पत्त्यप्ययान्पश्येद्भावानां
त्रिगुणात्मनाम् ॥ १५ ॥
जरी नसतें नाशवंत । तरी सगुण मानूं येतें सत्य ।
उत्पत्तिस्थितिनिदानवंत । जाण येथ त्रिगुणाचि
॥ ८६ ॥
रजोगुणें होय उत्पत्ति । सत्वगुणें कीजे स्थिती
।
तमोगुण नाशी अंतीं । हा गुणप्रवृत्ती-स्वभावो ॥
८७ ॥
या गुणांमाजीं वस्तु असे । जिचेनि गुणकर्म प्रकाशे
।
परी जन्ममरणादि दोषें । अलिप्त वसे अविनाशी ॥ ८८
॥
जे तिनी गुणां आश्रयभूत । जिचेनि गुणकर्में वर्तत
।
ती वस्तु त्रिगुणातीत । तेचि सांगत श्रीकृष्ण ॥
८९ ॥
आदावन्ते च मध्ये च सुज्यात्सृज्यं यदन्वियात्
।
पुनस्तत्प्रतिसंक्रामे यच्छिष्येत तदेव सत्
॥ १६ ॥
गुणां आदि-मध्य-अवसानीं । सृष्टिउत्पत्ति-स्थिति-निदानीं
।
जें असे अविनाशपणीं । तें मी मानें संतत्वें ॥ १९०
॥
तेंचि संतत्व गा ऐसें । ज्याचेनि आधारें जग वसे ।
जें जगा सबाह्य भरलें असे । जग प्रकाशे ज्याचेनी
॥ ९१ ॥
हें जगचि होय जाये । परीं तें संचलेंचि राहे ।
ऐशी जे निजवस्तु आहे । ते तूं पाहे संतत्वें ॥ ९२
॥
जैसे घटमठ होती जाती । आकाश राहे सहजगती ।
तेवीं ब्रह्मांडा लयोत्पत्ती । वस्तूची स्थिती
संचली ॥ ९३ ॥
जेवीं अलंकारपूर्वीं सोनें । अलंकारीं सोनें सोनेंपणें
।
अलंकारनाशीं नासों नेणे । जेवीं कां सोनें निजस्थिती
॥ ९४ ॥
तेवीं आकळोनि चराचर । वस्तु असे अखंडाकार ।
होतां जातां आकारविकार । वस्तु अणुमात्र विकारेना
॥ ९५ ॥
ऐशी जे वस्तु अखंडपणें । तिच्या ठायीं चार प्रमाणें
।
इहीं प्रामार्णीं वस्तु जाणणें । प्रपंच देखणें
मिथ्यात्वें ॥ ९६ ॥
श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं चतुष्टयम्
।
प्रमाणेष्वनवस्थानाद्विकल्पात्स विरज्यते ॥ १७
॥
एक अद्वैत ब्रह्म पाहीं । दूसरें आणिक कांहीं नाहीं
।
प्रपंच विथ्या वस्तूचे ठायीं । हें प्रमाण पाहीं
’वेदवाक्य’ ॥ ९७ ॥
’प्रत्यक्ष’ देखिजे आपण । देहादिकांचें नश्वरपण
।
हें दुसरें परम प्रमाण । जें क्षणिकत्व जाण प्रपंचा
॥ ९८ ॥
मार्कंडेयो आणि भुशुंडी । इंहीं प्रपंचाची राखोंडी
।
देखिली गा रोकडी । वेळां कोडी कल्पांतीं ॥ ९९ ॥
महाजनप्रसिद्ध हें श्रवण । प्रपंचासी क्षणिकपण
।
हें तिसरें गा प्रमाण । उद्धवा जाण ’ऐतिह्य’ ॥ २००
॥
शास्त्रप्रसिद्धी अनुमान । मिथ्या प्रपंचाचें
भान ।
दिसे मृगजळासमान । वस्तुतां जाण असेना ॥ १ ॥
दोर दोरपणें साचार । भ्रमें भासे नानाकार ।
काष्ठ सर्प कीं मोत्यांचा हार । ना हे जळधार जळाची
॥ २ ॥
तेवीं वस्तु एक चिद्घन । तेथ भ्रमें मतवाद गहन ।
हें शून्य किंवा सगुण । कर्मधर्माचरण तें मिथ्या
॥ ३ ॥
यापरी करितां ’अनुमान’ । मिथ्या प्रवृत्तिप्रपंचज्ञान
।
हें वेदान्तमत प्रमाण । सत्य जाण उद्धवा ॥ ४ ॥
तंतूवेगळा पट कांहीं । योजेना आणीकिये ठायीं ।
तेंवी ब्रह्मावेगळा पाहीं । प्रपंचु नाहीं सत्यत्वें
॥ ५ ॥
चहूं प्रमाणीं प्रपंचस्थिती । मिथ्या साधिली निश्चितीं
।
ते प्रपंचीं विषयासक्ती । सांडूनि विरक्ती धरावी
॥ ६ ॥
येचिविखींचें निरूपण । स्वयें सांगताहे नारायण
।
उभय लोकीं विषयध्यान । तें मिथ्या जाण अमंगळ ॥ ७
॥
कर्मणां परिणामित्वादाविरिञ्चादमङ्गलम् ।
विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत् ॥
१८ ॥
करूनि कर्मांचें साधन । पाविजे लोक तो नश्वर जाण
।
आदिकरूनि ब्रह्मसदन । नश्वरत्वें जाण अमंगळ ॥ ८
॥
जें ते लोकींचें सुख गहन । तें विखें रांधिलें जैसें
अन्न ।
खातां गोड परिपाकें मरण । तेवीं अधःपतन स्वर्गस्था
॥ ९ ॥
जैसा देखिला हा लोक येथ । तैसाचि स्वर्गभोग तेथ ।
जे दोन्ही जाण अंतवंत । नाश प्राप्त दोंहीसी ॥ २१०
॥
काळें पांढरें दोनी सुणीं । जेवीं सम अपवित्रपणीं
।
तेवीं इहपरलोक दोन्ही । नश्वरपणीं समान ॥ ११ ॥
इहामुत्र भोगासक्ती । यांवरी धरावी विरक्ती ।
या नांव ’वैराग्यस्थिती’ । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥ १२ ॥
मागील तुझी प्रश्नस्थिती । पुशिली होती माझी भक्ती
।
ते मी सांगेन तुजप्रती । यथानिगुतीं निजबोधें ॥
१३ ॥
भक्तियोगः पुरैवोक्तः प्रीयमाणाय तेऽनघ ।
पुनश्च कथयिष्यामि मद्भक्तेः कारणं परम् ॥ १९
॥
पूर्वीं भक्तीची महत्ख्याती । तुज सांगितली निजस्थिती
।
ते भक्तीची तुज अति प्रीती । तरी मी मागुतीं सांगेन
॥ १४ ॥
ऐक उद्धवा पुण्यमूर्ती । ज्यासी आवडे माझी भक्ती
।
तो मज पढिया त्रिजगतीं । भजनें परम प्राप्ती मद्भक्तां
॥ १५ ॥
ते भक्तीचें निजलक्षण । प्रथम भूमिका आरंभून ।
देवो सांगताहे आपण । येथें सावधान व्हावें श्रोतां
॥ १६ ॥
श्रद्धामृतकथायां मे शश्वन्मदनुकीर्तनम् ।
परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतुभिःस्तवनं मम ॥ २० ॥
अमृतरूपा ज्या माझ्या कथा । श्रद्धायुक्त श्रवण
करितां ।
फिकें करूनियां अमृता । गोडी भक्तिपंथा तत्काळ
लागे ॥ १७ ॥
अमर अमृतपान करिती । तेही शेखीं मरोनि जाती ।
माझें कथामृत जे सेविती । ते नागवती कळिकाळा ॥ १८
॥
सेवितां कथासारामृत । अतिशयें जाहले उन्मत्त ।
मातले मरणातें मारित । धाकें पळे समस्त संसारु ॥
१९ ॥
सेवितां कथामृतसार । मद्भावीं रंगलें अंतर ।
तैं माझे गुण माझें चरित्र । गाती सादर उल्हासें
॥ २२० ॥
माझे नाम माझीं पदें । नाना छंदें अद्वैतबोधें ।
कीर्तनीं गाती स्वानंदें । परमानंदें डुल्लत ॥
२१ ॥
सप्रेम संभ्रमाचे मेळीं । गर्जती नामाच्या कल्लोळीं
।
नामासरिसी वाजे टाळी । जाहली होळी महापापां ॥ २२
॥
ऐशिया कीर्तनाचे आवडीं । जाहलीं प्रायश्चित्तें
देशधडी ।
तीर्थें होऊनि ठेलीं बापुडीं । फिटलीं सांकडीं
जपतपांचीं ॥ २३ ॥
ऐकोनि कीर्तनाचा गजर । ठेला यमलोकींचा व्यापार
।
रिकामें यमकिंकर । यमें पाशभार लपविला ॥ २४ ॥
देखोनि कीर्तनाचे गोडी । देव धांवे लवडसवडीं ।
वैकुंठींहूनि घालीं उडी । अतितांतडीं स्वानंदें
॥ २५ ॥
ऐसा कीर्तनाचा गजर । करितां नित्य निरंतर ।
त्या अधीन मी श्रीधर । भुललों साचार कीर्तनें ॥ २६
॥
जैसें कीर्तन तैशीच पूजा । आदरें पूजी गरुडध्वजा
।
पुष्पादिसंभारसमाजा । अतिवोजा घमघवीत ॥ २७ ॥
अतिनिष्ठा सावधान । यापरी करी माझें पूजन ।
माझी स्तुति माझें स्तवन । रिकामा अर्ध क्षण जावों
नेदी ॥ २८ ॥
आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैरभिवन्दनम् ।
मद्भक्तपूजाऽभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः ॥ २१
॥
’इंद्रिये’ वेंचिलीं पूजाविधानें । ’वाचा’ वेंचली
हरिकीर्तनें ।
’हृदय’ वेंचलें माझोनि ध्यानें । ’अष्टांग’ नमनें
वेंचले ॥ २९ ॥
ऐसा अत्यादरे वाडेंकोडें । सबाह्य वेंचला मजकडे
।
माझे भक्त देखिल्या पुढें । हरिखें मजकडे येवोंचि
विसरे ॥ २३० ॥
माझे भक्त भाग्यें येती घरा । तैं पर्वकाळ दिवाळी
दसरा ।
तेथें तीर्थें धांवती माहेरा । जेवीं सासराहूनि
कुमारी ॥ ३१ ॥
पहावया भक्तपूजेची आवडी । सनकादिकांची पडे उडी
।
नारदप्रल्हादादि भक्तकोडी । चढोवढी धांवती ॥ ३२
॥
तेथ सिद्ध येती गा अलोटें । सुरवरांचे टेक फुटे ।
महानुभवांचा ढीग दाटे । पितर नेटेंपाटें धांवती
॥ ३३ ॥
वेदांसी रिघावा न घडे । विधि निर्बुजला मागें मुरडे
।
माझ्या भक्तपूजेचेनि कोडें । दारापुढें थाट दाटे
॥ ३४ ॥
मद्भक्तपूजेचिया उल्हासा । मज टक पडे हृषीकेशा
।
इतरांचा पाड काइसा । भक्तपूजनीं ऐसा महिमा आहे
॥ ३५ ॥
मागां सांडूनि माझी पूजा । जेणें मद्भक्त पूजिले
वोजा ।
तेणें मज पूजिलें अधोक्षजा । परिवारसमाजासमवेत
॥ ३६ ॥
प्रतिमा माझ्या अचेतन व्यक्ती । भक्त माझ्या सचेतन
मूर्ति ।
त्यांसी पूजिल्या मीं श्रीपती । यथानिगुतीं संतोषें
॥ ३७ ॥
जैसा मद्भाव मद्भक्तीं । तोचि भावो सर्वांभूतीं
।
नानाकार भूताकृती । परी आत्मस्थिती अविकार ॥ ३८
॥
दिसे देहाकृती मुंडली । तीतें म्हणती हे रांडली
।
परी आत्म्याची रांड नाहीं जाहली । असे संचली आत्मस्थिति
॥ ३९ ॥
दीर्घ वक्र आणि वर्तुळ । दिसती भिन्न इंगळ ।
परी अग्नि एकचि केवळ । तेवीं भूतें सकळ मद्रूपें
॥ २४० ॥
चित्रांमाजीं नानाकृती । पाहतां अवघी एकचि भिंती
।
तेवीं मी चिदात्मा सर्वभूतीं । निजभावें निश्चितीं
जाणावा ॥ ४१ ॥
सांडूनि अहंकार दुजा । सर्व भूतीं भावो माझा ।
हे उत्तमोत्तम माझी पूजा । मज अधोक्षजा पढियंती
॥ ४२ ॥
ऐशी जो माझी पूजा करी । तो मज पढियंता गा भारी ।
मी सर्वांगे राबें त्याच्या घरीं । तो मजवरी मिराशी
॥ ४३ ॥
त्याच्या चेष्टांची जे गती । तेचि माझी भजनस्थिती
।
हेंचि स्वमुखें श्रीपती । उद्धवाप्रती सांगता ॥
४४ ॥
मदर्थेष्वङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम् ।
मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम् ॥ २२ ॥
लौकिक शरीर कर्मगती । तद्वारा निपजे माझी भक्ती
।
अभिनव माझी भजनस्थिती । सांगों किती उद्धवा ॥ ४५
॥
बैसोनियां हाटवटीं । सांगतां लौकिकीही गोष्टी ।
त्यांमाजीं माझे कीर्तन उठी । मद्गुणें गोमटी
गर्जे वाचा ॥ ४६ ॥
स्वधर्मकर्मक्रिया करणें । तेही अर्पी मजकारणें
।
मजवेगळें कांहीं करणें । करूं नेणे अणुमात्र ॥ ४७
॥
सर्वेंद्रियांचिये स्थितीं । सहजें निपजे माझी
भक्ती ।
माझें नाम माझी कीर्ती । वाचा रिती राहो नेणे ॥ ४८
॥
मनासी आवडे जें जें कांहीं । ते तें अर्पी मजचि पाहीं
।
शेखीं आपुलें मन तेंही । माझ्या ठायीं समर्पीं ॥
४९ ॥
माझे स्वरूपाचे ठायीं जाण । केवीं घडे मनाचें अर्पण
।
तेचिविषयींचें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥ २५० ॥
मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च ।
इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यद्व्रतं तपः ॥ २३
॥
मी परमात्मा परम स्वार्थ । ऐसा करूनि निश्चितार्थ
।
वेंचिती धन धान्य सर्वार्थ । निजपरमार्थ साधावया
॥ ५१ ॥
परमार्थ साधावया अव्यंग । साचार पोटींचा विराग
।
मी भेटावया श्रीरंग । सकळ भोग सांडिती ॥ ५२ ॥
छत्र चामर हस्ती घोडे । त्यागून होती गा उघडे ।
ऐसें वैराग्य धडपुडें । मज रोकडें पावायया ॥ ५३ ॥
माझें पावावया निजसुख । द्रव्यदारापुत्रादिक ।
त्यागूनि सांडिती निःशेख । यापरी देख अनुतापी ॥
५४ ॥
आवडीं करितां माझें भजन । विसरे भोगाची आठवण ।
माझे प्राप्तीलागीं जाण । रिता क्षण जावों नेदी
॥ ५५ ॥
माझोनि उद्देशें परम । करी श्रौतस्मार्त स्वकर्म
।
अग्निहोत्रादि याग परम । व्रत नेम भजलागीं ॥ ५६ ॥
माझें ठाकावया चिद्रूप । गायत्रादि मंत्रजप ।
माझें पावावया निजस्वरूप । दुष्कर तप आचरती ॥ ५७
॥
मी विश्वात्मा विश्वतोमुखी । विश्वंभर होतसें सुखी
।
यालागीं तो दीनमुखीं । करी आवश्यकीं अन्नदान ॥ ५८
॥
हृदयीं मी स्वतःसिद्ध जाण । त्या माझें करूनि आवाहन
।
आपण करी जें भोजन । तेंही मदर्पण तो करी ॥ ५९ ॥
कवळकवळीं हरिस्मरण । तें अन्नचि होय ब्रह्म पूर्ण
।
यापरी माझे भक्त जाण । कर्म मदर्पण स्वयें करिती
॥ २६० ॥
ऐशीं सर्व कर्में कृष्णार्पण । सर्वदा जो करी जाण
।
त्यांचे मन होय मदर्पण । तेंचि निरूपण देवो सांगे
॥ ६१ ॥
एवं धर्मैर्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम्
।
मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिष्यते
॥ २४ ॥
सर्व कर्में मदर्पण । करितां शुद्ध होय मन ।
जेवीं लोह कमावितां जाण । होय दर्पण सोज्ज्वळ ॥ ६२
॥
पुटीं घालितां सुवर्ण । अधिक तेज चढे जाण ।
करितां वस्त्राचें क्षाळण । स्वच्छपण धोवटी ॥ ६३
॥
तैसीं सर्व कर्में मदर्पण । करितां निर्मळ होय मन
।
ते काळीं मनाचें अर्पण । मद्रूपीं जाण हों लागे
॥ ६४ ॥
पूर दाटलिया सरितांसी । सवेग ठाकती सिंधूसी ।
तेवीं निर्मळत्वें मनासी । माझ्या स्वरूपासी पावणें
॥ ६५ ॥
माझे स्वरूपीं मनाचे स्थिती । तैं आर्त जिज्ञासु
अर्थार्थी ।
हे तीनही ते काळीं हारपती । माझी भक्ती चौथी उल्हासे
॥ ६६ ॥
माझें भांडवल मज एक भक्ती । तेथ दुजी तिजी आणि चौथी
।
हे साधकांची साधनभ्रांती । बहुता भक्ती मज नाहीं
॥ ६७ ॥
तेचि माझी मुख्य भक्ती । येणें साधनें होय प्राप्ती
।
जे भक्तीस्तव भक्त म्हणविती । ब्रह्मा उमापती सनकादिक
॥ ६८ ॥
निःशेष मावळल्या अहंकृती । भूतें निजात्मरूप दिसती
।
माझ्या स्वरूपाची ’सहजस्थिती’ । ते माझी मुख्य
भक्ती उद्धवा ॥ ६९ ॥
ये भक्तीच्या लेशस्थितीं । आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी
।
प्रकाशले गा वर्तती । निजस्वार्थी साधक ॥ २७० ॥
हेचि आर्ताच्या विषयीं । आर्तीतें प्रकाशी पाहीं
।
मग ’आर्त’ ऐसे त्याच्या ठायीं । नांवाची नवायी उपतिष्ठे
॥ ७१ ॥
रोगिया नांव आर्तता । हें व्याख्यान नव्हे परमार्था
।
भगवत्प्राप्तीची तीव्र व्यथा । ते आर्तता परमार्थी
॥ ७२ ॥
जो भगवंताचे प्राप्तीलागीं । कडां घालूं धांवे
वेगीं ।
कां रिघों पाहे जळते आगीं । तो ’आर्ता’ सावेगीं बोलिजे
॥ ७३ ॥
आर्ताची स्थिति ऐसी । जिज्ञासु निवारी त्यासी ।
मनुष्यदेह ब्रह्मप्राप्तीसी । तो आत्महत्येसी
नको योजूं ॥ ७४ ॥
मागील भक्त कोणें रीतीं । जाणोनि पावले भगद्भक्ती
।
जीवेंभावें त्या विवरी युक्ती । ’जिज्ञासा’ निश्चितीं
या नांव ॥ ७५ ॥
मज जाणावयाची ऐशी जे आशा । तीतें म्हणती शुद्ध ’जिज्ञासा’
।
तेही प्रकाशक माझ्या प्रकाशा । मी जिज्ञासु ऐसा
तेणें जाणें ॥ ७६ ॥
ब्रह्मप्रापक युक्तीचा ठसा । या नांव ’शुद्ध-जिज्ञासा’
।
वेदशास्त्रजाणीववळसा । ’लौकिक-जिज्ञासा’ त्या
नांव ॥ ७७ ॥
सर्वां अर्थीं मीचि अर्थना । शुद्ध ’अथार्थी’ या
नांव जाणा ।
म्हणती अर्थार्थीं द्रव्यकामना । ते मंद व्याख्याना
प्रवर्तती ॥ ७८ ॥
दृष्टी पडे नाना अर्थीं । जो विवंचोनि लावी परमार्थीं
।
त्या नांव बोलिजे ’अर्थार्थीं’ । त्यातेंही निजभक्ती
प्रकाशे माझी ॥ ७९ ॥
एवं आर्त-जिज्ञासु-अर्थार्थी । त्यांतें प्रकाशे
माझी ’सहजभक्ती’ ।
तीतें भक्त चतुर्धा मानिती । अधिकारस्थितिविभागें
॥ २८० ॥
भक्त कल्पनेचिया भ्रांती । माझी भक्ति चतुर्धा
मानिती ।
ते मिथ्या गा वदंती । माझी निजभक्ती एकली ॥ ८१ ॥
ऐशिये निजभक्तीची प्राप्ती । आत्मनिवेदनाची स्थिती
।
उद्धवा म्यां तुजप्रती । यथानिगुतीं निरूपिली ॥
८२ ॥
माझिये निजभक्तीचें सार । भक्त पावले जे साचार ।
त्यांचे सर्वही व्यापार । मदाकार होऊनि ठाकती
॥ ८३ ॥
तो जेउती वास पाहे । ते दिशाचि मी होऊनि ठायें
।
तो जेउतें चालवी पाये । ते धरा मी होयें धराधर ॥
८४ ॥
तो करूं बैसल्या भोजन । षड्रस होय मी आपण ।
त्यासी करावया प्राशन । निजजीवन मी होयें ॥ ८५ ॥
त्यासी चालतां निजपदीं । बोधें दृष्याची निवारीं
मांदी ।
शांति पायघड्या घाली आधीं । करी पदोपदीं निंबलोण
॥ ८६ ॥
शम दम आज्ञाधारी । हात जोडूनि उभे द्वारीं ।
ऋद्धिसिद्धी दासी घरीं । विवेक कामारी घरींचा सदा
॥ ८७ ॥
त्याचा बैसता अवकाश । अंगें मी होय हृषीकेश ।
तो निजावया सावकाश । समाधि मी त्यास आंथुरीं ॥ ८८
॥
तो जे कांहीं बोल बोले । ते निःशब्द ब्रह्म-शब्दा
आलें ।
यालागीं श्रोत्यांसी वहिलें । होय भलें समाधान
॥ ८९ ॥
तो अवलीला बोले वोठीं । शब्दासवें माझी गोठी उठी
।
श्रोत्यांची तेथ पडे मिठी । स्वभावें गोठी ऐकतां
॥ २९० ॥
चढतां परेचे उपरी । वैकुंठ कैलास पायरी ।
उन्मनी घालोनि बाहेरी । सुखशेजारीं तो पहुडे ॥ ९१
॥
मिळोनियां मुक्ती चारी । पाणी वाहती त्याच्या घरीं
।
श्रीसहित राबें मी श्रीहरी । येरांची थोरी कोण पुसे
॥ ९२ ॥
अवचटें ये त्याच्या मुखासी । म्हणे ज्यासी ’तूं
उद्धरिलासी’ ।
तो माथां वाहें मी हृषीकेशी । शब्दें निजधामासी
पाववीं वेगीं ॥ ९३ ॥
जे पावले माझी ’सहजभक्ती’ । त्यांचे लळे पाळीं मी
या रीतीं ।
त्यांची मज अनन्य प्रीती । सांगों किती उद्धवा ॥
९४ ॥
बहुत बोलीं काय कारण । मी देहो तो आत्मा जाण ।
तो माझा जीवप्राण । हे जाणती खूण निजभक्त ॥ ९५ ॥
नांदतां ’सहजभक्ती’ आंत । मी देवो तो माझा भक्त ।
येरवीं मी सगळा त्याआंत । तो समस्त मजमाजीं ॥ ९६
॥
निजभक्त मजभीतरीं । मी तया आंतबाहेरी ।
ऐसे सामरस्यें नांदों भारी । वेगळे बाहेरीं नाममात्र
॥ ९७ ॥
माझिया सायुज्या जे आले । ते मीचि होऊनियां ठेले
।
परी मी होऊनि मज भजलें । ते ’भक्त’ मानिले म्यां
ऐसे ॥ ९८ ॥
सायुज्यापरीस भक्ति गोड । याचि निरूपणांचे कोड
।
उद्धवा तुझी जाणोनि चाड । विशद निवाड सांगितला ॥
९९ ॥
ऐशिया माझ्या निजभक्तांसी । अवशेष अर्थ नुरेचि
त्यांसी ।
मी तुष्टलों गा हृषीकेशी । निज भावासी सर्वस्वें
॥ ३०० ॥
’भक्तिप्राधान्य भागवतशास्त्र’ । तें निजभक्तीचें
निजसार ।
तुज मी सांगितले साचार । अत्यादरपूर्वक ॥ १ ॥
उद्धवा तुझे प्रीतीचेनि व्याजें । मज गुह्यांचें
निजगुह्य हें जें ।
तें भक्तीचें करूनियां खाजें । तुज म्यां वोजें
दीधलें ॥ २ ॥
म्यां सांगितलें जैशा रीतीं । तैशी सेवावी माझी
निजभक्ती ।
ऐसें बोलत श्रीपती । उद्धव प्रीतीं उचलिला ॥ ३ ॥
मागां टाकूनि पीतांबरें । सांडोनियां शंखचक्रें
।
उद्धव उचलिला श्रीधरें । तरी प्रेम न सांवरे देवाचें
॥ ४ ॥
हांव न बाणेचि दों करीं । मग चारी भुजा पसरी ।
उद्धवातें हृदयावरी । प्रीतीं थोरीं आलिंगी ॥ ५
॥
हृदयीं हृदय एक जाहलें । ये हृदयींचें ते हृदयीं
घातिलें ।
कृष्णें सर्वस्व जें आपुलें । तें हृदयीं सूदलें
उद्धवाचे ॥ ६ ॥
देव आवाप्तकाम निचाड । त्यासीही भक्तीची ऐसी चाड
।
अतिशयें उद्धव लागला गोड । स्वानंदें कोड पुरवी
त्याचें ॥ ७ ॥
उद्धव प्रेमाचा लवलाहो । आलिंगन सोडूं विसरे देवो
।
कृष्णहृदया हृदय जडल्या पहा हो । उद्धवा उद्धवो
विसरला ॥ ८ ॥
ऐसे स्वानंदीं वाडाकोडा । दोघेहि मिसळले निचाडचाडा
।
भक्तिसुखाचा सुरवाडा । उद्धव गाढा मीनला ॥ ९ ॥
कृष्णें सर्वस्व आपुलें । उद्धवाचे हृदयीं सूदलें
।
हें उद्धवा कळों नाहीं दीधलें । लाघव केलें गोविंदें
॥ ३१० ॥
हा अर्थ कळल्या उद्धवासी । हा येईल मजसी ऐक्यासी
।
पुढील कथा सुरस ऐसी । मग कोणापाशीं सांगावी ॥ ११
॥
उद्धवा मज वाडेंकोडें । अखंड हेंचि बोलों आवडे ।
परी तैसा श्रोता न जोडे । हें थोर सांकडें मजलागीं
॥ १२ ॥
भक्तिसुखाचा सुरवाड । सांगतां माझें पुरे कोड ।
ऐसा श्रोता कैंचा गोड । यालागीं उद्धवा आड प्रेम
सूये ॥ १३ ॥
सूर्यापासूनि फांकती किरण । तैसें सुटलें आलिंगन
।
कृष्ण उद्धव जाहले भिन्न । परी अभिन्नपण मोडे ना
॥ १४ ॥
पुढील कथेची संगती । दूर ठेली श्लोकसंगती ।
श्रोतां विरुद्ध न घ्यावें चित्तीं । समूळार्थ
निश्चितीं विचारावा ॥ १५ ॥
मूळींचें पद संकोचित । तेथ उत्तम भक्तिभावार्थ
।
स्वयें बोलिला श्रीकृष्णनाथ । तोचि म्यां अर्थ
विस्तरिला ॥ १६ ॥
नारळांतल्या वस्त्राची घडी । उकलितां थोर वाढे
वाढी ।
तेवीं मूळपदाची घडामोडी । कथा एवढी विस्तारली ॥
१७ ॥
मूळपदाचा पदपदार्थ । श्लोकीं पहावा सावचित्त ।
श्लोकौत्तरार्धीं भगवंत । ध्वनितार्थ बोलोनि गेला
॥ १८ ॥
त्याचि ध्वनिताचे पोटीं । होती भक्तिरहस्याची पेटी
।
ते म्यां उघडूनि दाविली दिठीं । वृथा चावटी झणें
म्हणाल ॥ १९ ॥
तंव श्रोते म्हणती नवल येथ । मूळींचें पद होतें गुप्त
।
तें काढिलें भक्तिसारामृत । सुहृदयस्थ हरीचें ॥
३२० ॥
तुझे हृदयीं श्रीकृष्णनाथ । प्रकटोनि आपुलें हृद्गत
।
ग्रंथीं असे बोलवित । हें सुनिश्चित कळलें आम्हां
॥ २१ ॥
आम्हा ऐकतां भक्तिसारामृत । चित्तीं चैतन्य उथळत
।
होशी देखणा सुनिश्चित । ग्रंथ यथार्थ अर्थिला ॥
२२ ॥
हें ऐकोनि संतांचे वचन । हरिखला एकाजनार्दन ।
मस्तकीं वेदिले श्रीचरण । पुढील निरूपण अवधारा
॥ २३ ॥
निजभक्तीचे दृढीकरण । आदरें करिताहे श्रीकृष्ण
।
सांगितलें तेंचि निरूपण । पुढती जाण सांगता ॥ २४
॥
यदाऽऽत्मन्यर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्वोपबृंहितम्
।
धर्मं ज्ञान सवैराग्यमैश्वर्यं चभिपद्यते ॥ २५
॥
आपुलें जें कां अंतःकरण । तें करितां गा मदर्पण ।
माझी निजभक्ति उल्हासे जाण । जिचें निरूपण म्यां
केलें ॥ २५ ॥
मद्रूपीं अर्पावया मन । सुगम वर्म सांगेन जाण ।
माझें करितां नामस्मरण । पापनिर्दळण तेणें होय
॥ २६ ॥
सकाम स्मरतां नाम । नाम पुरवी सकळ काम ।
निर्विकल्पें स्मरतां नाम । करी भस्म पापाचें ॥
२७ ॥
होतां पापाचें क्षालण । रज तम जिणोनि जाण ।
सहजें वाढे सत्त्वगुण । धर्मपरायण धार्मिक ॥ २८
॥
स्वधर्मनिष्ठ सत्त्वगुणें । अढळ पडे वैराग्याचें
ठाणें ।
वैराग्यें विषय निर्दळणें । निजज्ञान तेणें प्रकाशे
॥ २९ ॥
वाढल्या सविवेक ज्ञान । लागे स्वरूपाचें अनुसंधान
।
चढे शांतीचें समाधान । तैं मदर्पण मन होये ॥ ३३०
॥
मन जाहल्या मदर्पण । निजभक्ति उल्हासे जाण ।
जिचें गतश्लोकीं निरूपण । म्यां संपूर्ण सांगितलें
॥ ३१ ॥
निजभक्ति पावल्या संपूर्ण । भक्तें न मागतां जाण
।
अष्ट महासिद्धी आपण । त्याचें आंगण वोळंगती ॥ ३२
॥
जो सिद्धींकडे कदा न पाहे । त्यासी अवशेष कोण अर्थ
राहे ।
माझी संपूर्ण पदवी लाहे । मदैक्य होये मद्भक्तां
॥ ३३ ॥
ऐशी न जोडतां माझी भक्ती । न लाभतां आत्मस्थिती ।
वर्तणें जैं विषयासक्तीं । तैं अनर्थप्राप्ती अनिवार
॥ ३४ ॥
यदर्पितं तद्विकल्पे इंद्रियैः परिधावति ।
रजस्वलं चासन्निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम्
॥ २६ ॥
जो सत्य न मानी वेदशास्त्रार्थ । साच न म्हणे तो
परमार्थ ।
जो ग्रहदाराद्रव्यासक्त । लोलंगत विषयांसी ॥ ३५
॥
तेणें अत्यंत समळमेळें । दारुण रजोगुण खवळे ।
तेणें चित्त होय ज्ञानांधळें । विपरीत कळे ज्ञानार्थ
॥ ३६ ॥
ज्यासी विषयांच्या युक्ती गहन । त्यासी म्हणती
अतिसज्ञान ।
जो करी युक्तीचें छळण । होय मान्य पंडितपणें ॥ ३७
॥
ज्यासी प्रपंचाचा अतिविस्तार । त्यास म्हणती भाग्य
थोर ।
जो नाना भोगीं पाळी शरीर । सुकृती नर त्या म्हणती
॥ ३८ ॥
जो अनुपाती परमार्थविखीं । त्यासी म्हणती परम दुःखी
।
जो नाना विषयांतें पोखी । त्यांते महासुखी मानिती
॥ ३९ ॥
ज्याचेनि बोलें मनुष्य मरे । त्याचें सिद्धत्व
मानिती खरें ।
जो उदास राहटे अनाचारें । मुक्त निर्धारे तो म्हणती
॥ ३४० ॥
ज्याचा दांभिक आचार । त्यातें म्हणती पवित्र नर
।
जे स्त्रियादि शूद्रां देती मंत्र । ते ज्ञाते थोर
मानिती ॥ ४१ ॥
जो कां अनुतापी वैरागी । त्यानें म्हणती अतिअभागी
।
जो उघड विषयांतें भोगी । तो राजयोगी मानिती ॥ ४२
॥
स्वयें द्रव्याचा अभिलाखी । द्रव्य वेंची त्यातें
मूर्ख लेखी ।
न वेंची त्यातें म्हणती विवेकी । धर्मज्ञ लोकीं
हा एक ॥ ४३ ॥
ज्याचे गांठी बहुसाल धन । तो सर्वांसी अवश्य मान्य
।
तोचि पवित्र तोचि सज्ञान । ऐसें विपरीत ज्ञान हों
लागे ॥ ४४ ॥
आपण सर्वात्मा सर्वेश । हें विसरोनियां निःशेष
।
अधर्मी अकर्मी अनीश । मी अज्ञान पुरुष हें मानी ॥
४५ ॥
तेथ कैं उपजे माझी भक्ती । कैसेनि होईल माझी प्राप्ती
।
ऐसे भ्रमले नेणों किती । संसारआवर्ती वर्ततां
॥ ४६ ॥
परमात्मप्राप्तीचीं कारणें । अतिगुह्य चारी लक्षणें
।
पोटंतुल्या कृपागुणें । उद्धवाकारणें हरि सांगे
॥ ४७ ॥
धर्माची भजन भोय । ज्ञान वैराग्य ऐश्वर्य ।
माझी प्राप्ती अवश्य होय । ते चारी उपाय अवधारीं
॥ ४८ ॥
धर्मो मद्भक्तिकृत्प्रोक्तो ज्ञानं चैकात्म्यदर्शनम्
।
गुणेष्वसङ्गो वैराग्यमैश्वर्यं चाणिमादयः ॥ २७
॥
ऐक उद्धवा निजवर्म । गुह्य सांगेन मी परम ।
माझी भक्ति जे सप्रेम । उत्तम ’धर्म’ तो जाण ॥ ४९
॥
ऐक्यें एकात्मता निजबोध । परतोनि कदा नुपजे भेद
।
या नांव गा ’ज्ञान’ शुद्ध । कृष्ण परमानंद सांगत
॥ ३५० ॥
धनधान्य रत्नांच्या राशी । उर्वशी आल्या शेजारासी
।
तें अवघें तृणप्राय ज्यासी । ’वैराग्य’ त्यासी
आम्ही म्हणों ॥ ५१ ॥
ऐक उद्धवा सुबुद्धी । माझ्या ज्या अष्ट महासिद्धी
।
त्या मजवेगळ्या दूरी कधीं । जाण त्रिशुद्धी न ढळती
कदा ॥ ५२ ॥
माझे निजभक्तीच्या निर्धारीं । जो माझी पदवी घे
ऐक्येंकरीं ।
माझ्या सिद्धी त्याच्या घरीं । होती किंकरी निजदासी
॥ ५३ ॥
सिद्धी सेवा करिती । हेंचि नवल सांगों किती ।
श्रियेसहित मी श्रीपती । भक्तांची भक्ती सर्वस्वें
करीं ॥ ५४ ॥
’ऐश्वर्याचें मुख्य लक्षण’ । अतिशयेंसी संपूर्ण
।
भगवत्पदवी घेणें आपण । अतिसंपन्न ऐश्वर्यें ॥ ५५
॥
म्यां हे सांगितली जे बोली । ते निजगुह्यभांडाराची
किल्ली ।
येणें उघडूनि स्वानंदखोली । भोगीं आपुली सुखसिद्धी
॥ ५६ ॥
चहूं पदांचीं उत्तरें । वाखाणिलीं अतिगंभीरें ।
ऐकोनि उद्धव चमत्कारें । अत्यादरें विस्मित ॥ ५७
॥
धर्मादि चहूं पदांचा अर्थ । अलोलिक सांगे श्रीकृष्णनाथ
।
तरी यमादिकांचा उत्तमार्थ । देवासी प्रत्यक्ष पुसो
पां ॥ ५८ ॥
गुह्यार्थ सांगेल श्रीकृष्ण । यालागीं यमादिकांचे
प्रश्न ।
उद्धव पुसताहे आपण । परमार्थ पूर्ण आकळावया ॥ ५९
॥
पांच श्लोक पंचतीस प्रश्न । उद्धवें केलें ज्ञानगहन
।
ज्याचें ऐकतां प्रतिवचन । समाधान जीवशिवां ॥ ३६०
॥
पहिल्या श्लोकींचे सहा प्रश्न । दुसर्यामाजीं
नव जाण ।
तिसरा चौथा आठ आठ पूर्ण । चारी प्रश्न पंचमीं ॥ ६१
॥
उद्धव उवाच-
यमः कतिविधः प्रोक्तो नियमो वाऽरिकर्शन ।
कः शमः को दमः कृष्ण का तितिक्षा र्थतिः प्रभो ॥
२८ ॥
अहंरिपुनिर्दळणा श्रीपती । ’यम’ ’नियम’ प्रकार
किती ।
’शम’ ’दम’ ’कोण म्हणीजेती तितिक्षा’ ’धृती’ ते
कैशी ॥ ६२ ॥
किं दानं किं तपः शौर्यं किं सत्यमृतमुच्यते ।
कस्त्यागः किं धनं चेष्टं को यज्ञः का च दक्षिणा
॥ २९ ॥
कोण ’दान’ कोण ’तप’ येथ । ’शौर्य’ कोण कैसें तें
’सत्य’ ।
’ऋत’ जें कां म्हणिजेत । तेंही निश्चित सांगावें
॥ ६३ ॥
कोणता जी ’त्याग’ येथें । इष्ट ’धन’ कोण पुरुषातें
।
’यज्ञ’ कशातें म्हणिजेतें । ’दक्षिणा’ तेथें ते
कायी ॥ ६४ ॥
पुंस किंस्विद्बलं श्रीमन् दया लाभश्च केशव ।
का विद्या ह्रीः परा का श्रीः किं सुखं दुःखमेव च
॥ ३० ॥
पुरुषासी ’बळाची’ कोण शक्ती । ’दया’ बोलिजे कोणे
स्थितीं ।
’लाभ’ तो कोण गा श्रीपती । सांग कृपामूर्ती केशवा
॥ ६५ ॥
’विद्या’ म्हणावें कशातें । ’लज्जा’ कोणे ठायीं
वर्ते ।
उत्कृष्ट ’लक्ष्मी’ कोण येथें । तेही अनंतें सांगावी
॥ ६६ ॥
येथील कोण पां कैसें ’सुख’ । मज सांगावें कृपापूर्वक
।
सुखाचे सांगाती जें ’दुःख’ । त्याचेंही रूपक सांगावें
॥ ६७ ॥
कः पण्डितः कश्च मूर्खः कः पन्था उत्पथश्च कः ।
कः स्वर्गो नरकः कः स्वित्को बन्धुरुत किं गृहम्
॥ ३१ ॥
’पण्डिताचें’ काय लक्षण । ’मूर्ख’ म्हणावया कोण
गुण ।
’सुमार्ग’ म्हणावया तो कोण । सांगे निरूपण ’उन्मार्गाचें’
॥ ६८ ॥
’स्वर्ग’ कशातें बोलिजे । ’नरक’ कैसा वोळखिजे ।
सखा ’बंधु’ कोण म्हणिजे । ’गृह’ माझें तें कोण ॥
६९ ॥
क आढ्यः को दरिद्रो वा कृपणः कः क ईश्वरः ।
एतान् प्रश्नान्मम ब्रूहि विपरीतांश्च सत्पते
॥ ३२ ॥
’आढ्य’ कैसेनि म्हणिजे । ’दरिद्री’ कैसेनि जाणिजे
।
’कृपण’ कोणातें बोलिजे । ’ईश्वर’ वोळखिजे तो कैसा
॥ ३७० ॥
हे माझे प्रश्न जी समस्त । यांचा सांगावा विशदार्थ
।
जो लौकिकाहूनि विपरीत । उपयुक्त परमार्थ ॥ ७१ ॥
लौकिकाहूनि विपरीतार्थ । त्यातें बोलती गा ’विपरीत’
।
या अवघियांचा मथितार्थ । परमार्थयुक्त प्रश्न सांगा
॥ ७२ ॥
ज्ञानें सज्ञान संतमूर्ती ॥ त्यांचा स्वामी तूं
निश्चितीं ।
यालागीं तूतें गा ’सत्पत्ती’ । सज्ञान म्हणती शास्त्रार्थें
॥ ७३ ॥
माझ्या प्रश्नांची प्रश्नोक्ती । परमार्थप्राप्तीलागीं
श्रीपती ।
मज सांगावें यथार्थस्थिती । देवासी विनंती उद्धवें
केली ॥ ७४ ॥
ऐकोनि भक्ताची विनवण । कृपा द्रवला नारायण ।
परमार्थरूप त्याचे प्रश्न । स्वयें श्रीकृष्ण सांगेल
॥ ७५ ॥
प्रथम तीं श्लोकीं यम नियम । विशद सांगेल पुरुषोत्तम
।
इतर प्रश्न अतिउत्तम । सांगे मेघश्याम अध्यायांतीं
॥ ७६ ॥
श्रीभगवानुवाच-
अहिंसा सत्यमस्तेयमसङ्गो ह्रीरसञ्चयः ।
आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमाभयम्
॥ ३३ ॥
प्रथम श्लोकींचा उभारा । यमाचीं लक्षणें बारा ।
पुशिल्या प्रश्नानुसारा । प्रतिउत्तरा हरि बोले
॥ ७७ ॥
पुढां प्रश्न आहेत फार । यालागीं यमनियमांचें उत्तर
।
आवरूनि संक्षेपाकार । स्वयें श्रीधर सांगत ॥ ७८
॥
’अहिंसा’ कायावाचामनें । परपीडात्याग करणें ।
’सत्य’ यें यथार्थ बोलणें । ’अचौर्य’ लक्षणें तीं
ऐक ॥ ७९ ॥
हातें चोरी नाहीं करणें । परी परद्रव्याकारणें
।
मनीं अभिलाष नाहीं धरणें । ’अस्तेय’ लक्षण त्या
नांव ॥ ३८० ॥
असतां देहगेहसंगती । ज्याचे पोटीं नाहीं आसक्ती
।
जेवीं यात्रेमाजीं लोक येती । परी संगासक्ती त्यां
नाहीं ॥ ८१ ॥
स्फटिक ठेविला ज्या रंगावरी । त्यासारिखा दिसे
बाहेरी ।
आपण निर्विकार अंतरीं । तेवीं जो शरीरीं ’असंगता’
ते ॥ ८२ ॥
निंद्य कर्माकारणें । पोटांतूनि कंटाळणें ।
लौकिकीं निंद्य कर्मा लाजणें । ’ह्रीं’ म्हणणें
या नांव ॥ ८३ ॥
इहलोकीं संग्रह करूं नेणें । जाणे दैवाधीन देहाचे
जिणें ।
स्वर्गसुख भोगाकारणें । नाहीं संग्रहणें पुण्यातें
॥ ८४ ॥
पुण्यें स्वर्गभोगप्राप्ती । पुण्यक्षयें होय
पुनरावृत्ती ।
जेणें क्षयो पावे पुण्यसंपत्ती । तें न संचिती निजभक्त
॥ ८५ ॥
या नांव गा ’असंचयो’ । ऐक ’आस्तिक्याचा’ निर्वाहो
।
सर्वत्र माझा ब्रह्मभावो । कोठेंही अभावो घेऊं
नेणें ॥ ८६ ॥
’ब्रह्मचर्य’ ऐसें येथ । जैसे आश्रमप्रयुक्त ।
बोलिलें शास्त्रीं यथोचित । तेंचि निश्चित करावें
॥ ८७ ॥
’मौनिं’ न बोलावें इतुकें जाण । मिथ्यालाप असंभाषण
।
नित्य करावें वेदपठण । गायत्रीस्मरण कां हरिनाम
॥ ८८ ॥
स्तिरवृत्ति आत्मारामीं । कां असावी निजधर्मीं
।
भावार्थें संतसमागमीं । ’स्थिरता’ उपक्रमीं या
नांव ॥ ८९ ॥
स्वदेह दंडिलें कां वंदिलें । परी क्षमा सम दोंही
काळें ।
देहाचा भोग तो दैवमेळें । येणें विवेकमेळें क्षमावंत
॥ ३९० ॥
या नांव ’क्षमा’ म्हणिजे । अभय तें ऐसें जाणिजे ।
जें जें पारिखें देखिजे । तें तें होइजे आपणचि ॥
९१ ॥
आत्मा एक पंचभूतें एक । दुजें पाहतां नाहीं देख ।
निमालें भयाचें महादुःख । ’अभय’ निःशेख या नांव
॥ ९२ ॥
निमाल्या दुजयाच्या गोठी । वोखदासी भय न मिळे सृष्टीं
।
अभयाची स्वानंदपुष्टी । निजदृष्टीं ठसावें ॥ ९३
॥
या नांव गा बाराही ’यम’ । उद्धवा सांगितले सवर्म
।
आतां जयाचें नाम ’नेम’ । तेंही सुगम अवधारीं ॥ ९४
॥
शौचं जपस्तपो होमः श्रद्धाऽऽतिथ्यं मदर्चनम्
।
तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिराचार्यसेवनम् ॥
३४ ॥
शौचाची ऐशी परी । अंतरीं शुचि विवेकेंकरीं ।
बाह्य तें वेदाज्ञेवरी । ’शौच’ करीं मृज्जलें ॥
९५ ॥
परिसें ’जपाचा’ विचार । ज्यासी जैसा अधिकार ।
तैसा जपावा नाममंत्र । कां स्वतंत्र गुरुनाम ॥ ९६
॥
ब्राह्मणाचा जप वेदोच्चार । संन्यासी जपे ओंकार
।
द्विजन्म्यासी आगममंत्र । कां नाममंत्र सर्वांसी
॥ ९७ ॥
तपाचा जो मुख्य प्रकार । जेणें शुद्ध होय अभ्यंतर
।
तो स्वधर्मीं गा सादर । अत्यादर करावा ॥ ९८ ॥
शरीरशोषणा नांव तप । हा मूर्खाचा खटाटोप ।
हृदयीं श्रीहरि चिंतणें सद्रूप । परम ’तप’ या नांव
॥ ९९ ॥
ऐक होमाचा विचार । देवाचे मुख वैश्वानर ।
पंचमहायज्ञ अग्निहोत्र । ’होम’ साचार या नांव ॥
४०० ॥
भजनाची अतिआवडी । कां धर्माची अधिक गोडी ।
या नांव ’श्रद्धा’ रोकडी । जाण धडपडी उद्धवा ॥ १
॥
नसतांही अन्नधनें । आतिथ्यें दे समाधानें ।
मस्तकीं वंदूनियां दीनें । निववी वचनें सुखरूपें
॥ २ ॥
दीन देखोनि तत्त्वतां । अतिनम्र विनीतता ।
यथाशक्ति अर्पणें अर्था । ’आतिथ्य’ तत्त्वतां या
नांव ॥ ३ ॥
पोटींच्या कळवळेंनि वोजा । अत्यादरें गरुडध्वजा
।
सांङ्ग साजिरी करणें पूजा । श्रद्धा समाजासंभारीं
॥ ४ ॥
मेळवूनि ब्राह्मणसंभार । श्रद्धायुक्त षोडशोपचार
।
पूजितां संतोषें मी श्रीधर । ’पूजा’ पवित्र ब्राह्मणांची
॥ ५ ॥
शुद्ध व्हावया अंतःकरण । करावें गा तीर्थगमन ।
तीर्थयात्रीं श्रद्धा गहन । ’तीर्थाटन’ या नांव
॥ ६ ॥
पदोपदीं माझें नाम । गर्जतां स्मरती माझें कर्म
।
यात्रा करणें निजनिष्काम । ’तीर्थयात्रा’ परम या
नांव ॥ ७ ॥
परोपकारार्थ पर्वत । जेंवी कां सामग्री वाहत ।
तेवीं क्रियामात्रें उपकारार्थ । सदा वर्तत उपकारीं
॥ ८ ॥
जेवीं का चंद्राचे किरण । लागतंचि निवनिती जाण ।
तेवीं जयाचें आचरण । ’उपकारें’ जन सुखी करी ॥ ९ ॥
जें प्राप्त जाहलें अदृष्टीं । तेणें काळ यथासुखें
लोटी ।
कदा समासम नाहीं पोटीं । ’यथालाभसंतुष्टी’ या नांव
॥ ४१० ॥
कायावाचामनें धनें । जो विनटला गुरूकारणें ।
त्याचें उठे संसारधरणें । ’गुरुसेवा’ म्हणणें या
नांव ॥ ११ ॥
उभय शौचाचे दोनी गुण । जपादि येर दशलक्षण ।
हे बारा ’नेम’ जाण । देवो आपण बोलिला ॥ १२ ॥
एते यमाः सनियमा उभयोर्द्वादश स्मृताः ।
पुंसामुपासितास्तात यथाकामं दुहन्ति हि ॥ ३५ ॥
दोंही श्लोकीं यम नियम । निरूपिले उत्तमोत्तम ।
बारा बारा यांचें वर्म । गुह्य परम शास्त्रार्थी
॥ १३ ॥
पुरुष यांचें उपासन । जरी करी सकामन ।
तैं कामधेनूच्या ऐसें जाण । करिती पूर्ण सकळ काम
॥ १४ ॥
हेचि पैं गा यम नेम । पुरुष उपासी निष्काम ।
तैं त्यासी माझें निजधाम । अतिसुगम निजप्राप्ती
॥ १५ ॥
आतां शमदमादिक तुझे प्रश्न । जेणें हाता पावे ब्रह्मज्ञान
।
तें सांगेन गुह्य निरूपण । सावधान उद्धवा ॥ १६ ॥
प्रश्नोत्तर सांगेल श्रीकृष्ण । तें अवधारितां
सावधान ।
तत्काळ होय ब्रह्मज्ञान । हें परम प्रमाण अतिगुह्य
॥ १७ ॥
तृप्त व्हावया बालकासी । निजकरें माता ग्रास दे
त्यासी ।
तेवीं श्रीकृष्ण उद्धवासी । ब्रह्मज्ञानासी देतसे
॥ १८ ॥
जो रसु गोड लागे पित्यासी । तो बळेंचि पाजी बालकासी
।
तेवीं श्रीकृष्ण उद्धवासी । ब्रह्मरसासी देतसे
॥ १९ ॥
आधींचि तानयाचें प्रेम मोठें । वरी लागतां त्याचें
मुखवटें ।
मग स्वानंदाचेनि नेटें । पान्हा लोटे अनिवार ॥ ४२०
॥
तेवीं स्वयें श्रीकृष्ण । दाटूनि देतसे ब्रह्मज्ञान
।
तेथें उद्धवें पुशिलें प्रश्न । तेणें अधिक जाण
तुष्टला ॥ २१ ॥
आधींच पर्जन्य खरा । वरी मीनलासे वीजवारा ।
मग अनिवार वर्षे धारा । खणोनि धरा वाहतसे ॥ २२ ॥
तेवीं द्यावया ब्रह्मज्ञान । मिष उद्धवाचे प्रश्न
।
स्वानंदें तुष्टला श्रीकृष्ण । ब्रह्म पूर्ण देतसे
॥ २३ ॥
निमोले देतां मिठाचे खडे । चिंतामणी हातीं चढे ।
कां विटेसाठीं परीस जोडे । न घे तो नाडे निजस्वार्था
॥ २४ ॥
तेवीं उद्धवाचे थोडे प्रश्न । तेणें आतुडे ब्रह्म
पूर्ण ।
एका विनवी जनार्दन । श्रोतां अवधान मज द्यावें ॥
२५ ॥
उद्धवाचे चौतीस प्रश्न । त्यांत यम नियम जाहले जाण
।
उरले बत्तीस गुण । तेंही विवंचन अवधारा ॥ २६ ॥
प्रश्नीं दयेचें प्रतिउत्तर । न सांगेचि शारंगधर
।
त्या अर्थीं भावगर्भ सार । षड्गुणैश्वर्य बोलिलें
॥ २७ ॥
एही विखींचें व्याख्यान । पुढें सांगेल श्रीकृष्ण
।
दयेच्या ठायीं भाग्य संपूर्ण । कोण कारण सांगावया
॥ २८ ॥
एवं उरले एकतीस प्रश्न । आधिक एक सांगेल श्रीकृष्ण
।
’कर्मस्वसंगम शौच’ जाण । कार्यकारणसंबंधा ॥ २९
॥
ऐसे हे तेहतीस प्रश्न । व्याख्यान सांगेल श्रीकृष्ण
।
तें करतळीं ब्रह्मज्ञान । उद्धवासी जाण देतसे ॥
४३० ॥
शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इन्द्रियसंयमः ।
तितिक्षा दुःखसंमर्षो जिह्वोपस्थजयो धृतिः ॥ ३६
॥
बुद्धि जे कां विवेकवंती । असार सांडूनि सार धरिती
।
तिणें मनाच्या सकळ वृत्ती । विवेकस्थिती आवरोनि
॥ ३१ ॥
त्या वृत्तीसमवेत आपण । बुद्धि परमात्मीं मिळे
जाण ।
जेवीं सागरासी लवण । दे आलिंगन भावार्थें ॥ ३२ ॥
समुद्रीं मिळतां लवण । समुद्रचि होय आपण ।
तेवीं आत्मनिश्चयें बुद्धि पूर्ण । चैतन्यघन स्वयें
होय ॥ ३३ ॥
ऐसा बुद्धीचा उपरम । त्यानें म्हणिजे गा ’शम’ ।
यापूर्वी करावया दम । तोही अनुक्रम अवधारीं ॥ ३४
॥
शत्रूचें जें दुर्दमन । तो दमु येथें नव्हे जाण ।
करावें इंद्रियदमन । तेंही लक्षण अवधारीं ॥ ३५ ॥
जेणें सहाय होती शमासी । त्या युक्तीं राखणें इंद्रियांसी
।
विधीवेगळें नेदी भोगासी । आवरी अहर्निशीं वैराग्यें
॥ ३६ ॥
ऐसें इंद्रियांचें निग्रहण । त्या नांव गा ’दम’
गुण ।
आतां तितिक्षेचें लक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥ ३७
॥
महासुख आलें होये । तें जेणें उल्हासें अंगीं वाहे
।
तेणेंचि उल्हासे पाहे । दुःखही साहे निजांगीं ॥
३८ ॥
तेज आणि महा अंधारी । नभ समत्वें अंगीं धरी ।
तेवीं जो अविकारी । सुखदुःखपरी साहता ॥ ३९ ॥
गोफणेचा सुवर्णपाषाण । लागे तो दुःखी होय पूर्ण
।
तेचि वोळखिलिया सुवर्ण । दुःख जाऊन सुख वाटे ॥ ४४०
॥
तैसें द्वंद्वांचें निजस्वरूप । वोळखिलिया सद्रूप
।
तेव्हा द्वंद्वें होती चिद्रूप । हें मुख्य स्वरूप
तितिक्षेचें ॥ ४१ ॥
सांडूनियां देहअहंते । सुखदुःखांहीपरतें ।
देखणें जें आपणातें । तेचि येथें ’तितिक्षा’ ॥ ४२
॥
स्वप्नींचे दरिद्र आणि सधनता । जागृतीसी दोन्ही
मिथ्या ।
तेवीं सुखदुःखापरता । देखणें तत्त्वतां ते ’तितिक्षा’
॥ ४३ ॥
जिव्हा आणि दुसरें शिश्न । यांचा जयो करावा आपण ।
या नांव ’धृति’ संपूर्ण । विद्याधारण धृती नव्हे
॥ ४४ ॥
जेवीं कृष्णसर्प धरिजे हातीं । हे दोनी धरिजे तैशिया
रीतीं ।
अळुमाळ ढिलावतां धृती । परतोनि खाती धरित्यासी
॥ ४५ ॥
ज्यासी द्रव्यदारासक्ती । तेथ कदा न रिगे हे धृती
।
द्रव्यदाराअनासक्ती । त्याचे घरीं धृती पोषणी
सदा ॥ ४६ ॥
दण्डन्यासः परं दानं कामत्यागस्तपः स्मृतम् ।
स्वभावविजयः शौर्यं सत्यं च समदर्शनम् ॥ ३७ ॥
सर्व भूतांसी न द्यावें दुःख । याचे पोटीं आलें सुख
।
’महादान’ तें हेंचि देख । द्यावें सुख सर्वांसी
॥ ४७ ॥
दुःख निरसूनि भूतांसी । सुख देणें गा सर्वांसी ।
हेंचि उत्तम दान पृथ्वीसी । आन यासी तुकेना ॥ ४८
॥
जन्ममरणाचें दुःख । निरसूनि द्यावें निजसुख ।
याचि नांवें ’दान’ देख । अलौकिक उद्धवा ॥ ४९ ॥
या नांव गा ’परमदान’ । उद्धवा निश्चयेंसीं जाण ।
ऐक तपाचें लक्षण । तुज संपूर्ण सांगेन ॥ ४५० ॥
करूनियां कामाचा त्याग । तप करणें तें अतिचांग ।
हृदयीं असतां कामदाघ । तपाचें लिंग शोभेना ॥ ५१ ॥
सकाम वना जाय तपासी । तो वनींही चिंती वनितेसी ।
तें तपचि बाधक होय त्यासी । काम आंगेंसीं वर्ततां
॥ ५२ ॥
त्यागोनि कामाची कामस्थिती । तैं तपाची उत्तम गती
।
अखंड लागे माझी स्मृती । ’शुद्धतप’ प्राप्ती या
नांव ॥ ५३ ॥
माझ्या ठायीं अनुताप । त्या नांव गा ’शुद्ध’ तप ।
कां हृदयीं चिंतितां चित्स्वरूप । हें ’परमतप’
तपांमाजीं ॥ ५४ ॥
ऐक शौर्याचा विचार । रणीं मर्दूनि अरिवीर ।
जिंतिला शत्रूंचा संभार । तो एथ शूर मानेना ॥ ५५
॥
प्रवाहरूपें अनिवार । जीवभाव लागला थोर ।
त्यातें जिंके जो महावीर । तो ’परम शूर’ बोलिजे ॥
५६ ॥
”माझा सदाचार निर्वाहो । मी सज्ञान निःसंदेहो ।
माझा पवित्र ब्राह्मणदेहो” । हा ’जीवभावो’ जीवाचा
॥ ५७ ॥
देहाचे माथां वर्णाश्रम । आश्रमाचे माथां कर्म
।
तो कर्माभिमान ज्यां परम । त्यांसी देहभ्रम अनिवार
॥ ५८ ॥
जिणोनि जीवाचे स्वभाव । चिदानंदाची राणीव ।
भोगिजे स्वराज्यवैभव । हें परम गौरव शौर्याचें
॥ ५९ ॥
ज्या नांव बोलिजे निजसत्य । तें मी सांगेन निश्चित
।
सम ब्रह्म देखणें संतत । तें ’परम सत्य’ उद्धवा ॥
४६० ॥
वस्तु न देखतां सर्वसम । जें जें देखणें गा विषम
।
तेंचि असत्य अतिदुर्गम । ’सत्य’ तें ब्रह्म समसाम्य
॥ ६१ ॥
केवळ जें सत्य भाषण । तें निजसत्य नव्हे जाण ।
तेचिविखींचें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥ ६२ ॥
ऋतं च सूनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता ।
कर्मस्वसङ्गमः शौचं त्यागः संन्यास उच्यते ॥ ३८
॥
इतर कवींची वदंती । ’ऋत’ या नांव सत्य म्हणती ।
हें सत्य मानावें प्रवृत्तीं । सम ब्रह्म निवृत्तीमाजीं
सत्य ॥ ६३ ॥
ऋत म्हणिजे तें ऐसें येथ । सत्य वाचा जें श्रोत्यांचें
हित ।
तेंही दुःखसंबंधरहित । ’ऋत’ निश्चित या नांव ॥ ६४
॥
चित्रीं पाहतां दिसे विषम । त्यामाजीं भिंती सदा
सम ।
तेवीं जग देखतां विषम । ज्यां ब्रह्म सम निजबोधें
॥ ६५ ॥
या नांव गा ’सत्य’ जाण । उद्धवें केला नाहीं जो प्रश्न
।
त्या शौचाचें निरूपण । देवो आपण सांगत ॥ ६६ ॥
नव्हतां शुद्ध अंतःकरण । त्याग संन्यास न घडे जाण
।
अंतरशुद्ध्यर्थ शौच पूर्ण । स्वधर्माचरण हरि सांगे
॥ ६७ ॥
अंतरीं कर्ममळाचें बंधन । त्याचें स्वधर्में करावें
क्षालन ।
कर्मे कर्माचें निर्दळण । करूनि आपण निष्कर्म व्हावें
॥ ६८ ॥
ते स्वधर्मीं फळाशा सुटता । कर्मबंधनें तुटती सर्वथा
।
यालागीं फळनिराशता । अंतरशौचता अतिशीघ्र ॥ ६९ ॥
नैराश्यें स्वधर्माचरण । तेणें अंतरमळाचें क्षालन
।
या नांव गा शौच जाण । ’शौच’ संपूर्ण नैराश्यें ॥
७० ॥
’शौच’ शुद्धअंतःकरणीं । ते भूमिका संन्यासग्रहणीं
।
यालागीं शौच अप्रश्नीं । सारंगपाणी बोलिला ॥ ७१
॥
सकळ संकल्पांचा त्याग । हाचि पैं ’संन्यास’ चांग
।
ऐसें बोलिला तो श्रीरंग । ’त्याग’ तो चांग या नांव
॥ ७२ ॥
मी देह हे दृढता जीवीं । संकल्पें तगमग नित्य नवी
।
बाह्य दंड कमंडलु भगवीं । हें संन्यासपदवी लौकिक
॥ ७३ ॥
धर्म इष्टं धनं नॄणां यज्ञोऽहं भगवत्तमः ।
दक्षीणा ज्ञानसंदेशः प्राणायामः परं बलम् ॥ ३९
॥
धन धान्य पशु रत्न । हें प्राण्यासी नव्हे इष्ट धन
।
मोक्षामार्गीं सबळ जाण । इष्ट धन तो धर्म ॥ ७४ ॥
घरीं जें पुरिलें धन । तें घरींच राहे जाण ।
धर्म तो स्वयें चालतें धन । अंगा बंधन येवो नेदी
॥ ७५ ॥
धर्मिष्ठायेवढा कृपण । न देखें मी आणिक जाण ।
मरतांही स्त्रीपुत्रां वंचून । अवघेंचि धन सवें
ने ॥ ७६ ॥
धार्मिकीं धर्मार्थ वेंचूनि धन । मी भांडारी केला
नारायण ।
जे समयीं जें जें लागे जाण । तें मी आपण स्वयें पुरवीं
॥ ७७ ॥
यालागीं धर्म तो इष्ट धन । हें सत्य सत्य माझें वचन
।
ऐक यज्ञाचें व्याख्यान । यथार्थ जाण सांगतों ॥ ७८
॥
अग्नि तो माझें मुख जाण । यज्ञभोक्ता मी नारायण ।
अवघा यज्ञचि मी श्रीकृष्ण । परम प्रमाण वेदोक्त
॥ ७९ ॥
तेथें माझें स्वरूप ब्राह्मण । मद्दीक्षादीक्षित
जाण ।
सद्भावें करूनियां यजन । माझें सुख संपूर्ण पावले
॥ ४८० ॥
तेथ अधर्मद्रव्याचेनि कोडें । अविधी दांभिक याग
घडे ।
तोही मज मुखींच पडे । परी ते कोरडे खडखडीत ॥ ८१ ॥
अविधी जाहले पशुघातकी । तेणें अवदानें मी नव्हें
सुखी ।
दंभे पडले कुंभिपाकीं । महानरकीं रौरवीं ॥ ८२ ॥
सर्व भूतांच्या भूतमुखीं । अर्पी तें पावे यज्ञपुरुखीं
।
हे दीक्षा नेणोनि याज्ञिकीं । जाहले नारकी हिंसादोषें
॥ ८३ ॥
जो मद्भावें दीक्षित जाण । विश्वतोमुखीं ज्यांचे
यजन ।
तयांचा ’यज्ञ’ तो मी नारायण । दक्षीणा कोण ते ऐका
॥ ८४ ॥
यज्ञासी मोल नाहीं देख । ज्यासी ज्ञानदक्षिणा अमोलिक
।
हातां येतांचि याज्ञिक । महासुख पावले ॥ ८५ ॥
दक्षिणा आल्या ज्ञानघन । याज्ञिक होती अतिसंपन्न
।
कल्पांतीं वेंचेना तें धन । निजीं समाधान जीवशिवां
॥ ८६ ॥
सर्वांमाजीं प्राण सबळ । प्राणबळें बळी सकळ ।
प्राणयोगें मन चपळ । अतिचंचळ प्राणस्पंदे ॥ ८७ ॥
यापरी गा बळिष्ठ प्राण । प्राणाअधीन सदा मन ।
तो प्राण जिंकावा आपण । ’बळवंतपण’ या नांव ॥ ८८ ॥
गज उपडिजे पायीं धरून । घायीं चूर कीजे पंचानन ।
प्राण न जिंकतां जाण । शूरांचें प्रमाण नव्हे बळ
॥ ८९ ॥
प्राणाअधीन जीव मन । त्या प्राणाचें करूनि दमन
।
तो स्वयें कीजे गा स्वाधीन । ’अतिबळ’ जाण या नांव
॥ ४९० ॥
दृढ प्राणायाम साधिल्यापाठीं । थोरला देवो धांवे
भेटी ।
भेटलिया न सुटे मिठी । ऐसा ’बळी’ सृष्टीं प्राणायामी
॥ ९१ ॥
भगो म ऐश्वरो भावो लाभो मद्भक्तिरुत्तमः ।
विद्याऽऽत्मनि भिदाबाधो जुगुप्सा ह्रीरकर्मसु
॥ ४० ॥
उद्धवें पुशिला दयेचा प्रश्न । तें न सांगोनि श्रीकृष्ण
।
परम भाग्याचें निरूपण । स्वयें आपण सांगत ॥ ९२ ॥
केवळ भाग्येंवीण । दया तितुकी वांझ जाण ।
यालागीं भाग्यनिरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥ ९३ ॥
म्हणसी कृपणाचें भाग्य । तो असतेनि धनें अभाग्य
।
परम भाग्य त्याचें चांग । जो दयेतें साङ्ग प्रतिपाळी
॥ ९४ ॥
त्या परम भाग्याचें लक्षण । तुज मी सांगेन संपूर्ण
।
ऐक तेथींची उणखूण । उदारपण भाग्याचें ॥ ९५ ॥
’ज्ञान’ आणि ’वैराग्य’ पूर्ण । ’लक्ष्मी’ आणि ’औदार्य’
गुण ।
’ऐश्वर्य’ आणि ’यश’ गहन । हे षड्गुण जाण महाभाग्य
॥ ९६ ॥
हे षड्गुण माझें भाग्य । भाग्यें पावे जो सभाग्य
।
तोचि दयेतें पाळी साङ्ग । अतिअव्यंग पूर्णत्वें
॥ ९७ ॥
जो षड्गुणेंशीं संपन्न । तोचि दीनदयाळू जाण ।
देऊं जाणे दान सन्मान । दरिद्रविच्छिन्न करूं
शके ॥ ९८ ॥
ऐशिया सभाग्याची भेटी । होय तें भाग्य पाहिजे ललाटीं
।
माझ्या भाग्यास सृष्टीं । आणिक दृष्टीं दिसेना
॥ ९९ ॥
ऐसोनि ऐश्वर्यें संपन्न । तो दयेचें माहेर जाण ।
तिसी सोहळे करिती आपण । दया संपन्न त्याचेनि ॥ ५००
॥
यालागीं दयेचे पोटीं । म्यां सांगितली भाग्याची
गोठी ।
भूतदया जयाच्या पोटीं । तो अभाग्य सृष्टीं कदा नोहे
॥ १ ॥
तुवां पुशिला लाभ तो कोण । ऐक त्याचेंही लक्षण ।
माझी उत्तम भक्ति जाण । ’लाभ’ संपूर्ण त्या नांव
॥ २ ॥
माझी करिता उत्तम भक्ती । चारी मुक्ती पायां लागती
।
सुरवर लोटांगणीं येती । लाभ श्रीपति मी लाभें ॥ ३
॥
हा लाभ न येतां हातीं । धनादिकांची जे प्राप्ती ।
तो नाडु जाण निश्चितीं । नरकगतिदायक ॥ ४ ॥
यालागीं परम लाभ माझी भक्ती । जेणें मी लाभें श्रीपती
।
ऐक विद्येची व्युत्पत्ती । यथानिगुतीं सांगेन ॥
५ ॥
दृढ वासनेचिया संबंधा । शुद्धास आणी जीवपदा ।
अभेदीं उपजवी भेदा । ’अविद्याबाधा’ या नांव ॥ ६ ॥
देहाचे माथां वर्णाश्रम । आश्रमाचे माथां कर्म
।
त्या कर्माचा अभिमान परम । तो ’जीवधर्म’ देहबुद्धी
॥ ७ ॥
ते छेदोनि जीवाची बाधा । तो मेळविजे चिदानंदा ।
ती नांव शुद्ध ’आत्मविद्या’ । येर ते अविद्या सर्वही
॥ ८ ॥
जे निरसी गा अविद्या । ते बोलिजे शुद्ध विद्या ।
येरी शास्त्रादि चौदा विद्या । ते जाण अविद्या पाल्हेली
॥ ९ ॥
जे निरसी जीवाची बाधा । ते बोलिजे शुद्ध आत्मविद्या
।
आइक ह्रीच्या संबंधा । लाजावें सदा निंद्यकर्मी
॥ ५१० ॥
केवळ अवयव झांकणें । ते लज्जा येथ कोण म्हणे ।
गेलियाही जीवेंप्राणें । अकर्म न करणें ते ’लज्जा’
॥ ११ ॥
श्रीर्गुणा नैरपेक्ष्याद्याः सुखं दुःखसुखात्ययः
।
दुःखं कामसुखापेक्षा पण्डितो बन्धमोक्षवित्
॥ ४१ ॥
सकळ साम्राज्यवैभवेंसीं । चतुर्दशभुवनविलासेंसीं
।
अंगीं लक्ष्मी आलिया जयापाशीं । परी थुंकोनि तिसी
पाहेना ॥ १२ ॥
ऐशी ज्याचे निरपेक्षता । ते उत्कृष्ट ’श्री’ तत्त्वतां
।
त्यासी मी श्रीकृष्ण वंदीं माथां । इतरांची कथा
कायसी ॥ १३ ॥
ज्यासी लक्ष्मीची निरपेक्षता । त्याची नित्य वस्ती
माझे माथां ।
त्याहीहोनि पढियंता । आणिक सर्वथा मज नाहीं ॥ १४
॥
सुख आणि महादुःख । दोनींतें ग्रासोनियां देख ।
प्रकटे स्वानंद स्वाभाविक । या नांव ’सुख’ उद्धवा
॥ १५ ॥
जेथ दुजयाची चाड नाहीं । इंद्रियांचा पांग न पडे
कांहीं ।
विषयावीण आनंद हृदयीं । ’निजसुख’ पाहीं या नांव
॥ १६ ॥
विसरोनि हें निजसुख । कामापेक्षा करणें देख ।
याचि नांव गा परम ’दुःख’ । केवळ ते मूर्ख सेविती
॥ १७ ॥
नित्य होतां कामप्राप्ती । कदा नव्हे कामतृप्ती
।
कामापेक्षा पाडी दुःखावर्ती । दुःख निश्चितीं कामापेक्षा
॥ १८ ॥
हा बंध हा मोक्ष चोख । जाणणें जें अलौकिक ।
कदा नव्हे आनुमानिक । ’पंडित’ देख या नांव ॥ १९ ॥
ऐशी न जोडतां अवस्था । आम्ही सज्ञान वेदशास्त्रतां
।
ऐशी अभिमानि पंडितता । ते न ये सर्वथा उपेगा ॥ ५२०
॥
ज्यासी शांति आणि समाधान । साचार बंधमोक्षाचें
ज्ञान ।
तो ’महापंडित’ जाण । ऐसें श्रीकृष्ण बोलिला ॥ २१
॥
मूर्खो देहाद्यहंबुद्धीः पन्था मन्निगमः स्मृतः
।
उत्पथश्चित्तविक्षेपः स्वर्गः सत्त्वगुणोदयः
॥ ४२ ॥
वेदशास्त्र नेणता एक । त्यासी मूर्ख म्हणती लोक
।
ते मूर्खता येथें न मने देख । केवळ मूर्ख देहाभिमानी
॥ २२ ॥
केवळ नश्वर देह देख । तो मी म्हणोनि मानी हरीख ।
देहाभिमानें भोगी नरक । यापरता मूर्ख कोण आहे ॥ २३
॥
विटाळें देहाचा संभवो । विटाळें देहाचा उद्भवो
।
विटाळेंचि निधन पहा हो । विटाळासी ठावो देहापाशीं
॥ २४ ॥
देहाचें निजरूप येथ । अस्थि चर्म विष्ठा मूत्र ।
तो मी म्हणवूनि जो श्लाघत । ’मूर्ख’ निश्चित तो जाण
॥ २५ ॥
ऐशी जे कां देहअहंता । ती नांव परममूर्खता ।
चालणें माझ्या वेदपंथा । ’सन्मार्गता’ ती नांव
॥ २६ ॥
ज्यासी जाहली चित्तविक्षेपता । तो निंदी गुरुदेवता
।
जो न मानी वेदशास्त्रार्था । तो उत्पथामाजीं पडे
॥ २७ ॥
जो गुरुदोषदर्शी समत्सरता । जो क्रोध करी सुहृदआप्तां
।
जो धिक्कारी मातापिता । ’चित्तविक्षेपता’ त्या
नांव ॥ २८ ॥
जो सन्मानालागीं पाही । साधुसज्जनांतें करी द्रोही
।
जो दोष देखे ठायीं ठायीं । ’चित्तविक्षेप’ पाहीं
या नांव ॥ २९ ॥
जो वदे परापवादा । जो करूं रिघे परनिंदा ।
जो विश्वासे स्त्रियेचे शब्दा । ’चित्तविक्षेपबाधा’
। ती नांव ॥ ५३० ॥
जो सन्मार्गापासूनि चेवता । पडे अधर्मअकर्मउत्पथा
।
तेही ’चित्तविक्षेपता’ । जाण तत्त्वतां उद्धवा
॥ ३१ ॥
आपण तत्त्वतां परब्रह्म । जाणणें हा ’वेदमार्ग’
उत्तम ।
हें नेणोनि वर्तणें सकाम । तोचि परम ’उन्मार्ग’
॥ ३२ ॥
स्वर्गशब्दाची व्युप्तत्ती । ते सत्त्वगुणाची
उत्पत्ती ।
जेणें निजसुखाची होय प्राप्ती । परी इंद्रलोकगति
तो स्वर्ग नोहे ॥ ३३ ॥
अमरभुवना जे जे गेले । ते परतोनि पतना आले ।
शुद्धसत्त्वीं जे मिसळले । ते पावले निजसुख ॥ ३४
॥
ऐसा जो कां सत्त्वगुण । तोचि येथें ’स्वर्ग’ जाण
।
आतां नरकाचें लक्षण । तुज संपूर्ण सांगेन ॥ ३५ ॥
नरकस्तमउन्नाहो बंधुर्गुरुरहं सखे ।
गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्याढ्य उच्यते ॥
४३ ॥
कामक्रोधलोभउद्रेक । तेणें खवळे महामोह देख ।
तो बुडवी सज्ञान विवेक । एकलें एक तम वाढे ॥ ३६ ॥
अरुणोदयीं दाट कुहर । निबिड पडे अंधकार ।
न कळे दिवसनिशाव्यवहार । सूर्यचंद्र दिसेना ॥ ३७
॥
यापरी गा निजचित्तीं । अंधमते वाढे वृत्ती ।
कर्तव्याकर्तव्यस्थिती । एकही स्फूर्ति स्फुरेना
॥ ३८ ॥
ऐसा तमाचा उन्नाह उद्रेक । त्या नांव जाण ’महानरक’
।
परी यमयातना जें दुःख । तो नरक म्हणों नये ॥ ३९ ॥
यमयातनां पाप झडे । महामोहें पाप वाढे ।
याम्य नरक ते बापुडे । अतिनरक गाढे महामोहीं ॥ ५४०
॥
काम क्रोध लोभ देख । हेचि तीनी निरयदायक ।
तेथ महामोहो आवश्यक । जें होय एक अंधतम ॥ ४१ ॥
इतुका मिळे जेथ समुदावो । त्यांते बोलिजे ’तमउन्नाहो’
।
ऐसा जेथ घडे भावो । तो पुरुष पहा हो नरकरूप ॥ ४२ ॥
जो घोरनरकाप्रती जाये । त्याचा तेथूनि उद्धार होये
।
’तमउन्नाह’ ज्या प्राप्त होये । त्याचा निर्गम
नोहे महाकल्पांतीं ॥ ४३ ॥
ऐशी तमउन्नाहाची ख्याती । ऐकोनि उद्धव कंटाळे
चितीं ।
ऐसे बुडते जीव तमोवृत्तीं । त्यांची उद्धारगति
कोण करी ॥ ४४ ॥
ऐसा उद्धवाचा भावो । जाणोनि बोलिला देवाधिदेवो
।
बुडतयातें उद्धरी पहा हो । गुरुरावो निजसखा ॥ ४५
॥
ऐसा गुरु तो तूं कोण म्हणशी । मी नित्य लागें ज्याच्या
पायांशीं ।
जो दे चिन्मात्र पूर्णब्रह्मासी । ’गुरु’ नाम तयासी
बोलिजे ॥ ४६ ॥
त्या ब्रह्मापरीस अधिकता । गुरूसी आलिसे तत्त्वतां
।
ब्रह्म ब्रह्मत्वें हा प्रतिपादिता । येर्हवीं
ब्रह्माची वार्ता कोण पुसे ॥ ४७ ॥
अज अव्यय अनंत । अच्छेद्य अभेद्य अपरिमित ।
हे ब्रह्ममहिमा समस्त । सद्गुरूंनीं येथ विस्तारिली
॥ ४८ ॥
ऐशी ऐकतां सद्गुरुकीर्ती । जडजीव उद्धरती ।
’गुरु’ नामाची महाख्याती । ऐकोनि कांपती यमकाळ
॥ ४९ ॥
त्या सद्गुरूचें महिमान । करी बुडत्याचें उद्धरण
।
निवारी जन्ममरण । शिष्यसमाधान निजदाता ॥ ५५० ॥
सुहृद आप्त सखा बंधु । शिष्याचे सद्गुरु प्रसिद्धु
।
निवारूनि नरकसंबंधु । परमानंदु सुखदाता ॥ ५१ ॥
आतां गृहाचें लक्षण । तुज मी सांगेन संपूर्ण ।
माड्या गोपुरें धवलारें जाण । गृहप्रमाण तें नव्हे
॥ ५२ ॥
मनुष्यदेह तो गृहाश्रम । जेथें नित्य वसें मी पुरुषोत्तम
।
तेथील करितां स्वधर्मकर्म । आत्माराम उल्हासे ॥
५३ ॥
ज्या नरदेहाचिये प्राप्ती । इंद्रादिक देव वांछिती
।
वेद वानी ज्या देहाची कीर्ति । निजमोक्षप्राप्ती
नरदेहीं ॥ ५४ ॥
निज ’गृह’ जें साचार । तें जाणावें नरशरीर ।
आतां आढ्यपणाचा विचार । तोही प्रकार अवधारीं ॥ ५५
॥
जो ज्ञानगुणीं अतिसंपन्न । जें कल्पांतींही न वेंचे
धन ।
तोचि ’आढ्यतम’ जाण । येर तें धन नश्वर ॥ ५६ ॥
नश्वर धनाची आढ्यता । अवश्य नेत अधःपाता ।
ज्ञानधने जे आढ्यता । तेणें ये हाता परब्रह्म ॥ ५७
॥
दरिद्रो यस्त्वसंतुष्टः कृपणो योऽजितेन्द्रियः
।
गुणेष्वसक्तधीरीशो गुणसङ्गो विपर्ययः ॥ ४४ ॥
ऐक दरिद्राचें लक्षण । गांठीं असतां कोटी धन ।
ज्याचें संतुष्ट नाहीं मन । परम ’दरिद्री’ जाण या
नांव ॥ ५८ ॥
ज्याचे गांठीं नाहीं कांचवटी । परी संतुष्टता नित्य
पोटीं ।
तोचि संपन्न सकळ सृष्टीं । सत्य गोष्टी हे उद्धवा
॥ ५९ ॥
गांठीं असोनियां धन । जो पोटा न खाय आपण ।
सदा लोलिंगत मन । दरिद्रलक्षण या नांव ॥ ५६० ॥
यापरी जें कृपणपण । ऐक त्याचेंही लक्षण ।
जेवीं राजा बांधी सेवकजन । तेवीं इंद्रियांअधीन
जो होय ॥ ६१ ॥
निर्धारितां निजरूप जाण । सर्वांचा राजा तो आपण
।
तें विसरोनि होय दीन । इंद्रियांअधीन होऊनि ठाके
॥ ६२ ॥
मन तयाचें आज्ञाधार । मनाचीं इंद्रियें किंकर ।
त्यांचाही हा होय डिंगर । अजितेंद्रियें होय थोर
’कृपणत्व’ ऐसें ॥ ६३ ॥
निज किंकराचीं किंकरें । त्या इंद्रियांचीं हा
वोळंगे द्वारें ।
अजितेंद्रियत्वें अतिखरें । निजांगीं सुभरे कृपणत्व
॥ ६४ ॥
या नांव गा ’कृपणपण’ । तुज म्यां सांगितले जाण ।
आतां ईश्वराचें सुलक्षण । ऐक संपूर्ण उद्धवा ॥ ६५
॥
कनक आणि कामिनी । ज्यासी नावडे मनींहुनी ।
तोचि ’ईश्वर’ त्रिभुवनीं । सत्य सत्य हे वाणी उद्धवा
॥ ६६ ॥
तुवां जितुके केले प्रश्न । तितुके ज्यासी वोळंगती
गुण ।
त्यांसीही ज्याचें अलिप्तपण । ईश्वरत्व संपूर्ण
त्या नांव ॥ ६७ ॥
कनक आणि कामिनी । यांचा पंगिस्त मनींहूनी ।
तोचि ’अनीश्वरु’ जनीं । हें सत्य मानीं उद्धवा ॥
६८ ॥
शमादि सांगितले प्रश्न । त्यांचें जें विपरित लक्षण
।
तेंचि अनीश्वरत्व जाण । अशमादि गुण जे ठायीं ॥ ६९
॥
एत उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः ।
किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुणदोषयोः ॥ ४५ ॥
उद्धवा तुझे सकळ प्रश्न । म्यां निरूपिले सुलक्षण
।
जेणें होइजे ब्रह्मसंपन्न । तैसें व्याख्यान सांगितले
॥ ५७० ॥
संसारीं गुणदोषलक्षण । सांगता अपरिमित जाण ।
यालागीं धरावें गा मौन । परम कठिण गुणदोष ॥ ७१ ॥
गुणदोष नायकावे कानीं । गुणदोष न देखावे नयनीं ।
गुणदोष न बोलावे वदनीं । गुणदोष मनीं न धरावे ॥ ७२
॥
ब्रह्मज्ञानाचें मुख्य लक्षण । तेंही बहुत नाहीं
निरूपण ।
श्लोकार्धें श्रीकृष्ण । स्वमुखें आपण सांगत ॥
७३ ॥
गुणदोषदृशिर्दोषो गुणस्तूभयवर्जितः ॥ ४६ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे
एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥
ब्रह्म एक परिपूर्ण । तेथें कैंचे दोष कैंचे गुण
।
अविद्या क्षोभली ते जाण । गुणदोषलक्षण वाढवी ॥ ७४
॥
जो देखों लागे दोषगुण । त्याची अविद्या क्षोभली
जाण ।
जो न देखे गुणदोषभान । तो ’ब्रह्मसंपन्न’ उद्धवा
॥ ७५ ॥
पराचा देखावा दोषगुण । हाचि दोषांमाजीं महादोष
जाण ।
गुणदोष न देखावा आपण । हा उत्तम गुण सर्वार्थीं ॥
७६ ॥
ब्रह्मीं नाहींत दोषगुण । हें सर्वार्थीं सत्य
जाण ।
जो देखे गा दोषगुण । ब्रह्मत्व जाण तेथें नाहीं ॥
७७ ॥
जे गुणदोष देखों लागले । त्यांचें ब्रह्मत्व कैसेनि
गेलें ।
त्यांपाशीं तें वोस जाहलें । कीं रुसूनि गेलें तेथूनी
॥ ७८ ॥
जेवीं रविबिंबा राहु ग्रासी । तैं दिवसा देखिजे
नक्षत्रांसी ।
तेवीं अविद्या ब्रह्मत्व जैं प्राशी । तैं गुणदोषांसी
देखिजे ॥ ७९ ॥
आदरें सांगे श्रीकृष्ण । उद्धवा न देखावे दोषगुण
।
हे माझे जीवींची निजखूण । तुज म्यां संपूर्ण सांगितली
॥ ५८० ॥
जनीं चौर्यांशीं लक्षयोनी । त्यांत गुणदोष एके
स्थानीं ।
न देखावे मनुष्ययोनीं । तूं इतुकेनी नित्यमुक्त
॥ ८१ ॥
म्हणसी स्वाचारपरिपाठीं । गुणदोष देखावे दृष्टीं
।
उद्धवा हे गोष्टी । स्वधर्मराहाटी ते भिन्न ॥ ८२
॥
निजदोष निरसावयाकारणें । स्वधर्मकर्म आचरणें ।
तेणें गुणदोष देखणें । तैं नागवी धांवणें तैसें
जाहलें ॥ ८३ ॥
साळी पिकावया शेतीं । तृण जाळूनि दाढ करिती ।
तेथ पिकली साळी जैं जाळिती । तैं तोंडीं माती पडली
कीं ॥ ८४ ॥
व्हावया दोषनिवृत्ती । वेदें द्योतिली धर्मप्रवृत्ती
।
तेणें स्वधर्में जैं दोष देखती । तैं निजप्राप्ती
नागवले ॥ ८५ ॥
जेवीं कां सोंगें नटनटी । दाविती हावभाव नाना गोठी
।
परी तो भाव नाहीं त्यांचे पोटीं । स्वधर्म त्या दृष्टीं
करावा ॥ ८६ ॥
न देखोनि दोषगुण । स्वधर्म-मर्यादा नोसंडून ।
करावें गा स्वधर्माचरण । हें मुख्य लाक्षण कर्मांचें
॥ ८७ ॥
ऐशिया स्वधर्मगती । कर्ममळ निःशेष जाटी ।
साधकां निजपदप्राप्ती । गुणदोषस्थिती सांडितां
॥ ८८ ॥
गुणदोष देहाचे ठायीं । आत्मा नित्य विदेही ।
गुणदोष त्याच्या ठायीं । सर्वथा नाहीं उद्धवा ॥
८९ ॥
साधकें न देखावे दोषगुण । सिद्धासी सहजचि नाहीं
जाण ।
जरी दिसों लागले दोषगुण । तरी आली नागवण दोघांसी
॥ ५९० ॥
साधकाची प्राप्ती बुडे । सिद्धाची सिद्धी तत्काल
उडे ।
एवं गुणदोषांचें सांकडें । दोंहीकडे उद्धवा ॥ ९१
॥
गुणदोषीं भरली सृष्टी । तेथ न ठेवावी निज-दृष्टी
।
हे कळवळोनियां पोटीं । श्रीकृष्णें गोष्टी सांगितली
॥ ९२ ॥
गुणदोष विविधभेद । ऐसे आहेत निषिद्ध ।
तरी कां पां स्वमुखें श्रीगोविंद । बोलिला प्रसिद्ध
वेदानुवादें ॥ ९३ ॥
येचि अर्थींचा प्रश्न । पुढें उद्धव करील जाण ।
तेंचि व्यासाचें निरूपण । विसावा जाण जीवशिवां
॥ ९४ ॥
तेथ सकाम आणि निष्काम भक्त । यांचे अधिकार अभिव्यक्त
।
स्वयें सांगेल भगवंता । कथा अद्भुत ते आहे ॥ ९५
॥
संतीं द्यावें अवधान । श्रोतां व्हावें सावधान
।
एका विनवी जनार्दन । रसाळ निरूपण पुढें आहे ॥ ५९६
॥
इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे भगवद्उद्धवसंवादे
एकाकारटीकायां एकोनविंशोऽध्यायः ॥१९॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु
॥ श्लोक ॥४६॥ ओव्या ॥५९६॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय विसावा
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो सद्गुरु चित्समुद्रा । मुक्तमोतियांचा
तुजमाजीं थारा ।
ज्ञानवैराग्यशुक्तिद्वारा । सभाग्य नरा तूं देशी
॥ १ ॥
तुझी खोली अमर्याद । माजीं चिद्रत्नें अतिविविध
।
देखोनि निजप्रबोधचांद । भरतें अगाध तुज दाटे ॥ २
॥
उलथल्या स्वानंदभरत्यासी । गुरुआज्ञा-मर्यादा
नुल्लंघिसी ।
स्वानंदलहरी चढोवढीसीं । तुजमाजीं अहर्निशीं उसळती
॥ ३ ॥
ब्रह्मविद्या महाबंदर । तेथ निजभक्ति हें तारूं
थोर ।
त्यासी वागवितां तूं कर्णधार । प्रेमाचें साचार
चढविशी शीड ॥ ४ ॥
तेथ भक्त संत सज्ञान नर । स्वयें पावविशी परपार ।
त्यांची मागुती येरझार । सत्य साचार खुंटली ॥ ५ ॥
एक लावूनि कासेसी । भवसागरीं वागविशी ।
बुडण्याचें भय त्यासी । महाकल्पेंसीं बाधीना ॥
६ ॥
एक बुडाले भक्तिसमरसीं । ते घातले शेषशयनापाशीं
।
एक बैसविले अढळतेसी । ते ब्रह्मादिकांसी न ढळती
॥ ७ ॥
तुझ्या सागरत्वाची परी । विजातीय तिळभरी ।
राहों नेदिसी भीतरीं । हे अगाध थोरी पैं तुझी ॥ ८
॥
अत्यंतप्रळयीं जैं हा चढे । तैं ’संसार’ हें नांवहि
बुडे ।
वैकुंठकैलासावरता वाढे । मागें पुढें हाचि हा ॥
९ ॥
ऐशिया सद्गुरुसमुद्रोदकीं । एका एकपणें हरीत कीं
।
भीतरीं पडतां आवश्यकीं । अंगीकारी कीं जनार्दन
॥ १० ॥
तो जनार्दन स्वयें देखा । एकादशाची करी टीका ।
तेणें अभंगीं घालूनि एका । कवित्व लोकां ऐकवी ॥ ११
॥
जनार्दना आवडे एक । तो मी एका भेटतांचि देख ।
निजात्मभावें पडिलें ऐक्य । आपुलें निजसुख भोगवी
॥ १२ ॥
बोलवी निजसुखाचि कथा । त्यासी आपणचि होय श्रोता
।
मग अर्थाच्या यथार्थतां । समाधानता देतसे ॥ १३ ॥
यापरी गा जनार्दनें । एकादश मर्हाटा करणें ।
नव्हे माझे युक्तिचें बोलणें । हें स्वयें सज्ञानें
जाणिजेल ॥ १४ ॥
त्या एकादशाची गतकथा । एकोणिसावा संपतां ।
गुणदोषांची कांहीं वार्ता । उद्धवासी तत्त्वतां
सांगीतली ॥ १५ ॥
गुणदोष जो देखणें । तोचि महादोष जाणणें ।
गुणदोष स्वयें न देखणें । तो गुण म्यां श्रीकृष्णें
मानिजे ॥ १६ ॥
हें ऐकोनि देवाचें उत्तर । उद्धव चमत्कारला थोर
।
काय गुणदोषांचा विचार । घरोघर लोकीं केला ॥ १७ ॥
तुम्हींच वेदमुखें आपण । प्रकटिलें गुणदोषलक्षण
।
तें तुमचें वेदवचन । केवीं अमान्य करावें ॥ १८ ॥
ऐसें विधिनिषेधलक्षण । विचारितां तें वेदवचन ।
कां पां निषेधी श्रीकृष्ण । उद्धव तो प्रश्न स्वयें
पुसे ॥ १९ ॥
विसावे अध्यायीं निरूपण । सांगावया गुणदोषलक्षण
।
भक्ति ज्ञान कर्म जाण । तिन्ही अधिकार भिन्न सांगेल
॥ २० ॥
उद्धव म्हणे हे श्रीकृष्ण । तूं वेदरूपें आपण ।
बोलिलासी दोषगुण । तें परम प्रमाण आम्ही मानूं ॥
२१ ॥
हा विधि हा निषेध । हें दाविताहे तुझा वेद ।
तो वेदानुवाद विशद । ऐक प्रसिद्ध सांगेन ॥ २२ ॥
उद्धव उवाच-
विधिश्च प्रतिषेधश्च निगमो हीश्वरस्य ते ।
अवेक्षतेऽरविन्दाक्ष गुणं दोषं च कर्मणाम् ॥ १
॥
कमलनयना श्रीकृष्णा । विधिनिषेधलक्षणा ।
दाखवीतसे दोषगुणां । तुझी वेदाज्ञा प्रसिद्ध ॥
२३ ॥
तुझिया वेदाचे वेदविधीं । गुणदोषीं जडली बुद्धी
।
ते मी सांगेन प्रसिद्धी । कृपानिधी अवधारीं ॥ २४
॥
वर्णाश्रमविकल्पं च प्रतिलोमानुलोमजम् ।
द्रव्यदेशवयःकालान् स्वर्गं नरकमेव च ॥ २ ॥
तुझी जे का वेदवाणी । उघडी गुणदोषांची खाणी ।
अधममध्यमोत्तम मांडणी । वर्णाश्रमपणीं भेद दावी
॥ २५ ॥
द्रव्य विहित अविहित । हेंही वेद असे दावित ।
देश पुनित अपुनीत । काळही दावीत सुष्टुदुष्टत्वें
॥ २६ ॥
पूर्ववयीं चित्त निश्चिंत । तारुण्यीं तेंचि कामासक्त
।
वार्धक्यीं तें अतिकुश्चित । तेवीं शुद्धीं उपजवित
गुणदोष वेदु ॥ २७ ॥
तुझाचि गा वेद देख । सूचिताहे स्वर्ग नरक ।
तेणें कर्माचें आवश्यक । साधक बाधक तो दावी ॥ २८
॥
वर्णाश्रमांमाजील गुज । प्रतिलोमानुलोमज ।
ऐसे नाना भेदें भोज । वेदेंचि सहजा नाचविजे ॥ २९
॥
उत्तम वर्णाची जे नारी । हीन वर्णाचा गर्भ धरी ।
तेचि संतती संसारीं । अभिमान धरी ’प्रतिलोमज’ ॥
३० ॥
तेचि संतती प्रसिद्ध । सूत वैदेह मागध ।
ऐशिया नामाचें जें पद । तें जाण शुद्ध प्रतिलोमज
॥ ३१ ॥
हीन वर्णाची जे नारी । उत्तम पुरूषाचा गर्भ धरी ।
ते ’अनुलोमज’ संसारीं । शास्त्रकारीं बोलिजे ॥
३२ ॥
अंबष्ट आणि मूर्धावसिक्त । पारशव आणि सात्वत ।
इत्यादि नांवें जे वर्तत । ते जाण समस्त अनुलोमज
॥ ३३ ॥
ऐसे नाना भेदप्रकार । अविधिविधींचा विचार ।
वेद प्रकाशितो साचार । गुणदोषां माहेर वेद तुझा
॥ ३४ ॥
गुणदोषभिदादृष्टिमन्तरेण वचस्तव ।
निःश्रेयसं कथं नॄणां निषेधविधिलक्षणम् ॥ ३ ॥
हे गुण आणि हे दोष । उभयतां वैर लावी देख ।
तुझा वेद गा आवश्यक । होय प्रकाशक गुणदोषां ॥ ३५
॥
वैर लावूनि वेदवाणी । वाढवी गुणदोषमांडणी ।
तेथ मोक्ष पाविजे प्राणी । वेदवचनीं घडे केवीं ॥
३६ ॥
राऊळ बोलिलें आपण । जे न देखावे दोषगुण ।
तूंचि म्हणसी वेद प्रमाण । तैं दोषगुण देखावे ॥ ३७
॥
एवं ऐकतां तुझें वचन । उभयतां आली नागवण ।
वेद प्रमाण कीं अप्रमाण । हे समूळ जाण कळेना ॥ ३८
॥
तुझ्या वचना विश्वासावें । तैं गुणदोषां न देखावें
।
तुझें वेदवचन मानावें । तैं देखावें गुणदोषां ॥
३९ ॥
ऐसे तुझेनि बोलें जाण । संशयीं पडले सज्ञान ।
मा इतर साधारण जन । त्यांची कथा कोण ये ठायीं ॥ ४०
॥
(आशंका) माझें वचन वेदवचन । दोनी एकरूपें म्हणसी
प्रमाण ।
तरी गुणदोषदर्शन । कां पां विलक्षण परस्परें ॥ ४१
॥
माझें वेदाचें विधिविधान । नव्हतां वेदार्थाचें
ज्ञान ।
म्हणशी मोक्ष न घडे जाण । वेद प्रमाण या हेतू ॥ ४२
॥
त्या मोक्षामाजीं काय कठिण । सकळ कर्में सांडिता
जाण ।
घरा मोक्ष ये आपण । सहजचि जाण न प्रार्थितां ॥ ४३
॥
म्हणसी वेदार्थ न कळतां । कर्म करितां कां त्यागितां
।
कदा मोक्ष न ये हाता । जाण तत्त्वतां निश्चित ॥ ४४
॥
भासला दोराचा सर्प थोर । तेथ जपतां नाना मंत्रभार
।
करितां वाजंत्र्यांचा गजर । मारितां तिळभर ढळेना
॥ ४५ ॥
तो सादरें निरीक्षितां जाण । होय त्या सर्पाचें
निरसन ।
तेवीं निर्धारितां वेदवचन । भवभय जाण निरसे ॥ ४६
॥
भवभयाची निर्मुक्तता । त्या नांव ’मोक्ष’ जाण तत्त्वतां
।
तो वेदर्थावीण हाता । न ये सर्वथा आणिकें ॥ ४७ ॥
वेदविधान न करितां । कर्म त्यागिलें उद्धततां ।
तेणें निजमोक्ष न ये हाता । परी पाखंडता अंगीं वाजे
॥ ४८ ॥
विधियुक्त जो कर्मत्यागु । करूनि संन्यास घेतल्या
साङ्गु ।
तैं म्हणसी न पडे वेदपांगु । हाहीं व्यंगु विचारु
॥ ४९ ॥
श्रवणांग संन्यासग्रहण । तेथही असे विधिविधान ।
गुरुमुखें जें महावाक्य-श्रवण । तोही जाण वेदार्थ
॥ ५० ॥
(आशंका) । करितां देवांपितरांचें यजन । ते होऊनियां
प्रसन्न ।
मोक्ष देतील आपण । हेंही वेदेंवीण घडेना ॥ ५१ ॥
स्वाहाकारें तृप्त सुर । स्वधाकारें तृप्त पितर
।
वेदविनियोगेंवीण देवपितर । प्रसन्नाकार कदा नव्हती
॥ ५२ ॥
पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुस्तवेश्वर ।
श्रेयस्त्वनुपलब्धेऽर्थे साध्यसाधनयोरपि ॥ ४
॥
नाथिलेंचि चराचर । देव मनुष्य आणि पितर ।
वेदें प्रकाशूनि साचार । पूज्यत्वें थोर प्रतिपादी
॥ ५३ ॥
त्याहीमाजीं अतिविषम । उत्तम मध्यम आणि अधम ।
हा त्रिविध भेदसंभ्रम । वेद उपक्रम करूनि दावी ॥
५४ ॥
यापरी गुणदोषलक्षण । तुवांचि वाढविलें आपण ।
या नांव म्हणसी मोक्षसाधन । तरी कां गुणदोष निवारिसी
॥ ५५ ॥
ऐशिया निरूपण घडामोडी । तुझेनि बोलें पडे आडी ।
तेणें गुणदोषांची परवडी । बाधा रोकडी अंगीं वाजे
॥ ५६ ॥
अवघा संसार काल्पनिक । तेथ एक स्वर्ग एक नरक ।
हा मोक्ष ह अतिबंधक । येणें वेदवादें लोक भ्रमविले
तुवां ॥ ५७ ॥
पूर्वीं पुरुषाचे पोटीं । नव्हती गुणदोषांची गोठी
।
तुझ्या वेदानुवादपरिपाठीं । गुणदोषीं दृष्टी दृढ
झाली ॥ ५८ ॥
एवं तुझेनि बोलें जाण । लोकांसी आली नागवण ।
भोगावया नरक दारुण । भ्रामक जाण वेदोक्ति तुझी ॥
५९ ॥
गुणदोषभिदादृष्टिर्निगमात्ते न हि स्वतः ।
निगमे नापवादश्च भिदाया इति ह भ्रमः ॥ ५ ॥
एवं नानागुणदोषदृष्टीं । तुझेनि वेदें वाढविली
सृष्टी ।
स्वतां पुरुषाचे पोटीं । गुणदोषदृष्टि असेना ॥
६० ॥
तुझ्या वेदानुवादविस्तरें । गुणदोष झाले खरे ।
ते तुझेनिही बलात्कारें । चित्ताबाहेरें न निघती
॥ ६१ ॥
अनादि वेद प्रमाण । हें तुझें मुख्य वेदवचन ।
आतां न देखावे दोषगुण । हें नवें वचन मानेना ॥ ६२
॥
पहिले प्रकाशिले दोषगुण । आतां निवारावया काय कारण
।
हें न कळतां संपूर्ण । भ्रमित मन होतसे ॥ ६३ ॥
या भ्रमाची भ्रमनिवृत्ती । कृपेनें करावी कृपामूर्ती
।
ऐकोनि उद्धवाची वचनोक्ती । काय श्रीपती बोलिला
॥ ६४ ॥
ऐकोनि उद्धवाची विनंती । योगत्रयाची उपपत्ती ।
अधिकारभेदें वेदार्थप्राप्ती । स्वयें श्रीपती
सांगत ॥ ६५ ॥
श्रीभगवानुवाच-
योगास्त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयोविधित्सया
।
ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कुत्रचित्
॥ ६ ॥
तेथ मेघगंभीरा वाणी । गर्जोनि बोले शार्ङ्गपाणी
।
माझे परम कृपेवांचूनी । माझी वेदवाणी कळेना ॥ ६६
॥
वेदशास्त्रार्थे अतिसंपन्न । जरी झाले अतिसज्ञान
।
परी माझ्या अनुग्रहेंवीण । माझा वेदार्थ जाण कळेना
॥ ६७ ॥
ब्रह्मा चहूं मुखीं वेद पढे । त्यासीही वेदार्थाचें
चोखडें ।
वर्म नातुडेचि धडफुडें । मा इतर बापुडे ते किती ॥
६८ ॥
ब्रह्मा वेदार्थ आकळिता । तैं शंखासुर वेद कां नेता
।
ब्रह्मा वेदार्थीं लीन होता । तैं नाभिलाषिता सरस्वती
॥ ६९ ॥
माझा वेदाचा वेद्य निर्धार । तुज मी सांगेन साचार
।
ऐक उद्धवा सादर । वेदविचार तो ऐसा ॥ ७० ॥
माझ्या वेदासी नाहीं बहु बंड । वृथा न बोले उदंड
।
ज्ञान-भक्ति-कर्मकांड । वेद त्रिकांड नेमस्त ॥ ७१
॥
माझिया वेदांची वेदोक्ती । या तिंही योगांतें प्रतिपादिती
।
या वेगळी उपायस्थिती । नाहीं निश्चितीं उद्धवा
॥ ७२ ॥
कोण ते तिनी योग । कैसे अधिकाराचे भाग ।
तेही पुसशी जरी चांग । तरी ऐक साङ्ग सांगेन ॥ ७३ ॥
निर्विण्णानां ज्ञानयोगो न्यासिनामिह कर्मसु
।
तेष्वनिर्विण्णचित्तानां कर्मयोगस्तु कामिनाम्
॥ ७ ॥
जे कां ब्रह्मभुवनपर्यंत । साचार जीवींहूनि विरक्त
।
जे विधिपूर्वक संकल्पयुक्त । कर्म त्यागित संन्यासी
॥ ७४ ॥
ऐशिया अधिकार्यांकारणे । म्यां ’ज्ञानयोग’ प्रकट
करणें ।
जेणें कां निजज्ञानसाधनें । माझी पावणें सायुज्यता
॥ ७५ ॥
आतां जे कां केवळ अविरक्त । विषयालागीं कामासक्त
।
त्यांलागीं म्यां प्रस्तुत । ’कर्मयोग’ येथ प्रकाशिला
॥ ७६ ॥
उंच नीच अधिकारी देख । दोनी सांगितले सविशेख ।
आतां तिसरा अधिकारी अतिचोख । अलोलिक अवधारीं ॥ ७७
॥
यदृच्छया मत्कथादौ जातश्रद्धस्तु यः पुमान् ।
न निर्विण्णो नातिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिदः
॥ ८ ॥
हरिकथा अवघेचि ऐकती । परी माझी श्रद्धा नुपजे चित्तीं
।
कोणा एका अभिनवगती । श्रद्धाउत्पत्ती श्रवणेंचि
होय ॥ ७८ ॥
आईक श्रद्धेचें लक्षण । जें जें करी कथाश्रवण ।
तें हृदयीं वाढे अनुसंधान । सप्रेम मनन उल्हासे
॥ ७९ ॥
नवल कथेची आवडी । दाटती हरिखाचिया कोडी ।
हृदयीं स्वानंदाची उभवी गुढी । एवढी गोडी श्रवणार्थीं
॥ ८० ॥
विषयांचें दोषदर्शन । मुख्यत्वें बाधक स्त्री आणि
धन ।
आवरावीं रसना-शिश्न । हे आठवण अहर्निशीं ॥ ८१ ॥
घायीं आडकलें फळें । तें पानपेना उपचारबळें ।
तेवीं विषयदोष भोगमेळें । कदाकाळें शमेना ॥ ८२ ॥
येतां देखोनियां मरण । स्वयें होय कंपायमान ।
तेवीं विषयभोगदर्शन । देखोनि आपण चळीं कांपे ॥ ८३
॥
एवं विषयीं दोषदर्शन । सर्वदा देखे आपण ।
परी त्यागालागीं जाण । सामर्थ्य पूर्ण आथीना ॥ ८४
॥
सेवकीं राजा बंदीं धरिला । तया स्त्रीचंदनादि भोग
दीधला ।
परी तो त्यासी विषप्राय जाहला । भोगीं उबगला अगत्यता
॥ ८५ ॥
एवं भोगितां त्या भोगासी । नित्य पाहे निजनिर्गमासी
।
तेवीं भोगितां हा विषयासी । अहर्निशीं अनुतापी
॥ ८६ ॥
यापरी जो नव्हे विषयासक्त । ना निधडा नव्हे विरक्त
।
त्यालागीं माझा भक्तिपंथ । मी बोलिलों निश्चित
वेदवाक्यें ॥ ८७ ॥
येहींकरितां माझी भक्ती । माझ्या स्वरूपीं लागे
प्रीती ।
सहजें होय विषयविरक्ती । एवं सिद्धिदाती भक्ति
हे माझी ॥ ८८ ॥
मी वेदोक्त बोलिलों आपण । ते हे त्रिविध योग संपूर्ण
।
ज्ञान-कर्म-उपासन । वेदोक्त लक्षणविभाग ॥ ८९ ॥
तेथ कोण देखे दोषगुण । कोणासी दोंहीचें अदर्शन ।
मध्यम भागें वर्ते कोण । तेंही लक्षण अवधारीं ॥ ९०
॥
जो आसक्त विषयांवरी । तो कर्ममार्गींचा अधिकारी
।
त्यासी गुणदोषांहातीं नाही उरी । हें सांगेल श्रीहरि
पुढिले अध्यायीं ॥ ९१ ॥
जो कां विरक्त ज्ञानाधिकारी । तो गुणदोषांहूनि
बाहेरी ।
तो पाहतां अवघे संसारीं । न देखे तिळभरी गुणदोष ॥
९२ ॥
जग अवघें ब्रह्म पूर्ण । तेथ कैंचे दोषगुण ।
ऐसे कां जे ज्ञानसंपन्न । त्यां दोषदर्शन असेना
॥ ९३ ॥
अतिआसक्त ना विरक्त । ऐसे कां जे माझे भक्त ।
ते पूर्वीं गुणदोष देखत । परी सांडित विवेकें ॥ ९४
॥
भूतीं भूतात्मा मी परेश । तेथ देखों नये गुणदोष ।
ऐसे भजननिष्ठ राजहंस । ते गुणदोष सांडिती ॥ ९५ ॥
मी वेदार्थीं बोलिलों दोषगुण । ते दोषत्यागालागीं
जाण ।
पराचे देखावे दोषगुण । हें वेदवचन असेना ॥ ९६ ॥
ऐसे करावें वेदार्थश्रवण । दोष त्यजूनि घ्यावा
गुण ।
परी पुढिलांचे दोषगुण । सर्वथा आपण न देखावे ॥ ९७
॥
जो ज्याचा गुणदोष पाहे । तो त्याचा पापविभागी होये
।
जे पुढिलांचे गुणदोष गाये । निरया जाये तेणें दोषें
॥ ९८ ॥
आतां कर्माचा अधिकारु । सांगताहे शारंगधरु ।
तो जाणोनियां विचारु । कर्मादरु करावा ॥ ९९ ॥
तावत्कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता ।
मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायते ॥ ९ ॥
तंवचि करावा कर्मादर । जंव विरक्ति नुपजे साचार
।
ठाकल्या विरक्तीचें घर । स्वर्ग संसार मळप्राय
॥ १०० ॥
हो कां वमिलिया मिष्टान्ना । परतोनि श्रद्धा न धरी
रसना ।
तेवीं विषयभोगीं जाणा । साचार मना चिळशी उपजे ॥ १
॥
तेथ कर्माची परिपाठी । समूळ खूंटली गा गोठी ।
कां दैवयोगें उल्हासु पोटीं । माझ्या कथेचा उठी
श्रवणादरु ॥ २ ॥
करितां माझी कथा श्रवण । प्रेमें वोसंडे अंतःकरण
।
विसरे देहगेहांची आठवण । तेथें प्रत्यवाय जाण बाधीना
॥ ३ ॥
जैसें माझे कथेचें श्रवण । तैसेंचि माझे हृदयीं
स्मरण ।
तेथें प्रत्यवाय न रिघे जाण । येथून बोळवण त्याची
झाली ॥ ४ ॥
करितां मत्कथाश्रवण । लोपल्या कोटिकर्माचरण ।
प्रत्यवाय न बाधी जाण । हा प्रताप पूर्ण मत्कथेचा
॥ ५ ॥
(संमतिश्लोक) मत्कर्म कुर्वतां पुसां कर्मलोपो
भवेद्यदि ।
तत्कर्म तेषां कुर्वन्ति तिस्त्रः कोट्यो महर्षयः
॥ १ ॥
(अर्थ) माझी करितां सप्रेम भक्ती । भक्तांचीं नित्यकर्में
जैं राहती ।
तेतीस कोटी ऋषिमहंतीं । संपूर्ण करिती कर्में त्यांचीं
॥ ६ ॥
एवढें मत्कथेचें महिमान । माझें करितां कीर्तन
पूजन ।
तेथें प्रत्यवायाचें तोंड कोण । संमुख वदन दावूं
न शके ॥ ७ ॥
हो कां पूर्ण विरक्त नर । कां माझे सेवेसी जो तत्पर
।
तेथ कर्म बापुडें किंकर । हें स्वयें श्रीधर बोलिला
॥ ८ ॥
कर्में करितां स्वधर्मस्थितीं । उद्धवा आहे माझी
प्राप्ती ।
ते मी सांगेन तुजप्रती । यथानिगुती अवधारीं ॥ ९ ॥
स्वधर्मस्थो यजन्यज्ञैरनाशीः काम उद्धव ।
न याति स्वर्गनरकौ यद्यन्यत्र समाचरेत् ॥ १० ॥
गृहस्थाश्रमी स्वधर्मस्थिती । जरी विचरेना ’अन्यगती’
।
तरी येथेंचि लाहे विरक्ति । सुनिश्चितीं उद्धवा
॥ ११० ॥
अन्यगतींचें विचरण । तें तूं म्हणशील कोण ।
ऐक त्याचेंही लक्षण । समूळ खूण सांगेन ॥ ११ ॥
परद्रव्य-परदारा-रती । परापवादाची वंदती ।
ही नांव गा ’नारकी गती’ । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥
१२ ॥
दिविभोगाचेनि श्रवणें । ज्याच्या मनाचें बैसे धरणें
।
कर्में तदनुकूल करणें । तैं स्वर्गा भोगणें अलोट
॥ १३ ॥
या जाण दोन्ही ’अन्यगती’ । यांतूनि काढूनियां वृत्ती
।
यज्ञादिकीं मज यजिती । तैं नैराश्यस्थिती नित्यनैमित्यें
॥ १४ ॥
तैं न पडे स्वर्गीचें पेणें । न घडे नरकासी जाणें
।
येचि लोकीं विरक्त होणें । तेंचि बोलणें हरि बोले
॥ १५ ॥
अस्मिंल्लोके वर्तमानः स्वधर्मस्थोऽनघः शुचिः
।
ज्ञान विशुद्धमाप्नोति मद्भक्तिं वा यदृच्छया
॥ ११ ॥
असतां ये लोकीं वर्तमान । ऐसें करितां स्वधर्माचरण
।
होय पुण्यपापांचें निर्दळण । निर्मळत्वें जाण तो
अतिपवित्र ॥ १६ ॥
तेथ निरसोनि भवभान । प्रकाशे माझें शुद्ध ज्ञान
।
कां सप्रेम माझें भजन । ’पराभक्ति’ जाण तो लाहे ॥
१७ ॥
जे भक्तीमाजीं मी आपण । सदा होय भक्ताअधीन ।
तेथ मोक्षासहित ज्ञान । येऊनि आपण पायां लागे ॥
१८ ॥
ऐक ज्ञानाचा परिपाक । संसारा नांव ’महादुःख’ ।
मोक्ष तो म्हणे ’परमसुख’ । मद्भक्त देख दोनी न मानी
॥ १९ ॥
सप्रेम करितां माझें भजन । नाठवे भवभयबंधन ।
तेथ मोक्षासी पुसे कोण । मद्भक्तां भक्तिचा पूर्ण
उल्हास ॥ १२० ॥
ज्यातें म्हणती ’महादुःख’ । तें भक्तांसी भगवद्रूप
देख ।
ज्यातें म्हणती ’परमसुख’ । तेंही आवश्यक भगवंत
॥ २१ ॥
यापरी भक्त माझ्या भजनीं । विसरला सुखदुःखें दोनी
।
मी एकु भगवंतूवांचूनी । आन त्रिभुवनीं देखेना ॥
२२ ॥
ऐशी माझी भक्ति पूर्ण । साधूनि आणितां न ये जाण ।
जैं मी भगवंत होय प्रसन्न । तैं यदृच्छा जाण हे भक्ति
लाभे ॥ २३ ॥
मी कैसेनि होय प्रसन्न । ऐसें कल्पील तुझें मन ।
तेथ नरदेह गा कारण । माझे प्रसन्नपण व्हावया ॥ २४
॥
स्वर्गिणोऽप्येतमिच्छन्ति लोकं निरयिणस्तथा ।
साधकं ज्ञानभक्तिभ्यामुभयं तदसाधकम् ॥ १२ ॥
ज्यांसी स्वर्गभोगाची अति गोडी । जिंहीं अमरत्वाची
उभविली गुढी ।
जे पडले स्वर्गाचे बांदवडीं । ते वांछिती आवडीं
नरदेहातें ॥ २५ ॥
नरकयातना महाघोर । जिंहीं भोगिला भोग थोर ।
ते मनुष्यदेहातें नर । अतिसादर वांछिती ॥ २६ ॥
नरदेह परम पावन । जो भक्तिज्ञानाचें आयतन ।
जेणें साधे ब्रह्मज्ञान । तो धन्य धन्य नरदेह ॥ २७
॥
जेणें नरदेहें जाण । निःशेष खुंटे जन्ममरण ।
जेणें जीव पावे समाधान । स्वानंदघन स्वयें होय ॥
२८ ॥
ज्या नरदेहाचे संगतीं । होय अविद्येची निवृत्ती
।
लाभे भगवत्पदप्राप्ती । हे विख्यात ख्याती नरदेहीं
॥ २९ ॥
ज्या नरदेहाची प्राप्ती । प्राणिमात्र वांछिती
।
प्राणी बापुडे ते किती । स्वयें प्रजापती नरदेह
वांछि ॥ १३० ॥
ऐसें नरदेहाचें श्रेष्ठपण । येथ साधे भक्तिविज्ञान
।
परी भक्तिज्ञानास्तव जाण । मनुष्यपण साधेना ॥ ३१
॥
न नरः स्वर्गतिं काङ्क्षेन्नारकीं वा विचक्षणः
।
नेमं लोकं च काङ्क्षेत देहावेशात्प्रमाद्यति ॥
१३ ॥
झालिया नरदेहाची प्राप्ती । अधर्में होय नरकागती
।
कां संचितां पुण्यसंपत्ती । तेणें स्वर्गप्राप्ती
अनिवार ॥ ३२ ॥
स्वर्गे होय पुनरावृत्ती । नरकीं घोर दुःखप्राप्ती
।
म्हणूनि दोंहीचीही प्रीती । नरदेहीं आसक्ती धरूं
म्हणती ॥ ३३ ॥
मनुष्यदेहाची आवडी । तेचि देहबुद्धि रोकडी ।
जेथ कामक्रोधांची जोडी । प्रसाद कोडी क्षणक्षणां
॥ ३४ ॥
स्वर्ग नरक इहलोक । यांची प्रीती सांडूनि देख ।
साधावें गा आवश्यक । ज्ञान चोख कां निजभक्ती ॥ ३५
॥
ज्ञान साधावयालागीं जाण । कष्टावें न लगे गा आपण
।
सप्रेम करितां माझें भजन । दवडितां ज्ञान घर रिघे
॥ ३६ ॥
गव्हांची राशी जोडल्या हातीं । सकळ पक्कान्नें
त्याचीं होतीं ।
तेवीं आतुडल्या माझी भक्ती । ज्ञानसंपत्ती घर रिघे
॥ ३७ ॥
द्रव्य झालिया आपुले हातीं । सकळ पदार्थ घरास येती
।
तेवीं जोडल्या माझी भक्ती । भुक्तिमुक्ति होती
दासी ॥ ३८ ॥
म्हणती करितां भगवद्भक्ती । विघ्नें छळावया आड
येती ।
तेथें मी सुदर्शन घेऊन हातीं । राखें अहोरातीं
निजभक्तां ॥ ३९ ॥
पक्ष्याचेनि नामोच्चारें । म्यां वेश्या तारिली
चमत्कारें ।
पाडूनि विघ्नांचें दातौरें । म्यां व्यभिचारें
उद्धरिली ॥ १४० ॥
यालागीं नरदेह पावोन । जो करी माझें भजन ।
तोचि संसारीं धन्य धन्य । उद्धवा जाण त्रिशुद्धी
॥ ४१ ॥
भावें करितां माझे भक्तीसी । भाविका उद्धरीं मी
हृषीकेशी ।
जे चढले ज्ञानाभिमानासी । ते म्यां यमासी निरविले
॥ ४२ ॥
साधितां माझी भक्ति कां ज्ञान । ज्यासी चढे ज्ञानाभिमान
।
तो म्यां आपुलेनि हातें जाण । दीधला आंदण महादोषां
॥ ४३ ॥
उद्धवा तूं ऐसें म्हणशी । ’ते कां दीधले यमहातेशी’
।
तो जाचूनियां महादोषियांसी । ज्ञानाभिमानासी सांडवी
॥ ४४ ॥
यालागीं सांडूनि देहाभिमान । भावें करितां माझें
भजन ।
पूर्वील साधु सज्ञान । नरदेहें जाण मज पावले ॥ ४५
॥
एतद्विद्वान्पुरा मृत्योरभवाय घटेत सः ।
अप्रमत्त इदं ज्ञात्वा मर्त्यमप्यर्थसिद्धिदम्
॥ १४ ॥
केवल अस्थि चर्म मूत्र मळ । पाहतां देहो अतिकश्मळ
।
परी ब्रह्म परिपूर्ण निश्चळ । हें निर्मळ फळ येणें
साधे ॥ ४६ ॥
ऐसे नरदेहांचे कारण । जाणोनि पूर्वील सज्ञान ।
सांडोनियां देहाभिमान । ब्रह्मसमाधान पावले ॥ ४७
॥
देह निंद्य म्हणोनि सांडावा । तरी एवढा लाभ हारवावा
।
वंद्य म्हणोनि प्रतिपाळावा । तैं नेईल रौरवा निश्चित
॥ ४८ ॥
देह सांडवा न मांडावा । येणें परमार्थचि साधावा
।
तें सावधान ऐक उद्धवा । गुप्त निजठेवा सांगेन ॥ ४९
॥
जेणें देहें वाढे भवभावो । तेणेंचि देहेंकरीं पहा
हो ।
होय संसाराचा अभावो । अहंभावो सांडितां ॥ १५० ॥
सांडावया देहाभिमान । पूर्वील साधु सज्ञान ।
होऊनि नित्य सावधान । ब्रह्मसंपन्न मद्रूपें
॥ ५१ ॥
नरदेहें ब्रह्मप्राप्ती । ऐसें मानूनि निश्चितीं
।
म्हणसी विषयभोगांचे अंतीं । ब्रह्मस्थिती साधीन
॥ ५२ ॥
ऐसें निश्वासतां आपण । रोकडी आली नागवण ।
देहासवें लागलें मरण । हरिहरां जाण टळेना ॥ ५३ ॥
एवं देहाचें अनिवार्य मरण । तें केव्हां येईल न
कळे जाण ।
यालागीं पूर्वीच आपण । निजस्वार्थ जाण साधावा ॥
५४ ॥
धरितां निजदेहाची गोडी । अवचितां आदळे यमधाडी ।
बुडे निजस्वार्थाची जोडी । तें निजनिवाडीं हरि
सांगे ॥ ५५ ॥
छिद्यमानं यमैरेतैः कृतनीडं वनस्पतिम् ।
खगः स्वकेतमुत्सृज्य क्षेमं यति ह्यलम्पट: ॥ १५
॥
जेवीं कां वृक्षाचे अग्रीं नीड । पक्षी करूनि वसे
अतिगूढ ।
तळीं त्याचि वृक्षाचें बूड । छेदिती सदृढ निर्दय
नर ॥ ५६ ॥
तें देखोनि वृक्षच्छेदन । पक्ष्यें सांडोनि गृहाभिमान
।
पळाल्या पाविजे कल्याण । राहतां मरण अचूक ॥ ५७ ॥
त्या वृक्षाचिया ऐसें जाण । देहासवें लागलें मरण
।
तेथें जीवासी राहतां जाण । दुःख दारुण अनिवार ॥ ५८
॥
अहोरात्रैश्छिद्यमानं बुद्धाऽऽयुर्भयवेपथुः
।
मुक्तसङ्गः परं बुद्ध्वा निरीह उपशाम्यति ॥ १६
॥
अहोरात्र आयुष्यभंग । कळिकाळाचा सवेग वेग ।
हा जाण नीच नवा रोग । अंगीं साङ्ग लागला ॥ ५९ ॥
काळें काळ वयसा खातु । हा देखोनि आयुष्याचा घातु
।
जाणोनि नरदेहाचा पातु । होय अनासक्तु देहगेहां
॥ १६० ॥
जाणोनि देहाचें क्षणिकपण । त्यागावया देहाभिमान
।
साधावया भक्तिज्ञान । अतिसावधान जो होय ॥ ६१ ॥
न सांडितां देहाभिमान । अंगीं आदळे मरण ।
तेणें भयें कंपायमान । वैराग्य पूर्ण स्वयें धरी
॥ ६२ ॥
वैराग्ययुक्त करितां भक्ति । होय देहाभिमानाची
निवृत्ती ।
तैं घर रिघे ज्ञानसंपत्ती । पायां लागती मुक्ती
चारी ॥ ६३ ॥
ऐशी झालिया निजात्मप्राप्ती । सहजेंचि राहे प्रवृत्ती
।
निवृत्तीसी होय निवृत्ती । संसाराची शांती स्वयें
होय ॥ ६४ ॥
ऐसे नरदेहा येऊनि देख । पुरुष पावले ’परमसुख’ ।
हें न साधिती जे मूर्ख । त्यांसी देवो देख निंदित
॥ ६५ ॥
नृदेहमाद्यं सुलभं सुदुर्लभं प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम्
।
मयानुकूलेन नभस्वतेरितं पुमान् भवाब्धिं न तरेत्स
आत्महा ॥ १७ ॥
चौर्यायशीं लक्ष जीवयोनी । त्यांत मनुष्यदेहावांचूनी
।
अधिकारी ब्रह्मज्ञानीं । आन कोणी असेना ॥ ६६ ॥
जेणें देहें होय माझी प्राप्ती । यालागीं ’आद्य
देहो’ यातें म्हणती ।
याची दुर्लभ गा अवाप्ती । भाग्यें पावती नरदेह ॥
६७ ॥
’सदृढ’ म्हणजे अव्यंग । ’अविकळ’ म्हणजे सकळ भाग
।
नव्हे बहिरे मुके अंध पंग । सर्वांगें साङ्ग संपूर्ण
॥ ६८ ॥
भरतखंडीं नरदेहप्राप्ती । हे परम भाग्याची संपत्ती
।
तेथही विवेकु परमार्थी । त्याचा वशवर्ती मी परमात्मा
॥ ६९ ॥
मी परमात्मा जेथ वशवर्ती । तेथ सुरनरांचा केवा किती
।
परी हा देह न लभे पुढती । दुर्लभ प्राप्ती नरदेहा
॥ १७० ॥
जोखितां पुण्यपाप समान । तैं नरदेहाची प्राप्ती
जाण ।
तें पुढती पावावया आपण । जोखूनि कर्माचरण कोणी न
करी ॥ ७१ ॥
पुण्य झालिया अधिक । स्वर्ग भोगणें आवश्यक ।
पापाचें वाढल्या तुक । भोगावे नरक अनिवार ॥ ७२ ॥
ऐशी कर्माची गति गहन । एथ काकतालीयन्यायें जाण ।
अचवटें लाभे माणुसपण । भवाब्धितारण महातारूं ॥
७३ ॥
’सुलभ’ म्हणिजे अविकळ । ’सुकल्प’ म्हणिजे विवेकशीळ
।
यासी वागविता केवळ । नावाडा अति कुशळ गुरु कर्णधार
॥ ७४ ॥
कानीं निजगुज उपदेशिता । यालागीं गुरु ’कर्णधार’
म्हणती तत्त्वतां ।
कानीं धरितांचि उद्धरी भक्तां । यालागीं सर्वथा
गुरु कर्णधार ॥ ७५ ॥
भवाब्धीमाजीं नरदेह तारूं । तेथ सद्गुरु तोचि
कर्णधारु ।
त्यासी अनुकूल वायु मी श्रीधरु । भवाब्धिपरपारु
पावावया ॥ ७६ ॥
कैसा गुरु कर्णधार कुशळ । आवर्त खळाळ आंदोळ ।
चुकवूनि विकल्पाचे कल्लोळ । साम्यें पाणिढाळ सवेग
काढी ॥ ७७ ॥
लावूनि विवेकाचें आवलें । तोडिती कर्माकर्मांचीं
जळें ।
भजनशिडाचेनि बळें । नाव चाले सवेग ॥ ७८ ॥
कामक्रोधादि महामासे । तळपती घ्यावया आमिषें ।
त्या घालूनि शांतिचेनि पाशें । तारूं उल्हासें
चालवी ॥ ७९ ॥
ठाकतां सारूप्यादि बंदरें । तारुवामाजीं अतिगजरें
।
लागलीं अनुहाताचीं तुरें । जयजयकारें गर्जती ॥
१८० ॥
नेतां सलोकतेचे पेंठे । तारूं उलथेल अवचटें ।
लावितां समीपतेचे वाटे । तारूं दाटे दोंही सवां
॥ ८१ ॥
करावें सरूपतेमाजीं स्थिरु । तंव तो दाटणीचा उतारु
।
ऐसा जाणोनियां निर्धारु । लोटिलें तारूं सायुज्यामाजीं
॥ ८२ ॥
ते धार्मिकाची धर्मपेंठ । नाहीं सुखसारा खटपट ।
वस्तु अवघीच चोखट । घ्यावी एकवट संवसाटी ॥ ८३ ॥
ऐसें दुर्लभ नरदेहाचें तारूं । जेथ मी श्रीगुरुरूपें
कर्णधारु ।
येणें न तरेच जो संसारु । तो जाणावा नरु आत्महंता
॥ ८४ ॥
नरदेह वेंचिलें विषयांसाठीं । पुढें नरक भोगावया
कल्पकोटी ।
तरी आपुलेनि हातें निजपोटीं । शस्त्र दाटी स्वयें
जेवीं ॥ ८५ ॥
परपारा अवश्य आहे जाणें । तेणें नाव फोडूनि भाजिजे
चणें ।
कां पांघरुणें जाळूनि तापणें । हिंवाभेणें सुज्ञांनीं
॥ ८६ ॥
तैसें येथ झाले गा साचार । थित्या नरदेहा नागवले
नर ।
पुढां दुःखाचे डोंगर । अतिदुस्तर वोढवले ॥ ८७ ॥
सकळ योनीं विषयासक्ती । सर्वांसी आहे निश्चितीं
।
नरदेहीं तैशीच विषयस्थिती । तैं तोंडीं माती पडली
कीं ॥ ८८ ॥
पावोनि श्रेष्ठ नरशरीर । जो नुतरेचि संसारपार ।
तो आत्महत्यारा नर । सत्य साचार उद्धवा ॥ ८९ ॥
कोटी ब्रह्महत्या-गोहत्यांसी । प्रायश्चित्त आहे
शास्त्रार्थेंसीं ।
परी आत्महत्या घडे ज्यासी । प्रायश्चित त्यासी
असेना ॥ १९० ॥
जो आत्महत्या करूनि निमाला । तो मरतांचि नरकासी
गेला ।
प्रायश्चित्तासी कोण आहे उरला । मा शस्त्रार्थें
बोला बोलावें ॥ ९१ ॥
अमृत विकूनि कांजी प्याला । तैसा नरदेहीं भोगु भोगविला
।
हा थोर नाड जीवासी झाला । विसरोनि आपुला निजस्वार्थ
॥ ९२ ॥
लाहोनि उत्तम शरीर । व्यर्थ विषयासक्तीं नर ।
नरकीं बुडाले अपार । हें शारङ्गधर बोलिला ॥ ९३ ॥
असोत या मूर्खांचिया गोठी । ऐक उत्तमांची हातवटी
।
जे वेदार्थपरिपाठीं । निजहितदृष्टी सावध ॥ ९४ ॥
अतिविरक्त जे स्वभावें । तिंहीं काय कर्तव्य करावें
।
कोणा अर्थातें त्यजावें । तेंचि देवें सांगिजे
॥ ९५ ॥
यदाऽऽरम्भेषु निर्विण्णो विरक्तः संयतेंद्रियः
।
अभ्यासेनात्मनो योगी धारयेदचलं मनः ॥ १८ ॥
जो कर्मारंभींच विरक्त । फळाशा नातळे ज्याचें चित्त
।
मज निजमोक्ष व्हावा येथ । हेंही पोटांत स्मरेना
॥ ९६ ॥
खडतर वैराग्याची दृष्टी । इंद्रियांसी विषयांची
गोष्टी ।
करूंचि नेदी महाहटी । धारणा नेहटीं दृढ राखे ॥ ९७
॥
करूनियां श्रवण मनन । माझ्या स्वरूपाचें अनुसंधान
।
अखंड करी निदिध्यासन । तिळभरी मन ढळों नेदी ॥ ९८
॥
धरोनि धारणेचें बळ । स्वरूपीं मन अचंचळ ।
अणुभरी होऊं नेदी विकळ । राखे निश्चळ निजबोधें
॥ ९९ ॥
एकाकी मन पाहें । स्वरूपीं कैसें निश्चळ होये ।
त्या अभ्यासाचे उपाये । स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण
॥ २०० ॥
धार्यमाणं मनो यर्हि भ्राम्यदाश्वनवस्थितम्
।
अतंद्रितोऽनुरोधेन मार्गेणात्मशं नयेत् ॥ १९
॥
स्वरूपीं लावितां अनुसंधान । जरी निश्चळ नव्हे
मन ।
न सांडी आपुला गुण । चंचळपणा स्वभावे ॥ १ ॥
साधक आळसें विकळे । कां आठवी विषयसोहळे ।
तैं स्वरूपींहूनि मन पळे । निज चंचळे स्वभावें ॥
२ ॥
तेथें नेहटूनि आसन । स्वयें होऊनि सावधान ।
स्मरोनि सद्गुरुचे चरण । स्वरूपीं मन राखावें
॥ ३ ॥
नेदीतां विषयदान । हटावलें क्षोभे मन ।
तरी न सांडोनि अनुसंधान । द्यावें अन्नपान विधानोक्त
॥ ४ ॥
(आशंका) ॥ ’सर्पा पाजिलें पीयूष । तेंचि परतोनि होय
विष ।
तेवीं मनासी देतां विषयसुख । अधिक देख खवळेल’ ॥ ५
॥
तरी ऐसें द्यावें विषयदान । जेणें आकळलें राहे मन
।
तेचि अर्थींचें निरूपण । स्वयें नारायण सांगता
॥ ६ ॥
मनोगतिं न विसृजेज्जितप्राणो जितेंद्रियः ।
सत्त्वसंपन्नया बुद्धया मन आत्मवशं नयेत् ॥ २०
॥
मोकळें न सोडून मन । न सोडुनि अनुसंधान ।
करावें अन्नपानशयन । हें विषयदान निजहिता ॥ ७ ॥
साधकें सधूनि आपण । जरी जिंतिले इंद्रियप्राण ।
तरी मोकळें सोडूं नये मन । स्वरूपीं नेहटून राखावें
॥ ८ ॥
जो मनासी विश्वासला । तो कामक्रोधीं नागवला ।
संकल्पविकल्पीं लुटिला । विसंचिला महामोहे ॥ ९
॥
जाणोनि मनाचें महाबळ । त्यासी विवेक द्यावा मोकळ
।
तो हालों नेदी केवळ । करी निश्चळ निजांगें ॥ २१०
॥
मनाविवेकाचे उभयसंधीं । सत्त्वसंपन्न होय बुद्धी
।
ते विषयांचे कंद छेदी । तोडी उपाधी सविकार ॥ ११ ॥
मन जेथ जेथ पळोनि जाये । तेथ तेथ विवेक उभा राहे ।
मग सत्त्वबुद्धीचेनि साह्यें । मोडी पाये मनाचे
॥ १२ ॥
ऐसें मनाचें खुंटलिया बळ । मग स्वरूपीं होय निश्चळ
।
जेवीं जळगार केवळ । ठाके गंगाजळ वस्तीसी ॥ १३ ॥
यापरी स्वरूपीं मन । स्वयें पावे समाधान ।
तेचि योग परम पावन । समाधान जीवशिवां ॥ १४ ॥
जीवपरमात्म्याची एकात्मता । तोच ’परमयोग’ तत्त्वतां
।
येचिविखींची कथा । अश्वदृष्टांता हरि सांगे ॥ १५
॥
एष वै परमो योगो मनसः संग्रहः स्मृतः ।
ह्रदयज्ञत्वमन्विच्छन् दम्भस्येवार्वतो मुहुः
॥ २१ ॥
जैसा वारु उपलाणी । वश्य करी अश्वसाहणी ।
मागें तरटांचा कर झणाणी । पुढें राखे नेहटुनी रागबागा
॥ १६ ॥
तेथ जें जें पाऊल वोजा करी । तेथ मान दे जीजीकारीं
।
जेथ फुटोनि पडे बाहेरी । तेथ तरट मारी सवर्म ॥ १७
॥
जेथ हटावला न सांडी खोडी । ते ठायीं दे मोकळवाडी
।
परी निःशेष पीडी ना सोडी । ऐसा पडिपाडीं राखत ॥ १८
॥
दमनीं देखोनि अत्यादरु । स्वामीहृदय जाणे वारु
।
आणि वारुवाचें अभ्यंतरु । कळे साचारु स्वामीसी
॥ १९ ॥
ऐसें उभयहृदय ऐक्ययोगें । वारू न धरितां रागबागें
।
अडणें उडणें सांडी वेगें । मग नाचों लागे मोकळा ॥
२२० ॥
ऐसें वश्य केलिया अश्वातें । मग कर्त्याचिया मनोगतें
।
वारू नाचे काचेनि सुतें । यापरी मनातें दमावें ॥
२१ ॥
मनोजयो कीजे आपण । तोचि ’परमयोग’-कारण ।
हेंचि मागिले श्लोकीं निरूपण । तुज म्यां संपूर्ण
सांगितलें ॥ २२ ॥
’नृदेहमाद्यं’ या श्लोकाचे अंतीं । कर्मवैराग्यद्वारा
मुक्ती ।
आतां सांगितली हे स्थिती । उत्तमगतीं अभ्यासें
॥ २३ ॥
मुख्यतः सांख्ययोगें माझी प्राप्ती । तें मी सांगेन
तुजप्रती ।
मिथ्या संसाराची स्फुर्ती । ब्रह्मसंविती साचार
॥ २४ ॥
हें ज्ञानगहन निरूपण । तुज मी सांगेन गुह्य ज्ञान
।
जें असोनि त्रिगुणीं वर्तमान । अलिप्त जाण गुणकार्या
॥ २५ ॥
’तुज मी सांगेन गुह्य ज्ञान’ । हें ऐकोनि देवाचें
वचन ।
उद्धव स्वयेंचि झाला कान । अतिसावधान श्रवणार्थीं
॥ २६ ॥
देखोनि उद्धवाचा अत्यादरु । आर्तचित्तचकोरचंद्रु
।
निजज्ञानगुणसमुद्रु । काय यादवेंद्रु बोलिला ॥
२७ ॥
सांख्येन सर्वभावानां प्रतिलोमानुलोमतः ।
भवाप्ययावनुध्यायेन्मनो यावत्प्रसीदति ॥ २२ ॥
जें सृष्टिपूर्वीं अलिप्त । तेंचि सृष्टिउदयीं
सृष्टिआंत ।
महत्तत्त्वादि देहपर्यंत । तत्त्वीं अनुगत तेचि
वस्तु ॥ २८ ॥
आणि सृष्टीच्या स्थितिविशेषीं । गुणकार्यातें
तेंचि प्रकाशी ।
शेखीं गुणकार्यातें तेंचि ग्रासी । उरे अवशेषीं
ते वस्तु ॥ २९ ॥
नग न घडतां सोनेंचि साचें । नग घडवितां सोनेंपण न
वचे ।
नग मोडितां सोन्याचे । घडामोडीचें भय नाहीं ॥ २३०
॥
मेघापूर्वीं शुद्ध गगन । मेघा सबाह्य गगन जाण ।
मेघ विराल्या गगनीं गगन । अलिप्त जाण संचलें ॥ ३१
॥
तेवीं उत्पत्तिस्थितिप्रळयांतीं । वस्तु संचली
अलिप्तस्थितीं ।
तेहीविखींची उपपत्ती । उद्धवा तुजप्रती सांगेन
॥ ३२ ॥
कुलाल जें जें भांडें घडित । त्यासी मृत्तिका नित्य
व्याप्त ।
तेवीं जें जें तत्त्व उपजत । तें तें व्यापिजेत वस्तूनें
॥ ३३ ॥
सागरीं जे जे उपजे लहरी । तिसी जळचि सबाह्यांतरीं
।
तेवीं महत्तत्त्वादी देहवरी । सबाह्याभ्यंतरीं
चिन्मात्र ॥ ३४ ॥
हो कां जो जो पदार्थ निफजे । तो आकाशें व्यापिजे
सहजें ।
तेवीं जें जें तत्त्व उपजे । तें तें व्यापीजे चैतन्यें
॥ ३५ ॥
अनुलोमें पाहतां यापरी । वस्तूवेगळें तिळभरी ।
कांहीं न दिसे बाहेरी । निजनिर्धारीं विचारितां
॥ ३६ ॥
पृथ्वीपासूनि प्रकृतीवरी । लयो पाहतां प्रतिलोमेंकरीं
।
जेवीं जळगारा जळाभीतरीं । तेवीं लयो चिन्मात्रीं
तत्त्वांचा ॥ ३७ ॥
प्रकृत्यादि तत्त्वें प्रबळलीं । विकरोनि लया गेलीं
।
वस्तु अलिप्तपणें संचली । नाहीं माखली अणुमात्र
॥ ३८ ॥
एवं उत्पत्तिस्थितिप्रळयांत । वस्तु अविनाशी अलिप्त
।
नित्य शुद्ध बुद्ध मुक्त । जाण निश्चित उद्धवा ॥
३९ ॥
ऐशा वस्तूच्या ठायीं भवजल्प । तो जाण पां मिथ्या
आरोप ।
जेवीं दोराअंगीं सर्प । वृथा भयकंप भ्रांतासी
॥ २४० ॥
सर्प दवडोनि दोर शुद्ध । करावा ऐसा नाहीं बाध ।
एकला एक परमानंद । ऐसें गोविंद बोलिला ॥ ४१ ॥
ऐशिये वस्तूच्या ठायीं जाण । मन विसरे मनपण ।
येणें साधनें पैं जाण । होय ब्रह्म पूर्ण साधकु ॥
४२ ॥
हें परम अगाध साधन । ज्यासी नाटोपे गा जाण ।
त्याचें निश्चळ व्हावया मन । सुगम साधन देवो सांगे
॥ ४३ ॥
निर्विण्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्योक्तवेदिनः ।
मनस्त्यजति दौरात्म्यं चिन्तितस्यानुचिन्तया
॥ २३ ॥
जन्ममरणांचें महाआवर्त । भोगितां वैराग्यें अतिसंतप्त
।
अतएव विषयीं विरक्त । जैसें विषयुक्त परमान्न
॥ ४४ ॥
मघमघीत अमृतफळ । त्यावरी सर्पें घातली गरळ ।
तेवीं विषयमात्रीं सकळ । देखे केवळ महाबाधा ॥ ४५
॥
ऐसेनि विवेकें विवेकवंत । श्रद्धापूर्वक गुरुभक्त
।
गुरूनें सांगितला जो अर्थ । तो हृदयांत विसरेना
॥ ४६ ॥
गुरूनें बोधिला जो अर्थ । तो सदा हृदयीं असे ध्यात
।
चित्तीं चिंतिलाचि जो अर्थ । तोचि असे चिंतित पुनः
पुनः ॥ ४७ ॥
करितां प्रत्यग्वृत्तीं चिंतन । संकल्प विकल्प
सांडी मन ।
त्यजोनियां देहाभिमान । ब्रह्मसंपन्न स्वयें होय
॥ ४८ ॥
झालिया ब्रह्मसंपन्न । स्वरूपीं लीन होय मन ।
हाही एक उपावो जाण । न ठाके तरी आन अवधारीं ॥ ४९ ॥
यमादिभिर्योगपथैरान्वीक्षिक्या च विद्यया ।
ममार्चोपासनाभिर्वा नान्यैर्योग्यं स्मरेन्मनः
॥ २४ ॥
त्यजोनियां सकळ भोग । यमनियमेंसीं योगमार्ग ।
आसनस्थ होऊनि चांग । दे मुद्रा साङ्ग ’अधारीं’
॥ २५० ॥
तेव्हां अपान ऊर्ध्वमुखें वाढे । जों वरता ’स्वाधिष्ठाना’
चढे ।
प्राण प्राणायामें अडे । तो मागुता मुरडे नाभिस्थाना
॥ ५१ ॥
सम होतां प्राणापान । पिंडब्रह्मांडाचें शोधन ।
स्वयें वायु करी गा आपण । मलक्षालन शरीरीं ॥ ५२ ॥
कफ पित्त दोन्ही खाये । नाडींतें शोधीत जाये ।
जुने संचित मल पाहें । तेही लवलाहें निर्दळी ॥ ५३
॥
नवल वायूचें प्रबळ बळ । पिंडब्रह्मांडींचे सकळ
मळ ।
धोऊनि करी गा निर्मळ । पवित्रता केवळ महयोगें ॥
५४ ॥
तेथें प्रगटे रोगाची परवडी । महाविघ्नांची पडे
उडी ।
धांवती विकल्पाच्या कोडी । सिद्धींची रोकडी नागवण
पावे ॥ ५५ ॥
इतुकीं अंगीं आदळतां जाण । साधक न सांडी जैं आंगवण
।
तैं सम होती प्राणापान । सत्य जाण उद्धवा ॥ ५६ ॥
प्राणापानांच्या मिळणीं । शक्ति चेतवे कुंडलिनी
।
ते प्राणापानांतें घेउनि । सुषुम्नास्थानीं प्रवेशे
॥ ५७ ॥
ते आद्यशक्ति अचाट । चढे पश्चिमेचा महाघाट ।
तेथें षड्चक्रांचा कडकडाट । पूर्वींच सपाट पवनें
केला ॥ ५८ ॥
कुंडलिनी चालतां वाटा । चुकल्या आधिव्याधींच्या
लाटा ।
बुजाल्या विकल्पांच्या वाटा । महाविघ्नांच्या
झटा बाधूं न शकती ॥ ५९ ॥
साधितां उल्हाटशक्तिचे उलट । उघडे ब्रह्मरंघ्रींचें
कपाट ।
तंव लोटले सहस्त्रदळाचे पाट । अतिचोखट चंद्रामृत
॥ २६० ॥
तें प्राशूनि कुंडलिनी बाळा । संतोषें सांडी गरळा
।
ते शरीरीं वोतली कळा । तेणें पालटला देहभाव ॥ ६१
॥
शरीराकारें वोतिली कळा । तेणें देहो दिसे अतिसोज्ज्वळा
।
ना तो ब्रह्मरसाचा पुतळा । कीं उमलला कळा शांतिसुखाचा
॥ ६२ ॥
जीवाचें जीवन मुसावलें । कीं ब्रह्मविद्येसी फळ
आलें ।
ना ते चैतन्या कोंब निघाले । तैसे शोभले अवयव ॥ ६३
॥
त्या देहाचेनि लाघवें । जगाच्या डोळां सामावे ।
जीवामाजीं वावरों पावे । निजस्वभावें सबाह्य ॥
६४ ॥
तो पवनाची करोनि पायरी । सुखें चाले गगनावरी ।
या नांव परम ’खेचरी’ । सिद्धेश्वरीं बोलिजे ॥ ६५
॥
त्याचिया अंगींचिया दीप्ती । खद्योतप्राय गभस्ती
।
त्याचें चरणामृत वांछिती । अमरपति इंद्रचंद्र ॥
६६ ॥
क्रमूनी औटपीठ गोल्हाट । भ्रमरगुंफादि शेवट ।
भेदूनि सोहंहंसाचें पीठ । परमात्मा प्रकट होऊनि
ठाके ॥ ६७ ॥
हा योगाभ्यासें योग गहन । अवचटें कोणा साधे जाण ।
हा मार्ग गा अतिकठिण । स्वयें श्रीकृष्ण बोलिला
॥ ६८ ॥
हेंचि मानतें श्रीकृष्णनाथा । तरी आन साधन न सांगता
।
हा मूळश्लोकार्थ पाहातां । कळेल तत्त्वतां साधूंसी
॥ ६९ ॥
हा ऐकतां अतिगोड वाटे । परी करितां काळीज फाटे ।
तरी न साधेचि महाहटें । येथ ठकले लाठे सुरनर ॥ २७०
॥
असो हें अत्यंत कठिण । तुज मी सांगेन गा आन ।
’आन्वीक्षिकी’ विद्या जाण । त्वंपदशोधनविवेकु
॥ ७१ ॥
तत्पदाहूनि वेगळा । पांचभौतिक तत्त्वांचा गोळा
।
चुकोनि व्यापका सकळा । कोठें निपजला एकदेशी ॥ ७२
॥
अनादि मायाप्रवाहयोगें । तन्मात्राविषयसंगें
।
मनाचेनि संकल्पपांगें । वेगळें सवेगें मानलें ॥
७३ ॥
मनें मानिला जो भेदु । त्यासी करावा अभेदबोधु ।
येचि अर्थीं स्वयें गोविंदु । विवेक विशदु दाखवी
॥ ७४ ॥
पांचभौतिक शरीर खरें । तेथ पृथ्वी प्रत्यक्ष जळीं
विरे ।
पृथ्वीचा गंध जळीं भरे । तैं पृथ्वी सरे निःशेष ॥
७५ ॥
त्या जळाचा जळरसु । शोधुनि जैं घे हुताशु ।
तैं जळाचा होयर्हासु । विरे निजनिःशेषु तेजतत्त्वीं
॥ ७६ ॥
त्या तेजाचें कारणरूप । गिळी वायूचा पूर्ण प्रताप
।
तेव्हां तेजाचें मावळे स्वरूप । वायूची झडप लागतां
॥ ७७ ॥
त्या वायूचा स्पर्शगुण । नेतां गगनें हिरून ।
तेव्हां वायूचें नुरे भन । राहे मुसावोन गगनचि ॥
७८ ॥
केवळ गगना नुरे उरी । तें गुणकार्येंसीं रिघे अहंकारीं
।
अहंकारु रिघे मायेमाझारीं । माया परमेश्वरीं मिथ्या
होय ॥ ७९ ॥
रात्रि आपुलिया प्रौढीं । अंधारातें वाढवी वाढी
।
तेथ नक्षत्रें खद्योत कोडी । मिरवती गाढीं निजतेजें
॥ २८० ॥
ते रात्रि येतां सूर्यापुढें । स्वकार्येंसीं सगळी
उडे ।
पाहों जातां मागेंपुढें । कोणीकडे असेना ॥ ८१ ॥
तेवीं परमेश्वरीं माया । कार्यकारणेंसीं गेली वायां
।
मिथ्यात्वेंचि न ये आया । नुरेचि दिसावया मागमोसु
॥ ८२ ॥
मायाप्रतिबिंबित चैतन्या । आणी ’जीव’ या अभिधाना
।
ते माया गेलिया जाणा । होय जीवपणार्हासु ॥ ८३ ॥
बुडालें जीवशिवांचें भान । उडालें मनाचें मनपण
।
कोंदलें चैतन्यघन । परम समाधान साधकां ॥ ८४ ॥
करितां त्वंपदाचें शोधन । होय तत्पदीं समाधान ।
हे ’आन्वीक्षिकी विद्या’ जाण । विवेकसंपन्न पावती
॥ ८५ ॥
न करितां योगसाधन । न लगे त्वंपदाचें शोधन ।
याहोनि सुलभ साधन । तुज मी आन सांगेन ॥ ८६ ॥
जेथ कष्ट करितां तरी थोडे । परी योगाचे सकळ फळ जोडे
।
त्वंपदशोधन त्यापुढें । होय बापुडें लाजोनि ॥ ८७
॥
ते माझी गा निजभक्ति । माझ्या रामकृष्णादि ज्या
मूर्तीं ।
पूजितां त्या अतिप्रीतीं । मी श्रीपती संतोषे ॥
८८ ॥
तेथें माझें श्रवण माझें कीर्तन । माझें नाम माझें
स्मरण ।
माझें ध्यान माझें भजन । माझें चिंतन सर्वदा ॥ ८९
॥
हृदयीं माझें सदा ध्यान । मुखीं माझें नाम माझें
स्तवन ।
श्रवणीं माझी कथ माझें कीर्तन । करीं माझें पूजन
सर्वदा ॥ २९० ॥
चरणीं प्रदक्षिणा यात्रागमन । अष्टांगीं सर्वदा
माझें नमन ।
ऐसें अनन्य माझें भजन । विनटलेंपण मद्भक्तिं ॥
९१ ॥
ऐसे विनटले जे माझे भजनीं । त्यांसी मी विकलों चक्रपाणी
।
त्यांवेगळे पढियंतें कोणी । आन त्रिभुवनीं मज नाहीं
॥ ९२ ॥
यापरी करितां माझें भजन । न लगे योगादिकांचें स्मरण
।
मी भक्तिवेगळा श्रीकृष्ण । नातुडें जाण उद्धवा
॥ ९३ ॥
अवचटें दैवगतीं येथ । योगियासी जैं घडे दुरित ।
तैं त्यासी न लगे कर्मप्रायश्चित । तेंचि सांगत
श्रीकृष्ण ॥ ९४ ॥
यदि कुर्यात् प्रमादेन योगी कर्म विगर्हितम्
।
योगेनैव दहेदंहो नान्यत्तत्र कदाचन ॥ २५ ॥
भक्तासी निंद्य कर्म न घडे । त्यासी मी राखता मागें
पुढें ।
हें आलें गा योग्याकडे । तेथही घडे प्रमादें ॥ ९५
॥
प्रमादें घडलें जें पाप । त्याचा तीव्र अनुताप ।
जेवीं दावाग्नीं पोळल्या सर्प । तैसा सकंप पापासी
॥ ९६ ॥
गोमाशी लागतां सिंहासी । तो जेवीं झाडी सर्वांगासी
।
तेवीं योगी देखोनि पापासी । जो अहर्निशीं अनुतापी
॥ ९७ ॥
तेणें होऊनि सावचित्त । योगबळें निजयोगयुक्त ।
पाप निर्दाळावें समस्त । हेंचि प्रायश्चित्त योगियासी
॥ ९८ ॥
हे सांडोनियां योगस्थिती । जैं लावूं धांवे शेणमाती
।
तैं नागवला गा निश्चितीं । नव्हेचि निष्कृती पापाची
॥ ९९ ॥
हृदयीं नाहीं अनुतापवृत्ती । वरिवरी गा शास्त्रोक्तीं
।
लावूं जातां शेणमाती । नव्हे निवृत्ती पापाची ॥
३०० ॥
माझें क्षणार्ध अनुसंधान । कोटि कल्मषां करी दहन
।
तेथ इतरांचा केवा कोण । हें स्वयें श्रीकृष्ण बोलिला
॥ १ ॥
ज्याचे अधिकारीं माझें ध्यान । सांडोनियां जाण
।
प्रायश्चित्त सांगतां आन । लागे दूषण सांगत्यासी
॥ २ ॥
यालागीं मुख्यत्वें जाण । येथ अधिकारचि प्रमाण
।
येचिविखींचें निरूपण । श्रीनारायण सांगत ॥ ३ ॥
स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः
।
कर्मणां जात्यशुद्धानामनेन नियमः कृतः ।
गुणदोषविधानेन सङ्गानां त्याजनेच्छया ॥ २६ ॥
न प्रेरितां शास्त्रें श्रुतीं । विषयीं स्वाभाविक
प्रवृत्ती ।
तिची करावया निवृत्ती । माझि वेदोक्ती प्रवर्तली
॥ ४ ॥
एकाएकीं विषयत्यजन । करावया अशक्त जन ।
त्यासी वेद दावी दोषगुण । त्यागावया जाण विषयांसी
॥ ५ ॥
हे माता हे सहोदर । येथ करूं नये व्यभिचार ।
हे वेद न बोलता अधिकार । तैं यथेष्टाचार विषयांचा
॥ ६ ॥
जेथवरी स्त्रीपुरुषव्यक्ती । तेथवरी कामासक्ती
।
मी नेमितों ना वेदोक्ती । तैं व्यभिचारप्राप्ती
अनिवार ॥ ७ ॥
सकळ स्त्रिया सांडून । त्यजूनियां इतर वर्ण ।
सवर्ण स्त्री वरावी आपण । अष्टवर्षा जाण नेमस्त
॥ ८ ॥
तिचें वेदोक्त पाणिग्रहण । तेथ साक्षी अग्नि आणि
ब्राह्मण ।
इतर स्त्रीयांची वाहूनि आण । स्वदारागमन विध्युक्त
॥ ९ ॥
यापरी म्यां सकळ लोक । स्त्रीकामें अतिकामुक ।
स्वदारागमनें देख । केले एकमुख वेदोक्तीं ॥ ३१०
॥
याचिपरी म्यां अन्नसंपर्क । वेदवादें नेमिले लोक
।
येरवीं वर्णसंकर देख । होता आवश्यक वेदेंवीण ॥ ११
॥
तो चुकवावया वर्णसंकर । वर्णाश्रमांचा प्रकार ।
वेद बोलिला साचार । विषयसंचार त्यागावया ॥ १२ ॥
विषयांची जे प्रवृत्ती । तेचि ’अविद्या’ बाधा निश्चितीं
।
जे विषयांची अतिनिवृत्ती । ती नांव ’मुक्ति’ उद्धवा
॥ १३ ॥
करावया विषयनिवृत्ती । वेदें द्योतिली कर्मप्रवृत्ती
।
वर्णाश्रमाचारस्थिती । विषयासक्तिच्छेदक ॥ १४
॥
नित्य नैमित्तिक कर्मतंत्र । नाना गुणदोषप्रकार
।
वेदें द्योतिले स्वाधिकार । विरक्त नर व्हावया
॥ १५ ॥
स्वकर्में होय चित्तशुद्धी । तेणें वैराग्य उपजे
त्रिशुद्धी ।
वैराग्य विषयावस्था छेदि । गुणकार्याउपाधी रजतम
हे ॥ १६ ॥
तेव्हां उरे शुद्ध-सत्त्वगुण । तेथें प्रकटे गुरुभजन
।
गुरुभजनास्तव जाण । ज्ञान विज्ञान घर रिघे ॥ १७ ॥
पूर्ण करितां भगवद्भक्ति । तै गुरुभजनीं अधिकारप्राप्ती
।
सद्गुरुमहिमा सांगों किति । मी आज्ञावर्ती गुरुचा
॥ १८ ॥
गुरु ज्यावरी अनुग्रहो करी । त्यासी मी भगवंत उद्धरीं
।
आदरें वाऊनियां शिरीं । निजऐश्वर्यावरी बैसवीं
॥ १९ ॥
गुरु परमात्मा परेशु । ऐसा जयाचा विश्वासु ।
त्याचा अंकिला मी हृषीकेशु । जो जगदीशु जगाचा ॥ ३२०
॥
जेथ मी अंकित झालों आपण । तेथ समाधीसीं ज्ञानविज्ञान
।
वोळंगे गुरुभक्ताचें अंगण । तेथ केवा कोण सिद्धींचा
॥ २१ ॥
त्या गुरुचें करूनि हेळण । जो करी माझें भजन ।
तेणें विखेंसीं मिष्टान्न । मज भोजन घातलें ॥ २२
॥
तोंडीं घास डोईं टोला । ऐसा भजनार्थ तो झाला ।
तो जाण सर्वस्वें नागवला । वैरी आपला आपणचि ॥ २३
॥
येथवरी गुरूचें महिमान । माझेनि वेदें द्योतिलें
जाण ।
करूनि विषयनिर्दळण । स्वाधिकारें जन तरावया ॥ २४
॥
यालागीं ज्यासी जो अधिकार । तो तेणें नुल्लंघावा
अणुमात्र ।
ह वेदें केला निजनिर्धार । स्वकर्में नर तरावया
॥ २५ ॥
तरी म्हणशी कर्मचि पावन । हेंही सर्वथा न घडे जाण
।
स्वाधिकारेंवीण कर्माचरण । तें अतिदारुण बाधक ॥
२६ ॥
संन्यास करी गृहस्थधर्म । तें त्यासी वोडवलें अकर्म
।
गृहस्थ करी करपात्रकर्म । तेचि अधर्म तयासी ॥ २७
॥
हितासी वोखद घेतां जाण । त्याचें चुकलिया अनुपान
।
तेंचि अन्यथा होय आपण । पीडी दारुण मरणांत ॥ २८ ॥
तैसें अनाधिकारें करितां कर्म । तेंचि बाधक होय
परम ।
हें वेदें जाणोनियां वर्म । स्वधर्म सुगम नेमिले
॥ २९ ॥
स्वाधिकारें स्वधर्मनिष्ठा । हाचि पुरुषाचा गुण
मोठा ।
तेणें फिटे गुणकर्ममळकटा । प्रिय वैकुंठा तो होय
॥ ३३० ॥
वेदें बोलिला जो गुण । तो अंगीकारावा आपण ।
वेदें ठेविलें ज्यासी दूषण । तें सर्वथा जाण त्यजावें
॥ ३१ ॥
हेंचि गुणदोषलक्षण । करितां वेदविवंचन ।
गुंतले गा अतिसज्ञान । माझे कृपेवीण वेदार्थ न कळे
॥ ३२ ॥
निषेधमुखेंकरितां त्यागु । वेद त्यागवी विषयसंगु
।
हें वर्म जाणोनि जो चांगु । तो होय निःसंगु महायोगी
॥ ३३ ॥
उद्धवा हें वेदतत्त्वसार । तुज म्यां सांगितलें
साचार ।
ज्यालागीं शिणताति सुरनर । ऋषीश्वर तपस्वी ॥ ३४
॥
परी माझे कृपेवीण सर्वथा । हें न ये कोणाचिये हाता
।
तें तुज म्यां सांगितलें आतां । तुझे हितार्था निजगुह्य
॥ ३५ ॥
मागें म्यां केलें निरूपण । गुणदोष देखणें तो दोष
जाण ।
त्याचेंही विशद विवेचन । तुज मीं संपूर्ण सांगितलें
॥ ३६ ॥
पराचा देखावा दोषगुण । हें नाहीं नाहीं माझें वेदवचन
।
दोष त्यजोनियां आपण । घ्यावा गुण हा वेदार्थ ॥ ३७
॥
त्यजोनि पराचे दोषगुण । स्वयें गुण घ्यावा आपण ।
हेंही माझे कृपेवीण । नव्हे जाण उद्धवा ॥ ३८ ॥
न देखोनि पराचे दोषगुण । स्वयें होइजे ब्रह्मसंपन्न
।
म्हणशी ऐशी कृपा परिपूर्ण । केवीं आपण लाहिजे ॥ ३९
॥
तेचिविखींचें निरूपण । कृपेनें सांगताहे श्रीकृष्ण
।
माझे कृपेचें आयतन । उद्धवा जाण मद्भक्ती ॥ ३४०
॥
जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विण्णः सर्वकर्मसु ।
वेद दुःखात्मकान् कामान् परित्यागेऽप्यनीश्वरः
॥ २७ ॥
माझे कथेचेनि श्रवणें । उठी संसाराचें धरणें ।
ऐसा विश्वासु धरिला ज्याणें । जीवेंप्राणें निश्चितीं
॥ ४१ ॥
म्हणे अर्धोदकीं प्राणांतीं । जैं हरिकथा आठवे
चित्तीं ।
तैं उठे जन्ममरणपंक्ती । येथवरी भक्ति मत्कथेची
॥ ४२ ॥
ऐशिया भावार्थाचे स्थिती । अनिवार उपजे विरक्ती
।
नावडे कर्माची प्रवृत्ती । विषयासक्ती नावडे ॥
४३ ॥
नावडे इतर कथावदंती । नावडे लौकिकाची प्रीती ।
परी निःशेष त्यागाप्रती । सामर्थ्यशक्ति ज्या नाहीं
॥ ४४ ॥
तेणें अनन्यभावें जाण । अत्यादरें करावें भजन ।
येचिविखींचें निरुपण । स्वमुखे श्रीकृष्ण सांगत
॥ ४५ ॥
ततो भजेत मां प्रीतः श्रद्धालुर्दृढनिश्चयः ।
जुषमाणश्च तान्कामान्दुःखोदर्कांश्च गर्हयन्
॥ २८ ॥
त्यागवया नाहीं सामर्थ्यशक्ती । त्यासी विषयभोग
जेव्हां येती ।
ते भोगी ऐशिया रीतीं । जेवीं श्रृंगारिती सुळीं
द्यावया ॥ ४६ ॥
त्यांसी केळें साखर चोखटी । दूधतूप लावितां ओठीं
।
शूळ भरेल या भोगापाठीं । तो धाक पोटीं धुकधुकीं ॥
४७ ॥
तेवीं विषय भोगितां जाण । पुढें निरय अतिदारुण ।
मज कां विसरला नारायण । मधुसूदन माधव ॥ ४८ ॥
मी पडिलों विषयबंदिखानीं । वेगीं पावें गरुडा वळंघोनी
।
कृपाळुवा चक्रपाणी । मजलागोनी सोडवीं ॥ ४९ ॥
विषयमहाग्रहाचे तोंडीं । मी सांपडलों बडिशपिंडी
।
गजेंद्राचेपरी तांतडीं । घालीं उडी मजलागी ॥ ३५०
॥
धांव पाव गा गोविंदा । निवारीं माझी विषयबाधा ।
उपेक्षूं नको मुकुंदा । घेऊनि गदा धांव वेगीं ॥
५१ ॥
तूं अडलियांचा सहाकारी । भक्तकाजकैवारी ।
मज बुडतां विषयसागरीं । वेगे उद्धरीं गोविंदा ॥
५२ ॥
मी पडिलों विषयसागरीं । बुडविलों कामलोभलहरीं ।
क्रोधें विसंचिलों भारी । अभिमानसुसरीं गिळियेलों
॥ ५३ ॥
तूं दीनदयाळ श्रीहरी । हें आपुलें बिरुद साच करीं
।
मज दीनातें उद्धरीं । निजबोधकरीं धरोनियां ॥ ५४
॥
हे विषयबाधा अतिगहन । कां पां न पवे जनार्दन ।
येणें अट्टहासें जाण । करी स्मरण हरीचें ॥ ५५ ॥
न सुटे विषयवज्रमिठी । पडिलों कामदंष्ट्रांचिये
पोटीं ।
कांहीं केलिया न सुटे मिठी । आतां जगजेठी धांव वेगीं
॥ ५६ ॥
ऐसा निजभक्तांचा धांवा । क्षणही मज न साहवे उद्धवा
।
माझी कृपा होय तेव्हां । पूर्ण स्वभावा अनुतापें
॥ ५७ ॥
उद्धवा जेथ अनुताप नाहीं । तेथ माझी कृपा नव्हे कहीं
।
कृपेचें वर्म हेंच पाहीं । जैं अनुताप देहीं अनिवार
॥ ५८ ॥
माझे कृपेवीण निश्चितीं । कदा नुपजे माझी भक्ती
।
माझी झालिया कृपाप्राप्ती । अनन्यभक्ती तो करी
॥ ५९ ॥
माझे कृपेचें लक्षण । प्राप्त विषय भोगितां जाण
।
न तुटे माझें अनन्य भजन । ’पूर्ण कृपा’ जाय या नांव
॥ ३६० ॥
मग चढत्या वाढत्यां प्रीतीं । नीच नवी करी माझी भक्ती
।
देह गेह स्त्री पुत्र संपत्ती । वेंची माझे प्रीतीं
धनधान्य ॥ ६१ ॥
माझे भक्तिलागीं आपण । सर्वस्व वेंची हें नवल कोण
।
स्वयें वंचीना जीवप्राण । ऐसें अनन्यभजन सर्वदा
॥ ६२ ॥
माझ्या भजनाची अतिप्रीती । स्मरण न सांडी अहोरातीं
।
माझा विसर न पडे चित्तीं । त्याची फळप्राप्ती हरि
सांगे ॥ ६३ ॥
प्रोक्तेन भक्तियोगेन भजतो माऽसकृन्मुनेः ।
कामा हृदय्या नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते ॥
२९ ॥
माझी जे कां निजभक्ती । मागां सांगितली तुजप्रती
।
त्या हातवटिया मीं श्रीपती । यजिलों अतिप्रीतीं
वारंवार ॥ ६४ ॥
पळपळ क्षणक्षण । माझें न विसरत स्मरण ।
करिती अनन्य भजन । मदर्पण तें मीचि ॥ ६५ ॥
दिवसदिवसां चढोवढी । अनिवार प्रीति वाढे गाढी ।
लागतां नीच नवी गोडी । भजे आवडीं पुनः पुनः ॥ ६६ ॥
केलीचि भक्ती करितां । उबगु न ये सर्वथा ।
अधिक हर्ष वाटे चित्ता । उल्हासता मद्भजनीं ॥ ६७
॥
मज आकळूनि आपले मनीं । मनींहोनि प्रीति भजनीं ।
तेथ सकळ काम जाती नासोनी । जेवीं कां तरणीं खद्योत
॥ ६८ ॥
जेवीं कां केसरी देखोनी । मदगजां होय भंगणी ।
तेवीं काम जाती हृदयींहूनी । मी चक्रपाणी प्रकटल्या
॥ ६९ ॥
’मी प्रकटलों’ ऐसें म्हणतां । लाज लागेल या वचनार्था
।
मजवीण ठावो नाहीं रिता । ’प्रकटलों’ आतां म्हणे
कोण ॥ ३७० ॥
उद्धवा जाण तत्त्वतां । मी सदा हृदयीं वसता ।
भक्तांची भ्रांती जातां । मी स्वभावतां प्रकटचि
॥ ७१ ॥
भक्तीं करूनि माझी भक्ती । नाशिली गा निजभ्रांती
।
तेथ स्वयंभ मी श्रीपती । सहजस्थितीं प्रकटचि ॥ ७२
॥
मी हृदयीं प्रकटल्यापुढें । भक्तांसी अलभ्य लाभ
जोडे ।
फिटे संसाराचें सांकडें । ऐक पां फाडोवाडें सांगेन
॥ ७३ ॥
भिद्यते ह्रदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः
।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि मयि दृष्टेऽखिलात्मनि
॥ ३० ॥
उद्धवा मी ज्यासी हृदयीं भेटें । तो मी हृदयमाजीं
न संठें ।
सर्वात्मा सर्वरूपें प्रकटें । नव्हे धाकुटें स्वरूप
माझें ॥ ७४ ॥
ऐसा मी प्रकटलियापाठिं । संसारुचि न पडे दिठीं ।
मावळे गुणेंसी भेदत्रिपुटी । पळे उठाउठी भवभय
॥ ७५ ॥
लागतां सूर्याचे किरण । घृताचें नासे कठिणपण ।
तेवीं मी प्रकटल्या नारायण । न फोडितां जाण लिंगदेह
नाशे ॥ ७६ ॥
धुई दाटली चहूंकडे । ते चंडवातें तत्काळ उडे ।
तेवीं माझ्या स्वप्रकाशापुढें । वासनेचें उपडे
समूळ जाळ ॥ ७७ ॥
समूळ उपडितां वासनेसी । संशय निमे जीवेंभावेंसीं
।
तेथ क्षयो झाला कर्मासी । जेवीं रवीपाशीं अंधारें
॥ ७८ ॥
तेवीं गुण नासती स्वकार्येंसीं । अविद्या नासे
अज्ञानेंसीं ।
जीव नासे शिवपणेंसीं । चिदचिद्ग्रंथीसीं अहंकारु
॥ ७९ ॥
तेथ सोहंहंसाची बोळवण । न करितांचि जाहली जाण ।
भेणें पळाले जन्ममरण । पडलें शून्य संसारा ॥ ३८०
॥
यापरी भक्तियोगें गहन । माझें करूनियां भजन ।
भक्त पावले समाधान । ऐसेनि जाण निजभजनें ॥ ८१ ॥
एवं भक्ति-ज्ञान-कर्मयोग । या तिहीं योगांचा विभाग
।
तुज म्यां सांगितला साङ्ग । हें वर्म चांग मत्प्राप्ती
॥ ८२ ॥
येथ विशेषें माझी भक्ति । न पाहे साह्य सांगाती ।
नव्हे आणिकांची पंगिस्ती । साधी मत्प्राप्ती अंगोवांगीं
॥ ८३ ॥
न करितां माझें भजन । सर्वथा नुपजे माझें ज्ञान ।
कर्म न करितां मदर्पण । तेंचि जाण अकर्म ॥ ८४ ॥
यालागीं मुख्य जें निजज्ञान । तें अपेक्षी माझें
भजन ।
तेथ कर्म बापुडें रंक जाण । भजनेंवीण सरेना ॥ ८५
॥
एवं ज्ञान कर्में परमार्थीं । माझे भक्तिस्तव होती
सरतीं ।
ते भक्तिची निजख्याती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥ ८६
॥
तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः
।
न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिह ॥ ३१
॥
करूं नेणे कर्माचरण । न साधितां वैराग्यज्ञान ।
भावें करितां माझें भजन । माझ्या स्वरूपीं मन ठेवूनी
॥ ८७ ॥
तेथ ज्ञानकर्मादिकें जाण । मुख्य वैराग्यही आपण
।
मद्भक्तीसी येती लोटांगण । चरणां शरण पैं येती
॥ ८८ ॥
शरण येणें हें कायशी गोठी । केवळ जन्मती भक्तीच्या
पोटीं ।
मग लडेवाळें घालूनि मिठी । स्वानंदाची गोमटी मागती
गोडी ॥ ८९ ॥
एवं भक्ति आपुले अंकीं जाण । करी ज्ञानादिकांचे
लालन ।
परमानंद पाजूनि पूर्ण । करी पालन निजांगें ॥ ३९०
॥
ते आतुडल्या माझी भक्ति । ज्ञानादिकें कामारी होती
।
तेचिविखींची उपपत्ती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥
९१ ॥
यत्कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् ।
योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि ॥ ३२ ॥
सर्वं मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेऽञ्जसा
स्वर्गापवर्गं मद्धाम कथाञ्चिद्यदि वाञ्छति ॥
३३ ॥
जें पाविजे स्वधर्मकर्मादरें । जें पाविजे निर्बंध
तपाचारें ।
जें सांख्यज्ञानविचारें । पाविजे निर्धारें जें
वस्तु ॥ ९२ ॥
जें पाविजे विषयत्यागे । जें पाविजे अष्टांगयोगें
।
जें वातांबुपर्णाशनभोगें । जें दानप्रसंगें पाविजे
॥ ९३ ॥
जें साधें वेदाध्ययनें । जें साधे सत्यवचनें ।
जें साधे अनेकीं साधनें । तें मद्भजनें पाविजे
॥ ९४ ॥
हें न सोशितां साधनसांकडें । नुल्लंघितां गिरिकपाटकडे
।
हीं सकळ फळें येती दारापुढें । जैं माझी आतुडे निजभक्ति
॥ ९५ ॥
उद्धवा तूं म्हणसी जाण । ऐशी ते तुझी भक्ति कोण ।
ब्रह्मभावें जें गुरुभजन । ते भक्तिचा पूर्ण हा
प्रतापु ॥ ९६ ॥
सद्गुरुभजनापरती । साधकांसी नाहीं प्राप्ती ।
मी भगवंत करीं गुरुभक्ति । इतरांचा किती पवाडु ॥
९७ ॥
मीही सद्गुरुचेनि धर्में । पावलों एवढिये महिमे
।
त्या सद्गुरूचे गुरु गरिमे । कोणे उपमे उपमावें
॥ ९८ ॥
जे गुरुब्रह्म अभेदभक्त । अवचटें अणुमात्र वांछित
।
तैं वैकुंठादि समस्त । मी त्यांसी देत स्वर्गापवर्ग
॥ ९९ ॥
हेंही बोलतां अत्यंत थोडें । मी त्यांच्या भजनसुरवाडें
।
भुललों गा वाडेंकोडें । त्यां मागेंपुढें सदा तिष्ठें
॥ ४०० ॥
मद्भक्त नैराश्यें अतिगाढे । ते मागतील हें कदा
न घडे ।
तेंही लक्षण तुजपुढें । अतिनिवाडें सांगेन ॥ १ ॥
न किञ्चित्साधवो धीरा भक्ता ह्येकान्तिनो मम ।
वाच्छन्त्यपि मया दत्तं कैवल्यमपुनर्भवम् ॥ ३४
॥
ज्यासी नघेणेंपणाचा प्रबोधु । साचार झाला अतिविशादु
।
ऐसा निरपेक्ष जो शुद्धु । तो सत्य साधु मज मान्या
॥ २ ॥
ज्याच्या ठायीं निरपेक्षता । धैर्य त्याचे चरण
वंदी माथां ।
ज्याच्या ठायीं अधीरता । तेथ निरपेक्षता असेना
॥ ३ ॥
कोटिजन्में बोधु जोडे । तैं हे निरपेक्षता आतुडे
।
निरपेक्षतेवरुतें चढे । ऐसें नाहीं फुडें साधन
॥ ४ ॥
ऐशिये निरपेक्षताप्राप्तीं । माझ्या भजनीं अतिप्रीती
।
ती लाभे माझी चौथी भक्ती । जीसी ’एकांती’ म्हणे वेदु
॥ ५ ॥
ऐक एकान्तभक्तीची मातु । देवाभक्तांसी होय एकांतु
।
भक्त रिघे देवाआंतु । देव भक्तांतु सबाह्य ॥ ६ ॥
ऐसें अभेद माझें भजन । या नांव ’एकान्तभक्ति’ जाण
।
मजवेगळें कांहीं भिन्न । न देखे आन जगामाजीं ॥ ७
॥
त्यांसी चहूं पुरुषार्थेंसीं मुक्ति । मी स्वयें
देताहें श्रीपती ।
ते दुरोनि दृष्टीं न पाहाती । मा धरिती हातीं हें
कदा न घडे ॥ ८ ॥
ते स्वमुखें कांहीं मागती । हें न घडे कदा कल्पांतीं
।
सांडुनि माझी एकांतभक्ति । कैवल्य न घेती ते निजभक्त
॥ ९ ॥
मोक्षही न घ्यावया कोण भावो । त्याचाही मथित अभिप्रावो
।
स्वयें सांगे देवाधिदेवो । अगम्य पहा हो श्रुतिशास्त्रां
॥ ४१० ॥
नैरपेक्ष्यं परं प्राहुर्निःश्रेयसमनल्पकम्
।
तस्मान्निराशिषो भक्तिर्निरपेक्षस्य मे भवेत्
॥ ३५ ॥
जो निरपेक्ष निर्विशेष । तो मज पूज्य महापुरुष ।
मोक्ष्य त्याचे दृष्टीं भूस । धन्य नैराश्य तिहीं
लोकीं ॥ ११ ॥
ऐक निरपेक्षतेचा उत्कृष्ट । तेथ चारी पुरुषार्थ
फळकट ।
वैकुंठकैलासादि श्रेष्ठ । ते पायवाट निरपेक्षा
॥ १२ ॥
निरपेक्षापाशीं जण । वोळंगे येती सुरगण ।
तेथ ऋद्धिसिद्धींचा पाड कोण । वोळंगे अंगण कळिकाळ
॥ १३ ॥
स्वयें महादेव आपण । सर्वस्वें करी निंबलोण ।
श्रियेसहित मी आपण । अंकित जाण तयाचा ॥ १४ ॥
निरपेक्ष जो माझा भक्त । जो मजसमान समर्थ ।
हेंही बोलणें अहाच येथ । तो मीचि निश्चित चिद्रूपें
॥ १५ ॥
मी परमात्मा परमानंद । भक्त मद्भजनें शुद्ध स्वानंद
।
दोघे अभेदें स्वानंदकंद । सच्चिदानंद निजरूपें
॥ १६ ॥
ऐसे मद्भावें भक्त संपन्न । ते न देखती दोषगुण ।
तेचिविखींचें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥ १७ ॥
न मय्येकान्तभक्तानां गुणदोषोद्भवा गुणाः ।
साधूनां समचित्तानां बुद्धेः परमुपेयुषाम् ॥
३६ ॥
जो न देखे विषयभेदु । ज्यासी समत्वाचा निजबोधु ।
तोचि बोलिजे ’ शुद्ध साधू ’ । परमानंदु मद्भजनें
॥ १८ ॥
मी एक परमात्मा सर्व भूतीं । न देखे द्वैताची प्रतीती
।
ऐशी ज्याची भजनस्थिती । ’एकांतभक्ति’ त्या नांव
॥ १९ ॥
सदा समभावें एकाग्र । माझ्या भजतीं अतितत्पर ।
ते प्रकृतीचे परपार । पावले साचार मद्रूपीं ॥ ४२०
॥
ऐसे मद्भावें भक्त परिपूर्ण । ते न देखने दोषगुण
।
उद्धवा म्यां हे निजखूण । पूर्वी तुज जाण सांगितली
॥ २१ ॥
साकरेची साली फेडणें । कीं कापुराचा कोंडा काढणें
।
रत्नदीपाची काजळी फेडणें । तेवीं गुणदोष देखणें
सृष्टीमाजीं ॥ २२ ॥
ज्याचा घ्यावा अवगुण । मुख्य अवगुणी मी आपण ।
ज्याचा घ्यावा उत्तम गुण । तोही जाण मद्रूप ॥ २३
॥
यापरी भक्तजगजेठी । मद्रूपें देखे सकळ सृष्टी
।
त्यासी गुणदोषांची गोष्टी । न पडे दृष्टीं सर्वथा
॥ २४ ॥
गुणदोष न देखावे जाण । हेंचि साधनीं मुख्य साधन ।
येचि अर्थींचें निरूपण । आदरें श्रीकृष्ण सांगत
॥ २५ ॥
एवमेतान्मयाऽऽदिष्टाननुतिष्ठन्ति मे पथः ।
क्षेमं विन्दति मत्स्थानं यद्ब्रह्म परमं विदुः
॥ ३७ ॥
इति श्रीभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे
विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥
उद्धवा यापरी जाण । म्यां वेदवादें आपण ।
उपदेशिले गा जन । भक्तिज्ञानकर्मयोगें ॥ २६ ॥
कर्मेंचि कर्मे छेदिजेती । ऐशी ’कर्मयोगाची’ गती
।
स्वधर्मकर्में माझी प्राप्ती । ते म्यां तुजप्रती
सांगितली ॥ २७ ॥
नित्यानित्यविवंचन । करूनि अनित्यनिर्दळण ।
हें ’ज्ञानयोगाचें’ लक्षण । तुज म्यां संपूर्ण
सांगितलें ॥ २८ ॥
तैशीच करितां ’माझी भक्ती’ । सकळ फळें पायां लागती
।
भक्तांसी अनायासें माझी प्राप्ती । हेंही तुजप्रती
सांगितलें ॥ २९ ॥
अधिकारभेदेंसीं साङ्ग । त्रिकांड त्रिविध वेदमार्ग
।
माझे प्राप्तीलागीं चांग । विशद विभाग म्यां केले
॥ ४३० ॥
म्यां सांगितल्याऐसें जाण । जो वेदमार्गें करी
अनुष्ठान ।
तो माझी प्राप्ती पावे संपूर्ण । सगुण निर्गुण यथारुची
॥ ३१ ॥
सगुणसाक्षात्कार जो येथ । तें पंचरात्रागम-मत ।
वैकुंठचि मुख्य म्हणत । हें मत निश्चित तयांचें
॥ ३२ ॥
सप्तावरणांबाहेरी । मायावरणाभीतरीं ।
वैकुंठ रचिलें श्रीहरीं । हें बोलिजे निर्धारीं
वेदान्ती ॥ ३३ ॥
तेथ आगमाचें मनोगत । माया ते ’भगवल्लीला’ म्हणत
।
स्वलीला वैकुंठ रची भगवंत । क्षयो तेथ असेना ॥ ३४
॥
जेथ लीलाविग्रही मेघश्याम । स्वयें वसे पुरुषोत्तम
।
तेथ नाहीं गुण काळ कर्म । मायादि भ्रम रिघेना ॥ ३५
॥
एवं जन्मक्षयातीत । वैकुंठ अक्षयी निज नित्य ।
तेथ पावले ते नित्यमुक्त । हें ’आगत-मत’ उद्धवा ॥
३६ ॥
मंत्रें आराध्यदैवतें प्रसन्नें । हें वेदार्थियांचें
बोलणें ।
तें म्यां तुजप्रती अनुसंधानें । बोलिलों जाणें
उद्धवा ॥ ३७ ॥
भावार्थभक्तींचे लक्षण । ते प्रसन्नतेची खूण ।
हें पूर्वीं केलें निरूपण । निरुतें जाण उद्धवा
॥ ३८ ॥
ते अर्थीं वेदांती म्हणत । अत्यंतप्रळयींचा जो
आघात ।
तो वैकुंठकैलासादि समस्त । साकारवंत निर्दाळी ॥
३९ ॥
ते काळींचें उर्वरित । केवळ जें गुणातीत ।
तें पूर्ण ब्रह्म सदोदित । जाण निश्चित उद्धवा ॥
४४० ॥
जेथ काळ ना कर्म । जेथ गुण ना धर्म ।
जेथ माया पावे उपरम । तें परब्रह्म उद्धवा ॥ ४१ ॥
माझें स्थान वैकुंठ जाण । तेथील प्राप्ति सायुज्य
सगुण ।
’पूर्ण-सायुज्यता’ संपूर्ण । ब्रह्म परिपूर्ण सदोदित
॥ ४२ ॥
पावावया पूर्ण परब्रह्म । साधकांसी कोणे मार्गीं
क्षेम ।
वेदोक्त मद्भक्ति सुगम । उत्तमोत्तम हा मार्ग
॥ ४३ ॥
आणिके मार्गीं जातां जाण । कामलोभादि उठे विघ्न
।
कां बुडवी ज्ञानाभिमान । ये नागवण प्रत्यवायाची
॥ ४४ ॥
तैसें नाहीं भक्तिपंथीं । सवें नवविध सांगती ।
चढता पाउलीं अतिविश्रांती । भजनयुक्ती मद्भावें
॥ ४५ ॥
येथील मुख्यत्वें साधन । गोलियाही जीवप्राण ।
कदा न देखावे दोषगुण । तैं ब्रह्म परिपूर्ण पाविजे
॥ ४६ ॥
जेथ नाहीं भयभ्रांती । जेथ नाहीं दिवसराती ।
जेथ नाहीं शिवशिवस्थिती । तें ब्रह्म पावती मद्भक्त
॥ ४७ ॥
जेथ नाहीं रूपनाम । जेथ नाहीं काळकर्म ।
जेथ नाहीं मरणजन्म । तें परब्रह्म पावती ॥ ४८ ॥
जेथ नाहीं ध्येयध्यान । जेथ नाहीं ज्ञेयज्ञान ।
जेथ नाहीं मीतूंपण । तें ब्रह्म परिपूर्ण पावती
॥ ४९ ॥
ज्यासी नाहीं मातपिता । जें नव्हे देवोदेवता ।
जें बहु ना एकुलता । तें ब्रह्म तत्त्वतां पावती
॥ ४५० ॥
जेथ नाहीं वर्णाश्रम । जेथ नाहीं क्रियाकर्म ।
जेथ नाहीं मायाश्रम । तें परब्रह्म पावती ॥ ५१ ॥
जें गुणागुणीं अतीत । जें लक्ष्यलक्षणारहीत ।
जें स्वानंदें सदोदित । ते ब्रह्म प्राप्त मद्भक्तां
॥ ५२ ॥
पूर्णकृपेचा हेलावा । न संठेचि देवाधिदेवा ।
तो हा एकादशींचा विसावा । तुज म्यां उद्धवा दीधला
॥ ५३ ॥
जेथ ठावो नाहीं देहभावा । जेथ सामरस्य जीवशिवां
।
तो हा एकादशींचा विसावा । तुज म्यां उद्धवा दीधला
॥ ५४ ॥
जेथ उगाणा होय अहंभावा । जेथ शून्य पडे मायेच्या
नांवा ।
तो हा एकादशींचा विसावा । तुज म्यां उद्धवा दीधला
॥ ५५ ॥
जेथ देवभक्तांचा कालोवा । एकत्र होय आघवा ।
तो हा एकादशींचा विसावा । तुज म्यां उद्धवा दीधला
॥ ५६ ॥
कष्टीं स्वानंद स्वयें जोडावा । त्या स्वानंदाचा
आइता ठेवा ।
तो हा एकादशीं विसावा । तुज म्यां उद्धवा दीधला ॥
५७ ॥
करोनि भेदाचा नागोवा । होय अभेदाचा रिगावा ।
तो हा एकादशींचा विसावा । तुज म्यां उद्धवा दीधला
॥ ५८ ॥
काढोनि भावार्थाचा भावो । सोलीव सोलिवांचा सोलावो
।
गाळुनी गाळिवांचा भक्तिभावो । उद्धवासी देवो देतसे
॥ ५९ ॥
यापरी श्रीकृष्णनाथ । होऊनियां स्वानंदभरित ।
विसाव्या अध्यायींची मात । हरिखें सांगत उद्धवा
॥ ४६० ॥
अतां विसाव्याचा विसावा । स्वानंदासुखाचा हेलावा
।
तो मी सांगेन एकविसावा । ऐक उद्धवा सादर ॥ ६१ ॥
वेदीं शुद्धाशुद्धलक्षण । हें पुढिले अध्यायीं
निरूपण ।
एका विनवी जनार्दन । श्रोतां अवधान मज द्यावें ॥
६२ ॥
इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंथे भगवदुद्धवसंवादे
एकाकार-टीकायां वेदत्रयीविभागयोगो नाम विंशोऽध्यायः
॥ २० ॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ॥ ३७ ॥ ओंव्या ॥ ४६२
॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय एकविसावा
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो सद्गुरु वैकुंठनाथा । स्वानंदवैकुंठीं सदा
वसता ।
तुझे ऐश्वर्य स्वभावतां । न कळे अनंता अव्यया ॥ १
॥
तुझ्या निजबोधाचा गरुड । कर जोडूनि उभा दृढ ।
ज्याच्या पाखांचा झडाड । उन्मळी सुदृढ भववृक्षा
॥ २ ॥
तुझें स्वानुभवैकचक्र । लखलखित तेजाकार ।
द्वैतदळणीं सतेजधार । अतिदुर्धर महामारी ॥ ३ ॥
कैसा पांचजन्य अगाध । निःशब्दीं उठवी महाशब्द ।
वेदानुवादें गर्जे शुद्ध । तोचि प्रसिद्ध शंख तुझा
॥ ४ ॥
झळफळित सर्वदा । निजतेजें मिरवे सदा ।
करी मानाभिमानांचा चेंदा । ते तुझी गदा गंभीर ॥ ५
॥
अतिमनोहर केवळ । देखतां उपजती सुखकल्लोळ ।
परमानंदें आमोद बहळ । तें लीलाकमळ झेलिसी ॥ ६ ॥
जीव शिव समसमानी । जय विजय नांवें देउनी ।
तेचि द्वारपाळ दोनी । आज्ञापूनी स्थापिले ॥ ७ ॥
तुझी निजशक्ति साजिरी । रमारूपें अतिसुंदरी ।
अखंड चरणसेवा करी । अत्यादरीं सादर ॥ ८ ॥
तुझे लोकींचे निवासी जाण । अवघे तुजचिसमान ।
तेथ नाहीं मानापमान । देहाभिमान असेना ॥ ९ ॥
तेथ काळाचा रिगमु नाहीं । कर्माचें न चले कांहीं
।
जन्ममरणाचें भय नाहीं । ऐशिया ठायीं तूं स्वामी
॥ १० ॥
जेथ कामक्रोधांचा घात । क्षुधेतृषेचा प्रांत ।
निजानंदें नित्यतृप्त । निजभक्त तुझेनि ॥ ११ ॥
तुझेनि कृपाकटाक्षें । अलक्ष न लक्षितां लक्षें
।
तुझे चरणसेवापक्षें । नित्य निरपेक्षें नांदविसी
॥ १२ ॥
साम्यतेचें सिंहासन । ऐक्यतेची गादी जाण ।
त्यावरी तुझें सहजासन । परिपूर्ण स्वभावें ॥ १३
॥
तन्मयतेचें निजच्छत्र । संतोषाचें आतपत्र ।
ज्ञानविज्ञानयुग्म चामर । सहजें निरंतर ढळताती
॥ १४ ॥
तेथ चारी वेद तुझे भाट । कीर्ति वर्णिती उद्भीट ।
अठरा मागध अतिश्रेष्ठ । वर्णिती चोखट वंशावळी ॥
१५ ॥
तेथ साही जणां वेवाद । नानाकुसरीं बोलती शब्द ।
युक्तिप्रयुक्तीं देती बाध । दाविती विनोद जाणीव
॥ १६ ॥
एक भावार्थी तुजलागुनी । स्तुति करिती न बोलुनी
।
तेणें स्तवनें संतोषोनी । निजासनीं बैसविसी ॥ १७
॥
ऐसा सद्गुवरु महाविष्णु । जो चिद्रूपें सम सहिष्णु
।
जो भ्राजमानें भ्राजिष्णु । जनीं जनार्दनु तो एक
॥ १८ ॥
जनीं जनार्दनुचि एकला । तेथ एकपणें एका मीनला ।
तेणें एकपणाचाही ग्रास केला । ऐसा झाला महाबोध ॥
१९ ॥
या महाबोधाचें बोधांजन । हातेंवीण लेववी जनार्दन
।
तेणें सर्वांगीं निघाले नयन । देखणेंपण सर्वत्र
॥ २० ॥
परी सर्वत्र देखतां जन । देखणेनि दिसे जनार्दन ।
ऐंशी पूर्ण कृपा करून । एकपण सांडविलें ॥ २१ ॥
ऐसा तुष्टोनि भगवंत । माझेनि हातें श्रीभागवत ।
अर्थविलें जी यथार्थ । शेखीं प्राकृत देशभाषा ॥
२२ ॥
श्रीभागवतीं संस्कृत । उपाय असतांही बहुत ।
काय नेणों आवडलें येथ । करवी प्राकृत प्रबोधें ॥
२३ ॥
म्यां करणें कां न करणें । हेंही हिरूनि नेलें जनार्दनें
।
आतां ग्रंथार्थनिरूपणें । माझें बोलणें तो बोले
॥ २४ ॥
तेणें बोलोनि निजगौरवा । वेदविभागसद्भा वा ।
तो एकादशीं विसावा । उद्धवासी बरवा निरूपिला ॥ २५
॥
तेथ भक्त आणि सज्ञान । त्यासी पावली वेदार्थखूण
।
कर्मठीं देखतां दोषगुण । संशयीं जाण ते पडिले ॥ २६
॥
त्या संशयाचें निरसन । करावया श्रीकृष्ण ।
एकविसावा निरूपण । गुणदोषलक्षण स्वयें सांगे ॥
२७ ॥
त्या गुणदोषांचा विभाग । सांगोनिया विषयत्याग ।
करावया श्रीरंग । निरूपण साङ्ग सांगत ॥ २८ ॥
श्रीभगवानुवाच -
य एतान्मत्पथो हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान्
।
क्षुद्रान्कामांश्चलैः प्राणैर्जुषन्तः संसरन्ति
ते ॥ १ ॥
हा सांडूनि शुद्ध वेदमार्ग । सकाम भोग जे वांछिती
॥ २९ ॥
क्षणभंगुर देहाचा योग । हें विसरोनियां चांग ।
सकाम कर्माची लगबग । भवस्वर्गभोग भोगावया ॥ ३० ॥
चळतेनि प्राणसंगें । देहातें काळ ग्रासूं लागे
।
येथ नानाकर्मसंभोगें । मूर्ख तद्योगें मानिती सुख
॥ ३१ ॥
भोगितां कामभोगसोहळे । नेणे आयुष्य ग्रासिलें काळें
।
मग जन्ममरणमाळें । दुःखउेमाळे भोगिती ॥ ३२ ॥
काम्य आणि नित्यकर्म । आचरतां दिसे सम ।
तरी फळीं कां पां विषम । सुगम दुर्गम परिपाकु ॥ ३३
॥
तें कर्मवैचित्र्यविंदान । संकल्पास्तव घडे जाण
।
तेचि अर्थींचें निरूपण । जाणोनि श्रीकृष्ण सांगत
॥ ३४ ॥
स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः
।
विपर्ययस्तु दोषः स्यादुभयोरेष निश्चयः ॥ २ ॥
ते मी सांगेन आवश्यक । जेणें सुखःदुख भोगणें घडे
॥ ३५ ॥
मुखाचा व्यापार भोजन । तो नाकें करूं जातां जाण ।
सुख बुडवूनि दारुण । दुःख आपण स्वयें भोगी ॥ ३६ ॥
कां पायांचें जें चालणें । पडे जैं डोईं करणें ।
तैं मार्ग न कंठे तेणें । परी कष्टणें अनिवार ॥ ३७
॥
तेवीं जें कर्म स्वाधिकारें । सुखातें दे अत्यादरें
।
तेचि कर्म अनधिकारें । दुःखें दुर्धरे भोगवी ॥ ३८
॥
गजाचें आभरण । गाढवासी नव्हे भूषण ।
परी भारें आणी मरण । तेवीं कर्म जाण अनधिकारीं ॥
३९ ॥
मेघ वर्षे निर्मळ जळ । परी जैसें बीज तैसें फळ ।
एका भांगी पिके सबळ । एका प्रबळ साळी केळें ॥ ४० ॥
पाहें पां जैसें दुग्ध चोख । ज्वरितामुखीं कडू विख
।
तेंचि निरुजां गोड देख । पुष्टिदायक सेवनीं ॥ ४१
॥
तेवीं सकामीं कर्म घडे । ते बाधक होय गाढें ।
तेंचि कर्म निष्कामाकडे । मोक्षसुरवाडें सुखावी
॥ ४२ ॥
स्वाधिकारें स्वकर्माचरण । तोचि येथें मुख्यत्वें
गुण ।
अनधिकारीं कर्म जाण । तोचि अवगुण महादोष ॥ ४३ ॥
या रीतीं गा कर्माचरण । उपजवी दोष आणि गुण ।
हेंचि गुणदोषलक्षण । शास्त्रज्ञ जाण बोलती ॥ ४४
॥
तेंचि गुणदोषलक्षण । शुद्ध्यशुद्धींचें कारण ।
तेचि अर्थींचें विवंचन । देवो आपण सांगत ॥ ४५ ॥
शुद्ध्यशुद्धी विधीयेते समानेष्वपि वस्तुषु ।
द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुणदोषौ शुंभाशुभौ
॥ ३ ॥
तेथ गुणदोष अप्रमाण । परी केलें प्रमाण या हेतू ॥
४६ ॥
न प्रेरितां श्रुतिस्मृती । आविद्यक विषयप्रवृत्ती
।
अनिवार सकळ भूतीं । सहजस्थितिस्वभावें ॥ ४७ ॥
ऐसी स्वाभाविक विषयस्थिती । तिची करावया उपरती
।
नाना गुणदोष बोले श्रुती । विषयनिवृत्तीलागुनी
॥ ४८ ॥
हें एक शुद्ध एक अशुद्ध । पैल शुभ हें विरुद्ध ।
मीचि बोलिलों वेदानुवाद । विषयबाध छेदावया ॥ ४९
॥
विषयांची जे निवृत्ती । तिची वेदरुपें म्यां केली
स्तुति ।
निंदिली विषयप्रवृत्ती । चिळसी चित्तीं उपजावया
॥ ५० ॥
चालतां कर्मप्रवृत्ती । हो विषयांची निवृत्ती ।
ऐशी वेदद्वारें केली युक्ती । ऐक तुजप्रती सांगेन
॥ ५१ ॥
धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थमिति चानघ ।
दर्शितोऽयं मयाऽऽचारो धर्ममुद्वहतां धुरम् ॥
४ ॥
धर्मादि व्यवहारसिद्धी । ऐक तो विधि सांगेन ॥ ५२
॥
करितांही धर्माचरण । प्रवृत्तिधर्म तो अप्रमाण
।
निवृत्तिधर्म तो अतिशुद्ध जाण । हे दोषगुण स्वधर्मीं
॥ ५३ ॥
जो व्यवहार विषयासक्तीं । ते अशुद्ध व्यवहारस्थिती
।
जे परोपकारप्रवृत्ती । तो व्यवहार वंदिती सुरनर
॥ ५४ ॥
अद्रुष्टदाता ईश्वर । हें विसरोनि उत्तम नर ।
द्रव्यलोभें नीचांचे दारोदार । हिंडणें अपवित्र
ते यात्रा ॥ ५५ ॥
आळस सांडोनि आपण । करूं जातां श्रवण कीर्तन ।
कां तीर्थयात्रा साधुदर्शन । पूजार्थ गमन देवालयीं
॥ ५६ ॥
कां अनाथप्रेतसंस्कार । करितां पुण्य जोडे अपार
।
पदीं कोटियज्ञफळसंभार । जेणें साचार उपजती ॥ ५७
॥
जेणें पाविजे परपार । तिये नांव यात्रा पवित्र ।
हा यात्रार्थसंचार । गुणदोषविचार वेदोक्त ॥ ५८
॥
राजा निजपादुका हटेंसीं । वाहवी ब्राह्मणाचे शिसीं
।
तो दोष न पवे द्विजासी । स्वयें सदोषी होय राजा ॥
५९ ॥
जेवीं आपत्काळबळें जाण । पडतां लंघनीं लंघन ।
तैं घेऊनि नीचाचें धान्य । वांचवितां प्राण दोष
नाहीं ॥ ६० ॥
तेंचि नीचाचें दान । अनापदीं घेतां जाण ।
जनीं महादोष दारुण । हेंही जाण वेदोक्त ॥ ६१ ॥
जे कर्मधर्मप्रवर्तक शुद्ध । मनुपराशरादि प्रसिद्ध
।
तिंहीं गुणदोष विविध । शुद्धाशुद्ध बोलिले ॥ ६२
॥
तेंचि शुद्धाशुद्धनिरूपण । तीं श्लोकीं नारायण
।
स्वयें सांगताहे आपण । गुणदोषलक्षणविभाग ॥ ६३ ॥
भूम्यंब्वग्न्यनिलाकाशा भूतानां पञ्च धातवः ।
आब्रह्मस्थावरादीनां शारिरा आत्मसंयुताः ॥ ५ ॥
वेदेन नामरूपाणि विषमाणि विषमाणि समेष्वपि ।
धातुषृद्धव कल्प्यन्ते एतेषां स्वार्थसिद्धये
॥ ६ ॥
भूतीं पंचभूतें समान । वस्तुही आपण सम सर्वीं ॥ ६४
॥
नाहीं नाम रूप गुण कर्म । ऐसें जें केवळ सम ।
तेथ माझेनि वेदें विषम । केलें रूप नाम हितार्थ ॥
६५ ॥
तळीं पृथ्वी वरी गगन । पाहतां दोनीही समान ।
तेथ दश दिशा कल्पिल्या जाण । देशांतरगमनसिद्ध्यर्थ
॥ ६६ ॥
तेवीं नाम रूप वर्णाश्रम । समाच्या ठायीं जें विषम
।
हा माझेनि वेदें केला नेमे स्वधर्मकर्मसिद्ध्यर्थ
॥ ६७ ॥
येणेंचि द्वारें सुलक्षण । धर्मार्थकाममोक्षसाधन
।
पुरुषांच्या हितालागीं जाण । म्यां केलें नियमन
वेदाज्ञा ॥ ६८ ॥
रूप नाम आश्रम वर्ण । वेदु नेमिता ना आपण ।
तैं व्यवहारु न घडता जाण । मोक्षसाधन तैं कैंचें
॥ ६९ ॥
एवं वेदें चालवूनि व्यवहारु । तेथेंचि परमार्थविचारु
।
दाविला असे चमत्कारु । सभाग्य नरु तोचि जाणे ॥ ७०
॥
अत्यंत करिता कर्मादरु । तेणें कर्मठचि होय नरु
।
तेथ परमार्थ नाहीं साचारु । विधिनिषेधीं थोरु पीडिजे
॥ ७१ ॥
केवळ स्वधर्मकर्म सांडितां । अंगीं आदळे पाषंडता
।
तेणेंही मोक्ष न ये हाता । निजस्वार्था नागवले ॥
७२ ॥
यालागीं स्वधर्म आचरतां । निजमोक्ष लाभे आइता
।
हे वेदार्थाची योग्यता । जाणे तो ज्ञाता सज्ञान
॥ ७३ ॥
हे वेदार्थनिजयोग्यता । सहसा न ये कवणाचे हाता ।
याचिलागीं गा परमार्थ । गुरु तत्त्वतां करावा ॥
७४ ॥
त्या सद्गुगरूची पूर्ण कृपा होय । तरीच आतुडे वेदगुह्य
।
गुरुकृपेवीण जे उपाय । ते अपाय साधकां ॥ ७५ ॥
यालागीं माझा वेद जगद्गुेरु । दावी आपातता व्यवहारु
।
नेमी स्वधर्मकर्मादरु । जनाचा उद्धारु करावया ॥
७६ ॥
ऐसा माझा वेदु हितकारी । दावूनि गुणदोष नानापरी
।
जन काढी विषयाबाहेरीं । वेद उपकारी जगाचा ॥ ७७ ॥
देशकालादिभावानां वस्तुनां मम सत्तम ।
गुणदोषौ विधीयेते नियमार्थं हि कर्मणाम् ॥ ७ ॥
यालागीं उद्धवासी ’सत्तम’ । म्हणे पुरुषोत्तम अतिप्रीतीं
॥ ७८ ॥
उद्धवा येथ भलता नर । भलता करील कर्मादर ।
यालागीं वर्णाश्रमविचार । नेमिला साचार वेदांनीं
॥ ७९ ॥
जेथ करूं नये कर्मतंत्र । ऐसा देश जो अपवित्र ।
आणि काळादि द्रव्य विचित्र । पवित्रापवित्र सांगेन
॥ ८० ।
अकृष्णसारो देशानामब्रह्मण्योऽशुचिर्भवेत्
।
कृष्णसारोऽप्यसौवीरकीकटासंस्कृतेरिणम् ॥ ८ ॥
पेरिलीं धान्यें सदा निळीं । वसुधा-जिव्हाळी ते
म्हणती ॥ ८१ ॥
तेंचि पाहतां पृथ्वीवरी । एके भागीं गा उखरी ।
मेघ वर्षतां शरधारीं । अंकुरेना डिरी उखरत्वें
॥ ८२ ॥
तेवीं देशाची शुद्ध्यशुद्धी । तुज मी सांगेन यथाविधी
।
जेथ कर्मीं नोहे कार्यसिद्धी । तेथ कर्म त्रिशुद्धी
न करावें ॥ ८३ ॥
कृष्णामृग जेथ नाहीं । ते जाण पां अपवित्र भुयी ।
कर्मादरु तिये ठायीं । न करावा पाहीं सर्वथा ॥ ८४
॥
जेथ ब्राह्मणचि नाहीं । तो देश अपवित्र पाहीं ।
ब्राह्मण अकर्मीं जे ठायी । भूमी तेही अपवित्र ॥
८५ ॥
जेथ ब्राह्मणाची अभक्ती । शेखों हेळूनि निंदिती
।
तो देश गा कर्माप्रती । जाण निश्चितीं अपवित्र ॥
८६ ॥
जे देशीं कृष्णमृग असती । परी नाहीं भगवद्भतक्ती
।
तो देश कर्मप्रती । जाण निश्चितीं अपवित्र ॥ ८७ ॥
भक्तिहीन देश प्रसिद्ध । कीकट कलिंग मागध ।
तेथ स्वधर्म नव्हती शुद्ध । जाण अशुद्ध ते देश ॥
८८ ॥
नाहीं उपलेप संमार्जन । ते स्वगृहीं भूमी अशुद्ध
जाण ।
कां जेथ वेदबाह्य असज्जन । तेंही स्थान अपवित्र
॥ ८९ ॥
जे भूमी केवळ उखर । ते जाण सदा अपवित्र ।
आतां काळाचें काळतंत्र । पवित्रापवित्र सांगेन
॥ ९० ॥
कर्मण्यो गुणवान्कालो द्रव्यतः स्वत एव वा ।
यतो निवर्तते कर्म स दोषोऽकर्मकः स्मृतः ॥ ९ ॥
तोचि काळ अतिपवित्र । वेदशास्त्रसंमत ॥ ९१ ॥
ग्रहणकपिलाषष्ठ्यादिद्वारा । तो काळ परम पवित्र
खरा ।
कां संतसज्जन आलिया घरा । काळाचा उभारा अतिपवित्र
॥ ९२ ॥
हो कां संपत्ति आलिया हाता । कां धर्मी उल्हास जेव्हां
चित्ता ।
तो ’पुण्यकाळ’ तत्त्वतां । वेदशास्त्रार्थां अनुकूल
॥ ९३ ॥
पुरुषासी पर्वकाळ । जन्मात जोडे एकवेळ ।
मातापित्यांचा अंतकाळ । ते धर्माची वेळ अपवित्र
॥ ९४ ॥
हा पर्वकाळ मागुता । पुरुषासी नातुडे सर्वथा ।
तेथ श्रद्धेनें धर्म करितां । पवित्रता अक्षय ॥
९५ ॥
स्वभावें काळाची पवित्रता । तुज मी सांगेन आतां
।
जो उपकारी सर्वथा । निजस्वार्था साधक ॥ ९६ ॥
ब्राह्म मुहूर्त तत्त्वतां । पवित्र जाण स्वभावतां
।
जो साधकांच्या निजस्वार्था । होय वाढवितां अनुदिनीं
॥ ९७ ॥
काळाची अकर्मकता । ऐक सांगेन मी आतां ।
कर्म करूं नये स्वभावतां । निषिद्धता महादोषु ॥
९८ ॥
जेथ जळस्थळादि सर्वथा । विहित द्रव्य न ये हाता ।
तो काळ अकर्मकता । जाण तत्त्वतां निश्चित ॥ ९९ ॥
जो काळ सूतकें व्यापिला । कां राष्ट्र-उपप्लवें
जो आला ।
जे काळीं देह परतंत्र झाला । तो काळ बोलिला अकर्मक
॥ १०० ॥
जो काळ दुर्भिक्षासी आला । जो कां ज्वरादिदोषीं
दूषिला ।
जो काळ चोराकुलित झाला । तो काळ बोलिला अकर्मक ॥
१ ॥
जे काळीं क्रोध संचरला । जेथ तमोगुण क्षोभला ।
निद्राआलस्यें व्यापिला । तो काळ बोलिला अकर्मक
॥ २ ॥
अकस्मात सुखसंपदा । कां अभिनव वार्ता एकदा ।
कां लंघिजे भल्याची मर्यादा । तो काळ सर्वदा अकर्मक
॥ ३ ॥
कां मार्गीं विषमता । पंथ क्रमिजे चालतां ।
तेथ पडे दुर्धर्षता । तो काळ तत्त्वतां अकर्मक ॥
४ ॥
जे काळीं द्रव्यलोभ दारुण । जे काळीं चिंता गहन ।
केव्हां विकल्पें भरे मन । तो काळ जाण अकर्मक ॥ ५
॥
ऐशी काळाची अकर्मकता । तुज म्यां सांगितली तत्त्वतां
।
आतां द्रव्याची शुद्धाशुद्धता । ऐक सर्वथा सांगेन
॥ ६ ॥
द्रव्यस्य शुद्ध्यशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च ।
संस्कारेणाथ कालेन महत्त्वाल्पतयाऽथवा ॥ १० ॥
तेंचि ताम्रपात्रें घेतां । ये अपवित्रता तत्काळ
॥ ७ ॥
पुरुषें जळ प्रोक्षितां । पुष्पांसी ये पवित्रता
।
तेंचि पुरुषें अवघ्राणीतां । अपवित्रता पुष्पासी
॥ ८ ॥
अग्नीची सेवा करितां । द्विजासी परम पवित्रता ।
तोचि द्विज अग्निहोत्रें जाळितां । ये अपवित्रता
अग्नीसी ॥ ९ ॥
दर्भीं पिंड ठेवितां पवित्र । पिंडस्पर्शें दर्भ
अपवित्र ।
ऐशी शुद्ध्यशुद्धी विचित्र । बोले धर्मशास्त्र
श्रुत्यर्थें ॥ ११० ॥
जे वस्तु संशयापन्न । त्याच्या शुद्धीसी ब्राह्मणवचन
।
ज्यांचे वचन प्रमाण । हरिहर जाण मानिती ॥ ११ ॥
घृतसंस्कारें शुद्ध अन्न । होमसंस्कारें नवधान्य
।
अग्निसंस्कारें लवण । पवित्र जाण शास्त्रार्थें
॥ १२ ॥
राकारापुढें मकार । मांडूनि करितां उच्चार ।
जिणोनि पापांचा संभार । होय तो नर शुद्धात्मा ॥ १३
॥
त्याचि मकारापुढें द्यकार । ठेवूनि करितां उच्चार
।
अंगीं आदळे पाप घोर । तेणें होय नर अतिबद्ध ॥ १४ ॥
रजस्वला शुद्ध चरुर्थाहानीं । मेघोदक शुद्ध तिसरे
दिनीं ।
वृद्धिसूतक दहावे दिनीं । काळ शुद्धपणीं या हेतू
॥ १५ ॥
पूर्व दिवशींचें जें अन्न । तें काळेंचि पावे गा
दूषण ।
ज्यासी आलें शिळेपण । तें अन्न जाण अशुद्ध ॥ १६ ॥
तैसें नव्हे घृतपाचित । तें बहुत काळें तरी पुनीत
।
जें विटोनि विकारी होत । तें अपुनीत काळेंचि ॥ १७
॥
जें सांचवणीं अल्प जळ । त्यासी स्पर्शला चांडाळ
।
तें अपवित्र गा सकळ । नये अळुमाळ स्पर्श करूं ॥ १८
॥
तेंचि निर्झर कां अक्षोभ जळ । तेथ स्पर्शल्याही
चांडाळ ।
त्यासी लागेना तो विटाळ । तें नित्य निर्मळ पवित्र
॥ १९ ॥
अल्प केलिया स्वयंपाक । त्यासी जैं आतळे श्वान काक
।
तैं तें सांडावें निःशेख । अपवित्र देख तें अन्न
॥ १२० ॥
तोचि सहस्त्रभोजनाचा पाक । त्यासी आतळल्या श्वान
कां काक ।
सांडावें जेथ लागलें मुख । येर अन्न निर्दोख भोजनी
॥ २१ ॥
शक्त्याअशक्त्या अथवा बुद्ध्या समृद्ध्या च यदात्मने
।
अघं कुर्वन्ति हि यथा देशावस्थानुसारतः ॥ ११ ॥
बाळक वृद्ध आतुर जन । न करितां स्नान दोष नाहीं ॥
२२ ॥
पुत्र जन्मलिया देख । स्वगोत्रज जे सकळिक ।
त्यांसी जाण आवश्यक । बाधी सूतक दहा दिवस ॥ २३ ॥
तेंचि स्थळांतरीं पुत्रश्रवण । सूतकाअंतीं झाल्या
जाण ।
त्या सूतकाचें बंधन । न बाधी जाण सर्वथा ॥ २४ ॥
पूर्वदिनीं गोत्रज मरे । तें स्वगोत्रीं सूतक भरे
।
येरे दिवशीं दुसरा जैं मरे । तैं सूतकें सूतक उतरे
दोहींचेंही ॥ २५ ॥
जेणें घेतलें होय विख । त्यासी सर्पु लाविलिया देख
।
तेणें विखें उतरे विख । तेवीं सूतकें सूतक निवारे
॥ २६ ॥
जें बुद्धीपूर्वक केलें आपण । तें अवश्य भोगावें
पापपुण्य ।
जें बुद्धीसी नाही विद्यमान । तें अहेतुकपणें बाधिना
॥ २७ ॥
आपुलें जें अंतःकरण । त्यासी पवित्र करी निजज्ञान
।
हे ’बुद्धीची शुद्धि’ जाण । विवेकसंपन्न वैराग्यें
॥ २८ ॥
जो धनवंत अतिसंपन्न । त्यासी जुनें वस्त्र अपावन
।
शिविलें दंडिलें तेंही जाण । नव्हे पावन समर्था
॥ २९ ॥
तेंचि दुर्बळाप्रति जाण । अतिशयें परम पावन ।
हे वेदवाद अतिगहन । स्मृतिकारीं जाण प्रकाशिले
॥ १३० ॥
समर्थासी असाक्षी भोजन । तें जाणावें अशुद्धान्न
।
दुर्बळासी एकल्या अशन । परम पावन श्रुत्यर्थें
॥ ३१ ॥
स्वयें न करितां पंचयज्ञ । भोजन तें पापभक्षण ।
सकळ सुकृतासी नागवण । जैं पराङ्मुेखपण अतिथीसी
॥ ३२ ॥
स्वग्रामीं सर्वही स्वाचार । ग्रामांतरीं अर्थ
आचार ।
पुरीं पट्टणीं पादमात्र । मार्गीं कर्मादर संगानुसारें
॥ ३३ ॥
विचारोनि देशावस्था । हे धर्ममर्यादा तत्त्वतां
।
याहूनि अन्यथा करितां । दोष सर्वथा कर्त्यासी ॥
३४ ॥
पाटव्य असतां स्वदेहासी । कर्म न करी तो महादोषी
।
रोगें व्यापिल्या शरीरासी । कर्मकर्त्यासी अतिदोष
॥ ३५ ॥
पूर्वीं द्रव्याद्रव्यशुद्धी । सांगितली यथाविधी
।
तेचि मागुतेनि प्रतिपादी । धर्मशास्त्रसिद्धी
वेदोक्त ॥ ३६ ॥
धान्यदार्वस्थितन्तूनां रसतैजसचर्मणाम् ।
कालवाय्वग्निमृत्तोयैः पार्थिवानां युतायुतैः
॥ १२ ॥
स्त्रुक्स्त्रुवादिकाष्ठभाजन । जलप्रक्षालनें
शुद्धत्व ॥ ३७ ॥
व्याघ्रनख गजदंत । अपवित्र जंव स्नेहयुक्त ।
जेव्हा होती स्नेहतीत । अतिपूनीत ते काळीं ॥ ३८ ॥
पट्टतंतु स्वयें पुनीतु । वायूनें शुद्ध ऊर्णातंतु
।
वस्त्रतंतु जळाआंतु । होय पुनीतु प्रक्षाळिल्या
॥ ३९ ॥
गोक्षीर पवित्र कांस्यमृत्पात्रीं । तेंचि अपवित्र
ताम्रपात्रीं ।
ताम्र पवित्र आम्लेंकरीं । आम्ल लवणांतरीं पवित्र
॥ १४० ॥
घृत पवित्र अग्निसंस्कारीं । अग्नि पवित्र ब्राह्मणमंत्रीं
।
ब्राह्मण पवित्र स्वाचारीं । पवित्रता आचारीं वेदविधीं
॥ ४१ ॥
वेद पवित्र गुरुमुखें । गुरु पवित्र निजात्मसुखें
।
आत्मा पवित्र गुरुचरणोदकें । पवित्र उदकें द्विजचरणीं
॥ ४२ ॥
पृथ्वी पवित्र जळसंस्कारीं । जळ पवित्र पृथ्वीवरी
।
चर्म पवित्र तैलेंकरीं । तेल चर्मपात्रीं पवित्र
॥ ४३ ॥
व्याघ्रादि जें मृगाजिन । इयें स्वभावें पवित्र
जाण ।
अग्निसंस्कारें सुवर्ण । पवित्रपण स्वभावें ॥ ४४
॥
एवं इत्यादि परस्परीं । शुचित्व बोलिलें स्मृतिशास्त्रीं
।
आतां मळलिप्त झालियावरी । त्यांचेही अवधारीं शुचित्व
॥ ४५ ॥
अमेध्यलिप्तं यद्येन गन्धं लेपं व्यपोहति ।
भजते प्रकृतिं तस्य तच्छौचं तावदिष्यते ॥ १३ ॥
त्या गंधाचें निःशेष क्षालन । तेणें पवित्रपण तयासी
॥ ४६ ॥
नाभीखालता ज्याच्या शरीरा । अमेध्यलेप लागल्या
खरा ।
ते ठायींचा गंधु जाय पुरा । ऐसें धुतल्या त्या नरा
शुचित्व लाभे ॥ ४७ ॥
नाभीवरतें अमेध्यलेपन । अवचटें झालिया जाण ।
तैं करावें मृत्तिकास्नान । तेणें पावन तो पुरुष
॥ ४८ ॥
मळ धुतल्या तत्काळ जाती । परी त्या गंधाची होय निवृत्ती
।
प्रकृति पावे जैं निजस्थिती । ’मळनिष्कृति’ त्या
नांव ॥ ४९ ॥
बाह्य पदार्थ निवृत्तिनिष्ठें । वेद बोलिला या
खटापटें ।
आतां कर्त्याचें शुचित्व प्रकटे । ते ऐक गोमटे उपाय
॥ १५० ॥
स्नानदानतपोऽवस्थावीर्यसंस्कारकर्मभिः ।
मत्स्मृत्या चात्मनः शौचं शुद्धः कर्माचरेद्द्विजः
॥ १४ ॥
चौल तें कुमारावस्था जाण । ब्राह्मणपण उपनयनें
॥ ५१ ॥
कर्मभूमिकेलागीं स्नान । द्रव्यशुद्धीलागीं कीजे
दान ।
वैराग्यलागीं तप जाण । कर्माचरण जडत्वत्यागा ॥
५२ ॥
माझिया भजनीं दृढबुद्धि । त्या नांव जाण ’वीर्यशुद्धि’
।
माझेनि स्मरणें ’चित्तशुद्धि’ । जाण त्रिशुद्धि
उद्धवा ॥ ५३ ॥
ऐसऐेसिया विधीं । ब्राह्मण जे कां सुबुद्धी ।
सबाह्य पावावया शुद्धी । वेद उपपादी स्वकर्में
॥ ५४ ॥
मंत्रस्य च परिज्ञानं कर्मशुद्धिर्मदर्पणम्
।
धर्मः संपद्यते षड्भिरधर्मस्तु विपर्ययः ॥ १५
॥
इयें कर्त्याचे शुद्धीकारणें । साही लक्षणें वेदु
बोले ॥ ५५ ॥
देश-काळ-द्रव्यसंपन्नता । मंत्र-कर्म-निरुज कर्ता
।
या साहींच्या शुद्धावस्था । स्वधर्मता फलोन्मुख
॥ ५६ ॥
जें द्रव्य पावे दीनांचे आर्ता । कां माझिया निजभक्तां
।
या नांव ’द्रव्यपवित्रता’ । जाण तत्त्वतां निश्चित
॥ ५७ ॥
धर्मशास्त्रार्थें शुद्ध धन । कष्टें मिळवूनियां
आपण ।
धनलोभीं ठेविल्या प्राण । अवघेंचि जाण अशुद्ध ॥
५८ ॥
या नांव ’द्रव्यशुद्धता’ । ऐक मंत्राची पवित्रता
।
जेणें मंत्रें पाविजे मंत्रार्था । शुद्ध सर्वथा
तो मंत्र ॥ ५९ ॥
जेथ केलिया मंत्रग्रहण । अंगीं चढता वाढे अभिमान
।
कां जेथ जारण-मारण-उच्चाटण । तें मंत्र जाण अपवित्र
॥ १६० ॥
या नांव ’मंत्रशुद्धि’ जाण । ऐक कर्माचें लक्षण
।
जेणें कर्में तुटे कर्मबंधन । तें कर्माचरण अतिशुद्ध
॥ ६१ ॥
स्वयें करितां कर्माचरण । जेणें खवळें देहाभिमान
।
कर्त्यासी लागे दृढ बंधन । तें कर्म जाण अपवित्र
॥ ६२ ॥
जेणें कर्में होय कर्माचा निरास । तें शुद्ध कर्म
सावकाश ।
जेथ समबुद्धि सदा अविनाश । तो ’पुण्यदेश’ उद्धवा
॥ ६३ ॥
जरी सुक्षेत्रीं केला वास । आणि पराचे देखे गुणदोष
।
तो देश जाणावा तामस । अचुक नाश कर्त्यासी ॥ ६४ ॥
अन्य क्षेत्रीं देखिल्या दोष । त्याचा सुक्षेत्रीं
होय नाश ।
सुक्षेत्रीं देखिल्या दोष । तो न सोडी जीवास कल्पांतीं
॥ ६५ ॥
जेथ उपजे साम्यशीळ । तो देश जाणावा निर्मळ ।
चित्त सुप्रसन्न जे वेळ । तो ’पुण्यकाळ’ साधकां
॥ ६६ ॥
स्वभावें शुद्ध ब्राह्ममुहूर्त । तेथही क्षोभल्या
चित्त ।
तोही काळ अपुनीत । जाण निश्चित वेदार्थ ॥ ६७ ॥
येथ जो कां कर्मकर्ता । त्याची गेलिया कर्मअतहंता
।
पुढें कर्म चाले स्वभावतां । हे ’पवित्रता कर्त्याची’
॥ ६८ ॥
येथ जो म्हणे ’ अहं कर्ता ’ । तो पावे अतिबद्धता ।
हे कर्त्याची अपवित्रता । देहअरहंता अभिमानें
॥ ६९ ॥
धर्मधर्माचे साही प्रकार । हें वेदार्थाचें तत्त्वसार
।
येही धर्मीं मुक्त होय नर । अधर्मीं अपवित्र अतिबद्ध
॥ १७० ॥
गुणदोषांचें लक्षण । सांगतां अतिगहन ।
येथ गुंतले सज्ञान । अतिविचक्षण पंडित ॥ ७१ ॥
क्कचिद्गु"णोऽपि दोषः स्याद्दोषोऽपि विधिना
गुणः ।
गुणदोषार्थनियमस्तद्भिदामेव बाधते ॥ १६ ॥
एवं कर्मचि कर्मासी जाण । दोष दारुण उपजवी ॥ ७२ ॥
कर्मीं मुख्यत्वें गा आचमन । हें कर्मशुद्धीचें
निजकारण ।
तेंचि दक्षिणाभिमुखें केल्या जाण । दोष दारुण उपजवी
॥ ७३ ॥
कानींची जेणें जाय तिडिक । तेंचि मुखीं घालितां
देख ।
होय अत्यंत बाधक । प्राणांतिक अतिबाधा ॥ ७४ ॥
आचमनीं माषमात्र जीवन । घेतल्या होईजे पावन ।
तेंचि अधिक घेतां जाण । सुरापानसम दोष ॥ ७५ ॥
फणस खातां लागे गोड । तें जैं अधिक खाय तोंड ।
तैं शूळ उठे प्रचंड । फुटे ब्रह्मांड अतिव्यथा ॥
७६ ॥
सूर्यपूजनीं पुण्य घडे । तेथ जैं बेलपत्र चढे ।
तैं पुण्य राहे मागिलीकडे । दोष रोकडे पूजकां ॥ ७७
॥
ऐसा कर्मीं कर्मविन्यास । गुण तोचि करी दोष ।
कोठें दोषांचाही विलास । पुण्य बहुवस उपजवी ॥ ७८
॥
चोराकुलितमार्गीं जाण । ब्राह्मण करितां प्रातःस्नान
।
तो नेतां कर्म त्यागून । दोषचि परी गुण गंभीर होय
॥ ७९ ॥
सर्पगरळेचें जीवन । ब्राह्मणें करितां प्राशन ।
तें पात्र घेतां हिरोन । दोषचि परी गुण गंभीर होय
॥ १८० ॥
गृहस्थासी अग्निहोत्र गुण । तोचि संन्याशासी अवगुण
।
ब्राह्मणीं विहीत वेदमंत्रपठण । शूद्रासी जाण तो
दोष ॥ ८१ ॥
विषयनिवृत्तीलागीं सुगम । गुणदोषांचा केला नेम
।
हें नेणोनि वेदाचें वर्म । विषयभ्रम भ्रांतासी
॥ ८२ ॥
जंव भ्रांति तंव कर्मप्रवृत्ती । तेथ गुणदोषांची
थोर ख्याती ।
जेवीं कां खद्योत लखलखिती । आंधारे रातीं सतेज ॥
८३ ॥
तेवीं गुणदोषांमाजीं जाण । अवश्य अंगी आदळे पतन
।
तेचि अर्थींचें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥ ८४ ॥
समानकर्माचरणं पतितानां न पातकम् ।
औत्पत्तिको गुणः सङ्गो न शयानः पतत्यधः ॥ १७ ॥
त्यांसी मद्यपानादिदोषीं जाण । नाहीं पतन पतितांसी
॥ ८५ ॥
जें नीळीमाजीं काळें केलें । त्यासी काय बाधावें
काजळें ।
कां अंधारासी मसीं मखिलें । तेणें काय मळलें तयाचें
॥ ८६ ॥
जो स्वभावें जन्मला चांडाळ । त्यासी कोणाचा बाधी
विटाळ ।
हो कां काळें करवें काजळ । ऐसें नाहीं बळ कीटासी
॥ ८७ ॥
निर्जीवा दीधलें विख । तेणें कोणासी द्यावें दुःख
।
तेवीं पतितासी पातक । नव्हे बाधक सर्वथा ॥ ८८ ॥
जो केवळ खालें निजेला । त्यासी पडण्याचा भेवो गेला
।
तेवीं देहाभिमाना जो आला । तो नीचाचा झाला अतिनीच
॥ ८९ ॥
रजतमादि गुणसंगीं । जो लोलंगत विषयांलागीं ।
त्यासी तिळगुळादि कामभोगीं । नव्हे नवी आंगीं देहबुद्धी
॥ १९० ॥
जो कनकबीजें भुलला । तो गाये नाचे हरिखेला ।
परी संचितार्थ चोरीं नेला । हा नेणेचि आपुला निजस्वार्थ
॥ ९१ ॥
तेवीं देहाभिमानें उन्मत्त । अतिकामें कामासक्त
।
तो नेणे बुडाला निजस्वार्थ । आपुला अपघात देखेना
॥ ९२ ॥
ज्यासी चढला विखाचा बासटा । त्यासी पाजावी सूकरविष्ठा
।
तेवीं अतिकामी पापिष्ठा । म्यां स्वदारानिष्ठा
नेमिली ॥ ९३ ॥
ज्यासी विख चढलें गहन । त्यासी सूकरविष्ठेचें पान
।
हें ते काळींचें विधान । स्वयें सज्ञान बोलती ॥ ९४
॥
तेवीं जेथवरी स्त्रीपुरुषव्यक्ती । तेथवरी स्वेच्छा
कामासक्ती ।
त्याची करावया निवृत्ति । स्वदारास्थिति नेमिली
वेदें ॥ ९५ ॥
वेदें निरोप दिधला आपण । तैं दिवारातीं दारागमन
।
हेंही वेदें नेमिलें जाण । स्वदारागमन ऋतुकाळीं
॥ ९६ ॥
तेथ जन्मलिया पुत्रासी । ’आत्मा वै पुत्रनामाऽसी’
।
येणें वेदवचनें पुरुषासी । स्त्रीकामासी निवर्तवी
॥ ९७ ॥
निःशेष विष उतरल्यावरी । तो सूकरविष्ठा हातीं न
धरीं ।
तेवीं विरक्ति उपजल्या अंतरीं । स्वदारा दूरी त्यागिती
॥ ९८ ॥
यापरी विषयनिवृत्ती । माझ्या वेदाची वेदोक्ती ।
दावूनि गुणदोषांची उक्ती । विषयासक्ती सांडावी
॥ ९९ ॥
यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततस्ततः ।
एष धर्मो नृणां क्षेमः शोकमोहभयापहः ॥ १८ ॥
यालागीं गुणदोष दावित । विषयत्यागार्थ उपावो ॥
२०० ॥
एकाएकीं सकळ विषयांसी । त्याग न करवे प्राण्यासी
।
यालागीं निषेधें निंदूनि त्यांसी । शनैःशनैः विषयांसी
त्यागावी ॥ १ ॥
जों जों विषयांची निवृत्ती । तों तों निजसुखाची
प्राप्ती ।
पूर्ण बाणल्या विरक्ती । साधक होती मद्रूप ॥ २ ॥
मद्रूपतेचिये प्राप्तीं । अडवी असे विषयासक्ती
।
ते झालिया विषयनिवृत्ती । साधक होती मद्रूप ॥ ३ ॥
जेथ माझिया स्वरूपाची प्राप्ती । तेथ निःशेष निमे
अहंकृती ।
तेव्हा शोकमोहाची होय शांती । जाय निश्चितीं अविद्या
॥ ४ ॥
अविद्यानाशासवें जाण । नाशती जन्मभाव दारुण ।
तेव्हां मरणासीच ये मरण । हारपे जीवपण जीवाचें ॥
५ ॥
अविद्या निमाल्या जीवेंसीं । ठावो नाहीं भवभयासी
।
जेवीं सबळबळें अंधारेंसीं । नुरेचि निशी दिनोदयीं
॥ ६ ॥
जेवीं कां मृगजळाचा पूर । न साहे दृष्टीचा निर्धार
।
तेवीं भवभयेंसीं संसार । झाला साचार वाउगा ॥ ७ ॥
प्राणी पावावया कल्याण । हे वेदोक्त स्वधर्माचरण
।
विषयत्यागालागीं जाण । केलें निरूपण गुणदोषां ॥
८ ॥
जे साच वेदार्थातें नेणती । ते वेदा प्रवृत्तिपर
म्हणती ।
परी वेदें द्योतिली विरक्ती । विषयासक्तिच्छेदक
॥ ९ ॥
वेदोक्त स्वधर्मस्तिथीं । होय विषयांची विरक्ती
।
प्राणी निजमोक्ष पावती । हे वेदोक्ती पैं माझी ॥
२१० ॥
हे सांडोनियां वेदस्थिती । केवळ विषयांची आसक्ति
।
प्राणी अतिदुःख पावती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥ ११
॥
प्रवृत्ति तितुकी अनर्थहेतु । येचि अर्थींचा वृत्तांतु
।
चौं श्लोकीं श्रीभगवंतु । असे सांगतु उद्धवा ॥ १२
॥
विषयेषु गुणाध्यासात्पुंसः सङ्गस्ततो भवेत्
।
सङ्गात्तत्र भवेत्कामः कामादेव कलिर्नृणाम्
॥ १९ ॥
कलेर्दुर्विषहः क्रोधस्तमस्तमनुवर्तते ।
तमसा ग्रस्यते पुंसश्चेतना व्यापिनी द्रुतम्
॥ २० ॥
त्यासी विषयासक्ती जाण । अतिगहन उल्हासे ॥ १३ ॥
विषयासक्तीचा संभ्रम । तेणें निर्लज्ज खवळे काम
।
कामास्तव अतिविषम । सोशी दुर्गम उपाय ॥ १४ ॥
विषयकामार्थ जे उपाय । त्यासी प्रतिपदीं अपाय ।
जेव्हां विषयकामसिद्धी न होय । तेव्हा महाकलह विवादु
॥ १५ ॥
जेथ अतिजल्पाचा विवाद । तेथ खटाटोपेंसीं सन्नद्ध
।
खवळला उठी क्रोध । अतिविरुद्ध दुर्धर ॥ १६ ॥
क्रोध खवळल्या दारुण । बुद्धीचें तत्काळ नासे ज्ञान
।
तेव्हां विवेकाचें प्राशन । करी जाण महामोह ॥ १७
॥
विवेकाचें लोपल्या भान । स्तब्ध चेतना होय जाण ।
तेव्हां कार्याकार्यआाठवण हेंही स्मरण बुडालें
॥ १८ ॥
तया विरहितः साधो जन्तुः शून्याय कल्पते ।
ततोऽस्य स्वार्थविभ्रंशो मूर्च्छितस्य मृतस्य
च ॥ २१ ॥
न कळे सन्मार्गपंथ । आत्मघात पदोपदीं ॥ १९ ॥
केवळ जड मूढ होऊनी । जेवीं कां मूर्च्छित प्राणी
।
तैसेपरी स्तब्ध होऊनी । अज्ञानपणीं श्रमला ॥ २२०
॥
यापरी जीत ना मेला । जड मूढ होऊनी ठेला ।
थित्या निजस्वार्था मुकला । अंगीं वाजला अनर्थु
॥ २१ ॥
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं वेद नापरम् ।
वृक्षजीविकया जीवन् व्यर्थं भस्त्रेव यः श्वसन
॥ २२ ॥
तेव्हा एकीहि स्फुरेना स्फूर्ती । मी कोण हें चित्तीं
स्फुरेना ॥ २२ ॥
ऐसा भ्रमें भुलला प्राणी । जैसा उन्मत्त मदिरापानी
।
त्यासी स्मरणाची विस्मरणी । भ्रमिस्त मनीं पडिला
॥ २३ ॥
कां विषमसंधीज्वरु । तेणें ज्वरें हुंबरे थोरु
।
त्यासी नावडे आपपरु । वृथा विकारु बडबड करी ॥ २४
॥
फाटां फुटलियावरी । भलतेंचि स्मरण करी ।
तया नाठवे कांहीं ते परी । प्राणी अघोरीं पडले जाण
॥ २५ ॥
कां झालिया भूतसंचार । प्राणी हुंबरें हुंहुंकार
।
पडिला चित्तासी विसर । म्हणे मी कुकर म्हणोनि भुंके
॥ २६ ॥
ऐसें जीविके नेणोनि प्राणी । घाबरे जैसा स्वप्नीं
।
म्हणे मी पडलों रणीं । ऐसे प्राणी स्वप्नीं भुलले
॥ २७ ॥
तैशी भुली लटकी भुलवणी । काममोहें व्यापिले प्राणी
।
जडमूढपण ठाकूनी । अंतःकरणीं वेडावले ॥ २८ ॥
मुक्यानाकीं भरे मुरकुट । तें फेंफें बें बें करी
निकृष्ट ।
न कळे रडे करी हाहाट । ते खटपट वाउगी ॥ २९ ॥
तैसे दुःखबळें प्राणी । परी न कळे उंच करणी ।
पडिले मोहमदें भुलोनी । मुकपणीं बेंबात ॥ २३० ॥
अहंकृतीचा उभारा । शरीरीं भरलासे वारा ।
तो होऊनि बाधक नरा । पडले आडद्वारा अंधकूपीं ॥ ३१
॥
कां तेलियाचा ढोर पाहीं । डोळां झांपडी स्वदेहीं
।
अवघा वेळ चाले परी पाहीं । पंथ कांहीं न ठकेचि ॥ ३२
॥
भवंता फिरे लागवेगीं । परी पाहतां न लगे आगी ।
घाणियाचि भोंवतें वेगीं । भोवंडी अंगीं जिराली
॥ ३३ ॥
तैसे विषय भवंडित भवु । परी नकळेचि विधिमावु ।
जैसा सर्प भ्रमला लागे धांवूं । तैसे विषय आघवे धावंति
॥ ३४ ॥
अंवसेचें काळे गडद । तैसा जड मूढ झाला स्तब्द ।
स्फुरेना आप पर हा बोध । जगदांध्य वोढवलें ॥ ३५ ॥
जेंवी लोहकाराची भाती । तेवीं वृथा श्वासोच्छ्वास
होती ।
वृक्षाची जैसी तटस्थ स्थिती । यापरी जीती जीत ना
मेलीं ॥ ३६ ॥
सकामासी स्वर्गप्राप्ती । म्हणसी बोलिली असे वेदोक्ती
।
तेही प्रलोभाची वदंती । ऐक तुजप्रतीं सांगेन ॥ ३७
॥
फलश्रुतिरियं नृणां न श्रेयो रोचनं परम् ।
श्रेयो विवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम् ॥
२३ ॥
त्यांसी दावूनियां फलश्रुती । स्वकर्मप्रवृत्तीं
लाविले ॥ ३८ ॥
सकाम अथवा निष्काम । कर्मक्रिया दोंहीची सम ।
येथ वासनाचि विषम । सकामनिष्कामफलहेतू ॥ ३९ ॥
जेवीं कां स्वातीचें जळ । शिंपीमाजीं होय मुक्ताफळ
।
तेंचि सेवी जैं महाव्याळ । तैं हळाहळ होऊनि ठाके
॥ २४० ॥
तेवीं आपुली जे कां कल्पना । निष्कामें आणी मुक्तपणा
।
तेचि सकामत्वें जाणा । द्रुढबंधना उपजवी ॥ ४१ ॥
वेदु बोलिला जें स्वर्गफल । तें मुख्यत्वें नव्हे
केवळ ।
जेवीं भेषज घ्यावया बाळ । देऊनि गूळ चाळविजे ॥ ४२
॥
ओखद घेतलियापाठीं । क्षयरोगाची होय तुटी ।
परी बाळ हातींचा गूळ चाटी । ते नव्हे फळदृष्टी भेषजीं
॥ ४३ ॥
तेवीं वेदाचे मनोगतीं । स्वर्गफळाची अभिव्यक्ती
।
मूर्खासी द्यावया मुक्ती । स्वधर्मस्थिती लावितु
॥ ४४ ॥
म्हणसी कर्मवादि जे नर । वेद सांगती प्रवृत्तिपर
।
तो वेदार्थ निर्वत्तितत्पर । केवीं साचार मानावा
॥ ४५ ॥
श्रुत्यर्थ जैं प्रवृत्ति धरी । तैं वेदु झाला अनर्थकारी
।
ते प्रवृत्ति दूषूनि श्रीहरी । दावी निवृत्तिवरी
वेदार्थ ॥ ४६ ॥
उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च ।
आसक्तमनसो मर्त्या आत्मनोऽनर्थहेतुषु ॥ २४ ॥
न तानविदुषः स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि ।
कथं युञ्ज्यात्पुनस्तेषु तांस्तमो विशतो बुधः
॥ २५ ॥
देहात्मवादें विषयांसी । जीवेंप्राणेंसीं लोलुप
॥ ४७ ॥
विषयकामाच्या आसक्तीं । स्त्रीपुत्रांची गोडी
चित्तीं ।
स्वजनधनांची अतिप्रीती । स्वभावस्थिती अनिवार
॥ ४८ ॥
जेणें जाइजे अधोगती । ऐशी जे कां कामासक्ती ।
ते प्राण्यासी सहजगती । विषयासक्ती स्वभावें ॥
४९ ॥
तेचि विषयांची प्रवृत्ती । वेद बोले जैं विध्युक्ती
।
तैं सर्वांचा स्वार्थघाती । झाला अनर्थीं वेदवादु
॥ २५० ॥
मरतया तरटमारु केला । बुडत्याचे डोयीं दगड दीधला
।
आंधळा अंधकूपीं घातला । तैसा वेदु झाला अनर्थीं
॥ ५१ ॥
वेदु जैं विषयीं गोंवी । तैं प्राण्यातें कोण उगवी
।
राजा सर्वस्वें नागवी । तैं कोण सोडवी दीनतें ॥ ५२
॥
नेणोनि वेदींचा मथितार्थु । स्वयें जो कां विषयासक्तु
।
तो मानी प्रवृत्तिपर श्रुत्यर्थु अनर्थहेतु बालिशां
॥ ५३ ॥
पुत्र पित्यास पुसे जाण । ग्रहणीं जेवूं परमान्न
।
येरू म्हणे सुटल्या ग्रहण । उष्ण भोजन स्वगृहीं
करूं ॥ ५४ ॥
तैशी माझ्या वेदाची उक्ती । निषेधमुखें दावी प्रवृत्ती
।
येणें वेदाच्या मनोगतीं । विषयनिवृत्ती मुख्यत्वें
॥ ५५ ॥
विषयीं बुडते जे जन । त्यांचें करावया उद्धरण ।
माझा वेदवादु जाण । सकामपण त्या नाहीं ॥ ५६ ॥
कोणी एक मंदबुद्धी । केवळ विषयांध त्रिशुद्धी ।
ते सकाम जल्पती वेदविधी । त्यांची कुबुद्धी हरि
सांगे ॥ ५७ ॥
एवं व्यवसितं केचिदविज्ञाय कुवुद्धयः ।
फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञा वदन्ति हि ॥ २६ ॥
यालागीं वेद बोले फलश्रुती । स्वधर्मप्रवृत्तीलागुनी
॥ ५८ ॥
सैंधव सागरा भेटूं जातां । जेवीं कां हारपे सैंधवता
।
तेवीं स्वधर्मीं प्रवर्ततां । सकामता उरेना ॥ ५९
॥
जैशी दों दिव्यांची वाती । एकवट केलिया ज्योती ।
तेथ न दिसे भेदगती । पाहतां ज्योती एकचि ॥ २६० ॥
जेवीं अग्नीं कापुर मिळतां । तो अग्नीचि होय तत्त्वतां
।
तेवीं स्वधर्मकर्मीं प्रवर्ततां । कर्मीं निष्कर्मता
स्वयें प्रकटे ॥ ६१ ॥
कर्माकर्मांची वेळुजाळीं । ते स्वधर्माचे कांचणिमेळीं
।
पडे नित्तशुद्धीची इंगळी । ते करी होळी कर्माकर्मांची
॥ ६२ ॥
सकामता करितां कर्म । स्वधर्म नाशी फळकाम ।
तेव्हां सकाम आणि निष्काम । दोंहींचें भस्म स्वधर्म
करी ॥ ६३ ॥
जेवीं दों काष्ठांच्या घसणी । माजीं प्रकटे जो कां
वन्ही ।
तो दोंहीतेंही जाळूनी । स्वतेजपणीं प्रकाशे ॥ ६४
॥
तेवीं माझा वेदवादु । स्वकर्में छेदी कर्मबाधु
।
हें नेणोनि जे विषयांधु । जडल्या सुबद्धु फळशो ॥
६५ ॥
वेदें प्रवृत्तिरोचनेकारणें । स्वर्गाचि नाना
फलें बोलणें ।
त्यांलागीं ज्याचें बैसे धरणें । तेणें नागवणें
निजस्वार्थां ॥ ६६ ॥
कष्टोनि शेतीं पेरिले चणे । त्यांची उपडोनि भाजी
करणें ।
तो लाभ कीं तेणें नाडणें । तैसें फळ भोगणें सकार्मीं
॥ ६७ ॥
वोलीं जोंधळियाचीं करबाडें । खातां अत्यंत लागतीं
गोडें ।
त्यालागीं शेत जैं उपडे । तैं लाभु कीं नाडे निजस्वार्था
॥ ६८ ॥
तैशी सकामकामनाउन्मत्तें । जें फळीं फळाशालोलिंगतें
।
ते नाडलीं स्वधर्मलाभातें । ऐक तूतें सांगेन ॥ ६९
॥
शेतीं पेरावया आणिले चणे । त्यांचे आदरें करी जो
फुटाणे ।
तो शाहणा कीं मूर्ख म्हणणें । तैसें फळ भोगणें सकामीं
॥ २७० ॥
घोडा विकोनि पलाण घेणें । लोणी देऊनि ताक मागणें
।
भात सांडूनि वेळण पिणें । तैसें फळ भोगणें सकामीं
॥ ७१ ॥
ऐसे सकाम अतिदुर्बुद्धी । जे नाडले स्वधर्मसिद्धी
।
यालागीं देवो म्हणे ’कुबुद्धी’ । ते कुबुद्धीची
विधी हरि सांगे ॥ ७२ ॥
कामिनः कृपणा लुब्धाः पुष्पेषु फलबुद्धयः ।
अग्निमुग्धा धूमतान्ता स्वं लोकं न विदन्ति ते
॥ २७ ॥
काचेच्छा तो सदा दीन । ’कृपणपण’ या हेतू ॥ ७३ ॥
जळीं बक धरोनि ध्यान । जेवीं कां टपत राहे मीन ।
तेवीं सकामा अनुष्ठान । लुब्धोनि जाण कामासी ॥ ७४
॥
जावया परपुरुषापासीं । लवोठवो दावी निजपतीसी ।
तेवीं काम धरोनि मानसीं । स्वधर्मकर्मासी आचरे
॥ ७५ ॥
जेवीं कां अज्ञान बाळ । फूल तेंचि म्हणे फळ ।
तेवीं स्वर्गभोग केवळ । मानी अढळ मूर्खत्वें ॥ ७६
॥
त्याही स्वर्गभोगासी पाहें । कर्मवैकल्य होय कीं
नोहे ।
हाही संदेह वर्तताहे । तेणेंही होय अतिदीन ॥ ७७ ॥
सकाम तो सदा दीन । दीनत्वें अतिकृपण ।
कृपणत्वें स्लोभपण । लोभास्तव ज्ञान महामोह ग्रासी
॥ ७८ ॥
मोहाचें खवळल्या भान । सविवेक ग्रासी ज्ञान ।
तेव्हां बुद्धीमाजीं तमोगुण । सबाह्य परिपूर्ण
उल्हासे ॥ ७९ ॥
तमें कोंदाटल्या वृत्ती । धूमांकित होय स्थिती
।
जेवीं कां आंधळ्याचा सांगती । अंधारे रातीं आडवीं
चुके ॥ २८० ॥
त्या आंधळ्याची जैशी स्थिती । तैशी सकामाची गती
।
चुकला विवेकाचा सांगती । आंधळी वृत्ती अतिमुग्ध
॥ ८१ ॥
जैसें कां अज्ञान बाळ । तैसा मुग्ध होय केवळ ।
कोण कर्म काय तें फळ । नेणे विवळ मुग्धत्वें ॥ ८२
॥
माझी कोणे लोकीं स्थिती । पुढें कोण आपुली गती ।
हें कांहींच न स्मरे चित्तीं । धूम्रवृत्ती देहांतु
॥ ८३ ॥
न ते मामङ्ग जानन्ति हृदिस्थं य इदं यतः ।
उक्थशस्त्रा ह्यसुतृपो यथा नीहारचक्षुषः ॥ २८ ॥
तीं वेदाचीं गुह्य निरूपणें । तुजकारणें म्यां
निरूपिलीं ॥ ८४ ॥
परिसोनि वेदाचे विभाग । उद्धव सुखावला चांग ।
तेणें संतोषें श्रीरंग । संबोखोनि ’अंग’ उद्धवासी
म्हणे ॥ ८५ ॥
जो मी हृदयामाजिले वस्ती । परमात्मा निकटवर्ती
।
त्या मातें सकाम निणती । कामासक्तीं नाडले ॥ ८६ ॥
तो मी हृदयामाजीं असें । हें एकादेशित्व मज नसे ।
जगदाकारें मीचि भासें । जेवीं कल्लोळविलासें सागरु
॥ ८७ ॥
अलंकार झालेपणें । जेवीं असे निखळ सोनें ।
तेवीं जगदाकारें म्यां श्रीकृष्णें । परिपूर्ण
असणें पूर्णत्वें ॥ ८८ ॥
नाम रूप वर्ण विविध । माझेन प्रकाशें जगदुद्बो ध
।
परी नामरूपजातिभेद । मजसी संबंध असेना ॥ ८९ ॥
आकाश जळीं बुडालें दिसे । परी तें न माखे जळरसें
।
तेवीं मी जगदाकारें असें । जगदादि दोषें अलिप्त
॥ २९० ॥
ऐसा मी विश्वात्मा विश्वंभरु । विश्वमूर्ति विश्वेश्वरु
।
त्या मज नेणती अज्ञान नरु । जे कां शिश्नोदरुपोषक
॥ ९१ ॥
ज्यासी आंधारें दाटे गाढें । कां महाकुहरीं जो सांपडे
।
तो कांहीं न देखे पुढें । अवचिता पडे महागर्तीं ॥
९२ ॥
तेवीं अतिमोहममताभ्रांतें । अज्ञाननिद्रा सबाह्य
व्याप्तें ।
जवळिल्या न देखोनि मातें । पडिले महागर्ते तमामाजीं
॥ ९३ ॥
न कळोनि माझ्या वेदार्थातें । केवळ जीं कां कामासक्तें
।
तीं पावलीं अधःपातातें । जवलिल्या मातें नेणोनि
॥ ९४ ॥
तो मी जवळी कैसा म्हणसी । तरी सर्वांच्या हृदयदेशीं
।
वसतसें अहर्निशीं । चेतनेसी चेतविता ॥ ९५ ॥
त्या माझें वेदार्थमत । नेणतीचि कामासक्त ।
तेचिविखीं श्रीकृष्णनाथ । विशदार्थ स्वयें सांगे
॥ ९६ ॥
ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मकाः ।
हिंसायां यदि रागः स्याद्यज्ञ एव न चोदना ॥ २९ ॥
तेणें सकामासी उत्साहो । स्वर्गातें पहा हो मानिती
सत्य ॥ ९७ ॥
’रोचनार्थ’ स्वर्ग बोले वेद । तो प्रगटार्थ मानूनि
शुद्ध ।
मग स्वर्गसाधनें विविध । कामलुब्ध आदरती ॥ ९८ ॥
तेथ यज्ञ हें मिषमात्र जाण । स्वयें करावया मांसभक्षण
।
अविधीं करिती पशुहनन । अतिदृप्त जाण कामार्थीं
॥ ९९ ॥
त्यांसी पैं गा देहांतीं । मारिले पशु मारावया येती
।
हातीं घेऊनि गड्ग काती । सूड घेती यमद्वारीं ॥ ३००
॥
तेथ कैंचें स्वर्गसुख । अविधि-साधनें महामूर्ख
।
पावले गा अघोर नरक । सकामें देख नाडले ॥ १ ॥
यथेष्ट करावया मांसभक्षण । स्वेच्छा जें कां पशुहनन
।
त्यांसी वेदें केलें निर्बंधन । पशुहनन यज्ञार्थ
॥ २ ॥
तेथही घातली जाण । देश काळ आणि वर्तमान ।
मंत्र तंत्र विधि विधान । धन संपूर्ण अतिशुद्ध ॥
३ ॥
शक्त सज्ञान धनवंत । ऐसा कर्ता पाहिजे थेथ ।
मुष्टिघातें करावया पशुघात । पडे प्रायश्चित्त
’मे’ म्हणतां ॥ ४ ॥
ऐशी वेदाज्ञा नाना अवघड । घातलीं प्रायश्चित्तें
अतिगूढ ।
तरी सकाम जे महामूढ । ते धांवती दृढ पशुहनन ॥ ५ ॥
ऐसें झाल्या पशुहनन । विभाग येईल कवळ प्रमाण ।
तेंचि करावें भक्षण । दांतांसी जाण न लागतां ॥ ६
॥
विभाग भक्षितां आपण । जो करी रसस्वादन ।
त्यासीही प्रायश्चित्र जाण । हेंही निर्बंधन वेदें
केलें ॥ ७ ॥
करावें मांसभक्षण । हे वेदाज्ञा नाहीं जाण ।
त्याचें करावया निराकरण । लाविलें विधान यज्ञाचें
॥ ८ ॥
स्वेच्छा पशु न मारावया जाण । यज्ञीं नेमिलें पशुहनन
।
न करावया मांसभक्षण । नेमिला प्रमाण यज्ञभाग ॥ ९
॥
हेंही वेदाचें बोलणें । मूर्खप्रलोभाकारणें ।
येर्ह वीं पशुहिंसा न करणें । मांस न भक्षणें हें
वेदगुह्य ॥ ३१० ॥
हिंसाविहारा ह्यालब्धैः पशुभिः स्वसुखेच्छया
।
यजन्ते देवता यज्ञैः पितृभूतपतीन् खलाः ॥ ३० ॥
अविधी मारूनि पशुंसी । मिरविती श्लाघेसी यज्ञिकत्वें
॥ ११ ॥
अविधीं करूनि जीवहनन । तेणें पशूनें करिती यज्ञ
।
पितृदेवभूतगण । करिती यजन सुखेच्छा ॥ १२ ॥
बाबडें बीज पेरिल्या शेतीं । पिकास नाडले निश्चितीं
।
शेखीं निजबीजा नागवती । राजे दंडूनि घेती करभार
॥ १३ ॥
तैशी अविधी यज्ञिकांची गती । स्वर्ग स्वप्नींही
न देखती ।
थित्या नरदेहा नागवती । शेखीं दुःख भोगिती यमदंडें
॥ १४ ॥
वृथा पशूंस दुःख देती । तेणें दुःखे स्वयें दुःखी
होती ।
ऐशी यज्ञिकांची गती । आश्चर्य श्रीपती सांगत ॥ १५
॥
स्वप्रोपमममुं लोकमसन्त श्रवणप्रियम् ।
आशिषो हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्यर्थान्यथावणिक्
॥ ३१ ॥
येथ सकाम कामनपिसें । स्वर्ग विश्वासें मानिती
सत्य ॥ १६ ॥
मुळींच मिथ्या मृगजळ । त्यामाजीं शीतळ जळ ।
थाया घेऊनि मागे बाळ । तैसे सकाम केवळ स्वर्गालागीं
॥ १७ ॥
’पिंपळावरून मार्ग आहे’ । ऐकोनि रुखावरी वेंघों
जाये ।
तो जेवीं भ्रमें गुंतोनि राहे । तेवीं स्वर्गश्रवणें
होये सकाम ॥ १८ ॥
स्वधर्ममार्गीं चालावया नर । वेदु स्वर्ग बोले
अवांतर ।
ते फांटां भरले अपार । स्वर्गतत्पर सकाम ॥ १९ ॥
वाट पिंपळावरी ऐकोनी । शहाणा चाले मार्ग लक्षोनी
।
अश्वत्थ सांडी डावलोनी । तो पावे स्वस्थानीं संतोषें
॥ ३२० ॥
तेवीं स्वधर्माच्या अनुष्ठानीं । जो सांडी स्वर्गफळें
उपेक्षूनी ।
तो चित्तशुद्धीतें पावोनी । ब्रह्मसमाधानीं स्वयें
पावे ॥ २१ ॥
या सांडूनि स्वधर्ममार्गासी । श्रवणप्रिय स्वर्गसुखासी
।
सकाम भुलले त्यासी । जेवीं घंटानादासी मृग लोधे
॥ २२ ॥
तेवीं जन्मोनि कर्मभूमीसी । वेंचूनि धनधान्यसमृद्धीसी
।
थित्या नाडले नरदेहासी । स्वर्गसुखासी भाळोनी ॥
२३ ॥
जैसा कोणी एक वाणी । जुनी नाव आश्रयोनी ।
द्वीपांतरींचा लाभ ऐकोनी । न विचारितां मनीं समुद्रीं
रिघे ॥ २४ ॥
उन्मत्त कर्णधाराचे संगतीं । फुटकी नाव धरोनि हातीं
।
घेऊनियां सकळ संपत्ते । रिघे कुमती महार्णवीं
॥ २५ ॥
तो जेवीं समुद्रीं बुडे । तैसेंचि सकामांसी घडे
।
स्वर्ग वांछितां बापुडे । बुडाले रोकडे भवार्णवीं
॥ २६ ॥
वांछितां स्वर्गसुखफळ । बुडालें स्वधर्मवित्त
सकळ ।
बुडालें चित्तशुद्धीचें मूळ । बुडालें मुद्दल नरदेह
॥ २७ ॥
एव्हडें हानीचें कारण । देवो सांगत आहे आपण ।
सकामतेसी मूळ गुण । तेंही लक्षण स्वयें सांगे ॥ २८
॥
रजः सत्त्वतमोनिष्ठा रजःसत्वतमोजुषः ।
उपासत इन्द्रौख्यान् देवादीन्न तथैव माम् ॥ ३२
॥
तेव्हां रजाचेनि संमतें । काम चित्ततें व्यापूनि
खवळे ॥ २९ ॥
अतिकाम खवळल्या चित्तीं । गुणनुसारें विषयीं प्रीती
।
तेव्हा सकामाची संगती । धरी निश्चितीं भावार्थें
॥ ३३० ॥
सकामसंगती साचार । काम्यकर्मी अत्यादर ।
स्वर्गभोगीं महातत्पर । यजी देवपितर प्रमथादिक
॥ ३१ ॥
मी सर्वात्मा सवेश्वर । त्या माझ्या ठायीं अनादर
।
कामलंपटत्वें नर । देवतांतर उपासिती ॥ ३२ ॥
म्हणसी देवतांतर जें कांहीं । तें तूंचि पैं गा सर्वही
।
हाही ऐक्यभावो नाहीं । भेदबुद्धीं पाहीं विनियोग
॥ ३३ ॥
एंद्रादि देवद्वारां जाण । मीचि होय गा प्रसन्न
।
त्या माझ्या ठायीं नाहीं भजन । सकाम मन स्वर्गार्थी
॥ ३४ ॥
दृढ कामना जडली चित्तीं । सांगतां स्वर्गीं पुनरावृत्ती
।
तेही हितत्वेंचि मानिती । ऐक निश्चितीं अभिप्रावो
॥ ३५ ॥
इष्द्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि ।
तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुलाः ॥ ३३ ॥
तेथही कामना नागविले । स्वर्गार्थ भजले देवतांतरा
॥ ३६ ॥
स्वर्गभोगीं ठेवूनि मन । नाना यागीं करिती यजन ।
तेणें दिविभोग पावेन । हा निश्चिय जाण याज्ञिकां
॥ ३७ ॥
काळें भोगक्षयाच्या पतनीं । तेही घेती हितत्वें
मानोनी ।
सवेंचि इहलोकीं जन्मोनी । ब्राह्मणपणीं सुशील ॥
३८ ॥
वेदवेदांगओध्ययन । धनधान्यें अतिसंपन्न ।
आम्ही विख्यात गृहस्थ होऊन । क्षीणपुण्य स्वर्गस्थ
॥ ३९ ॥
नेणोनि वेदार्थनिजस्थिती । ऐसऐनशिया उपपत्तीं
।
सकामीं मानिली निश्चिती । ऊंस सांडोनि मागती कणीस
त्याचें ॥ ३४० ॥
एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम्
।
मानिनां चातिस्तब्धानां मद्वार्तापि न रोचते ॥
३४ ॥
स्वर्गकामाचेनि उपायें । अपायीं स्वयें पडताती
॥ ४१ ॥
अवघा संसार काल्पनिक । तेथ सत्य कैंचे स्वर्गसुख
।
परि श्रवणमात्रें देख । भुलले मूर्ख स्वर्गसुखा
॥ ४२ ॥
जैसा नपुंसक वांछी स्त्रीसुख । परी संग तया कैंचा
देख ।
मुळींच नाहीं बीजारोप । मा कैंचा कामसाटोप तयासी
॥ ४३ ॥
परी लटिकाचि तडतडां उडे । कष्टोनि व्यर्थाचि पहुडे
।
परी तया नसे भगभोग रोकडे । तैसे स्वर्ग फुडे प्राणिया
॥ ४४ ॥
गव्हांचा जो प्रथम मोड । तोंडीं घालितां लागे गोड
।
परी जो जाणे पिकाचा निवाड । तो मोड जाण उपडीना ॥ ४५
॥
पालेयाची चवी घेतां । गव्हांची गोडी न लगे तत्त्वतां
।
मग पाला पाळूनी स्वभावतां । शेवटीं रडता गव्हांचिकारणें
॥ ४६ ॥
तेवीं वेदु बोलिला स्वर्गफल । तें स्वधर्माचें
कोंवळें मूळ ।
तें उप्डूनि खातां तत्काळ । मोक्षफळ अंतरे ॥ ४७ ॥
हें जाणती जे सज्ञान । ते स्वर्गासी नातळती आपण ।
परी मूर्खाचें सकामपण । अनिवार जाण अतिशयें ॥ ४८
॥
कामाचिया लोलंगती । सदा सकाम कर्में करिती ।
तेणें जन्ममरणांचे आवर्तीं । पडले नुगंडती आकल्प
॥ ४९ ॥
त्यांसी हित सांगती साधुजन । ते न मानिती संतवचन
।
आम्ही वेदार्थीं सज्ञान । हा ज्ञानाभिमान अतिगर्वें
॥ ३५० ॥
मी भगवंत नियंता सृष्टी । हें वेदें दाविल्या नवडे
गोष्टी ।
निष्कामता कपाळ उठी । सकम पोटीं सुबुद्ध ॥ ५१ ॥
एवं वेद मानूनि प्रवृत्तिपर । ठकले सकळ सकाम नर ।
तोचि वेदार्थ ब्रह्मपर । स्वयें श्रीधर सांगत ॥
५२ ॥
वेदा ब्रह्मात्मविषयास्त्रिकाण्डविषया इमे ।
परोक्षवादा ऋषयः परोक्षं मम च प्रियम् ॥ ३५ ॥
चित्तशुद्धिद्वारा जाण । ब्रह्मसंपन्न जीव करी
॥ ५३ ॥
पारधी लावून बडिशपिंडी । मीनांसी जळाबाहेर काढी
।
तेवीं दावून स्वर्गसुखगोडी । वेद जीवास ओढी परमार्थीं
॥ ५४ ॥
परोक्षवाद वेदव्युत्पत्तीं । त्यागमुखें गा अन्योक्ती
।
सांडविली विषयासक्ती । ब्रह्मप्राप्तीलागूनि
॥ ५५ ॥
हें जाणोनि वेदार्थगुह्यज्ञान । जो जीव झाला ब्रह्मसंपन्न
।
तेथ कर्म-कर्ता मिथ्या जाण । आश्रम-वर्ण कैंचे ॥
५६ ॥
तेथ कैंचें ध्येय-ध्याता-ध्यान । कैंचें ज्ञेय-ज्ञाता-ज्ञान
।
नाहीं भज्य-भजक-भजन । ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वें
॥ ५७ ॥
तेथ कैंचे कर्म-कर्माचरण । कैंचा वेद-वेदाध्ययन
।
कैंचें साध्य आणि साधन । ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वें
॥ ५८ ॥
तेथ कैंचे दोष कैंचे गुण । कैंचे पाप कैंचें पुण्य
।
कैंचें जन्म कैंचें मरण । ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वें
॥ ५९ ॥
तेथ कैंचा भेदु कैंचा बोधु । कैंचा मोक्ष कैंचा बंधु
।
सदोदित परमानंदु । हा वेदार्थ शुद्ध उद्धवा ॥ ३६०
॥
या वेदार्थाचें निरूपण । प्रकट करितां आपण ।
निजस्वार्था नाडती जन । यालागीं जाण म्यां गुप्त
केलें ॥ ६१ ॥
हें वेदार्थाचें गुह्य सार । मज गुप्ताचें गुप्त
भांडार ।
तुझा देखोनि अधिकार । म्यां साचार सांगितलें ॥ ६२
॥
हा गुह्यार्थ करितां प्रकट । सांडोनि कर्ममार्गाची
वाट ।
कर्म ब्रह्म उभयभ्रष्ट । होतील नष्ट अनधिकारी ॥
६३ ॥
हें जाणॊनि ज्ञाते ऋषीश्वरीं । वेदार्थनिरूपणकुसरी
।
हा मुख्यार्थ झांकोनि निर्धारीं । परोक्षवादावरी
व्याख्यान केलें ॥ ६४ ॥
सकळलोकहितार्थ । माझेंही हेंचि मनोगत ।
परोक्षवाद गोड लागत । लोकासंग्रहार्थ उद्धवा ॥
६५ ॥
मीही लोकसंग्रहार्थ । अकर्ता कर्में आचरत ।
वेदाचें जें परोक्ष मत । मी स्वयें राखित लोकहिता
॥ ६६ ॥
वेदाचें स्वरूप गहन । अतर्क्य अलक्ष्य अगम्य जाण
।
तेचि अर्थींचें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥ ६७ ॥
शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राणेन्द्रियमनोमयम्
।
अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत् ॥
३६ ॥
माझी वेदरूप जे बोली । शब्दतः अर्थतः अगाध खोली ।
बाहीं न तरवे समुद्र । तेवीं स्वमतीं न कळे वेदपार
।
येचि अर्थीं नाना ऋषीश्वर । युक्तीचे संभार वेंचिले
॥ ६९ ॥
परी एवंविध तत्त्वतां । हे वेदवादाची कथा ।
न येचि कोणाचेही हाता । अर्थतः शब्दतः दुर्ज्ञेय
॥ ३७० ॥
ज्याची शब्दवाचकता । स्वरवर्णें शुद्ध न ये हाता
।
त्याची अर्थावबोधकता । अगम्य सर्वथा सुरनरां ॥
७१ ॥
पूर्वीं हाचि वेद अनुच्छिष्ट । म्यां ब्रह्मयाहातें
करविला पाठ ।
तेणेंही नेणोनियां स्पष्ट । कर्मीं कर्मठ होऊनि
ठेला ॥ ७२ ॥
ते कर्मक्रिया अतिगोमटी । शंखें ह्रिली उठाउठी
।
ब्रह्मा विसरला वेदगोठी । पडलें सृष्टीं कर्मांध्य
॥ ७३ ॥
तो करावया वेदोद्धार । म्यां मर्दिला शंखासुर ।
सकळ श्रुतींचा संभार । ब्रह्मयासी साचार दीधला
॥ ७४ ॥
म्यां वेद ठेविले ब्रह्ययापुढें । तो पूर्व स्मरेना
धडफुडें ।
तेव्हा चाकाटलें बापुडें । केवळ वेडें होऊनि ठेलें
॥ ७५ ॥
त्या वेदभागालागीं जाण । ऋषीं वेंचिलें निजज्ञान
।
शाखोपशाखीं रावण । वेदविभागन करूं आला ॥ ७६ ॥
परी इत्थंभूत तत्त्वतां । माझ्या वेदविभागाची वार्ता
।
न येचि कोणाचिया हाता । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥ ७७
॥
तो मी वेदस्थापक श्रीहरी । लोक राखावया मर्यादेवरी
।
स्वयें सत्यवतीच्या उदरीं । झालों अवतारधारी श्रीव्यास
॥ ७८ ॥
वेदविभागीं राजहंसु । यालागीं नामें ’वेदव्यासु’
।
तेणें म्यां केला श्रुतिविलासु । वेदविशेषु चतुर्धा
॥ ७९ ॥
वेद अर्थत्वें अतिदुर्घट । परी वाचकत्वें झाला
प्रगट ।
त्या चारी वाचा अतिश्रेष्ठ । ऐक स्पष्ट सांगेन ॥
३८० ॥
नादाचें प्रथम स्फुरण । घोषमात्र सूक्षम प्राण
।
ती नांव ’परा’ वाचा जाण । प्रथम लक्षण ॐकारीं ॥ ८१
॥
तोचि नादयुक्त प्राण । अंतःकरणीं होय स्फुरण ।
ते ’पश्यंती’ वाचा जाण । विवेकलक्षण तीमाजीं ॥ ८२
॥
नाभीपासोनी नाभिस्वरीं । जे घुमघुमी कंठवरी ।
ते ’मध्यमा’ वाचा खरी । स्वयें श्रीहरी सांगत ॥ ८३
॥
अकार-उकार-मकार । स्वरवर्णयुक्त उच्चार ।
जेथ प्रगट होय ओंकार । ते वाचा साचार ’वैखरी’ ॥ ८४
॥
ते वैखरीच्या ठायीं । शाखोपशाखीं जो कांहीं ।
वेद अनंतरूप पाहीं । त्यासही नाहीं मर्यादा ॥ ८५
॥
यापरी वेद अमर्याद । जरी चतुर्धा केला विशद ।
तरी जनासी अतिदुर्बोध । यालागीं उपवेद विभागिले
॥ ८६ ॥
ऐसेनिही जनासी न कळे वेद । यालागीं वेदावरी पद ।
श्रीव्यासें केले विशद । तरी वेदार्थ शुद्ध कळेना
॥ ८७ ॥
येचि अर्थीं ऋषीश्वर बहुत । सुमंतु जैमिनी भाष्य
भारत ।
पैल सूत्रादि जे समस्त । शिणतां वेदार्थ न कळेचि
॥ ८८ ॥
एवं वाच्यता आणि लक्ष्यता । स्थूलसूक्ष्मत्वें
वेदार्थज्ञाता ।
मजवांचूनि तत्त्वतां । आणिक सर्वथा असेना ॥ ८९ ॥
मयोपबृंहितं भूम्रा ब्रह्मणानन्तशक्तिना ।
भूतेषु घोषरूपेण बिसेषूर्णेव लक्ष्यते ॥ ३७ ॥
सबाह्य व्यापकत्वें संपूर्ण । ब्रह्म परिपूर्ण
जो कां मी ॥ ३९० ॥
तेणें म्यां वेद अधिष्टित । या नांव बोलिजे ’उपबृंहित’
।
अधिष्ठाता विकारी होत । जेवीं अभ्रांत चंद्रमा
॥ ९१ ॥
कां अग्नि काष्ठीं अधिष्ठितां । त्यासी तत्काळ
ये साकारता ।
मग प्रबळ आणि शांतता । या विकारावस्था अग्नीसी ॥
९२ ॥
यापरी विकारी नव्हे जाण । मी अंतर्यामी नारायण ।
ब्रह्मस्वरूपें परिपूर्ण । विकारनिर्दळण स्वयें
कर्ता ॥ ९३ ॥
मीचि विकारांचा कर्या । करूनि मीचि अकर्ता ।
त्या मज न ये विकारता । ब्रह्मस्वरूपतास्वभावें
॥ ९४ ॥
ब्रह्म केवळ निर्धर्म । तें केवीं विकारी कर्म ।
ऐसा कांहीं कल्पिसी भ्रम । तेंही सुगम सांगेन ॥ ९५
॥
माझी योगमाया अनंतशक्ती । जे शंभुस्वयंभूंसी न
ये व्यक्ती ।
तिचेनि योगें मी चिन्मूर्ती । उत्पत्तिस्थितिसंहर्ता
॥ ९६ ॥
एवं योगमाया स्वभावतां । मी सकळ करूनि अकर्ता ।
त्या मज देशतां काळतां । विकारिता स्पर्शेना ॥ ९७
॥
जरी सत्य असती भेदता । तरी मज येती विकारिता ।
माझे निजस्वरूपीं पाहतां । भेदाची वार्ता असेना
॥ ९८ ॥
जेवीं भ्रमें सर्पत्व दोरावरी । परी दोर सर्पत्व
कदा न धरी ।
तेवीं मी परमात्मा श्रीहरी । करूनि अविकारी निजरूपें
॥ ९९ ॥
घोषरूपें अतिसूक्ष्म नादु । तो मी प्रणवरूपें निजवेदु
।
प्राणिमात्रीं असें स्वतःसिद्धु । परी नेणती बोधु
सकामत्वें ॥ ४०० ॥
जेवीं कां विष्ठा भक्षी सूकर । उपेक्षी कस्तुरी
कापुर ।
तेवीं सूक्ष्मवेदाचें निजसार । सकाम नर उपेक्षिती
॥ १ ॥
मी निजानंद हृदयाआंत । त्या मज उपेक्षूनि भ्रांत
।
कामासक्तीं लोलंगत । द्वारें वोळंगत नीचांचीं ॥
२ ॥
त्या हृदयस्थ देवाचें ध्यान । नित्य योग्यासी निदिध्यासन
।
सम करोनि प्राणापान । सदा अनुसंधान नादाचें ॥ ३ ॥
माझें वेदतत्त्व जें कां गुप्त । प्रणवरूपें हृदयाआंत
।
योगीसदा अनुभवित । त्यांचे स्वरूप निश्चित अवधारीं
॥ ४ ॥
जैसा कमळमृणाळबिसतंत । तैसा लूक्ष्म नाद अत्यंत
।
नाभीपासोनि ब्रह्मरंध्रांत । ओंकार स्वरांत लक्षिती
॥ ५ ॥
ऐसा ओंकाराच्या स्वराआंत । नाभीपासोनि ब्रह्मरंध्रांत
।
सूक्ष्म नादाचा निजतंत । योगधारणा राखत महायोगी
॥ ६ ॥
हाचि नाद पैं प्रस्तुत । लौकिकीं असे भासत ।
दोंही कर्णीं देतां हात । तोचि घुमघुमित निजनादु
॥ ७ ॥
योगी म्हणती ’अनाहत शब्द’ । वेदांती म्हणती ’सूक्ष्म
नाद’ ।
आम्ही म्हणों हा ’शुद्धवेद’ । असो अनुवाद हा नांवांचा
॥ ८ ॥
ऐशिया स्वतःसिद्ध वेदापाशीं । श्रद्धा नुपजेचि
प्राणियांसी ।
यालागीं सूक्ष्म वेद स्थूलतेसी । म्यां जनहितासी
आणिला ॥ ९ ॥
तोचि स्थूलत्वें झाला प्रकट । ते प्रकट होती वेदवाट
।
दृष्टांतेंकरूनि स्पष्ट । तुज मी चोखट सांगेन ॥
४१० ॥
ऐसें बोलिला श्रीनिवास । तेणें उल्हासला हृदयहंस
।
म्हणे मजकारणें हृषीकेश । अत्यंत सौरस निरूपणीं
॥ ११ ॥
मजवरी बहुत स्न्नेहाळ । मज उद्धारावया गोपाळ ।
निरूपणीं सुकाळ । अतिसरळ अमृतरसु ॥ १२ ॥
ऐसें उद्धवाचें बोलणें ऐकोनी । काय बोलिला सारंगपाणी
।
म्हणे मी तोचि निरूपणीं । सांगेन तुजलागोनी उद्धवा
॥ १३ ॥
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् ।
आकाशाद्घोिषवान्प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८
॥
छन्दोमयोऽमृतमयः सहस्त्रपदवीं प्रभुः ।
तंतु काढी अतिसूक्ष्मपणीं । तेवीं निर्गुणीं ’ओंकार’
॥ १४ ॥
तो ओंकार होतां सप्राण । सहजस्वभावें गा जाण ।
झाला ’हिरण्यगर्भ’ अभिधान । आपणिया आपण वेदाज्ञा
॥ १५ ॥
’प्रभु’ म्हणजे ऐश्वर्यख्याति । अचिंत्यानंत त्याची
शक्ति ।
तो छंदोमय वेदमूर्ती । जाण निश्वितीं उद्धवा ॥ १६
॥
तो अविनाशी वास्तवस्थिती । नित्य सुखमय सुखमूर्ती
।
तेणें सप्राण नादाभिव्यक्ति । मनःशक्ती चेतवी ॥
१७ ॥
चेतविली जे मनःशक्ती । होय स्पर्श-स्वर-वर्ण कल्पिती
।
वेदाज्ञ ’बृहती’ म्हणती । जिचा अपरिमिती विस्तार
॥ १८ ॥
ते स्वरवर्णसंवलित मंत्र । हृदयाकाशीं विचित्र
।
सहस्त्रशाखीं विस्तार । वाढली अपार वैखरी ॥ १९ ॥
स्वरवर्णादि उच्चारीं । वेदधिष्ठान वैखरी ।
ते उपजली जेणेंकरी । तेही परी सांगेन ॥ ४२० ॥
ओंकाराठद्व्य ञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्तःस्थभूषिताम्
॥ ३९ ॥
विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरैः ।
अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४०
॥
हा ओंकार अलोलिक । अतिसूक्ष्म देख देहस्थ ॥ २१ ॥
त्याचि ओंकारासी प्राणसंगती । आधारादि चक्रीं ऊर्ध्वगती
।
तेथ वाचांची होय अभिव्यक्ती । परा-पश्यंती-मध्यमा
॥ २२ ॥
परावाचेच्या अभ्यंतरीं । जन्मे पश्यंती ज्येष्ठकारी
।
मध्यमा जन्मे तिच्या उदरीं । एवं परस्परीं जन्मती
॥ २३ ॥
तैशाचि येरीतें येरी । नोसंडोनि क्षणभरी ।
चालती उपरांउपरी । चक्रींच्या चक्रांतरीं समवेत
॥ २४ ॥
’आधारचक्रीं’ परा वाचा । ’स्वाधिष्ठानीं’ जन्म
पश्यंतीचा ।
’मणिपूरीं’ हूनि ’विशुद्धी’ चा । ठायीं मध्यमेचा
रिगुनिगू ॥ २५ ॥
तेथोनियां मुखद्वारीं । वाचा प्रकाशे वैखरी ।
तैं स्वर-वर्ण-उच्चारीं । नानामंत्रीं गर्जत ॥ २६
॥
तेचि स्वर आणि वर्ण । सांगेन ’स्पर्श’ व्यक्तिलक्षण
।
’अंतस्थ’ ’ऊष्म’ कोण कोण । विभागलक्षण अवधारीं
॥ २७ ॥
केवळ ’अ क च ट त प’ देख । हे ककारादि पंच पंचक ।
स्पर्शवर्णाचें रूपक । अक्षरें निष्टंक पंचवीस
॥ २८ ॥
सवर्णें गर्जतां उच्चार । ते अकारादि सोळाही स्वर
।
’य र ल व’ यांचा विचार । जाण साचार ’अंतस्थ’ ॥ २९ ॥
’श ष स ह’ हे वर्ण चारी । ’ऊष्म’ बोलिजे शास्त्रकारीं
।
विसर्गादि अनुस्वारीं । ’अंअः’ वरी विभागु ॥ ४३०
॥
येथ बावन्नावी मातृका एक । केवळ ’क्ष’ कारु गा देख
।
यांतु सानुनासिक निरनुनासिक । जाणति लोक शास्त्रज्ञ
॥ ३१ ॥
एवं स्वरवर्णविधिउच्चारीं । लौकिकी वैदिकी भाषावरी
।
वेदशास्त्रार्थप्रकारीं । वाढली वैखरी शब्दचातुर्यें
॥ ३२ ॥
बोलेंचि गा बोलाप्रती । चाळूनि नाना उपपत्ती ।
बोलें बोल निगृहिती । युक्तिप्रयुक्ती साधुनी ॥
३३ ॥
ऐशिया नानाशब्दकुसरीं । अत्यंत विस्तरिली वैखरी
।
तेचि चौं चौं अक्षरीं । वाढवूनि धरी नाना छंदें ॥
३४ ॥
वाढतां चतुरक्षरभेदें । उत्तरोत्तर नाना छंदें
।
वाढविलीं स्वयें वेदें । निजज्ञान बोधें बोलूनि
॥ ३५ ॥
अतएव अनंत अपार । अर्थतां शब्दतां अतिसुस्तर ।
माझ्या शब्दज्ञानाचा पार । सुरनर नेणती ॥ ३६ ॥
ऐशी वैखरीची अनंतशक्ती । यालागीं म्हणिजे ते ’बृहती’
।
इच्या विस्ताराची गती । स्वयें नेणती शिव स्त्रष्टा
॥ ३७ ॥
हिरण्यगर्भत्वें स्वयें जाण । जीव-शिव-अंतर्यामीलक्षण
।
माझी वेदाज्ञा प्रकाशी आपण । जिचें नामाभिधान ’वैखरी’
॥ ३८ ॥
जो मी वेदात्मा श्रीहरी । तो वेदु या रीतीं विस्तारीं
।
स्वयें विस्तारोनि संहारीं । मर्यादेवरी स्वकाळें
॥ ३९ ॥
मागां बोलिलीं छंदें जाण । त्या छंदांचें निजलक्षण
।
स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण । जो वेदाचें कारण निजस्वरूप
॥ ४४० ॥
गायत्र्युष्णिगनुष्टप् च बृहती पङ्क्तिरेव
च ।
त्रिष्टब्जगत्यतिच्छन्दो ह्यत्यष्ट्यतिजगद्विराट्
॥ ४१ ॥
त्या गायग्री छंदाचें लक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन
॥ ४१ ॥
आठाअठां अक्षरीं त्रिपद । गणितां जेथ यती शुद्ध
।
त्या नांव ’गायत्री’ छंद । हें वेदानुवाद निजबीज
॥ ४२ ॥
हें वेदाचें निजजिव्हार । ब्रह्मज्ञानाचें परपार
।
परमानंदाचें सोलींव सार । जाण साचार गायत्री ॥ ४३
॥
हें चैतन्याचें जीवन । मज गोप्याचें गुप्तधन ।
जेथ जीवशिवां समाधान । तें हें छंद जाण गायत्री ॥
४४ ॥
ये छंदींचे एक एक अक्षर । अक्षराचें निजसार ।
सच्चिदानंदाचें निजभांडार । जाण साचार गायत्री
॥ ४५ ॥
करितां गयत्रीचें अनुष्ठान । विश्वामित्र झाला
ब्राह्मण ।
मी कृष्ण वंदीं त्याचे चरण । माझाही तो गुरु जाण
रामावतारीं ॥ ४६ ॥
यालागीं सकळ छंदीं प्राधान्य । मुख्यत्वें गायत्री
छंद जाण ।
इतर छंद होती पावन । कासे लागोन पैं इच्या ॥ ४७ ॥
गायत्रीछंदाचें अंगीकारीं । त्यासी मिळाल्या अक्षरें
चारी ।
’उष्णिक्’ छंदाची थोरी । त्याचिवरी ठसावे ॥ ४८
॥
उष्णिक् छंदाचे अंगीकारीं । त्यासी मिळाल्या ।
अक्षरें चारी । ’अनुष्टप्’ छंदाची थोरी । त्याचिवरी
ठसावे ॥ ४९ ॥
अनुष्टप् छंदाचे अंगीकारीं । आणीक मिळाल्या अक्षरें
चारी ।
’बृहती’ छंदाची थोरी । त्याचिवरी ठसावे ॥ ४५० ॥
एवं ’पंक्ति’ ’त्रिष्टप्’ ’जगती’ । ’अत्यष्टि’
’अतिजगती’ ।
चौं चौं अक्षरांचे अधिकप्राप्तीं । छंदें वेदोक्तीं
विभाग ॥ ५१ ॥
ऐशिया चतुरक्षरमिळणीं । नाना छंदांचिया श्रेणी
।
वेदरायाची राजधानी । मंत्रध्वनीं गर्जती ॥ ५२ ॥
तेथ अक्षरमर्यादा न करवे । शाखांची मर्यादा न धरवे
।
अर्थता वाच्यता नेणवें । वेद वैभवें दुर्ज्ञेय
॥ ५३ ॥
किं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत् ।
इत्यस्या हृदयं लोके नान्यो मद्वेद कश्चन ॥ ४२ ॥
कोण तो अर्थ प्रतिपादी । स्वहितबुद्धी साधकां ॥
५४ ॥
मंत्रकांडें मंत्रमूर्ती । सांगोपांग सायुधस्थिती
।
उपासना-उपास्ययुक्ती । किमर्थ भक्ती करविली ॥ ५५
॥
ज्ञानकांड त्रिशुद्धी । कोण पदार्थ निषेधी ।
कोण्या अर्थातें प्रतिपादी । निजबुद्धी बोधुनी
॥ ५६ ॥
एवं वेदाचें अचळ मूळ । विधिविधानेसीं मुख्य फळ ।
जाणावया गा केवळ । नाहीं ज्ञानबळ सुरनरां ॥ ५७ ॥
या वेदार्थातें तत्त्वतां । मीचि एक सर्वज्ञ ज्ञाता
।
माझे कृपेवीण सर्वथा । हें न येचि हाता ब्रह्मादिकां
॥ ५८ ॥
तेथ उद्धवाचें मनोगत । देवो जाणे वेदींचा इत्यर्थ
।
तरी भक्तकृपाळू श्रीकृष्णनाथ । मजही तो अर्थ दयेनें
सांगों ॥ ५९ ॥
हा उद्धवाचा निजभावो । जाणों सरला देवाधिदेवो ।
तो वेदार्थाचा अभिप्रावो । श्लोकान्वयो पहा हो
सांगत ॥ ४६० ॥
मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्प्यापोह्यते त्वहम्
।
एतावान् सर्ववेदार्थः शब्द आस्थाय मां भिदाम्
।
मायामात्रमनुद्यान्ते प्रतिषिद्ध्य् प्रसीदति
॥ ४३ ॥
इति श्रीमद्भा्गवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे
एकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥
वेद स्वधर्म प्रतिपादीं । त्यागावी निषेधीं विषयातें
॥ ६१ ॥
तेथ अग्निहोत्रादि विधान । यज्ञान्त कर्माचरण ।
तें चित्तशुद्धीचें कारण । वैराग्य दारुण उपजवी
॥ ६२ ॥
दारुण वैराग्यउीत्पत्ती । इहामुत्रविषयनिवृत्ती
।
तेव्हा साधकास माझी प्राप्ती । सहजस्थिती स्वभावें
॥ ६३ ॥
एवं कर्मकांडचिये स्थिती । विधिनिषेध वेदोक्ती
।
साधकांसी माझी प्राप्ती । जाण निश्चितीं या हेतू
॥ ६४ ॥
विषयीं परम बाधा देखती । परी त्यागीं नाहीं सामर्थ्यशक्ती
।
ऐशिया साधकांप्रती । वेदें मद्भयक्ती द्योतिली
॥ ६५ ॥
येथ मंत्रमूर्ति-उपासन । माझे सगुण अनुष्ठान ।
तेथ करितां अनन्यभजन । रजतम जाण नासती ॥ ६६ ॥
मग केवळा सत्त्ववृत्तीं । श्रवणकीर्तनीं अतिप्रीती
।
तेणें मद्भा्वो सर्वांभूतीं । माझी चौथी भक्ती
तेणें होय ॥ ६७ ॥
आतुडल्या माझी चौथी भक्ती । मद्भंक्तां नावडे मुक्ती
।
अद्वैत भजनाचिया प्रीतीं । धिक्कारिती कैवल्य ॥
६८ ॥
अद्वैतबोधें करितां भजन । मी अनंत अपार चिद्घलन
।
भक्तीमाजीं आकळें जाण । ये मद्रूपण मद्भचक्तां
॥ ६९ ॥
तेव्हा भज्य-भजक-भजन । पूज्य-पूजक-पूजन ।
साध्य-साधक-साधन । अवघें आपण स्वयें होय ॥ ४७० ॥
माझी ऐश्वर्यसामर्थ्यशक्ती । तेही ये निजभक्तांच्या
हातीं ।
अद्वैतभजनाचिया प्रीतीं । मत्पदप्राप्ती मद्भाक्तां
॥ ७९ ॥
मी देव तो भक्त शुद्ध । हा बाहेरी नांवाचाचि भेद
।
आंतुवट पाहतां बोध । सच्चिदानंद निजऐंक्यें ॥
७२ ॥
हे उपासनाकांडस्थिती । साधकीं करूनि माझी भक्ती
।
यापरी पावले माझी प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥ ७३ ॥
’मायाप्रतिबिंबित’ चैतन्य । त्वंपदार्थें वाच्य
जाण ।
ज्याच्या अंगीं जीवभिधान । अविद्या जाण उपजवी ॥
७४ ॥
जेवीं स्वप्रामाजीं आपण । आन असोनि देखे अन ।
तेवीं आविद्यकत्वें जाण । ’जीवपण’ एकदेशी ॥ ९५ ॥
जें ’मायासंवलित’ चैतन्य । जो योगजन्य जगत्कारण
।
जो सर्वद्रष्टा सर्वज्ञ । सदा संपन्न ऐश्वर्यें
॥ ७६ ॥
जो सकळ कर्मांचा कर्ता । तो कर्ताचि परी अकर्ता ।
ज्याचे अंगीं स्वभावतां । नित्यमुक्तता स्वयंभ
॥ ७७ ॥
ज्याची अकुंठित सहजसत्ता । जो परमानंदें सदा पुरता
।
ज्यासी ईश्वरत्वें समर्थता । हे जाण वाचकता तत्पदार्थाची
॥ ७८ ॥
जीवाचें सांडोनियां अज्ञानत्व । शिवाचें सांडूनि
सर्वज्ञत्व ।
दोंहीचें शोधित जें लक्ष्यत्व । ऐक्यें निजतत्त्व
साधिती ॥ ७९ ॥
लग्नीं नोवरा निमासुरा । तोचि गेलिया देशावरा ।
विदेशीं देखिला एकसरा । तारुण्यमदभरा संपन्न ॥
४८० ॥
ते काळींची त्यजूनि बाल्यावस्था । आजिची नेघूनि
तारुण्यता ।
पत्नी अनुसरे निजकांता । निजस्वरूपतास्वभावें
॥ ८१ ॥
तेवीं त्वंपदतत्पदवाच्यार्थ । दोंहीचा सांडावा
निश्चितार्थ ।
ऐक्यें अंगीकारावा लक्ष्यार्थ । हा ज्ञानकांडार्थ
उद्धवा ॥ ८२ ॥
जीवशिवांचेनि ऐक्यें जाण । माझे चित्स्वरूपीं समाधान
।
स्वयें पाविजे आपण । हें ज्ञानकांड संपूर्ण बोलिलें
वेदें ॥ ८३ ॥
वेदा आदि-मध्य-अवसानीं । मातें लक्षितीं कांडें
तीनी ।
तोचि अर्थ उपसंहारूनी । ग्रंथावसानीं हरि बोले
॥ ८४ ॥
उद्धवा वेदाचें वचन । अर्थगंभीर अतिगहन ।
तेथ शिणतां ऋषिजन । अर्थावसान अलक्ष्य ॥ ८५ ॥
तें वेदार्थाचें निजसार । माझे गुह्य ज्ञानभांडार
।
तुज म्यां सांगितलें साचार । पूर्वापरअंविरोधें
॥ ८६ ॥
तें ऐकोनि देवाचें उत्तर । उद्धव चमत्कारला थोर
।
तेंचि वेदाचें निजसार । पुढती श्रीधर सांगो कां
॥ ८७ ॥
पान्हा लागतांचि तोंडीं । दोहक वांसरूं आंखुडी
।
त्यापरी अतिआवडीं । स्वयें चडफडी उद्धव ॥ ८८ ॥
जेवीं कां पक्षिणीपुढें । चारा घ्यावयाचे चाडें
।
पिलें पसरीं चांचुवडें । तेवीं कृष्णाकडे उद्धवु
॥ ८९ ॥
तें उद्धवाचें मनोगत । जाणोनियां श्रीअनंत ।
सकळ वेदार्थ संकळित । ग्रंथांतीं सांगत निजसारंश
॥ ४९० ॥
नानाशाखीं अतिप्रसिद्ध । त्रिकांडीं वाढला जो वेद
।
तेथील नाना शब्दीं हाचि बोध । जो मी अभेद परमात्मा
॥ ९१ ॥
त्या मातें धरोनि हातीं । त्रिकांडीं चालिल्या
श्रुती ।
त्या श्रुत्यर्थाची उपपत्ती । यथास्थितीं सांगेन
॥ ९२ ॥
मी कर्मादिमध्यअंचतीं । मी कर्मकर्ता क्रियाशक्ती
।
कर्मफळदाता मी श्रीपती । हा इत्यर्थ निश्चितीं
’कर्मादिकांडीचा’ ॥ ९३ ॥
मंत्रमूर्ति आणि मंत्रार्थ । तेही मीचि गा निश्चित
।
पूज्य पूजक पूजा समस्त । मजव्यतिरिक्त आन नाहीं
॥ ९४ ॥
[ 'शिवो भूत्वा शिवं यजेत्’ श्रुति ]
देवें देवोचि पूजिजे । देव् होऊनि देवा भजिजे ।
हें वेदींचें विजबीज् माझें । हेंचि आगमीं बोलिजे
मुख्यत्वें ॥ ९५ ॥
मीच् देवो मीचि भक्त् । पूजोपचार् मी समस्त् ।
मीचि मातें पूजित् । हे इत्थंभूत् ’उपासना’ ॥ ९६
॥
हें उपासनाकांडींचें निजसार् । आगमशास्त्रींचें
गुह्य् भांडार् ।
माझ्या निजभक्तांचें वस्तीचें घर् । ते हे साचार्
उपासना ॥ ९७ ॥
’ज्ञानकांड्’ तें अलौलिक् । वेद् आपला आपण् द्योतक्
।
अवघा संसाराचि काल्पनिक् । तेथ् वेद् नियामक् कोणे
अर्थें ॥ ९८ ॥
वोस् घरास् वस्तीस् पहा हो । निर्जीव् पाहुणा आला
राहों ।
त्याचा कोण् करील् वोठवो । तैसा भावो वेदाज्ञे ॥
९९ ॥
[ श्रुति-’एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म्, नेह् नानास्ति
किंचन्’ ]
खांबसूत्रावरील् पुतळीसी । तीतें बोडिलें जेवीं
शिसीं ।
तेथें नाहीं निघणें पुढारे केंसीं । तेवीं शुद्धीं
वेदासी ठाव् नाहीं ॥ ५०० ॥
मूळ् संसारचि मायिक् । तेथ् वेद् तोही तद्रूप् देख्
।
मृगजळीं नाहीं उदक् । परी वोलावाहि देख् असेना ॥
१ ॥
जेथ् मूळीं मुख्य् अद्वैतता । तेथ् कैंचा वक्ता
कैंचा श्रोता ।
कैंचें कर्म् कैंचा कर्ता । वेदवार्ता ते कैंची
॥ २ ॥
नाहीं दृश्य्-दृष्टा-दर्शन् । नाहीं ध्येय्-ध्याता-ध्यान्
।
नाहीं ज्ञेय्-ज्ञाता-ज्ञान् । वेदवचन् तेथें कैंचें
॥ ३ ॥
जेथ् भ्रमाची राणीव् । जेथ् भेदाची जाणीव् ।
तेथ् वेदाची शहाणीव् । गोड् गाणीव् उपनिषदांची
॥ ४ ॥
जंव् भेदाची सबल् स्थिती । तंव् वेदाची थोर् ख्याती
।
भेदु आलिया अद्वैतीं । वेद् विराला ’नेति’ म्हणोनी
॥ ५ ॥
जळगार् जळीं विरे । तेवीं वेदु अद्वैतीं मुरे ।
हें ’ज्ञानकांड्’ साचोकारें । तुज् म्यां खरें
सांगितले ॥ ६ ॥
तेथ् उपजला स्वयें अग्नी । त्या अरणी जाळूनि शमे
वन्ही ।
तेवीं ज्ञानकांडनिरूपणीं । वेदु निज् निर्दळणीं
पर्वतला ॥ ७ ॥
एक् ब्रह्म् जें अद्वैत् । येणें श्रुतिवाक्यें
मिथ्या द्वैत् ।
हें बोलूनि वेद् हारपे तेथ् । ब्रह्म् सदोदित् संपूर्ण्
॥ ८ ॥
’मी ब्रह्म्’ हे शुद्धीं स्फुरे स्फूर्ती । तेथचि
ॐकाराची उत्पत्ती ।
तोही ब्रह्मरूप् निश्चितीं । त्यासी ’बह्म्’ म्हण्ती
एकाक्षर् ॥ ९ ॥
त्या ॐकारापासोनि गहन् । श्रुति शाखा स्वर् वर्ण्
।
झालें तें ब्रह्मरूप् जाण् । एवं वेद् पूर्ण् परब्रह्म्
॥ ५१० ॥
जेवीं सोन्याचे अळंकार । पाहतां सोनेंचि साचार
।
तेवीं श्रुतिशाखावेदविस्तार । तो अवघा ॐकार मद्रूपें
॥ ११ ॥
जो वेदप्रतिपाद्य पुरुषोत्तम । जो भक्तकामकल्पद्रुम्
।
तो हें बोलिला मेघश्याम । आत्माराम श्रीकृष्ण ॥
१२ ॥
तिंही कांडी निजसंबंध । पूर्वापर अविरुद्ध ।
हा वेदार्थ परम शुद्ध । तुज म्यां विशद बोधिला ॥
१३ ॥
याहोनियां परता । वेदार्थ नाहीं गा सर्वथा ।
तो तुज म्यां सांगितला आतां । जाण तत्त्वता उद्धवा
॥ १४ ॥
या वेदार्थाची निजखूण । हृदयीं भोगितां आपण ।
होय जीवशिवां समाधान । ऐसें श्रीकृष्ण बोलिला ॥
१५ ॥
हें ऐकोनि उद्धव जाण । झाला वेदार्थीं निमग्न ।
दोनी टंवकारले नयन । स्वानंदीं मन बुडालें ॥ १६ ॥
चित्तचैतन्या मिळणी पाडी । कंठीं बाष्प दृढ अडी
।
लागतां स्वानंदाची गोडी । उभिली गुढी रोमांची ॥
१७ ॥
शरीरीं स्वेद सकंपता । नयनीं स्वानंदजळ येतां ।
बोल बुडाला सर्वथा । मूर्च्छा येतयेतां सांवरी
॥ १८ ॥
तंव हृदया आली आठवण । हें भलें नव्हे दुश्चित्तपण
।
झणीं निजधामा जाईल श्रीकृष्ण । येणें धाकें नयन
उघडिले ॥ १९ ॥
तंव घवघवीत । मुकुट कुंडलें मेखळा ।
कांसे झळके सोनसळा । आपाद बनमाळा शोभत ॥ ५२० ॥
अंतरीं भोगी चैतन्यघन । बाहेरी उघडितां नयन ।
आनंदविग्रही श्रीकृष्ण । मूर्ती संपूर्ण संमुख
देखे ॥ २१ ॥
म्हणे श्रीकृष्ण चैतन्यघन । जैतन्यविग्रही श्रीकृष्ण
।
सगुणनिर्गुणरूपें जाण । ब्रह्म परिपूर्ण श्रीकृष्ण
॥ २२ ॥
बाप भाग्य उद्धवाचें । सगुणनिर्गुण दोंहीचें ।
सुख भोगितसे साचें । हें श्रीकृष्णकृपेचें महिमान
॥ २३ ॥
जेथ सद्गुसरुकृपा संपूर्ण । तेथ शिष्याची आवडी
प्रमाण ।
तो जैं मागे मूर्ति सगुण । तैं तेचि जाण गुरु देती
॥ २४ ॥
पाहिजे निर्गुण निजप्राप्ति । ऐशी आवडी ज्याचे
चित्तीं ।
तैं निर्गुणाचिये निजस्थितीं । गुरुकृपा निश्चितीं
नांदवी ॥ २५ ॥
सगुण निर्गुण स्वरूपें दोनी । भोगावया आवडी ज्याचे
मनीं ।
तेही स्थितीच्या गुरु दानीं । कृपाळुपणीं समर्थ
॥ २६ ॥
सद्गुसरूचें अगाध महिमान । जें वेदा न बोलवेचि जाण
।
त्याची कृपा झालिया पूर्ण । दुर्लभ कोण पदार्थ ॥
२७ ॥
ते कृष्णकृपेस्तव जाण । फिटलें उद्धवाचें दुर्लभपण
।
सगुण निर्गुण एक कृष्ण । हे खूण संपूर्ण बाणली ॥
२८ ॥
जाणोनि कृष्णाचें पूर्णपण । त्याचे लक्षोनि श्रीचरण
।
धांवोनि उद्धव आपण । घाली लोटांगण हरिचरणीं ॥ २९
॥
तेव्हां सांवळा सकंकरण । चारी बाह्या पसरी श्रीकृष्ण
।
उद्धवासी प्रेमें उजलून । दीधलें आलिंगन स्वानंदें
॥ ५३० ॥
त्या आलिंगनाचें सुख । अनुभवी जाणती देख ।
जो उद्धवासी झाला हरिख । त्याचा जाणता एक श्रीकृष्ण
॥ ३१ ॥
तो कृष्ण म्हणे उद्धवा । हा विसाव्याचा विसावा ।
माझ्या वेदाचा निजगुह्यठेवा । तो हा एकविसावा तुज
एकविसावा तुज सांगितला ॥ ३२ ॥
जेणें मोडे लिंगदेहाचा यावा । जेणें जीवत्व नाठवे
जीवा ।
तो हा विसाव्याचा विसावा । तुज एकविसावा निरूपिला
॥ ३३ ॥
जेणें मिथ्यात्व ये देहभावा । जेणें शून्य पडे रूपनांवा
।
तो हा विसाव्याचा विसावा । एकविसावा निरूपिला ॥
३४ ॥
जेथ अज्ञाना होय नागोवा । जेथ ज्ञान ये अभावा ।
तो विसाव्याचा विसावा । एकविसावा निरूपिला ॥ ३५
॥
जेथ वेदुही वेडावला । बोधही लाजोनि बुडाला ।
अनुभवो स्वयें थोंटावला । तो हा निरूपिला वेदार्थ
॥ ३६ ॥
हें वेदार्थसारनिरूपण । मज विश्वात्म्याचें निजनिधान
।
तुज म्यां सांगितलें संपूर्ण । हे जीवींची खूण उद्धवा
॥ ३७ ॥
कोटिकोटि साधनें करितां । गुरुकृपेवीण सर्वथा ।
हे न ये कोणाचे हाता । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥ ३८
॥
ते गुरुकृपेलागीं जाण । आचरावे स्वधर्म पूर्ण ।
करावें गा शस्त्रश्रवण । वेदपठण तदर्थ ॥ ३९ ॥
ते कृपेलागीं आपण । व्हावें दीनाचेंही दीन ।
धरितां संतांचे चरण । स्वामी जनार्दन संतुष्टे
॥ ५४० ॥
गुरु संतुष्टोनि आपण । करवी भागवतनिरूपण ।
एका विनवी जनार्दन । कृपा नित्य नूतन करावी ॥ ४१
॥
पूढील अध्यायीं गोड प्रश्न । उद्धव पुसेल आपण ।
प्रकृतिपुरुषांचें लक्षण । तत्त्वसंख्या पूर्ण
विभाग ॥ ४२ ॥
त्याचें सांगतां उत्तर । जन्ममरणाचा प्रकार ।
स्वयें सांगेल शर्ङ्गधर । कथा गंभीर परमार्थी ॥
४३ ॥
जे कथेचें करितां श्रवण । वैराग्य उठे कडकडून ।
येणें विन्यासें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगेल
॥ ४४ ॥
घटाकाशें ठाकिजे गगन । तेवीं एका जनार्दना शरण ।
त्याचे वंदिता श्रीचरण । रसाळ निरूपण स्वयें स्मरे
॥ ५४५ ॥
एकाकारटीकायां वेदत्रयविभागनिरूपणं नाम एकविंशोऽध्यायः
॥ २१ ॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ॥ ४३ ॥ ओंव्या ॥ ५४५
॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय बाविसावा
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो सद्गुरु खांबसूत्री । चौर्यांरशीं लक्ष
पुतळ्या यंत्रीं ।
नाचविशी निजतंत्रीं । प्राचीनदोरीस्वभावें ॥ १
॥
दोरी धरिली दिसो न देशी । परी पुतळ्या स्वयें नाचविशी
।
नवल लाघवी कैसा होशी । अलिप्ततेंसीं सर्वदा ॥ २ ॥
तेथ जैशी ज्याची पूर्वगती । तें भूत नाचे तैशा रीतीं
।
ते नाचविती चेतनाशक्ती । तुझ्या हातीं वीणहस्तें
॥ ३ ॥
जेवीं कां अचेतन लोहातें । चुंबक खेळवी निजसामर्थें
।
तेवी तूं सकळ भूतांतें । निजसत्तें नाचविशी ॥ ४ ॥
ऐशीं सदा नाचतीं परतंत्र । तरी अभिमानाचें बळ थोर
।
सत्य मानोनि देहाकार । आम्ही स्वतंत्र म्हणविती
॥ ५ ॥
आम्ही सज्ञान अतिज्ञाते । आम्ही कर्मकुशल कर्मकर्ते
।
इतर मूर्खें समस्तें । ऐशा अभिमानातें वाढविती
॥ ६ ॥
एवं देहाभिमानाचेनि हातें । विसरोनि आपुल्या अकर्तृत्वातें
।
स्वयें पावले कर्मबंधातें । जेवीं स्वप्नावस्थे
विषबाधा ॥ ७ ॥
स्वप्नीं अतिशय चढलें विख । आतां उतरलें निःशेख
।
तेवीं बंधमोक्ष देख । सत्यत्वें मूर्ख मानिती ॥
८ ॥
हे तुझे खांबसूत्रींची कळा । मिथ्या सत्यत्वें
दाविशी डोळां ।
हा अतिशयें अगाध सोहळा । तुझी अतर्क्य लीळा तर्केना
॥ ९ ॥
अचेतनीं चेतनधर्म । प्रत्यक्ष दाविशी तूं सुगम
।
हेंचि तुझें न कळे वर्म । करोनि कर्म अकर्ता ॥ १०
॥
अकर्ताचि तूं होशी कर्ता । कर्ता होत्साता अकर्ता
।
हे तुझी कांबसूत्रता । न कळे सर्वथा कोणातें ॥ ११
॥
तुझी माया पाहों जातां । तोचि मायेनें ग्रासिला
तत्त्वतां ।
असो तुजचि पाहों म्हणतां । तेही सत्त्वावस्था मायेची
॥ १२ ॥
ऐसें तुझें खांबसूत्र । अकळ न कळे गा तुझें चरित्र
।
देखों नेदितां निजसूत्र । भूतें विचित्र नाचविशी
॥ १३ ॥
तुझेनि जग होय जाये । परि म्यां केलें हें ठावें
नोहे ।
ऐसा तुझा खेळ पाहें । कोणें काये लक्षावा ॥ १४ ॥
यापरि खेळ वाढविशी । सवेंचि विकल्पोनि मोडिशी ।
विकार महत्तत्त्वीं सांठविशी । हेंही दर्तृत्व
अंगासी न लगत गेलें ॥ १५ ॥
याचें मुख्यत्वें मूळ लक्षण । तुझे कृपेवीण न कळे
जाण ।
तुझी कृपा झालिया पूर्ण । जनीं जनार्दन प्रकटे पैं
॥ १६ ॥
जनीं प्रगटल्या जनार्दन । तद्रूजप होइजे आपण ।
हे मूळींची निजखूण । मीतूंपण रिगेना ॥ १७ ॥
मीतूंपणेंवीण प्रसिद्ध । जनीं जनार्दन निजानंद
।
त्याचे कृपेस्तव विशद । श्रीभागवत शुद्ध वाखाणिलें
॥ १८ ॥
तेथ एकविसाव्याचे अंतीं । वेद त्रिकांड लक्ष्यार्थस्थिती
।
ब्रह्म एकचि निश्चितीं । अद्वयस्थिती अविनाशी ॥
११ ॥
हें वेदार्थसारनिरूपण । ऐकतां उद्धवा बाणली खूण
।
ब्रह्म एकाके परिपूर्ण । दुजेनवीण संचलें ॥ २० ॥
वेदवादें ब्रह्म एक । स्वानुभवें तैसेंचि देख ।
तरी ज्ञाते ऋषिजन लोक । केवीं तत्त्वें अनेक बोलती
॥ २१ ॥
येचि आशंकेलागीं जाण । उद्धवें स्वयें मांडिला
प्रश्न ।
परी पोटांतील भिन्न खूण । उगा श्रीकृष्ण न रहावा
॥ २२ ॥
मी झालों जी ब्रह्मसंपन्न । हें ऐकतां माझें वचन
।
निजधामा निघेल श्रीकृष्ण । मग हें दर्शन मज कैंचें
॥ २३ ॥
ऐशिया काकुळतीं जाण । संशयेवीण करी प्रश्न ।
ते आयकोनि श्रीकृष्ण । सुखसमाधान भोगित ॥ २४ ॥
तंव कृष्णाचे मनीं आणिक । उद्धव मी दोघे एक ।
मिथ्या वियोगाचें दुःख । हें कळे तंव देख प्रश्न
सांगों ॥ २५ ॥
बाविसावे अध्यायीं देख । तत्त्वसंख्या सांगेल आवश्यक
।
प्रकृतिपुरुषविवेक । जन्ममरणद्योतक प्रकारु ॥
२६ ॥
आत्म एक कीं अनेक । आणि तत्त्वसंख्याविवेक ।
हें कळावया निष्टंक । उद्धव देख पूसत ॥ २७ ॥
उद्धव उवाच-
कति तत्त्वावि विश्वेश संख्यातान्यृषिभिः प्रभो
।
नवैकादश पञ्चत्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥
विश्वात्मका विश्वेश्वरा । विश्वधारका विश्वंभरा
।
विश्वसाक्षी विश्वाकरा । विश्वैकसुंदरा श्रीकृष्णा
॥ २८ ॥
तुज विश्वात्मक म्हणतां । जड मलिन एकदेशिता ।
आली म्हणशी अज्ञानता । यालागीं प्रभुता उपपादी
॥ २९ ॥
जड मलिन अज्ञानता । हे मायेस्तव होती तत्त्वतां
।
ते मायेचा तूं नियंता । हे अगाध प्रभुता पैं तुझी
॥ ३० ॥
ऐशिया संबोधनद्वारा । विनवूनि स्वामी शारंगधरा
।
तत्त्वसंखेच्या विचारा । निजनिर्धारा पुसत ॥ ३१
॥
जे तपःसामर्थ्यें समर्थ थोर । अनागतद्रष्टे ऋषीश्वर
।
त्यांची तत्त्वसंख्या विचित्र । पृथक्पृथगाकारें
बोलती ॥ ३२ ॥
तत्त्वसंख्या इत्थंभूत । एकुणिसाव्या अध्यायांत
।
तुम्हींच निरूपिला तत्त्वार्थ । तोचि वृत्तांत
सांगत ॥ ३३ ॥
( पूर्वश्लोकार्ध ”नवैकादशपंचत्रीन्” )
चौदावे शोकिंच्या निरूपणीं । हे अठ्ठावीस तत्त्वगणनी
।
सांगितली शार्ङ्गपाणी । मजलागोनी निश्चित ॥ ३४
॥
ये तत्त्वसंख्येचा विचर । प्रकृति पुरुष महदहंकार
।
पंच महाभूतें थोर । हा संख्याप्रकार नवांचा ॥ ३५
॥
दाही इंद्रियें अकरावें मन । पंच विषय तीन्ही गुण
।
हें अठ्ठावीस संख्यागणन । स्वमुखें आपण निरूपिलें
॥ ३६ ॥
यापरी गा लक्ष्मीपती । हे मुख्यत्वें तुझी तत्त्वोक्ती
।
आतां ऋषीश्वरांच्या युक्ती । ऐक तुजप्रती सांगेन
॥ ३७ ॥
तें तूं ऐक गा निश्चित । तुज सांगेन तयाचा अर्थ ।
म्हणोनियां निरूपित । स्वयें मनोगत उद्धव ॥ ३८ ॥
म्हणे तत्त्वतां अवधारीं । मी सांगेन एक कुसरी ।
प्रकृतिपुरुषांमाझारीं । विचित्र परी सांगत ॥ ३९
॥
केचित्षड्विशतिं प्राहुरपरे पंचविंशतिम् ।
सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे ॥ २ ॥
केचित्सप्तदश प्राहुः षोडशैके त्रतोदश ।
एतावत्त्वं हि संख्यानमृषयो यद्विवक्षया ।
येथ तत्त्वसंख्या मतवाद । ऋषीश्वरांमाजीं विवाद
।
त्या विवादाचे शब्द । ऐक विशद सांगेन ॥ ४० ॥
एक म्हणे तत्त्वें ’सव्वीस’ । दुजा म्हणे उगा बैस
।
बहु बोलावाया नाहीं पैस । तत्त्वें ’पंचवीस’ नेमस्त
॥ ४१ ॥
तिजा म्हणे तुम्हीं येथ । कैसोनि वाढविलें स्वमत
।
तत्त्वें नेमस्तचि ’सात’ । कैंचीं बहुत बोलतां
॥ ४२ ॥
एक म्हणे हें अभिनव । बोलतां न लाजती मानव ।
वृथा बोलाची लवलव । तत्त्वें ’नव’ नेमस्त ॥ ४३ ॥
तंव हांसोनि बोले एक । सांपे सज्ञान झाले लोक ।
मिथ्या बहु तत्त्वजल्पक । ’तत्त्वषट्क’ नेमस्त
॥ ४४ ॥
एक म्हणती परते सरा । नेणा तत्त्वसंख्यविचारा ।
तत्त्वें नेमिलींच ’अकरा’ । बडबड सैरा न करावी ॥
४५ ॥
दुजा म्हणे तत्त्वविचारा । नेणोनि धरिसी अहंकारा
।
पुसोनियां थोरथोरां । तत्त्वें ’सतरा’ नेमस्त ॥
४६ ॥
एक म्हणे व्युत्पत्तिबळा । कां व्यर्थ पिटाल कपाळा
।
न कळे भगवंताची लीळा । तत्त्वें ’सोळा’ नेमस्त ॥
४७ ॥
एक म्हणे या गर्वितां पोरां । कोण पुसे तत्त्वविचारा
।
तत्त्वें नेमस्तचि ’तेरा’ । निजनिर्धारा म्यां
केलें ॥ ४८ ॥
एक म्हणे सांडा चातुरी । तत्त्वें नेमस्तचि ’चारी’
।
दुआ म्हणे या कायशा कुसरी । तत्त्वें निर्धारीं
’दोनचि’ ॥ ४९ ॥
तिजा म्हणे वाचाट लोक । कोणें धरावें यांचें मुख
।
निजनिर्धारीं तत्त्व ’एक’ । एकाचा अनेक विस्तार
॥ ५० ॥
एवं मतपरंपरा नाना मतीं । ऋषीश्वरीं वेंचितां युक्ती
।
तुझ्या तत्त्ववादाची निश्चिती । कोणें इत्थंभूतीं
मानावी ॥ ५१ ॥
गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
तूं निजात्मा परमेश्वर । तुज जाणावया ऋषीश्वर ।
वेंचूनि युक्तिचे संभार । तत्त्वविचार बोलती ॥
५२ ॥
स्वामीनें सांगितलें तत्त्व एक । ऋषीश्वर बोलती
अनेक ।
येचिविषयींचें निष्टंक । मज आवश्यक सांगावें ॥
५३ ॥
एवं या तत्त्वनिश्चयासी । मज सांगावया योग्य होसी
।
ऐसा विनविला हृषीकेशी । तो उद्धवासी तुष्टला ॥ ५४
॥
जीं जीं ऋषीश्वर बोलती । तीं तीं तत्त्वें सत्य होतीं
।
हें सर्वज्ञ ज्ञाते जाणती । तेचि अर्थीं हरि बोले
॥ ५५ ॥
श्रीभगवानुवाच-
युक्तंच सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मण यथा ।
मायां मदीयामुद्गृवह वदतां किं नु दुर्घटम् ॥
४ ॥
ज्याचेनि मतें जैसें ज्ञान । तो तैसें करी तत्त्वव्याख्यान
।
या हेतू बोलती ब्राह्मण । तें सत्य जाण उद्धवा ॥
५६ ॥
जरी अवघीं मतें प्रमाण । तरी कां करावें मतखंडण ।
उद्धवा तूं ऐसें न म्हणा । ते मी निजखूण सांगेन ॥
५७ ॥
अघटघटित माझी माया । जे हरिहरां न ये आया ।
जे नाथिलें वाढवूनियां । लोकत्रया भुलवीत ॥ ५८ ॥
ते माया धरोनियां हातें । ऋषीश्वर निजमतें ।
जो जो जें जें बोलेल जेथें । तें तें तेथें घडे सत्य
॥ ५९ ॥
केवळ दोराचा सर्पाकार । हा श्वेत कृष्ण कीं रक्तांबर
।
ज्यासी जैसा भ्रमाकार । त्यासी साचार तो तैसा ॥ ६०
॥
तेवीं आत्मतत्त्व एकचि जाण । अविकारी निजनिर्गुण
।
तेथ नाना तत्त्वांचें व्याख्यान । बोलती ब्राह्मण
मायायोगें ॥ ६१ ॥
त्या मायेच्या मायिका व्युत्पत्ती । नाना वाग्वाद
स्वमतीं ।
त्याच वादाची वादस्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥
६२ ॥
ऐसें बोलोनि श्रीकृष्णनाथ । उद्धवाप्रति साङ्ग
निरूपित ।
तत्त्वविचारणा यथार्थ । स्वयें सांगत आपण ॥ ६३ ॥
हें पांचवे शोकींचें नीरूपण । श्रीकृष्णउ द्धवविवरण
।
सांगितलें तत्त्वव्याख्यान । उद्धवा जाण यथार्थ
॥ ६४ ॥
नैतदेवं यथाऽऽत्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा ।
एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्ययाः ॥ ५ ॥
माझे मायेचें प्रबळ बळ । तेणें अभिमान अतिसबळ ।
वाढवूनि युक्तीचें वाग्जाळ । करिती कोल्हाळ वाग्वादी
॥ ६५ ॥
प्रबळ शास्त्रश्रवणाभिमान । तुझें वचन तें अप्रमाण
।
मी बोलतों हेंचि प्रमाण । पत्रावलंबन केलें असे
॥ ६६ ॥
सत्त्वरजादि गुणोत्पत्ती । माझे मायेच्या अनंत
शक्ती ।
तेणें गुणक्षोभें विवादती । स्वमतव्याप्तीअभिमानें
॥ ६७ ॥
यासां व्यत्कराआसीद्विकल्पो वदतां पदम् ।
प्राप्ते शमदमेऽप्येति, वादस्तमनुशाम्यति ॥ ६ ॥
कां गुणक्षोभें अभिमान । विकल्प उपजवी गहन ।
विकल्पें युक्तीचें क्षळण । करी आपण अतिवादें ॥
६८ ॥
सांडितां गुणक्षोभविलास । रजतमांचा होय र्क्ष्हास
।
सत्त्ववृत्तीचा निजप्रकाश । अतिउल्हास शमदमांचा
॥ ६९ ॥
शमदमांचे निजवृत्ती । संकल्प-विकल्पेंसीं जाती
।
वाद अतिवाद उपरमती । जेवीं सूर्याप्रती आंधारें
॥ ७० ॥
सर्वज्ञ ज्ञाते जे गा होती । ते नाना तत्त्वांच्या
तत्त्वोक्ती ।
स्वयें विवंचं जाणती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥ ७१ ॥
परस्परानुप्रवेशत्तत्त्वानां पुरुषर्षभ ।
पौर्वापर्यप्रसंख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम्
॥ ७ ॥
गुरूपाशीं शास्त्रपाठा । करूनि साधिली निजनिष्ठा
।
एक उद्धवा पुरुषश्रेष्ठा । प्रियवरिष्ठा प्रियोत्तमा
॥ ७२ ॥
तत्त्वगणनेचे जे जे लेख । एकाचें थोडें एकाचें अधिक
।
हा ’अनुप्रवेश’ वोळख । एकामाजीं एक उपजती ॥ ७३ ॥
तत्त्वांपासूनि तत्त्वें होतीं । कारणरूपें कार्याची
स्थिती ।
अंतीं जेथील तेथें प्रवेशती । हे तत्त्वोपपत्ती
उद्धवा ॥ ७४ ॥
पूर्वस्थिति जें तें कारण । त्यापासोनि उपजे तें
कार्य जाण ।
हें कार्यकारणांचें लक्षण । तत्त्वविचक्षण बोलती
॥ ७५ ॥
येथ वक्त्याचें जैसें मनोगत । तैशी तत्त्वसंख्या
होत ।
कार्य-कारण एकत्व गणित । तत्वसंख्या तेथ थोडीच ॥
७६ ॥
एकचि कार्य आणि कारण । गणितां आणिती भिन्न ।
तेथ तत्त्वसंख्या अधिक जाण । होय गणन उद्धवा ॥ ७७
॥
एवं कार्यकारणें भिन्नभिन्नें । तत्त्वसंख्या
थोडी बहुत होणें ।
हीं तत्त्ववक्त्यांचीं लक्षणें । तुज सुलक्षणें
सांगितलीं ॥ ७८ ॥
येचि विषयींची उपपत्ती । स्वयें सांगताहे श्रीपती
।
कार्यकारणनिजतुक्ती । उद्धवाप्रती निवाडे ॥ ७९
॥
एकस्मिन्नपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च ।
पूर्वस्मिन्वा परस्मिन्वा तत्त्वे तत्त्वानि
सर्वशः ॥ ८ ॥
आकशापासूनि वायु झाला । तो गगनावेगळा नाही गेला
।
वायूपासूनि अग्नि झाला । तेथ प्रवेशु आला दोंहींचा
॥ ८० ॥
अग्नीपासून आला जळरस । त्यामाजीं तिंहीचा रहिवास
।
जळापासून पृथ्वीचा प्रकाश । तीमाजीं प्रवेश चहूंचा
॥ ८१ ॥
तैसें कार्य आणि कारण । परस्परें अभिन्न जाण ।
जेवी लेणें आणि सुवर्ण । वेगळेंपण एकत्वें ॥ ८२ ॥
जेवीं तंतु आणि पट । दोनी दिसती एकवट ।
तेवीं कार्यकारण सगट । दिसे स्पष्ट अभिन्न ॥ ८३ ॥
साकएचीं नारळें केळीं । परी तीं साकरत्वा नाहीं
मुकलीं ।
तेवीं कारणांचीं कार्यें झाली । असतां संचलीं कारणत्वें
॥ ८४ ॥
जेवीं कां पृथ्वीचा मृत्पिंड । मृत्पिंडीं अनेक
भांड ।
होतां गाडगीं उदंड । मृतिका अखंड सर्वांमाजीं ॥
८५ ॥
तेवीं कारणीं कार्यविशेषु । कार्यासी कारणत्वें
प्रकाशु ।
हा परस्परानुप्रवेशु । अनन्य बिलासु अखंडत्वें
॥ ८६ ॥
एक कार्य आणि कारण । होय भिन्न आणि अभिन्न ।
तेणें तत्त्वसंख्यालक्ष्ण । घडे जाण न्यूनाधिक
॥ ८७ ॥
पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम्
।
यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात्
॥ ९ ॥
म्या सांगितली तैशी जाण । तत्त्वसंख्या अधिकन्यन
।
व्हावया हेंचि कारण । वक्त्याची जानविवक्षा ॥ ८८
॥
जैसें ज्यासी असे ज्ञान । जैसा ईप्सित मताभिमान
।
तैसतैसें तत्त्वव्याख्यान । ऋषीश्वर जाण बोलती
॥ ८९ ॥
जो बोले ज्या मतयुक्ती । तें तें घडे त्या मतसंमतीं
।
हें मी जाणें सर्वज्ञ श्रीपती । यालागीं त्या युक्ती
मीही मानीं ॥ ९० ॥
जें बोलिजे ऋषीजन । सव्वीस तत्त्वें विवंचून ।
उद्धवा तुज मी सांगेन । सावधान अवधारीं ॥ ९१ ॥
अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् ।
स्वतो न स्म्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत्
॥ १० ॥
प्रकृतिपुरुषमहत्तत्त्व येथें । अहंकार आणि महाभूतें
।
इंद्रियें विषयसमेतें । यें तत्त्वें निश्चितें
पंचवीस ॥ ९२ ॥
येथ पुरुषाहोनिया भिन्न । जीव वेगळा करूनि जाण ।
तत्त्वसंख्यालक्षण । केलीं संपूर्ण सव्वीस ॥ ९३
॥
जीवाच्या भिन्नत्वाचें कारण । अनादि अविद्येस्तव
जाण ।
घेऊनि ठेला देहाभिमान । कर्मबंधन दृढ झालें ॥ ९४
॥
अहंकर्तेपणाचा खटाटोप । तेणें अंगीं आदळे पुण्यपाप
।
विसरला निजरूप । विषयलोलुप्य वाढवितां ॥ ९५ ॥
लागलें बद्धतेचें बंधन । न करवे कर्मपाशच्छेदन
।
त्याच्या उद्धारालागीं जाण । ज्ञानदाता सर्वज्ञ
ईश्वर ॥ ९६ ॥
गुरुद्वारा पाविजे ज्ञान । तेथें ईश्वराचा आभार
कोण ।
येथ ईश्वरकृपेवीण । सद्गु।रु जाण भेटेना ॥ ९७ ॥
झालिया सद्गुेरुप्राप्ती । ईश्वरकृपेवीण न घडे
भक्ती ।
सद्गुारु तोचि ईश्वरमूर्ती । वेदशास्त्रार्थी
संमत ॥ ९८ ॥
गुरु-ईश्वरां भिन्नपण । ऐसें देखे तो नागवला आपण
।
एवं ईश्वरानुग्रहें जाण । ज्ञानसंपन्न होय जीवु
॥ ९९ ॥
गुरूंनी सांगितली ज्ञानस्थिती । ते ईश्वरकृपेवीण
चित्तीं ।
ठसावेना साधकांप्रती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥
१०० ॥
जीव नियम्य ईश्वर नियंता । जीव अज्ञान ईश्वर ज्ञानदाता
।
जीव परिच्छिन्न एकदेशिता । ईश्वर सर्वथा सर्वगत
॥ १ ॥
जीव हीन दीन अज्ञान । ईश्वर समर्थ सर्वज्ञ ।
जीवास दृढ कर्मबंधन । ईश्वर तो जाण निष्कर्म ॥ २
॥
एवं ईश्वरकृपें जाण । जीवासी प्राप्त होय ज्ञान
।
यालागीं ईश्वराहून । जीव भिन्न या हेतू ॥ ३ ॥
म्हणशी करितां कर्माचरण । जीवासी प्राप्त होईल
ज्ञान ।
हें सर्वथा न घडे जाण । जडत्वपण कर्मासी ॥ ४ ॥
कर्मा जडत्व जाण । त्यासी बहुत अज्ञान ।
त्या कर्मासी अत्यंत बद्धपण । हें सज्ञान जाणती
॥ ५ ॥
कर्म स्वरूपें जड अचेतन । त्यासी चेतविता ईश्वर
जाण ।
तें न करितां ईश्वरार्पण । ज्ञानदाता कोण कर्मासी
॥ ६ ॥
कर्मासी जडत्वें नाहीं सत्ता । कर्मक्रियेचा ईश्वर
ज्ञाता ।
ईश्वरचि कर्मफळदाता । कर्मचेतविता ईश्वरु ॥ ७ ॥
ज्ञान तोचि ईश्वर । तेणें रचिला हा विस्तार ।
संहारितां तोचि निर्धार । सत्तमात्र ईश्वर जाणावा
॥ ८ ॥
जीवासी ज्ञानसायुज्यता । कां स्वर्गभोगफळदाता
।
अथवा इहलोकें वर्तविता । जीवासी तत्त्वतां ईश्वरु
॥ ९ ॥
यापरी अवश्य जाण । जीव ईश्वर् करितां भिन्न ।
तत्त्वें सव्वीस संपूर्ण । बोलिले ब्राह्मण या
हेतू ॥ ११० ॥
पंचवीस तत्त्वांची कथा । ते जीवेश्वरांची ऐक्यता
।
तेही सांगेन मी आतां । त्यांच्या मता संमत ॥ ११ ॥
पुरुषेश्वरयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि ।
तदन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुणः ॥ ११
॥
जीवेश्वरांचे ऐक्यता । सहजचि असे स्वभावतां ।
तेथ अणुमात्र भेदवार्ता । न रिघे सर्वथा निश्चित
॥ १२ ॥
स्वभावें पाहतां दर्पण । एकाचें देखिजे दोन्हीपण
।
परी द्विधा नव्हेचि आपण । यापरी जाण जीवशिव ॥ १३
॥
अज्ञानप्रतिबिंब तें जीव । त्याचा द्रष्टा तो सदाशिव
।
तरी ऐक्यतेचें जें वैभव । तो निजस्वभाव मोडेना ॥
१४ ॥
जेवीं दर्पणामाजीं आपण । तेवीं जीवरूपें शिवुचि
जाण ।
दोनी चेतनत्वें समान । तेंही लक्षण अवधारीं ॥ १५
॥
जैशी चेष्टा कीजे आपण । तेचि प्रतिबिंबीं दिसे जाण
।
तेवीं ईश्वरसत्ता सचेतन । गमनागमन जीवासी ॥ १६ ॥
जेणें स्वरूपें असे आपण । तद्रूमप प्रतिबिंबीं
दिसे जाण ।
तेवीं ईश्वरत्व संपूर्ण । असे अविच्छिन्न जीवामाजीं
॥ १७ ॥
जैसा अग्नि राखां झांकोळिला । तरी अग्नि अग्निपणें
असे संचला ।
तेवीं शिवासी जीवभावो आला । परी नाहीं मुकला निजत्वा
॥ १८ ॥
॥ आशकां ॥
"हो कां जीव शीव दोनी एक । तरी एक मलिन एक चोख ।
तैसें सदोख आणि निर्दोख । हे विशेख कां दिसती" ॥
१९ ॥
थिल्लरीं प्रतिबिंबला सविता । त्या प्रतिबिंबाअंगीं
सर्वथा ।
थिल्लरिंचे मळ पाहतां । दिसती तत्त्वतां लागलेसे
॥ १२० ॥
तेचि निर्वाळोनि पाहतां वेगीं । बिंबप्रतिबिंबनियोगीं
।
सर्वथा मळ न लगे अंगीं । उभयभागीं विशुद्ध ॥ २१ ॥
आरशाअंगीं टिकले मळ । सुबद्ध वैसले बहुकाळ ।
ते प्रतिबिंबाअंगीं केवळ । दिसती प्रबळ जडलेसे
॥ २२ ॥
तो मळ जैं पघे फेडावा । तैं आरिसा साहणे तोडावा ।
परी प्रतिबिंब केव्हां । साहणे धरावा हें बोलूं
नये ॥ २३ ॥
तेवीं सदोष आणि निर्दोष । केवळ अविद्याचि हे देख
।
जीव शिव उभयतां चोख । नित्य निर्दोख निजरूपें ॥ २४
॥
पाहतां शुद्धत्वें स्फटिक जैसा । जे रंगीं ठेवावा
दिसे त्याऐसा ।
स्वयें अलिप्त जैसातैसा । जीव स्वभावतां तैसाचि
॥ २५ ॥
जीव स्वयें चित्स्वरूप । जे गुणीं मिळे दिसे तद्रूदप
।
परी गुणदोष पुण्यपाप । जीवासी अल्प लागेना ॥ २६ ॥
प्रत्यक्ष प्रतिबिंबीं मिथ्यता । दिसे निजबिंबाचिया
सत्ता ।
तेवीं जीवशिवांसी अभिन्नता । जाण तत्त्वतां निश्चित
॥ २७ ॥
जीवशिवांचें एकपण । तेणें सव्विसांमाजीं जाण ।
एक तत्त्व होतां न्यून । शेष तेंचि पूर्ण पंचवीस
॥ २८ ॥
आशंका ॥
"जीवशिवांचें एकपण । ऐसें जें जाणणें तें ’ज्ञान’
।
तें एक तत्त्व येथें आन । त्यांमाजीं जाण उपजलें
॥ २९ ॥
तें ज्ञानतत्त्व अंगीकारितां । पंचवीस सव्वीस तत्तकथा
।
दोनी मतें होती वृथा” । ऐसें सर्वथा न म्हणावें ॥
१३० ॥
येथ मूळींचें निरूपण । श्लोकाचे अंतींचा चरण ।
ज्ञान तें प्रकृतीचा गुण । त्यासी वेगळेपण असेना
॥ ३१ ॥
गुणकर्मांच्या खटपटा । प्रपंच अज्ञानें अतिलाठा
।
ज्ञान अज्ञानाचा सत्त्ववांटा । जेवीं कांटेनि कांटा
फेडिजे ॥ ३२ ॥
शोधित जो सत्त्वगुण । त्या नांव बोलिजे मुख्य ’ज्ञान’
।
तेंही गुणांमाजीं पडे जाण । वेगळेंपण नव्हेचि तत्त्व
॥ ३३ ॥
ज्ञान स्वतंत्र तत्त्व होतें । तरी नासतीं दोनी
मतें ।
तें पडे गुणाअंतौतें । यालागीं दोनी मतें निर्दुष्ट
॥ ३४ ॥
तेचि त्रिगुणांची व्यवस्था । तुज मी सांगेन आतां
।
ऐक उद्धवा तत्त्वतां । गुण सर्वथा आविद्यक ॥ ३५ ॥
प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणाः
।
सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः
॥ १२ ॥
उत्पत्तिस्थितिनिर्दळण । हें त्रिगुणांचें कार्य
पूर्ण ।
’गुणसाम्य’ ते प्रकृति जाण । आत्मा ’निर्गुण’ गुणातीत
॥ ३६ ॥
म्हणशी परमात्मा गुणातीत । परी जीवात्मा गुणग्रस्त
।
हेही गा मीथ्या मात । ऐक वृत्तांत सांगेन ॥ ३७ ॥
चंद्र निश्चळ निजस्वभावें । तो चाले त्या अभ्रासवें
।
दिसे जेवीं सवेग धांवे । तेवीं गुणस्वभावें जीवात्मा
॥ ३८ ॥
घटामाजी उदक भरितां । घटाकाश भिजेना सर्वथा ।
तेवीं जीवात्मा गुणीं वर्ततां । अलिप्तता गुणकर्मीं
॥ ३९ ॥
जीव अहंकर्तेपणीं विख्यात । तो केवीं म्हणावा कर्मातीत
।
येचि अर्थीं कृष्णनाथ । विशदार्थ सांगत ॥ १४० ॥
सत्त्वं ज्ञानं रजः कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते ।
गुणव्यतिकरः कालः स्वभावः सूत्रमेव च ॥ १३ ॥
सत्त्वगुणास्तव ’ज्ञान’ । रजोगुणें ’कर्म’ जाण
।
मोह आलस्ययुक्त गहन । तमीं ’अज्ञान’ नांदत ॥ ४१ ॥
सत्त्वादि जे तिन्ही गुण । केवळ प्रकृतीचे हे जाण
।
यांसी स्वतंत्रपण । नव्हेचि जाण या हेतू ॥ ४२ ॥
गुणक्षोभक ’काळ’ देख । तो पुरुषाचा अवलोक ।
पुरुष काळ हा नामविशेख । स्वरूपें एक हे दोन्ही ॥
४३ ॥
स्वाभाविक मायेचें स्फुरण । प्रथम कार्य जें निर्माण
।
त्या नांव ’महत्तत्त्व’ जाण । ’सूत्र’ ’प्रधान’
ज्यासी म्हणती ॥ ४४ ॥
यालागीं प्रकृतीहूनि भिन्न । यासी न ये वेगळेंपण
।
हे प्रकृति कार्यकारणीं अभिन्न । तत्त्वविचक्षण
मानिती ॥ ४५ ॥
अठ्ठावीस तत्त्वें पूर्वोक्त । हें भगवंताचें निज
मत ।
तेंचि अडीचा श्लोकीं सांगत । संख्यातत्त्वार्थ
निजबोधें ॥ ४६ ॥
पुरुषः प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्कारो नभोऽनिलः ।
ज्योतिरापः क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे
नव ॥ १४ ॥
प्रकृति पुरुष महत्तत्त्व । महाभूतें अहंभाव ।
अठ्ठाविसांत हीं तत्त्वें नव । इतर वैभव तें ऐक ॥
४७ ॥
श्रोत्रं त्वग्दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तयः
।
वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्घ्रि कर्माण्यङ्गोभयं
मनः ॥ १५ ॥
मुख्य ’ज्ञानेंद्रियें’ पांच जाण । पांच ’कर्मेंद्रियें’
आन ।
सर्वेंद्रियें ज्ञानेंद्रियांअधीन । स्वतां गमन
त्यां नाहीं ॥ ४८ ॥
आंधळें पायीं चालों जाणे । पांगुळ केवळ देखणें ।
अंधें पंगू खांदीं घेणें । परी बोलें वर्तणें देखण्याचेनि
॥ ४९ ॥
तेंवी ज्ञानेंद्रियां कर्मेंद्रियांसी । संगत्ई
घडली असे तैशी ।
यालागीं मुख्यत्वें ज्ञानेंद्रियांसी । हृषीकेशी
बोलिला ॥ १५० ॥
उभय इंद्रियां चाळक । तें मनचि गा एकलें एक ।
येणेंचि अकरा इंद्रियें देख । य्अदुनायक सांगत
॥ ५१ ॥
इंद्रियविषयनिरूपण । स्वयें सांगताहे नारायण ।
मुख्यत्वें विषय पांच जाण । तयाचें साध्अन गत्यादिक
॥ ५२ ॥
शब्दः स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातयः ।
गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धयः
॥ १६ ॥
रसस्पर्शादि लक्षण । पांचही विषय हे जाण ।
गत्यादि क्रियाचरण । तें जाण साधन या विषयांचें
॥ ५३ ॥
दृष्टि रूपातें प्रकाशी । चरण धांवती तयापाशीं
।
हस्त उद्यत घ्यावयासी । रसस्पर्शसिद्धीसी विषयांचे
॥ ५४ ॥
एवं उभय इंद्रियीं जाण । विषय पांचचि प्रमाण ।
नव्हे अधिक तत्त्व गणन । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥ ५५ ॥
नव एकादश तत्त्वलक्षण । मागां दों शोकीं केलें निरूपण
।
येणें श्लोकें परम प्रमाण । विषय जाण पांचचि ॥ ५६
॥
केवळ ज्ञानेंद्रियीं भोगु नव्हे । कर्मेंद्रियींही
भोग न फावे ।
उभयसंयोगें भोग पावे । परी विषय आघवे पांचचि ॥ ५७
॥
इंहीं पांच विषयीं आपण । व्यापिलें चतुर्दश भुवन
।
सुरासुर भुलविले जाण । यांचें गोडपण मारक ॥ ५८ ॥
जेवीं कां मैंद गोडपणें । संगती लागोनि जीव घेणें
।
तेवीं विषयसंगाचें साजणें । बांधोनि नेणें नरकासी
॥ ५९ ॥
नरकीं निरय भोगिती । तेथही न सोडी निषयासक्ती ।
या विषयांऐसा विश्वासघाती । आन त्रिजगतीं असेना
॥ १६० ॥
ते हे पंच विषय प्रमाण । पांचचि परी अतिदारुण ।
ब्रह्मादिक नाडले जाण । इतरांचा कोण पडिपाडु ॥ ६१
॥
विषयांचें जें गोडपण । तें विखाहूनि दारुण ।
विष एकदां आणी मरण । पुनः पुनः मारण विषयांचें ॥
६२ ॥
पुढती जन्म पुडती मरण । हें विषयास्तव घडे जाण ।
संसाराचें सबळपण । विषयाधीन उद्धवा ॥ ६३ ॥
जेथ विषयांचा विषत्यागु । तेथें उन्मळे भवरोगु
।
त्याचा आंदणा मी श्रीरंगु । ज्यासी विषयभोगु नावडे
॥ ६४ ॥
ते हे पंच विषय गा जाण । तुज म्यां केले निरूपण ।
आतां त्रिगुणांचें लक्षण । ऐक सावधान सांगतों ॥
६५ ॥
उत्पत्तिस्थितिनिर्दळण । त्रिगुणांस्तव घडे जाण
।
यालागीं स्वयें श्रीकृष्ण । तिन्ही गुण अंगीकारी
॥ ६६ ॥
अंगीकारूनि तिन्ही गुण । अठ्ठावीस तत्त्वें केलीं
पूर्ण ।
हें कृष्णसंमत लक्षण । उद्धवा जाण निश्चित ॥ ६७ ॥
त्रिगुणगुणेंवीण प्रकृती । सृष्टिसर्जनीं नाहीं
शक्ती ।
गुणद्वारा उत्पत्तिस्थिती । संहारी अंतीं स्वकार्यें
॥ ६८ ॥
तेचि अर्थींचें निरूपण । स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण
।
कार्यकारणलक्षण । यथार्थ जाण विभाग ॥ ६९ ॥
सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी ।
सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते
॥ १७ ॥
प्रकृतीपासाव विकारमेळा । त्रिगुणांचिया गुणलीळा
।
सात कारणें कार्ये सोळा । ऐक वेगळा विभाग ॥ १७० ॥
महदहंकारमहाभूतें । सातही ’कारणे’ निश्चितें ।
अकरा इंद्रियें विषययुक्तें । जाणावीं येथे ’कार्यें’
सोळा ॥ ७१ ॥
यापरी निजप्रकृती । रजोगुणातें धरोनि हातीं ।
कार्यकारणांचिया युक्तीं । करी उत्पत्ती सृष्टीची
॥ ७२ ॥
सृजिलिये सृष्टीसी जाण । सत्त्वगुणें करी पालन
।
तमोगुण निर्दळण । प्रकृति आपण स्वयें करी ॥ ७३ ॥
उरुषें न करितां ’ईश्वर’ । उत्पत्ति स्थिति निर्दळण
।
प्रकृतीचेनि नव्हे जाण । तेंही उपलक्षण अवधारीं
॥ ७४ ॥
हात पाय न लावितां जाण । केवळ कूर्मीचें अवलोकन ।
करी पिलियांचें पालन । तैसें ईक्षण पुरुषाचें ॥
७५ ॥
कां सूर्याचिया निजकिरणीं । जेवीं अग्नीतें स्त्रवे
मणी ।
तेणें स्वधर्मकर्में ब्राह्मणीं । कीजे यज्ञाचरणीं
महायागु ॥ ७६ ॥
तैसें हें जाण चिन्ह । येणें होय कार्य कारण ।
चाले स्वधर्मआ चरण । यापरी जाण उद्धवा ॥ ७७ ॥
ऐसें चालता प्रकृतिपर । ब्राह्मण करिती स्वाचार
।
तेणें वृद्धि कर्माचार । परापर उद्धवा ॥ ७८ ॥
तेवीं पुरुषाचें ईक्षण । प्रकृति लाहोनि आपण ।
उत्पत्ति-स्थिति-निर्दळण । करावया पूर्ण सामर्थ्य
पावे ॥ ७९ ॥
छायामंडपींचें विचित्र सैन्य । दिसावया दीपचि कारण
।
तेवीं प्रकृतिकार्यासी जाण । केवळ ईक्षण पुरुषाचें
॥ १८० ॥
जगाचें आदिकारण । प्रकृति होय गा आपण ।
प्रकृति प्रकाशी पुरुष जाण। तो महाकारण या हेतु
॥ ८१ ॥
प्रकृति व्यक्त पुरुष अव्यक्त । हे विकारी तो विकाररहित
।
हे गुणमयी गुणभरित । तो गुणातीत निजांगें ॥ ८२ ॥
प्रकृति स्वभावें चंचळ । पुरुष अव्ययत्वें अचळ
।
प्रकृति बद्धत्वें शबळ । पुरुष केवळ बंधातीत ॥ ८३
॥
प्रकृति स्वभावें सदा शून्य । पुरुष केवळ चैतन्यघन
।
प्रकृतीस होय अवसान । पुरुष तो जाण अनंत ॥ ८४ ॥
प्रकृति केवळ निरानंद । यालागीं तेथ विषयच्छंद
।
पुरुष पूर्ण परमानंद । विषयकंदच्छेदक ॥ ८५ ॥
प्रकृतिपुरुषांचें वेगळेंपण । तुज म्यां सांगितलें
संपूर्ण ।
हेचि परमार्थाची निजखूण । पुरुष तो भिन्न प्रकृतीस
॥ ८६ ॥
तेंचि जाणावया विशद । नाना मतांचे मतवाद ।
त्या मतांचा मतप्रबोध । तुज मी शुद्ध सांगेन ॥ ८७
॥
व्यक्तादयो विकुर्वाणा धतवः पुरुषेक्षया ।
लब्धवीर्याः सृजन्त्यण्डं संहताः प्रकृतेर्बलात्
॥ १८ ॥
पुरुषेक्षण झालिया प्राप्त । महदहेंकराचि पदार्थ
।
प्रकृतिबळें समस्त । एकत्र होत ब्रह्मांडें ॥ ८८
॥
पुरुषावलोकें वीर्यप्राप्ती । लाहोनि ब्रह्मांडांतें
धरिती ।
यालागीं यातें ’धातु’ म्हणती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥ ८९ ॥
हें सामान्यतां निरूपण । तुज म्यां सांगितलें आपण
।
जे नाना मतवादि जाण । विशेष लक्षण बोलती ॥ १९० ॥
सप्तैव धातव इति तत्रार्थाः पञ्च खादयः ।
ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासवः ॥ १९
॥
पंचवीस सव्वीस तत्त्वगणन । मागां सांगितलें निरूपण
।
आतां साता तत्त्वांचें लक्षण । ऐक सुलक्षण सांगेन
॥ ९१ ॥
महाभूतें जीव शिव । हा सातां तत्त्वांचा जाण भाव
।
प्राणेंद्रियसमुदाव । याचिपासाव पैं होत ॥ ९२ ॥
महाभूतें अचेतन । यांसी चेतविता जीव जण ।
त्याचाही द्रष्टा परिपूर्ण । ईश्वर जाण सातवा ॥
९३ ॥
माया महत्तत्त्व अहं जें येथ । हें सूक्ष्मकारणें
निश्चित ।
यांपासोनि स्थूळ भूतें होत । कारणें कार्यांत सबाह्य
॥ ९४ ॥
मनइंाद्रियादि जें कां येथें । तेंही यांत अंतर्भूतें
।
एवं जाण येणें मतें । पांच महाभूतें नेमिलीं ॥ ९५
॥
यांसी चेतविता जीव । सर्वनियंता सदाशिव ।
एवं सप्ततत्त्वसमुदाव । तो हा उगव उद्धवा ॥ ९६ ॥
आतां सहा तत्त्वें ये पक्षीं जाण । तुज मी सांगेन
निरूपण ।
जें बोलिले ऋषिजन । तें विवंचन अवधारीं ॥ ९८ ॥
षडित्यत्रापि भूतानि पञ्च षष्ठः परः पुमान् ।
तैर्युक्त आत्मसम्भूतैः सृष्द्वेदं समुदपाविशत्
॥ २० ॥
पाहें पां पंच महाभूतें । पुरुषें सृजिलिया येथें
।
स्वयें प्रवेशला तेथें । यालागीं त्यातें ’षट्’
मणती ॥ ९८ ॥
ज्यांचेनि मतें तत्त्वें चारी । तयांची ऐक नवलपरी
।
जो देखे प्रत्यक्षाकारीं तोचि धरी तत्त्वार्थ ॥
९९ ॥
चत्वार्यवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मनः ।
जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविनः खलु ॥ २१ ॥
प्रत्यक्ष देखिजेती नयनीं । अग्नि आप आणि अवनी ।
तींचि सत्यत्वें मानी । मतज्ञानी मतवादी ॥ २०० ॥
या स्थूळातें चेतविता । तो आत्मा घेतला चौथा ।
या तिहींवीण साकारता । न घडे सर्वथा सृष्टीसी ॥ १
॥
नाम रूप क्रिया कारण । सृष्टीसी मुख्यत्वें यांचेनि
जाण ।
यालागीं भूतें तीनचि प्रमाण । बोलतें लक्षण तें
ऐसें ॥ २ ॥
एवं भूतें तीन आत्मा चौथा । हे चौं तत्त्वांची व्यवस्था
।
आतां सतरा तत्त्वांची कथा । ऐक तत्त्वतां सांगेन
॥ ३ ॥
संख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च ।
पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदशः स्मृतः ॥ २२ ॥
पंच विषय पंच भूतें । पांच इंद्रियें घेतलीं येथें
।
मन आत्मा मेळवूनि तेथें । केलीं निश्चितें सतरा
हीं ॥ ३ ॥
यापरी तूं गा जाण । सोळा तत्त्वांचें निरूपण ।
तेथेंचि त्रयोदशलक्षण । स्वयें नारायण सांगत ॥
४ ॥
तद्वत् षोडशसंख्याने आत्मैव मन उच्यते ।
भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश ॥ २३ ॥
सतरा तत्त्वांचें निरूपण । तुज सांगीतलें संपूर्ण
।
त्यांत मन आत्मा एक जाण । तेंही लक्षण अवधारीं ॥
५ ॥
जेवीं कां कथा सांगतां आपण । स्वभावें हात हाले जाण
।
तेवी मनाचें चंचळपण । स्वभावें जाण होतसे ॥ ६ ॥
राजा सिंहासनीं बैसला । तो राजत्वें पूज्य झाला
।
वसंत खेळतां धांविन्नला । तरी काय मुकला राज्यपदा
॥ ७ ॥
जेवीं काळें क्षोभला अतिथोर । तरी तो बोलिजे सागर
।
कां निश्चळ राहिलिया नीर । तरी समुद्र समुद्रत्वें
॥ ८ ॥
तेवीं मनपणें अतिचंचळ । कां आत्मत्वें निजनिश्चळ
।
दोहींपरी अविकळ । जाळ केवळ परमात्मा ॥ ९ ॥
यालागीं मनाचें जें मनपण । आत्मसाक्षात्कारेंवीण
।
कोणासी न कळेचि गा जाण । हें मुख्य लक्षण मनाचें
॥ २१० ॥
मनाअत्म्यांचें उभयाइक्य । तेंचि सतरांमाजीं
उणें एक ।
उरलीं तीं आवश्यक । सोळा हीं देख निजतत्त्वें ॥ ११
॥
पांच इंद्रियें पंच महाभूतें । अकरावें मन ठेवूनि
तेथें ।
जीव शिव दोनी घेऊनि येथें । केलीं निश्चितें तेराचि
॥ १२ ॥
आणिकही नाना तत्त्वमतें । मागां पुशिलीं तुवां
मातें ।
तीहीं सांगेन मी तूतें सुनिश्चितें उद्धवा ॥ १३
॥
एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च ।
अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषस्च नवेत्यथ ॥ २४ ॥
अकरा तत्त्वें बोलिलीं येथें । पांच इंद्रियें
पंच महाभूतें ।
जीव शिव आणि मनातें । एकत्वें येथें गणिलीं देख ॥
१४ ॥
दृति मृदु आणि पिंवळा । एकत्वें जेवीं चांपेकळा
।
सुवास सुस्वाद सुनीळा । एकत्र मेळा आम्रफळीं ॥ १५
॥
तेवीं जीव शिव आणि मन । तिन्ही एकरूपचि जाण ।
जेवीं हेममणी संपूर्ण । हेमसूत्रीं सज्ञान ओंविती
॥ १६ ॥
पंच इंद्रियें पंच महाभूतें । जीव शिव मन एकात्मते
।
एकादश तत्त्वें येथें । जाण निश्चितें या हेतू ॥
१७ ॥
प्रकृति पुरुष महदहंकार । पंच महाभूतें अविकार
।
सकळ विकारसंभार । यामाजीं साचार अंतर्भूत ॥ १८ ॥
एवं ऋषिश्वरांच्या व्युत्पत्ती । तत्त्वविवक्षा
उपपत्ती ।
नव तत्त्वसंख्यायुक्ती । जाण या रीतीं उद्धवा ॥
१९ ॥
एक बोलती निजज्ञानी । प्रकृति पुरुष तत्त्वें दोनी
।
आन पाहतां जनींवनीं । तिसरें नयनीं दिसेना ॥ २२०
॥
जे निश्चयें अतिविष्टंक । ते म्हणती तत्त्व एक ।
एक तेंचि अनेक । अनेकीं एक निश्चित ॥ २१ ॥
जेवीं सुवर्णाचें भूषण । भूषणीं स्वयें सुवर्णा
।
तेवीं अनेकीं एकपण । एकत्वें जाण निश्चित ॥ २२ ॥
जेवीं उंसाची निजगोडी । गूळसाकरेच्या मोडी ।
तेचि दिसे चढोवढी । तेंवी तत्त्वपरवडी निजतत्त्वें
॥ २३ ॥
त्या जाणवया निजतत्त्वातें । ऋषीश्वरांचीं बहुत
मतें ।
मी स्वल्पचि बोलिलों येथें । येरवीं अगणितें ग्रंथांतरीं
॥ २४ ॥
इति नानाप्रसंख्यानं तत्त्वानामृषिभिः कृतम्
।
सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद्विदुषां किमशोभनम्
॥ २५ ॥
येथ सर्वज्ञ ज्ञाते होती । ते नाना मतें तत्त्वयुक्ती
।
विवंचोनियां उपपत्ती । विभागूं जाणती यथार्थें
॥ २५ ॥
निजतत्त्व जाणावया जाण । करितां तत्त्वविवंचन ।
सर्वथा न लगे दूषण । तत्त्वें अधिकन्यून बोलतां
॥ २६ ॥
वस्तुतां विकारांच्या ठायीं । ज्ञात्यासी बोलावया
विशेष नाहीं ।
विकार ते प्रकृतीच्या ठायीं । आत्मा शुद्ध पाहीं
अविकारी ॥ २७ ॥
प्रकृतीहूनि आत्मा भिन्न । यालागीं तो अविकारी
जाण ।
विकार प्रकृतीमाजीं पूर्ण । हें मुख्य लक्षण तत्त्वांचें
॥ २८ ॥
प्रकृतीहूनि वेगळेपण । पुरुषांचें जाणावया आपण
।
यालागीं उद्धवा जाण । तत्त्वविवंचन साधावें ॥ २९
॥
हें ऐकोनि कृष्णवचन । उद्धव चमत्कारला जाण ।
प्रकृतिपुरुषांचें भिन्नपण । देवासी आपण पुसों
पां ॥ २३० ॥
उद्धव उवाच-
प्रकृतिः पुरुषश्चौभौ यद्यप्यात्माविलक्षणौ ।
अन्योन्यापाश्रयात्कृष्ण दृश्यते न भिदा तयोः
॥ २६ ॥
प्रकृतौ लक्षते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथाऽऽत्मनि
।
प्रकृति पुरुष भिन्नभिन्न । येचि अर्थीं उद्धवें
जाण ।
साडेतीन श्लोकीं अगाध प्रश्न । देवासी आपण पुसत
॥ ३१ ॥
प्रकृतीहूनि पुरुष भिन्न । हें ऐकोनि देवाचें वचन
।
प्रकृतिपुरुषांवेगळा श्रीकृष्ण । हा द्रष्टा संपूर्ण
दोहींचा ॥ ३२ ॥
म्हणे श्रीकृष्ण श्रेष्ठा । हे प्रकृतिपुरुषांची
चेष्टा ।
तूं वेगळेपणें देखणा द्रष्टा । सुरवरिष्ठा श्रीपती
॥ ३३ ॥
प्रकृति पुरुष दोनी भिन्न । एक जड एक चेतन ।
हें मजही कळतसे जाण । परी वेगळेपण लक्षेना ॥ ३४ ॥
जैसा तप्तलोहाचा गोळ । दिसे अग्नीचि केवळ ।
तेवीं प्रकृतिपुरुषांचा मेळ । दिसे सबळ एकत्वें
॥ ३५ ॥
जेवीं बीज धरोनियां पोटेंसीं । निकणू कोंडा वाढे
कणेंसीं ।
तेंवी प्रकृति जाण पुरुषेंसी । अभिन्नतेसीं जडलीसे
॥ ३६ ॥
कां नारळ चोख धरोनि पोटीं । निरस कठिण वाढे नरोटी
।
तेवीं पुरुषयोगें प्रकृति लाठी । झाली सृष्टे अनिवार
॥ ३७ ॥
कणावेगळा कोंडा न वाढे । तेवीं पुरुषवेगळी प्रकृति
नातुडे ।
हें प्रकृतिपुरुषांचें बिरडें । तुजवेगळें निवाडें
निवडेना ॥ ३८ ॥
जेवीं कां शिंपीचे अंगीं । जडली रुपेपणाची झगी ।
तेवीं पुरुषाच्या संयोगीं । प्रकृति जगीं भासत
॥ ३९ ॥
तीक्षण रविकरसंबंधीं । भासे मृगजळाची महानदी ।
तेवीं पुरुषाच्या संबंधीं । प्रकृति त्रिशुद्धी
आभासे ॥ २४० ॥
जेवीं कां नभीं नीलिमा । वेगळी न दिसे सांडूनि व्योमा
।
तेवीं प्रकृति-पुरुषोत्तमां । वेगळीक आम्हां दिसेना
॥ ४१ ॥
मुख्य देहाचें जें देहपण । तेंचि प्रकृतीचें बाधकत्व
जाण ।
या देहाहोनियां भिन्न । पुरुषाचें भान दिसेना ॥
४२ ॥
अहंप्रत्ययें आत्मा म्हणती । तेही देहाकारें स्फुरे
स्फूर्ती ।
देहावेगळी आत्मप्रतीती । न दिसे निश्चितीं गोविंदा
॥ ४३ ॥
डोळा सांडूनि दृष्टि उरे । वातीवेगळा दीप थारे ।
तैं देहावेगळा आत्मा स्फुरे । साचोकारें गोविंदा
॥ ४४ ॥
जिव्हेवीण रसस्वादू । श्रोत्रेंवीण ऐकवे शब्दू
।
तैं देहावेगळा आत्मबोधू । होय विशदू गोविंदा ॥ ४५
॥
कांटेवीण फणस आतुडे । कां सोपटेंवीण ऊंस वाढे ।
तैं देहावेगळा आत्मा जोडे । वाडेंकोडें गोविंदा
॥ ४६ ॥
तुम्हींच सांगीतली निजात्मखूण । नरदेह ब्रह्मप्राप्तीचें
कारण ।
शेखीं देहावेगळें आत्मदर्शन । केवीं आपण प्रतिपादां
॥ ४७ ॥
आणि आत्म्यावेगळी प्रकृति । सर्व प्रकारें न ये
व्यक्ती ।
रूपावेगळी छाया केउती । कैशा रीतीं आभासे ॥ ४८ ॥
गोडीवेगळी साकर होये । परिमळवेगळा कापूर राहे ।
तैं आत्म्यावेगळी पाहें । प्रकृति लाहे अभिव्यक्ती
॥ २५० ॥
गोडीवेगळा वाढे ऊंस । कणेंवीण जैं वाढे भूस ।
तैं आत्म्यावेगळी रूपसा । माया सावकाश व्यक्तीसी
ये ॥ ५१ ॥
प्रकृतिलक्षणीं आत्मा लक्षीजे । आत्मेनि प्रकृतीसी
प्रकाशिजे ।
अनादि दोनी इये योग जे । वेगळा लाहिजे बोध केवीं
॥ ५२ ॥
प्रकृतीहूनि आत्मा भिन्न । सर्वथा आम्हां न दिसे
जाण ।
येचि अर्थींची विनवण । उद्धव आपण करीतसे ॥ ५३ ॥
एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं ह्रदि ।
छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणैः ॥ २७ ॥
कमलानाभा कमलानना । कमलालया कमलधारणा ।
कमलिनीवासस्थाना । कमलनयना श्रीकृष्ण ॥ ५४ ॥
प्रकृतिपुरुषयोग अवघड । योग्यां न कळे भिन्न निवाड
।
या संशयाचें अतिजाड । ह्रदयीं झाड वाढलें ॥ ५५ ॥
ह्रदयीं संदेहाचीं मूळें । प्रकृतिभूमीं विकल्पजळें
।
संशयवृक्ष तेणें बळें । वाढला अहंफळें सदा फळित
॥ ५६ ॥
ज्या वृक्षाचीं सदा फळें खातां । जीव न राहे सर्वथा
।
तेणें संशयाची अधिकता । उसंतू चित्ता पैं नाहीं
॥ ५७ ॥
ऐशिया वृक्षाचें छेदन । कृपेनें करावें आपण ।
सोडूनि ज्ञानतिखवाग्बाण । करीं निर्दळण निजांगें
॥ ५८ ॥
योगयागशास्त्रपाठें । करितां धर्मकर्मकचाटें
।
या वृक्षाचें पानही न तुटे । हें कठिणत्व मोठें गोविंदा
॥ ५१ ॥
या वृक्षाचें करितां छेदन । ब्रह्मा झाला संदेहापन्न
।
तुवां हंसगीत सांगेन । उद्धरिला जाण सुपुत्र ॥ २६०
॥
मुख्य ब्रह्मयाची ऐशी अवस्था । तेथ इतरांची कोण
कथा ।
या वृक्षाचा छेदिता । तुजवीण सर्वथा आन नाहीं ॥ ६१
॥
छेद करितां वरिवरी । वासना मुळ्या उरल्या उरी ।
फांफाईल चौगुण्यापरी । अतिशयें भारी बांबळे ॥
६२ ॥
याचा समूळ मूळेंसीं कंदू । छेदिता छेदक तूं गोविंदू
।
तुजवेगळा संशयच्छेदू । भलता प्रबुद्धू करूं न शके
॥ ६३ ॥
म्हणशी संशय हृदयाच्या ठायीं । तेथ शस्त्रांचा
रिगमू नाहीं ।
म्यां छेदावें कैसें कायी । ते अर्थींचे मी पाहीं
सांगेन ॥ ६४ ॥
तुझें ज्ञानचक्र अलोलिक । तुझेनि शब्दतेजें अतितिख
।
समूळ संशयाचें छेदक । तुझें वचन एक गोविंदा ॥ ६५
॥
ऐसें तुझे ज्ञानवचन । तुवां केलिया कृपावलोकन ।
समूळ संशयाचें निर्दळण । सहजेंचि जाण होताहे ॥ ६६
॥
तरी तुवां श्रीमुकुंदा । फेडावी माझी संशयबाधा
।
तया उद्धवाचिया शब्दा । गोपीराद्धा सांगेन म्हणे
॥ ६७ ॥
असतां बहुसाल सज्ञान । सकळ संशयांचें निर्दळण ।
मीचि कर्ता हें काय कारण । तेंही लक्षण अवधारीं ॥
६८ ॥
त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तितः
।
त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापरः ॥ २८ ॥
अतर्क्य तुझी माताशक्ती । त्या आवरूनि आनंदस्फूर्ती
।
दृढ लावूनि विषयासक्ती । तेणें जीव होती अज्ञान
॥ ६९ ॥
करितां विषयांचें ध्यान । जीव होय मनाअधेन ।
त्यास मन करी हीनदीन । अतिकृपण जड मूढ ॥ २७० ॥
ऐसे केवळ जीव जे अज्ञान । ते तुझ्या कृपाकटाक्षें
जाण ।
झाले गा ज्ञानसंपन्न । हे कृपा पूर्ण पैं तुझी ॥
७१ ॥
तुझी कृपा झालिया परिपूर्ण । करूनि मायेचें निर्दळण
।
जीव होती ब्रह्म पूर्ण । तुझेनि जाण श्रीकृष्ण ॥
७२ ॥
म्हणशी माझे गांठीं जाण । नाहीं ज्ञान ना अज्ञान
।
तरी तूं ज्ञानदाता आपण । झालासी पूर्ण तें ऐक ॥ ७३
॥
धातासवितासनत्कुमारांसी । नारदप्रल्हादअं बरीषांसी
।
कालीं उपदेशिलें अर्जुनासी । ऐसा तूं होसी ज्ञानदाता
॥ ७४ ॥
म्हणसी बहुत असती सज्ञान । त्यांसी पुलोनि साधावें
ज्ञान ।
तुजवेगळें मायेचें नियमन । त्यांचेनि जाण कदा नोहे
॥ ७५ ॥
मायेची उत्पत्तिस्थिती । मायानिर्दळणी गती ।
तूं एक जाणता त्रिजगतीं । यालागीं श्रीपती कृपा
करीं ॥ ७६ ॥
यापरी उद्धवें विनंती । करूनि प्रार्थिला श्रीपती
।
तो प्रकृतिपुरुषविभाग युक्तीं । उद्धवाप्रती सांगेल
॥ ७७ ॥
जेवीं सूर्यापाशीं मृगजळ । कां गगनीं उपजे आभाळ
।
काचभूमिके दिसे जळ । तैशी प्रकृती सबळ पुरुषापाशीं
॥ ७८ ॥
यापरी स्वयें श्रीकृष्ण । प्रकृतिपुरुषनिरूपण
।
समूळ सांगताहे आपण । तो म्हणें सावधान उद्धवा ॥ ७९
॥
श्रीभगवानुवाच-
प्रकृतिः पुरुषश्चेति विकल्पः पुरुषर्षभ ।
एव वैकारिकः सर्गो गुणव्यतिकरात्मकः ॥ २९ ॥
प्रकृति पुरुष हे दोनी । सदा अत्यंत वेगळेपणीं ।
जैसा दिवस आणि रजनी । एक लोपोनि एक प्रबळें ॥ २८०
॥
दिवस लोपतांचि जाण । अंधकारेंसीं परिपूर्ण ।
घेऊनियां ताराग्रहण । रात्री आपण उल्हासे ॥ ८१
॥
तेवीं लोपतां पुरुषांचे भान । घेऊनि कार्येंसीं
कारणगुण ।
ज्ञानाज्ञानेंसीं परिपूर्ण । प्रकृति जाण थोरावे
॥ ८२ ॥
येथ मुख्यत्वें जो देहाकार । तेंचि प्रकृतीचें
दुर्ग थोर ।
तेथें ठेविला ठाणेदार । देहअ हंकार महायोद्धा
॥ ८३ ॥
जो जिवलग विश्वासाचा । प्रकृतीस विश्वास त्याचा
।
तो नेटका झुंझार दुर्गींचा । भरभारू तेथींचा तो
वाहे ॥ ८४ ॥
तेथ अभिमानें आपण । प्रकृतीस निर्भय देऊनि जाण
।
घालूनि सामग्री विकारभरण । दुर्ग दारुण बळकाविलें
॥ ८५ ॥
ऐक् उद्धवा पुरुषश्रेष्ठा । निजप्रकृतीचिया निष्ठा
।
देहदुर्गीं अभिमान लाठा । जाहला वरिष्ठा या हेतू
॥ ८६ ॥
देहदुर्गीं गुण अहंकार । दुर्गसामग्रीविकार ।
अवघी प्रकृतीच साचार । तदाकार भासात ॥ ८७ ॥
गगनीं गंधर्वनगर जाण । माड्या गोपुरें वन उपवन ।
तैशी प्रकृति आपण । नानाकारें जाण भासत ॥ ८८ ॥
जैशी मृगजळाची सरिता । दुरोनि दिसे प्रवाहतां ।
तेवीं प्रकृतीची सर्वथा । नानाकारता आभासे ॥ ८९
॥
ऐसें प्रकृतिदुर्ग महथोर । तेथें नाना सामग्रीविकार
।
जे जे घाली अहंकार । ते ऐक साचार सांगेन ॥ २९० ॥
ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धीश्च गुणैविधत्ते
।
वैकारिकस्त्रिविधोऽध्यात्ममेकं अथाधिदैवमधिभूतमन्यत्
॥ ३० ॥
माझी माया गा आपण । सर्वांगें जाहली तिनी गुण ।
तेही अभिमानें आपण । निजसत्ता जाण आवरिले ॥ ९१ ॥
तेचि देहदुर्गाभंवतीं जाण । त्रिगुणांचें आगड पूर्ण
।
तेथें मांडूनि त्रिपुटीविंदाण । मारा दारुण अभिमान
करी ॥ ९२ ॥
त्या दुर्गाचें दृढ रक्षण । मुख्यत्वें त्रिपुटीचि
जाण ।
ते त्रिपुटीचें मूळ लक्षण । तुज मी आपण सांगेन ॥
९३ ॥
अगा उद्धवा बुद्धिमंता । तुज मी सांगेन एक आतां ।
तेथ असती तिनी वाटा । दोनी अव्हाटा एकी नीट ॥ ९४ ॥
त्या मार्गीची उभारणी । सैन्य रचिलें दाही आरणीं
।
युद्धकार जो निर्वाणीं । तो तेथुनी निरीक्षी ॥ ९५
॥
तेही मार्ग धरिले चौपाशीं । राखण बैसले तिनी वाटेशीं
।
तेथ रिघावया सायासीं । ज्ञानियासी काय काज ॥ ९६ ॥
आतां असो इतुली परी । देहदुर्गाची थोर भरोभरी ।
म्हणे ऐकें गा यया थोरी । उद्धवातें हरि सांगत ॥
९७ ॥
कार्य कारण कर्तव्यता । कर्म क्रिया अहंकर्ता ।
ध्येय ध्यान विषयध्याता । दुर्ग सर्वथा दृढ केलें
॥ ९८ ॥
तेथ भोग्य भोग भोक्ता । कर्म कार्य आणि कर्ता ।
अभिमान जाहला वसता । प्रकृतिसंमतासंयोगें ॥ ९९
॥
तेथ चोरद्वाराचिया लक्षीं । उघडूनि कामक्रोधखिडकी
।
घाला घालितां एकाएकीं । सकळ लोकीं कांपिजे ॥ ३००
॥
त्यांचा घेऊनिया भेदरा । तापस पळाले सैरा ।
लंगोटी सांडिल्याही दिगंबरा । क्रोध थरथरा कांपवी
॥ १ ॥
लोभयंत्राचे कडाडे । तमधूम दाटे चहूंकडे ।
महामोहाचें गडद पडे । मागेंपुढें दिसेना ॥ २ ॥
दुर्गासभोंवतीं नवद्वारें । नवद्वारीं नवही यंत्रें
।
तेणें यंत्रद्वारें । विषय महामारें मारिती ॥ ३
॥
देहभिमानाचें चाळक । मुख्यत्वें मनचि एक ।
तें दुर्धर महामारक । दुर्गअचटक तेणें केलें ॥
४ ॥
माळ चढोनि अवचट । पारके रिघती घडघडाट ।
ते दशमद्वाराची वाट । देऊनि कपाट दृढ बुजिलें ॥
५ ॥
यापरी स्वयें मन । दुर्ग पन्नासी आपण ।
त्यासी सबाह्य राखण । घरटी जाण स्वयें करी ॥ ६ ॥
धरोनि कामाचा हात । मन रिगे पारक्यांत ।
मुख्य धुरांसी लोळवीत । इतरांचा तेथ कोण पाडू ॥ ७
॥
ऐसें मनाचें मारकपण । अनिवार अतिकठिण ।
त्रिविधतापें खोंजूनि जन । हुंबत जाण पाडिले ॥ ८
॥
देवांपासूनि आधिदैविक । मानस ताप आध्यात्मिक ।
भूतांपासाव तो भौतिक । या नांव देख त्रिविध ताप ॥
९ ॥
सत्त्वगुणें देख अंतःकरण । रजोगुणें इंद्रियें
जाण ।
महाभूतें विषयभान । तमोगुणें जाण प्रसवत ॥ ३१० ॥
त्रिविध विकारीं विकारबहुळ । ते हे प्रकृतीच येथें
केवळ ।
हेचि दुर्गसामग्री प्रबळ । प्रपंच सबळ येणें जाहला
॥ ११ ॥
संकल्पमहापर्जन्योदकीं । वासनाजीवनें भरलीं टांकीं
।
तेणें जीवनें दुर्गाच्या लोकीं । संसारसुख दुःखीं
विचरिजे ॥ १२ ॥
दुर्गनवद्वारीं समस्तें । आधिदैव आणि आधिभूतें
।
अध्यात्म तें कोण येथें । ऐक निश्चितें सांगेन ॥
१३ ॥
कोणे द्वारीं कोण यंत्र । कोण चेतविता कैसें सूत्र
।
कैसा होतसे विषयमार । तोही निर्धार तूं ऐक ॥ १४ ॥
दृग्रूपमार्कं वपुरत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति
यः स्वतः खे ।
आत्मा यदेषामपरो य आद्यः स्वयानुभूत्यखोलसिद्धसिद्धिः
।
चक्षु इंद्रिय यंत्र थोर । तेथ कामिनीरूपाचा महामार
।
घायें भेदिती जिव्हार । पडले सुरनर कोट्यनुकोटी
॥ १५ ॥
चक्षुगोल इंद्रिय शरीरीं । तेथ अधिदेव सूर्य अधोष्ठात्री
।
देखिल्या रूपाची धारणा धरी । तेंचि निजनिर्धारीं
अध्यात्म ॥ १६ ॥
नीलपीतरूपाभरण । दृष्टीं देखिजे दर्शन ।
तेंचि अधिभूत सत्य जाण । दृश्याचें भान दृष्टीसी
॥ १७ ॥
सूर्य अधिदैव सिद्ध आहे । अधिभूत दृष्टी भरलें पाहें
।
शरीरीं चक्षुगोळही होये । परी अध्यात्मतेजेंवीण
राहे अंधत्व ॥ १८ ॥
अधिदैव अधिभूत असतां पाहीं । अध्यात्म तेज जंव दृष्टीसी
नाहीं ।
तंव देखणें न घडे कांहीं । अंधत्व ते ठायीं ठसावोनि
ठाके ॥ १९ ॥
अध्यात्म अधिभूत दोनी आहे । जैं अधिदैव सूर्य अस्ता
जाये ।
तैं दृष्टीचें देखणें ठाये । स्तब्धत्वें राहे
तमामाजीं ॥ ३२० ॥
ते काळीं दृष्टीसी पाहें । स्त्रेहसूत्र मेळवून
लाहे ।
अग्नि जरी केला साह्ये । तरी प्रकाशू नोहे रवीऐसा
॥ २१ ॥
तेथ चंद्रोदयो जरी जाहला । तो सूर्यसमान नाहीं आला
।
निशा निरसूनि दृष्टीं साह्य जाहला । यालागीं सूर्य
बोलिला अधिदैव ॥ २२ ॥
अध्यात्म अधिभूत असतां पाहीं । अधिदैव सूर्य जेथ
नाहीं ।
तेथ दृष्टींचे न चले काहीं । तुज म्यां तेंही सांगीतलें
॥ २३ ॥
अध्यात्म अधिदैव दोनी आहे । अधिभूतें दृश्यदर्शन
राहे ।
तैं सत्य ब्रह्मज्ञान होये । जैं गुरुकृपा पाहे
पूर्णांशें ॥ २४ ॥
येथ जें दृश्याचें दर्शन । तेणें देहबुद्धी दृढ
जाण ।
तें दृश्याचें पुशिल्या भान । होय देहेंशीं शून्य
संसार ॥ २५ ॥
अधिदैव अध्यात्म अधिभूत । त्रिपुटी बोलिजे हे येथ
।
तुज म्यां सांगीतली साद्यंत । जाण निश्चित विभाग
॥ २६ ॥
येथूनि त्रिपुटीचें विंदान । दृश्य द्रष्टा आणि
दर्शन ।
कर्म कर्ता क्रियाचरण । ध्येय ध्यान ध्यातृत्व
॥ २७ ॥
त्रिपुटि म्हणावयाचें कारण । परस्परें सापेक्षपण
।
तें अपेक्षेचें लक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥ २८ ॥
नानाकारें अतिविलास । येथ देखणी दृष्टी डोळस ।
तेही सूर्येंवीण वोस । हा अनुप्रवेश परस्परें ॥
२९ ॥
सूर्य आहे डोळा नाहीं । तेथ पाहणें न चले पाहीं ।
हो कां डोळा आहे सूर्य नाहीं । तेथें दृष्टीचें कांहीं
चालेना ॥ ३३० ॥
सूर्य दृष्टी दोनी आहे । परी दृश्य जैं नाहीं होये
।
तैं दोहींचें सामर्थ्य राहे । देखावें काये दृष्टीनें
॥ ३१ ॥
सूर्य प्रकाशी रूपासी । दृष्टीसी रिघोनियां स्वांशेंसीं
।
दाखवी नाना आकारांसी । परस्परानुप्रवेशीं बोलिजे
सिद्धी ॥ ३२ ॥
इतुकें करोनियां सविता । नभोमंडळीं अलिप्तता ।
तेवीं जगदाकारें चेतविता । अलिप्त तत्त्वतां चिदात्मा
॥ ३३ ॥
जो जगामाजीं भरला राहे । जगाचा हृदयस्थही होये ।
जग जरी होये जाये । परी तो आहे जैसातैसा ॥ ३४ ॥
जेवीं आकाशअ भ्यंतरीं । होतां घटाकाश सहस्त्रवरी
।
आकाश त्या घटाभीतरीं । प्रत्यक्षाकारीं भरलें दिसे
॥ ३५ ॥
ते घटचि होती जाती । परी आकाश सहजस्थिती ।
तेवीं उत्पत्तिस्थितिअंतीं । अलिप्त श्रीपती
चिदात्मा ॥ ३६ ॥
तो आदीची अनादि आदि । तो बुद्धीची अनादि बुद्धी ।
तो सिद्धीची अनादि सिद्धी । जाण त्रिशुद्धी परमात्मा
॥ ३७ ॥
हा प्रकाशा प्रकाशक । अर्काचाही आदि अर्क ।
स्वयें त्रिपुटीचा द्योतक । अलिप्त एक परमात्मा
॥ ३८ ॥
हा विवेकाचाही विवेक । हा सुखाचा सुखदायक ।
बुद्धीचा जो बोधक । प्रकाशा प्रकाशक परमात्मा ॥
३९ ॥
त्यासी जाणों जातां जाणपणें । वेदांसी जाहलें लाजिरवाणें
।
वेडावलीं स्मृतिपुराणें । न कळे शास्त्रपठणें भांडतां
॥ ३४० ॥
देवो देवी आणि देवता । भोग्य भोग आणि भोक्ता ।
नाना त्रिपुटींची त्रिगुणता । जाण सर्वथा प्रकृतीचि
हे ॥ ४१ ॥
हा आद्य अव्यक्त अतर्क्य । प्रकृतिपर परमात्मा
एक ।
यासी जाणावया विवेक । न चले देख आणिकांचा ॥ ४२ ॥
याचेनि हा हृदयीं देखिजे । याचेनि हा इत्थंभूत जाणिजे
।
यातें धरोनि हा पाविजे । हेंही लाहिजे कृपें याचेनी
॥ ४३ ॥
हा स्वप्रकाश सहज निजें । यासी प्रकाशी ऐसें नाहीं
दुजें ।
याचेनि प्रकाशें हा देखिजे । याचेनि होइजे याऐसें
॥ ४४ ॥
अधिदैव अध्यात्म अधिभूत । नेत्रद्वारा सांगितलें
तेथ ।
तैसेंच अन्य इंद्रियीं व्यावृत्त । देव सांगत संकलितें
॥ ४५ ॥
एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षुर्जिह्वादि नासादि
च चित्तयुक्तम् ॥ ३१ ॥
योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकारः प्रधानमूलान्महतः
प्रसूतः ।
प्रधानपासाव महदादिद्वारा । नाना विकारांचा पसारा
।
गुणक्षोभें क्षोभूनि पुरा । उठिला उभारा त्रिपुटीरूपें
॥ ४६ ॥
जेवीं सूर्यें चक्षुरादि विंदान । तैसेंचि श्रोत्र
त्वचा रसना घ्राण ।
हें ज्ञानेंद्रियपंचक जाण । याचें कर्म समान त्रिपुटीरूपें
॥ ४७ ॥
येथ कर्मेंद्रियें पांच आन । तीं ज्ञानेंद्रिया
अधीन ।
हस्त पाद गुद शिश्न । वाचा जाण पांचवी ॥ ४८ ॥
त्यांसी ज्ञानेंद्रियें प्रेरिती । तैं कर्मेंद्रियें
कर्मीं वर्तती ।
एवं उभयपंचकस्थिती । जाण निश्चितीं दशेंद्रियें
॥ ४९ ॥
चित्तचतुष्टयचमत्कार । मन बुद्धि चित्त अहंकार
।
हीं एकचि परी भिन्न प्रकार । जैसा व्यापार तैसें
नांव ॥ ३५० ॥
केवळ देहाकारें मीपण । तो सबळ अहंकार जाण ।
संकल्पविकल्प जे गहन । तेंचि मन उद्धवा ॥ ५१ ॥
गतभोगाचें जें चिंतन । तें चित्ताचें लक्षण ।
केवळ निश्चयात्मक जाण । बुद्धि संपूर्ण ती नांव
॥ ५२ ॥
हें गुणक्षोभाचें लक्षण । भोगसाधनें भोग्य जाण
।
त्याहूनि भोक्ता तो भिन्न । तेंही उपलक्षण अवधारीं
॥ ५३ ॥
त्वगिंद्रियीं विषयस्पर्शन । तेथें अधिदैव वायू
जाण ।
त्याहूनि परमात्मा भिन्न । चित्स्वरूपें जाण अविकारी
॥ ५४ ॥
गंधविषयो घ्राणेंद्रियें । तेथ अधिदैव अश्विनौदेव
होये ।
आत्मा त्याहूनि वेगळा पाहें । चित्स्वरूपें राहे
अविकारी ॥ ५५ ॥
रसनेंद्रिय अतिगहन । रसविषयो तेथील जाण ।
वरुण अधिदैवत आपण । आत्मा स्वानंदपूर्ण रसातीत
॥ ५६ ॥
श्रवणेंद्रियीं विषयो शब्द । तेथ दिशा अधिदैव प्रसिद्ध
।
शब्दीं निजात्मा निःशब्द । चिदत्वें शुद्ध अविकारी
॥ ५७ ॥
चक्षुरिद्रियलक्षण । पूर्वीं निरूपिलें जाण ।
हें ज्ञानेंद्रियविंदान । त्रिपुटी संपूर्ण ऐशा
रीतीं ॥ ५८ ॥
चित्त इंद्रिय जें कां येथ । चिंतन विषयो त्यासी
प्राप्त ।
वासुदेव अधिदैवत । आत्मा अलिप्त चित्तेंसीं ॥ ५९
॥
मनेंद्रिय अतिचपळ । संकल्प विषयो त्याचा प्रबळ
।
तेथ अधिदैव चंद्र निर्मळ । आत्मा केवळ मनातीत ॥ ३६०
॥
अहंकार इंद्रिय कठिण । तेथील विषयो मीपण ।
रुद्र अधिदैवत जाण । परमात्मा भिन्न अहंकारेंसीं
॥ ६१ ॥
बुद्धींद्रिय अतिसज्ञान । बोद्धव्य तेथींचा विषयो
जाण ।
ब्रह्मा अधिदैवत आपण । आत्मा चिद्धन बुद्ध्यतीत
॥ ६२ ॥
चित्तचतुष्टय सकारण । त्रिपुटी सांगीतली हे संपूर्ण
जाण ।
आतां कर्मेंद्रियांचें लक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन
॥ ६३ ॥
वागिंद्रियीं वाच्य विषयो । अग्नि अधिदैवत तेथील
पहा हो ।
तेथ सरस्वतीशक्तीचा निर्वाहो । यासी अलिप्त देवो
महामौनें ॥ ६४ ॥
पाणींद्रियीं ग्रहण विषयो । इंद्र अधिदैवत तेथील
पहा हो ।
तेथ क्रियाशक्तीचा निर्वाहो । यासी अलिप्त देवो
अक्रियत्वें ॥ ६५ ॥
पादेंद्रियीं गति विषयो । तेथें उपेंद्र अधिदैवो
।
तेथें गमशक्तीचा निर्वाहो । यासि अलिप्त देवो निश्चलत्वें
॥ ६६ ॥
गुदेंद्रियीं वसर्ग विषयो । निर्ऋति आधिदैवत तेथील
पहा हो ।
क्षरशक्तीचा तेथ निर्वाहो । त्यासी अलिप्त देवो
अक्षरत्वें ॥ ६७ ॥
शिश्नेंद्रियीं रति विषयो । प्रजापति येथें अधिदैवो
।
आनंदशक्तीचा तेथें निर्वाहो । त्यासी अलिप्त देवो
परमानंदें ॥ ६८ ॥
ज्ञानकर्मेंद्रियें कर्माचरण । चित्तचतुष्टयाचें
लक्षण ।
हें गुणक्षोभाचें कारण । समूळ जाण मायिक ॥ ६९ ॥
तेंचि गुणक्षोभाचें प्रधान मूळ । प्रकृतिविकारें
होय स्थूळ ।
आत्मा अविकारी निर्मळ । अलिप्त केवळ प्रकृतीसी
॥ ३७० ॥
जेवीं वृत्तिभूमीसमवेत । गृहीं गृहसामग्री समस्त
।
अभिमानें उपार्जी गृहस्थ । परी तो त्याअतीत आपण
जैसा ॥ ७१ ॥
तेवीं त्रिगुणक्षोभें अभिमान । वाढवी नाना विकारवन
।
आत्मा वसंत तो भिन्न । तेंचि निरूपण हरि बोले ॥ ७२
॥
अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतुर्वैकारिस्तामस ऐन्द्रियश्च
॥ ३२ ॥
आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति
भिदार्थनिष्ठः ।
अहंअध्यासें संसारप्राप्ती । जीवासी लागली निश्चितीं
।
त्या अहंकाराचे निवृत्त्ंई । भवनिर्मुक्ती जीवासी
॥ ७३ ॥
ऐसा बाधक्त्वें दुर्धर । कैंचा उठिला अहंकार ।
हाही पुसों पाहसी विचार । ऐक साचार सांगेन ॥ ७४ ॥
स्वस्वरूपातें विसरून । दृढ जें स्फुरे मीपण ।
तोचि अहंकार जाण। विकारें त्रिगुणक्षोभक ॥ ७५ ॥
जागृतीचा जो विसरु । तोचि स्वप्नसृष्टीचा विस्तारू
।
वस्तुविमूख जो अहंकारू । तोचि संसारू त्रिगुणात्मक
॥ ७६ ॥
विकारें क्षोभती तिन्ही गुण । हें विस्मरण मोहाचें
लक्षण ।
तेणें विकारले तीन गुण । ते विभाग भिन्न अवधारीं
॥ ७७ ॥
मूळीं बोलिला वैकारिकू । तो अहंकार जाण सात्त्विकू
।
तो चित्तचतुष्टयद्योतकू । होय प्रकाशकू अधिदैवें
॥ ७८ ॥
सत्त्वापासोनि उपजे मन । मनापासाव विकार गहन ।
यालागीं वैकारिक जाण । सत्त्वगुण बोलिजे ॥ ७९ ॥
ज्ञान कर्म उभय पंचक । हा इंद्रियांचा दशक ।
जाहला रजोगुण द्योतक । यालागीं ऐंद्रियक म्हणिपे
त्यासी ॥ ३८० ॥
तामस गुण जो कां येथें । आकाशवादि पंचीकृतें ।
आवरणरूपें महाभूतें । विषयसमवेतें उपजवी ॥ ८१ ॥
महाभूतें विषयपंचक । झाला तमोगुण प्रकाशक ।
यालागीं भूतादि देख । यासी आवश्यक बोलिजे ॥ ८२ ॥
एवं त्रिगुणगुणविकारें । काम्यक्र्मसंस्कारें
।
सबळ होऊनि अहंकारें । संसारीं संचरे नाना हेतु
॥ ८३ ॥
या प्रकृतिविकारांपासून । आत्मा अतिशयें भिन्न
।
जेवीं मृगजळातें भरून । अलिप्त भानू नभामाजीं ॥
८४ ॥
जैसा प्रकाशोनि सर्पाकार । सर्पासी नातळे स्वयें
दोर ।
तेवीं प्रकाशोनि संसार । निःसंग निर्विकार निजात्मा
॥ ८५ ॥
जेवीं कृष्ण पीत रक्त श्वेत । स्फटिक ठेवितां तेथतेथ
।
जरी तदाकार भासत । तरी तो अलिप्त शुद्धत्वें ॥ ८६
॥
तैसा गुणसंगें जीवात्मा बद्ध । दिसे तरी तो अतिशुद्ध
।
हा नेणोनियां निजबोध । करिती विवाद मतवादी ॥ ८७ ॥
एक म्हणती आत्मा देही । एक म्हणती तो विदेही ।
एक म्हणती आत्म्याच्या ठायीं । हे दोन्ही नाहीं
सर्वथा ॥ ८८ ॥
एक म्हणते आत्मा सगुण । एक म्हणती तो गुणविहीन ।
एक म्हणती ते वेगळी खूण । सगुण निर्गुण परमात्मा
॥ ८९ ॥
एक प्रतिपादिती भेद । एक प्रतिपादिती अभेद ।
एक म्हणती दोन्ही अबद्ध । आमुचें मत शुद्ध देहात्मवादू
॥ ३९० ॥
एक म्हणती हें मिथ्याभूत । प्रत्यक्ष दिसताहे जो
येथ ।
तो प्रंपच मानिती सत्य । हेंचि मत एकाचें ॥ ९१ ॥
ऐसे भेदवाद सकळ । विचारितां अज्ञानमूळ ।
आत्मा चिन्मात्र केवळ । भेदातें समूळ छेदक ॥ ९२ ॥
’आत्मा परिज्ञानमय’ शुद्ध । हें शोकींचें मूळ पद
।
तेणें निरसे । अज्ञानभेद । आत्मा शुद्ध बुद्ध चिदात्मा
॥ ९३ ॥
जेवीं सक्षत्र रजनी । निवटीत प्रकटे तरणी ।
तेवीं सभेद कार्य निरसूनी । प्रकट चित्किरणीं चिद्भामनू
॥ ९४ ॥
तेथ गुणेंसी माया उडे । भेदाअसहित वाद बुडे ।
मूळासह अज्ञान खुडे । चहूंकडे सच्चिदानंद ॥ ९५ ॥
आत्म सच्चिदानंद पूर्ण । तेथ सकळ मिथ्या अज्ञान
।
तें अज्ञाननिरासीं साधन । विवेक सांख्यज्ञान व्यर्थ
दिसे ॥ ९६ ॥
तेचि विषयींचें निरूपण । श्लोकार्धें सुलक्षण ।
स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण । साध्यसाधनविभाग ॥
९७ ॥
व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्तः परावृत्तधियां
स्वलोकात् ॥ ३३ ॥
मूळीं समूळ मिथ्या अज्ञान । अज्ञानजन्य विषयभान
।
तें देखोनि भुलले जन । पडिलें विस्मरण स्वस्वरूपीं
॥ ९८ ॥
मी परमात्मा हृदयस्थ सन्निधी । त्या मजपासोनि उपरमे
बुद्धी ।
मग विषयासक्ति त्रिशुद्धी । आवडे उपाधि देह गेह
दारा ॥ ९९ ॥
जें स्वस्वरूपाचें विस्मरण । तें वाढवी तीव्र विषयध्यान
।
तेणें जीवासी जन्ममरण । अनिवार जाण देहाभिमाने
॥ ४०० ॥
तो नासावया देहाभिमान । वैराग्ययुक्त ज्ञानध्यान
।
मीचि बोलिलों साधन । समूळ अज्ञानच्छेदक ॥ १ ॥
जंववरी अंगीं देहाभिमान । तंव अवश्य पाहिजे साधन
।
निःशेष निरसल्या अज्ञान । वृथा साधन मीही मानीं
॥ २ ॥
म्हणशी तें कोण पां अज्ञान । जें शुद्धासी लावी जीवपण
।
त्या जीवाअंगीं जन्ममरण । अनिवार जाण वाढवी ॥ ३
॥
स्वस्वरूप विसरोनि जाण । देहीं स्फुरे जें मीपण
।
अत्यंत दृढतर अज्ञान । तो देहाभिमान उद्धवा ॥ ४ ॥
गौण नांव त्याचें अज्ञान । येर्क्ष्हवीं मुख्यत्वें
देहाभिमान ।
हें ऐकोनि देवाचें वचन । दचकलें मन उद्धवाचें ॥ ५
॥
तेचि अर्थींचा प्रश्न । देवासी पुसे आपण ।
कोण्या युक्तीं देहाभिमान । जन्ममरण भोगवी ॥ ६ ॥
उद्धव उवाच-
त्वत्तः परावृत्तधियः स्वकृतैः कर्मभिः प्रभो
।
उच्यावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति
च ॥ ३४ ॥
सर्वत्र सदा संमुख गगन । त्यासी कदा न घडे विमुखपण
।
तेंवी आत्मा सबाह्य परिपूर्ण । वृत्ति विमुख जाण
होय कैसी ॥ ७ ॥
जैं जाळीं बांधवे गगन । तैं अक्रिया लागे कर्मबंधन
।
वंध्यागर्भ सटवे जाण । तैसें जन्ममरण मुक्तासी
॥ ८ ॥
आत्म्यावेगळें कांहीं । रितें तंव उरलें नाहीं
।
तरी ये देहींचा ते देहीं । गमनसिद्धी पाहीं कैसेनी
॥ ९ ॥
पुथ्वी रुसोनि वोसरां राहे । आकाश पळोनि पर्क्ष्हां
जाये ।
तैं देहींचा देहांतरा पाहें । आत्मा लाहे संसरण
॥ ४१० ॥
सात समुद्र गिळी मुंगी । तैं आत्मा उंचनीच योनी भोगी
।
हे अतर्क्य तर्केना मागी । भुलले योगी ये अर्थीं
॥ ११ ॥
तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभिः ।
न ह्येतत्प्रायशो लोके विद्वांसः सन्ति वश्चिताः
॥ ३५ ॥
अभिनव हे तुझी गती । सर्वथा न कळे श्रीपती ।
मायामोहित जे चित्तीं । त्यां तुझी स्थिती नेणवे
॥ १२ ॥
तूं आत्मा अद्वितीय अविनाश । तेथ उत्पत्ति स्थिति
विनाश ।
नाथिला दाविसी भवभास । हा अतर्क्य विलास तर्केना
॥ १३ ॥
येथ वेदाची युक्ती ठेली । उपनिषदें वेडावलीं ।
पुराणें मुकीं झालीं । अतियत्नेंे लक्षिणी न वचेचि
मागी ॥ १४ ॥
तुझे केवळ कृपेवीण । तुझें इत्थंभूत नव्हे ज्ञान
।
ऐसे जड मूढ हरिकृपाहीन । त्यांसी भवबंधन तुटेना
॥ १५ ॥
तुझे योगमायेची अतर्क्यता । ब्रह्मा भुलविला वत्सें
नेतां ।
शिवू भुलविला मोहिनी देखतां । इतरांची कथा ते कोण
॥ १६ ॥
प्रपंचीं अथवा परमार्थी । तुझेनि चालती इंद्रियवत्ती
।
यालागीं गोविंदनामाची ख्याती । त्रिजगतीं वाखणिली
॥ १७ ॥
सादर कृपापूर्वक आपण । माझा सांगवा अतर्क्य प्रश्न
।
देहीं देहांतरा संचरण । जीवास जन्ममरण तें कैसें
॥ १८ ॥
ऐकोनि उद्धवाचा प्रश्न । हांसित्रला मधुसूदन ।
हें अवघें मायिक जाण । कल्पनाविंदान मनोमय ॥ १९ ॥
श्रीभगवानुवाच-मनः कर्ममयं नृणामिन्द्रियैः पंचभिर्युतम्
।
लोकल्लोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते ॥ ३६ ॥
अकरा इंद्रियें पंच म्हाभूतें । हें सोळा कळांचें
लिंगदेह येथें ।
मुख्यत्वें प्राधान्य मनाचें तेथें । नाना विषयांतें
कल्पक ॥ ४२० ॥
येथ लिंगदेह तेंचि मन । मनाआधीन इंद्रियें जाण
।
मनाचेनि देहासी गमन । तेथ देहाभिमान मनासवें ॥ २१
॥
मन ज्यातें सोडूनि जाये । तेथ अभिमान उभा न राहे
।
मनोयोगें अभिमान पाहें । देहाचा वाहे खटाटोप ॥ २२
॥
जेथ विषयासक्त मन । करी शुभाशुभ कर्माचरण ।
तेव्हां होऊनि कर्माधीन । देही करी गमन देहांतरा
॥ २३ ॥
आत्मा यासी अलिप्त भिन्न । परी देहासवें दावी गमन
।
हें अतिअतर्क्य विंदान । ऐक लक्षण तयाचें ॥ २४ ॥
घट जेथ जेथ हिंडों वैसे । आकाश त्यासवें जात दिसे
।
परी ढळणें नाहीं आकाशें । आत्म्याचें तैसें गमन
येथें ॥ २५ ॥
घटामाजीं भरिजे अमृत । अथवा घालिजे खातमूत ।
आकाश दोहींसीं अलिप्त । तेवीं सुखदुःखातीत देहस्थ
आत्मा ॥ २६ ॥
घट घायें केजे शतचूर । परी आकाशीं न निघे चीर ।
तेवीं नश्वरीं अनश्वर । जाण साचार निजात्मा ॥ २७
॥
घट फुटोनि जेथ नाशे । तेथ आकाश आकाशीं सहज असे ।
नवा घट जेथ उपजो बैसे । तों तेथ आकाशें व्यापिजे
॥ २८ ॥
तेवीं देहाचें नश्वरपण । आत्मा अखंडत्वें परिपूर्ण
।
आत्म्यासी देहांतरगमन । जन्ममरण असेना ॥ २९ ॥
देहीचें देहांतरगमन । वासनायोगें करी मन ।
तें मनोगमनाचें लक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥ ४३०
॥
ध्यायन्मनोऽनुविषयान् दृष्टान्वानुश्रुतानथ
।
उद्यत्सीदत् कर्मतन्त्रं स्मृतिस्तदनुशाम्यति
॥ ३७ ॥
श्रुतदृष्टविषयांचें ध्यान । निरंतर वाढवी मन ।
तीव्र धारण दारुण । अन्य स्फुरण स्फुरेना ॥ ३१ ॥
आवडत्या विषयांचें ध्यान । अंतकाळीं ठसावे जाण
।
तेव्हां तदाकार होय मन । सर्वभावें आपण तन्निष्ठा
॥ ३२ ॥
तेव्हां भोगक्षयें जाण । मागल्या देहाचा अभिमान
।
सहजेंचि विसरे मन । पुढील ध्यान एकाग्रतां ॥ ३३ ॥
विषयवासनारूढ मन । निजकर्मतंत्रे जाण ।
देहांतरीं करी गमन । तेथ सप्राण संचरे ॥ ३४ ॥
मागील सांडिल्या देहातें । सर्वथा स्मरेना चित्तें
।
पुढें धरिलें आणिकातें । हेंही मनातें स्मरेना
॥ ३५ ॥
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत्स्मरेत्पुनः ।
जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृतिः
॥ ३८ ॥
जन्म त्वात्मतया पुंसः सर्वभावेन भूरिद ।
विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथः ॥ ३९
॥
विषयाभिनिवेशें मन । ज्या स्वरूपाचें करी ध्यान
।
तद्रूभप होय आपण । पूर्वदेहाचें स्मरण विसरोनियां
॥ ३६ ॥
तेंचि विस्मरण कैसें । निजबालत्व प्रौढवयसें ।
निःशेख नाठवे मानसें । पूर्वदेह तैसें विसरोनि
जाय ॥ ३७ ॥
ऐसें अत्यंत विस्मरण । त्या नांव देहाचें मरण ।
त्या विसरासवें जाण । चेतना सप्राण निघोनि जाये
॥ ३८ ॥
जेव्हां चेतना जाय सप्राण । तेव्हां देहासी ये प्रेतपण
।
त्या नांव उद्धवा मरण । जन्मकथन तें ऐक ॥ ३९ ॥
स्न्नेहें द्वेषें अथवा भयें । अंतकाळीं जें ध्यान
राहे ।
पुरुष तद्रू्पचि होये । जन्मही लाहे तैसेंचि ॥ ४४०
॥
भरत करितां अनुष्ठान । अंतीं लागलें मृगाचें ध्यान
।
तो मृगचि झाला आपण । ध्यानानुरूपें मन जन्म पावे
॥ ४२ ॥
द्वेषें ध्यातां श्रीकृष्णासी । तद्रू पता झाली
पौण्ड्रकासे ।
जैसें दृढ ध्यान ठसावे मनोरम । तेंचि जन्म पुरुषासी
॥ ४४ ॥
मग तेणें ध्यानानुभवें । जैसा कांहीं आकारू संभवे
।
तेथ देहाभिमान पावे । ’हें मी आघवें’ म्हणोनी ॥ ४५
॥
येथ मन आणि अभिमान । स्वरूप एक कार्यें भिन्न ।
हें चित्तचतुष्टयलक्षण । जाणती सज्ञान एकात्मता
॥ ४६ ॥
दैवयोगें त्या देहाचें । बरवें वोखटें घडे साचें
।
तैं अभिमान घेऊनि नाचे । जन्म पुरुषाचें या नांव
॥ ४७ ॥
परी हें देह नव्हे आन । हेंही स्मरेना तें मन ।
पूर्वील जो देहाभिमान । तोचि येथ जाण आरोपी ॥ ४८
॥
येचि अर्थींचा दृष्टांत । स्वयें सांगताहे श्रीकृष्णनाथ
।
जेवीं स्वप्न आणी मनोरथ । विसरवित निजदेहा ॥ ४९ ॥
स्वगृहीं दरिद्री निद्रित । तो स्वप्नीं होय अमरनाथ
।
मग उर्वशीप्रमुख अप्सरांत । असे मिरवत ऐरावतीं
॥ ४५० ॥
तें दरिद्रदेह माझें गेलें । हें अमरदेह प्राप्त
झालें ।
ऐसें स्वप्नीं नाहीं आठवलें । तैसें जन्म झालें
जनासी ॥ ५१ ॥
मजूर राउळींचें घृत नेतां । तो तुरुंगीं चढे मनोरथा
।
मन नाचूं लागे उल्हासतां । स्वकल्पिता कल्पना ॥
५२ ॥
सवळ वारूचें उड्डाण । म्हणूनि उडूं जातां आपण ।
पडोनि घृतकुंभ होय भग्न । पुसती जन काय झालें ॥ ५३
॥
बळें उडाला माझा घोडा । परी स्मरेना तो फुटला घडा
।
बंदीं पडला रोकडा । नेणे बापुडा मनोरथें ॥ ५४ ॥
येथवरी तीव्र जें विस्मरण । त्या नांव देहाचें मरण
।
अतिउद्यत जें मनाचें ध्यान । तेंचि जन्म प्राण्यासी
॥ ५५ ॥
एवं आत्म्यासी जन्ममरण । तें केवळ भ्रमाचें लक्षण
।
तेचि अर्थींचें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥ ५६ ॥
स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ ।
तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वं चानुपश्यति ॥ ४० ॥
स्वप्न देखत्या पुरुषासी । विसरोनि निजदेहासी ।
स्वप्नींच्या देअगेहांसी । साभिमानेंसीं वाढवी
॥ ५७ ॥
जागृतिदेहो राहिला तेथें । स्वप्नदेहो पावलों येथें
।
एवं पूर्व अपूर्व दोहींतें । न स्मरे चित्ते पुरुष
जैसा ॥ ५८ ॥
जागृति आणि देखिलें स्वप्न । या दोहीं देहांसीं
देखता भिन्न ।
तेवीं जन्म आणि मरण । जीवासी जाण असेना ॥ ५९ ॥
एवं देहासी जन्म नाश । आत्मा नित्यमुक्त अविनाश
।
स्वप्नमनोरथविलास । तैसा बहुवस संसार ॥ ४६० ॥
देहासी जन्म स्थिति मरण । यांसी मनचि गा कारण ।
मनःकल्पित संसार जाण । तेंचि श्रीक्रुष्ण सांगत
॥ ६१ ॥
इन्द्रियायनसृष्ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि
।
बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद्यथा ॥ ४१ ॥
मनें कल्पिली सकळ सृष्टी । मनःकृत इंद्रियकामाठी
।
मनें वाढविली त्रिपुटी । कर्मकसवटी विभाग ॥ ६२ ॥
अधिदेव अध्यात्म अधिभूत । हें त्रैविध्य मनःकृत
।
वस्तु अखंडचि तेथ । त्रिधा भासत कल्पना ॥ ६३ ॥
जैसें भांडें कुंभार करी । तेथ नभ दिसे तदाकारीं
।
गगन सर्वथा अविकारी । तें दिसे विकारी भांडयोगें
॥ ६४ ॥
तेवीं आत्मा अविकारी नित्य शुद्ध । तेथ मनःकल्पित
त्रिविध ।
नानापरींच्या त्रिपुटी विविध । वाढविला भेद तो
ऐक ॥ ६५ ॥
कार्य कर्म आणि कर्ता । ध्येय ध्यान आणि ध्याता ।
ज्ञेय ज्ञान आणि ज्ञाता । या मनःकल्पिता त्रिविध
॥ ६६ ॥
अहं कोहं सोहं भेद । त्वंपद असिपद ।
सत् चित् आणि आनंद । हेही संबंध मायिक ॥ ६७ ॥
असंताचिये निवृत्ती । संतत्व प्रतिपादी वेदोक्ती
।
जडाचिये समाप्ती । चिदत्व बोलती वस्तूसी ॥ ६८ ॥
करितां दुःखाचा छेद । वस्तूसी म्हणती परमानंद ।
एवं सच्चिदानंद । जाण प्रसिद्ध मायिक ॥ ६९ ॥
असंत मिथ्या मायिक पाहीं । तैसें तत्त्व कोण ठेवीं
ठायीं ।
जडासीचि ठाव नाहीं । तेथ चिदत्व कायी संपादे ॥ ४७०
॥
जेथ नाहीं दुःखसंबंध । तेथ कोण म्हणे आनंद ।
एवं वस्तूच्या ठायीं सच्चिदानंद । मायिक संबंध
या हेतू ॥ ७१ ॥
जेथ जें भासे संसारभान । त्रिगुणत्रिपुटी विंदान
।
तें सर्व मायिक मनःकृत जाण । आत्मा तो भिन्न गुणातीत
॥ ७२ ॥
आत्मा नित्य मुक्त शुद्ध बुद्ध । तेथ भासें जो त्रिविध
भेद ।
तो मनःकृत गुणसंबंध । जाण प्रसिद्ध मायिक ॥ ७३ ॥
पुरुष श्रोत्रिय सदाचार । त्यासी स्त्री करी व्यभिचार
।
तेणें दोषी म्हणती भ्रतार । तैसा भेदप्रकार आत्म्यासी
॥ ७४ ॥
जेवीं स्वप्नामाजीं नर । एकला होय संसार ।
तो निद्रायोगें चमत्कार । तैसा भेदप्रकार मायिक
ब्रह्मीं ॥ ७५ ॥
जडाजड देहभेद । परिच्छिन्नत्वें जीवभेद ।
हा स्वप्रपाय मायिक बोध । आत्मा नित्य शुद्ध अद्वितीय
॥ ७६ ॥
ऐसे मायाविभेदनिष्ठ जन । त्यांसी वैराग्यसिद्ध्यर्थं
जाण ।
काळकृत जन्ममरण । तेंचि निरूपण हरि बोले ॥ ७७ ॥
नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च ।
कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न् दृश्यते
॥ ४२ ॥
म्हणे ऐक बापा उद्धवा । स्थावरजंगमादि देहभावा
।
काळाचिया काळप्रभाव । लागला नीच नवा जन्ममृत्यू
॥ ७८ ॥
अतिसूक्ष्म काळगतीसीं । काळ ग्रासीतसे जगासी ।
या अंगींच्या जन्ममृत्यूंसी । नेणवे जीवासी मायामोहें
॥ ७९ ॥
निजमाता बाळवयासी । प्रकटावयवीं लाडवी पुत्रासी
।
तेचि माता पौढवयसेंसी । होय त्या पुत्रासी सलज्ज
॥ ४८० ॥
ते बाल्यावस्था काळें नेली । हे पौढवयसा नवी अली
।
यालागीं माता सलज्ज झाली । हे काळें केली घडामोडी
॥ ८१ ॥
ऐसा नित्य नाश नित्य जन्म । भूतांसी करी काळ सूक्ष्म
।
या जन्ममृत्यूंचें वर्म । नेणती संभ्रम भ्रांत
प्राणी ॥ ८२ ॥
जो अवस्थाभाग काळें नेला । त्यासवें तो देहचि गेला
।
पुढें वयसा नवी पावला । तो काळें आणिला नवा देहो
॥ ८३ ॥
ऐसा संभव आणि असंभवो । नीच नवा काळकृत पहा वो ।
यालागीं त्रिविधविकारीं देहो । स्वयें स्वयमेवो
देखिजे ॥ ८४ ॥
अतर्क्य काळाची काळगती । भूतें जन्ममृत्यु पावती
।
ते अलक्ष्य गतीचे अर्थीं । दृष्टांत श्रीपति दावीत
॥ ८५ ॥
यथार्चिषां स्त्रोतसां च फलानां वा वनस्पतेः ।
तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादयः कृताः ॥ ४३ ॥
नित्य नूतन दीपज्वाळा । होतां जातां न दिसती डोळां
।
सवेग वाहतां जळकल्लोळा । यमुनाजळा न देखिजे ॥ ८६
॥
फळ न सांडितां वृक्षदेंठ । कडवट तुरट आंबट ।
तेचि गोड होय चोखट । ऐशी अतर्क्य अदृष्ट काळसत्ता
॥ ८७ ॥
तोचि काळ देहासरिसा । नित्य नूतन लागला कैसा ।
बाल्य तारुण्य वृद्धवयसा । देहदशा पालटी ॥ ८८ ॥
मूढ कुशळ अशक्तता । अवस्था नाशीत ये अवस्था ।
तेथ ’मी तोचि’ हें तत्त्वतां । स्फुरे सर्वथा कैसेनी
॥ ८९ ॥
ऐसें कल्पील तुझें मन । ते अर्थींचें निरूपण ।
अखंड स्फूर्तीचें कारण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥ ४९० ॥
सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत् स्त्रोतसां तदिदं
जलम् ।
सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम्
॥ ४४ ॥
दिपज्वाळा होती जाती । अग्नी जैसा पूर्वस्थिती
।
यालागीं तोचि दीपू म्हणती । ऐशा युक्ती उद्धवा ॥
९१ ॥
प्रवाह वाहती कल्लोळ । परी अखंड एकचि जळ ।
यालागीं म्हणती सकळ । तेंचि जळ या हेत ॥ ९२ ॥
तेवीं देहीं वयसा होती जाती । आत्मा अखंड अनुस्यूती
।
तोचि मी हे स्फुरे स्फूर्ती । या उपपत्ती उद्धवा
॥ ९३ ॥
म्हणसी मीपणें अहंकार रूढ । तोही अज्ञानत्वें जडमूढ
।
त्यासी प्रकाशक आत्मा दृढ । मीपणें अखंड वस्तुत्वें
स्फुरे ॥ ९४ ॥
येथ देहासीचि जन्ममरण । आत्मा अखंडत्वें परिपूर्ण
।
येथ देहात्मबुद्धीचें जें मीपण । ते वाचा जाण्
अतिमिथ्या ॥ ९५ ॥
विषयांची विषयसिद्धी । देहीं जे कांहीं देहबुद्धी
।
तेही मिथ्या जाण त्रिशुद्धी । भवबंधीं स्थापक ॥
९६ ॥
कर्मभूमीं नरदेहऐतसें । निधान लाधलें अनायासें
।
तेथींचेनिही आयुष्यें । जे विषयविलासें विगुंतले
॥ ९७ ॥
तो अमृत विकूनि कांजी प्याला । रत्नें देऊनि कोंडा
घेतला ।
पर्वत फोडूनि टोळ धरिला । गज विकिला इटेसाठीं ॥ ९८
॥
डोळे फोडूनि काजळ ल्याला । नाक कापूनि शिमगा खेळला
।
तैसा नरदेहा नाडला । नाश केला आयुष्याचा ॥ ९९ ॥
वेंचितां धन लक्षकोटी । आयुष्यक्षणाची नव्हे भेटी
।
तेंही वेंचिलें विषयासाठीं । हतायु करंटीं अतिमूढें
॥ ५०० ॥
मुख्य देहोचि काल्पनिक जाण । तेथील काल्पनिक अभिमान
।
तें हें देहबुद्धीचें मीपण । लावी दृढ बंधन जगासी
॥ १ ॥
तें सांडितां देहाचें मीपण । कैंचें जन्म कैंचें
मरण ।
तेव्हां संसारुचि नाहीं जाण । भवबंधन मग कैंचें
॥ २ ॥
जैसा मिथ्या बागुलाचा भेवो । बाळक सत्य मानिला पहा
हो ।
तैसा मृषा काल्पनिक देहो । सत्यत्वें पहा हो मानिला
॥ ३ ॥
मिथ्या देहो आणि देहबुद्धी । त्यासी पुढें कैसी
जन्मसिद्धी ।
मिथ्याभूतासी नव्हे वृद्धी । तेविखींची विधि हरि
बोले ॥ ४ ॥
मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान् ।
म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुतः
॥ ४५ ॥
देहात्मवादें देहाभिमान । जनीं वासनाबीज गहन ।
तेणें स्वसंकल्पें आपण । मानी जन्ममरण नसतेंचि
॥ ५ ॥
तेणें देहाभिमानें आपण । अहं कर्म कर्ता क्रियाचरण
।
निष्कर्मा कर्मबंधन । अमरा जन्ममरण आरोपी ॥ ६ ॥
थिल्लराचेनि जाहलेपणें । त्यांत सूर्याचें जन्म
मानणें ।
थिल्लरनाशें सूर्याचें जिणें । नासलें म्हणे बाळक
॥ ७ ॥
तेवीं अजन्म्यासी जन्मकर्म । मानिती तो मायिक भ्रम
।
येचिविषयीं पुरुषोत्तम । दृष्टांत सुगम सांगत ॥
८ ॥
जैसा अग्नि अजन्मा अव्यक्त । त्यासी काष्ठीं जन्मला
म्हणत ।
दिसे काष्ठाकारें आकारवंत । काष्ठनाशें मानीत नाश
त्यासी ॥ ९ ॥
येथ देहासीच जन्मनाश । आत्मा नित्य अविनाश ।
देहअदवस्था नवविलास । स्वयें हृषीकेश सांगत ॥
५१० ॥
निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् ।
वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव ॥ ४६
॥
देहींच्या अवस्था त्या नव । ऐक तयांचाही स्वभाव
।
भिन्नविभागवैभव । यथागौरव सांगेन ॥ ११ ॥
पितृदेहीं पावोनि शुक्रत्व । तेथूनि जननीजठर प्राप्त
।
त्या नांव निषेक बोलिजेत । देहींची हे येथ प्रथमावस्था
॥ १२ ॥
जननीजठरीं रिधिरयुक्त । मुसावोनि खोटी होत ।
क्षणक्षणां वृद्धी प्राप्त । गर्भ ते येथ दुजी अवस्था
॥ १३ ॥
प्रसूतिवाताच्या आघातीं । उदराबाहेर उत्पत्ती
।
त्या नांव जन्म बोलती । जाण निश्चितीं तिजी अवस्था
॥ १४ ॥
अतिशयें आवडे स्तनपान । मुख्यत्वें माताचि प्राधान्य
।
रुदनाचें बळ संपूर्ण । तैं चौथी जाण बाल्यावस्था
॥ १५ ॥
मळमूत्रीं लोळे अज्ञान । गूढेंद्रिय विवेकशून्य
।
गोड गोजिरें कलभाषण । पंचहायन बाल्यावस्था ॥ १६
॥
इंद्रियीं चेतना वाढत । परी पोटीं नाहीं विषयस्वार्थ
।
खोळावरी आसक्त चित्त । ते पांचवी येथ कुमारवस्था
॥ १७ ॥
याउपरी तरुणपण । इंद्रियसामर्थ्य संपूर्ण ।
मी शहाणा मी सज्ञान । देहीं देहाभिमान मुसमुशी ॥
१८ ॥
तेथ स्त्रीकाम आवडे चित्तीं । धनकामाची अतिप्रीती
।
देहगेहांची आसक्ती । नामरूपांची ख्याती लौकिकीं
मिरवी ॥ १९ ॥
श्रीमदें गर्वितमानस । स्त्रीपुत्रांचा अतिउल्हास
।
तृष्णा दुर्धर अतिसोस ।कामक्रोधांचा बहुवस वळसा
भोंवे ॥ ५२० ॥
न साहे नोकिलेपण । ’तूं म्हणतां टाकी प्राण ।
ते सहावी अवस्था जाण । तरुणपण अनर्थ ॥ २१ ॥
पंधरापासोनि पंचवीस । पूर्ण तरुणपणाचा पैस ।
तेथ नानाविकारी मानस । नांदवी सावकाश देहाभिमान
। २२ ॥
चळिसांपासोनि साठीवरी । देहीं उत्तरवयसा पुरी ।
झुरडी पडों लागे शरीरीं । इंद्रिशक्ती करी प्राशन
काळ ॥ २३ ॥
क्षीणपणाचा सुमुहूर्त । काळ आरंभ करी जेथ ।
ते हे उत्तरावस्था येथ । जाण निश्चित सातवी ॥ २४
॥
तिची हातधरणी जरा । कांपवीतसे सुभटां नरां ।
भोग न साहे शरीरा । इंद्रियव्यापाराहारासी ॥ २५
॥
अस्तव्यस्त केला शरीरवेश । दांताळी पाडिली वोस
।
भेणें पालटे केश । धाकें सीस कांपत ॥ २६ ॥
शरीर जरा करी क्षीण । तरी विषयावस्था अतिगृहन ।
चिंता अनिवार दारुण । तृष्णा अपूर्ण सर्वदा ॥ २७
॥
तेज सांडूनि जाय नयना । टाळी पडोनि ठाती काना ।
मुखीं लागे चोरपान्हा । तरी देहाभिमाना वाढवी ॥
२८ ॥
जरा पावलिया निजसंधी । अनिवार येती आधिव्याधी ।
महामोहें व्यापिजे बुद्धी । विवेक त्रिशुद्धीं
बुडाला ॥ २९ ॥
पायां पडे वेंगडी । आधार टेंकण लांकुडी ।
वाचा लफलफी जडत्वें गाढी । हाले होंटाची जोडी उंदिरप्राय
॥ ५३० ॥
डोळां चिपडीं तोंड भरे । नाकींची लोळी वोठीं उतरे
।
मुखींचे लाळेचिया धारें । थिबबिबिजे उरें चिकटोनी
॥ ३१ ॥
चुंबन मागेना तोंडाप्रती । ती थुंका म्हणोनि दूर
पळती ।
उसंत नाहीं खोकल्याहातीं । श्वास कास उठती अनिवार
॥ ३२ ॥
शरीरीं थरकंप उठी । तरी देहाभिमान दृढ पोटीं ।
अवघ्याते म्हणे धाकुटीं । सांगे जुनाट गोष्टी मोठमोठ्या
॥ ३३ ॥
अधोवाताचें वावधान । अनिवार सुटे जाण ।
जीवें जितां विटंबण । हे जरा जाण आठवी अवस्था ॥ ३४
॥
जेवीं सुईमागें दोरा जाण । तेवीं जरेसवें असे मरण
।
जरा शरीर पाडी क्षीण । तंव वाजे निशाण मृत्यूचें
॥ ३५ ॥
देहींच्या तुटल्या नाडी । वाचा हों लागे बोबडी ।
तरी देहाची धरी गोडी । अधिक आवडी स्त्रीपुत्रांची
॥ ३६ ॥
मजमागें हें अनाथें । कोण सांभाळीळ यांतें ।
पोटासी धरोनि त्यांतें । रडे बहुतें आक्रोशें ॥
३७ ॥
द्रव्यलोभ अतिकठिण । अंतीं न वेंची आपण ।
दूरी करूनि इतर जन । सांगे उणखूण ठेव्याची ॥ ३८ ॥
नवल वासनाविंदान । विसरोन देहाचें स्मरण ।
सर्वस्वें जे धरिजे आठवण । तेंचि आपण दृढ होय ॥ ३९
॥
या देहाची निःशेष आठवण । ते नाठवणें सवेंचि जाण ।
चेतनासहित जाय प्राण । या नांव मरण देहाचें ॥ ५४०
॥
एवं गर्भादि मरणांता । या देहींच्या नव अवस्था ।
येथ आत्म्याची अलिप्तता । स्वभावतां देहासी ॥ ४१
॥
देहअआवस्था विकारवंता ।आत्मा अलिप्त अविकारता
।
म्हणसी देहविकारा जडता । यासी विकारता घडे केवीं
॥ ४२ ॥
सूर्य थापटूनि जन । कदा नुठवी आपण ।
तो प्रकाशतांचि जाण । सहजें जन चेवती ॥ ४३ ॥
त्या जनाची कर्मकर्तव्यता । सूर्याअंगीं न लगे
सर्वथा ।
तेवीं प्रकाशोनि विकारता । अलिप्त तत्त्वतां निजात्मा
॥ ४४ ॥
झालिया सूर्यकिरण प्राप्त । जेवीं अग्नि स्त्रवे
सूर्यकांत ।
तेणें याग कां दाघ होत । त्या कर्मातीत सूर्य जैसा
॥ ४५ ॥
तेवीं चित्प्रकाशें मन । शुभाशुभ कर्में करी जाण
।
त्या मनोविकारा चिद्भा न । अलिप्त जाण निजात्मा
॥ ४६ ॥
येथ मनःकृत विकार पूर्ण । मनःकृत कर्माकर्म जाण
।
मनःकृत जन्ममरण । स्वर्गनरकगमन मनःकृत ॥ ४७ ॥
मनःकृत लक्ष्यालक्ष । मनःकृत बंधमोक्ष ।
तेंचि निरूपण प्रत्यक्ष । श्रीकृष्ण अध्यक्ष सांगत
॥ ४८ ॥
एता मनोरथमयीर्ह्यन्यस्योच्चावचास्तनूः ।
गुणसङ्गादुपादत्ते क्वचित्काश्चिज्जहाति च ॥
४७ ॥
संसारविकाराचें भान । अभिमानयुक्त करी मन ।
स्वर्गनरक गमनागमन । देहाभिमान भोगवी ॥ ४९ ॥
आत्मा याहूनि शजें भिन्न । चिन्मात्रैक चिद्धन
।
तेथ आतळों न शके मन । शुद्धीं अभिमान असेना ॥ ५५०
॥
मन अभिमान प्रसवे माया । अभिमानें गुण आणिले आया
।
गुणीं मायिक केली काया । विकारसामग्रियासमवेत ॥
५१ ॥
जैशी देहापाशीं छाया । तैशी स्वरूपीं मिथ्या माया
।
जेथ जन्ममरणेंसीं काया । रिघावया ठावो नाहीं ॥ ५२
॥
आत्मा शुद्ध काया मलिन । काया जड आत्मा चिद्धन ।
अज अव्यय आत्मा परिपूर्ण । जन्ममरण देहासी ॥ ५३ ॥
तिनी गुण तिनी अवस्था । कार्य कर्म अहंकर्ता ।
हें देहाभिमानाचे माथां । आत्मा सर्वथा अलिप्त
॥ ५४ ॥
यापरी विकारांहून । आत्मा चिद्रूसपें सहज भिन्न
।
म्हणशी जीवास देहाभिमान । तेंही कथन अवधारीं ॥ ५५
॥
जीव अलिप्त मायागुणीं । एक सांगेन ते काहणी ।
स्फटिक ठेविजे जैश वर्णीं । तद्रू पपणीं तो भासे
॥ ५६ ॥
हो कां तद्रूेपपणेंही दिसतां । स्फटिक अलिप्त निजशुद्धता
।
तेवीं सत्त्वादि गुणीं क्रीडतां । जीव तत्त्वतां
अलिप्त ॥ ५७ ॥
स्फटिक काजळीं दिसे काळा । परी तो काळेपणावेगळा
।
तेवीं तमोगुणें जीवू मैळा । दिसोनि निराळा तमेंसीं
॥ ५८ ॥
स्फटिक आरक्तीं आरक्तकिळा । दिसोन आरक्ततेवेगळा
।
तेवीं रजोगुणीं राजसलीळा । भोगूनि वेगळा जीवात्मा
॥ ५९ ॥
स्फटिक श्वेतवर्णीं दिसे श्वेत । परी तो श्वेतपण
अलिप्त ।
तेंवी सत्त्वीं दिसे ज्ञानवंत । गणज्ञानातीत जीवात्मा
॥ ५६० ॥
त्रिगुण गुणेंसीं अलिप्तता । दाविली जीवशिवांची
तत्त्वतां ।
देहीं असोनि निःसंगता । ऐक आतां सांगेन ॥ ६१ ॥
जेवीं घटामाजील जीवन । घटीं चंद्रबिंब आणी जाण ।
तेवीं शुद्धासी जीवपण । देहाभिमान देहीं देखे ॥
६२ ॥
घटनिश्चळत्वें बिंब निश्चळ । घटचंचलत्वें तें चंचळ
।
तेवीं देहाच्या अवस्था सकळ । मानीं केवळ जीवात्मा
॥ ६३ ॥
घटीं कालविल्या अंजन । तरी तें काळें होय जीवन ।
परी बिंबप्रतिबिंबा जाण । काळेपण लागेना ॥ ६४ ॥
तेवीं देहाची सुखदुःखकथा । कां पापपुण्यादि जे
वार्ता ।
नाहीं जीवशिवांच्या माथां । देह अहंता ते भोगी ॥
६५ ॥
ये घटींचें जळ ते घटीं भरित । चंद्रबिंब असे त्याहीआंत
।
नेंवी या देहींचा त्या देहीं जात । जीवात्मा म्हणत
या हेतू ॥ ६६ ॥
चंद्र गगनीं अलिप्त असे । तो मिथ्या प्रतिबिंवें
घटीं भासे ।
तेवीं वस्तु वस्तुत्वें सावकाशें । जीवू हें पिसें
देहात्मता ॥ ६७ ॥
त्रिगुणगुणीं गुणातीत । देही देहसांग अलिप्त ।
जीव शिव दोनी येथ । तुज म्यां साद्यंत दाखविले ॥
६८ ॥
हें नेणोनियां समस्त । देहात्मवादें जाहले भ्रांत
।
स्वर्गनरकादि आवर्त । योनी भोगवीत अभिमान ॥ ६९ ॥
द्विजदेह आरंभूनि येथ । परमेष्ठिदेहपर्यंत ।
स्वर्गसुख देहें समस्त । भोगवी निश्चित पुण्यभिमान
॥ ५७० ॥
याहूनियां अधोमुख येथ । द्विजत्वाहूनि खालते जात
।
नाना दुःखयोनी भोगवित । जाण निश्चित पापाभिमान
॥ ७१ ॥
येथ पापपुण्यकर्माचरण । तें वाढविताहे जन्ममरण
।
यांत विरळा सभाग्य जाण । जन्ममरणच्छेदक ॥ ७२ ॥
ज्यांसी निष्काम पुण्याचिया कोडी । जिंहीं स्वधर्म
जोडिला जोडी ।
ज्यांसी भूतदया गाढी । ज्यांची आवडी द्विजभजनीं
॥ ७३ ॥
जे अहिंसेसी अधिवास । ज्यांचें अद्वैतपत मानस ।
जे सारासारराजहंस । जन्ममरणांचा त्रास घेतला जिंहीं
॥ ७४ ॥
जे उपनिषदर्थचातक । जे जीवजनकाचे शोधक ।
जे निजात्मतत्त्वसाधक । जे विश्वासुक भावार्थीं
॥ ७५ ॥
ज्यांसी संतचरणीं सद्भातवो । जे गुरुवचनीं विकले
पहा हो ।
त्यांसी देहीं विदेहभावो । मत्कृपें पहा हो पावती
॥ ७६ ॥
तेही निजबोधें देहाची बेडी । तोडूनि जन्ममरणाची
कोडी ।
उभवूनि सायुज्याची गुडी । परापरथडी पावले ॥ ७७ ॥
त्यांसी संसाराचे आवर्त । सर्वथा गेले न लगत ।
जेवीं बुडण्याचा संकेत । मृगजळाआंत असेना ॥ ७८
॥
ऐसे प्राप्तपुरुष येथ । संसारीं नाहींत गा बहुत
।
हिंडतां अवघ्या जगांत । एकादा कदाचित देखिजे ॥ ७९
॥
असो देखिल्याही त्यातें । कोण आहे ओळखतें ।
उद्धवा जाण निश्चितें । आत्मा येथें दिसेना ॥ ५८०
॥
जरी निकट भेटला ज्ञाता । त्याचा देह देखिजे वर्ततां
।
परी भीतरील निजात्मता । न दिसे सर्वथा कोणासी ॥ ८१
॥
आत्मा गेला आला म्हणती । शेखीं येणेंजाणें न देखती
।
तेच विषयींची उपपत्ती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥
८२ ॥
आत्मनः पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ ।
न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञोद्वयलक्षणः ॥ ४८ ॥
म्हणती पित्याचा आत्मा गेला । यालागीं पितृदेह
नासला ।
परी पैल तो आत्मा गेला । ऐसा नाहीं देखिला कोणींही
॥ ८३ ॥
म्हणती पुत्रजन्मे आत्म्यासी जन्म । करितां पुत्राचें
जातककर्म ।
देखिजे देहाचा संभ्रम । आत्मा दुर्गम दिसेना ॥ ८४
॥
येथ आत्म्यासी येणेंजाणें । सर्वथा नाहीं पूर्णपणें
।
देहासीचि जन्ममरणें । येणेंजाणें दृष्टांतें ॥
८५ ॥
प्रत्यक्ष देहासी जन्मनाश । आत्मा साक्षित्वें
अविनाश ।
येचि अर्थीं विशद विलास । स्वयें हृषीकेश सांगत
॥ ८६ ॥
तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ ।
तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनोः पृथक्
॥ ४९ ॥
बीजपरिपाकें वाढले वृक्षीं । पर्वत त्या वृक्षाचा
साक्षी ।
तो पर्वत वृक्षच्छेदनें नव्हे दुःखी । तेवीं द्रष्टा
साक्षी देहाचा ॥ ८७ ॥
द्रष्टा साक्षी देहमात्रासी । ते देहधर्म न लगती
द्रष्ट्यासी ।
तो देहीं असोनि विदेहवासी । भवबंध त्यासी स्पर्शेना
॥ ८८ ॥
हा अर्थ नेणोनि अविवेकी । अतिबद्ध जाहले ये लोकीं
।
तोचि अर्थ पांच श्लोकीं । श्रीकृष्ण स्वमुखीं सांगत
॥ ८९ ॥
प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुधः पुमान् ।
तत्त्वेन स्पर्शसंमूढः संसारं प्रतिपद्यते ॥ ५०
॥
कर्माकर्मकर्तेपण । आत्म्यासी सर्वथा नाहीं जाण
।
येचि अर्थींचें निरूपण । मागां संपूर्ण सांगीतलें
॥ ५९० ॥
आत्मा नातळे तिन्ही गुण । देही देहातीत जाण ।
प्रकृतीहून पुरुष भिन्न । हें निजात्मज्ञान जो
नेणे ॥ ९१ ॥
तोचि संसाराचा आपण । घरजांवई झाला जाण ।
देहभिमानासी संपूर्ण । एकात्मपण मांडिलें ॥ ९२
॥
विषयभोग तोचि पुरुषार्थ । ऐसें मानूनियां निश्चित
।
शुभाशुभ कर्मीं येथ । भोगवीत नाना योनी ॥ ९३ ॥
विषयभोग अभिमानें जाण । पुढती जन्म पुढती मरण ।
नाना योनीं आवर्तन । देहाभिमान भोगवी ॥ ९४ ॥
तें नाना योगीं गर्भदुःख । देहभिमानें भोगिती मूर्ख
।
तेंचि नाना तत्त्वांचें रूपक । यदुनायक सांगत ॥
९५ ॥
सत्त्वसङ्गदृषीन् देवान् रजसासुरमानुषान्
।
तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रमितो यति कर्मभिः ॥ ५१
॥
देहाभिमानाचिये स्थिती । त्रिगुण गुणांचीं कर्में
होती ।
तेणें त्रिविध संसारप्राप्ती । ऐक निश्चितीं उद्धवा
॥ ९६ ॥
न करितां कृष्णार्पण । सात्त्विक कर्म कीजे आपण
।
तेणें क्षोभें सत्त्वगुण । उत्तम देह जाण उपजवी
॥ ९७ ॥
सत्त्वाच्या अतिउत्कर्षगतीं । देवऋषि ब्रह्मऋषि
होती ।
सत्त्वाच्या समसाम्यस्थितीं । कल्पायु जन्मती
आजानुबाहो ॥ ९८ ॥
सत्त्वगुणें क्रियायुक्त । स्वर्गीं देव होती स्वर्गस्थ
।
भोगक्षयें अधःपात । या योनीं जनित सत्त्वगुणें
॥ ९९ ॥
आश्रयूनि राजस गुण । करितां राजस कर्माचरण ।
तेणें क्षोभला रजोगुण । योनि कोण उपजवीं ॥ ६०० ॥
राजस कर्म ब्रह्मीं अर्पिती । ते दैत्यही भगवद्भ
क्त होती ।
जे रजउरत्कर्षें भोग वांछिती । ते असुर होती महायोद्धे
॥ १ ॥
रजोगुणें स्वकर्माचरण । तेणें कर्में जन्मती ब्राह्मण
।
रजतारतम्यें जाण । चारी वर्ण जन्मती ॥ २ ॥
तामसाचे संगतीं जाण । करितां तमिष्ठ कर्माचरण ।
तेणें क्षोभला जो तमोगुण । तो नीच योनी दारुण उपजवी
॥ ३ ॥
भूत प्रेत पिशचक । तिर्यग्योनि असंख्य ।
वृक्ष पर्वत पाषाण देख । या योनी अनेक भोगवी ॥ ४ ॥
आशंका ॥
कर्म त्रिगुणात्मक साचार । परी कर्मफळभोक्ता ईश्वर
।
हा वेदशास्त्रें विचार । केला निर्धार तुम्हींही
॥ ५ ॥
देहसाक्षित्वें आत्मा निराळा । ऐसा गतश्लोकीं केला
निर्वाळा ।
जैं कर्मफळभोक्ता कर्मावेगळा । तैं कर्मफळा केवीं
भोगी ॥ ६ ॥
ऐसें आशंकेचें अंतर । जाणोनियां शार्ङ्गधर ।
तेचि अर्थींचें उत्तर । विशद साचार सांगत ॥ ७ ॥
नृत्यतो गायतः पश्यन् यथैवानुकरोति तान् ।
एवं बुद्धिगुणान्पश्यत्रनीहोऽप्यनुकार्यते ॥
५२ ॥
कलाकुशल सभानायक । त्यापुढें रंग होता कौतुक ।
गात्या नाचत्याचे तालथाक । स्वयें देख अनुकरे ॥
८ ॥
तेंचि अनुकार म्हणशी कैसें । प्रकृति केवळ जडांशें
।
जाणपण आत्म्यासी असे । येणें विन्यासें भोक्ता
म्हणती ॥ ९ ॥
सभेसी बैसल्या निश्चळा । रंगींच्या अनुकरे थाकताळा
।
तेवीं प्रकृति पुरुष वेगळा । तो प्रकृतीची लीळा
अनुकरे ॥ ६१० ॥
आशंका ॥
प्रकृतिच्छंदें अनुकारता । गुणकर्मांचा फळभोक्ता
।
आत्मा झाला जैं तत्त्वतां । तैं नित्यमुक्तता भंगली
॥ ११ ॥
जो करी कर्मफळस्वादन । त्यासी लागे कर्मबंधन ।
कर्मास्तव जन्ममरण । आत्म्यासी जाण लागलें ॥ १२
॥
नित्यमुक्त अविकारी । या गोष्टी राहिल्या दूरी
।
आत्मा जाहला संसारी । गुणविकारीं अतिबद्ध ॥ १३ ॥
उद्धवा तूं ऐसऐसशी । आशकां झणीं धरिशी ।
आत्मा अलिप्त गुणकर्मांसी । दृष्टांतेंसीं हरि
सांगे ॥ १४ ॥
यथाभ्यसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव ।
चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भूः ॥ ५३
॥
जेवीं गंगातीरींचा तरू । जळीं वाहतां देखे नरू ।
तेवीं मायागुणानुकारू । भासे विकारू आत्मत्वीं
॥ १५ ॥
ज्याचे डोळां भवंडी सबळ । तो भंवतां देखे भूमंडळ
।
तेवीं मायिक विकारमेळ । मिथ्या केवळ आत्म्यासी
॥ १६ ॥
जो अश्वारूढ होऊनि पाहे । जळीं प्रवाहासंमुख राहे
।
तो देखे मी जळीं प्रवाहें । ऐसा मिथ्या होये अनुभवू
॥ १७ ॥
तेवीं आत्मा नित्य निर्विकार । तेथ मायावी गुणसंभार
।
कल्पनायोगें साचार । मानिती नर मनोमय ॥ १८ ॥
आब्रह्यस्तंबपर्यंत । नाना योनी विकारवंत ।
कर्म क्रिया फळभोग येथ । जाण निश्चित मनोजन्य ॥ १९
॥
ऐसें सांगतां हरि सांवळा । तेणें उल्हास उद्धवजीवाला
।
तया आनंदाच्या कल्लोळां । उद्धवचि लीला पोखित ॥
६२० ॥
निववावया उद्धवाचा ताप । स्वयें सांगे तो विश्वतोमुख
।
जेणें उद्धवां बहु हरिख । तेंचि श्रीकृष्ण देख सांगतसे
॥ २१ ॥
यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा ।
स्वप्रदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मनः ॥ ५४
॥
आत्मा निजमुक्त अविकारी । तो संकल्पें कीजे विकारी
।
असंसारी परीसंसारी । मनोविकारीं मानिजे ॥ २२ ॥
ऐसें दुजयावीण कांहीं । कथा वार्ता सांगतां नाहीं
।
एक श्रोता दुसरा वक्ता पाहीं । यालागीं येही उपाये
॥ २३ ॥
जेवीं एकटा क्रमेना पंथ । मी राजा करी मनोरथ ।
परचक्र कल्पूनि तेथ । होय उद्यत युद्धासी ॥ २४ ॥
तो युद्धआ्वेश कडकडाट । तेणें सत्राणें उडे उद्भ>ट
।
अडखळूनि आदळे पोट । म्हणे मी घायवट पडिलों कीं ॥
२५ ॥
मिथ्या भ्रमें पडला भुली । चालतां चालतां मृगजळीं
।
उतरावया पैलतीरीं । बुडी वहिली देतसे ॥ २६ ॥
गंधर्वनगरीं प्रचंड । माड्या सोपे उदंड ।
क्षणामाजीं विरस चंड । वितंड करी निर्वाळा ॥ २७ ॥
तेवीं संसार हा काल्पनिक । तेथील सुख आणि दुःख ।
मिथ्या केवळ मायिक । जाण निष्टंक निजभक्तां ॥ २८
॥
दाशार्हवंशीं जन्मलासी । तूं उत्तम दशा पावलासी
।
यालागीं म्हणे हृषीकेशी । उद्धवासी दाशार्ह ॥ २९
॥
जेवीं का स्वप्नभोग जाग । स्वप्नीं सत्य मानी आपण
।
तेवीं संसार हा दीर्घ स्वप्न । मायिक जाण मिथ्यात्वें
॥ ६३० ॥
जागा झालिया स्वप्न वृथा । निरहंकारीं संसार मिथ्या
।
हे ब्रह्मज्ञानाची मुख्य कथा । जाण तत्त्वतां उद्धवा
॥ ३१ ॥
संसार तो कल्पनामात्र । आत्मा विर्विकार चिन्मात्र
।
जेवीं मृगजळ भरी भास्कर । तेवीं संसार करी आत्मा
॥ ३२ ॥
उद्धवा तूं म्हणशी आतां । ऐकतां तुझे मुखींची कथा
।
संसार मिथ्या तत्त्वतां । तरी साधनावस्था कां सोसावी
॥ ३३ ॥
जेवीं वंध्यापुत्राचें लग्न । करावया क्कोणी न
करी यत्न२ ।
कां मृगजळीं बांधोनि धरण । पाट जाण कोणी काढीना ॥
३४ ॥
तेवीं मिथ्या संसारबंधन । तेथ श्रवण मनन चिंतन ।
विवेक वैराग्य ज्ञान ध्यान । वृथा कां जन सोशिती
॥ ३५ ॥
उद्धवा बागुलाचें भय खोटें । परी बाळकासी सत्य वाटे
।
तेवीं मिथ्या संसारकचाटें । जीवीं प्रकटे बद्धता
॥ ३६ ॥
तेचि अर्थींचा दृष्टांत । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
।
मिथ्या सांसरिक येथ । भ्रमें बाधीत भ्रांतासी ॥
३७ ॥
अर्थें ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।
ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ५५ ॥
विचारें पाहतां मिथ्या स्वप्न । तेथील विषयसेवन
।
सुखदुःखें बाधिती गहन । ऐक लक्षण तयाचें ॥ ३८ ॥
स्वप्नीं पुत्रलाभ राजसन्मान । तेणें सुखें औसंडे
आपण ।
कां झालिया धनहरण । तेणें दुःखे दारुण आक्रंदे ॥
३९ ॥
त्यासी जागें न करितां । स्वप्नसुखदुःखबाधकता ।
निवर्तेना सर्वथा । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥ ६४०
॥
तेवीं विषयासक्त जन । ज्यांसी अखंड विषयध्यान ।
ज्यांचेंनिषयीं सदा मन । देहाभिमान गोंवीत ॥ ४१
॥
तयांसी देखावया उपावो । जयां विषयसक्ति होय वावो
।
येचि अर्थींचा दृष्टांत पहा वो । स्वयें सांगे देवो
उद्धवासी ॥ ४२ ॥
न करितां श्रवण मनन । न साधितां विवेकज्ञान ।
न धरितां वैराग्य पूर्ण । भवभय जाण तुटेना ॥ ४३ ॥
संसार मिथ्या तोंडें म्हणतां । न तुटे सुखदुःखभयव्यथा
।
जन्ममरणादि अवस्था । अहंममता सुटेना ॥ ४४ ॥
ऐसे अज्ञान जन । तिंहीं अवश्य करावें साधन ।
विवेकें वैराग्य धरितां पूर्ण । भवबंधन निवारे
॥ ४५ ॥
यालागीं उद्धवा जाण । सकळ साधनांचे कारण ।
जेणें हाता चढे ब्रह्मज्ञान । तें वैराग्य पूर्ण
साधावें ॥ ४६ ॥
ऐक विरक्तीची मागी । जैशी धढधडीत आगी ।
तैसें वैराग्य व्हावें अंगीं । तैं प्राप्तीलागीं
अधिकारू ॥ ४७ ॥
ऐसे मुमुक्षु जे पुरते । परम कृपेचेनि हातें ।
सद्गुुरु थापटोनि ज्यांतें । करी अद्वैतें जागृत
॥ ४८ ॥
ज्यासी देहादिभिदपुष्टी । मिथ्या माया गुणत्रिपुटी
।
ब्रह्मानंदें कादली सृष्टी संसारू ॥ ४९ ॥
येव्हडी हे परम प्राप्ती । वैराग्यविवेकें चढे
हातीं ।
तेंचि वैराग्य उद्धवप्रती । स्वयें श्रीपती सांगत
॥ ६५० ॥
तस्मादुद्धव मा भुड्क्ष्व विषयानसदिन्द्रियैः
।
आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥
५६ ॥
विषयांची जे आसक्ती । ते बाधक परमार्थप्राप्ती
।
विषय सांडीं सांडीं निश्चितीं । परतोनि हातीं नातळें
॥ ५१ ॥
आसक्त वृत्ति इंद्रिययोग । अतिलोलुप्यें विषयभोग
।
तोचि मुख्यत्वें भवरोग । यालागीं त्याग करावा ॥
५२ ॥
विखें रांधिलें परमान्न । तें ग्रासमात्र हरी प्राण
।
विष एकदां मारक जाण । विषय पुनःपुनः मारक ॥ ५३ ॥
म्हणसी प्रारब्धें भोग येती । ते त्यागिले केंवी
जाती ।
विषयत्यागाची युक्ती । वैराग्यस्थिती घडे केवीं
॥ ५४ ॥
प्रारब्धें विषयभोग येती । ते साधका दुःखरूप होती
।
वणवां मृगें आहाळती । तैशी स्थिती भोगणें ॥ ५५ ॥
व्याघ्रमुखीं सांपडे गाये । तैसा भोगी चरफडीत जाये
।
ऐसेनि अनुतापें पाहें । वैराग्य होये अनिवार ॥ ५६
॥
वैराग्य जाहलिया धडपुडें । सद्गुहरुकृपा हाता चढे
।
तेणें गुरुकृपाउजियेडें । संसार उडे द्वंद्वेंसीं
॥ ५७ ॥
झालिया गुरुकृपा सुगम । सर्वत्र ठसावे परब्रह्म
।
तेथ जन्ममरण कैंचे कर्म । भवभ्रम असेना ॥ ५८ ॥
तेथ वाती लावूनि पाहतां । संसार दिसेना मागता ।
जेवीं निभ्रमें पाहों जातां । न लगे हाता रज्जुसर्प
॥ ५९ ॥
भवंडिचेनि वेगवशें । भिंगोरी नीट उभी दीसे ।
तेवीं भ्रमाचेनि आवेशें । संसार भासे सत्यत्वें
॥ ६६० ॥
केवळ जो निबिड भ्रम । संसार हें त्याचें नाम ।
येर्क्ष्हवीं निखिल परब्रह्म । तेथ जन्मकर्म असेना
॥ ६१ ॥
ऐसें जरी झालें ब्रह्मज्ञान । तरी प्रारब्ध भोगावें
गा जाण ।
जेवीं कुलाल भांडें ने आपण । परी चक्रभ्रमण राहेना
॥ ६२ ॥
वृक्ष समूळ उपडल्या जाण । उपडितां न वचे सार्द्रपण
।
तेवीं होतांचि ब्रह्मज्ञान । प्रारब्ध जाण सोडीना
॥ ६३ ॥
त्या प्रारब्धचिये गती । विषयभोग जरी येती ।
तेथ उपावो न करावा निवृत्ती । निजशांती साहावें
॥ ६४ ॥
विषयभोग आलियाही जाण । निजशांति धरोनि संपूर्ण
।
सुखें वर्तती साधुजन । विवेकसंपन्न क्षमावंत ॥
६५ ॥
हाता आलिया निजशांती । संसार बापुडा तो किती ।
तेचि शांतीची स्थिती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥ ६६
॥
जें निजशांतिचें कल्याण । जेणें जीव पावे समाधान
।
तें अतिगोड निरूपण । दों श्लोकीं श्रीकृष्ण सांगत
॥ ६७ ॥
क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भिः प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा
।
ताडितः सन्निबद्धो या वृत्त्या वा परिहापितः ॥
५७ ॥
निष्ठितो मूत्रितो वाज्ञैर्बगुधैवं प्रकम्पितः
।
श्रेयस्कामः कृच्छ्गत आत्मनाऽऽत्मानमुद्धरेत्
॥ ५८ ॥
देहाभिमानी तामस जन । अतिदुष्ट जे दुर्जन ।
तिंहीं साधूंसी करितां छळण । शांतीस्तव सज्जन क्रोधी
नव्हती ॥ ६८ ॥
अल्पउंपद्रवीं जाण । न येती क्रोधा सज्ञान ।
तैसें नव्हे अतिनिर्वाण । पीडा दारुण करितांही
॥ ६९ ॥
कायिक वाचिक मानसिक । त्रिविध पीडा देतां देख ।
साधु निजशांतीं नेटक । जाणोनि विवेक ते साहती ॥ ६७०
॥
उजू बोलतां शुद्ध युक्ती । अक्षोपूनि हेडाविती
।
झिडकावूनियां निर्भर्त्सिती । अपमानिती सभेसी
॥ ७१ ॥
शब्दीं शब्दाचे करूनि छळ । म्हणती दुष्ट दुर्जन
दुःशीळ ।
अपवित्र अमंगळ । नष्ट चांडाळ हा एक ॥ ७२ ॥
ऐशा दुर्जनांच्या दुष्टोक्ती । साधु साहे निजशांती
।
ते शांतीची उपपत्ती । विवेकस्थिती अवधारीं ॥ ७३
॥
पराची जिव्हा वोठ हालती । माझ्या अंगीं ते न रुअती
।
यालागीं क्रोध न ये चित्तीं । निजशांती ढळेना ॥ ७४
॥
सभेसी सन्मानें पूजितां । लोटूनि घातला खालता ।
हाणोनियां चरण्घाता । नेला परता अपमानें ॥ ७५ ॥
सन्मानें जेथ पूजूं नेती । तेथ केवळ असे क्षिती ।
अपमानें जेथ लोटिती । तेथही क्षिती तेचि पैं ॥ ७६
॥
येथ मान अपमान । कल्पना मनाची जाण ।
ऐसेनि विवेकें सज्जन । द्वेषीना जन निजशांती ॥ ७७
॥
प्रलोभूनि नाना युक्ती । धनें ठकवूनियां निर्भर्त्सिती
।
धनलोभ केवळ अधःपाती । त्याची निवृत्ती जिंहीं केली
॥ ७८ ॥
त्यांसी निंदितांचि जाण । दोषी होइजे आपण ।
यालागीं क्रोधा न ये मन । शांति संपूर्ण ढळेना ॥
७९ ॥
शुद्ध बोलती शास्त्रार्थ । अर्थ तितुका अनर्थ ।
त्या अनर्था जो करी निवृत्त । त्यातें द्वेषित ते
मूर्ख ॥ ६८० ॥
सद्गुअणीं दोष आरोपिती । नानापरी निंदा करिती
।
तेणें हित मानिती चित्तीं । तारक निश्चितीं हे माझे
॥ ८१ ॥
मातेचे जे करतळ । ते वरिवरी क्षाळिती बाह्य मळ ।
हे जनक माझे केवळ । सबाह्य मळ सकळ जिव्हाग्रें धुती
॥ ८२ ॥
ऐशियांचें करितां छळण । हितास नाडिजे आपण ।
कोणाचे दोषगुण । तेणें शांति जाण थोरावे ॥ ८३ ॥
चाले जेणें जीविकास्थिती । धन्य धन्य क्षेत्र वृत्ती
।
छळें बळें हिरोनि नेती । तेणेंही चित्तीं क्षोभ
नुपजे ॥ ८४ ॥
येथ लाभालाभ दैवाधीन । त्यासी देतेंघेतें तेंचि
जाण ।
यालागीं द्वेषीना जन । शांतीचा गुण न सांडी ॥ ८५
॥
वृत्ति घेऊनि उगे नसती । अन्यायी म्हणॊनि बांधिती
।
एक तोंडावरी थुंकिती । एक माथां मुतती अतिदुष्ट
॥ ८६ ॥
एक ताडिती पडिती । एक नानापरी गांजिती ।
तरी अंगींची ढळेना शांती । विवेक सांगाती सज्जना
॥ ८७ ॥
थुंका आणि जें मूत । तें देहाचिमाजीं उपजत ।
देहींचें देहास लागत । क्षोभ तेथ कोण मानी ॥ ८८ ॥
थुंका आणि जें मूत । जैसें देहीं उपजे देहाचें अपत्य
।
देहाचें देहावरी खेळत । दुःख तेथ कोणांचें ॥ ८९ ॥
धरितां मारितां म्हणे देख । देहो तितुका पांचभौतिक
।
मारिता मारिजता दोनी एक । कोणाचें दुःख कोणासी ॥
६९० ॥
ऐशी सविवेकें ज्यासी शांती । चारी मुक्ती त्याच्या
दासी होती ।
त्याचा अंकिला मी श्रीपती । यावरी प्राप्ती ते कायी
॥ ९१ ॥
तेथ केवळ जो मोक्षार्थी । तेणें सर्वस्वें पाळावी
शांती ।
ते दुःखसागरावर्तीं । होय तारिती सुखरूप ॥ ९२ ॥
वैराग्य योग ज्ञान ध्यान । त्याचें फळ तें शांति
जाण ।
ते शांति साधूनि संपूर्ण । आपणिया आपण उद्धरिती
॥ ९३ ॥
यालागीं उद्धवा जाण । साहोनि द्वंद्वांचें काठिण्य
।
शांति साधूनि संपूर्ण । ब्रह्म परिपूर्ण पावावें
॥ ९४ ॥
पूर्ण ब्रह्म पावल्यापाठीं । जन्ममरणाची खुंटे
गोठी ।
परमानंदें पडे मिठी । भवभयाची तुटी तैं होय ॥ ९५
॥
ऐकोनि श्रीकृष्णाचे बोला । उद्धव अत्यंत चाकाटला
।
द्वंद्वंबाध जो ऐकिला । तो न वचे साहिला आम्हांसी
॥ ९६ ॥
ऐकिल्या नाहीं ये शांतीच्या गोष्टी । मा केवीं देखिजेल
दृष्टीं ।
ऐशी शांति ज्याच्या पोटीं । तो पुरुष सृष्टीं नसेल
॥ ९७ ॥
मागें ऐकिली ना देखिली । ऐशी शांति त्वां कैंची काढिली
।
हे ऐकतां तुझी बोली । भयें दचकली बुद्धि माझी ॥ ९८
॥
ऐशी शांति ज्यासी आहे । तो मागें झाला ना पुढें होये
।
देवो बोलिला निजनिर्वाहें । तें दुःसह होये आम्हांसी
॥ ९९ ॥
ज्या सांगीतले द्वंद्वांसी । ते अतिदुःसह योगियांसी
।
केवीं साहवे आम्हांसी । तेंचि देवासी पूसत ॥ ७००
॥
उद्धव उवाच-
यथैवमनुबुद्द्येयं वद नो वदतां वर ।
सुधुःसहमिमं मन्ये आत्मन्यसदतिक्रमम् ॥ ५९ ॥
विधुषामपि विश्वात्मन् प्रकृतिर्हि बलीयसी ।
ऋते त्वद्धर्मनिरताशान्तांस्ते चरणालयान् ॥
६० ॥
इति श्रीमद्भा्गवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे
द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥
जे सांगों जाणती वेदशास्त्रार्था । ते वक्ते म्हणिपती
तत्त्वतां ।
त्या वक्त्यांमाजीं तुझी श्रेष्ठता । मुख्य वेदांचा
वक्ता तूं होसी ॥ १ ॥
शास्त्रें लाहोनि तुझी युक्ती । तुझी तुज प्रतिपादिती
।
ते परोक्षवादें थोंटावती । श्रुति ’नेचि नेति’
परतल्या ॥ २ ॥
त्या तुझे मुखींच्या ज्ञानोक्ती । कृपेनें ऐकोनि
कृपामूर्ती ।
श्रवणाचें भाग्य वानूं किती । जे ऐकती ते धन्य ॥
३ ॥
ऐसऐवशिया अतियुक्तीं । उद्धवें प्रार्थिला श्रीपती
।
हात जोडूनि परम प्रीतीं । म्हणे विनंती अवधारीं
॥ ४ ॥
स्वामी बोलती अतिअगाध । हें बोलणें परम शुद्ध ।
माझे बुद्धीसी नव्हे बोध । पराचे अपराध कोण साहे
॥ ५ ॥
सोसावे पराचे अपराध । तेंही कठिणत्वें अतिविरुद्ध
।
हा दुःसह महाबोध । कैसेनी द्वंद्व सहावे ॥ ६ ॥
उत्तमें कोलिया अपराधा । कोटींमाजीं साहे एकादा
।
परी नीचाची विरुद्ध बाधा । कोणीही कदा न साहे ॥ ७
॥
ज्याचें न व्हावें दर्शन । ज्यासी करूं नये नमन ।
त्याचे मस्तकीं वाजतां चरण । साहेल कोण गोविंदा
॥ ८ ॥
ज्याचा निःशेष जाय प्राण । तोचि साहे हें कठिण ।
जो होय सचेतन । त्यासी सर्वथा जाण न साहवे ॥ ९ ॥
इतरांची कायसी कथा । सज्ञान जे कां तत्त्वतां ।
तेही अतिक्रमू न साहती अल्पतां । मा अपमानता कोण
साहे ॥ ७१० ॥
क्रोध जाहला कपिलामहामुनीसी । तेणें भस्म केलें
सगरांसी ।
नारदें कुबेरपुत्रांसी । वृक्षत्वासी आणिलें ॥
११ ॥
दुर्वासाची सांगतां गोठी । त्याची कथा आहे मोठी
।
कोप आला श्रृंगीए पोटीं । मेल्या सर्पासाठीं शापिलें
॥ १२ ॥
मुख्यत्वें शांति सनकादिकांसी । द्वारीं आडकाठी
केली त्यांसी ।
वैकुंठीं क्षोभूनि आवेशीं । जयविजयांसी शापिलें
॥ १३ ॥
सज्ञानाची ऐशी स्थिती । मा इतरांची कोण गणती ।
परापराधसहनशांती । दुर्लभ त्रिजगतीं गोविंदा ॥
१४ ॥
प्रकृति निजगुणीं सबळ । ते अल्पें क्षोभवीं तत्काळ
।
साधु सज्जन केवळ । करी विकळ । करी विकळ अशांती ॥ १५
॥
ज्यासी तुझी पूर्ण भक्ति घडे । ज्यासी तुझी पूर्ण
कृपा जोडे ।
जो तुझे चरणीं अखंड जडे हे शांती ॥ १६ ॥
तूं विश्वात्मा त्रिजगतीं । चोरी न चले तुजप्रती
।
मज हीं द्वंद्वें न साहवती । तूंही श्रीपती जाणसी
॥ १७ ॥
परम पावन निजशांती । अतिनिंद्य ते अशांती ।
ऐसें व्याख्यान जे ज्ञाते करिती । तेही न साहती द्वंद्वांतें
॥ १८ ॥
द्वंद्वें दुःसह सर्वार्थीं । तेथें माझा पाड किती
।
एवं द्वंद्वसहिष्णुतेची युक्ती । मज कृपामूर्ती
सांगावी ॥ १९ ॥
सकल साधनें वश्य होती । परी हे सहिष्णुता न ये चित्तीं
।
ते मी लाभें निजशांती । ऐशी कृपा निश्चितीं करावी
॥ ७२० ॥
मी शांतीचें लाभें कल्याण । ऐशी कृपा करावी परिपूर्ण
।
म्हणोनि धरिले श्रीचरण । उद्धवें आपण निजभावें
॥ २१ ॥
ऐकोनि उद्धवाची विनंती । संतोषला कृपामूर्ती ।
जेवीं चातकाचिया तृषार्ती । गर्नोनि त्रिजगती निववी
मेघ ॥ २२ ॥
तेवीं भक्तवचनासरिसा । उल्हासला कृष्ण कैसा ।
उद्धवाचिया निजमानसा । शांतीचा ठसा घालील ॥ २३ ॥
उद्धवप्रश्नाचें प्रतुत्तर । उदार सुंदर गुणगंभीर
।
उघडोनि शांतीचें भांडार । स्वयें शार्ङ्गधर सांगेल
॥ २४ ॥
नवल सांगती ते टेव । युक्तिचातुर्यवैभव ।
निजशांतीस पडे खेंव । ऐसें अपूर्व सांगेल ॥ २५ ॥
श्रीकृष्णमुखींच्या ज्ञानोक्ती । ऐकतां स्वयंभ
प्रकटॆ शांती ।
ते ऐकावया उद्धव चित्तीं । जाहला निश्चितीं सावध
॥ २६ ॥
जेवीं गजग्रहणाविखीं पंचानन । साटोप धरी आपण ।
तेवीं शांति साधावया जाण । सावधान उद्धव ॥ २७ ॥
जळीं तळपतांचि मासा । कवडा झेलूनि ने आकाशा ।
तेवीं शांतीचिया आमिषा । उद्धव तैसा तळपत ॥ २८ ॥
तें भिक्षुगीतनिरूपण । पुढिले अध्यायीं श्रीकृष्ण
।
निजशांति बाणे संपूर्ण । तेंचि लक्षण सांगेल ॥ २९
॥
ज्यांसी परमार्थाची चाड । तिंहीं सांडूनि साधनकवाड
।
शांतिसाधनीं श्रद्धा वाड । अतिदृढ राखावी ॥ ७३०
॥
श्रीकृष्ण सांगेल शांति पूर्ण । उद्धव तया अर्थीं
सावधान ।
एका विनवी जनार्दन । श्रोतां अवधान मज द्यावें ॥
७३१ ॥
इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे
श्रीकृष्णोद्धवसंवादे एकाकारटीकायां द्वाविंशोऽध्यायः
॥ २२ ॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ॥ ६० ॥ ओव्या ॥ ७३०
॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय तेविसावा
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो सद्गुरु विश्वरूप । विश्वा साबाह्य तूं चित्स्वरूप
।
तुझें निर्धारितां रूप । तूं अरूपाव्यय ॥ १ ॥
चराचर जें सावेव । तें तुज अरूपाचे अवेव ।
जीवशीव हे तुझी माव । अद्वयवैभव पै तुझें ॥ २ ॥
घृतपुतळी दिसे साकार । घृतपणें ते निराकार ।
तैसा तूं अव्यय अक्षर । जगदाकार भाससी ॥ ३ ॥
ठसावलें जें दिसे जग । निर्धारितां तुझें अंग ।
अंग पाहतां तूं अनंग । अनंगाचा माग तुजमाजीं नाहीं
॥ ४ ॥
देखिजे तें तूं नव्हसी । नव्हे तें तूंचि होसी ।
होणें न होणें नाहीं तुजपाशीं । ऐसा तूं जगासी जगद्गुरु
॥ ५ ॥
शब्द तुजहोनियां दूरी । तूं शब्द सबाह्य अंतरीं
।
बोलका तूं चराचरीं । वेदशास्त्रीं तूं वक्ता ॥ ६
॥
उंसापासून गोडी दिसे । उंसा सबाह्य गोडीचि असे ।
गोडियेमाजीं ऊंस नसे । वेदांसी तुज तैसें सौजन्य
॥ ७ ॥
वेदांचा वक्ता तूंचि होसी । वेदीं प्रतिपादिजे
तुम्हांसी ।
शेखीं वेदांसी नाकळसी । निःशब्दवासी गुरुराया ॥
८ ॥
जेवीं कां निःशब्द अनाहतध्वनी । असे ध्वनिमात्रीं
मिळूनी ।
तो अनाहत वाजविजे जनीं । ऐसें नाहीं कोणी वाजंत्र
॥ ९ ॥
तेवीं तूं वेदाचा वक्ता । सकाळ शास्त्रां युक्तिदाता
।
परी वेदशास्त्रार्थसंमता । तुज तत्त्वतां न बोलवे
॥ १० ॥
म्हणों तूं केवळ निःशब्द । तंव निःशब्द आणि सशब्द
।
हाही मायिक अनुवाद । तूं एवंविध न कळसी ॥ ११ ॥
तूं न कळसीचि तत्त्वतां । ऐशीया युक्तींचा तूंचि
विज्ञाता ।
ज्ञाताचि हें जंव स्थापूं जातां । तंव अज्ञानता
असेना ॥ १२ ॥
जेथ अज्ञानता नाहीं । तेथ ज्ञातेपण कैंचे कायी ।
हो कां मुख्यत्वें नोवरी नाहीं । तैं नोवरी पाहीं
म्हणे कोण ॥ १३ ॥
ज्ञाता ना अज्ञाता । तूं बोलता ना नबोलता ।
तूं बहु ना एकुलता । तुझी अलक्ष्यता लक्षेना ॥ १४
॥
तूं जगदाकार निःशब्द निर्विकार । तू निर्गुण निरहंकार
।
हेंही म्हणतां पडे विचार । तूं जगदाकार जगदात्मा
॥ १५ ॥
जगदाकारें तूं प्रसिद्ध । तेथ कोणाचें कोणा बाधे
द्वंद्व ।
पर नाहीं मा परापराध । अतिविरुद्ध कोणासी ॥ १६ ॥
यापरी सद्गुरुनाथा । तुझे चरणीं द्वंद्वसमता ।
तेणें समसाम्यें निजकथा । श्रीभगवता चालविसी ॥
१७ ॥
तेंचि श्रीभागवतीं । बाविसावे अध्यायाअंतीं ।
उद्धवें पुशिलें निजशांती । द्वंद्वसमाप्तिउपावो
॥ १८ ॥
उद्धवें प्रश्न केला वाडा । जेणें ब्रह्मज्ञानाची
पुरे चाड ।
तो श्रीशुकासी लागला गोड । तेणें पुरे कोड परीक्षितीचें
॥ १९ ॥
ऐकोनि उद्धवाची प्रश्नोक्ती । शुक्र सुखावला आनंदस्फूर्ती
।
तो म्हणे सावध परीक्षिती । तुष्टला श्रीपती उद्धवासी
॥ २० ॥
ब्रह्मज्ञानाची निर्वाणस्थिती । ते जाण पां मुख्यत्वें
शांती ।
ते उद्धवें पुशिली अतिप्रीतीं । तेणें श्रीपती
संतोषला ॥ २१ ॥
तो शांति आणि निवृत्ती । सांगेल चौं अध्यायोक्ती
।
ऐक राया परिक्षीती । ते मी तुजप्रती सांगेन ॥ २२
॥
ऐकें पांडवकुलदीपका । कौरवकुळीं कुलतिलका ।
तूं शांतीसी अधिकारी निका । निजात्मसुखा साधकू
॥ २३ ॥
साधावया ब्रह्मप्राप्ती । तूं त्यक्तोदक श्रवणार्थीं
।
यालागीं शांती आणि निवृत्ती । ऐक नृपती हरि सांगे
॥ २४ ॥
तेविसावे अध्यायीं निरूपण । दुर्जनीं क्षोभविलें
मन ।
त्या मनासी ये क्षमा पूर्ण । तेंचि श्रीकृष्ण सांगेल
॥ २५ ॥
भिक्षुगीतसंरक्षण । तें मनोजयाचें लक्षण ।
प्रकृतिजयाचें निरूपण । सांगेल संपूर्ण चोविसावा
॥ २६ ॥
सांगोनि त्रिविध त्रिगुण । परी लक्षविलें निजनिर्गुण
।
हें गुण्जयाचें निरूपण सुलक्षण पंचविसावा ॥ २७
॥
सव्विसावा अध्यावो येथ । तो धडधडीत विरक्त ।
सांगोनियां ऐलगीत । स्त्रियादि सम्स्त विषयत्यागु
॥ २८ ॥
गुण विषय प्रकृति मन । या चहूंचें समाधान ।चहूंचे
समाधान ।
चहूं अध्यायीं विशद जाण । स्वमुखें श्रीकृष्ण सांगेल
॥ २९ ॥
यापरी परीक्षितीस जाण । करोनियां सावधान ।
श्रीशुकयोगींद्र आपण । कथालक्षण निरूपी ॥ ३० ॥
बादरायणीरुवाच-
स एवमाशंसित उद्धवेन भागवतमुख्येन दाशार्हमुख्य
।
सभाजयन् भृत्यवचो मुकुन्दस्तमाबभाषे श्रवणीयवीर्यः
॥ १ ॥
शुक म्हणे परीक्षिती । ऐकोनि उद्धवाची विनंती ।
वचनें संतोषला श्रीपती । तो उद्धवाप्रती संबोधी
॥ ३१ ॥
कोटी जन्मांतीं केवळ । द्विजत्वें पाविजे सक्तुळ
।
हें माहापुण्याचें निजफळ । तेंचि निष्फळ हरिभक्तीविणें
॥ ३२ ॥
सदा सफळ आंब्याचा रुख । त्यावरी उपजे कांवरुख ।
तो सफळींही निष्फळ देख । तैसे उत्तम लोक भजनेंवीण
॥ ३३ ॥
ते स्थिति नाहीं उद्धवापासीं । उत्तम जन्म यादववंशीं
।
सभासदता आल्याही हातासी । श्रीमदासी भुलेचिना ॥
३४ ॥
झालियाही राज्यसंपत्ती । जो विसंबेना भगवद्भक्ती
।
भागवतमुख्यत्वाची प्राप्ती । त्यासीच निश्चितीं
महाराजा ॥ ३५ ॥
सगुण सुंदर पतिव्रता । अनुकूळ मिळालिया कांता ।
जो विसंबेना भगवत्पथा । भागवतमुख्यता त्या नांव
॥ ३६ ॥
इंहीं गुणीं अतियुक्त । विवेकेंसी अतिविरक्त ।
श्रीकृष्णचरणीं अनुरक्त । मुख्य भागवत उद्धवू ॥
३७ ॥
वयें धनें जें श्रेष्ठपण । तें श्रेष्ठत्व अतिगौण
।
भगवत्प्राप्ती ते श्रेष्ठ जाण । तेणें भाग्यें
परिपूर्ण उद्धवू ॥ ३८ ॥
जो श्रीकृष्णचा विश्वासी । श्रीकृष्ण एकांत करी
ज्यासी ।
गुण ज्ञान सांगे ज्यापाशीं । त्याच्या भाग्यासी
केवीं वानूं ॥ ३९ ॥
परब्रह्म जें कां साक्षात । जें उद्धवासी झालें
हस्तगत ।
त्याच्या बोलामाजीं वर्तत । भाग्यें भाग्यवंत तो
एक ॥ ४० ॥
उद्धवभाग्य वानित वानित । शुक्र झाला सद्गदित ।
स्वानंदें वोसंडला तेथ । ठेला तटस्थ महासुखें ॥
४१ ॥
उद्धवभाग्याचा उद्रेक । सांगतां वोसंडला श्रीशुक्त
।
तें देखोनि करुनायक । जाहला आत्यंतिक विस्मित ॥
४२ ॥
ज्याचें निजभाग्य सांगतां । श्रीशुकासी होतसे अवस्था
।
उद्धव भाग्याचा तत्त्वतां । मजही सर्वथा मानला
॥ ४३ ॥
तंव शुक म्हणे रायासी । परम भाग्य तें उद्धवासीं
।
तेणें विनवितां हृषीकेशी । वचनमात्रेंसीं तुष्टला
॥ ४४ ॥
उद्धवासी शांतीची चाड । तो प्रश्न श्रीकृष्णांसी
झाला गोड ।
त्यांचे पुरवावया कोड । निरूपण वाड सांगेल ॥ ४५ ॥
परम शांतीचा अधिकारी । तूंचि एक निजनिर्धारीं ।
ऐसें उद्धवप्रेमपुरस्करीं । शांति श्रीहरि सांगत
॥ ४६ ॥
श्रीभगवानुवाच-
ब्रार्हस्पत्य स वै नात्र साधुर्वै दुर्जनेरितैः
।
दुरुक्तैर्भिन्नमात्मानं यः समाधातुमीश्वरः ॥
२ ॥
उद्धवा तू जें बोलिलासी । मीही सत्य मानीं त्यासी
।
दुर्जनीं केल्या अपमानासी । सहावया कोणासी शांत्ति
नाहीं ॥ ४७ ॥
देव पादुका वाहती शिरसीं । मुख्य इंद्र लागे ज्याच्या
पायांसीं ।
अष्ट महासिद्धि ज्याच्या दासी । ब्रह्मज्ञान ज्यपाशीं
वचनांकित ॥ ४८ ॥
ऐसा देवगुरु बृहस्पती । त्याचा शिष्य तूं विवेकमूर्ती
।
यालागीं शांतीच्या साधक युक्तीं । तूंचि निश्चितीं
जाणसी ॥ ४९ ॥
शांति आकळावया उद्धवासी । आदरें सत्कारी हृषीकेशी
।
अनुमोदूनि त्याचे बोलासी । शुद्ध शांतीसी हरि सांगे
॥ ५० ॥
निंदा अवज्ञा हेळण । दुर्जनीं केलिया अपमान ।
हें साहे तो ईश्वर जाण । निजबोधें पूर्ण तो मद्रूप
॥ ५१ ॥
ज्यासी सर्वभूतीं निजात्मता । दृढ बाणलीसे तत्त्वतां
।
तो दुर्जनाचिया आघाता । साहे सर्वथा यथासुखें ॥
५२ ॥
जो स्वयें होय अवघें जग । त्यासी लागतां उपद्रव अनेग
।
उठेना क्रोधाची लगबग । साहे अनद्वेग यथासुखें ॥
५३ ॥
निजांगीं लागतां निजकर । नुठी क्रोधद्वेषांचा उद्गार
।
निजात्मता जो देखे चराचर । शांति त्याचें घर स्वयें
रिघे ॥ ५४ ॥
उद्धवा ऐसा ज्यासी निजबोधू । त्यासी म्हणिजे सत्य
साधू ।
तोचि साहे पराचा अपराधू । शांतिशुद्ध तो एक ॥ ५५
॥
नेणोनियां निजबोधातें । इतर जे सज्ञान ज्ञाते ।
ते न साहती द्वंद्वातें । एक तूतें सांगेन ॥ ५६ ॥
न तथा तप्यते विद्ध पुमान्बाणैः सुमर्मगैः ।
यथा तुदन्ति मर्मस्था ह्यसतां परुषेषवः ॥ ३ ॥
तिख्याचे अतितिख बाण । जेणें घायें होती विकळ प्राण
।
त्याहूनि दुर्जनाचे वाग्बाण । अधिक जाण रुपती ॥
५७ ॥
लोहाचे बाण जेथ लागती । तेचि अंगें व्यथित होती ।
परी वाग्बाणांची अधिक शक्ती । घायें भेदिती पूर्वज
॥ ५८ ॥
लोहबाणाचे लागलिया घाये । ते पानपाल्या व्यथा जाये
।
परी वाग्बाण रुपल्या पाहें । तें शल्य राहे जन्मांत
॥ ५९ ॥
वर्मस्पर्शाचें बासटें जाण । विंधितां निंदेचे
वाग्बाण ।
तेणें भेदितांचि अंतःकरण । सर्वांगीं पूर्ण भडका
उठी ॥ ६० ॥
दुर्जनाचिया दुरुक्ती । अपमानाची उद्धती ।
साहावयालागीं शांती । नव्हे निश्चितीं प्राकृतां
॥ ६१ ॥
ऐशिया रीतीं यथोचित । उद्धवाचें मनोगत ।
संलक्षूनि श्रीकृष्णनाथ । शांतीचा निश्चितार्थ
सांगों पाहे ॥ ६२ ॥
पूर्वीं सांगीतलें निजशांतीसी । वेगीं साधीं म्हणे
उद्धवासी ।
ते अटक वाटेल तयासी । अतिसंकोचासी पावेल ॥ ६३ ॥
होतें उद्धवाचे मानासीं । हे शांति असाध्य सर्वांसी
।
जाणोनियां हृषीकेशी । सांगे इतिहासेंसीं भिक्षुगीत
॥ ६४ ॥
कथयन्ति महत्पुण्यमितिहासमिहोद्धव ।
तमहं वर्णयिष्याचि निबोध सुसमाहितः ॥ ४ ॥
अशांतिक्षोभाचे चित्तमळ । क्षाळावया जी तत्काळ
।
इतिहासगंगा केवळ । अतिनिर्मळ कृष्णोक्ति ॥ ६५ ॥
श्रीकृष्णवदनब्रह्माद्रीं । श्रीभागवतऔदुंबरीं
।
जन्मली शांतिगोदावरी । निजमूळाकारीं निर्मळ ॥ ६६
॥
ते गुप्त ओघें नारदगती । उद्धवगंगाद्वारीं व्यासोक्ती
।
तेचि शुकमुखकुशावर्तीं । प्रकटे अवचितीं पवित्रपणें
॥ ६७ ॥
तया पवित्र ओघाचिये गती । श्रद्धाधृती समरसे भक्ती
।
त्याचि अरुणा वरुणा सरस्वती । हे संगमप्राप्ती
जेथ होय ॥ ६८ ॥
तेणें सांतिगंगेची स्थिती । भरूनि उथळे अतिउन्नती
।
तेथ श्रवणार्थी बुडी देती । ते पवित्र होती निजक्षमा
॥ ६९ ॥
ते शांतिगंगा अतिविख्यात । उद्धव करावया पुनीत
।
प्रकट करी श्रीकृष्णनाथ । भिक्षुगीतविन्यासें
॥ ७० ॥
केनचिद्भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनैः ।
स्मरता धृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम् ॥ ५ ॥
उद्धवा कोणी एक संन्यासी । दुर्जनैः उपद्रवितां
त्यासी ।
म्हणे क्षयो होय दुष्टकर्मासी । येणें संतोषें
मानसीं क्षमावंत ॥ ७१ ॥
आपुलें अंगींचे मळ । पुढिलीं क्षाळितां सकळ ।
जो क्रोधेंसीं करी तळमळ । तो मूर्ख केवळ आत्मघाते
॥ ७२ ॥
लोक म्हणती ज्यासी दुर्जन । संन्यासी म्हणे ते माझे
स्वजन ।
माझे दोषांचें निर्दळण । यांचोनि धर्में जाण होतसे
॥ ७३ ॥
संमुख कोणी निंदा करिती । तेणें अत्यंत सुखावे चित्तीं
।
म्हणे मज तुष्टला श्रीपती । पापाची निष्कृती सहजें
होय ॥ ७४ ॥
ऐसोनि विवेकें तत्त्वतां । शांतीसी ढळो नेदी सर्वथा
।
चढोनि निजधैर्याचे माथां । गातिली गाथा ते ऐक ॥ ७५
॥
उद्धवासी म्हणे श्रीकृष्णनाथ । ये अर्थीं होईं
सावचित्त ।
अतिलोभी तो अतिविरिक्त । झाला तो वृत्तांत सांगेन
॥ ७६ ॥
अवन्तिषु द्विजः कश्चिदासीदाढ्यतमः श्रिया ।
वार्तावृत्तिः कदर्यस्तु कामी लुब्धोऽतिकोपनः
॥ ६ ॥
मालवदेशीं अवंतिनगरीं । तेथ ब्राह्मण वसे गृहद्वारीं
।
कृषिवाणिज्यवृत्तिवरी । जीविका करी निंरतर ॥ ७७
॥
गांठीं धनधान्यसमृद्धी । अमर्याद द्रव्यसिद्धी
।
परी अतिशयें कृपणबुद्धी । पोटाही त्रिशुद्धी न
खाय ॥ ७८ ॥
पोटा सदा खाय कदत्र । तेहीं नाहीं उदरपूर्ण ।
तेथ स्त्रीपुत्रादि दासीजन । जठरतर्पण न पावती
॥ ७९ ॥
न करी नित्यनैमित्य । स्वप्नीं नेणे धर्मकृत्य
।
देव ब्राह्मण अतिथी येथ । सदा जात पराङ्मुख ॥ ८०
॥
कवडी एक लाभू पाहे । तैं मातापित्यांचें श्राद्ध
आहे ।
तें सांडूनि अंत्यजगृहा जाये । न मनी भये स्पर्शाचें
॥ ८१ ॥
मी उत्तम हा हीनवर्ण । हे धनलोभें गिळी आठवण ।
हाता येतां देखोनि धन । स्वीकारी अन्न पतिताचें
॥ ८२ ॥
धनकामासाठीं देख । न मनी पाप महादोख ।
कवडीच्या लोभें केला मूर्ख । नाठवे नरकमहापातू
॥ ८३ ॥
यापरी तो कर्मभ्रष्ट । अकर्म करी क्रियानष्ट ।
अतिवंचक महाशठ । केवळ नष्ट धनलोभी ॥ ८४ ॥
त्या धनलाभाचा अवरोधू । होतां देखोनि खवळे क्रोधू
।
गोहत्यादि ब्रह्मवधू । करावया सिद्धू स्वयें होय
॥ ८५ ॥
धनकामीं क्रोधाची वस्ती । धनापाशीं पापें असती
।
धनलोभीं ज्याची स्थिती । कदर्यवृत्ती त्या नांव
॥ ८६ ॥
ऐसें धन सांचिलें फाडोवाडें । त्याचाही व्यय जैं
करणें पडे ।
तैं प्राणांताचि येऊनि घडे । विचार पुढें असेना
॥ ८७ ॥
वानराचे गाळींचे चणे । हाता न येती जितां प्राणें
।
तैसा द्रव्याचा व्ययो करणें । तेंचि मरणें कदर्या
॥ ८८ ॥
ज्ञातयोऽतिथयस्तस्य वाङ्मात्रेणापि नार्चिताः
।
शुन्यावसथ आत्मापि काले कामैरनर्चितः ॥ ७ ॥
घरींचा भात वेंचेल कांहीं । यालागीं वैश्वदेव करणें
नाहीं ।
तेथ अतिथि आलिया पाहीं । कोणे समयीं कोण पूजी ॥ ८९
॥
अतिथि आलिया जाण । ऐसे बोल बोले आपण ।
जे वचनमात्रें जाती प्राण । त्यासी मागे कोण अन्नोदक
॥ ९० ॥
देखोनि त्याचिया घरासी । ब्रह्मचारी नित्य उदासी
।
आशा त्यजिली संन्यासीं । जेवीं राजहंसीं गोमय ॥
९१ ॥
भिकारीं सांडिलें त्याचें द्वार । अतिथीं डावलिलें
निरंतर ।
पाहुणा दूरी पाहे बिढार । निराशी पितर सर्वदा ॥ ९२
॥
दारा न ये कोरान्नकर । घर सांडूनि गेले उंदिर ।
काउळीं वोसंडिलें तें घर । चिडियां साचार न मिळे
दाणा ॥ ९३ ॥
मुंग्यांसी पडे नित्य लंघन । तिंही धरिलें बिढार
आन ।
पोटा ना खाय जो आपण । तेथ कथा कोण इतरांची ॥ ९४ ॥
अत्यंत भूक लगल्या पोटीं । चणेही न खाय जगजेठी ।
तेथ कायसी सेवकांची गोठी । कावलीं पोटीं स्त्रीपुत्रें
॥ ९५ ॥
जैं वमन घडे त्यासी । तैं न करी फळाहारासी ।
अधिक वेंचू कोण सोशी । यालागीं उपवासी स्वयें पडे
॥ ९६ ॥
तेथ कुळगुरूचा सन्मान । कुळधर्म गोत्रभोजन ।
व्याही जांवई यांचा मान । धनलोभी जाण कदा न करी
॥ ९७ ॥
ऋतुकाळें फळें येती पूर्ण । त्यांसी दृष्टिभेटी
हाटीं जाण ।
परी जिव्हेसी आलिंगन । प्राणांतीं आपण हों नेदी
॥ ९८ ॥
मातेचें स्तनपान सेविलें । तेंचि क्षीर रसना चाखिलें
।
पुढें दूधचि वर्जिलें । व्रत धरिलें धनलोभें ॥ ९९
॥
तस रसनेचें माहेर । तेणेंवीण ते गादली थोर ।
धनलोभ अतिनिष्ठुर । करितां करकर भेटों नेदी ॥ १००
॥
वस्त्रें मळकीं अतिजीर्ण । मस्तक सदा मलिन ।
मुखीं वास निघती जाण । स्वप्नींही पान न खाय ॥ १ ॥
सण वार दिवाळी दसरा । तैं जुने जोंधळे धाडी घरा ।
अन्नेंविण पीडी लेंकुरां । कदर्यु खरा या नांव ॥
२ ॥
धनलोभी धर्महीन । देखोनि कदर्युवर्तन ।
विमुख झाले स्वजन । तेंचि निरूपण हरि सांगे ॥ ३ ॥
दुःशीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवाः
।
दारा दुहितरो भृत्या विषण्णा नाचरन् प्रियम्
॥ ८ ॥
नाहीं स्वधर्मीं निजशीळ । दानधर्म खुडी सकळ ।
अत्यंत धनलोभी केवळ । त्यासी दुःशीळ बोलिजे ॥ ४ ॥
अन्नाआच्छादनेंवीण । कुटुंबेंसहित आपण ।
जो कदर्थवी निजप्राण । कदर्यु पूर्ण त्या नांव ॥
५ ॥
कदर्यु नरासी तंव देख । मुख स्त्री होय विमुख ।
स्वजन आणि सेवक ।पुत्रही पराङ्मुख होती त्यासी
॥ ६ ॥
आपले जे कां सखे बंधू । तेही करूं लागती विरोधू ।
द्रव्यविभागाचा संबंधू । कलह सुबद्धू आरंभे ॥ ७
॥
गांठीं असोनि अमित धन । न करी माहेरसणबोळवण ।
कन्या क्षोभोनियां जाण । शाप दारुण त्या देती ॥ ८
॥
गोत्रज सदा चिंतित । हा मरे तैं जेवूं दूधभात ।
आप्त ते झाले अनाप्त । अवघे अनहित वांछिती ॥ ९ ॥
जयाचिया द्रव्यासी जाण । नाहीं धर्माचें संरक्षण
।
तें काळेंचि होय क्षीण । तेंचि लक्षण हरि सांगे ॥
११० ॥
तस्यैंव यक्षवित्तस्य च्युतस्योभयलोकतः ।
धर्मकामविहीनस्य चिक्रुधुः पञ्चभागिनः ॥ ९ ॥
खाय ना जेवी ना लावी हात । ठेव्यापाशीं जैसें भूत
।
तैंसे याचें यक्षवित्त । असे राखत ग्रहो जैसा ॥ ११
॥
केवळ धर्मकामरहित । धनलोभी जैसें भूत ।
त्या नांव बोलिजे यक्षवित्त । जीवाहून आप्त अर्थ
मानी ॥ १२ ॥
स्वशरीरीं भोग नाहीं जाण । तेणें इहलोक झाला शून्य
।
नाहीं स्वधर्मकर्म पंचयज्ञ । परलोक शून्य तेणें
झाला ॥ १३ ॥
यज्ञाचे पंच विभागी । यज्ञभाग न पवे त्यांलागीं
।
ते कोपोनियां पंचविभागीं । वित्तनाशालागीं उद्यत
॥ १४ ॥
पावोनि ब्राह्मणजन्म वरिष्ठ । धनलोभें स्वधर्मनष्ट
।
तो होय उभय लोकीं भ्रष्ट । पावे कष्ट कृपणत्वें ॥
१५ ॥
करितां अतिआयास । जोडला अर्थ बहुवस ।
त्यासी अधर्में आला नाश । तोही विलास हरि सांगे ॥
१६ ॥
तदवध्यानविस्त्रस्तपुण्यस्कन्धस्य भूरिद ।
अर्थोऽप्यगच्छन्निधनं बह्वायासपरिश्रमः ॥ १०
॥
पंचयज्ञदेवता सकळ । येणें उपेक्षिल्या केवळ ।
तिंहीं द्रव्यलाभाचें मूळ । पुण्यक्षयें तत्त्काळ
छेदिलें ॥ १७ ॥
द्रव्यप्राप्तिपुण्यदिवाकर । अस्तमाना गेला तो
भास्कर ।
मग द्रव्यलाभाचा अंधकार । अधर्में थोर दाटला ॥ १८
॥
प्रयासें संचिली संपत्ती । तिसी अधर्मांधराची ये
राती ।
क्षोभल्या पंचधा यज्ञमूर्ती । पंचधा पावती महानाश
॥ १९ ॥
जो सुखी न करी कुंटुंबालागीं । जो निजात्मा निववीना
नाना भोगीं ।
जो द्रव्य न वेंची धर्मालागीं । त्यसी पंचविभागी
ऊठती ॥ १२० ॥
दायाद चोर राजा आगी । अधर्में रोग संचरे अंगीं ।
हे पांचजण विभागी । द्रव्यनाशालागीं पावती ॥ २१
॥
नाहीं द्विजपूजा श्रद्धायुक्त । नाहीं लौकिकक्रिया
उचित ।
नाहीं दानादि धर्म वेदोक्त । द्रव्यक्षयो तेथ आवश्यक
॥ २२ ॥
जेथ नाहीं वडिलांसी सन्मान । जेथ नाहीं पंचमहायज्ञ
।
जेथ गुरूसीं करी अभिमान । तेथ क्षयो जाण उद्धवा ॥
२३ ॥
ज्यांसी परांचा द्वेष सदा । जे बोलती परापवादा ।
जे चढती धनगर्वमदा । तेथ क्षयो सदा उद्धवा ॥ २४ ॥
त्याच द्रव्यक्षयाचें लक्षण । ग्रंथाधारीं निरूपण
।
स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण । दयाळू पूर्ण निजभक्तां
॥ २५ ॥
ज्ञातयो जगृहुः किश्चित् किश्चिद्दस्यव उद्धव
।
दैवतः कालतः किश्चिद्बह्यबन्धोर्नृपार्थिवात्
॥ ११ ॥
स्त्री पुत्र होऊनि एक । तिंही ठेवा नेला कित्येक
।
गोत्रज मिळोनि सकळिक । बलात्कारें देख वांटा नेला
॥ २६ ॥
चोरीं फोडोनियां घर । काढूनि नेलें भांडार ।
आगी लागोनियां घर । वस्तु अपार जळाल्या ॥ २७ ॥
हिंसाळ्यानें गेलें शेत । प्रवर्त बुडाला जेथींचा
तेथ ।
विश्वासू ठेवा घेऊनि जात । खतखूत हारपलें ॥ २८ ॥
भांडीं ठेविला कापूर उडे । समुद्रामाजीं तारूं
बुडे ।
पातिकरावरी घाला पडे । चहूंकडे अपावो ॥ २१ ॥
ठक येऊनि एकांतीं । मुलाम्याचीं नाणीं देती ।
धनलोभाचे काकुळती । हातींची संपत्ती त्यांसी दे
॥ १३० ॥
स्वचक्रपरचक्रविरोधधाडी । खणती लावूनि घर फोडी
।
तळघरींचे ठेवे काढी । भरोनि कावडी धन नेती ॥ ३१ ॥
पाणी रिघे पेंवाआंत । तेणें धान्य नासे समस्त ।
धटू झोंबोनि हरी शेत । दैवहत तो झाला ॥ ३२ ॥
गोठणीं सेणयां रोगू पडे । निमाले गायीम्हशींचे
वाडे ।
उधारें नेले ठाणबंदी घोडे । तो रणीं म्हायुद्धीं
॥ ३३ ॥
भूमिनिक्षेप जे करूं जाती । ते आपणियाकडे धूळी ओढिती
।
तेथ घालूनि निजसंपत्ती । तोंडीं माती स्वयें घाली
॥ ३४ ॥
बुद्धि सांगती वाड । येथूनि तोंडीं घाला दगड ।
ऐसे ठेवे बुजिले दृढ । त्याची चाड धरूं गेला ॥ ३५
॥
ठेवे ठेविले जे अनेक । ते पृथ्वीनें गिळिले निःशेख
।
भाग्य झालें जैं विमुख । झाले अनोळख ते ठाय ॥ ३६ ॥
अधर्में अदृष्ट झालें क्षीण । विपरीत देहींचें
चिन्ह ।
पालटला निजवर्ण । ब्राह्मणपण लक्षेना ॥ ३७ ॥
देखे तो पुसे ज्ञाति कोण । तो सांगे जरी मी ब्राह्मण
।
ऐक त्याचें न मनी मन । वर्णाग्रपण मावळलें ॥ ३८ ॥
एवं निःशेष नासलें धन । ब्रह्मवर्चस्व गेलें जाण
।
म्लानवदन हीनदीन । खेदखिन्न अतिदुःखी ॥ ३९ ॥
स एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जित ।
उपेक्षितश्च स्वजनैश्चिन्तामाप दुरत्ययाम् ॥
१२ ॥
गेलें शेत निमाली कुळवाडी । घर पाडिलें परचक्रधाडीं
।
धन नासलें नाहीं कवडी । अधर्माचें जोडी हे दशा ॥
१४० ॥
नाहीं स्वधर्मकर्म ना दान । विहित भोग न करी आपण
।
त्या धनलोभ्याचें नासलें धन । जेवीं कां स्वप्न
रंकाचें ॥ ४१ ॥
दैव झालें पराङ्मुख । त्या हतभाग्याची दशा देख ।
स्त्रीपुत्रें झालीं विमुख । तिंहीं निःशेख दवडिला
॥ ४२ ॥
ऐक धनलोभाच्या ठायीं । इष्ट मित्र पूर्वींचि नाहीं
।
गोत्रजांसी त्याचें सुख कायी । दवडिला पाहीं उपेक्षितू
॥ ४३ ॥
निंदा प्रत्यक्ष करिती लोक । रांडा पोरें थुंकती
देख ।
खावया नाहीं निःशेख । मागतां भीक मिळेना ॥ ४४ ॥
भिकेलागीं जेथ जेथ गेला । म्हणती काळमुखा येथें
कां आला ।
होता धनलोभें भुलला । भला नागविला ईश्वरें ॥ ४५ ॥
यापरी धिक्कारिती लोक । धन जाऊनि झाला रंक ।
चिंतावर्तीं पडला देख । द्ःखें महादुःख पावला
॥ ४६ ॥
तस्यैवं ध्यायतो दीर्घं नष्टरायस्तपस्विनः ।
खिद्यतो बाष्पकण्ठस्य निर्वेदः सुमहानभूत् ॥
१३ ॥
धनलोभ्याचें गेलें धन । धनासवें न वचेचि आठवण ।
तें आठवतां फुटताहे मन । तळमळी जाण अतिदुःखें ॥ ४७
॥
कांटा रुतल्या भुजंगकपाळीं । पुच्छ तुटल्या सापसुरळी
।
हो कां जळावेगळी मासोळी । तैसा तळमळी अतिदुःखें
॥ ४८ ॥
मनें आठवितांचि धन । हृदयीं चालिलें स्फुंदन ।
अश्रुधारा स्त्रवती नयन । मूर्च्छापन्न क्षणक्षणां
॥ ४९ ॥
पोटीं दुःखें अति चरफडे । धाय मोकलूनियां रडे ।
उठे बैसे पाहे पडे । लोळे गडबडे आरडत ॥ १५० ॥
मग म्हणे रे कटकटा । झालें एक वेळ करंटा ।
अहा विधातया दुष्टा । काय अदृष्टा लिहिलेंसी ॥ ५१
॥
मज ठावो नाही कोणीकडे । विचार संभवेना पुढें ।
अतिदुःख आलें जी रोकडें । तेणें विचारें रडे महादुःखी
॥ ५२ ॥
हें अल्पदुःख पावलों येथें । पुढें थोर दुःख आहे
मातें ।
यम दंडील निष्ठर घातें । कोण तेथें सोडवी ॥ ५३ ॥
म्यां नाहीं दीधलें दान । मी नाहीं स्मरलों नारायण
।
मज येती नरक दारुण । तेथ कोण सोडवी ॥ ५४ ॥
म्यां नाहीं केले पंचमहायज्ञ । नाहीं दीधलें अतिथींसी
अन्न ।
नाहीं केलें पितृतर्पण । माझे दुःख कोण निवारी ॥
५५ ॥
म्यां नाहीं केली द्विजपूजा । नाहीं भजलों अधोक्षजा
।
नाहीं वंदिले वैष्णवरजा । माझे दुःखसमाजा कोण नाशी
॥ ५६ ॥
मी सर्वथा अकर्मकाती । बुडालों अघोरीं ।
धांव पाव गा श्रीहरी । मज उद्धरीं दीनातें ॥ ५७ ॥
कृष्णा माधवा मुरारी । अच्युता अनंता श्रीहरी ।
गरुडध्वजा गोवर्धनधारी । मज उद्धरीं दीनातें ॥
५८ ॥
तुवां रक्षिलें प्रल्हादासी । अंबरीषासी गर्भवासीं
।
उदरीं राखिलें परीक्षितीसी । तैसें मज दीनासी उद्धरीं
॥ ५९ ॥
तुवां तारिलें अहल्येसी । उद्धरिलें नष्टा अजामिळासी
।
उडी घातली गजेंद्रासी । तेणें वेगेंसी मज तारीं
॥ १६० ॥
महादोषांची श्रेणी । नामें तारिली कुंटिणी ।
तेणें लाघवें चक्रपाणी । मज दुष्टालागोनी उद्धरीं
॥ ६१ ॥
जळो जळो हा धनकाम । गेलें वृथा माझें जन्म ।
फुकाचें जें रामनाम । तें मी अधम न म्हणेंचि ॥ ६२
॥
रामनामाच्या प्रतापासाठीं । जळती म्हापापांच्या
कोटी ।
थोर अधम मी एक सृष्टीं । नाम वाक्पुटीं न म्हणेंचि
॥ ६३ ॥
ऐसा मानोनि अपराध । अनुतापें करितां खेद ।
उपजला अतिनिर्वेद । तेंचि गोविंद स्वयें सांगे
॥ ६४ ॥
स चाहेदमहो कष्टं वृथाऽऽत्मा मेऽनुतापितः ।
न धर्माय न कामाय यस्यार्थायास ईदृशः ॥ १४ ॥
हात चुरूनि म्हणे कटकटा । ब्राह्मणदेहो मोक्षाचा
वांटा ।
तो लाहोनि मी अतिकरंटा । धनलोभचेष्टा नाडलों ॥ ६५
॥
जेणें देहें लाभे मोक्षसुख । त्या देहासी म्यां
दीधलें दुःख ।
धनलोभी मी परम मूर्ख । मजऐसा आणिक असेना ॥ ६६ ॥
न वेंचितां धर्मकामासी । अर्थ जोडिला सायासीं ।
त्या अर्थाची दशा ऐसी । अतिदुःखेंसीं मज फळला ॥ ६७
॥
बाप धनलोभाचें कवतिक । नाही इहलोक ना परलोक ।
थितें अंतरले मोक्षसुख । भोगवी नरक अनिवार ॥ ६८ ॥
देखें ज्या नरकाचे ठायीं । आकल्प बुडतां ठावो नाहीं
।
धनलोभ घाली तैसें ठायीं । तें म्यां नरदेहीं जोडिलें
॥ ६९ ॥
जो जन्मला ब्राह्मणदेहीं । तो पूज्य होय लोकीं तिहीं
।
मोक्ष लागे त्याच्या पायीं । म्यां अभाग्यें तोही
नाशिला ॥ १७० ॥
लोभें जें धन संचिलें । तें निःशेष नासोनि गेलें
।
परी मजलागीं अतिदुःखी केलें । बांधोनि दीधलें महानरका
॥ ७१ ॥
उत्तम देहो झाला प्राप्त । तो धनलोभें केला व्यर्थ
।
आयुष्य गेलें हातोहात । अतिसंतप्त अनुतापें ॥ ७२
॥
धनलोभींचे अचाट । वृथा गेले माझे कष्ट ।
वैराग्य उपजलें उद्भट । अतिचोखट सविवेक ॥ ७३ ॥
धनलोभी जो कां नर । तो सकल दुःखांचें भांडार ।
धनबद्धक तो पामर । स्वमुखें साचार निंदीत ॥ ७४ ॥
प्रायेणार्थाः कदर्याणां न सुखाय कदाचन ।
इह चात्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च ॥ १५ ॥
प्रायशा जे धनबद्धक । त्यांसी इहलोकीं नाहीं सुख
।
धनरक्षणीं अतिदुःख । तें जातां देख प्राणान्त ॥
७५ ॥
धनागमनीं अतिकष्ट । धनरक्षणीं कलह श्रेष्ठ ।
धननाशें होय हृदयस्फोट । इहलोकीं कष्ट धनलोभ्या
॥ ७७ ॥
जो धर्म करीन स्वयें न खाये । जो मजसारिखा कदर्यु
होये ।
त्यासी चढतें वाढतें दुःख पाहें । नाहीं सुखसोये
कदर्या ॥ ७८ ॥
लोभाची वस्ती जिये ठायीं । तेथ स्वप्नींही सुख नाहीं
।
लोभ अतिशयें निंद्य पाहीं । तें आपण स्वमुखेंही
सांगत ॥ ७९ ॥
यशो यशस्विनां शुद्धं श्लाघा ये गुणिनां गुणाः
।
लोभः स्वलोऽपि तान् हन्ति श्वित्रो रूपमिवेप्सितम्
॥ १६ ॥
रणीं पडतां मुख्य धुरेसी । जो अंगें विभांडी त्या
रणासी ।
खांदीं वाऊनि आणी रायासी । येवढी कीर्ति ज्यासी
जोडली ॥ १८० ॥
लोभ संचरोनि त्यापाशीं । एक शेत मागवी रायासी ।
तेचि अपकीर्ति होय त्यासी । जग उपहासी मूर्खत्वा
॥ ८१ ॥
त्यासी न मागतां राजा जाण । करूं पाहे आपणासमान ।
त्यासी लोभें आणोनि नागवण । मूर्खपण स्थापिलें
॥ ८२ ॥
स्वयें करितां कन्यादान । सकळ कुळ होय पावन ।
तेथेंही लोभें घेतां धन । अधःपतन धनलोभिया ॥ ८३ ॥
दाता देऊनियां दान । दानप्रसंगें उपार्जी धन ।
तेंचि दात्यासी दूषण । लोभ लांछन दानासी ॥ ८४ ॥
वेदशास्त्रें करूनि पठण । पंडित झाले अतिसज्ञान
।
तेही धनलोभें छळिले जाण । ज्ञानाभिमान प्रतिष्ठे
॥ ८५ ॥
देहप्रतिष्ठेचिये सिद्धी । पंडित-पंडितां वादविधी
।
नाना छळणोक्ती विरोधीं । ठकिले त्रिशुद्धी ज्ञातें
लोभें ॥ ८६ ॥
सविवेक सज्ञान ज्ञात्यासी । लोभ आणी निंदस्पदासी
।
इतरांची गति काइसी । ते लोभाची दासी होऊनि ठाती
॥ ८७ ॥
लोभ शुद्धीसी करी अशुद्ध । लोभ तेथ निंदास्पद ।
तोचि दृष्टांत विशद । ऐक प्रसिद्ध सांगत ॥ ८८ ॥
कुलशील अतिसुकुमार । रूपें सर्वांगमनोहर ।
नाकीं श्वेतता अणुमात्र । निंद्य सुंदर तेणें होय
॥ ८९ ॥
तेवीं अल्पही लोभाची जे वस्ती । नाशी गुणौदार्ययशः
कीर्ती ।
लोभाऐसा त्रिजगतीं । कर्ता अपकीर्ती आन नाहीं
॥ १९० ॥
धनलोभीं सदा विरोधू । धनलोभ तोडी सखे बंधू ।
धनलोभाऐसा नाहीं बाधू । अतिअशुद्धू आणिक असेना
॥ ९१ ॥
अर्थस्य साधने सिद्धे उत्कर्षे रक्षणे व्यये ।
नाशोपभोग आयासस्त्रासश्चिन्ता भ्रमो नृणाम्
॥ १७ ॥
प्रथम शिणावें द्रव्य जोडितां । दुसरें शिणावें
तें वाढवितां ।
द्रव्य जरी झालें उत्कर्षतां । तरी लोभ सर्वथा पुरे
न म्हणे ॥ ९२ ॥
द्रव्यालागीं भावार्थतां । जैसे कष्टती सर्वथा
।
तैसा जरी कष्टे परमार्था । तैं ब्रह्म तत्त्वतां
खेळणें होय ॥ ९३ ॥
एवं कष्टीं जोडल्या द्रव्यासी । रक्षणीं अतिचिंता
मानसीं ।
अतिशय लागली जीवासी । अहर्निशीं धुकधुकी ॥ ९४ ॥
स्त्री पुत्र हो माता पिता । त्यांसी पतिजेना सर्वथा
।
आपणाहूनि परता । विश्वासू अर्था मानेना ॥ ९५ ॥
विसरोनियां निजघाता । चोरापासोनि राखे वित्ता ।
वित्तरक्षणीं निजचिंता । तिन्ही अवस्था एकाग्र
॥ १६ ॥
ऐसी एकाग्रता करूनी । जरी लागता भगवद्भजनीं ।
तरी वश्य होता चक्रपाणी । अर्धक्षणीं साधका ॥ ९७
॥
उचिचानुचित विवाहासी । द्रव्य वेंचितां उदरासी
।
अतिशय होय कासविसी । धनव्ययो त्रासासी उपजवी ॥ ९८
॥
एवं जोडूनि रक्षीतां द्रव्यासी । अवचटें नाश होय
जैं त्यासी ।
तै अतिभ्रम चढे मानसीं । होती धनपिशीं बद्धक ॥ ९९
॥
द्रव्यार्जनीं वसे प्रयास । द्रव्यरक्षणीं चिंतेचा
वास ।
द्रव्यव्ययीं वळसा त्रास । भ्रमाचा रहिवास धननाशीं
॥ २०० ॥
आसिमध्यावसानीं पाहीं । द्रव्य तें समूळ अपायी
।
तेथ सुखाचा लेश नाहीं । हें ऐसें पाहीं मज जाहलें
॥ १ ॥
आयास-त्रास-चिंतेसहित । धनापाशीं भ्रम नांदत ।
अर्थ तितुका अनर्थयुक्त । तोचि अर्थ स्वयें सांगे
॥ २ ॥
स्तेयं हिंसानृतं दम्भः कामः क्रोधः स्मयो मदः
।
भेदो वैरमविश्वासः संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥
अर्थ सर्वांगे अनर्थभूत । हें माझें वचन त्रिसत्य
।
पृथ्वीमाजीं जे जे अनर्थ । ते ते अर्थांत उपजती ॥
३ ॥
पुसाल अर्थींचे अनर्थ । ते सांगता असंख्य अनंत ।
संक्षेपें सांगेन येथ । पंधरा अनर्थ अर्थासी ॥ ४
॥
प्रथम अनर्थ अर्थासी । चोरी वसे अर्थापासीं ।
अर्थु नाहीं गा जयापाशीं । चोरापासून त्यासी भय
नाहीं ॥ ५ ॥
द्रव्य नाहीं ज्याच्या हातीं । त्यातें देखोनि
चोर भिती ।
कांहीं मागेल आम्हांप्रती । म्हणोनि लपती त्या
भेणें ॥ ६ ॥
अतर्क्य नेत्रांतरें नेणें । कां धातुवादें सर्वस्व
घेणें ।
परस्व भोळ्यांनीं बुडवणें । कां विजनीं हरणें सर्वस्व
॥ ७ ॥
मार्गीं पडलें धन पराचे । स्वयें जाणोनि अमकियाचें
।
नाही देणें त्यासी साचें । हेंही चोरीचें लक्षण
॥ ८ ॥
स्वर्णस्तेयें नरकप्राप्ती । ऐसे विवेकीही चोरी
करिती ।
मा इतरांची कायशी गती । चोरीची वस्ती धनापाशीं ॥
९ ॥
जंगीं महापापिणी चोरी । तीस कोणी बैसों नेदी द्वारीं
।
ते राहिली सुवर्णामाझारीं । धन तेथ चोरी निश्चित
॥ २१० ॥
देखतांचि त्या धनासी । विकल्पी होती संन्यासी ।
इतरांची कथा काइसी । चोरी धनापाशीं स्वयें नांदे
॥ ११ ॥
प्रथम अनर्थलक्षण । धनापाशीं चोरी जाण ।
धन हिंसेचे आयतन । तेंही निरूपण अवधारीं ॥ १२ ॥
धनालागीं द्वंद्व दारुण । पुत्रपौत्र मरिती जाण
।
धनालागीं घेती प्राण । सहृदपण सांडोनी ॥ १३ ॥
धनलोभाचें कवतिक । कन्या बापासी देतसे विख ।
पितृघाताचें न मानी दुःख । निष्ठुर देख धनलोभ ॥ १४
॥
धनलोभी सांडी बापमाये । स्त्री घेऊनि वेगळा राहे
।
तेथही धनलोभ पाहें । वैर होये स्त्रीपुरुषां ॥ १५
॥
धनलोभाची नवलपरी । पुत्र पित्यातें जीवें मारी
।
पिता पुत्रातें संहारी । कठिण भारी धनलोभ ॥ १६ ॥
जे नवमास वाहे उदरांत । जे सदा सोशी नरकमूत ।
ते मातेचा करी घात । द्रव्यानिमित्त निजपुत्र ॥
१७ ॥
अभिनव धनलोभाची त्राय । नवल तें मी सांगों काय ।
पोटींचा पुत्र मारी माय । ऐसा अनर्थ होय धनसाठीं
॥ १८ ॥
एवं हिंसा ते हे संपूर्ण । दुसरें अनर्थलक्षण ।
आतां असत्याचें विंदान । तेंही निरूपण स्वयें सांगे
॥ १९ ॥
असत्य जन्मलें अर्थाच्या पोटीं । अर्थबळें तें
दाटुगें सृष्टी ।
अर्थासवें असत्य उठी । असत्याची गांठी अर्थेंसीं
॥ २२० ॥
तो अर्थ असे जयापाशीं । कां अर्थअपेक्षा जयासी
।
तेथ असत्य वसे कुटुंबेंसीं । धन तें मिरासी मिथ्यात्वीं
॥ २१ ॥
अर्थबळ थोर असत्यासी । मिथ्या बोलवी बापसी ।
धनलोभें झकवी मातेसी । सत्यत्व धनापाशीं असेना
॥ २२ ॥
क्रयविक्रयीं धनलोभें जाण । मिथ्या बोलती साधरण
।
परी वेदशास्त्रसंपन्न । धनार्थ सज्ञान बोलती मिथ्या
॥ २३ ॥
वेदींचा आठव न ये पूर्ण । तो संभावनेलागीं जाण ।
म्हणवी मी वेदसंपन्न । करावया यजन नीचाचें ॥ २४ ॥
भाग देऊनि मध्यस्था । मी चतुःशास्त्रीं । विख्याता
।
ऐसें मिथ्यात्वें छळी पंडिता । राजद्रव्यार्थालागुनी
॥ २५ ॥
विरक्त म्हणविती परमार्थी । तेथही असत्यें घातली
वस्ती ।
नाथिल्या सिद्धि दाविती । अर्थप्राप्तीलागोनी
॥ २६ ॥
अर्थीं असत्याचा बडिवारू । सद्भावें केला जो सद्गुरू
।
त्यासी मिथ्या नास्तिक विचारू । एकान्तीं नरू प्रतिपादी
॥ २७ ॥
अर्थ नाहीं जयापाशीं । ना अर्थकल्पना जयासी ।
असत्य स्वर्शेना तयासी । कदाकाळेंसीं कल्पांतीं
॥ २८ ॥
अर्थापाशीं असत्य जाण । त्याचें सांगीतलें लक्षण
।
आतां अर्थापाशीं दंभ संपूर्ण । तेही वोळखण अवधारीं
॥ २९ ।
पोटीं नाहीं परमार्थ । धरोनियां अर्थस्वार्थ ।
स्वयें म्हणविती हरिभक्त । या नांव निश्चित भजनदंभू
॥ २३० ॥
धन जोडावयाकारणें । टिळे माळा मुद्रा धारणें ।
धनेच्छा उपदेश देणें । या नांव जाणणें दीक्षादंभू
॥ ३१ ॥
देखोनि धनवंत थोरू । त्यासी उपदेशीं अत्यादरू ।
नेमूनि गुरुपुजाकरभारू । सांगे मंत्रू दांभिक ॥
३२ ॥
जयांपासोनि होय अर्थप्राप्ती । ते समर्थ शिष्य
आवडती ।
दीन शिष्यातें उपेक्षिती । हे दांभिकस्थिती गुरुत्वा
॥ ३३ ॥
तुरूसी द्यावें तनु मन धन । ऐसें उपदेशूनि जाण ।
जो द्रव्य संग्रही आपण । तें दांभिकपण गुरुत्वा
॥ ३४ ॥
जेथ धनलोभ गुरूपाशीं । तो काय तारील शिष्यासी ।
धनलोभाची जाती ऐसी । करी गुरुत्वासी दांभिक ॥ ३५
॥
आखाडभूतीऐसा जाण । गुरुपाशील न्यावया धन ।
उपदेश घे होऊनि दीन । तो दांभिक जाण शठ शिष्य ॥ ३६
॥
गुरूपदेशें शिकोनि युक्ती । स्वयें ज्ञानाभिमाना
येती ।
गुरूतें मानी प्राकृतस्थिती । तोही निश्चितीं दांभिक
॥ ३७ ॥
मी एक सधन सज्ञान । ऐसा सूक्ष्मरूप ज्ञानभिमान ।
करी गुरुआज्ञेचें हेळण । हेंही लक्षण दंभाचें
॥ ३८ ॥
अहं ब्रह्म हेही स्फूर्ती । न साहे जेथ स्वरूपस्थिती
।
तेथ मी ज्ञाता हे घोंगडी युक्ती । स्फुरे निश्चितीं
सूक्ष्मदंभें ॥ ३९ ॥
जीवासी देहाचें मध्यस्थान । तेथ दंभाचें अधिष्ठान
।
त्यासी मिळोनियां मन । ज्ञानाभिमान उपजवी ॥ २४०
॥
नवल दंभाचें कवतिक । आम्ही अग्निहोत्री याज्ञिक
।
तेचि जीविका करूनि देख । नाडले वेदपाठक धनलोभें
॥ ४१ ॥
सोडोनि परमार्थाची पोथी । ब्रह्मज्ञान सांगे नाना
युक्तीं ।
तेही ज्ञाते दंभे नाडिजेती । द्रव्यासक्ती धनलोभें
॥ ४२ ॥
मंत्रतंत्रांची कथा कोण । मुख्य गायत्री वेंचिती
ब्राह्मण ।
आम्ही स्वधर्मनिष्ठापावन । म्हणती जाण दांभिक ॥
४३ ॥
दंभें नाडिले संन्यासी । लौकिक राखणें पडे त्यांसी
।
ज्यालागीं मुंडिले शिसीं । त्या अर्थासी विसरले
॥ ४४ ॥
दृष्टि सूनि अन्नसन्मान । संन्यासी करिती शौच स्न्नान
।
शुद्ध न करवेचि निजमन । वादव्याख्यान अतिदंभें
॥ ४५ ॥
घ्यावया परद्रव्य परान्न । कां देहप्रतिष्ठेलागीं
जाण ।
मिथ्या दाखवी सात्त्विकपण । हें दंभलक्षण पैं चौथें
॥ ४६ ॥
द्रव्यापाशीं वसे काम । अतिशयें अतिदुर्बम ।
द्रव्य तेथ कामसंभ्रम । अतिविषम सांगात ॥ ४७ ॥
द्रव्य नसतां अपेक्षाकाम । तो सबाह्य करवी अतिश्रम
।
अनेक कष्टांचें विषम । अतिदुर्गम भोगावी ॥ ४८ ॥
धन झालिया उन्मादकाम । करूं लागे अगम्यागम ।
उपजवी नाना अधर्म । निंद्य कर्म धनवंता ॥ ४९ ॥
कामु जडलासे धनेंसीं । तो सदा छळी धनवंतासी ।
काम खवळे धनापाशीं । अहर्निशीं मुसमुशित ॥ २५० ॥
धनापाशीं अति उद्धतू । काम पांचवा अनर्थू ।
काम तेथ निश्चितू । क्रोध नांदतू सैन्येंसीं ॥ ५१
॥
कामप्राप्तीसी आडवी काडी । होतां क्रोधाची पडे
उडी ।
खवळला अति कडाडी । तपाच्या कोडी निर्दाळित ॥ ५२ ॥
जप तप निष्ठा नेम । शिणोनि साधलें दुर्गम ।
क्रोध अति खवळल्या परम । ते करी भस्म क्षणार्धें
॥ ५३ ॥
धनाकडे कोणी दावी बोट । तेथ क्रोध उठी अचाट ।
वाढवी प्राणान्त कचाट । क्रोध अतिदुष्ट धनेंसीं
॥ ५४ ॥
धनागमनीं अवरोधू कां धनव्ययाचा संबंधू ।
ते संधीं खवळे क्रोधू । अतिविरोधू उन्मत्त ॥ ५५ ॥
धनापाशीं क्रोध समर्थू । हा सहावा अतिअनर्थू ।
धनापाशीं गर्व अद्भुतू । तेंचि निश्चितू सांगत
॥ ५६ ॥
धनगर्वाचिये पुष्टी । सखा बाप नाणी दृष्टी ।
मातेतें म्हणे करंटी । इतरांच्या गोष्टी त्या काय
॥ ५७ ॥
सिद्ध साधक तापसी । त्यांतें देखोनि उपहासी ।
म्हणे करंटे ते होती संन्यासी । हरिदासासी विटावी
॥ ५८ ॥
अंगीं धनाचें समर्थपण । त्याहीवरी जैं झालें ज्ञान
।
तैं गर्वाचा ताठा चढे पूर्ण । जेवीं आरें धारणू गिळिला
॥ ५९ ॥
धनज्ञानगर्वाची जाती कैसी । गर्व करी सद्गुरूसी
।
त्याच्या वचनातें हेळसी । शेखीं धिक्कारेंसी निर्भर्त्सी
॥ २६० ॥
धनज्ञानगर्वाचें लक्षण । देखे सद्गुरूचे अवगुण
।
गुरूसी ठेवी मूर्खपण । मी एक सज्ञान हें मानी ॥ ६१
॥
जो भ्रांत म्हणे सद्गुरूसी । गुरु मानी त्यांते
द्वेषी ।
बाप गर्वाची जाती कैशी । देखे गुणदोषांसी सर्वांच्या
॥ ६२ ॥
नवल गर्वाची पैं काहणी । गुणू सर्वथा सत्य न मानी
।
दोष पडतांचि कानीं । सत्य मानी निश्चित ॥ ६३ ॥
सात्त्विक ये गर्वितापुढें । त्यासी सर्वथा मानी
कुडें ।
अतिसात्त्विकता दृष्टी पडे । तरी मानी वेडें अर्बुजा
॥ ६४ ॥
अंगीं भवंडी भरे लाठी । तैं भूमी लागे ललाटीं ।
साष्टांग नमावया सृष्टीं । पात्र गर्वदृष्टीं दिसेना
॥ ६५ ॥
तेथें कोण दे सन्मान श्रेष्ठा । कायसी वृद्धाची
प्रतिष्ठा ।
धनगर्वे चढला ताठा । मी एक मोठा ब्रह्मांडीं ॥ ६६
॥
एक गुरुसेवाविश्वासकू । निजसेवा झाला वश्यकू ।
त्यासी गर्व चढे मी सेवकू । तो अतिबाधकू सेवका ॥
६७ ॥
ऐसा अतिगर्वें उन्नद्ध । हा सातवा गर्वबाध ।
आतां धनापाशीं महामद । तोही संबंध द्विज सांगे ॥
६८ ॥
ज्यासी चढे धनमदू । तो उघडे डोळां होय अंधू ।
कानीं नायके शब्दबोधू । धनमदें स्तब्धू सर्वदा
॥ ६९ ॥
धनमदें अतिअंहता । धनमदें उद्धतता ।
धनमदें अद्वातद्वता । करी सर्वथा अधर्म ॥ २७० ॥
धनमद अति अपवित्र । तो चढल्या होय अतिदुस्तर ।
न म्हणे पात्र अपात्र । विचरे विचित्र योनीसी ॥ ७१
॥
जो धनमदा वश होय । तो न मानी कोणाचेंही भय ।
न जावें तेथ स्वयें जाय । न खावें तें खाय यथेष्ट
॥ ७२ ॥
न धरावा तो संग धरी । न करावें तें कर्म करी ।
न बोलावें तें उच्चारी । जनाभीतरीं उद्भतू ॥ ७३ ॥
न देखे आपुलें केलें । परापवाद स्वयें बोले ।
नायके बापाचें शिकविलें । वेडें केलें धनमदें ॥
७४ ॥
शिकविलें तें नायके । वरिलें तें करी आवश्यकें ।
साधुनिंदा निजमुखें । यथासुखें जल्पत ॥ ७५ ॥
न मानी स्वयाती स्वाचारू । न मानी दोष अनाचारू ।
न मानी वडीलांचा विचारू । धनमदें थोरू मातला ॥ ७६
॥
आधींच तारुण्यें अतिलाठा । वरी धनमदें चढला ताठा
।
यापरी मातला मोठा । न चाले वाटा सुपंथीं ॥ ७७ ॥
स्त्रीकामें अतिविव्हळ । न विचारी कुळशीळ ।
न म्हणे सकाळ सांज वेळ । विचरे केवळ खरू जैसा ॥ ७८
॥
अभिलाषूनि परनारी । दिवसा विचरे दुपारीं ।
गतालकाही अंगीकारी । भय न धरी पापाचें ॥ ७९ ॥
जो मातला करूनि मद्यपान । तो मद तत्काळ उतरे जाण
।
त्याहूनि धनमद दारुण । आल्याही मरण उतरेना ॥ २८०
॥
अकर्म करितां आपण । तेंचि निजघातें घेईल प्राण
।
हेही नाठवे आठवण । धनमदें जाण भुलला ॥ ८१ ॥
महाअनर्थी धनमद जाण । हें आठव्या अनर्थाचें लक्षण
।
आतां धनापाशीं भेद पूर्ण । तेंचि निरूपण द्विज सांगे
॥ ८२ ॥
भेद जन्मला धनाचे कुशीं । धन तेथ भेदाची मिराशी ।
भेद सपरिवार धनापाशीं । अहर्निशीं जागत ॥ ८३ ॥
हाता आलिया बहु धन । मातेहूनि राखे भिन्न ।
पित्यासी करी वंचन स्त्रियेसीही जाण कळों नेदी
॥ ८४ ॥
अर्थ पुत्रासी अतर्क्यता । तेथ इतरांची कोण कथा
।
भेदू तो अर्थापरता । जगीं सर्वथा असेना ॥ ८५ ॥
माथां साहोनि शस्त्रघात । बंधु बंधूसी रणीं साह्य
होत ।
तेचि बंधू अनास होत । वांटितां अर्थविभाग ॥ ८६ ॥
मित्र मित्रांसी वेंचिती प्राण । तेथें प्रवेशोनियां
धन ।
विकल्पा आणी मित्रपण । भेद दारुण धनापाशीं ॥ ८७ ॥
आपणचि गांठीं बांधिलें धन । तें क्षणक्षणां पाहे
आपण ।
येथवरी धनापाशीं जाण । विकल्प पूर्ण नांदत ॥ ८८ ॥
ऐसा धनापाशीं भेदू जाण । हें नववें अनर्थलक्षण ।
अतिशयें अतिनिर्वाण । वैर दारुण धनेंसीं ॥ ८९ ॥
धनापाशीं वैर पूर्ण जाण । हें अंगें भोगूनि आपण ।
सांगे कदर्यु ब्राह्मण । वैरलक्षण धनाचें ॥ २९०
॥
पित्यापुत्रांमाजीं विरोधू । पाडितो हा द्रव्यसंबंधू
।
वैरी करी सखे बंधू । तो हा प्रसिद्धू धनलोभ ॥ ९१ ॥
आपुल्या कळवळ्याचे सुहद । त्यांसी धनलोभ पाडी द्वंद्व
।
धनास्तव अतिसुबुद्ध । वैर विरुद्ध सर्वांसी ॥ ९२
॥
प्राणाहूनि पढिये मित्रू । त्यांसी धनलोभ करी शत्रू
।
धनलोभ अतिअपवित्रू । वैरी दुस्तरू जगीं हा ॥ ९३
॥
बंधुकलहें धन वांटितां । अधिक न ये आपुल्या हाता
।
तैं वांटा करिती जे धर्मतां । त्या साधूंसी तत्त्वतां
वैर चाळी ॥ ९४ ॥
जिचे उदरीं जन्मला आपण । जिचें सदा केलें स्तनपान
।
ते मातेसी धनलोभें जाण । वैर संपूर्ण चालवी ॥ ९५
॥
आपली जे कां निजजननी । अर्थ तीतें करी वैरिणी ।
बाहेर घाली घरांतूनी । मुख परतोनी पाहेना ॥ ९६ ॥
ज्याचेनि तुटे भवबंधन । ज्याचेनि बोलें होइजे
पावन ।
त्या सद्गुरूसी अबोला जाण । धनाभिमान धरवित ॥ ९७
॥
धनाभिमानाचा बडिवार । सद्गुरूमाजीं पाडी वैर ।
धनाभिमानी अणुमात्र । नव्हे निर्वैर कोणासी ॥ ९८
॥
जें हें सांगितलें निरूपण । त्या नांव वैर संपूर्ण
।
हें दहावें अनर्थलक्षण । अविश्वासी धन तें ऐक ॥ ९९
॥
धनाभिमानाचा विलास । न मानी पित्याचा विश्वास ।
पूर्ण बंधूचा अविश्वास । केवीं सुहदांस पातेजे
॥ ३०० ॥
’आत्मा वै पुतनामासी’ । जो साचार धणी सर्वस्वासी
।
त्या पातेजेना निजपुत्रासी । अतिअविश्वासी धनलोभ
॥ १ ॥
धर्म अर्थ काम संपूर्ण । त्रिसत्य सत्य हें वचन ।
पूर्वजांची भाक निर्वाण । देऊनि आपण जे परणी ॥ २
॥
जिणें जीवू प्राण सर्वस्वेंसीं । साचार अर्पिला
भ्रतारासी ।
ऐशियेही धर्मपत्नीसी । अविश्वासी धनलोभ ॥ ३ ॥
जे उदरीं वाहे नवमासीं । जे सर्वदा विष्ठामूत्र
सोशी ।
धनलोभाची जाती कैशी । तेही मातेसी न विश्वासे ॥ ४
॥
धनाभिमान ये जयापाशीं । तो विश्वासेना सद्गुरूसी
।
इतरांची कथा कायसी । पूर्ण अविश्वासी धनमानी ॥ ५
॥
अविश्वासाचें मुख्य कारण । धन आणि दुसरी स्त्री
जाण ।
तेथ मोहावलें ज्याचें मन । तो अतिसंपन्न अविश्वासें
॥ ६ ॥
जो धनमानी आणि स्त्रीजित । त्यासी विमुख होय हृदयस्थ
।
त्यातें सद्गुरूही उपेक्षित । परम अनर्थ अविश्वासें
॥ ७ ॥
सकळ दोषां मुकुटमणी । अविश्वास बोलिला पुराणीं
।
जो प्रकटतां अर्धक्षाणीं । करी धुळदाणी वृत्तीची
॥ ८ ॥
अविश्वासा अभिमान भेटे । तैं मुक्ताची मुक्तता
तुटे ।
मग विकल्पाचेनि नेटें । घाली उफराटें देहबंदीं
॥ ९ ॥
अविश्वासें कवळिल्या चित्ता । अभिमानें म्हणे मी
ज्ञाता ।
तेव्हां उभउभ्यां पळे आस्तिकता । देखे नास्तिकता
सर्वत्र ॥ ३१० ॥
अविश्वास येतां पहा हो । सकुटुंब पळे सद्भावो ।
मग लोकत्रयीं अभावो । नांदवी निर्वाहो विकल्पेंकरूनी
॥ ११ ॥
वाडेंकोडें अविश्वासी । विकल्पू नांदे अहर्निशी
।
जेथ रिगाव अविश्वासासी । विकल्प त्यासी नागवी ॥
१२ ॥
अंगोवांगीं अविश्वास । परमार्थराष्ट्र पाडी वोस
।
दद्गुरूचेही दावी दोष । न मनी विश्वास ब्रह्मयाचा
॥ १३ ॥
यालागीं सकळ दोषांचा राजा । अविश्वासाहूनि नाहीं
दुजा ।
तो रिगोनियां निजपैजा । विभांडी वोजा महासिद्धि
॥ १४ ॥
जिकडे अविश्वासें चाली केली । तिकडे परमार्था पळणी
झाली ।
विकल्पाची धाडी आली । ते संधी नागवली बहुतेकें ॥
१५ ॥
सिद्धाचें गेलें सिद्धिभूषण । साधकें सपाई नागवलीं
जाण ।
रानभरी झाले साधारण । श्रद्धेचें उद्यान छेदिलें
॥ १६ ॥
यमनियमांचीं नगरें जाळी । क्रोधू तापसा करी होळी
।
मोक्षफळें सफळिता केळी । समूळ उन्मळी मोहगजू ॥ १७
॥
शमदमाचें घरटें । खाणोनि सांडिलें आव्हाटे ।
वोस विवेकाचे चोहटे । कोणी ते वाटे वागेना ॥ १८ ॥
व्रतोपवास यांचीं साजिरीं । निष्काम उपवनें चौफेरीं
।
तीं जाळिलीं उपराउपरी । नानापरी विकल्पें ॥ १९
॥
ऐशिया अविश्वासासी । ज्ञानाभिमानी आले भेटीसी ।
विकल्पें अभय देऊनि त्यांसी । आपणियापाशीं राहविलें
॥ ३२० ॥
ऐशिया अविश्वासापुढें । परमार्थ काइसें बापुडें
।
विकल्पाचें बळ गाढें । तो करी कुडें तत्काळ ॥ २१
॥
पोटांतून जो अविश्वासी । तो सदा देखे गुणदोषांसी
।
अखंड द्वेषी परमार्थासी । हा त्यापाशीं स्वभावो
॥ २२ ॥
यापरी अविश्वासी । बद्धवैर पडे परमार्थासी ।
यालागीं जो पोटींचा अविश्वासी । हांसल्याही त्यापाशीं
न वचावें दीनीं ॥ २३ ॥
सकळ दोषांमाजीं समर्थ । सकळ दोषंचें राजत्व प्राप्त
।
तो ह आकरावा अनर्थ । असे नांदत धनामाजीं ॥ २४ ॥
अकराहीं इंद्रियांसी । पूर्ण करी अविश्वासेंसी
।
यालागीं अकरावें स्थान यासी । वस्ति अविश्वासासी
मनामाजीं ॥ २५ ॥
मुख्यत्वें स्पर्धेचें आयतन । बहुविद्या का बहुधन
।
हेंचि स्पर्धेचें जन्मस्थान । येथूनि जाण तें वाढे
॥ २६ ॥
विद्या झालिया संपन्न । पंडित पंडितां हेळण ।
मुख्य गुरूशीं स्पर्धा करी जाण । हें स्पर्धालक्षण
विद्येचें ॥ २७ ॥
गांठीं झालिया धन । स्पर्धा खवळे दारुण ।
कुबेर परधनें संपन्न । मी स्वसत्ता जाण धनाढ्य ॥
२८ ॥
माझिया निजधनापुढें । गणितां अल्प गंगेचे खडे ।
माझिये धनाचेनि पडिपाडें । कोण बापुडें उभे राहे
॥ २९ ॥
मग जे जे देखे धनवंत । ते ते हेळूनि सांडी तेथ ।
यापरी स्पर्धा अद्भुत । धरूनि अर्थ उल्हासे ॥ ३३०
॥
एवं धरूनियां अर्थ । स्पर्धा बारावा अनर्थ ।
सदा नांदे धनाआंत । तो हा वृत्तांत सांगीतला ॥ ३१
॥
आतां तीन अर्थांचा मेळा । एके पदीं झाला गोळा ।
तोही नांदे धनाजवळा । ऐक वेगळा विभाग ॥ ३२ ॥
स्त्री द्यूत आणि मद्यपान । या तिहींतें वाढवी धन
।
हे तीन अनर्थ दारुण । धनवंता पूर्ण आदळती ॥ ३३ ॥
जो कां पुरुष निर्धन । तो स्त्रियेस जडिसासमान ।
देखोनि निर्धनाचें वदन । प्रत्यक्ष जाण स्त्री
थुंकी ॥ ३४ ॥
धनहीन पुरुषाचे घरीं । कलहो स्त्री-पुरुषांमाझारीं
।
निर्भर्त्सूनि नानापरी । दवडी घराबाहेरी पुरुषातें
॥ ३५ ॥
धनवंता पुरुषासी स्त्री लवोटवो करी कैसी ।
कुटका देखोनि शुनी जैसी । हालवी पुच्छासी कुंकात
॥ ३६ ॥
त्या धनाची झालिया तुटी । स्त्री वसवसोनि लागे पाठी
।
आतां नावडती तुमच्या गोठी । रागें उठे फडफडोनी ॥
३७ ॥
दिवसा पोरांची तडातोडी । रात्रीं न सोसे तुमची वोढी
।
हातीं नाहीं फुटकी कवडी । जळो गोडी जिण्याची ॥ ३८
॥
ऐशापरी कडोविकडी । निर्भर्त्सूनि दूरी दवडी ।
निर्धन पुरुषाची आवडी । न धरी गोडी स्वदारा ॥ ३९
॥
यापरी निर्धन पुरुषासीं । स्वस्त्री वश्य नव्हे
त्यासी ।
स्त्रीबाधा धनवंतासी । अहर्निशीं अनिवार ॥ ३४०
॥
लक्षूनि धनवंत नर । वेश्या मिरवी श्रृंगार ।
हावभाव चमत्कार । त्यासी धनाढ्य थोर भाळले ॥ ४१ ॥
वेश्याकामसंगें जाण । अखंड लांचावलें मन ।
तद्योगें मद्यपान । करिती सधन धनमदें ॥ ४२ ॥
मद्यापानें जो उन्मत्त । तो स्वेच्छा खेळे द्यूत
।
एवं हेही तिव्ही अनर्थ । जाण विश्चित अर्थासी ॥ ४३
॥
अर्थापाशीं पंधरा अनर्थ । ते सांगीतले इत्थंभूत
।
सुखाचा लेशु येथ । नाहीं निश्चित धनवंता ॥ ४४ ॥
एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूलामता नृणाम् ।
तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थीं दूरतस्त्यजेत्
॥ १९ ॥
एवं हे पंधराही अनर्थ । मूर्ख अथवा पंडित ।
जे अर्थसंग्रह करित । अवश्य हे तेथ उठती ॥ ४५ ॥
त्यासी नाम मात्र हा अर्थ । येर्क्ष्हवीं मूर्तिमंत
अनर्थ ।
यालागीं श्रेयार्थी जे हरिभक्त । तिंही निश्चित
त्यागावा ॥ ४६ ॥
जेवीं कां बोळ हुंगेना माशी । ढेंकुण न ये तेलापाशीं
।
वोळंबा न लगे अग्नीसी । तेवीं जो अर्थासी नातळे ॥
४७ ॥
जेवीं कां अग्नीमाजीं लवण पडे । तें तडफडोनि बाहेर
उडे ।
तेवीं मोक्षाचिये चाडे । जो त्यागी रोकडें निजधन
॥ ४८ ॥
बचनाग मुखीं घालितां आपण । क्षणार्ध दावी गोडपण
।
तोचि परिपाकीं आणी मरण । तैसा अर्थ जाण अनर्थीं ॥
४९ ॥
यालागीं जो मिक्षार्थी । तेणें अर्थ न धरावा हातीं
।
काया वाचा चित्तवृत्ती । अर्थ निश्चितीं त्यागावा
॥ ३५० ॥
अर्थमूळ सकळ भेद । पूर्वीं बोलिला एवंविध ।
तोचि पुनःपुनः गोविंद । करूनि विशद सांगत ॥ ५१ ॥
भिद्यन्ते भ्रातरो दाराः पितरः सुहृदस्तथा ।
एकास्त्रिग्धाः काकिणिना सद्यः सर्वेऽरयः कृताः
॥ २० ॥
इष्टमित्रांचें मित्रत्व मोडी । बंधुबंधूंचा स्न्नेह
बिघडी ।
सुहृदांचें सौजन्य तोडी । फुटकी कवडी अर्थाची ॥
५२ ॥
पित्यापुत्रांमाजीं विरोध । स्त्रीपुत्रांमाजीं
द्वंद्व ।
तो हा जाण अर्थसंबंध । विभांडी हार्द सुहृदांचें
॥ ५३ ॥
काकिणी म्हणजे वीसकवडी । ते आप्तांचा स्न्नेह तोडी
।
त्यांतील एक फुटकी कवडी । भेदू पाडी सुहृदांसी ॥
५४ ॥
अर्थेनाल्पीयसा ह्येते संरब्धा दीप्तमन्यवः ।
त्यजन्त्याशु स्पृधो घ्रन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम्
॥ २१ ॥
अतिअल्प अर्थासाठीं । सुहृदता सांडोनि पोटीं ।
कोपें खवळला उठी । शस्त्रमुठी उद्यत ॥ ५५ ॥
तेथें आप्त होऊनि अनाप्त । परस्परें करिती घात
।
अर्थ अनर्थी प्राणांत । निजस्वार्थघातकू ॥ ५६ ॥
जितां अर्थ अनर्थ करी । मेल्या ने नरकद्वारीं ।
उत्तम देहाची बोहरी । अर्थ करी ते ऐक ॥ ५७ ॥
लब्ध्वा जन्ममरप्रार्थ्यं मानुष्यं तद्द्विजाग्यताम्
।
तदानादृत्य ये स्वार्थं घ्रन्ति यान्त्यशुभां
गतिम् ॥ २२ ॥
कोटि जन्माचें शुद्ध सुकृत । तेणें कर्मभूमीं नरदेह
प्राप्त ।
तेथेंही वर्णाग्र्य समर्थ । सत्कुळप्रसूत ब्राह्मणत्वें
॥ ५८ ॥
ऐसे जन्म पावावया येथ । अमरही मरण मागत ।
इंद्रादि देव जे स्वर्गस्थ । तेही वांछित हें जन्म
॥ ५९ ॥
जे सत्यलोकपर्यंत । ऐश्वर्य पावले अद्भुत ।
तेही हें जन्म वांछित । उत्कंठित अहर्निशीं ॥ ३६०
॥
येथ करितां भगवद्भक्ती । पायां ल्लगती चारी मुक्ती
।
यालागीं हे जन्मप्राप्ती । अमर मागती अहर्निशीं
॥ ६१ ॥
ऐसें उत्तम जन्म पावोनी । अतिअभाग्य मी त्रिभुवनीं
।
निजस्वार्थातें उपेक्षूनी । भुललों धनीं धनलोभें
॥ ६२ ॥
धनलोभाचिया भ्रांती । कां लोकेषण लौकिकस्थिती ।
जो उपेक्षी भगवद्भक्ती । अशुभ गती तयासी ॥ ६३ ॥
तेचि कैशी अशुभ गती । धनलोभ्यां नरकप्राप्ती ।
चौर्क्ष्यायशीं लक्ष योनींप्रती । गर्भ भोगिती
अतिदुःखें ॥ ६४ ॥
जया ब्राह्मणजन्माआंत । स्वर्गमोक्ष सहजें प्राप्त
।
तेचि अर्थींचा इत्यर्थ । स्वयें सांगत धनलोभी ॥
६५ ॥
स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं प्राप्य लोकमिमं पुमान्
।
द्रविणे कोऽनुषज्जेत मर्त्योऽनर्थस्य धामनि ॥
२३ ॥
ब्राह्मणें करितां स्वधर्म । वासना झळंबे स्वर्गकाम
।
तैं इंद्रचंद्रादिकांचें धाम । पावे द्विजोत्तम
सहजचि ॥ ६६ ॥
ज्याचिया याजनस्थिती । इतरांसी होय स्वर्गप्राप्ती
।
एवं स्वर्ग तो ब्राह्मणांच्या हातीं । त्यांसी
ते गती सहजचि ॥ ६७ ॥
सांडूनि ईषणात्रयासी । निष्काम स्वधर्म ज्या द्विजासी
।
मोक्ष लागे त्याच्या पायांसी । तिष्ठे अहर्निशीं
आज्ञाधारी ॥ ६८ ॥
तो अनुग्रही जयांसी । ते पावती निजमोक्षासी ।
एवढें सामर्थ्य ब्राह्मणापाशीं । अनायासीं सहजचि
॥ ६९ ॥
स्वर्ग जयाची पायरी । मोक्ष ज्याचा आज्ञधारी ।
एवढी ब्राह्मणत्वाची थोरी । धनलोभावारी नाशिती
॥ ३७० ॥
ब्राह्मणजन्म पावल्या जाण । निःशेष खुंटे जन्ममरण
।
तेथ मी नाडलों जाण । जोडूनि धन धनलोभें ॥ ७१ ॥
दुर्लभ येथें माणुसपण । त्यामाजीं अतिदुर्लभ ब्राह्मण्य
।
तेंही पावोनि मे आपण । धनलोभें पूर्ण नागवलों ॥ ७२
॥
पावोनि ब्राह्मणशरीर । धनें नाडले थोरथोर ।
अर्थ अनर्थाचें मुख्य घर । दुःख दुर्धर वाढवी ॥ ७३
॥
अर्थ अनर्थाचें भाजन । तें निःशेष त्यागावें धन
।
वैराग्यें तापला पूर्ण । स्वयें ब्राह्मण बोलत
॥ ७४ ॥
आशंका ॥ दैवें जोडिलें संपत्तीसी । नेऊनि सांडावे
बिदीसी ।
कां घालावें जळप्रवाहेंसीं । त्याग अर्थासी तो
कैसा ॥ ७५ ॥
तें अर्थत्यागनिरूपण । स्वयें सांगताहे ब्राह्मण
।
जे असतील सधन । तिंहीं सावधान परिसावें ॥ ७६ ॥
देवर्षिपितृभूतानि ज्ञातीन्बन्धूंश्च भागिनः
।
असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्तः पतत्यधः ॥ २४ ॥
दैवें जोडिलिया धन । आचरावे पंचमहायज्ञ ।
करावें भगवत्पूजन । उल्हासें जाण महोत्साहें ॥
७७ ॥
स्वयें करावें पितृतर्पण । षण्णवति श्राद्धें जाण
।
पितर उद्धरावे आपण । गयावर्जन करोनियां ॥ ७८ ॥
जित्यां पितरां क्रिकाळीं नमन । कदा न करावें हेळण
।
त्यांची अवज्ञा आपण । प्राणांतीं जाण न करावी ॥ ७९
॥
त्यांसी गौरवूनि आपण । यथारुचि द्यावें अन्न ।
यथाशक्ती द्यावें धन । सेवेनें संपूर्ण सुखी करावीं
॥ ३८० ॥
पिता स्वयमेव नारायण । माता प्रत्यक्ष लक्ष्मी
आपण ।
ऐसें भावें ज्याचें भजन । सुपुत्र जाण तो एक ॥ ८१
॥
व्याचे सेवेनें सुखी पितर । तेंचि पितृतर्पण साचार
।
जितां अवज्ञा तो अनाचार । मेल्या श्राद्धविचार
तो लौकिक ॥ ८२ ॥
जो पितृवचन अविश्वासे । तेणें केल्या पापराशी ।
जो पितृवचन विश्वासी । मोक्ष त्यापाशीं वोळंगणा
॥ ८३ ॥
जितमृतपितृतर्पण । ते सांगीतली उणखूण ।
या नांव गा पितृभजन । ऋषिपूजन तें ऐक ॥ ८४ ॥
सन्मानें आणूनि ब्राह्मण । श्रद्धा कीजे चरणक्षाळण
।
चरणतीर्था अभिवंदन । सबाह्य जाण स्वयें कीजे ॥ ८५
॥
धूपें दीपें यथोक्त पूजन । यथारुचि तृप्ति सदन्न
।
यथाशक्ति द्यावें धन । ऋषिपूजन या नांव ॥ ८६ ॥
ब्राह्मण तेचि ऋषिश्वर । ब्राह्मणें तृप्त सनत्कुमार
।
ब्राह्मणमुखें शार्ङ्गधर । धाला ढेंकर देतसे ॥
८७ ॥
बंधु स्वगोत्र स्वजन । त्यांची दरिद्रपीडा दारुण
।
निरसावी देऊनि धन । हा मुख्य धर्म जाण श्रेष्ठत्वें
॥ ८८ ॥
कुटुंब पीडूनि आपण । अन्यत्रां द्यावें अन्नधन
।
तोचि अधर्म परिपूर्ण । शुद्ध पुण्य तें नव्हे ॥ ८९
॥
कुटुंबासी यथोवित । सुखी करूनि समस्त ।
याहूनि उरला जो अर्थ । तो श्रेयार्थ वेंचावा ॥ ३९०
॥
अतिथि आलिया देख । अन्न द्यावें आवश्यक ।
तो झालिया पराङ्मुख । पुण्य निःशेष हरासे ॥ ९१ ॥
सकळ दानांमाजीं जाण । अतिश्रेष्ठ अन्नदान ।
दीनास देऊनि सन्मान । द्यावें सदन्न अतिश्रद्धा
॥ ९२ ॥
कुटुंब सुखी करी आपण । स्वेच्छा दे दीनभोजन ।
परी कदर्थवी जो निजप्राण । तोही दारुण अधर्म ॥ ९३
॥
जैसें कीजे दीनतर्पण । त्यांत आपणही एक दीन ।
तेथ न करूनि अधिकन्यून । करावें भोजन समभागें ॥ ९४
॥
पंक्तीमजीं प्रपंचपण । तें अन्नदानीं अतिविघ्न
।
यालागीं करावें भोजन । समभागीं आपण सकळांसीं ॥ ९५
॥
धनाचा सद्व्ययो खरा । द्यावें अनाथप्रेतसंस्कारा
।
अर्पावें दीनांच्या उद्धारा । धाडावें घरा अयाचितांच्या
॥ ९६ ॥
अंध पंगु मुके दीन । यांसी संरक्षी जो आपण ।
त्याचेंचि सार्धक धन । शुद्ध पुण्य तयाचें ॥ ९७ ॥
साधुसज्जनां विचंबू अडी । तो विचंबू जो सधन तोडी
।
त्याच्या निजधर्माची गुडी । उभारे रोकडी वैकुंठीं
॥ ९८ ॥
दुर्बळ जो कां भगवद्भक्त । त्यासी संरक्षी जो धनवंत
।
तेणें तुष्टला भगवंत । त्यातें उद्धरीत भक्ताआधीं
॥ ९९ ॥
सकळमंगळां मंगळ पूर्ण । सकळ कल्याणाचें कल्याण
।
ते हे सद्गुरुश्रीचरण । तेथ निजधन जयांचें अर्पे
॥ ४०० ॥
तयांच्या निजधर्माचें निशाण । सत्यलोकीं लागलें
जाण ।
वैकुंठी कैलासी संपूर्ण । भेरीनिशाण त्राहटिलें
॥ १ ॥
स्वधर्में जोडलें निजधन । जो करी सद्गुरूसी अर्पण
।
तोचि कर्मीं निष्कर्म जाण । परम पावन तो एक ॥ २ ॥
जो चढत्यावाढत्या भगवद्भक्ती । गुरूसी अर्पी निजसंपत्ती
।
त्यातें अंगीकारूनि लक्ष्मीपती । आपुली निजभक्ती
त्यासी दे ॥ ३ ॥
ज्यासी अनन्य गुरुभक्ती । त्याच्या द्वारीं चारी
मुक्ती ।
दासीत्वें उभ्या असती । त्यापासोनि श्रीपती परता
नव्हे ॥ ४ ॥
ज्याचें तनु मन धन । गुरुचरणीं अर्पे पूर्ण ।
त्यासी भवभयाचें भान । कल्पांतीं जाण दिसेना ॥ ५
॥
दैवें जोडली जे संपत्ती । ते वेंचोनि ऐशा निगुतीं
। अर्थें
परमार्थप्राप्ती । सभाग्य लाहती निजनिष्ठा ॥ ६
॥
ऐसें न वेंचोनि धन । स्वयाति कुटुंब पीडी पूर्ण ।
जो पोटा न खाय आपण । तें यक्षधन संचित ॥ ७ ॥
एवं कदर्थूनि निजप्राण । जें सांचिलें यक्षधन ।
तें अधःपातासी कारण । दुःख दारुण धनलोभ्या ॥ ८ ॥
म्हणे मीही याच निष्ठा । यक्षवित्तें झालों करंटा
।
हातींचा स्वार्थ गेला मोटा । वंचलों कटकटा निजमोक्षा
॥ ९ ॥
सांचोनियां यक्षवित्त । म्यां माझें केलें अनहित
।
ऐसा तो खेदयुक्त । कष्टें बोलत निजदुःख ॥ ४१० ॥
व्यर्थयार्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयो बलम्
।
कुशला येन सिध्यन्ति जरठः किं नु साधवे ॥ २५ ॥
निजभोगविवर्जित । शिणोनि काया वाचा चित्त ।
कष्टें मिळवावया वित्त । झालों उन्मत्त अविवेकी
॥ ११ ॥
करितां वित्ताचे आयास । गेलें तारुण्य बळ आयुष्य
।
शरीर क्षीण झालें निःशेष । तरी वित्ताचा शोष शमेना
॥ १२ ॥
अर्थें अर्थ वाढवितां । अनिवार वाढली चिंता ।
तेथें विसरलों निजस्वार्था । अर्थलोभता कदर्यु
॥ १३ ॥
जेणें वित्तें जीवितें साचार । भूतदया परोपकार
।
करूनियां विवेकी नर । भवाब्धिपरपार पावले ॥ १४ ॥
मज निर्दैवाचें येथ । वृथा वित्त वृथा जीवित ।
आयुष्यही गेलें व्यर्थ । निजस्वार्थ बुडाला ॥ १५
॥
म्हणाल असतां जीवें जीत । साधूनि घेऊं निजस्वार्थ
।
तें आतां न चले येथ । अर्थ सामर्थ्य दोनी गेलीं ॥
१६ ॥
अधर्मास्तव गेलें वित्त । जरेनें गिळिलें सामर्थ्य
।
केवळ मी जरठ येथ । दैवहत उरलों असें ॥ १७ ॥
कटकटा जोडितां अर्थ । लोक नाडले समस्त ।
ऐसें जाणोनि प्रस्तुत । स्वयें सांगत कदर्यु ॥ १८
॥
कस्मात्संक्लिश्यते विद्वान् व्यर्थयार्थेहयासकृत्
।
कस्यचिन्मायया नूनं लोकोऽयं सुविमोहितः ॥ २६ ॥
येथ अज्ञानची कोण गती । जे अर्थ अनर्थी म्हणती ।
तेही अर्थार्थी होती । ज्ञाते भ्रमती अर्थासी ॥
१९ ॥
ऐसे भ्रमले से सज्ञान । तेही अर्जावया धन ।
युक्तायुक्त प्रयत्न । अनुदिनीं जाण स्वयें करिती
॥ ४२० ॥
सज्ञान भ्रमावया कारण । ईश्वराची माया पूर्ण ।
अघटघटी जीचें लक्षण । त्या धनी सज्ञान मोहिले ॥ २१
॥
कृष्णमाया मोहिले पंडित । नव्हे म्हणाल हा इत्यर्थ
।
जे जोडिताति अर्थ । निजसुखार्थ भोगेच्छा ॥ २२ ॥
भोगांमाजीं जे म्हणती सुख । ते जाणावे केवळ मूर्ख
।
येथ अर्थींचा विवेक । कदर्यु देख बोलत ॥ २३ ॥
किं धनैर्धनदैर्वा किं कामैर्वा कामदैरूत ।
मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिर्वोत जन्मदैः ॥
२७ ॥
कटकटा वर्णाग्यें पूज्य पहा हो । त्या द्विजासी
भुलवी मायामोहो ।
भोगीं वाढवीजे जो देहो । तोचि पहा हो नश्वर ॥ २४ ॥
त्या देहासी जे नाना भोग । तोच त्यासी क्षयरोग ।
धन जोडणें अनेग । तोचि मार्ग निर्धनत्वा ॥ २५ ॥
तें धन मिळे अनायासीं । यालागीं धनवंत उपासी ।
अर्थ जोडोनियां प्रयासें । भोगितां कामासी सुख
काय ॥ २६ ॥
कामसुख कामिनीमेळीं । सुखार्थ स्त्रियेतें प्रतिपाळी
।
तेचि नानापरी सळी । देतां किंकळी सुटेना ॥ २७ ॥
स्त्रीपुत्रकामभोगादिक । तेणें देहासी द्यावें
सुख ।
तो देहोचि मरणोन्मुख । नित्य अंतक लागला ॥ २८ ॥
जे जे अतिक्रमे घडी । ते ते काळ वयसा तोडी ।
येथ कोण भोगाची गोडी । धनकामें वेडीं सज्ञानें केलीं
॥ २९ ॥
सर्पमुखीं दुर्दुर जातां । तो दर्दुर होय माशा खाता
।
तेणें न सुटे सर्पग्रासता । जाण तत्त्वतां जयापरी
॥ ४३० ॥
तेवीं नानाभोगमेळें । देहींचा मृत्यु मागें न टळे
।
हें जाणॊनि आंधळे । धनकामें झाले सज्ञान ॥ ३१ ॥
स्वयें कर्ता तोचि मरणधर्म । त्यासी कोण निववी भोगकाम
।
हा केवळ मायेचा भ्रम । भ्रमले परम महासिद्ध ॥ ३२
॥
धनें होईल परलोक । तोही भोगू दुःखदायक ।
भोगक्षयें कर्ममूर्ख । येती देख अधःपाता ॥ ३३ ॥
करितां भोग्य काम्य कर्म । पुढती मरण पुढती जन्म
।
भोगणें पडे अविश्रम । हें दुःख परम धनकामा ॥ ३४ ॥
धनकामासी निजसुख । सर्वात्मना नाहीं देख ।
मीही ऐसाचि होतों मूर्ख । निजभाग्यें देख धन गेलें
॥ ३५ ॥
नूनं में भगवांस्तुष्टः सर्वदेवमयो हरिः ।
येन नीतो दशामेतां निर्वेदश्चात्मनः प्लवः ॥ २८
॥
मी पूर्वी होतों अतिअभाग्य । आतां झालों अतिसभाग्य
।
मज तुष्टला श्रीरंग । विवेकवैराग्य पावलों ॥ ३६
॥
मझें संचित जें कां धन । तेंचि माझें मुख्य अज्ञान
।
तें हरोनि आपण । कृपा पूर्ण मज केली ॥ ३७ ॥
भक्तांचें अज्ञान हरी । याचिलागीं नांवें तो ’हरी’
।
तेणें कृपा करून पुरी । विवेक अंतरीं उपजविला ॥ ३८
॥
वैराग्य विवेकविण आंधळे । विवेक वैराग्यवीण पांगळें
।
ते माझे हृदयीं जावळीं फळें । एक वेळे उपजविलीं ॥
३९ ॥
ऐशी हरीनें कृपा करूनी । माझें धनेंसीं अज्ञान हरूनी
।
विवेक वैराग्य यें दोनी । माझे हृदयभुवनीं प्रकाशिलीं
॥ ४४० ॥
परी कोणे काळें कोणे देशीं । कोण समयविशेषीं ।
हरी कृपा करितो कैशी । हें कोणासी कळेना ॥ ४१ ॥
भक्तांचें हरावया चित्त । हरि हरितो त्यांचें वित्त
।
वित्तत्यागें करूनि सुचित्त । दे विवेकयुक्त वैराग्य
॥ ४२ ॥
ऐसें घेतेंदेतें विंदान । ब्रह्मादिकां अतर्क्य
जाण ।
यालागीं तो भगवंत पूर्ण । त्यासी साही गुण वशवर्ती
॥ ४३ ॥
त्याचें अचिंत्यानंतरूप । परी मजलागीं झाला सकृप
।
माझें धनेंसी निरसूनि पाप । ज्ञानदीप उजळला ॥ ४४
॥
हो कां कृपा उपजली भगवंता । परी म्यां वंचिल्या यज्ञदेवता
।
त्या क्षोभल्या करिती घाता । हेंही सर्वथा घडेना
॥ ४५ ॥
करीं चक्र धगधगित । ज्याचा पाठिराखा हरि समर्थ ।
विघ्नाचा वारा न रिघे तेथ । देव वंदीत तयासी ॥ ४६
॥
देवीं वंदूनि प्रल्हादासी । शांत करविलें नृसिंहासी
।
तो पाठिराखा नरहरी ज्यासी । विघ्न त्यापाशीं रिघे
केवीं ॥ ४७ ॥
जेणें देवांचिया कोडी । क्षणें सोडविल्या बांदवडी
।
त्याचे भक्तांची लोंव वांकडी । देवें बापुडीं केवीं
करिती ॥ ४८ ॥
जो सकळ देवांचा नियंता । ज्याचे चरण देव वंदिती माथां
।
तो भगवंत साह्य असतां । विघ्न सर्वथा बाधीना ॥ ४९
॥
ज्याचेनि बळें वाढले देव । देव जयाचे अवयव ।
तो हरि तुष्टला स्वयमेव । तेथ विघ्नसंभव कोणाचा
॥ ४५० ॥
सर्वदेवमय श्रीहरी । इंद्रचंद्ररूपें माझा हरी
।
ऐशिया मज दीनावरी । विघ्न संसारीं असेना ॥ ५१ ॥
ऐशिये कृपेचे कारण । ये जन्मीं नाहीं साधन ।
हें माझें पूर्वील जुनें ऋण । देवापाशीं जाण ठेविलें
होतें ॥ ५२ ॥
पूर्वीं कोण जन्मीं कोण देशीं । तीर्थक्षेत्रीं
कोण वंशी ।
कोण आचरलों सत्कर्मासी । तेणें हृषीकेशी तुष्टला
॥ ५३ ॥
मातें अतिदुःखी देखोन । हरि तुष्टला कृपापूर्ण
।
त्याचे कृपेस्तव जाण । विवेकसंपन्न मी झालों ॥ ५४
॥
हो कां धनक्षयें झालें दुःख । तेणें दुःखें पावलों
निजसुख ।
भवाब्धि तरावया देख । वैराग्यविवेक दृढ तारूं ॥
५५ ॥
हरिखें वोसंडूनि ब्राह्मण । म्हणे उरले आयुष्येनि
जाण ।
वृथा जावों नेदीं अर्थ क्षण । करीन निर्दळण सुखदुःखां
॥ ५६ ॥
सोऽहं कालावशेषेण शोषयिष्येऽङ्गमात्मनः ।
अप्रमत्तोऽखिलस्वार्थे यदि स्यात्सिद्ध आत्मनि
॥ २९ ॥
काइसा भवभयाचा पाड । घेईन कोटि जन्मंचा सूड ।
नासल्या आयुष्याचा कैवाड । करीन निवाड येणें देहें
॥ ५७ ॥
देहासी आली वार्धक्यता । परी वृद्धत्व नव्हे माझिया
चित्ता ।
तेणें चित्तें चिंतूनि भगवंता । भवबंध आतां छेदीन
॥ ५८ ॥
उरले आयुष्यें येथ । कळिकाळाचे पाडीन दांत ।
गर्भदुःखाचें खणोनि खत । मरणाचा घात मी करीन ॥ ५९
॥
जेणें देहें सत्यानृत । कर्में आचरलों समस्त ।
तें देह मी शोषीन येथ । विदेहस्थ निजभावें ॥ ४६०
॥
घालूनि निजबोधाची धाडी । फोडीन देहाची बांदवडी
।
तोडूनि सुखदुःखांची बेडी । उभवीन गुढी सायुज्याची
॥ ६१ ॥
आजी वैराग्यविवेकयुक्त । मी निजस्वार्थीं सावचित्त
।
जो जो साधीन परमार्थ । तो तो हस्तगत मज होय ॥ ६२ ॥
मजचि साधे निजस्वार्थ । हाचि नेम नाहीं येथ ।
जो जो वैराग्यविवेकयुक्त । त्यासी परमार्थ आंदण
॥ ६३ ॥
वैराग्यविवेकाचें लक्षण देहगेहस्त्रियदि धन ।
असतां आसक्त नव्हे मन । वैराग्य पूर्ण या नांव ॥
६४ ॥
म्यां जो आरंभ केला पहा हो । यासी देवोदेवीसमुदावो
।
येणेंसहित देवाधिदेवो । मज साह्य होवो हें प्रार्थित
॥ ६५ ॥
तत्र मामनुमोदेरन् देवास्त्रिभुवनेश्वराः ।
मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्वाङ्गः समसाधयत् ॥ ३०
॥
इंद्रियाधिष्ठात्री देवता । मज साह्य होतू समस्ता
।
सिद्दि पावावया परमार्था । इंद्रियजयता मज द्यावी
॥ ६६ ॥
जो त्रिभुवनेश्वर विख्यात । तो साह्य झालिया भगवंत
।
देवता साह्य होती समस्त । त्या अंतर्भूत हरिरूपीं
॥ ६७ ॥
देवतारूपें भावूनि हरी । सकळ देवांची सेवा करीं
।
साह्य होऊनि दीनोद्धारीं । मज भवसागरीं तारावें
॥ ६८ ॥
म्हणाल वयसेचा शेवट । केवळ झालासी तूं जरठ ।
वार्धकीं हे खटपट । वृथा कष्ट कां करिशी ॥ ६९ ॥
ऐसा न मानावा अर्थ । खट्वांगराजा विख्यात ।
मुहूर्तें साधिला परमार्थ । निजस्वार्थ फावला ॥
४७० ॥
त्याहूनि माझें तंव येथ । आयुष्य असेल बहुत ।
देव साह्य होत समस्त । निमेषें परमार्थ साधीन ॥ ७१
॥
आजी विवेकवैराग्य जैसें आहे । हें जैं निर्वाहलें
राहे ।
तैं कळिकाळ बापुडें काये । म्यां जितिला होये संसार
॥ ७२ ॥
हा पूर्वी कैसा होता येथ । आतां पालटलें याचें वृत्त
।
झाला विवेकवैराग्ययुक्त । आश्चर्यें सांगत श्रीकृष्ण
॥ ७३ ॥
श्रीभगवानुवाच-
इत्यभिप्रेत्य मनसा ह्यावन्त्यो द्विजसत्तमः
।
उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन् शान्तो भिक्षुरभून्मुनिः
॥ ३१ ॥
ऐसा तो अवंतीच ब्राह्मण । अतिकदर्यु होता जाण ।
त्याच्या हातींचें गेलिया धन । वैराग्यचिन्ह पालटले
॥ ७४ ॥
यालागीं वैराग्यविविवेक चित्तीं । झाल्या आंदणी
ब्रह्मप्राप्ती ।
कृष्ण सांगे उद्धवाप्रती । निजात्मस्थिती साधावया
॥ ७५ ॥
पूर्वीं होता ब्राह्मणाधम । धनलोभी निंद्यकार्म
।
तोचि झाला द्विजोत्तम । विवेकें परम वैरागी ॥ ७६
॥
पूर्वीं केलिया निश्चितार्था । मी साधीन सर्वथा
।
ऐशिया अतिउल्हासता । निजपरमार्था साधक ॥ ७७ ॥
माझिया दुःखाचें कारण । माझा मीचि झालों जाण ।
धरितां काम लोभ धनाभिमान । दुःख दारुण मज माझें ॥
७८ ॥
मज दुःख देऊनि गेलें धन । धन तें दुःखाचें भाजन
।
स्त्रीपुत्रार्थ सलोभी आपण । तिंहीच जाण मज दवडिलें
॥ ७९ ॥
धरावा ज्ञातीचा अभिमान । तंव स्वयातीं सांडिलों
जाण ।
मजसी विमुख झाले स्वजन । त्यांचा लोभ कोण मज आतां
॥ ४८० ॥
स्त्री पुत्र स्वजन धन । यांच्या लोभांचें मुख्य
कारण ।
माझा मज देहाभिमान । त्यासी माझें नमन साष्टांग
॥ ८१ ॥
नमन स्त्रीपुत्रादि धनांसी । नमन स्वयातिस्वजनांसी
।
नमन देहाभिमानासी । संबंध तुम्हांआम्हांसी असेना
॥ ८२ ॥
जेवीं कां जळा आणि चंद्रबिंबासी । एकत्र वास दिसे
दोहींसी ।
परी चंद्र अलिप्त जळेंसीं । तेवीं संबंध तुम्हांसीं
मज नाहीं ॥ ८३ ॥
जेवीं कां अखंड अहर्निशीं । छाया जडलीसे रूपासी
।
तैं रूप न बैसे निजच्छायेसी । तेवीं संबंधू तुम्हांसीं
मज नाहीं ॥ ८४ ॥
जेवीं तारुण्य ये देहापाशीं । तेणें तारुण्यें
देहो मुसमुशी । शेखीं
तारुण्य सांडी देहासी । तेंवी म्यां तुम्हांसी
सांडिलें ॥ ८५ ॥
वनीं वसंताचें रिगवणें । वनश्री शोभा मिरवी तेणें
।
तो वस्तूं जेवीं सांडी वनें । तेवीं म्यां सांडणें
अहंममता ॥ ८६ ॥
बाप सवैराग्य विवेक । त्याग करविला अलोलिक ।
देहाभिमाना तिळोदक । दीधलें देख ममतेसी ॥ ८७ ॥
जेवीं भ्रष्टलिया पुत्रासी । पिता घडस्फोटें त्यागी
त्यासी ।
तेंवी त्यागूनि देहाभिमानासी । स्वयें संन्यासी
तो झाला ॥ ८८ ॥
जेवीं कां ये फळ परिपाकातें । सांडी जन्मला निजदेहातें
।
देंठ न धरी त्या फळातें । फळ देंठातें धरीना ॥ ८९
॥
तेवीं हा न धरी अहंतेसी । अहंता लाजिली न ये यापाशीं
।
हाही देहाभिमानासी । सद्भावेंसीं नातळे ॥ ४९० ॥
जळीं जेवीं पद्मिनीपान । असोनि जळेंसी अलिप्त जाण
।
तेवीं नातळोनि देहाभिमान । संन्यासग्रहण विध्युक्त
॥ ९१ ॥
अन्य संन्यासी करोनि होम । जाळिला म्हणती क्रोधकाम
।
शेखीं तिळतूप होय भस्म । क्रोधकाम संचले ॥ ९२ ॥
तैशी नव्हेच याची होमस्थिती । जाळिल्या विकल्पाच्या
वृत्ती ।
कमक्रोधांची पूर्णाहुती । केली अहंकृतीसमवेत ॥
९३ ॥
होमूनि निजस्वभावासी । झाला त्रिदंडी संन्यासी
।
आज्ञा घेऊनि गुरूपाशीं । सुखें सुखवासी विचरत
॥ ९४ ॥
स चचार महीमेतां संयतात्मेन्द्रियानिलः ।
भिक्षार्थं नगर ग्रामनसङ्गोऽलक्षितोऽविशत् ॥
३२ ॥
जिणॊनियां मनपवन । सांडोनिया मानाभिमान ।
परमानंदें परिपूर्ण । पृथ्वीमाजीं जाण विचरत ॥
९५ ॥
ज्यासी नावडे देहसंगती । त्यासी कैंचा संगू सांगती
।
एकला विचरे क्षिती । आत्मस्थिती निजभोधें ॥ ९६ ॥
अखंड वसे वनांतरीं । भिक्षेलागीं निघे नगरीं ।
खेट खर्वट ग्रामीं पुरीं । भिक्षा करी यथाप्राप्त
॥ ९७ ॥
मी एक भिक्षेसी येता । हा नेम न करी सर्वथा ।
अलक्ष्य येवोनि अवचितां जें आलें हाता तेणें सुखी
॥ ९८ ॥
पंचागार सप्तागार । हाही नेम नाहीं निर्धार ।
कोणोविखींचा अहंकार । अणुमात्र धरीना ॥ ९९ ॥
तं वै प्रवयसं भिक्षुमवधूतमसज्जनाः ।
दृष्टा पर्यभवन् भद्र बह्वीभिः परिभूतिभिः ॥ ३३
॥
न करी देहमळक्षाळण । मुसलवत् करी स्न्नान ।
यालागीं तो धूसरवर्ण । अवधूतपण या हेतू ॥ ५०० ॥
ऐसा विचरतां पृथ्वीसी अवचटें आला अवंतीसी ।
अतिवृद्ध आणि संन्यासी । अवधूतवेषी देखिला ॥ १ ॥
संन्यास घेतलिया जाण । पूर्वभूमिका अवलोकन ।
एक वेळां करावी आपण । पद्धतिलेखन आचार्याचें ॥ २
॥
ते नगरींचे म्हणती जन । अरे हा कदर्यु ब्राह्मण ।
याचें हारपल्या धन । संन्यासे जाण हा झाला ॥ ३ ॥
हें ऐकोनियां अतिदुर्जन । त्यासभोंवते मीनले जाण
।
परस्परें दावूनि खूण । विरुद्ध छळण मांडिलें ॥ ४
॥
त्यासी बहुसाल उपद्रवितां । क्षणार्ध पालट नव्हे
चित्ता ।
क्रोध न येचि सर्वथा । अतिविवेकता महाधीरू ॥ ५ ॥
त्याच्या उपद्रवाची कथा । आणि त्याचि सहनशीलता
।
तुज मी सांगेन तत्त्वतां । सावधानता अवधारीं ॥ ६
॥
दृष्टि ठेवूनि येथींच्या अर्था । विवेकें कुशळ
होय श्रोता ।
अर्थ धरी भावार्थता । शांति तत्त्वतां तो लाभे ॥
७ ॥
विवेकचित्तचकोरचंद्रा । भागवतभाग्यें शुद्धमुद्रा
।
शांतिसौभाग्यनरेंद्रा । ऐक सुभद्रा उद्धवा ॥ ८
॥
आकळावया निजशांतीसी । कृष्ण संबोधी उद्धवासी ।
ऐसें सावध करोनि त्यासी । म्हणे दशा ते ऐसी शांतीची
॥ ९ ॥
अवरोधितां जीविकेसी । सन्मान देतां अपमानेंसीं
।
जो सर्वथा न ये क्षोभासी । शांति त्यापाशीं तें ऐक
॥ ५१० ॥
केचित्रिवेणुं जगृहुरेके पात्रं कमण्डलुम् ।
पीठं चैकेऽक्षसूत्रं च कन्थां चीरणि केचन ॥ ३४ ॥
दुर्जनीं वेढूनि संन्यासी । छळणार्थ लागती पायांसी
।
तेणें नमनप्रसंगेंसीं । करिती स्पर्शासी अवघेही
॥ ११ ॥
एक म्हणती वृद्ध संन्यासी । एक म्हणती किती चातुर्मासी
।
एक पुसती संप्रदायासी । कोणे गुरूनें तुम्हांसी
मुंडिलें ॥ १२ ॥
एक खुणाविती एकांसी । पूर्वभूमी पुसा यासी ।
एक म्हणती यापाशीं । धनसंग्रहासी पुसा रे ॥ १३ ॥
एक म्हणती अहो स्वामी । तुमची कवण पूर्वभूमी ।
तुम्ही व्यापारी कीं उदिमी । कोणे ग्रामीं निवासू
॥ १४ ॥
एक म्हणती कांहीं आहे धन । एक म्हणती आतां निर्धन
।
एक म्हणती न करा छळण । विरक्त पूर्ण संन्यासी ॥ १५
॥
ऐसें करितां छळण । संन्यासी अनुद्वेग जाण ।
निःशब्दवादें धरिलें मौन । कांहीं वचन न बोले ॥ १६
॥
एक म्हणती त्रिदंडा कारण । हा पूर्वीं होता अतिसधन
।
कोरूनि भरिलें असेल धन । हेंचि लक्षण त्रिदंडा ॥
१७ ॥
एक म्हणती सहस्त्रदोरीं । कंथा केली असे अतिथोरी
।
एक म्हणती त्यामाझारीं । धन शिरोवेरीं खिळिलेंसे
॥ १८ ॥
एक म्हणती काय पाहतां तोंड । येणें मांडिलेंसे पाखंड
।
ऐसा निर्भर्त्सिता वितंड । एकें त्रिदंड हरितला
॥ १९ ॥
एकें हरितलें पाणिपात्र । एकें नेलें पीठ पवित्र
।
एकें नेलें अक्षसूत्र । काषायवस्त्र तें एकें ॥
५२० ॥
एज न्गभे हा माझा ऋणायित । भला सांपडला येथ ।
म्हणोनि कंथेसी घाली हात । कौपीनयुक्त तेणें नेली
॥ २१ ॥
ऐसें करितांही दुर्जन । त्याचें गजबजीना मन ।
कांहीं न बोले वचन । क्षमेनें पूर्ण निजधैर्य ॥ २२
॥
तो म्हणे जाणेंयेणें हीं दोनी । केवळ अदृष्टाअधीनी
।
यालागीं मागण्याची ग्लानी । न करूनि मुनी निघाला
॥ २३ ॥
संन्यासी जातां देखोनी । सभ्य सभ्य शठ येऊनी ।
साष्टांग नमस्कार करूनी । अतिविनीतपणीं विनवित
॥ २४ ॥
मग म्हणती हरहर । अपराध घडला थोर ।
मातले हे रांडपोर । पात्रापात्र न म्हणती ॥ २५ ॥
स्वामी कोप न घरावा मनीं । वस्त्रें घ्यावीं कृपा
करूनी ।
परतविला पायां लागूनी । पूर्ण छळणीं छळावया ॥ २६
॥
प्रदाय च पुनस्तानि दर्शितान्याददुर्मुनेः ।
संन्यासी आणूनि साधुवृत्ती । दंडकमंडलू पुढें ठेविती
।
एक वस्त्रें आणोनि देती । एक ते नेती हिरोनी ॥ २७
॥
एक ते म्हणती वृद्ध संन्यासी । याचीं वस्त्रें द्यावी
यासी ।
एक म्हणती या शठासी । दंडितां आम्हांसी अतिपुण्य
॥ २८ ॥
वस्त्रें न देती उपहासीं । संन्यासी निघे सावकाशीं
।
एक परतवूनि त्यासी । देऊनी वस्त्रांसी जा म्हणती
॥ २९ ॥
एक धांवूनि हाणे माथां । वस्त्रें हिरोनि जाय परता
।
एक म्हणती द्या रे आतां । वृद्ध कां वृथा शिणवाल
॥ ५३० ॥
यावरी संन्यासी आपण । गेला वस्त्रें वोसंडून ।
करोनिया संध्यास्न्नान । भिक्षार्थ जाण निघाला
॥ ३१ ॥
अन्नं च भैक्ष्यसंपन्नं भुञ्जानस्य सरित्तटे ॥
३५ ॥
मूत्रयन्ति च पापिष्ठाः ष्ठीवन्त्यस्य च मूर्धनि
।
यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत् ॥ ३६ ॥
भिक्षा मागोनि संपूर्ण । शास्त्रविभागें विभागून
।
सरितातटीं करितां भोजन । तें देखोनि दुर्जन तेचि
आले ॥ ३२ ॥
अरे हा संन्यासी नव्हे साचा । कदर्यु आमुचे गांवींचा
।
होय नव्हे न बोले वाचा । हा ठकपणाचा उपावो ॥ ३३ ॥
यासी बोलविल्यविण राहे । तो याचाचि दासीपुत्र होये
।
ऐशी शपथ करूनि पाहें । आले समुदायें तयापाशीं ॥ ३४
॥
एक म्हणे याचें मौन । उडवीन मी न लागतां क्षण ।
हा जेणें करी शंखस्फुरण । तो उपावो जाण मी जाणें
॥ ३५ ॥
तो म्हापापी अतिदुर्मती । जेवितां त्याचे मस्तकीं
मुती ।
तरी क्रोध न ये त्याचे चित्तीं । निजात्मस्थितीं
निवाला ॥ ३६ ॥
जरी अंतरीं क्रोध आला । तरी तो अशांतचि झाला ।
बाहेरी न बोलेचि बोला । लोकलाजे भ्याला पोटास्थे
॥ ३७ ॥
तैसा नव्हे हा संन्यासी । धूओनि सांडिलें निजलाजेसी
।
निजशांतीची दशा कैशी । क्रोध मानसीं वोळेना ॥ ३८
॥
आंत एक बाह्य एक । या नांव मुख्य दांभिक ।
तैसा संन्यासी नव्हे देख । सबाह्य चोख निजशांति
॥ ३९ ॥
तंव ते दूर्जन म्हणती । अरे हा न बोले निश्चितीं
।
संमुख मुखावरी थुंकिती । अतिनिदिती नोकूनी ॥ ५४०
॥
एक हाणीती लात । एक टोले देती माथां ।
एक म्हणती न बोलतां । यासी सर्वथा न सोडा ॥ ४१ ॥
तर्जयन्त्यपरे वाग्भिः स्तेनोऽयमिति वादिनः ।
बन्धन्ति रज्ज्वा तं केचिद्वध्यतां बध्यतामिति
॥ ३७ ॥
आणिक एक दुरूनि जाण । वर्मीं विंधिती वाग्बाण ।
याच्या वेषाचें लक्षण । आम्हीं संपूर्ण जाणीतलें
॥ ४२ ॥
याचे वेषाचा विचारू । शठ नष्ट दांभिक थोरू ।
भिक्षामिसें हिंडे हेरू । धरा चोरू निश्चितीं ॥
४३ ॥
ऐसे विकल्पवाक्यें गर्जती । एक बांधा बांधा म्हणती
।
एक दृढदोरीं बांधिती । दोहीं हातीं अधोमुख ॥ ४४ ॥
क्षिपन्त्येकेऽवजानन्त एष धर्मध्वजः शठः ।
क्षीणवित्त इमां वृत्तिमग्रहीत्स्वजनोञ्झितः
॥ ३८ ॥
त्याचें पूर्ववृत्त जे जाणते । ते अपमानूनि निंदिती
।
पूर्वीं कदर्यू याची ख्याती । हा आम्हांप्रती संन्यास
मिरवी ॥ ४५ ॥
येणें सूक्तासूक्तीं संचिलें धन । अधर्में वित्त
झालें क्षीण ।
स्वजनीं सांडिला दवडून । पोटासी अन्न मिळेना ॥ ४६
॥
अन्न मिळावया पोटासी । झाला कपटवेष संन्यासी ।
लाज नाहीं या निर्लज्जासी । योग्यता आम्हांसी दावितां
॥ ४७ ॥
पूर्वींलागूनि हा वंचकू । आतां झाला संन्यासी दांभिकू
।
याचें मत नेणे हा भोळा लोकू । महाठकू दृढमौनी ॥ ४८
॥
हो कां बहुरुप्याचीं सोंगें जैसीं । तेवीं हा उत्तमवेषें
संन्यासी ।
होऊनि ठकूं आला आम्हांसी । मारितां यासी दोष नाहीं
॥ ४९ ॥
अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव ।
मौनेन साधयत्यर्थं बकवद्दृढनिश्चयः ॥ ३९ ॥
हा दांभिकांमाजीं महाबळी । धरिल्या वेषातें प्रतिपाळी
।
आम्हीं पीडितां न डंडळी । जेवीं कां वाहटोळीं महामेरू
॥ ५५० ॥
याच्या धैर्याचें शहाणपण । साधवया अन्नआच्छादन
।
बकाच्या ऐसें धरिलें मौन । स्वार्थ पूर्ण लक्षूनी
॥ ५१ ॥
बक गिळावया मासा । मौन धरोनि राहे जैसा ।
हाही जाणावा तैसा । भोळ्या माणसां नाडील ॥ ५२ ॥
आतां हा धनलोभार्थ जाणा पूर्वील उपद्रव नाणी मना
।
तेचि झालीसे दृढ धारणा । उपद्रवगणना या नाहीं ॥ ५३
॥
एक म्हणती धैर्यमूर्ती । म्हणोनियां लाता हाणिती
।
एक ते नाकीं काड्या खुपसिती । याची निहशांती पाहों
पां ॥ ५४ ॥
ऐसेऐसे उपद्रवती । नानापरी उपहासिती ।
तरी द्वेष नुपजे चित्तीं । निजशांती निश्चळू ॥ ५५
॥
जंव जंव देखती त्याची शांती । तंव तंव दुर्जन क्षोभा
येती ।
नाना उपद्रव त्यासी देती । तेंचि श्रीपती सांगत
॥ ५६ ॥
इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च ।
तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम्
॥ ४० ॥
कदर्या बाणली पूर्ण शांती । ऐसे एक उपहासिती ।
एक नाकीं चुना लाविती । एक मुख माखिती काजळें ॥ ५७
॥
एक अतिशठ साचोकारे । पुढं ठाकोनि पाठिमोरे ।
शर्धा करिती अधोद्वारें । नाकीं तोंडीं भरे दुर्गंध
॥ ५८ ॥
तरी त्याचिया निजस्थिती । अणुमात्र क्षोभ न ये चित्तीं
।
तोचि संन्यासी त्रिजगतीं । ज्याची ढळॆना शांती
क्षोभविल्याही ॥ ५९ ॥
एवं क्षोभेना त्याचें मन । देखोन खवळले दुर्जन ।
त्यासी गळां श्रृंखला निरोधून । आणिला बांधून चौबारा
॥ ५६० ॥
यासी वोळख रे कोणी तुम्ही । हा धनलोभी जो अकर्मी
।
तो आजी सांपडविला आम्हीं । अतिअधर्मी दांभिक ॥
६१ ॥
जेवीं गारुडी बांधी माकडा । तेवीं संन्यासी बांधिला
गाढा ।
मिळोनियां चहूंकडा । मागांपुढां वोढिती ॥ ६२ ॥
एक ओढिती पूर्वेशी । एक ओढिती पश्चिमेसी ।
संन्यासी हांसे निजमानसीं । सुख सर्वांसी होये
येणें ॥ ६३ ॥
देह प्रारब्ध भोगी जाण । याचा मजसी संबंध कोण ।
येणें विवेकें क्षमापूर्ण । कोणाचें मन् दुखवीना
॥ ६४ ॥
जेथ स्वगोत्र सोइरे स्वजन । जिंहीं दीधला अतिसन्मान
।
त्यांदेखतां अपमान । अनुद्विग्न जो साहे ॥ ६५ ॥
त्यापाशीं शांति संपूर्ण । उद्धवा निश्चयेंसीं
जाण ।
ज्याचें लोकेषणे लाजे मन । अशांति जाण ते ठायीं ॥
६६ ॥
ऐसा क्षोभवितां पहा हो । क्षोभा न चढे त्याचा भावो
।
त्या सन्याशाचा अभिप्रावो । स्वयें देवादिदेवो
सांगत ॥ ६७ ॥
एवं स भोतिकं दुःखं दैविकं दैहिकं च यत् ।
भोक्तव्यमात्मनो दिष्टं प्राप्तं प्राप्तमबुध्यत
॥ ४१ ॥
भिक्षु बोले निजविवेक । त्रिविध प्रारब्धें बांधले
लोक ।
तेणें भोगणें पडे आवश्यक । रावो रंक सुटेना ॥ ६८
॥
भूतांची पीडा ते भौतिक । देवांची पीडा ते दैविक ।
देहीं उपजती ज्वरादिक । हे पीडा देख दैहिक ॥ ६९ ॥
यापरी त्रिविध दुःख । प्रारब्ध झालें जनक ।
तें भोगितां मानी असुख । तो केवळ मूर्ख अतिमंद ॥
५७० ॥
जे भोग आले प्रारब्धेंसीं । तेथे साह्य केल्या हरिहरांसी
।
भोग न चुकती प्राण्यासी । हें जाणोनि संन्यासी क्षमावंत
॥ ७१ ॥
कृष्ण साह्य पांडवांसी । ते भोगिती नष्टचर्यासी
।
तेथें साह्य केल्या हरिहरांसी । प्रारब्ध कोणासी
टळेना ॥ ७२ ॥
परिभूत इमां गाथामगायत नराधर्मैः ।
पात्यद्भिः स्वधर्मस्थो धृतिमास्थाय सात्त्विकीम्
॥ ४२ ॥
दुर्जनांच्या उपद्रवाहातीं । निजशांति न सांडीच
यती ।
धरोनियां सात्त्विकी धृती । स्वधर्मस्थिती न ढळेचि
॥ ७३ ॥
तेणें भिक्षूनें गायिली गाथा । ते तुज मी सांगेन
आतां ।
उद्धवा अतिसावधानता । तो बोध तत्त्वतां अवधारीं
॥ ७४ ॥
तो बोधू धरितां चित्तीं । द्वंद्वसाम्या पावे स्थिती
।
सहजें उल्हासे निजशांती । सायुज्यमुक्ती घर रिघे
॥ ७५ ॥
जगीं उद्धवाचें भाग्य पूर्ण । ज्यासी श्रीकृष्ण
करी सावधान ।
काय बोलिला भिक्षु आपण । तें निरूपण अवधारीं ॥ ७६
॥
द्विज उवाच-
नायं जनो मे सुखदुःखहेतुर्न देवताऽऽत्माग्रहकर्मकालाः
।
मनः परं कारणमामनन्ति संसारचक्रं परिवर्तयेद्यत्
॥ ४३ ॥
सुजन दुर्जन साधारण । ऐसे जे त्रिविध जन ।
माझ्या सुखदुःखांसी कारण । सर्वथा जाण ते नव्हती
॥ ७७ ॥
जन तितुके पांचभौतिक । माझाही देहो तोचि देख ।
जनांसी मज सहजें ऐक्य । उपजे सुखदुःख मनापाशीं ॥
७८ ॥
देवता सुखदुःखदायक । ऐसें म्हणावें आवश्यक ।
तीं दैवतें मनःकाल्पनिक । त्याचें सुखदुःख मजसी
न लगे ॥ ७९ ॥
देवतारूपें मन आपण । मनें कल्पिले देवतागण ।
ते जैं सुखदुःखें देती जाण । तैं मुख्य कारण मन झालें
॥ ५८० ॥
जेथ जैसा मनाचा सद्भावो । तेथ तद्रूपें भासे देवी
देवो ।
जेथ मनाचा विकल्प पहा हो । तेथ थिता देवो दिसेना
॥ ८१ ॥
यालागीं सकळ देवता । त्या जाण मनःकल्पिता ।
त्यांपासाव सुखदुःखव्यथा । ते मनाचे माथां निश्चित
॥ ८२ ॥
आत्मा सुखदुःखांसी कारण । हें समूळ मिथ्यावचन ।
आत्म्याचे ठायीं द्वैतभान । त्रिशुद्धी जाण असेना
॥ ८३ ॥
मी एक सुखदुःखांचा दाता । हा एक सुखदुःखांचा भोक्ता
।
हें आत्म्याचे ठायीं तत्त्वतां । जाण सर्वथा असेना
॥ ८४ ॥
जन्मकाळींचे ग्रह दारुण । म्हणों सुखदुःखांसी कारण
।
ग्रहांचा ग्रहो मन आपण । जन्ममरण भोगवी ॥ ८५ ॥
ग्रहांची ग्रहगती देहान्तवरी । मनाची ग्रहगती त्याहूनि
थोरी ।
दुःख भोगवी नाना प्रकारीं । जन्मजन्मांतरीं सोडीना
॥ ८६ ॥
दुष्ट ग्रह चारी दिवस पीडी । मनाची पीडा जन्मकोडी
।
दुष्ट ग्रहो भोगूनि सोडी । मन न सोडी कल्पांतीं ॥
८७ ॥
जैं मन न धरी देहाभिमान । तैं ग्रहांची पीडा मानी
कोण ।
यालागीं सुखदुःखां कारण मनचि जाण महाग्रहो ॥ ८८
॥
येथ निजकर्म दुःखदायक । हेंही म्हणतां न ये देख ।
कर्म कर्मबंधमोचक । तें दुःखादायक घडे केवीं ॥ ८९
॥
स्वकर्म शुद्ध स्वाभाविक । त्यासी मनें करूनि स्कामिक
।
नानापरी अतिदुःख । योनि अनेक भोगवी ॥ ५९० ॥
हो कां कर्माचिनि क्रियायोगें ।जैं मनःसंकल्प कर्मी
न लगे ।
तैं सुखदुःखांचीं अनेगें । विभांडी वेगें निजक्र्म
॥ ९१ ॥
देह सुखदुःखांसी काय जाणे । आत्मा सुखदुःख सर्वथा
नेणे ।
येथ सुखदुःखांचे गाडे भरणें । मनें भोगवणें निजसत्ता
॥ ९२ ॥
येथ सुखदुःखदायक । मनचि झालें असे एक ।
मनाअधीन होऊनि लोक । मिथ्या सुखदुःख भोगिती ॥
९३ ॥
काळ सुखदुःखांचा दाता । हेंही न घडे गा सर्वथा ।
मनःसंकल्पसंकेता । काळाची सत्ता लागली ॥ ९४ ॥
अजरामर असतां आपण । मनें घेतलें मज आहे मरण ।
तेथचि काळ लागला जाण । क्षणें क्षण निर्दाळित ॥ ९५
॥
आपुलेनि हातें आपण । पठडे खोंविलें दाभण ।
रात्रीं रुततांचि तें जाण । सर्पभयें प्राण सांडिला
॥ ९६ ॥
त्यासी सर्प नाहीं लागला । मा विखें केवीं तो घारला
।
परी निजशंके स्वयें निमाला । तैसा काळ लागला जनासी
॥ ९७ ॥
एकासी सर्प झोंबला पाठेसी । काय रुतलें म्हणे सांगातियासी
।
तो म्हणे कांटी लागली होती कैसी । ते म्यां अनायासीं
उपडिली ॥ ९८ ॥
तो नव्हे सर्पा साशंक । यालागीं त्यासी न चढेचि विख
।
निजव्यापारीं देख । यथासुख वर्तत् ॥ ९९ ॥
त्यासी सांगोनि बहुकाळें खूण । देतां सर्पाची आठवण
।
तत्काळ विषें आरंबळोन । आशंका प्राण सांडिला ॥ ६००
॥
तेवीं निर्विकल्पपुरुखा । उठी संकल्पाची आशंका
।
ते काळीं काळू देखा । बांधे आवांकाअ निर्दळणीं
॥ १ ॥
निःशंकपणे साचार । ज्याचें मन म्हणे मी अमर ।
त्यांचे काळ वर्जी घर । काळ दुर्धर मनःशंका ॥ २ ॥
जो निर्विकल्प निजनिवाडें । काळ सर्वथा न ये त्याकडे
।
नश्वर नाहीं मा तयापुढें । काळ कोणीकडे रिघेल ॥ ३
॥
यापरी गा काळ देख । नव्हे सुखदुःखदायक ।
सुखदुःखांचें जनक । मनचि एक निश्चित ॥ ४ ॥
मनःकल्पित संसार जाण । मनें कल्पिलें जन्ममरण ।
संसारचक्रीं आवर्तन । मनास्तव जाण पुनः पुनः ॥ ५
॥
हे साही प्रकार जाण । म्हणती सुखदुःखांसी कारण ।
विचारितां हे अप्रमाण । मनोजन्य सुखदुःखें ॥ ६ ॥
नवल लाघवी कैसें मन । शुद्धि उपजवी मीपण ।
चिद्रूपा लावूनि जीवपण । सुखदुःखें जाण भोगवी ॥
७ ॥
डोळींचा कणू अल्प एक । तो शरीरासी दे अतिदुःख ।
तेवीं वासनामात्रें मन देख । दारुण सुखदुःख भोगवी
॥ ८ ॥
म्हणाल येथ अविद्या एक । ते होय सुखदुःखदायक ।
अविद्या ब्रह्म असतां देख । मनेंवीण सुखदुःख कदा
नुपजे ॥ ९ ॥
अविद्या ब्रह्म असतां पाहीं । मन लीन सुषुप्तीच्या
ठायीं ।
तेव्हां सुखदुःखचि नाहीं । भोग कोणेंही कंहीं देखिजेना
॥ ६१० ॥
मन दुश्चित जेव्हां पाहीं । तेव्हां जो भोग भोगिजे
देहीं ।
तें सुखदुःख न पडे ठायीं । स्वयें स्वदेहीं देखिजे
॥ ११ ॥
यालागीं सुखदुःखांचें कारण । मनचि आपण्या आपण ।
तेणें लावूनि जन्ममरण । भोवंडी दारुण भवचक्रीं
॥ १२ ॥
भवचक्रीं प्रत्यावर्तन । कोणे रीती करवी मन ।
तेचि अर्थींचें निरूपण । भिक्षु आपण्या आपण निरूपी
॥ १३ ॥
मनो गुणान्वै सृजते बलीयस्ततश्च कर्माणि विलक्षणानि
।
शुक्लानि कृष्णान्यथ लोहितानि तेभ्यः सवर्णाः
सृतयो भवन्ति ॥ ४४ ॥
मनो कल्पोनि निजसत्तें । उपजवी नाना वृत्तींतें
।
त्याचि त्रिगुणा होती येथें । गुणविभागातें गुणावृत्ती
॥ १४ ॥
सत्त्वरजतमादि गुणीं । सुरनरतिर्यगादि योनी ।
मनें त्रिभुवन उभवूनी । संसारभुवनीं स्वयें नांदे
॥ १५ ॥
त्या मनाची प्रौढी गाढी । क्षणें रची क्षणें मोडी
।
मन ब्रह्मादिकां भुली पाडी । इतर बापुडीं तीं कायी
॥ १६ ॥
मनाचा बलात्कार कैसा । निर्गुणीं पाडी गुणाच्या
फांसा ।
लावूनि जीवपणाचा झांसा । संसारवळसा आवर्तीं ॥ १७
॥
केवळ विचारितां मन । तें जड मूढ अचेतन ।
त्याचें केवीं घडे स्त्रजन । तेंचि निरूपण सांगत
॥ १८ ॥
अनीह आत्मा मनसा समीहता हिरण्यमयो मत्सख उद्विचष्टे
।
मनः स्वलिङ्ग परिगृह कामान् जुषन्निबद्धो गुणसङ्गतोऽसौ
॥ ४५ ॥
आत्मा चित्स्वरूप परिपूर्ण । निःसंग निर्विकार
निर्गुण ।
त्यासी संसारबंधन । सर्वथा जाण घडेना ॥ १९ ॥
जो स्वप्रकाशें प्रकाशघन निजतेजें विराजमान ।
जो परमात्मा परिपूर्ण । त्यासी क्रियाचरण कदा न
घडे ॥ ६२० ॥
विचारितां निजनिवाडें । मनाचे जडत्वचि जोडे ।
त्यासीही संसार न घडे । भवबंध घडे तो ऐका ॥ २१ ॥
नवल मनाचें विंदान । शुद्धीं उपजवी मीपण ।
तेचि वस्तूसी जीवपण । सगुणत्वा जाण स्वयें आणी ॥
२२ ॥
मनःसंकल्पाचें बळ । शुद्धासी करी शबळ ।
लावूनि त्रिगुणांची माळ । भवबंधजाळ स्वयें बांधे
॥ २३ ॥
जेवीं घटामाजील घटजळ । आकळी अलिप्त चंद्रमंडळ ।
तेवीं मनःसंकल्पें केवळ । कीजे शबळ चिदात्मा ॥ २४
॥
घटींचें हालतां जीवन । चंद्रमा करी कंपायमान ।
तेवीं शुद्धासी जन्ममरण । मनोजन्य सुखदुःखें ॥
२५ ॥
आत्मा स्वप्रकाश चित्स्वरूप । मन जड कल्पनारूप
।
तें मानूनि आपुलें स्वरूप । त्याचें पुण्यपाप स्वयें
भोगी ॥ २६ ॥
जीवाचा आप्त आवश्यक । सुहृद सखा परमात्मा एक ।
तो मनाजीवाचा नियामक । द्रष्टा देख साक्षित्वें
॥ २७ ॥
अविद्या प्रतिबिंबे नेटका । जीव जो कां माझा सखा
।
तो मनोभ्रमें भ्रमोनि देखा । भोगी सुखदुःखां मनोजन्म
॥ २८ ॥
मनाची एकात्मता परम । जीवासी पडला थोर भ्रम ।
आपण असतांही निष्कर्म । कर्माकर्म स्वयें भोगी
॥ २९ ॥
सूळीं जीव मनाचा नियंता । तोचि मनाच्या एकात्मता
।
मनाचिया सुखदुःखव्यथा । आपुले माथां नाथिल्या सोशी
॥ ६३० ॥
जेवीं अतिआप्तता प्रधान । रायासी लावी दृढबंधन
।
मग राजा तो होय दीन । तो भोगावी तें आपण सुखदुःख भोगी
॥ ३१ ॥
ते दशा झाली जीवासी । मनें संसारी केलें तयासी ।
मग नाना जन्ममरणें सोशी । अहर्निशीं सुखदुःखें
॥ ३२ ॥
त्या मनासी निग्रहो न करितां । जीवाची न चुके व्यथा
।
मनाचेनि छंदें नाचतां । साधनें सर्वथा व्यर्थ होती
॥ ३३ ॥
दानं स्वधर्मो नियमो यमश्च श्रुतं च कर्माणि च सद्व्रतानि
।
सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ताः परो हि योगो मनसः समाधिः
॥ ४६ ॥
न लक्षितं मनोनियमन । सर्वस्वही दिधल्या दान ।
एक मी दाता होय अभिमान । तेणें दानें मन दाटुगें
होय ॥ ३४ ॥
चुकोनि मनोनिग्रहाचें वर्म । आचरतां वर्णाश्रमधर्म
।
तेणें उल्हासे मनोधर्म । माझें स्वकर्म अतिश्रेष्ठ
॥ ३५ ॥
मीचि एक तिहीं लोकीं । स्वचार निष्ठ स्वंयपाकी ।
यापरी स्वधर्मादिकीं । मन होय अधिकीं चाविरें ॥
३६ ॥
मनोनियमनीं नाहीं बुद्धी । तैं यमनियम ते उपाधी
।
मी एक साधक त्रिशुद्धी । हेंचि प्रतिपादी मनोधर्म
॥ ३७ ॥
करितां वेदशास्त्रश्रवण । गर्वाचें भरतें गहन ।
पंडित्यीं अतिअभिमान । मनोनियमन तेथें कैंचें
॥ ३८ ॥
करूं जातां निजकर्म । कर्मक्रिया अतिदुर्गम ।
कर्मठतेचा चढे भ्रम । मनोनियमन घडे केवीं ॥ ३९ ॥
कर्म केवळ देहाचे माथां । आत्मा देहीं असोनि विदेहता
।
त्यासी कर्मीं कर्मबद्धता । कर्मठ मूर्खतां मानिती
॥ ६४० ॥
अनंतव्रतें झाले व्रती । तेणें धनधान्य वांछिती
।
मनोनिग्रहो नाहीं चित्तीं । सद्व्रते जाती सुनाट
॥ ४१ ॥
व्रत दान स्वधर्म सकळ । यांसी मनोनिग्रहो मुख्य
फळ ।
तेणेंवीण अवघीं विकळ । साधनें निष्फळ साधकां ॥ ४२
॥
दानादिक सप्त पदार्थ । हे ज्ञानाचे अंगभूत ।
तीं साधनें समस्त । निष्फळ येथ केवीं म्हणा ॥ ४३
॥
दानादिकें जीं जीं येथें । इहामुत्र फळ ये त्यांतें
।
तें फळचि निष्फळ येथें । जन्ममरणांतें वाढवी ॥ ४४
॥
येथ साधक होय सज्ञान । फळाशा निःशेष त्यागून ।
दानादि स्वधर्माचरण । चित्तशुद्धीसी जाण उपयोगी
॥ ४५ ॥
माझी व्हावी चित्तशुद्धी । ऐशी उपजावया बुद्धी
।
भगवत्कृपा पाहिजे आधीं । तैं साधनें सिद्धी पावती
॥ ४६ ॥
साधनीं माझी मुख्य भक्ती । त्यांत विशेषें नामकीर्ती
।
नामें चित्तशुद्धि चित्तीं । स्वरूपस्थिती साधकां
॥ ४७ ॥
नामापरतें साधन । सर्वथा नाहीं आन ।
नामें भवबंधच्छेदन । सत्य जाण उद्धवा ॥ ४८ ॥
स्वरूपस्थित निश्चळ मन । जेथ लाजोनि जाय साधन ।
तेथ दानादिकांचें प्रयोजन । सहजचि जाण खुंटले ॥
४९ ॥
समाहितं यस्य मनः प्रशान्तं दानादिभिः किं वद तस्य
कृत्यम् ।
असंयतं यस्य मनो विनश्यद्दानादिभिश्चेदपरं किमेभिः
॥ ४७ ॥
येथ ज्या पुरुषाचें मन । ठाकी आपुलें जन्मस्थान
।
त्यासी दानादिकांचें कोण । पयोजन साधनीं ॥ ६५० ॥
पूर्णतृप्तापाशीं जाण । ओगरलिया सदन्न ।
तो जेवीं न पाहे हुंगोन । तेवीं साधन अमनस्का ॥ ५१
॥
गंगा उतरावया महापूरीं । अतिप्रयासीं ताफा करी
।
तोचि पूर वोहटल्यावरी । ताफा अव्हेरी निःशेष ॥ ५२
॥
तेवीं कामक्रोधादिवेगशून्य । ज्याचें निर्विकल्पीं
निश्चळ मन ।
त्यासी दानादिकीं प्रयोजन । नाहीं जाण निश्चित
॥ ५३ ॥
जेवीं सूर्योदय झाल्यापाठीं । उपेगा न ये लक्ष दिवटी
।
तेवीं निर्विकल्पता मनीं उठी । तैं साधनें कोटी
सुनाट ॥ ५४ ॥
एवं समाहित ज्याचें मन । त्यासी दानादि नाना साधन
।
करावया नाहीं प्रयोजन । कल्पनां पूर्ण निमाल्या
॥ ५५ ॥
ज्याचें नेम न मनी चित्त । जें सदा विवेकरहित ।
जें अनिवार विषयासक्त । त्यासीही अनुपयुक्त साधनें
॥ ५६ ॥
जेवीं मदगजांच्या लोटीं । सैन्य पळे बारा वाटीं
।
तेवीं विषयासक्तापाठीं । साधनें हिंपुटी होऊनि
ठाती ॥ ५७ ॥
जो विषयासक्तकामना । तो सर्वथा नातळे साधना ।
करी तैं तेथेंही जाणा । विषयकल्पना संकल्पीं ॥ ५८
॥
स्वयें करितां पै साधना । जें जें फळ वांछी वासना
।
तें तेंचि फळे जाणा । करी उगाणा दानादिकांचा ॥ ५९
।
जेवीं कां पूर्णबळाचा वारू । त्यावरी बैसला निर्बळ
नरू ।
तो त्यासी सर्वथा अनावरू । नव्हे स्थिरू अणुमात्र
॥ ६६० ॥
तैसें ज्याचें अतिदुर्मन । सदा कामक्रोधीं परिपूर्ण
।
जो स्वयें झाला मनाचे आधीन । ज्याचा विवेक निमग्न
महामोहीं ॥ ६१ ॥
तेथ साधनचि करी कोण । करी तें मोहास्तव जाण ।
तेणें वाढे तमोगुण । मनोनियमन घडेना ॥ ६२ ॥
श्रवणादि इंद्रियबंधन । करूनि करितां साधन ।
तेणें वश्य नव्हे मन । मनाअधीन इंद्रियें ॥ ६३ ॥
मनोवशेऽन्ये ह्यभवंस्म देवा मनश्च नान्यस्य वशं
समेति ।
भीष्मो हि देवः सहसः सहीयान् युञ्ज्याद्वशे तं
स हि देवदेवः ॥ ४८ ॥
मनें आकळिलें सर्वांसी । परी मन नाकळे कोणासी ।
मनें छळिलें देवांसी । तें केवीं इंद्रियांसी आटोपे
॥ ६४ ॥
चंद्र अधिष्ठाता मनासी । मनें छळिलें चंद्रम्यासी
।
व्यभ्चारोनि गुरुपत्नीसी । क्षयरोगी त्यासी मनें
केलें ॥ ६५ ॥
ब्रह्मा अधिष्ठाता बुद्धीसी । मन ब्रह्मयाची बुद्धि
भ्रंशी ।
निजपुत्री वरितां त्यासी । स्वकन्येसी अभिलाषी
॥ ६६ ॥
चित्तीं वासुदेवाचें अधिष्ठान । त्यातेंही हळूच
ठकी मन ।
लावूनि वृंदेचें ध्यान । श्मशानीं जाण पाडिला ॥
६७ ॥
रुद्र अधिष्ठाता अहंकारीं । त्यातेंही मन सिंतरी
।
अभिलाषितां ऋषिनारी । शापिला ऋषीश्वरीं लिंगपातें
॥ ६८ ॥
ऐसें देवां दुर्जय जें मन । त्यासी आवरी इतर कोण
।
म्हणाल इंद्रियें नियमितील मन । तरी मनाधीन इंद्रियें
॥ ६९ ॥
जैं इंद्रियें धरोनि हातीं । मन एकाग्र होइजे अर्थीं
।
तेव्हा इतर इंद्रियाची स्थिती । राहे निश्चितीं
सुनाट ॥ ६७० ॥
इंद्रियविषयां होय संगती । ते काळीं जैं दुश्चिती
मनोवृत्ती ।
तेव्हां न घडे विषयप्राप्ती । इंद्रियां स्फुरेना
॥ ७१ ॥
जेव्हा अनासक्त मनोधर्म । तेव्हां इंद्रियांचें
न चले काम ।
मनाअधीन । इंद्रियग्राम । इंद्रियां मनोनेम कदा
न घडे ॥ ७२ ॥
इंद्रियांचा राजा मन । इंद्रियें न चालती मनेंवीण
।
पुरुषातेंही मन आपण । वश्य जाण स्वयें करी ॥ ७३ ॥
अतिबळियां बळी मन । तेथ इंद्रियें बापुडिं कोण ।
मनाचें करावया दमन । नव्हे आंगवण वरिष्ठां ॥ ७४ ॥
काळ निजसत्ता सर्व ग्रासी । परी मनाची लोंव नुपडे
त्यासी ।
करितां उत्पत्तिस्थितिप्रळयांसी । मन काळासी नाटोपे
॥ ७५ ॥
शस्त्रें न तुटे सर्वथा मन । त्यासी विरवूं न शकेचि
जीवन ।
मन जाळूं न शके न शके दहन । मनातें गगन शून्य करूं
न शके ॥ ७६ ॥
मनासी लागों न शके व्याधी । मन रोडेजे ऐशी नाहीं
आधी ।
मन आकळावया सिद्धी । पाहतां त्रिशुद्धी दिसेना
॥ ७७ ॥
मन ब्रह्मादिकांच्या रची कोडी । मन ब्रह्मांडें
घडी मोडी ।
मन निजकल्पनाकडाडीं । नाचवी धांदडी त्रैलोक्या
॥ ७८ ॥
मन कळिकाळातें छळी । मन प्रळयानळातें गिळी ।
मन बळियांमाजीं अतिबळी । मनातें आकळी ऐसा नाहीं
॥ ७९ ॥
मन देवांसी दुर्धर । मन भयंकरां भयंकर ।
मनें आकळिले हरिहर । मनासमोर कोण राहे ॥ ६८० ॥
मनाचा अनिवार मार । कोण राहे मनासमोर ।
मनास पर्जी ऐसा थोर । सुर नर असुर दिसेना ॥ ८१ ॥
मनासी मेळवी हातोफळी । ऐसा त्रिलोकीं नाहीं बळी
।
मन कळिकाळातें आकळी । प्रळयरुद्रातें गिळी न माखतां
दाढ ॥ ८२ ॥
ऐसा मनाचा अगाध भावो । यालागीं यातें म्हणिजे देवो
।
मनाचा भयानकां भेवो । यालागीं भीष्मदेवो मनातें
म्हणती ॥ ८३ ॥
ऐशी मनाची अनावर स्थिती । यासी आकळावयाची सवर्म
युक्ती ।
साचार सांगेन तुम्हांप्रती । सावधानस्थिती अवधारा
॥ ८४ ॥
जेवीं हिरेनि हिरा चिरिजे । तेंवी मनेंचि मन धरिजे
।
हेंही तैंचि गा लाहिजे । जैं गुरुकृपा पाविजे संपूर्ण
स्वयें ॥ ८५ ॥
मन गुरुकृपेची आंदणी दासी । मन सदा भीतसे सद्गुरूसी
।
तें ठेवितां गुरुचरणापाशीं । दे साधकांसी संतोष
॥ ८६ ॥
या मनाची एक उत्तम गती । जरी स्वयें लागलें परमार्थीं
।
तरी दासी करी चारी मुक्ती । दे बांधोनि हातीं परब्रह्म
॥ ८७ ॥
मनचि मनाचें द्योतक । मनचि मनाचें साधक ।
मनचि मनाचें बाधक । मनचि द्यातक मनासी ॥ ८८ ॥
जेवीं वेळु वाढवी वेळुजाळी । वेळुवेळुवां कांचणीमेळीं
।
स्वयें पाडूनि इंगळी । समूळ जाळी आपण्यातें ॥ ८९
॥
तेवीं मन मनासी चिंती मरण । तैं सद्गुरूसी रिघवी
शरण ।
त्याचे वचनीं विश्वासोन । करवी गुरुभजन निरभिमानें
॥ ६९० ॥
सद्गुरुकृपा झालियां संपूर्ण । हें मनचि मनासी
दावी खूण ।
तेणें निजसुखें सुखावोन । मनचि प्रसन्न मनासी होय
॥ ९१ ॥
मन मनासी झालिया प्रसन्न । तेव्हां वृत्ति होय निरभिमान
।
ऐसें साधकां निजसमाधान । मनें आपण साधिजे ॥ ९२ ॥
पावोनि गुरुकृपेची गोडी । मनोविजयाची निजगुढी ।
मनें उभवूनि लवडसवडी । दीजे रोकडी साधकांहातीं
॥ ९३ ॥
यापरी साधकांसी संपूर्ण । मन आपला विजयो दे आपण ।
शेखीं सद्गुरुनिजबोधीं पूर्ण । मन होय लीन निजात्मता
॥ ९४ ॥
जेवीं कां सैंधवाचा खडा । रिघोनि सिंधूमाजिवडा
।
स्वयें विरोनियां रोकडा । सिंधूएवढा तो होय ॥ ९५
॥
यापरी साधक जाण । होतांच निरभिमान ।
स्वयें होती ब्रह्म पूर्ण । मीतूंपण गिळोनी ॥ ९६
॥
मग त्याचिया निजदृष्टी । मीचि एक अवघे सृष्टीं ।
मावळली द्वंद्वत्रिपुटी । सुखदुःख पाठीं लागेना
॥ ९७ ॥
तेथे कैंचें सुख कैंचें दुःख । कैंचा बंध कैंचा मोक्ष
।
कोण पंडित कोण मूर्ख । ब्रह्म एक एकलें ॥ ९८ ॥
तेथ कोण देव कोण भक्त । कोण शांत अशांत ।
मावळलें द्वैताद्वैत । वस्तु सदोदित स्वानंदें
॥ ९९ ॥
तेथ उगाणलें क्रियाकर्म । लाजा विराले धर्माधर्म
।
कैंचें अधम उत्तम मध्यम । परिपूर्ण ब्रह्म कोंदलें
॥ ७०० ॥
तेथ कैंचा शास्त्र कैंचा वेद । कैंची बुद्धी कैंचा
बोध ।
निःशेष निमाला भेद । परमानंद कोंदला ॥ १ ॥
यापरी मनोविजयें पहा हो । ऐशिया स्थिती मावला भावो
।
तेंचि स्वयें वदे देवो । ये अर्थीं संदेहो असेना
॥ २ ॥
मनोजयाचा सद्भावो । ब्रह्मादिकां अगम्य पहा हो
।
जो स्वांगें करी स्वयमेवो । तो देवाधिदेवो निजबोधें
॥ ३ ॥
जो निजमनातें जिंकोनी । जनीं पावला जनार्दनीं ।
तो धन्य धन्य त्रिभुवनीं । त्याचोनि अवनी पवित्र
॥ ४ ॥
तेणेंचि पूर्वज तारिले । तेणें सकळ कुळ उद्धरिलें
।
तेणेंचि परब्रह्म आंगविलें । जेणें जिंकिलें मनातें
॥ ५ ॥
मनोजयें जे अतिसमर्थ । शांति सर्वस्वें विकिली
तेथ ।
त्यांसी सुखदुःखांचे आवर्त । गेले न लगत निजात्मता
॥ ६ ॥
ऐशी भिक्षूची निजवाणी । उल्हासें सांगे शार्ङ्गपाणी
।
उद्धवास म्हणे संतोषोनी । धन्य त्रिभुवनीं मनोजय
॥ ७ ॥
जेणें निजमनातें जिंकिलें । त्यासी मी किती वानूं
बोलें ।
तेणें मज आपुलें पोसणें केलें । कीं विकत घेतलें
उखितेंचि ॥ ८ ॥
मज सुखरूपा त्याचेनि सुखप्राप्ती । मज नित्यतृप्ता
त्याचेनि तृप्ती ।
मज अनंता त्यामाजीं वस्ती । मी दाटुगा त्रिजगतीं
त्याचेनि ॥ ९ ॥
’मी तो’ या शब्दकुसरी । त्याही जाण आम्हांबाहेरी
।
आंतुवटे निजविचारीं । तोचि मी निर्धरीं निजाऐक्यता
॥ ७१० ॥
मनोजयें हे पदवी प्राप्त । तो मनोजय न करूनि तेथ
।
प्राकृत रिपुजयें जे गर्वित । त्यातें निर्भर्त्सित
स्वयें भिक्षुं ॥ ११ ॥
तं दुर्जयं शत्रुमसह्यवेगमरुन्तुदं तं न विजित्य
केचित् ।
कुर्वन्त्यसद्विग्रहमत्र मर्त्यैर्मित्रण्युदासीनरिपून्विमूढाः
॥ ४९ ॥
पार्थिव शत्रु सबळ येती । तेथ सामदानादिकां स्थिती
।
कारणीं लावोनियां ख्याती । जिंकिले जाती निजांगें
॥ १२ ॥
हे प्रकार मनाच्या ठायीं । करितां न चलती पाहीं ।
मनासी करावी शिष्टाई । तें कोणाचें कांहीं ऐकेना
॥ १३ ॥
मनासी द्यावें विषयदान । परी विषयीं तृप्त नव्हे
मन ।
तेणें अधिकचि होय दारुण । आवरी कोण तयासी ॥ १४ ॥
न चले शमदमाचि प्रकारू । तरी मनासी करावा मारू ।
तेथ न चले हातियेरू । मारणीं विचारू स्फुरेना ॥ १५
॥
यापरी हा मनोवैरी । दुर्जयत्वें कठिण भारी ।
तो सुखदुःखांच्या भरोवरी । सर्वदा मारी जन्ममरणें
॥ १६ ॥
इतर शत्रु नावरती । तरी पळों ये हातोहातीं ।
रिघोनियां गडदुर्गाप्रती । वांचती गती देखिजे ॥
१७ ॥
परी पळावया मनापुढें । पळतां त्रैलोक्य होय थोडें
।
जेथ लपावें अवघडें । तेथही रोकडें मन पावे ॥ १८ ॥
मनाचे सेनापति शूर । कामक्रोधादि महावीर ।
त्यांचा मार अतिदुर्धर । घायीं थोरथोर लोळविती
॥ १९ ॥
बाह्य शत्रु ते दूरदेशीं । येतां बहु दिन लागती त्यांसी
।
मनःशत्रु तो अंगेंसीं । अहर्निशीं जडलासे ॥ ७२०
॥
आसनीं भोजनीं एकांतीं । जपीं अथवा घ्यानस्थितीं
।
मनाची उडी पडे अवचितीं । विभांडी सर्वार्थीं वैराकरें
॥ २१ ॥
बाह्य शत्रूचें अल्प दुःख । मनाची पीडा विशेख ।
जन्ममरणांचे आवर्त देख । मन आवश्यक भोगवी ॥ २२ ॥
बाह्य शत्रु मरणात्मक । मन मरणासी अटक ।
हा वैरी न जिंकितां देख । जीवाचें अतिदुःख टळेना
॥ २३ ॥
मनाचे सवेग वेगासी । न साहवे सुरनरांसी ।
कष्टीं न जिंकवे कोणासी । यालागीं मनासी दुर्जयत्व
॥ २४ ॥
ऐशिया मनातें न जिंकित । बाह्य शत्रु जिणोनि येथ
।
जे होती अतिगर्वित । ते निश्चित जाण महामूर्ख ॥ २५
॥
मनेंचि जिंकावें मनासी । हें गतशोकीं तुजपाशीं
।
सांगीतलें यथार्थेंसीं । मनोजयासी उपावो ॥ २६ ॥
एवं मनातें ऐशियापरी । न साधवेचि करूनि वैरी ।
तरी मनासी करोनि मैत्री । मन सुखी करी मित्रत्वें
॥ २७ ॥
प्राकृत मित्रांची मैत्री । उपकारीं प्रत्युपकारी
।
तेही विषयसुखावरी । येरयेर घरीं उचितानुकाळें ॥
२८ ॥
तैशी नव्हे मनाची मैत्री । उपकारेंवीण प्रत्युपकारी
।
सकळ दुःखातें निवारी । सुखसागरीं नांदवी ॥ २९ ॥
प्राकृतीं अतिमित्रत्व ज्यासी । निजदुःख सांगतां
त्यापाशीं ।
सर्वथा निवारेना त्यासी । म्हणे हें आम्हांसी असाध्य
॥ ७३० ॥
तैसें मित्रत्वा नव्हे मन । मना बैसवूनि सावधान
।
करितां निजदुःख निवेदन । हरी जन्ममरणमहाबाधा ॥
३१ ॥
मरणभय असतां चित्तीं । कनककामिनींची आसक्ती ।
स्त्रिया अतिशयें निर्भर्त्सिती । तरी निर्लज्जवृत्ती
लाजेना ॥ ३२ ॥
परदारा परधन । परद्रोहो परनिंदा जाण ।
लागल्या न सांडितां क्षण । नरक दारुण भोगावया ॥ ३३
॥
उसंत नाहीं क्षुधेहातीं । द्वंद्वदुःखांची अतिप्राप्ती
।
नावरे इंद्रियवृत्ती । ऐसें मनाप्रती सांगतां ॥
३४ ॥
ऐसें ऐकतां स्वयें मन । वैराग्यें खवळे पूर्ण ।
वेंचूनि विवेकाचें धन । दुःखनिर्दळण करूं पावे
॥ ३५ ॥
चोर भांडारी करित पूर्ण । चोर चोरातें निवारी जाण
।
तेवीं मनासीं करितां मित्रपण । मनाचे अवगुण मनचि
नाशी ॥ ३६ ॥
अधर्मीं प्रवर्ततां आपण । मनचि मनासी जाण ।
असत्याची वाचेसी आण । आपण्या आपण मन घाली ॥ ३७ ॥
कैशी मनाची मैत्री परम । निःशेष जाळावया कर्माकर्म
।
जोडावया चित्तशुद्धिचें वर्म । स्मरे हरिनाम अहर्निशीं
॥ ३८ ॥
श्रीराम जयराम दों अक्षरीं । महापातका होय बोहरी
।
नाम न विसंबे क्षणभरी । अखंडाकारीं हरी स्मरे ॥ ३९
॥
तेव्हां असत्याचें शीस तोडी । अधर्माची साली काढी
।
कल्पनेचे पाय मोडी । तटका तोडी आशेचा ॥ ७४० ॥
विकल्पाचा घरठाव मोडी । प्रपंचाचे दांत पाडी ।
अविश्वासू तीं ठायीं तोडी । विश्वासाची गुढी उभवी
मन ॥ ४१ ॥
ऐसेनि परिपक विश्वासीं । येऊनि सद्गुरुचरणांपाशीं
।
तनु मन धन सर्वस्वेंसीं । गुरुवचनासी विश्वासे
॥ ४२ ॥
पूर्ण विश्वासाचें लक्षण । होतां गुरुवाक्यश्रवण
।
परीसीं लोह पालटे जाण । तैसें अंतकःरण पालटे ॥ ४३
॥
गुरुवचन सांगोन राहे । परी मनींचें मनन न राहे ।
कीटकी भ्रमरी ऐसा पाहे । तद्रूप होये निदिध्यासें
॥ ४४ ॥
तेव्हां कमनीय कामिनी धन । तें देखे विष्ठेसमान
।
निंदा द्वेष मानाभिमान । हे मनाचे अवगुण मनचि नाशीं
॥ ४५ ॥
धन्य धन्य मनाची मैत्री । विश्वास धरोनि निर्धारीं
।
जन्ममरण जीवें मारी । जीवातें करी अजरामर ॥ ४६ ॥
ऐशी मनाशीं करितां मैत्री । मन परम उपकारी ।
जीवातें धरूनि निजकरीं । स्वानंदसागरीं बुडी दे
॥ ४७ ॥
तेथ मनाचें मनपण सरे । जीवाचें जीवपण विरे ।
बंधमोक्षांची धांव पुरे । समूळ ओसरे भवभय ॥ ४८ ॥
मनाचें मित्रत्व यापरी । आपुलें कुळ स्वयें संहारी
।
आपणही मरे मित्रोपकारीं । मन मित्राचारीं अवंचक
॥ ४९ ॥
ऐसें मैत्रीसी मन सादर । जवळी असतां निरंतर ।
त्यातें वोसंडूनि पामर । प्राकृत नर मित्र करिती
॥ ७५० ॥
वैर करोनि मनचि मारावें । मित्रत्वें मनें मन साधावें
।
इयें दोनीं जैं न संभवे । तैं उपेक्षावें मनातें
॥ ५१ ॥
मन म्हणेल तें न करावें । मनातें हातीं न धरावे ।
मनातें कांहीं नातळावें । जीवेंभावें निःशेष ॥
५२ ॥
मन म्हणेल जें सुख । तें सांडावें आवश्यक ।
मन म्हणेल जें दुःख । तेंही निःशेख त्यजावें ॥ ५३
॥
ऐसें उदास मन देख । जो करी आवश्यक ।
तरी तो झाला अमनस्क । शांती अलोलिक ते ठायीं ॥ ५४
॥
शत्रु मित्र उदासीन । करूनि वश्य न करी मन ।
जो धरी देहाभिमान । त्याचें भवभ्रमण सरेना ॥ ५५ ॥
देहं मनोमात्रमिप्तं गृहीत्वा ममाहमित्यन्धधियो
मनुष्याः ।
एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति
॥ ५० ॥
आत्मा विदेहो चिद्धन । तेथ मी देही हें मानी मन ।
त्या देहासवें मी-माझेपण । जन्ममरण सुखदुःखें ॥
५६ ॥
आत्मा नित्यमुक्त विदेही । तो मनाच्या एकात्मता
पाहीं ।
विदेही तो म्हणवी देही । शेखीं देहाच्या ठायीं आत्मत्व
मानी ॥ ५७ ॥
मी देह हें मानी मन । तेणें दृढ होय देहाभिमान ।
तेव्हां देहचि होय आपण । मी-माझेपण ते ठायीं ॥ ५८
॥
मी सच्चिदानंद परिपूर्ण । हें आपलें विसरे आपण ।
मी वैश्य शूद्र क्षत्रिय ब्राह्मण । मूर्ख सज्ञान
मी एक ॥ ५९ ॥
मी रोडका बोडका कुब्ज काण । मी धाटामोठा विचक्षण
।
हे नाथिले घेऊनि देहगुण । माणुसपण स्वयें मिरवी
॥ ७६० ॥
स्वप्नामाजीं संन्यासी । आपण देखे अंत्यजवंशीं
।
तो आतळों मी ब्राह्मणासी । जीवास तैसी दशा झाली ॥
६१ ॥
स्वयें परमात्मा भेदशून्य । तेथ मी माझे स्त्री
पुत्र धन ।
स्वजन दुर्जन उदासीन । त्रिविध भेद पूर्ण सत्यत्वें
मानी ॥ ६२ ॥
ऐसी देहात्मभावसिद्धी । सत्य मानितां भेदविधी ।
जीवाची निजात्मबुद्धी । झाली त्रिशुद्धी आंधळी
॥ ६३ ॥
जैसा स्वप्नींचा मिथ्या वेव्हार । तैसा मनःकल्पित
संसार ।
तो मानितांचि साचार । देहअहंकार द्रुढ झाला ॥ ६४
॥
दृढ होतां देहाभिमान । पुढती जन्म पुढती ।
भवचक्रीं परिभ्रमण । निजभ्रमें जाण जीवासी ॥ ६५
॥
जेवीं केवळ अग्नीप्रती । घणघाय कदा न लागती ।
तेचि लोहाचिया संगतीं । घण वरी घेत सुबद्ध ॥ ६६ ॥
तेवीं नित्यमुक्त परिपूर्ण । तेणों धरितां देहाभिमान
।
अंगीं लागलें जीवपण । जन्ममरण तेथें सोशी ॥ ६७ ॥
जेवीं डोळे बांधोनि व्यापारू । मंवे तेलियाचा ढोरू
।
तेवीं अहंकारें अंध नरू । परिभ्रमे थोरू भवचक्रीं
॥ ६८ ॥
तेथ सोशितां जन्ममरण । अतिदुःखी होय आपण ।
तरी न सांडी देहाभिमान । अंधतमीं जाण तो घाली ॥ ६९
॥
ज्याचे दुःखें न पविजे पार । जो तरवेना अतिदुस्तर
।
जो भोग भोगवी अघोर । तो संसार मनोजन्य ॥ ७७० ॥
मनचि सुखदुःखांसी कारण । हें आठवे श्लोकीं निरूपण
।
भिक्षु बोलोनि आपण । जनादि दुःखकारण मिथ्यात्वें
दावी ॥ ७१ ॥
जनस्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत् किमात्मनश्चात्र
ह भौमयोस्तत् ।
जिह्वां क्वचित्संदशाति स्वदद्भिस्तद्वेदनायां
कतमाय कुप्येत् ॥ ५१ ॥
जननीजठरीं ज्यासी जनन । त्या नांव बोलिजेती जन ।
ते सुखदुःखांसी कारण । सर्वथा जाण मज नव्हती ॥ ७२
॥
जन जनासी दे दुःखबाधू । तेथ आत्म्यासी काय संबंधू
।
आत्मा देहातीत शुद्ध । सुखदुःखबाधू त्या न लगे ॥
७३ ॥
देहें देहासे होईल दुःख । देहो तितुका पांचभौतिक
।
त्यांसी परस्परें असे ऐक्य । सर्वथा सुखःदुख घडेना
॥ ७४ ॥
जळामाजीं जळ सूतां । जेवीं जळासी नव्हे व्यथा ।
कां दीपू दीपें एकवटतां । दीपासी सर्वथा दुःख न बाधी
॥ ७५ ॥
तेवीं पार्थिवें पार्थिवासी । सुखदुःखबाधा न घडे
त्यासी ।
आत्मा नातळे सुखदुःखांसी । तो देहासी स्पर्शेना
॥ ७६ ॥
म्हणाल जो देहाचा अभिमानी । सुखदुःखें होती त्यालागोनी
।
दुःखभोक्ता दुजेपणीं । पाहतां कोणी दिसेना ॥ ७७
॥
आपुली जिव्हा आपुले दांतीं । रगडिली होय अवचितीं
।
तया कोपाची अतिप्राप्ती । कोणाप्रती करावी ॥ ७८
॥
तेथील कोपाच्या कडाडीं । दांत पाडी कीं जीभ तोडी
।
तैशी जगीं एकात्मता धडफुडी । कोप यावया सवडी असेना
॥ ७९ ॥
जो पुढिलाचे ढक्यांनीं पडे । तो त्यावरी कोपें वावडे
।
स्वयें निसरोनि गडबडे । तो लाजिला मागेंपुढें न
कोपतां निघे ॥ ७८० ॥
तेवीं मीचि भूतें मीचि भोक्ता । माझ्या दुःखाचा
मी दाता ।
जगीं मीच मी एकात्मता । कोणावरीं आतां कोपावें ॥
८१ ॥
माझ्या सुखद्ःखांसी कारण । यापरी नव्हतीच जन ।
म्हणाल जरी देवतागण । तेंही प्रमाण घडेना ॥ ८२ ॥
दुःखस्य हेतुर्यदि देवतास्तु किमात्मनस्तत्र्
।
यदङ्गेन क्वचित्क्रुध्येत कस्मै पुरुषः स्वदेहे
॥ ५२ ॥
आतां दुसरें कारण मतीं । देवांपासोनि दुःखप्राप्ती
।
देवांची देहामाजीं वस्ती । आत्मा निजस्थितीं विदेही
॥ ८३ ॥
देहींच्या इंद्रियविकारीं । देव झाले अधिष्ठात्री
।
आत्मा अखंड अविकारी । सुखदुःखांमाझारी अलिप्त ॥
८४ ॥
भूमी सहजें निर्विकार । तिची भिंती तीवरी सविकार
।
तेवीं वस्तु नित्य निर्विकार । तेथ भासती सविकार
अधिष्ठात्रीं देव ॥ ८५ ॥
भिंती पडल्या भूमिवरी । ते मेळवी आपण्यामाझारी
।
तेवीं निर्गुणनिर्विकारी । इंद्रियें अधिष्ठात्री
येती ऐक्या ॥ ८६ ॥
स्वदेहीं परदेहीं जाण । इंद्रियें अधिष्ठात्रीं
समान ।
इंद्रियांचें सुखदुःख दारुण । आपुलें आपण भोगिती
देव ॥ ८७ ॥
हातें हाणतां तोंडावरी । तेथ इंद्र अग्नि अधिष्ठात्री
।
तेव्हा इंद्रचि अग्नीतें मारी । आत्मा अविकारी
दुःखातीत ॥ ८८ ॥
हो कां मुखें डसल्या हातासी । अग्नीनें घाय केलें
इंद्रासी ।
आत्मा अलिप्त इंद्रादिदेवांसी । सुखदुःख त्यासी
स्पर्शेना ॥ ८९ ॥
परमुखें स्वमुखावरी थुंकिजे । दोहीं मुखी अग्नीनें
नांदिजे ।
तेथ कोणें कोणावरी कोपिजे । आत्मस्वरूपी दुजें
असेना ॥ ७९० ॥
थुंक आणि जें कां मूत । देहीं उपजे तें देहाचें अपत्य
।
तें देहींचें देहावरी लोळत । कोपे तेथ कोण कोणा ॥
९१ ॥
स्वमुखें परमुखा चुंबन दीजे । तेथ अग्नीनें अग्नीसी
चुंबीजे ।
तेणें सुखें कोण फुंजे । आत्मत्वीं दुजें असेना
॥ ९२ ॥
स्वदेहें परदेहा आलिंगन । उभयस्पर्शीं वायूचि जाण
।
तेणें सुखें सुखावे कोण । दुजेपण असेना ॥ ९३ ॥
यापरी देवतागण । नव्हे सुखदुःखांसी कारण ।
आत्म्याचे ठायीं दैवतें जाण । हारपती पूर्ण अभेदत्वें
॥ ९४ ॥
देवीं देहो पीडितां निःशेख । देहाभिमान्या होईल
दुःख ।
हें मानिती ते अतिमूर्ख । तेंही देख घडेना ॥ ९५ ॥
पुर म्हणिजे देहो देख । ते पुरी जा पुरनिवासक ।
तो सकळ देहीं पुरुष एक । तेथ कोणाचें दुःख कोण मानी
॥ ९६ ॥
जेवीं संभ्रम आवेशवेगीं । निजकर हाणतां निजांगीं
।
तेथील व्यथेचा भागी । कोपवयालागीं आप आपण्या ॥ ९७
॥
देखतां आपलें एकपण । कोणाची व्यथा मानी कोण ।
कोण कोणावरी कोपे जाण । आपण्या आपण एकला ॥ ९८ ॥
तेवीं विश्वात्मा मीचि एक । मीचि दैवतें मीचि लोक
।
तेथ कोण कोणा दुःखदायक । म्यां कोणावरी देख कोपावें
॥ ९९ ॥
यापरी स्वयें विचारितां । देवांपासाव सुखदुःखता
।
समूळ न घडे सर्वथा । दैनिकी व्यथा असेना ॥ ८०० ॥
आत्मा सुखदुःखांसी कारण । मूळीं मजचि हें अप्रमाण
।
आत्म्याच्या ठायीं कार्यकारण । सुखदुःख जाण असेना
॥ १ ॥
आत्मा यदि स्यात्सुखदुःखहेतुः किमन्यतस्तत्र
निजस्वभावः ।
न ह्यात्मनोऽन्यद्यदि तन्मृषा स्यात्क्रुध्येत
कस्मान्न सुखं न दुःखम् ॥ ५३ ॥
आत्मा केवळ एकला एक । तेथ कैंचें सुख कैंचें दुःख
।
आत्मा सुखदुःखदायक । म्हणती ते मूर्ख अविवेकी ॥
२ ॥
जेवीं विघुरलें घृत जाण । त्यासी नसे आकार ना वर्ण
।
तेंचि सहजें थिजोनि जाण । दिसे शुभ्रवर्ण कणिकारूपें
॥ ३ ॥
त्या घृतकणिका मिळतां देख । नाहीं परस्परें सुखदुःख
।
तेवीं निजात्मा एकला एक । तोचि अनेक स्वरूपें ॥ ४
॥
जळीं जळाच्या जळलहरी । आदळतांही परस्परीं ।
सुखदुःख नुमटे त्यांमाझारीं । तेवीं चराचरीं परमात्मा
॥ ५ ॥
परमात्मा एकला एक । एकपणेंचि तो अनेक ।
तेथ विजातीय नाहीं देख । मा सुखदुःख कोणाचें ॥ ६
॥
आत्मा सुखरूप अवघा एक । तेथ आभासे जें अनेक ।
तें मायामय काल्पनिक । स्वप्नप्राय देख मिथ्यात्वें
॥ ७ ॥
मृगजळीं पाहतां दिसे जळ । परी तें कोरडें देख केवळ
।
तेवीं देसे जें जगड्वाळ । तें मिथ्या समूळ मायिक
॥ ८ ॥
जेथ मिथ्या द्वैत मायिक । तेथ परमात्मा एकला एक ।
तेव्हांचि हारपलें सुखदुःख । कोपावया निःशेख ठावो
नाहीं ॥ ९ ॥
जेथ निजात्मता एकपण । तेथ सुखदुःखें नाहीं जाण ।
कोणावरी कोपे कोण । आपल्या आपण एकला ॥ ८१० ॥
जेथ आत्म्याचा निजानुभवो । तेथ द्वैताचा अभावो
।
सुखदुःखें झाली वावो । कोपासी ठावो असेना ॥ ११ ॥
हे निजात्मता नेणोनि देख । सत्य मानिती जे सुखदुःख
।
ते होत कां वेदशास्त्रज्ञ लोक । तयां क्रोध देख विभांडी
॥ १२ ॥
ज्यासी सर्व भूतीं निजात्मता । तेथ कोण कोणा दुःखदाता
।
कोण कोणावरी कोपता । निजात्मता एकली ॥ १३ ॥
आत्मा सुखदुःखांचा दाता । यापरी नव्हे गा तत्त्वतां
।
आपण्या आपण व्यथा । मूर्खही सर्वथा न देती ॥ १४ ॥
एथिलेनि चौथे मतें । ग्रह मानावे दुःखदाते ।
तेंही न घडे गा येथें । ऐक निश्चितें सांगेन ॥ १५
॥
ग्रहा निमित्तं सुखदुःखयोश्चेत् किमात्मनोऽजस्य
जनस्य ते वै ।
ग्रहैर्ग्रहस्यैव वदन्ति पीडां कुध्येत कस्मै
पुरुषस्ततोऽन्यः ॥ ५४ ॥
जननीजठरीं जन्मे जाण । त्या देहाचें नांव म्हणती
जन ।
ते जन्मकाळीं जें होय लग्न । त्या जन्मापासून पूर्ण
ग्रहगति लागे ॥ १६ ॥
तेथ द्वादशाष्टमनजन्मस्थ । शुभाशुभ ग्रह जे येत
।
ते सुखदुःखांतें देत । आत्मा अलिप्त ग्रहगतीं ॥
१७ ॥
मुळीं आत्म्यासी जन्म नाहीं । मा ग्रह लागती कवणे
ठायीं ।
जेथ शेतचि पेरिलें नाहीं । तेथ उंदिरीं कायी करांडावें
॥ १८ ॥
मुख्यत्वें घर केलें नाहीं । तेथली माडी जळेल कायी
।
आत्म्यासी तंव जन्मचि नाहीं । मा ग्रहगती काई लागेल
॥ १९ ॥
ग्रहांची ग्रहगती देहापासीं । आत्मा अलिप्त देहभावासी
।
जेवीं काउळा न चढे कैलासी । तेवीं ग्रह आत्म्यासी
न लागती ॥ ८२० ॥
जेवीं कां अग्नीतें न चाखे माशी । घारी झडपीना चंद्रम्यासी
।
तेवीं लागावया । सामर्थ्य ग्रहांसी असेना ॥ २१ ॥
आत्मा सर्वाचा अवघा एक । तैं ग्रहांचा आत्म तोचि
देख ।
तया निजात्म्यासी देतां दुःख । ग्रह पीडी आवश्यक
आपआपण्या ॥ २२ ॥
देह जाड मूढ अज्ञान । तें सुखदुःखांचें नेणे ज्ञान
।
आत्म्यासी सुखदुःख देतां जाण । तैं आपण्या पीडिती
ग्रह ॥ २३ ॥
आपणाचि आपणाप्रती । कदा न देववे दुःखप्राप्ती ।
यालागीं आत्म्यासी ग्रहगती । जाण कल्पांतीं बाधीना
॥ २४ ॥
ग्रहग्रहांमाजीं वैरस्थिती । ग्रह ग्रहांतें पीडा
देती ।
तेही अर्थींची उपपत्ती । यथानिगुती अवधारा ॥ २५
॥
ज्योतिषशास्त्रसंमती शनि-भौमसूर्या वैरप्राप्ती
।
गुरु-शुक्र दोनी वैरी होती । बुध-सोमांप्रती महावैर
॥ २६ ॥
तेथ एकांची ते शीघ्रगती । एक ग्रह मंदगामी होती ।
अतिचार कां वक्रगती । मंडळमेदें येती एकत्र ॥ २७
॥
वैरी मीनल्या एके राशी । एके चरणीं एकत्रवासी ।
तैं राहु गिळी सूर्यासी । सूर्य चंद्रासी कुहू करी
॥ २८ ॥
ऐसे ग्रहाचि ग्रहांसी जाण । परस्परें पीडिती आपण
।
मी आत्मा त्यांहूनि भिन्न । सुखदुःख कोण मज त्यांचे
॥ २९ ॥
अलंकार मोडितां खणाण । सोनें मोडेना आपण ।
तेवीं ग्रह ग्रहांसी पीडितां जाण । मज आत्म्यासी
कोण सुखदुःख ॥ ८३० ॥
रणभूमीं युद्धझोटधरणी । होतां घायवट नव्हे धरणी
।
तेवीं ग्रहपीडेपासूनी । मी अलिप्तपणीं निजात्मा
॥ ३१ ॥
रजस्वला चालतां भूमीसी । तो विटाळ बाधीना पृथ्वीसी
।
तेवीं ग्रहीं पीडितां ग्रहांसी । मी सुखदुःखांसी
अलिप्त ॥ ३२ ॥
एवं ग्रहांनिमित्त जें कांहीं । सुखदुःख उमटे देहीं
।
तें मज आत्म्यासी न लगे कंहीं । मग कोणें पाहीं कोणा
कोपावें ॥ ३३ ॥
सुखदुःख नुमटे ज्याच्या ठायीं । त्यासी क्रोधाचि
न ये कंहीं ।
एवं ग्रहनिमित्त दुःख कांहीं । सर्वथा नाहीं या
हेतू ॥ ३४ ॥
सुखदुःखदातें निजकर्म । म्हणतां जनांसी पडे भ्रम
।
आत्मा केवळ निष्कर्म । त्यासी जड कर्म केवीं बाधी
॥ ३५ ॥
कर्मास्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत्किमात्मनस्तद्धि
जडाजडत्वे ।
देहस्त्वचित्पुरुषोऽयं सुपर्णः क्रुध्येत कस्मै
न हि कर्ममूलम् ॥ ५५ ॥
कर्म जडत्वें अतिबद्ध । आत्मा चिद्रूपें परम शुद्ध
।
त्यासी कर्माआ कर्मबाध । सर्वथा संबंध धरीना ॥
३६ ॥
रवीसी अंधारीं लपवे । वणवा तृणामाजीं बांधवे ।
गोचिडाचेनि मुखलाघवें । जरी लागवे दीपासी ॥ ३७ ॥
चंडवातातें तुष राखे । थिल्लरचिखलें चंद्र माखे
।
तैं कर्मजन्य सुखदुःखें । आत्मा यथासुखें बद्धता
भोगी ॥ ३८ ॥
आत्मा कर्माकर्म संहारी । सुख-दुःखांची होळी करी
।
तो कर्मफळांचा फळहारी । मूर्ख गव्हारीं मानिजे
॥ ३९ ॥
स्वप्नींची स्वप्नसंतती । जागृतीं कोणा भेटों येती
।
तरी कर्माची सुखदुःखप्राप्ती । आत्म्याप्रती बाधक
॥ ८४० ॥
जेवीं अग्नीवरी मुंगी न चले । तेवीं आत्मा न माखे
कर्ममळें ।
आकाश न खोंचे शस्त्रबळें । तेवीं आत्मा कर्मफळें
स्पर्शेना ॥ ४१ ॥
कर्म तितुकें आविद्यक । आत्मा विद्याअविद्यातीत
चोख ।
त्यासी कर्माचें सुखदुःख । मानिती मूर्ख देहमोहें
॥ ४२ ॥
कर्म अतिजड आत्मा शुद्ध । कर्म परिच्छिन्न आत्मा
अगाध ।
कर्म कर्मठतां नित्यबद्ध । आत्मा चिदानंदस्वरूप
॥ ४३ ॥
कर्म मिथ्याभूत मायिक । आत्मा नित्य अमायिक ।
कर्मासी ब्रह्मअनोळख । ब्रह्म तेथ देख कर्म नाहीं
॥ ४४ ॥
दोराचे सर्पी सर्पत्व नाहीं । मा तो डसोनि चढेल कायी
।
तेवीं स्वरूपीं कर्म मिथ्या पाहीं । तें आत्म्यासी
कायी बाधील ॥ ४५ ॥
वांझ राणीचा लाडका नातू । राजबळें जगा दंडितू ।
तेवीं कर्माची सुखदुःखमातू । कर्मठांतू दाटुगी
॥ ४६ ॥
एवं कर्माचि मिथ्या एथें । तें केवीं दे सुखदुःखांतें
।
हें जाणोनियां निश्चितें । कोणें कोणातें कोपावें
॥ ४७ ॥
कर्म सुखदुःखांचें दातें । यापरी न घडे एथें ।
म्हणाल काळ दे सुखदुःखांतें । तेंही निश्चितें
घडेना ॥ ४८ ॥
कालस्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत् किमात्मनस्तत्र
तदात्मकोऽसौ ।
नाग्रेर्हि तापो न हिमस्य तत्स्यार्त्क्रुध्येत
कस्मै न परस्य द्वन्द्वम् ॥ ५६ ॥
काळ शीतकाळीं शीतें पीडी । उष्णकाळीं उबारा सोडी
।
वर्षाकाळीं पर्जन्य धाडी । त्रिमाळिकें पाडी धवळारें
॥ ४९ ॥
बैसवूनि सातवांकडी । अखंडधारा डोळा नुघडी ।
जीवमात्रा तेणें पीडी । पडे सांकडी अन्नाची ॥ ८५०
॥
अनाचिया चिडाणीं । पीडती पशुपक्षिप्राणी ।
ते काळीं सुखदुःख न मानी कोणी । दुखदाता जनीं निजकाळू
॥ ५१ ॥
अतिताप अतिशीत । सोडूनियां अतिवात ।
काळ जगातें खात । जग कांपत काळासी ॥ ५२ ॥
ऐकोनि काळाची गोठी । देव कांपती उठाउठी ।
इतरांची कायसी गोठी । धाके पोटीं विधाता ॥ ५३ ॥
अतिवृष्टि अनावृष्टि । जन पीडी नाना संकटीं ।
शेखीं प्रळयो करी उठाउठी । दुखदाता सृष्टीं महाकाळ
॥ ५४ ॥
ऐसें बोलती ज्ञाते लोक । ते ज्ञातेपणें झाले मूर्ख
।
काळ तोचि ईश्वरू देख । सुखदायक सर्वांसी ॥ ५५ ॥
ईश्वराहूनि काळ भिन्न म्हणे तो जड मूढ अज्ञान ।
काळ तोचि ईश्वर जाण । कृपाळू पूर्ण विश्वात्मा ॥
५६ ॥
काळ स्वकाळीं वर्षोनि जीवन । सुखी करी संतप्त जन
।
पृथ्वी निववूनियां जाण । नव धान्य वाफवी ॥ ५७ ॥
ते काळीं जैं शीत न वाहे । तैं वाफिलें धान्य राख
होये ।
तेव्हां शीतकण वर्षोनि पाहें । करी लवलाहें सफळित
धान्यें ॥ ५८ ॥
तीं आर्द्र धान्यें भूतांसी । उपेगा न येती संग्रहासी
।
यालागीं उष्ण काळेंसीं । काळ शोषी आर्द्रता ॥ ५९
॥
यापरी शीतोष्णपर्जन्यांसी । काळ उत्पादी भूतहितासी
।
तेंचि कठिण वाटे त्यासी । देहभ्रमासी भुलोनि ॥ ८६०
॥
हिरोनि अतिजीर्ण वस्त्रांसी । नवीं नेसवी जो साक्षेपेंसीं
।
ऐशिया हितकारिया काळासी । वैरी पिशीं म्हणताती
॥ ६१ ॥
तेवीं जराजर्जरित विकळ । तें देह निर्दळी सकाळें
काळ ।
आणिक नवें दे तत्काळ । ऐसा कृपाळू काळ जनासी ॥ ६२
॥
जुनें घेऊनि दे नव्यासी । ऐसा उपकारिया काळासी
।
अपकारी म्हणती पिशीं । देहमोहेंसीं लोभिटें ॥ ६३
॥
जन वैशिया निजभावना । जे जे धरी दृढ वासना ।
काळ कृपाळू तत्क्षणा । ते ते देह जाणा त्या देत ॥
६४ ॥
महामहोत्साहें पिता पुत्रासी । सांडवूनि जीर्ण
वासांसी ।
नवीं वस्त्रें दे तयासी । तेवीं जगासी प्रळयकाळू
॥ ६५ ॥
तेवीं प्रळयकाळीं जगासी । काळ जीर्ण देह नाशी ।
मग नूतन देह सर्वांसी । अतिकृपेंसी गौरवी ॥ ६६ ॥
यापरी काळ कृपाळू । त्यासी वैरी म्हणे जन बरळू ।
जगाचा निजात्मा स्वयें काळू । तो दुःखाचा सळू कोणासी
नेदी ॥ ६७ ॥
जनांचा देहीं दृढ भावो । भवनानुसारें काळ पहा हो
।
देहपाठीं उपजवी देहो । जन्ममरणनिर्वाहो तेणें वाढे
॥ ६८ ॥
जो साचार वांछी विदेहभावो । त्याचा काळ निर्दळी
अहंभावो ।
निजानंदें निववूनि स्वयमेवो । जन्ममरणांचा ठावो
विभांडी ॥ ६९ ॥
जैशी ज्यासी होय बुद्धी । काळ तैशी दे त्यासी सिद्धी
।
हें नेणिजे देहमोहंधीं । काळ त्रिशुद्धी कृपाळू
॥ ८७० ॥
काळ तोचि निजात्मा जनीं ऐसें जाणे जो निजज्ञानी
।
तैं कोणाचें दुःख कोण कां मानी । दुसरें कोणी असेना
॥ ७१ ॥
मी एक एथें दुःखदाता । पैल तो एक दुःखभोक्ता ।
हेही नाहीं द्वैतकथा । जगासी एकुलता निजात्मा काळ
॥ ७२ ॥
काळ निजात्मा दोनी एक । तैं कोणाचें कोणास होय सुख
।
कोण कोणाचा मानी शोक । द्वंद्वदुःख असेना ॥ ७३ ॥
जेवीं नाममात्र मृगजळ । तेथ नाहीं तिळभरी जळ ।
तेवीं आत्मत्वीं जगड्व्याळ । तो भ्रम केवळ मनाचा
॥ ७४ ॥
आत्मा एकत्वें अभेद । काळनामें तोचि प्रसिद्ध ।
जीव तदंशें चिदत्वें शुद्ध । त्यासी काळादि द्वंद्व
बाधिना ॥ ७५ ॥
आगीनें काय आगी जळे । कां उन्हाळेनि सूर्य पोळे ।
सागरू बुडे लहरीबळें । कीं अंधारातें काळें काजळें
कीजे ॥ ७६ ॥
कीं हिमाचळ हिमकणें कांपे । तुपासी मोडशी होय तुपें
।
तैं काळसत्ता खटाटोपें । आत्मा अमूपें द्वंद्वें
भोगी ॥ ७७ ॥
आप आपणियां आपदा । कोणा न करवे विरुद्धा ।
तेवीं आत्म्यासी द्वंद्वबाधा । काळचोनि कदा करवेना
॥ ७८ ॥
एवं एकात्मता अभेद । तेथ काळाचा न चले बाध ।
अभेदीं सर्वथा नाहीं द्वंद्व । कोणावरी क्रोध करावा
॥ ७९ ॥
जीव-शिवत्वें मी केवळ । मीचि आत्मा मीचि काळ ।
मिथ्या द्वंद्वदुःखागोंधळ । क्रोधाचा कल्लोळ कोणावरी
करूं ॥ ८८० ॥
काळ सुखदुःखांचा दाता । यापरी नव्हे विचारितां
।
सुखदुःखांची बाधकता । आत्म्यासी सर्वथा असेना ॥
८१ ॥
सुखदुःखादि हेतुषट्क् । ’नायं जनो’ इत्यादिक ।
याचा करितां निजविवेक । नव्हती बाधक आत्म्यासी
॥ ८२ ॥
यांही वेगळीं बाधकपणें । देशवासें त्रिगुणगुणें
।
आत्म्यासी बाधावयाकारणें । कोठे कोणी दिसेना ॥
८३ ॥
निजात्म्यासी बाधकता । कायसेनि न संभवे सर्वथा
।
जनासी बाधक देहअहंता । त्याचि निजार्था भिक्षु
बोले ॥ ८४ ॥
न केनचित्क्वापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपरागः परतः
परस्य ।
यथाहमः संसृतिरूपिणः स्यादेवं प्रबुद्धो न बिभेति
भूतैः ॥ ५७ ॥
आत्मा गुणातीत शुद्ध । परात्परतर स्वानंद ।
परिपूर्ण सच्चिदानंद । तेथ द्वंद्वबाध रिघेना ॥
८५ ॥
द्वंद्व रिघावया आत्मभुवनीं । कैसोनि कायिसेनि
कोणाचेनी ।
कर्मकार्यक्रियाकरणी । बाधकपणीं असेना ॥ ८६ ॥
अभेदा नाहीं द्वंद्वबाध । स्वानंदासी दुःखसंबंध
।
पूर्णासी कैंचे विरुद्ध । परमानंद एकला ॥ ८७ ॥ ॥
आशंका ॥ आत्म्यासी न घडे द्वंद्वसंबंध । देहो जडत्वें
नेणे द्वंद्वं ।
तरी सुखदुःखांचा महाबाध । कोणासी प्रसिद्ध होतसे
॥ ८८ ॥
सुखदुःखभोगासी जाण । सोसावया जन्ममरण ।
एथ मुख्यत्वें देहाभिमान । तेंही लक्षण अतर्क्य
॥ ८९ ॥
जेवीं असोनि भर्तारापाशीं । व्यभिचार करितां अहेवेसी
।
पोट वाढल्याही परपुरुषीं । तें कोणासी कळेना ॥ ८९०
॥
तैसें अभिमानाचें विंदान । चित्स्वरूपीं जडोनि
जाण ।
मिथ्या दावूनि जीवपण । सुखदुःखें आपण स्वेच्छा
भोगी ॥ ९१ ॥
जेवीं रायापाशील कुडा मंत्री । राजबळें अधर्म करी
।
प्रजेतें छळी नानापरी । तैसा शरीरीं अभिमान ॥ ९२
॥
कां अग्नीसंगें लोह जाण । अग्निप्राय होय आपण ।
तया हातीं धरूं शके कोण । पोळी दारुण सर्वांसी ॥
९३ ॥
तेवीं चिद्रूपाचा अभिमान । देहात्मता खवळोनि पूर्ण
।
सुखदुःखादी जन्ममरण । वाढवितां कोण आवरी ॥ ९४ ॥
स्वप्नींचा देह केवळ मन । त्याही देहासी असे मनपण
।
तैसा हाही देहो मनचि जाण । अभिमानें कठिण स्थूळ केला
॥ ९५ ॥
कार्यकारणरूपें जाण । संसारचि मनोभिमान ।
वाढवूनि सुखदुःख दारुण । जन्ममरण स्वयें भोगी ॥
९६ ॥
भोगिलेचि भोग भोगितां । नानापरींची पावे व्यथा
।
तरी न सांडी अहंता । देहात्मता वाढवी ॥ ९७ ॥
ब्रह्मप्रळय होतां जाण । देहअहंता नव्हे क्षीण
।
प्रणयीं विरेना अभिमान । सुखदुःख जाण तो भोगी ॥ ९८
॥
यामाजीं जीव असे कैसा । जपाकुसुमीं स्फटिक जैसा
।
दिसोन त्या रंगाऐसा । स्वयें तैसा होयेना ॥ ९९ ॥
आत्मात्वीं सुखदुःख नाहीं । तें प्रत्यक्ष दिसताहे
देहीं ।
हें अविचाररमणीय पाहीं । कल्पनेच्या ठायीं आभासे
॥ ९०० ॥
तें देह माझें म्हणोनि तत्त्वतां । अभिमानें घेऊनि
माथां ।
जन्ममरणादि आवर्तां । सुखदुःखभोक्ता स्वयें होय
॥ १ ॥
येणेंचि विवेकें निजज्ञानी । प्राप्ततत्त्व गुरुवचनीं
।
ते वर्ततांही जनींवनीं । देहभिमानी कदा नव्हती
॥ २ ॥
ऐसे प्रबुद्ध जे आत्मप्रतीतीं । त्यांसी प्रारब्धाचिये
निजगती ।
नाना सुखदुःखें देतां भूतीं । आत्मस्थिती ढळेना
॥ ३ ॥
त्यांसी द्वेष नुपजे भूतीं । कोप सर्वथा न ये चित्तीं
।
मी एक त्रिजगतीं । जाणोनि निश्चितीं निर्द्वंद्व
॥ ४ ॥
तो देखोनियां विषमासी । भय न धरी मानसीं ।
पारकें न म्हणे कोणासी । आप्त सर्वांसी निजात्मा
॥ ५ ॥
समविषमभाव ना भेद । ज्ञाता सर्वरूपें अभेद ।
तो न मानीं कोणाचा भयखेद । सुखस्वानंद सर्वदा ॥ ६
॥
निंदाउपद्रव अनुद्विग्न । साहोनियां सुखसंपन्न
।
हें सिद्धाचें मुख्य लक्षण । तेंचि साधन साधकां
॥ ७ ॥
एतां स आस्थाय परात्मनिष्ठामध्यासितां पूर्वतमैर्महर्षिभिः
।
अहं तरिष्यामि दुरन्तपारं तमो मुकुन्दाङ्घ्रिनिषेवयैव
॥ ५८ ॥
माझ्या पूर्वापरभाग्योदयें । अद्वैतात्मनिष्ठा
उपजलीं पाहें ।
जे निष्ठेचेनि समवायें । नाना दुःखें साहें निर्द्वंद्व
॥ ८ ॥
द्वंद्वसुखदुःखसहिष्णुपण । हें सिद्धाचें सहज
लक्षण ।
माझें मुख्यत्वें हेंचि साधन । मनोजयो जाण येणें
होये ॥ ९ ॥
हेंचि परमार्थसाधन वरिष्ठा । हेचि महाऋषींची निजनिष्ठा
।
हेंचि निजभजन वैकुंठा । निजात्मनिष्ठा येणें साधे
॥ ९१० ॥
येणीं न बाधे द्वंद्वदुःख । येणें पाविजे नित्यसुख
।
दुस्तर संसारतारक । हा निजविवेक आम्हांसी ॥ ११ ॥
दुस्तर तरावया भवसागरू । हा विवेकू सुकल्प तारूं
।
एथ सद्गुरू कर्णधारू । परात्परपारू पाववी ॥ १२ ॥
हा विवेक कैसोनि ये हाता । हेही करणें न लगे चिंता
।
निजभावें एकाग्रता । शरण भगवंता रिघावें ॥ १३ ॥
सांडोनि लौकिकाचे लाजे । सांडोनि अभिमानाचें ओझें
।
भगवंता शरण रिघिजे । तैं लाहिजे विवेक ॥ १४ ॥
तानें बाळ जेवीं जननीसी । अनन्य शरण सर्वभावेंसीं
।
ऐशिया अनन्यता अहर्निशीं । शरण हरिसी रिघावें ॥
१५ ॥
हरीसी रिघालिया शरण । मुख न दाखवी जन्ममरण ।
तेथ बाधूं शके द्वंद्व कोण । हरी रक्षण निजभक्तां
॥ १६ ॥
मोक्षदाता मुकुंद पूर्ण । त्यासी कैसें रिघावें
शरण ।
तो अनंतत्वें निजनिर्गुण । तेथ कोण पावेल ॥ १७ ॥
असो हरिरूप अतिनिर्गुण । त्याची मूर्ति चिंतितां
सगुण ।
ध्यानीं स्थिरावल्या संपूर्ण । द्वंद्वदुःखें
जाण हारपती ॥ १८ ॥
ध्यानीं मूर्ति न ये संपूर्ण । तैं दृढ धरावे हरीचे
चरण ।
तेणें उठोनि पळे जन्ममरण । आपभावें आपण पळती द्वंद्वें
॥ १९ ॥
जैं न धरवती दृढ चरण । तैं करावें नामस्मरण ।
ज्याचेनि नाममात्रें जाण । यम काळ पूर्ण कांपती
॥ ९२० ॥
जेथ हरिनामाचा नित्य घोख । तेथ मरणा मरण आलें देख
।
जन्माचें होय काळें मुख । लाजोनि निःशेख तें पळे
॥ २१ ॥
रामनामाच्या गजरापुढें । काइसें द्वंद्वदुःख
बापुडें ।
अवघें भवभयचि उडे । नामपवाडे गर्जतां ॥ २२ ॥
अखंड नामें गर्जे वाणी । त्याचे बोलांमाजीं चक्रपाणी
।
तेथ ऋद्धिसिद्धि वाहे पाणी । मुक्ती आंदणी तयाची
॥ २३ ॥
निर्विकल्प भावार्थें आपण । सगुण निर्गुण कां नामस्मरण
।
भक्त भावार्थें आदरी जाण । तें तें होय पूर्ण सद्भावेंचि
॥ २४ ॥
भावार्थें जे भगवत्प्रीती । तेचि जाणावी साचार
भक्ती ।
भावें तुष्टला श्रीपती । दे निजशांती साधकां ॥ २५
॥
ते निजशांतीच्या पोटीं । हरपती द्वंद्वतुःखकोटी
।
परमानंदें कोंदे सृष्टी । मी तूं दृष्टीं दिसेना
॥ २६ ॥
ऐसेनि अभेदभावें जाण । सेवितां मुकुंदश्रीचरण ।
मी आपणिया आपण । तारीन जाण निश्चित ॥ २७ ॥
तारीन म्हणतां उधारू । बोलीं दिसताहे उशिरू ।
जो झाला हरिचा डिंगरू । त्यासी संसारू असेना ॥ २८
॥
ऐशी भिक्षूनें गाइली गाथा । ते अत्यंत रुचली श्रीकृष्णनाथा
।
हरिखे ओसंडोनि चित्ता । उद्धवाचा माथा थापटी ॥ २९
॥
ऐशी जे हे निजशांती । माझ्या उद्धवासी व्हावी प्राप्ती
।
ऐसा कळवळोनि श्रीपती । काय उद्धवाप्रती बोलिला
॥ ९३० ॥
श्रीभगवानुवाच-
निर्विद्य नष्टद्रविणो गतक्लमः
प्रव्रज्य गां पर्यटमान इत्थम् ।
निराकृतोऽसद्भिरपि स्वधर्माद्
अकम्पितोऽमुं मुनिराह गाथाम् ॥ ५९ ॥
ज्याचे निःश्वासीं जन्मले वेद । ज्याचेनि चरणीं
गंगा प्रसिद्ध ।
ज्याचें नाम छेदी भवबंध । तो उद्धवासी गोविंद स्वमुखें
बोले ॥ ३१ ॥
यालागीं उद्धवाचे भाग्य थोर । ज्यासी तुष्टोनि
शार्ङ्गधर ।
दाखवी निजशांतीचें घर । निरंतर वस्तीसी ॥ ३२ ॥
उद्धवा ऐक सावधान । धनलोभ्याचें नासोनि धन ।
तो धननाशु झाला प्रसन्न । केला विवेकसंपन्न वैरगी
॥ ३३ ॥
जो धनलोभी न खाता । ज्याचें नांव न घेती सर्वथा ।
तोचि वैराग्यें केला सरता । माझे मुखीं कथा तयाची
॥ ३४ ॥
त्याचें नाम माझे मुखीं जाण । त्याचें कर्म वर्णी
मी आपण ।
तो मज पढियंता जाण । जो विवेकसंपन्न वैरागी ॥ ३५
॥
वैराग्यपरतें भाग्य थोर । जगीं नाहीं आन सधर ।
विवेकवैराग्यें जो साचार । तो माझें जिव्हार उद्धवा
॥ ३६ ॥
जो विवेकवैराग्यें आथिला । तो जाण मजमाजीं आला ।
मी अधीन त्याचिय बोला । तो मज विकला । सर्वस्वें
॥ ३७ ॥
लोभ्याचें निःशेष गेलें धन । धनासवें गेले मानाभिमान
।
अभिमानासवें जाण । गेलें द्वंद्र दारुण सुखदुःख
॥ ३८ ॥
धन जातां झाली विरक्ती । तेणें नेमस्त झाला यती ।
भिक्षार्थ हिंडता क्षितीं । दुर्जनीं दुरुक्तीं
निर्भर्त्सिला ॥ ३९ ॥
पीडितां नाना विकारीं । उपद्रवितां नानापरी ।
न डंडळीच निज निर्धारीं । स्वधर्मधैर्य करी निर्द्वंद्व
॥ ९४० ॥
संन्याशाचा स्वधर्म पूर्ण । मी देहातीत नारायण
।
साचार हरविला देहाभिमान । यालागीं जाण न डंडळी ॥
४१ ॥
जेवीं छायेसी लागतां घावो । पुरुषासी नाहीं भयसंदेहो
।
तेवीं दुर्जनीं दंडिता देहो । नाहीं दुःखभेवो निरहंकार
॥ ४२ ॥
देहासी होतां नाना व्यथा । आपुली जे देहातीतता ।
तेचि भिक्षूनें गायिली गाथा । ते तुज म्यां आतां
निरूपिली ॥ ४३ ॥
येथ सुखदुःखांसी कारण । आपला भ्रम आपणा जाण ।
येचि अर्थींचें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥ ४४ ॥
सुखदुःखप्रदो नान्यःपुरुषस्यात्मविभ्रमः ।
मित्रोदासीनरिपवः संसारस्तमसः कृतः ॥ ६० ॥
आविद्यक जें निजअज्ञान । तेथें मनपणें उठी मन ।
मनें भेद करूनियां पूर्ण । सुखदुःखें जाण भोगावी
॥ ४५ ॥
आत्मा केवळ भेदशून्य । तेथ शत्रु मित्र उदासीन ।
मनें कल्पूनियां जाण । मन संपूर्ण स्वयें चाळी ॥
४६ ॥
ऐसें भेदीं ठसावलें मन । तेंचि पुरुषाचें अज्ञान
।
तेणें द्वंद्वदुःखेंसीं जाण । संसार दारुण सभ्रांता
॥ ४७ ॥
मन सुखदुःखांसी कारण । मनःकल्पित संसार जाण ।
त्या मनाचें निग्रहण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥ ४८ ॥
तस्मात्सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया ।
मय्यावेशितया युक्त एतवान् योगसंग्रहः ॥ ६१ ॥
जो नासूं पाहे संसारदुःख । तेणें मन नेमावें आवश्यक
।
मनावेगळें दुःखदायक । नाहीं आणिक त्रिलोकीं ॥ ४९
॥
मन अतिशयें चंचळ । तें सहसा नव्हे निश्चळ ।
त्यासी विवेक द्यावा मोकळ । अभेदशील अहर्निशीं
॥ ९५० ॥
मन सिंतरील वीवेकासी । यालागीं हातकडिया दोहींसी
।
करूनियां अहर्निशीं । येरयेरांपाशीं राखावीं ॥
५१ ॥
मन जेथ विकल्पूं धांवे । तेथ महामारी वीवेकू पावे
।
मन जेथ अधर्में संभवे । तेथ विवेक धांवे हांकित ॥
५२ ॥
मन जाय कामक्रोधांपाशीं । विवेक ओढी धरोनि केशीं
।
मन रिघतां निंदेपाशीं । विवेक त्यासी बुकाली ॥ ५३
॥
मन म्हणे विषय सुटी । विवेक हाणे वैराग्यकाठी ।
मन विवेक पावोन । रणकंदन आरंभी ॥ ५५ ॥
ऐसा मनां विवेकांचा झगडा । गार्क्ष्हाणें आलें
सद्गुरूपुढां ।
तेणें करावया निवाडा । अद्वैतवाडां कोंडिलीं ॥
५६ ॥
तो दृष्टी देखतांचि ठावो । मनाचा मोडला स्वभावो
।
देहींचा सांडोनि अहंभावो । विवेकेंसीं पहा हो ऐक्य
केलें ॥ ५७ ॥
तेथ मनाचें गेलें मनपण । विवेक विसरला आकळण ।
जीवाचें विरालें जीवपण । वस्तु संपूर्ण अद्वयें
॥ ५८ ॥
जेवीं सुवर्णाचीं नागभूषणें । फडा पुच्छ मिरवी
नागपणें ।
तें न मोडितां नागत्वाचें लेणें । सोनें सोनेपणें
नागत्व विसरे ॥ ५९ ॥
तेवीं जाणोनि वस्तु पूर्ण । न मोडितां जग जाण ।
जीव विसरला जीवपण । मनत्वा मन मन मूकलें ॥ ९६० ॥
ऐशिया विवेकयुक्ती जाण । माझे स्वरूपीं प्रवेशे
मन ।
जेथ मनपणें नुठी मन । मनोनिग्रहण या नांव ॥ ६१ ॥
ऐक चतुरचित्तचिंतामणी । विवेकचक्रवर्तिचूडामणी
।
उद्धवा भक्तशिरोमणी । मनोनिग्रहणीं प्रवर्त ॥ ६२
॥
आवडीं भुलला कृष्णनाथ । तो उद्धवासी म्हणे तात ।
मनोनिग्रही तूं एथ । होईं साक्षेपयुक्त सादर ॥
६३ ॥
साक्षेपें निग्रहूनि मनासी । जो सांडवी मनोजन्य
भेदासी ।
शांती सांडूं नेणे त्यासी । जेवीं तान्हयासी माउली
॥ ६४ ॥
निजशांति बाणल्या शुद्ध । त्यासी न बाधी न कोण द्वंद्व
।
होचि योगसंग्रहो प्रसिद्ध । बोलिले सिद्ध महायोगी
॥ ६५ ॥
सांडूनि संसाररस्फुर्ती । चित्स्वरूपीं जडे वृत्ती
।
जीव शीव एकत्व येती । योगसंग्रहस्थिती या नांव ॥
६६ ॥
ऐशिया योगसंग्रहशांती । साधका द्वंद्वें न बाधीती
।
हें असो जया भिक्षुगीतभक्ती । द्वंद्वनिर्मुक्ति
तया लाभे ॥ ६७ ॥
य एतां भिक्षुणा गीतं ब्रह्मनिष्ठां समाहितः ।
धारयञ्छ्रावयञ्छ्र्ण्वन् द्वन्द्वैर्नैवभिभूयते
॥ ६२ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
एकादसस्कन्धे त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥
साधावया शांतीची प्राप्ती । कोटिसाधनें न लभे शांती
।
हा भिक्षुगीतार्थ धरितां चित्तीं । शांति आपैती
साधकां ॥ ६८ ॥
योगनिष्ठां ब्रह्मज्ञान । तें हें भिक्षुगीतनिरूपण
।
जो हृदयीं धरी सावधान । शांति आंदण तयाची ॥ ६९ ॥
ये भिक्षुगीतेचा गीतार्थू । जो जीवीं धरी समाहितू
।
त्यासी द्वंद्वांचा न बाधी घातू । अतिशांतू निजबोधें
॥ ९७० ॥
भिक्षूगीतार्थें समाधान । हें सांगतां नवल कोण
।
जो सादरें करी श्रवण । त्यासी द्वंद्वें जाण न बाधिती
॥ ७१ ॥
परदेशा गेला बहुतकाळ भर्ता । त्याचे पत्र सादर ऐके
कांता ।
तैशिया अतिएकाग्रता । भिक्षुगीता ऐकावी ॥ ७२ ॥
निघोनि गेलिया पुत्रासी । त्याची शुद्धि ये मातेपाशीं
।
ऐकोनियां उणखुणेसी । चरफडी जैसी विव्हळ ॥ ७३ ॥
तीजवळ ज्या सोयर्क्ष्या असती । त्याही स्त्रेहें
कळवळती
परी माता जैसी तळमळी चित्तीं । तें आणिकाप्रती असेना
॥ ७४ ॥
तैसें भिक्षुगीतश्रवण । करितां द्रवे ज्याचें मन
।
जो सात्त्विकें वोसंडे पूर्ण । तो द्वंद्वांसी
जाण नाटोपे ॥ ७५ ॥
असो नव्हे सादरें श्रवण । तरी करितां याचें नित्य
पठण ।
भिक्षुगीतप्रतापेंकरून । द्वंद्वें जाण नातळती
॥ ७६ ॥
पडतां पंचाननाची घाणी । मदगजां होय महापळणी ।
तेवीं भिक्षुगीतपठणीं । होय भंगणी द्वंद्वांची
॥ ७७ ॥
निर्लोभ होऊनि मानसीं । बैसोनि साधुसज्जनांपाशीं
।
जो निरूपी भिक्षुगीतासी । द्वंद्वें त्यासी नातळती
॥ ७८ ॥
अर्थे पाठें श्रवण करितां । द्वद्वें निवारी भिक्षुगीता
।
हे वर्म कळलेंसे श्रीकृष्णनाथा । तो सांगे हितार्था
उद्धवा ॥ ७९ ॥
ज्या भिक्षुगीताची फळश्रुती । स्वमुखें सांगताहे
श्रीपती ।
त्या भिक्षूचें भाग्य वानूं किती । धन्य त्रिजगतीं
तो एक ॥ ९८० ॥
विवेकवैराग्यसमरसीं । जो साहे अतिद्वंद्वांसी
।
तोचि पढियंता हृषीकेशीं । हें उद्धवासी दाविलें
॥ ८१ ॥
जगासी उद्धवाचा उपकार। गुह्य ज्ञान परात्पर ।
उघडूनि श्रीकृष्णें भांडार । भिक्षुगीतसार प्रकटिलें
॥ ८२ ॥
उद्धव न पुसता जैं शांती । तैं हें कां सांगता श्रीपती
।
कृष्णासी उद्धवाची प्रीती । त्यासी नाना उपपत्ती
उपदेशी ॥ ८३ ॥
हेंचि जडजीवां उद्धरण । येणें उपायें तरती दीन ।
जग तारावया जगज्जीवन । उद्धवमीषें श्रीकृष्ण बोलिला
॥ ८४ ॥
श्रीकृष्ण बोलिला भिक्षुगीत । जें वेदशास्त्रार्थमथित
।
उपनिषदांचें सारभूत । वर्तिकांतर्गत रहस्य ॥ ८५
॥
येणें आपआपणीयां आपण । लागताहे निजात्मलग्न ।
हें ज्ञानचेंही गुह्य ज्ञान । भक्तकृपें श्रीकृष्ण
बोलिला ॥ ८६ ॥
येणें जीवाचें जीवत्व उडे । शिवायें शिवत्वही बुडे
।
द्वंद्वाचें बाधकत्व मोडे । स्वानंदाचें उघडे भांडार
॥ ८७ ॥
वेदें मौन धरिलें जेथ । सशब्द शास्त्रें लाजलीं
तेथ ।
ऐसें अतिरहस्य भिक्षुगीत । तें मी प्राकृत बोलिलों
॥ ८८ ॥
जेवीं जडी बुडते पाषाण । श्रीरामें तारिले आपण ।
तेवीं मी जड मूढ अज्ञान । बोलवी ब्रह्मज्ञान जनार्दनकृपा
॥ ८९ ॥
अहल्या जे व्यभिचारिणी । ते लागतां श्रीरामचरणीं
।
तिचेनि नामें पापा धुणी । प्रातःस्मरणीं पढविली
॥ ९९० ॥
तेवीं सद्गुरुकृपेची करणी । माझी प्राकृत जड मूढ
वाणी ।
मानिजें साधुसज्ञानीं । तैशीं बोलणीं बोलविलीं
॥ ९१ ॥
सरस्वती ज्यासी वोळे । तो मुकाही वेदशास्त्र बोले
।
तैसें जनार्दनें आम्हां केलें । भिक्षुगीत बोलविलें
प्राकृत ॥ ९२ ॥
राजमुद्रा चढे ज्याचे हातीं । त्यातें समस्त सन्मानिती
सन्मानिती ।
तेवीं माझी वाणि सरती । केली निश्चितीं जनार्दनें
॥ ९३ ॥
बाळकाची बोबडी वाणी । ऐकोनी संतोषे निजजननी ।
तेवीं माझी आरिख वाणी । संतसज्जनीं प्रियकर ॥ ९४
॥
मी माझें उंच नीच बोलणें । हेहीं माथां घ्यावें कोणें
।
मीपण नेऊनि जनार्दनें । ग्रंथकथनें कथवित ॥ ९५
॥
आधींच हें श्रीभागवत । त्यामाजीं गूढ एकादशार्थ
।
त्याहीमाजीं भिक्षुगीत । अतिगुह्यार्थ निर्द्वंद्व
॥ ९६ ॥
त्या भिक्षुगीताची टीका । एकला कर्ता नव्हे एका
।
तें एकपण हिरोनि देखा । ग्रंथार्थलेखा जनार्दन
वदवी ॥ ९७ ॥
तेथ एक ना अनेक । ऐसें जनार्दनें केलें देख ।
त्यावरी द्वंद्वसाम्य-कवतिक । ग्रंथ सम्यक वाखाणवी
॥ ९८ ॥
एका जनार्दना शरण । जनार्दनू झाला एकपण ।
ऐसोनिएकत्वें जाण । केलें संपूर्ण भिक्षुगीत ॥
९९ ॥
माझे निजगुरूचाही गुरू । श्रीदत्त परमगुरू ।
तो भिक्षुगीतार्थें साचारू । योग्यां योगेश्वरू
तुष्टला ॥ १००० ॥
तेणें तोखलेनि अद्भुतें । आदरें अश्वासूनी मातें
।
अभय देऊनि निजहस्तें । पूर्ण ग्रंथार्थें डुल्लतू
॥ १ ॥
एका जनार्दना शरण । श्रोतां व्हावें सावधान ।
पुढील अध्यायीं श्रीकृष्ण । प्रकृतिपुरुषलक्षण
सांगेल ॥ २ ॥
ते प्रकृति-पुरुषांची कथा । विवंचना हृदयीं धरितां
।
मी सुखदुःखद्वंद्वांपरता । निजात्मता निजबोधू
॥ ३ ॥
संतसज्जनां साष्टांग नमन । श्रोतजनांसी लोटांगण
।
एका विनवी जनार्दन । अतिगोड निरूपण पुढें आहे ॥ ४
॥
इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
एकाकारटीकायां भिक्षुगीतनिरूपणं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः
॥ २३ ॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ॥ ६२ ॥ ओंव्या ॥ १००४
॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय चोविसावा
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो जी गुणातीता । व्यक्तिरहिता अव्यक्ता ।
तुजमाजीं नाहीं द्वैतकथा । अद्वैततारहिवासी ॥ १
॥
तुझा अद्वैत निजनिर्वाहो । तेथ नाहीं देवी देवो
।
उदय-अस्तांचा अभावो । रविचंद्रांसी ठावो असेना
॥ २ ॥
तेथ सशब्द हारपला वेदू । बुद्धीसी मिथ्या बोधू ।
तिळभरी नाहीं भेदू । अद्वयानंदू एकला ॥ ३ ॥
ऐसिया अद्वैतपणीं । प्रकृतिपुरुषांची कहाणी ।
सांगिजे केवळ अज्ञानीं । ज्ञातेपणीं चातुर्यें
॥ ४ ॥
जेथ मीतूंपणा नाहीं ठावो । तेथ प्रकृतिपुरुषां
केवीं निर्वाहो ।
ज्याचा नाहीं गर्भसंभवो । त्याचें जातक पहा हो वर्तविती
॥ ५ ॥
जें जन्मलेंचि नाहीं । त्याचें श्राद्ध करावें
कायी ।
हें ज्ञात्यासी पुसतां पाहीं । ठेवितां ठायीं ठाके
ना ॥ ६ ॥
वांझेच्या पुत्राचा विवाहो । समारंभ चला पहा हो
।
नेणा साच जाणा वावो । तैसा निर्वाहो प्रकृतिपुरुषां
॥ ७ ॥
ऐसें नसतेंचि नाथिलें । साचाचे परी नांदविलें ।
एकीं अनेकत्व दाविलें । एकपण संचलें न मोडतां ॥ ८
॥
ऐसा एकपणें एकुलता । तोचि आपण आपली झाला कांता ।
आपुले कांतेचा आपण भर्ता । अतिलाघवता अतर्क्य ॥
९ ॥
जेवीं अधनारिनटेश्वरीं । जो पुरुष तोचि नारी ।
तेवीं प्रकृति पुरुष संसारीं । एकाकारीं नांदत
॥ १० ॥
तो पुरुष ते पतिव्रता । दोघां अनन्य प्रीति एकात्मता
।
येरयेरां वेगळीकता । पाऊल सर्वथा न घालिती ॥ ११
॥
दोघां एकत्र सदा असणें । दोघासीं एकचि नेसणॆं ।
दोघां एके सत्ता बैसणें । दोघां एकचि प्राणें वर्तती
॥ १२ ॥
दोघां एकचि देखणें । दोघां एकचि चाखणें ।
दोघां एकचि बोलणें । दोघां करणें एकचि ॥ १३ ॥
कैशी दोघां प्रीति अलोलिक । येरयेरांवीण न घेती
विख ।
येरयेरांवीण न चाखिती उदक । येरयेरेंवीण देख आंधळीं
॥ १४ ॥
नवल बाइलेचें करणें । नपुंसका पुरुषत्व इणें देणें
।
मग तिचेनि अधीनपणें । पुरुषें नांदणें सर्वदा ॥
१५ ॥
मग हा तिचेनि डोळां देखे । मग हा तिचेनि बोले मुखें
।
तिचोनि भोगी हा सुखदुःखें । बंधमोक्ष चाखे तिचेनि
॥ १६ ॥
तिचेनि म्हणवी मी ब्रह्म । तिचेनि करी हा कर्माकर्म
।
तिचेनि भोगी हा मरणजन्म । धर्माधर्मविभागें ॥ १७
॥
तिचेनि यासी पाप घडे । तिचेनि यासी पुण्य जोडे ।
तिचेनि हा महत्त्वा चढे । तिचेनि पडे अधःपातीं ॥
१८ ॥
एथवरी अतिप्रीतीं । वाढविली निजप्रकृती ।
प्रकृति पातिव्रत्यस्थिती । वश्य निजपती तियें
केला ॥ १९ ॥
नवल दोघांची सोयरिकी । दोघीं भावंडें होती सखीं
।
तो बाप ते त्याची लेंकी । पाहतां विवेकीं तो पुत्र
तिचा ॥ २० ॥
यापरी अगम्यागमन । तिंहीं दोघीं करूनि जाण ।
वाढविले अनेक जन । तिसरेपण नातळतां ॥ २१ ॥
ऐसा अव्यभिचारी व्यभिचारू । करूनि वाढविला संसारू
।
तो अतिअतर्क्य अगोचरू । अगम्य दुर्धरू शिवादिकां
॥ २२ ॥
हा निजशक्तिप्रकृतिमेळें । भोगी शिवत्वाचे सोहळे
।
प्रिया न देखतां तात्काळें । सांडी सगळें शिवत्व
॥ २३ ॥
ज्यासी गांवठाव ना जीवमेळ । रूपनांव ना काळमेळ ।
ऐसाही प्रकृती केवळ । केला सबळ निजगुणीं ॥ २४ ॥
प्रकृती निजगुणास्तव । निजभर्ता केला सावेव ।
वर्ण व्यक्ति रूप नांव । नाना वैभवविलासें ॥ २५ ॥
तंव पूर्णत्व लोपोनियां शिवें । अंगावरी वाढविलें
शांभवें ।
येरी पतिव्रता आहेवें । रूपें नांवें शिव पूजी ॥
२६ ॥
दोघांपासूनि झालें जग । परी न दिसे तिसरा भाग ।
न तुटे अनन्यमिळणीयोग । भिन्न विभाग दाखवितां ॥
२७ ॥
त्रैलोक्य पाहतां साङ्ग । न दिसे तिसरें अंग ।
दोघीं दुमदुमीत जग । भरलें चांग दुबंधीं ॥ २८ ॥
दोघां अतिप्रीति ऐशी । अनन्यमिळणी अनन्यासी ।
दोघें अणूमाजीं सावकाशीं । निजरहिवासी नांदत ॥
२९ ॥
पतीवीण ते पतिव्रता । सगळीचि विरे सर्वथा ।
प्रियेवीण असतचि नसता । होय कांहीं नव्हतां भर्तारू
॥ ३० ॥
शिव निःसंग जो पैं सदा । क्रियाकरणेंवीण नुसधा ।
त्यासीही अतिप्रीतीं निजप्रमदा । सुखदुःखबाधा
भोगवी ॥ ३१ ॥
यापरी निजनोवरा । प्रकृती गोंविला घरचारा ।
मग घरवातेचा थारा । त्याच्याचि शरीरावरी केला ॥
३२ ॥
प्रकृति पतिव्रता अवंचक । कर्माकर्मीं शिणोनि अनेक
।
सुखदुःखांची परवडी देख । अर्पी आवश्यक निजकांता
॥ ३३ ॥
नवल तें मीं सांगावें काये । स्त्री जोडी तें पुरुष
खाये ।
तियेवीण तो पाहें । कंहीं न लाहे कवडाही ॥ ३४ ॥
प्रकृति पतिव्रताशिरोमणी । कांत वश्य करोनि निजगुणीं
।
वासना सूक्ष्म सेवया अनुदिनीं । भोगवी सुगरणी भर्ताराकरवीं
॥ ३५ ॥
तेथ प्रकृतीचेनि गदारोळें । भवाब्धीं जलक्रीडा
खेळे ।
प्रकृति पुरुषातें बुडवी बळें । पुरुष एकें काळें
प्रकृति बुडवी ॥ ३६ ॥
ऐशा प्रकृतीच्या संगाआंत । पुरुषास लाविलें पंचभूत
।
जन्ममरणांच्या बुड्या देत । अवस्थाभूत होऊनी ॥
37 ||
ऐसा प्रकृतिचिया भिडा । पुरुष् केवळ् झाला वेडा
।
निजत्व् विसरोनि बापुडा । केला गाढा अतिदीन् ॥ ३८
॥
ऐसा विसरोनि पूर्णत्वासी । जीवशिवद्वंद्वें स्वयें
सोशी ।
त्यासी न्यावया निजत्वासी । गुणिया पूर्णांशीं
गुरुरावो ॥ ३९ ॥
ज्याचे वचनमात्रें पहा वो । जीवाचा हारपे जीवभावो
।
शिवा शिवपदीं ठावो । ज्याचा वचनगौरवो नांदवी ॥ ४०
॥
ज्याची भावार्थें ऐकतां गोठी । अहंकारू निमे उठाउठी
।
जन्ममरणांसी पडे तुटी । न् दिसे दृष्टीं भवभय् ॥
४१ ॥
ज्याचिया कृपादृष्टिपुढें । जीवशिवांचें फिटे
बिरडें ।
माया मिथ्यात्वें समूळ् उडे । पूर्णत्वाचें उघडे
भांडार् ॥ ४२ ॥
शिवू भुलविला शिवत्वासी । यावया तो निजपदासी ।
आज्ञा जैं पुसे सद्गुरूसी । तैंचि शिवासी शिवत्व्
॥ ४३ ॥
एवढी महिमा सद्गुरूसी । वचनें केवीं वानूं त्यासी
।
तवं वनिते वाणीनें वानावयासी । वदवी वाचेसी गुरुरावो
॥ ४४ ॥
तेथ् एक् मी वानिता । हें कोणें घ्यावें आपुले माथां
।
गुरूनें हरितली अहंता । तेथ् मी एक् कर्ता घडे केवीं
॥ ४५ ॥
तेथ् मीपणें घ्यावी अहंता । तंव् गुरूचि मीपणाआंतौता
।
गुरूवेगळा ठाव् नाहीं रिता । मीपणाचे माथां गुरुरावो
॥ ४६ ॥
माझें जें कां मीपण् । तें सद्गुरु झाला आपण् ।
तेव्हां रूप् एक् नांवें भिन्न् । एका जनार्दन्
एकत्वें ॥ ४७ ॥
अवघा जनार्दनचि देखा । तोचि उपनांवें झाला एका ।
तेणें नामें श्री भागवत् देखा । देशभाखा अर्थवी
॥ ४८ ॥
तेविसावे अध्यायाचे अंतीं । देवो बोलिला उद्धवाप्रती
।
द्वंद्वभोगांची निजप्राप्ती । साहावी शांती धरोनि
॥ ४९ ॥
ज्यांसी बाणली अढळ् शांती । ते मज् अजितातें जिंकिती
।
तेचि साचार् परमार्थी । स्वमुखें श्रीपति बोलिला
॥ ५० ॥
तें ऐकोन् कृष्णवचन् । उद्धवाचें दचकलें मन् ।
द्वंद्वसहिष्णुता अतिकठिण् । कैसोनि आपण् साहावी
॥ ५१ ॥
द्वंद्वसहिष्णुतासाधन् । पुसतां उबगेल् श्रीकृष्ण्
।
ऐशिया भिडा उद्धव् पूर्ण् । धरोनि मौन् राहिला ॥
५२ ॥
तो उद्धवाचा अभिप्रावो । जाणोनियां देवाधिदेवो
।
द्वंद्वसहिष्णुताउपावो । समूळ् पहा वो सांगत्
॥ ५३ ॥
अद्वयत्वें परिपूर्ण् । प्रकृतीहूनि पुरुष् भिन्न्
।
हें आकळल्या निजज्ञान् । द्वंद्वबंधन् बाधीना ॥
५४ ॥
द्वंद्वें जिणावया पूर्ण् । प्रकृतिपुरुषविवंचन्
।
उद्धवें न् करितां प्रश्न् । स्वयें श्रीकृष्ण्
सांगत् ॥ ५५ ॥
भक्तअंतरींचे जाणता । यालागें अंतर्यामी तत्त्वतां
।
तो निजभक्तांचिया स्वार्था । पूर्ण् परमार्थ् सांगत्
॥ ५६ ॥
निजभक्तांचें मनोगत् । जाणोनियां श्रीकृष्णनाथ्
।
करावया भक्तहित् । कृपेनें सांगत् कृपाळू ॥ ५७ ॥
जगीं धन्य् भाग्य् उद्धवाचें । कृष्ण् दैवत् तिहीं
लोकींचें ।
कृपा वोरसोनियां साचें । प्रकृतिपुरुषांचें निज्
सांगे ॥ ५८ ॥
आशंकेचें निरूपण् । उद्धवें न् सांगतांही जाण्
।
तें जाणोनियां श्रीकृष्ण् । कृपा निरूपण् निरूपी
॥ ५९ ॥
कृष्ण् म्हणे ज्यासी तारीन् । तो पहिलाचि तरला जाण्
।
करावया जगाचें उद्धरण् । कृपें श्रीकृष्ण् बोलत्
॥ ६० ॥
धेनु वत्साचेनि लोभें । जेवीं घरापुरतें दुभे ।
तेवीं उद्धवाचेनि वालभें । जग् पद्मनाभें उद्धरिलें
॥ ६१ ॥
श्रीभगवानुवाच् -
अथ् ते संप्रवक्ष्यामि सांख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम्
।
यद्विज्ञाय् पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं
भ्रमम् ॥ १ ॥
जो योगियांचां योगेंद्र् । जो ज्ञानियांचा ज्ञानेंद्र्
।
जो भक्तचित्तचकोरचंद्र् । जो यादवेंद्र् यदुवंशीं
॥ ६२ ॥
जो प्रकृतिपुरुषांहूनि पर् । तो स्वयें बोले शार्ङ्गधर्
।
उद्धवा द्वंद्वसहनप्रकार् । अतिगुह्य् विचार्
अवधारीं ॥ ६३ ॥
जें ऐकतांचि निरूपण् । सुखदुःखातीत् आपण् ।
हे संपूर्ण् पावे खूण् । तें गुह्य् ज्ञान् अवधारीं
॥ ६४ ॥
मी कपिलरूपें अवतरूनी । प्रकृतिपुरुष् विवंचोनी
।
उपदेशिली निजजननी । ते जुनी कहाणी सांगेन् ॥ ६५ ॥
जे परिसतां सावधान् । स्वयें होइजे ज्ञानसंपन्न्
।
पुरुषाहूनि प्रकृति भिन्न् । सुखदुःख् जाण् तीपाशीं
॥ ६६ ॥
सुखदुःखें मायिक् पूर्ण् । ऐसें ज्यासी कळलें ज्ञान्
।
तेव्हां भवभयभ्रम् दारुण् । तत्काळ् जाण् तो सांडी
॥ ६७ ॥
जेवीं मोतियांची कंठमाळा । भ्रमें सर्प् भासली
डोळां ।
ते भ्रमांतीं घालिती गळां । न् बाधी कंटाळा सर्पभायाचा
॥ ६८ ॥
तेवीं शिवशक्तिविवंचन् । तुज् मी सांगेन् संपूर्ण्
।
जें आकर्णितां सावधान् । द्वंद्वें सकारण् हारपती
॥ ६९ ॥
बह्य् सुखरूप् एकलेपणीं । तेथ् प्रकृतिपुरुष् कैंचीं
दोनी ।
द्वंद्वसुखदुःखें ज्यापासोनी । त्रिभुवनीं न्
समाती ॥ ७० ॥
तेचि अर्थींचें निरूपण् । स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण्
।
प्रकृतिपुरुषांचें जन्म् जाण् । तें मुख्य् कारण्
सुखदुःखां ॥ ७१ ॥
आसीञ्ज्ञानमथो ह्यर्थ् एकमेवाविकल्पितम् ।
यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥ २ ॥
जेवीं निजेल्या पुरुषाची छाया । पुरुषातळीं जाय्
लया ।
तेवीं सविकार् गिळोनि माया । ब्रह्म् एकल्या एकाकी
॥ ७२ ॥
ब्रह्म् एकाकी परिपूर्ण् । हेंही म्हणावया म्हणतें
कोण् ।
नाहीं नाम् रूप् व्यक्ति पूर्ण् । ब्रह्मीं ब्रह्मपण्
स्फुरेना ॥ ७३ ॥
तेथ् नाहीं युगसंख्या काळ् वेळ् । नाहीं दिनमान्
घटिका पळ् ।
नाहीं शून्यत्वें शून्य् मंडळ् । ब्रह्म् केवळ्
परिपूर्णत्वें ॥ ७४ ॥
तेथ् मी ब्रह्म् हें स्फुरे जें स्फुरण् । तेंचि
मायेचें मुख्य् लक्षण् ।
तेंचि प्रकृतिपुरुषांचें जन्मस्थान् । जावळीं
फळें जाण् जन्मलीं ॥ ७५ ॥
जेवीं कां कवळूनियां कण् । निकण् कोंडा वाढे आपण्
।
तेंवी पुरुषयोगें पूर्ण् । प्रकृति जाण् थोरावे
॥ ७६ ॥
धरूनि गोडपणाचा सांठा । फणसाअंगीं वाढे कांटा
।
तेवीं पुरुषयोगें ताठा । चढला मोठा प्रकृतीसी ॥
७७ ॥
जेवीं कां डोळींचेंचि जळ् । गोठोनि डोळां होय् पडळ्
।
तेवीं ब्रह्मीं मायामळ् । करी शबळ् शुद्धासी ॥ ७८
॥
पडळ् डोळा मंद् करी । माया निजानंद् आवरी ।
वाढोनि त्याची त्याचिवरी । वेडा करी पुरुषातें
॥ ७९ ॥
ऐसें कर्तेनवीण् आपसया । कार्यकारण् जें आलें आया
।
त्यातें कृतयुग् म्हणावया । वेदू लवलाह्या उदेला
॥ ८० ॥
अकार्-उकार्-मकारेंसीं । वेदू उपजे प्रकृतिपुरुषीं
।
जेवीं उकलल्या बीजासी । प्रथम् ये त्यासी तिवणा
डिरू ॥ ८१ ॥
ते वेदींचा अभिप्रावो । ब्रह्म् सत्य् माया वावो
।
आपुलेनि अभेदें ब्रह्मभावो । विवेकनिपुण् पहा वो
जाणती ॥ ८२ ॥
ऐसे वेदविवेकें अभेदयोगी । ते कृतादि होत् कां कलियुगीं
।
वर्तता ते सदा अयुगीं । युग् त्यालागीं असेना ॥ ८३
॥
कृतयुगादि युगपंक्ती । चराचर् नाना व्यक्ती ।
यांसी उपजवी प्रकृती । तिची उत्पत्ती हरि सांगे
॥ ८४ ॥
तन्मायाफलरूपेण् केवलं निर्विकल्पितम् ।
वाङ्मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद्धहत् ॥ ३ ॥
तें बृहत् जें परब्रह्म् । जेथ् न् रिगे रूपनाम्
।
जें मनबुद्धीसी अगम्य् । जें दुर्गम् इंद्रियां
॥ ८५ ॥
जें निर्गुण निराकार । जें सत्यस्वरूप साचार ।
जें परेहूनि परात्पर । निर्विकार निजवस्तु ॥ ८६
॥
तेथ अतर्क्य मायाचमत्कार । करी दृश्यद्रष्टृत्वें
सविकार ।
तेचि प्रकृति पुरुष साचार । तेणें चराचर वाढवी ॥
८७ ॥
जेवीं रूपासवें छायेची व्यक्ती । तेवीं ब्रह्मीं
मायेची निजस्थिती ।
तिणें उपजविली शिवशक्ती । पुरुष प्रकृति द्विधा
भेदें ॥ ८८ ॥
ब्रह्मांडीं ईश्वरस्वभावो । पिंडीं त्यासीच जीवभावो
।
ऐसा प्रकृतिपुरुषनिर्वाहो । मायेनें पहा हो द्विधा
केला ॥ ८९ ॥
ब्रह्म अच्छेद्य वेदू बोले । तें फाडूनि द्विधा
कैसें केलें ।
जेवीं आरिसां आपणा आपुलें । मुख देखिलें संमुख ॥
९० ॥
आपण पुर्वामुख आहे । प्रतिबिंब पूर्वेकडे न होये
।
आपलें आपणा संमुख होये । हें लाघव पाहें मायेचें
॥ ९१ ॥
प्रतिबिंब दिसतां संमुख । संमुख म्हणतां अतिविमुख
।
पुरुष पूर्वेकडे देख । प्रतिबिंबाचें मुख पश्चिमेकडे
॥ ९२ ॥
तेवीं आत्मदृष्टि स्वरूपीं पडें । जीवदृष्टि प्रपंचाकडे
।
येणें संमुखत्व न घडे । विमुखत्व गाढें जीवासी ॥
९३ ॥
तेवीं ब्रह्मीं जें ब्रह्मस्फुरण । तेंचि मूळमायेचें
लक्षण ।
तेथ ईश्वरत्वें जाण । होय आपण्या आपण संमुख ॥ ९४
॥
जे अद्वितीय वस्तु शुद्ध । तेथ मिथ्या मायासंबंध
।
अभेदीं उपजवूनि भेद । केलीं द्विविध शिवशक्ती ॥
९५ ॥
तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका ।
ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥
त्या दोहीं भागांमाझारीं । प्रकृतिभाग तो विकारी
।
पुरुषभाग तो अविकारी । स्वयें श्रीहरी सांगत ॥ ९६
॥
तेथ आपण आपुली कांता । आपुले कांतेचा आपण भर्ता ।
एकपणीं दावूनि द्वैता । भिन्नविभागता शिवशक्ती
॥ ९७ ॥
जेवीं आपुलें एक अंग । तेथ बोलती वाम सव्य भाग ।
तेवीं प्रकृतिपुरुषविभाग । जाणावे साङ्ग मायिक
॥ ९८ ॥
अर्धनारीनटेश्वरीं । जो पुरुष तोचि नारी ।
प्रकृतिपुरुषीं तैशी परी । एक शरीरीं एकात्मता
॥ ९९ ॥
जैं पुरुषविभाग लपवीं । तैं स्वेच्छा प्रकृति नाचवी
।
प्रकृतिभाग जैं लपवी । तैं पुरुषाची पदवी प्रकट
दिसे ॥ १०० ॥
मधील पडदा जैं तोडिती । तैं पुरुष ना प्रकृती ।
तेव्हां प्रकटे निजात्मस्थिती । स्त्रीपुरुषव्यक्ती
समूळ मिथ्या ॥ १ ॥
ऐशी मिथ्या मायिक प्रकृती । तीपासाव गुणोत्पत्ती
।
गुणास्तव संसारस्थिती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥
२ ॥
तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन्गुणाः ।
मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ५ ॥
प्रकृति गुणमयी पूर्ण । ते लाहोनि पुरुषईक्षण
।
प्रकट करी तिन्ही गुण । तेंचि निरूपण हरि सांगे ॥
३ ॥
जेवीं सूर्यावलोकनमेळीं । कळीं विकासे कमळदळीं
।
ते वेगळवेगळी पांकोळी । होती मूळीं कळिकेमाजीं
॥ ४ ॥
तेवीं पुरुषाच्या ईक्षणीं । गुणमयी झाली गुर्विणी
।
ते तम-रज-सत्त्वगुणी । प्रसवली तिनी गुणांतें ॥ ५
॥
जेवीं जळे बीज क्षोभूनी । दोनी दळें उलवूनी ।
डिरू निघाला त्यांतूनी । तरतरूनी तिवणा पैं ॥ ६ ॥
तेवीं परमात्मा मी आपण । पुरुषत्वातें पावोनि जाण
।
प्रकृति क्षोभवूनी पूर्ण । तिनी गुण प्रकटविले
॥ ७ ॥
जेवीं कां सूर्याचे किरणीं । सूर्यकांतीं पडे अग्नी
।
तेवीं पुरुषें प्रकृती भोगुनी । गुण तिनी ते प्रसवे
॥ ८ ॥
तेभ्यः समभवत्सूत्रं महान्सूत्रेण संयुतः ।
ततो विकुर्वतो जातो अहङ्कारो यो विमोहनः ॥ ६ ॥
ते तिनी गुण भिन्न भिन्न । भिन्नपणें वाढी समान ।
त्या नांव सूत्र प्रधान । क्रियाशक्ति जाण या नांव
॥ ९ ॥
क्रियाशक्तीस जडपण । तेथ चेतनात्मक उपजे ज्ञान
।
तेंचि महत्तत्त्व नांव जाण । भिन्नभिधान या हेतू
॥ ११० ॥
महत्तत्त्व आणि प्रधान । दोहिंचें रूप एकचि जाण
।
तेथ क्रिया आणि स्फुरे ज्ञान । यालागीं नांवें भिन्न
दोहींचीं ॥ ११ ॥
क्रियायुक्त जें स्फुरे ज्ञान । तेथ चेतवे अभिमान
।
त्रिगुणीं अहंकार पूर्ण । ते ठायीं जाण उठावे ॥ १२
॥
अहं खवळल्या दारुण । शिवासी विसरवी शिवपण ।
देहत्मवादें भुलवे पूर्ण । जन्ममरण भोगवी ॥ १३ ॥
त्या अहंकाराची मोहक शक्ती । भवभ्रमें पाडी भ्रांती
।
अहंकाराची विकारउत्पत्ती । स्वयें श्रीपती सांगत
॥ १४ ॥
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् ।
तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥
अहंकार अतिदुर्धर । गुणानुसारें त्रिप्रकार ।
गुण अहंता दृढ संसार । गुणविकार तो ऐसा ॥ १५ ॥
प्रथम अहंभावो सात्त्विक । झाला अंतःकरणद्योतक
।
तोचि देवताविकारजनक । यालागीं वैकारिक बोलिजे त्यासी
॥ १६ ॥
अहंकार जो राजसू । तो ज्ञानकर्मेंद्रियप्रकाशू
।
वांछी रजतेजविलासू । यालागीं तैजसू बोलिजे ॥ १७
॥
तामसाहंकाराची सिद्धि । सूक्ष्म भूतांतें उत्पादी
।
यालागीं म्हणिजे तो भूतादी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा
॥ १८ ॥
नवल अहंकाराची थोरी । सचेतना अचेतन नोवरी ।
स्वयें लग्न लावी प्रीतीवरी । चिदचिद्ग्रंथी पुरी
पाडूनी ॥ १९ ॥
चिन्मात्रस्वरूपता जीवासी । लग्न लावी जड देहेंसीं
।
‘ओं पुण्या’ एकात्मतेसी । कर्ता ज्योतिषी अभिमान
॥ १२० ॥
जीव ज्ञानस्वरूप चोखडा । तो करोनि जड मूढ वेडा ।
दृढ घाली हाडांचे खोडां । तो हा धडफुडा अहंकारू ॥
२१ ॥
तोचि सात्त्विक आणि राजस । होऊनि तिसरा तामस ।
त्रिविध विकारीं बहुवस । वाढवी असोस संसारू ॥ २२
॥
अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि
च ।
तैजसाद् देवता आसन् एकादश च वैकृतात् ॥ ८ ॥
विषय तेचि महाभूतें । तामस प्रसवला अपंचीकृतें
।
विषयास्तव प्रकटती भूतें । ऐक तूतें सांगेन ॥ २३
॥
शब्दापासाव नभ उद्भवत । स्पर्शापासाव मारुत ।
रूपापासाव तेज होत । रसास्तव येथ आप उपजे ॥ २४ ॥
गंधापासोनि पृथ्वी कठिण । उपजली आपीं आपण ।
येरयेरांचें अनुस्यूतपण । सर्वथा जाण मोडेना ॥
२५ ॥
शब्द निःशब्दीं जन्मला । तो आकाशातें प्रसवला ।
आकाशीं सूक्ष्म स्पर्श झाला । तो स्पर्श व्याला
मारुत ॥ २६ ॥
जन्मल्या मारुताआंत । शब्द स्पर्श दोनी नांदत
।
मारुत रूपातें प्रसवत । त्या रूपांत तेज जन्मलें
॥ २७ ॥
त्या जन्मल्या तेजाआंत । शब्द स्पर्श रूप नांदत
।
रूप रसातें प्रसवत । आप रसांत जन्मलें ॥ २८ ॥
जन्मले आपीं समरस । शब्द स्पर्श रूप रस ।
नांदताती सावकाश । विषयीं विषयांस प्रवेशू ॥ २९
॥
आपामाजीं जन्मे गंध । गंधापासाव पृथ्वी शुद्ध ।
शब्द स्पर्श रूप रस गंध । पृथ्वी पंचविध विषययुक्त
॥ १३० ॥
विषययुक्त अपंचीकृतें । पूर्वीं लीन होतीं समस्तें
।
तींचि स्थूळावलीं येथें । महाभूतें प्रसिद्ध ॥
३१ ॥
ज्ञान कर्म उभयपंचक । श्रोत्रादि इंद्रियदशक ।
राजसापासोनि देख । स्वाभाविक जन्मलीं ॥ ३२ ॥
सत्त्वअहंतेचा विकार । चित्तचतुष्टय चमत्कार
।
मन बुद्धि चित्त अहंकार । अकराही सुर इंद्रियाधिप
॥ ३३ ॥
महाभूतें अतिजडें देख । इंद्रियें तेथें प्रवर्तक
।
अंतःकरणचाळक । देव प्रकाशक कर्माचे ॥ ३४ ॥
त्रिविध अहंकारवृत्ती । गुणक्षोभें क्षोभक शक्ती
।
यापरी झाली उत्पत्ती । ब्रह्मांडस्थितीलागूनी
॥ ३५ ॥
मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः ।
अण्डमुत्पादयामासुः ममायतनमुत्तमम् ॥ ९ ॥
भूतां परस्परें वैर देख । पृथ्वीतें गिळूं धांवे
उदक ।
उदकातें आवश्यक । तेज देख निर्दळी ॥ ३६ ॥
तेजातें प्राशी पवन । पवनातें ग्रासी गगन ।
एवं भूतांसी सौजन्य । सर्वथा जाण असेना ॥ ३७ ॥
तेथ अंतर्यामिरूपें मी जाण । स्वयें प्रवेशोनि
आपण ।
भूतें मेळवूनि पूर्ण । करीं संरक्षण मर्यादा ॥ ३८
॥
माझे मर्यादेची रेखा । प्रथ्वी न विरवी उदका ।
उदकातें तेज देखा । न लववी नखा शोषाचे ॥ ३९ ॥
तेजातें न प्राशी पवन । वायु स्वेच्छा विचरतां जाण
।
सर्वथा ग्रासीना गगन । गतिबंधन करीना ॥ १४० ॥
यापरी हीं महाभूतें । एकवटूनि समस्तें ।
स्त्रजिलें ब्रह्मांडातें । मज महापुरुषातें वस्तीशीं
॥ ४१ ॥
सप्तावरणेंसीं प्रचंड । आवो साधूनि उदंड ।
निर्माण केलें ब्रह्मांड । मयूरांड आकारें ॥ ४२
॥
तस्मिन्नहं समभवं अण्डे सलिलसंस्थितौ ।
मम नाभ्यामभूत्पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः
॥ १० ॥
ऐसें ब्रह्मांड जें विद्यमान । त्यामाजीं मी नारायण
।
लीलाविग्रही झालों जाण । आपण्या आपण विश्वात्मा
॥४३ ॥
त्या माझे नाभीसी नाभिपद्म । विकासलें विश्वधाम
।
त्याहीमाजीं उत्तमोत्तम । आत्मभू नाम जन्मला ब्रह्मा
॥ ४४ ॥
नाहीं योनिद्वारा उदरगर्भू । मज आत्म्यापासूनि
स्वयंभू ।
उपजला यालागीं आत्मभू । नामाचा शोभू ब्रह्मयासी
॥ ४५ ॥
ब्रह्मांड तो विराटदेहो । त्याचा मुख्य भाग विग्रहो
।
माझे नाभिकमळीं पहा हो । ब्रह्मदेवो जन्मला ॥ ४६
॥
करावया लोकसर्जन । पद्मनाभाचे नाभीसी जाण ।
स्वयें जन्मला चतुरानन । रजोगुणप्राधान्यें ॥ ४७
॥
सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् ।
लोकान् सपालान् विश्वत्मा भूर्भुवःस्वरिति
त्रिधा ॥ ११ ॥
ब्रह्म रजोगुणप्रधान । नाभिकमळीं बैसोनि जाण ।
मी जन्ममूळ जो नारायण । त्यासी तो आपण देखेना ॥ ४८
॥
स्वयें बैसल्या कमळासी । कमळमूळ न कळे त्यासी ।
देखे एकार्णव जळासी । रजोगुणेंसीं मोहित ॥ ४९ ॥
तें कमळमूळ पहावया बुडीं । एकार्णवीं घालोनि उडी
।
बुडतां दिवसांच्या कोडी । त्या मूळाची जोडी न लभेचि
ब्रह्मा ॥ १५० ॥
तेथ निर्बुजला जळभयें । बाहेरि उसासे लवलाहें ।
कमळावरी बैसोनि पाहें । करावें काये स्मरेना ॥ ५१
॥
धांव पाव गा अच्युता । निवारीं माझी जगदंधता ।
तुजवांचूनि सर्वथा । संरक्षिता मज नाहीं ॥ ५२ ॥
धांव पाव गा अच्युता । निवारीं माझी जगदंधता ।
तुजवांचूनि सर्वथा । संरक्षिता मज नाहीं ॥ ५२ ॥
ब्रह्मा माझे पोटींचें बाळ । रजें रजांध झालें केवळ
।
धरोनि ठेला नाभिकमळ । कृपा तत्काळ मज आली ॥ ५३ ॥
मज विश्वात्म्याचें अपत्य । जडत्वें राहिला तटस्थ
।
म्यां उपदेशिला तेथ । सृष्टिसर्जनार्थ तपोनिष्ठा
॥ ५४ ॥
महाकल्पादींचे मांडणी । माझिया अशरीरी वाणी ।
तप तप या दों वचनीं । उपदेशिला अग्रगणी चतुरानन ॥
५५ ॥
यथोक्त तप करितां जाण । वृद्धि पावला सत्त्वगुण
।
त्याचिया सात्त्विकता पूर्ण । प्रत्यक्ष नारायण
मी झालों ॥ ५६ ॥
काळत्रयीं अबाधिक । तूंचि विश्वात्मा निश्चित ।
हें चतुःश्लोकी भागवत । म्यां त्यासी तेथ उपदेशिलें
॥ ५७ ॥
माझिया उपदेशविधीं । होऊनियां समबुद्धी ।
कल्पकल्पांचिये अवधी । मोह त्रिशुद्धी बाधीना ॥
५८ ॥
यापरी ब्रह्मा कल्पादी । पावला परम समाधी ।
प्रकटोनि निजात्मबुद्धी । सर्जनसिद्धी तेणें केली
॥५९ ॥
सुरासुर मानव पन्नागादिक । यांचे वसते तिन्ही लोक
।
सप्तपाताळ घरें देख । गोपुरें अलोलिक सप्तसंख्या
॥ १६० ॥
भूशब्दें पाताळलोक । भुवःशब्दें मृत्युलोक ।
स्वःशब्दें सर्गलोक । त्रिलोक देख यां नांव ॥ ६१
॥
चतुर्दश भुवनें सकळ । तेथ वसते लोक लोकपाळ ।
तेंचि करोनियां विवळ । सांगे प्रांजळ श्रीकृष्ण
॥ ६२ ॥
देवानामोक आसीत् स्वर्भूतानां च भुवः पदम् ।
मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात्परम्
॥ १२ ॥
अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत्प्रभुः ।
त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम्
॥ १३ ॥
मागील श्लोकाचे अंतीं । भूर्भुवःस्वर इति ।
यापरी त्रिलोकी श्रीपती । जाण निश्चितीं बोलिला
॥ ६३ ॥
तेंचि पुढील श्लोकार्था । पाताळलोक होय चौथा ।
तो मृत्युलोक एकात्मता । जाण तत्त्वतां व्याख्यान
॥ ६४ ॥
इंद्रादि सकळ देवांसी । स्वर्ग निजमंदिर त्यांसी
।
यक्षरक्षभूतगंधर्वांसी । निवासासी अंतरिक्ष ॥
६५ ॥
जेणें पाविजे निजमोक्षासी । जेथूनि गमन लोकांतरासी
।
ते कर्माभूमी मनुष्यासी । निजभाग्येंसी भूर्लोक
॥ ६६ ॥
त्रिलोकीवरतें जाण । सिद्ध वोळंगती आपण ।
तें सिद्धांचें सिद्धिस्थान । वसतें जाण निरंतर
॥ ६७ ॥
अतळ वितळ सुतळ । रसातळ महातळ ।
तळातळ आणि पाताळ । अधःसंख्या सकळ पाताळा ॥ ६८ ॥
सप्तपाताळीं अधिकारमेळू । अतळीं वसे मयपुत्र बळू
।
प्रतापें अतिप्रबळू । दैत्यमेळू समुदाय ॥ ६९ ॥
वितळीं वसे हाटकेश्वरू । जो उमाकांत कर्पूरगौरू
।
जेथिले हाटकनदीचा पूरू । सुवर्णसंभारूप्रवाही
॥ १७० ॥
सुतळीं महावैष्णव बळी । ज्याचा द्वारपाल वनमाळी
।
प्रल्हादही त्याचिजवळी । वैष्णवकुळीं नांदत ॥ ७१
॥
त्रिपुर भेदूनि शंकरू । रसातळीं स्थापिला मयासुरू
।
तो मायालाघवी महावीरू । सपरिवारू वसताहे ॥ ७२ ॥
माहातळीं कद्रूसुत । जे विषधर क्रोधयुक्त ।
ते सर्प जाण समस्त । तेथ नांदत निजवासें ॥ ७३ ॥
तळातळीं नांदती दानव । निवातकवची वीर सर्व ।
फणिमुख्य राजगौरव । रचना अपूर्व ते ठायीं ॥ ७४ ॥
सातवे पाताळीं वसती नाग । शतसहस्त्र फणिगणभोग ।
वासुकिप्रभुख अनेग । पद्मिनीभोग भोगिती ॥ ७५ ॥
स्वर्गीं रंभा उर्वशी सुंदरी । कां पाताळीं पद्मिणी
नारी ।
त्यांच्या सौंदर्याची थोरी । लोकांतरीं वाखाणे
॥ ७६ ॥
त्या तळीं तीं शतयोजनांवरी । शेष वसे सह्स्त्रशिरी
।
ज्याचा निजांगावरी । निद्रा करीं मी भगवंत ॥ ७७ ॥
त्याहूनि तळीं आत्यंतिक । अंधतामिस्त्रादि महानरक
।
त्याहीतळीं कूर्म देख । आवरणोदक तयातळीं ॥ ७८ ॥
ज्यांचा स्वर्गभोग होय क्षीण । अधोभोगाचें उरे
पुण्य ।
तेणें पुण्यानुक्रमें जाण । सप्तपाताळीं जन जन्मती
॥ ७९ ॥
ज्याचे गांठीं पाप चोख । तो भोगी नाना नरक ।
ऐशी त्रिलोकी देख । चतुर्मुख स्वयें रची ॥ १८० ॥
ज्यांसीं निष्कामता नाहीं चित्तीं । जे स्वप्नीं
न देखती विरक्ती ।
त्यांसी त्रिलोकीवरती गती । नाहीं निश्चितीं उद्धवा
॥ ८१ ॥
जे न करितीचि माझी भक्ती । जे नायकतीचि माझी कीर्ती
।
जे माझें रामनाम नुच्चरिती । भवबंधपंक्तिच्छेदक
॥ ८२ ॥
त्यांसी पुनः पुनः स्वर्गलोक । पुनः पुनः भोगिती
नरक ।
पुनः पाताळ मृत्युलोक । नानायोनीं दुःख भोगिती
॥ ८३ ॥
जे त्रिगुणगुणी सदा सकाम । जे सर्वदा करिती सकाम
कर्म ।
त्यांसी त्रैलोक्यबाहेरी निर्गम । त्रिगुणधर्म
निघों नेदी ॥ ८४ ॥
सांगीतली पाताळविवंचना । आतां ऐक स्वर्गरचना ।
लोकीं लोकांतरगणना । समूळ जाणा सांगेन ॥ ८५ ॥
रविचंद्रप्रभा जेथवरी । तेथवरी पृथ्वीची थोरी ।
तळीं पाताळ स्वर्ग वरी । लोकलोकांतरीं निवास ॥ ८६
॥
पायीं चालिजे तो भूलोक जोडे । येथूनि सूर्याऐलीकडे
।
भुवर्लोकींची थोरी वाढे । तेथ वस्ती घडे यक्षरक्षगंधर्वां
॥ ८७ ॥
भुवर्लोकाहीवरी । सूर्यलोकाची वाढे थोरी ।
पृथ्वीपासूनि लक्षावरी । जाण निर्धारीं रविलोक
॥ ८८ ॥
वायूपासूनि चक्राकारीं । रविचंद्रतारालोक कुसरी
।
खेवणोनियां तयावरी । काळ सूत्रधारी भवंडीत ॥ ८९
॥
त्या काळाहीवरी माझी सत्ता । माझेनि भेणें काळू
तत्त्वतां ।
क्षणलवनिमिषावस्था । अधिकन्यूनता होऊं नेदी ॥
१९० ॥
नवल काळचक्रगती । मासां रवि चंद्र समान होती ।
सूर्याआड चंद्रासी गती । जाण निश्चितीं दिनद्वयें
॥ ९१ ॥
ते अमावास्याप्रतिपदेसी । चंद्र चंद्रमंडळीं सावकाशीं
।
सूर्यसमभागें गमन त्यासी । तें या लोकांसी दिसेना
॥ ९२ ॥
इतुक्यासाठीं ते दिवशीं । जीवें जित्या चंद्राशीं
।
नष्टत्व स्थापिती ज्योतिषी । तें लोकांसी सत्य
मानें ॥ ९३ ॥
रवि चंद्र एकासनीं । सर्वथा नव्हती गमनीं ।
लक्षांतरें वसती दोन्ही । मंडळसमानीं मासांतीं
गती ॥ ९४ ॥
रविआड गती ज्या ग्रहासी । त्याचा अस्त सांगे ज्योतिषी
।
सत्य माने या लोकांसी । तो ग्रहो दृष्टीसी दिसेना
॥ ९५ ॥
दृष्टिसृष्टीचा जो न्यावो । तो ज्योतिषशास्त्रीं
सत्य पहा हो ।
न दिसे त्याचा अस्तभावो । दिसे तो पहा हो पूजिती
॥ ९६ ॥
अभ्राआड ग्रहण झालें । देखीलें तेथें पर्व फावलें
।
न दिसे ते देशीं नाहींच झालें । येणेहीं बोलें वर्तती
॥ ९७ ॥
रविचंद्रांहूनि आरती । राहुकेतूंची असे वस्ती ।
ते जैं मंडळाआड येती । तैं ग्रासिलें म्हणती रविचंद्रां
॥ ९८ ॥
राहू सूर्या गिळिता साचें । तैं तोंड जळतें राहूचें
।
मंडळीं मंडळ आड ये त्यांचे । हें सर्वग्रासांचें
संमत ॥ ९९ ॥
सूर्य सूर्यमंडळीं राज्य करी । त्याच्या सर्वग्रासाची
थोरी ।
ज्योतिषी सांगे घरोघरीं । तें देखोनि नरीं महाशब्द
कीजे ॥ २०० ॥
सूर्यसर्वग्रासाचिया गोठी । जगीं एक बोंब उठी ।
शेखीं रवि-राहूंसी नाहीं भेटी । स्पर्शही शेवटीं
असेना ॥ १ ॥
ग्रहचक्र वेगें चळतां पाहीं । रविचंद्रादिकां चालणें
नाहीं ।
ते निश्चळ निजराज्याच्या ठायीं । न चालतां पाहीं
चालती ॥ २ ॥
रविलोकाहूनि वरी । चंद्रलोक लक्षांतरीं ।
चंद्रलोकाहूनि दूरी । लक्षांतरीं तारालोक ॥ ३ ॥
तारालोकाहूनि वरी । बुधलोक दों लक्षांतरीं ।
बुधलोकाहूनि वरी । दों लक्षांतरीं शुक्रलोक ॥ ४
॥
मिळोनियां दैत्यगण । ज्याच्या चरणां येती शरण ।
नित्य घालिती लोटांगण । तो शुक्राचार्य जाण दैत्यगुरु
॥ ५ ॥
शुक्रलोकाहूनि दों लक्षांतरीं । भौमलोक वसे अंबरीं
।
भौमलोकाहूनि दों लक्षांतरीं । देवगुरु करी निजवासू
॥ ६ ॥
ज्याचे चरण वंदिती देख । इंद्रचंद्रवरुणादि अर्क
।
नित्य येती आवश्यक । तो बृहस्पतिलोक गुरूचा ॥ ७ ॥
त्याहिवरी लक्ष दोनी । सूर्यसुत वसे शनी ।
लक्षांतरें तेथूनी । सप्तऋषिजनीं निवासू ॥ ८ ॥
सप्तऋषींची ऋषिपंक्ती । तेथेंचि वसे अरुंधती ।
यावरी वसे अमरावती । इंद्रसंपत्तीसमवेत ॥ ९ ॥
जेथ अंगें वसे इंद्र जाण । ऐरावती आरोहण ।
पार्षदगण मरुद्गण । सुरसेना जाण जयाची ॥ २१० ॥
उच्चैःश्रवा वारू जाण । कल्पतरूंचें उद्यान ।
कामधेनूंचें गोधन । नंदनवन क्रीडेसी ॥ ११ ॥
जेथींच्या पायर्यान चिंतामणी । रंभा उर्वशी विलासिनी
।
अष्टनायिका नाचणी । ज्याच्या रंगणीं नांदती ॥ १२
॥
येणें वैभवें अमरावती । इंद्र तेथील अधिपती ।
येथूनि स्वर्गाचि समाप्ती । त्रैलोक्य निश्चितीं
या नांव ॥ १३ ॥
आतां त्रैलोक्यबाहेरी । एक लक्ष योजनांवरीं ।
भक्तकृपाळू श्रीहरी । ध्रुवमंडळ करी कृपेने ॥ १४
॥
त्रिलोकीं होतां प्रलयकाळ । ध्रुवासी कदा नव्हे
चळ ।
तो सर्वदा अचळ । यालागीं अढळ ध्रुवपद ॥ १५ ॥
पृथ्वीपासोनि कोटि योजन । महर्लोक वसे जाण ।
तेथ वसती कल्पायु जन । तें वसतिस्थान तयांचें ॥ १६
॥
तेथूनि कोटि योजनें देख । वरुता असे जनोलोक ।
तेथ वसती सनकादिक । ऊर्ध्वरेते देख महायोगी ॥ १७
॥
तेथूनि दोन कोटि अधिक । वसताहे तपोलोक ।
तेथील निवासी आवश्यक । वैराजदेव देख तपस्वी ॥ १८
॥
तपोलोकाहूनि देख । चौकोटी उंच अधिक ।
तेथ वसताहे सत्यलोक । तेथील नायक चतुरानन ॥ १९ ॥
तेथ मूर्तिमंत चारी वेद । मूर्तिमंत धर्म प्रसिद्ध
।
मूर्तिमंत ब्रह्मचर्य शुद्ध । तपही विशद मूर्तिमंत
॥ २२० ॥
गायत्री मूर्तिमंत तेथ । वाचा मूर्तिमंत वर्तत
।
दया मूर्तिमंत नांदत । योग मूर्तिमंत ब्रह्मसदनीं
॥ २१ ॥
तेथ अग्नि तिनी मूर्तिंमंत । ते एकरूपें त्रिधा
भासत ।
सत्य सत्यलोकीं मूर्तिंमंत । असत्य तेथ असेना ॥
२२ ॥
ते लोकीं वसते कोण लोक । जे गायत्रीमंत्रजापक ।
जे ब्रह्मणतीर्थप्राशक । जे यागउपासक निष्काम
॥ २३ ॥
जे ब्राह्मणकार्यीं निमाले । जे गोसंरक्षणीं जीवें
गेले ।
जे परोपकारार्थ वेंचले । ते पावले सत्यलोक ॥ २४ ॥
जे निष्काम द्विजां भजले । जिंहीं निष्काम द्विज
पूजिले ।
जिंहीं निष्काम द्विज भोजिले । ते पावले सत्यलोक
॥ २५ ॥
जे कृपाळू दीनार्थ देख । कृपाळू बंधमोचक ।
जे सत्यवादी सात्त्विक । ते सत्यलोकनिवासी ॥ २६
॥
जे परापवादीं मूक । परदारानपुंसक ।
जे परद्रव्या पराङ्मुख । ते सत्यलोकनिवासी ॥ २७
॥
ऐसी सत्यलोकींची स्थिती । तेथींचा ब्रह्मा अधिपती
।
ब्रह्मसृष्टि याहीवरती । नाहीं निश्चितीं उद्धवा
॥ २८ ॥
ब्रह्मांडाहूनि वेगळा । कैलास निर्माण करी भोळा
।
वैकुंठ रची घनसांवळा । हे लोक स्वलीळा निर्मित ॥
२९ ॥
होतां ब्रह्मांडा घडामोडी । वैकुंठ कैलास न लगे
वोढी ।
तेथील वस्तीची अभिनव गोडी । हरिहरभक्त फुडी जाणती
॥ २३० ॥
तेथ नाहीं काळाचें गमन । नाहीं कर्माचें कर्मबंधन
।
तेथ नाहीं जन्ममरण । हें भक्त अनन्य पावती ॥ ३१ ॥
वैकुंठकैलासरचना । सांगतां मन मुके मनपणा ।
ते लोकींची लोकलक्षणा । ऐक विचक्षणा सांगेन ॥ ३२
॥
सकळ ब्रह्मांडाबाहेरी । मायाआवरणाभीतरीं ।
वैकुंठ कैलास हरहरीं । स्वलीलेकरीं निर्मिजे ॥
३३ ॥
सकळ जीवां सुखकरू । कैलासीं वसे शंकरू ।
जो कां पार्वतेपरमेश्वरू । जो योगेश्वरू योगियां
॥ ३४ ॥
जटाजूटी गंगाधर । पिनाकपाणी पंचवक्त्र ।
कर्पूरगौर गोक्षीर । अभयवरदकर निजभक्तां ॥ ३५ ॥
त्रिमात्रातीत त्र्यंबक । त्रिपुटीत्रिपुर त्रिपुरांतक
।
त्रिविधताप उच्छेदक । तिनी लोक सुखकारी ॥ ३६ ॥
नागभूषणीं शोभे लीला । रुद्राक्षयुक्त रुंडमाळा
।
नीळकंठ जाश्वनीळा । भस्मोद्धूलिधूसर ॥ ३७ ॥
त्रिशूळडमरांकित कर । त्रिनेत्र व्याघ्राजिन अंबर
।
रामनामीं अतितत्पर । करी निरंतर जपमाळा ॥ ३८ ॥
सहस्त्रबाहु बळिपुत्र बाण । श्रृंगी श्रृंगी चंडी
पार्षद पूर्ण ।
साठी सहस्त्र रुद्रगण । कात्या त्रिशूळ जाण झेलती
॥ ३९ ॥
गणेश स्वामिकार्तिक । नंदी पंचमुख षण्मुख ।
वीरभद्रसेनानायक । जेणें लाविली सीक दक्षासी ॥
२४० ॥
भूत प्रेत पिशाचक । महाप्रथम ज्याचें सैन्यक ।
अवघे शिवांकित देख । शिवनामघोष गर्जती ॥ ४१ ॥
शंभु शिव शूली शंकर । उमाकांत कर्पूरगौर ।
भव भर्ग भवानीवर । कपर्दी ईश्वर महादेव ॥ ४२ ॥
हरहरशंकरनामोच्चारीं । धाकें कळिकाळ पळे दूरी ।
शिवनामें गर्जे सदा गिरी । गिरीश राज्य करी ते ठायीं
॥ ४३ ॥
जेथ शिवनामाचा उच्चार । तेथ सुखेंसीं तिष्ठे शंकर
।
भक्तकृपाळू ईश्वर । भोळा निरंतर भावार्थ्यां ॥
४४ ॥
निजदासांचे त्रिगुण वैरी । छेदावया सदा त्रिशूळ
करीं ।
निजडमरूच्या गजरीं । पापाची उरी उरों नेदी ॥ ४५ ॥
कैलासीं तृण तरु समस्त । पशु पक्षी जे जे तेथ ।
ते अवघेचि शिवांकित । सर्वरूपें समस्त शिवू नांदे
॥ ४६ ॥
यापरी ब्रह्मांडाबाहेरी । शिवू स्वलीला निर्माण
करी ।
नेमूनियां कैलासगिरि । भरू राज्य करी भवानीशीं
॥ ४७ ॥
आतां वैकुंठींची स्थिती । ऐक सांगेन तुजप्रती ।
जे ऐकतां चित्तवृत्ती । स्वानंदस्फूर्ती वोसंडे
॥ ४८ ॥
उंस गाळूनि काढिजे सार । त्याची आळूनि कीजे साकर
।
तिचेही नाना प्रकार । करिती नानाकर अतिकुशळ ॥ ४९
॥
तेवीं चैतन्यचि निश्चितें । मुसावूनि श्रीभगवंतें
।
वैकुंठ रचिलें तेथें । निजसामर्थ्यें नांदावया
॥ २५० ॥
स्वलीला सगुण साकार । सुकुमार अतिसुंदर ।
घनश्याम मनोहर । मूर्ति चिन्मात्र चोखडी ॥ ५१ ॥
शंख चक्र पद्म गदा । चारी भुजा सायुधा ।
डोळे लांचावले आनंदा । सगुण गोविंदा देखोनी ॥ ५२
॥
मुकुट कुंडले मेखळा । कांसे पिंवळा सोनसळा ।
कौस्तुभ झळके गळां । आपाद वनमाळा शोभत ॥ ५३ ॥
चरणींची गंगा अतिपुनीत । जे जगातें पवित्र करित
।
ते माथां वाहे उमाकांत । निजस्वार्थ देखोनी ॥ ५४
॥
त्या श्रीहरीचें पदद्वंद्व । वानितां मुका झाला
वेद ।
अगम्य हरीचें निजपद । महिमा अगाध श्रीहरिचरणीं
॥ ५५ ॥
पाहतां मुकुंदाचें श्रीमुख । फिकें झालें जी पीयूख
।
डोळ्यां झालें परम सुख । धन्य श्रीमुख हरीचें ॥ ५६
॥
ज्याचें निमेषार्ध देखिल्या मुख । हारपे कोटि जन्मांचें
दुःख ।
त्रिलोकीं न माय हरिख । धन्य श्रीमुख हरीचें ॥ ५७
॥
ज्याचा देखिलिया वदनेंदू । बांधू न शके द्वंद्वबाधू
।
चढता वाढता परमानंदू । स्वानंदकंदू जगाचा ॥ ५८ ॥
जयाची विक्षेपभ्रुकुटी । रची ब्रह्मांडें उठाउठी
।
ज्याचे रोमकूपीं ब्रह्मांडे कोटी । तो हरि वैकुंठीं
नांदत ॥ ५९ ॥
ज्याची झालिया कृपादृष्टी । अहंकाराची विरे गांठी
।
दुसरें दिसों नेदी सृष्टीं । तो हरि वैकुंठीं नांदत
॥ २६० ॥
जया दादुल्याचें नाम । निर्दाळी गा मरणजन्म ।
समूळ उपडी कर्माकर्म । तो पुरुषोत्तम नांदत ॥ ६१
॥
ते वैकुंठीं पाहतां साचार । अवघे चतुर्भुज नर ।
घनश्याम पीतांबरधर । शंख चक्र अवघ्यांसी ॥ ६२ ॥
अवघ्यांचें एक स्वरूप । अवघे दिसती एकरूप ।
जेथ हरि नांदे स्वयें सद्रूप । तेथ कोणी कुरूप दिसेना
॥ ६३ ॥
तेथ नाहीं आधी व्याधी । नाहीं विषयवार्ता उपाधी
।
स्त्रीपुरुषां समान बुद्धी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा
॥ ६४ ॥
तेथ नाहीं तहानभूक । नाहीं कामक्रोध द्वंद्वदुःख
।
नाहीं जन्ममरण निःशेख । ऐसा वैकुंठलोक नांदत ॥ ६५
॥
लक्ष्मीनें करावें अवलोकन । यालागीं कष्टती सुरगण
।
ते लक्ष्मी अंगें आपण । करी संमार्जन वैकुंठी ॥ ६६
॥
ते वैकुंठीं जनन्नाथ । उद्धरावया निजभक्त ।
स्वलीला असे नांदत । दीनकृपायुक्त दयाळू ॥ ६७ ॥
अंतीं नाममात्र घेतल्यासाठीं । उद्धरल्या जीवकोटी
।
तो स्वामी श्रीविष्णु वैकुंठी । दीनकृपादृष्टी
नांदत ॥ ६८ ॥
जैसा ज्यासी भावार्थ । तैसा पुरवी मनोरथ ।
पढिये पंचम पुरुषार्थ । तो हरी नांदत वैकुंठीं ॥
६९ ॥
लोकलोकांतरगणना । ब्रह्मांडसंख्या अवघी जाणा ।
वैकुंठकैलासरचना । समूळ विवंचना सांगितली ॥ २७०
॥
लोक सांगीतले भिन्न । तेथील प्राप्तीचे कोण जन ।
ऐसें कल्पील तुझें मन । ते अर्थीं निरूपण अवधारीं
॥ ७१ ॥
महर्जनतपःसत्यलोक । वैकुंठरचना अलोलिक ।
तेथील प्राप्तीचे कोण लोक । ते यदुनायक सांगत ॥ ७२
॥
योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः ।
महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ १४ ॥
निश्चळ करावया निजचित्ता । साधिली प्राणापानसमता
।
षट्चक्रें भिदूनि तत्त्वतां । पुढें निजात्मता
पावावी ॥ ७३ ॥
तंव आयुष्या झालें अस्तमान । निजांगीं आदळे मरण
।
ऐसे निमाले जे योगीजन । त्यांसी ऊर्ध्व गमन महर्जनादि
लोकीं ॥ ७४ ॥
जो गृहस्थाश्रमी ब्रह्मचारी । ब्रह्मचर्यनेमें
व्रतधारी ।
जो स्वप्नींहीं नातळे नारी । जो भिक्षाहारी सर्वदा
॥ ७५ ॥
जो सदा धडधडीत विरक्ती । एक भिक्षा न धरी हातीं ।
सद्गुरूचिया सेवा करिती । आत्मज्ञानप्राप्ती
पावावया ॥ ७६ ॥
जे संधीं व्हावें आत्मज्ञान । ते संधीसी आलें मरण
।
ऐशा ब्रह्मचारियासी जाण । ऊर्ध्व गमन महर्जनादि
लोकीं ॥ ७७ ॥
जे गृहस्थाश्रमीं नेटक । जे अग्निसेवे साग्निक
।
जे स्वधर्में चित्तशोधक । जे सेवक द्विजदेवां ॥
७८ ॥
जे भूतदयाळू भाविक । जे सत्यवादी सात्त्विक ।
जे निजात्मज्ञानसाधक । जे अवंचक गुरुभजनीं ॥ ७९
॥
गुरुकृपा साधूनि ज्ञान । पावावें ब्रह्म सनातन
।
तंव वेंचलें आयुष्यधन । अंगीं निधन आदळलें ॥ २८०
॥
तेणें खोळंबली ब्रह्मप्राप्ती । परी ऊर्ध्वलोकीं
होय गती ।
जैसी उपासना विरक्ती । तेणें तारतम्यें जाती महर्जनादि
लोकीं ॥ ८१ ॥
जे वनवासी वानप्रस्थ । जे वैराग्यें अतिविरक्त
।
जे कंदमूळफळीं तृप्त । जे सदा नेमस्त आश्रमधर्मीं
॥ ८२ ॥
वर्षाकाळीं आसारीं राहे । हेमंतीं जळाशयें ।
उष्णकाळीं पंचाग्नी साहे । तपश्चर्या वाहे अतिनिष्ठा
॥ ८३ ॥
शरिरशोषणाचें पाहे । सर्वथा न धरी भये ।
स्वार्थाचेनि लवलाहें । तपोनिष्ठा साहे दारुण ॥
८४ ॥
वैराग्य साधूनि पूर्ण । करावें संन्यासग्रहण ।
साधावया ब्रह्मज्ञान । तेचि काळीं मरण वोढवलें
॥ ८५ ॥
ऐसोनि देहान्तस्थिती । त्यासी ऊर्ध्वलोकीं होय
गती ।
महर्जनतपोलोकप्राप्ती । तारतम्यस्थिती उपासना
॥ ८६ ॥
जो समूळसंकल्पसंन्यासी । लोकलोकांतर न घडे त्यासी
।
हें न टकेचि गा जयासी । आणि झाले संन्यासी विधियुक्त
॥ ८७ ॥
जे कां पोटींहून अतिविरक्त । स्वप्नीं धातूंसी
न लाविती हात ।
जे यतिधर्मीं सदा निरत । जे सदा जपत प्रणवातें ॥
८८ ॥
अंगीकारिले आश्रमविधी । उबगू न मानी जो त्रिशुद्धी
।
मरणीं डंडळीना बुद्धी । त्या गमनसिद्धी सत्यलोकीं
॥ ८९ ॥
ऐसे सत्यलोकातें पावती । तेथील्या भोगांची ज्यां
विरक्ती ।
ते ब्रह्म्यासवें मुक्त होती । येर ते येती माघारे
॥ २९० ॥
ज्यांसी सत्यलोकीं भोगासक्ती । तेही खचोनि माघारे
येती ।
इतर लोकांची कोण गती । पुनरावृत्ती सोडीना ॥ ९१ ॥
जेथवरी भोगासती । तेथवरी पुनरावृत्ती ।
जेथ भोगाची निवृत्ती । तेथ चारी मुक्ती आंदण्या
॥ ९२ ॥
ज्यां लोकीं ज्या भोगविरक्ती । तेथून ते पुढारे
जाती ।
जे लोकीं ज्या भोगासक्ती । ते खचोनि पडती भूलोकीं
॥ ९३ ॥
तैसी नव्हे माझी भक्ती । भक्तां नाहीं इतर प्राप्ती
।
मद्भक्तां माझी गती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ९४
॥
जे सकाम माझी सेवा करिती । त्यांसी कामनाफळीं पडे
वस्ती ।
ज्यांसी निष्काम माझी भक्ती । त्यांसी माझी प्राप्ती
अनन्य ॥ ९५ ॥
सकाम भक्तांचे पुरवूनि काम । त्यांसी मी करीं नित्य
निष्काम ।
निजभक्तांसी निजधाम । मी पुरुषोत्तम पाववीं ॥ ९६
॥
यालागीं गोपींची कामासक्ती । म्यांचि आणूनि निष्कामस्थिती
।
त्यांसी दिधली साउज्यमुक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥ ९७ ॥
म्यां गोपिकांसी कामू केला । कीं निःशेष कामू त्यांचा
हरिला ।
न विचारितां या बोला । कृष्ण व्यभिचारला मूर्ख म्हणती
॥ ९८ ॥
सलोकता आवडे भक्तांसी । तैं मी करीं वैकुंठवासी
।
भक्त मागे समीपतेसी । करीं मी तयासी जिवलग ॥ ९९ ॥
हितगुज अळोंच्यासी । हृदयींचें गोड सांगावयासी
।
उद्धवा तूं जैसा आवडसी । ऐशीच त्यांसीं करीं प्रीति
॥ ३०० ॥
भक्त मागे सरूपता । त्यासी मी दें चतुर्भुजता ।
शंखचक्रादि सायुधता । घनश्यामता सुरेख ॥ १ ॥
मुकुट कुंडलें मेखळा । कांसे मिरवे सोनसळा ।
वांकी तोडरू चरणकमळा । कौस्तुभ गळां मत्सम ॥ २ ॥
ठाणमाण गुणलक्षण । वीर्य शौर्य गांभीर्य पूर्ण
।
रूप रेखा समसमान । दोघेही अनन्य सरूपता ॥ ३ ॥
रमा दोघांसी एकत्र देखे । देवो कोण हें ते नोळखे
।
पार्षदक्रिया ठकलीं ठाके । कोणासी सेवकें सेवावें
॥ ४ ॥
छत्रधरू चवके चित्तीं । कोणावरी धरूं छत्री ।
चवरधरें चवरें हातीं । कोणाप्रती विंजावें ॥ ५ ॥
नमना येती ब्रह्मादि देव । तेही मानिती अतिअपूर्व
।
दोंमाजीं कोण आदिदेव । त्यांसीही स्वयमेव कळेना
॥ ६ ॥
जेवीं दीपें दीपू लाविला । न कळे वडील कोण धाकुला
।
तेवीं माझी सरूपता पावला । न वचे ओळखिला आनासी ॥
७ ॥
जेवीं आरिशाचें प्रतिबिंब । दिसे समरूपें स्वयंभ
।
तैशी सरूपतेची शोभ । सम विडंब दोहींचा ॥ ८ ॥
देवो होऊनियां प्रसन्न । आपली सरूपता दे संपूर्ण
।
नेदी हृदयींचा द्विजचरण । श्रीवत्सलांछन अविनाशी
॥ ९ ॥
श्रीवत्स चिन्ह द्यावयासी पाहीं । विष्णु म्हणे
मज सामर्थ्य नाहीं ।
तें असे ब्राह्मणाच्या पायीं । त्याचा चरण हृदयीं
धरिल्या लाभे ॥ ३१० ॥
सरूपतेमाजीं जाण । देवा-भक्तांची हे खूण ।
ज्याचे हृदयीं श्रीवत्सलांछन । तो स्वामी श्रीविष्णु
जाण सर्वांचा ॥ ११ ॥
ऐशी सरूपता जरी झाली प्राप्त । तरी हा देवो मी एक
भक्त ।
हा भिन्नत्वाचा भेद किंत । त्याआंत उरला असे ॥ १२
॥
देवभक्तांमाजीं भेदू । भिन्न सरूपतासंवादू ।
जंव नाहीं अद्वयबोधू । तंव परमानंदू प्रकटेना ॥
१३ ॥
सांडूनि भिन भेदवार्ता । भक्त मागे सायुज्यता ।
ते गोड निरूपणकथा । तेथील स्वादता मी जाणें ॥ १४
॥
सायुज्याचें गोडपण । माझें मी जाणें आपण ।
उद्धवा तुज तेंही जाण । साङ्ग संपूर्ण सांगेन ॥ १५
॥
देह सरूपता सारिखेपण । हृदयीं भिन्न मीतूंपण ।
ऐशियेही मुक्तीसी जाण । भक्त सज्ञान नातळती ॥ १६
॥
मी होऊनियां मातें । भजन स्वतःसिद्ध आइतें ।
तें सांडूनियां भेदातें । निजभक्त चित्तें नातळती
॥ १७ ॥
देवेंसी भक्त अनादिसिद्ध । ठायीं मूळींहून अभेद
।
तेथ दाटूनि जो धरी भेद । तो भक्तिमंद मायिक ॥ १८ ॥
आर्त जिज्ञासु आणि अर्थार्थी । हे भेद केले मायिका
भक्ति ।
जे अभेदभावें मज भजती । सायुज्यमुक्ती तयांसी ॥
१९ ॥
ज्यांसी रावो रंक समान । वंद्य निंद्य न मनी मन ।
जे न धरिती देहाभिमान । सायुज्य जाण तयांसी ॥ ३२०
॥
जैशी आपुली साउली । मिथ्या आपणासवें लागली ।
तैशी देहबुद्धि ज्यांसी झाली । त्यांसी फावली सायुज्यता
॥ २१ ॥
जन्मूनि छाया सरिसी वाढे । माझी हे ममता नुठी पुढें
।
ऐसे देहाचें न बाधी सांकडें । सायुज्य रोकडें तयासी
॥ २२ ॥
सांडूनि देहाची विषयासक्ती । जो करी भावें अभेदभक्ती
।
त्यासीचि सायुज्यमुक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥ २३ ॥
ज्यासी देहीं नुठी मीपण । भूतमात्रीं न देखे तूंपण
।
त्यासी सायुज्यमुक्ति जाण । साङ्ग संपूर्ण सांपडे
॥ २४ ॥
जेवढी मज आत्म्याची व्यक्ती । तेवढीच त्याची प्रतीती
।
त्यासीच सायुज्यता मुक्ती । सहज आपैती उद्धवा ॥
२५ ॥
त्यासी विष्णुस्वरूप व्हावा देहो । हा सर्वथा नुपजे
अहंभावो ।
त्यासी विष्णुसगट स्वदेह वावो । यालागीं सारूप्य
पहा हो वांछीना ॥ २६ ॥
निजविवेकें पाहतां ठायीं । देहो तितुका मिथ्या
पाहीं ।
तेथ सारूप्यता कोणें ठायीं । सज्ञानीं कायी मागावी
॥ २७ ॥
सायुज्यता आलिया हाता । वस्तूवीण ठावो नाहीं रिता
।
सकळ भूतीं एकात्मता । सायुज्य तत्त्वतां या नांव
॥ २८ ॥
सकळ रूपें नांदतें जग । तें जो जाणे आपुलें अंग ।
आपण सर्वात्मा अभंग । त्यासीच साङ्ग सायुज्य ॥ २९
॥
मी एक सबाह्याभ्यंतरीं । मी एक जंगमीं स्थावरीं
।
मीचि आत्मा चराचरीं । जाण त्याचे घरीं सायुज्य नांदे
॥ ३३० ॥
मीचि एक एकला । एकपणेंचि संचला ।
ज्यासी द्वैताचा दुष्काळ पडिला । सत्य पावला सायुज्य
॥ ३१ ॥
एवं भावार्थाच्या अतिप्रीतीं । जें जें निजभक्त
वांछिती ।
तें तें मे पुरवीं श्रीपती । चारी मुक्ती भक्तांसी
॥ ३२ ॥
यावेगळे माझे प्रिय भक्त । भक्तिप्रतापें प्रतापवंत
।
भजनशौर्य अतिअद्भुत । निष्काम निरत मद्भजनीं
॥ ३३ ॥
आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । या कल्पना न धरोनि हातीं
।
नित्य निष्काम अतिप्रीतीं । मज भजती महाभाग ॥ ३४
॥
नेघती सालोक्य सामीप्य सरूपता । शेखीं न मागती सायुज्यता
।
निष्काम भजतीं भगवंता । भक्ती तत्त्वतां या नांव
॥ ३५ ॥
नवल भजनाची परवडी । आवडीतें प्रसवे आवडी ।
क्षणोक्षण चढोवढी । नित्य नूतन गोडी प्रेमाची ॥
३६ ॥
माझिया आवडीं तत्त्वतां । सर्वस्वें वेंचित जीविता
।
कदा पालट नव्हे चित्ता । भावार्थतां विश्वासी ॥
३७ ॥
मीच एक देवाधिदेवो । सर्वभूतीं माझाचि भावो ।
विकल्प विकृति संदेहो । घालितां पहा हो उपजेना ॥
३८ ॥
नवल भावार्थाची थोरी । मद्भावें देखे नरनारी ।
श्वानसूकरादि आकारीं । नमस्कारी मद्भावें ॥ ३९
॥
नवल त्याची भजनख्याती । सायुज्याचि चारी मुक्ती
।
माझ्या नांवावरूनि ओंवाळिती । भक्ती पढियंती येणें
पाडें ॥ ३४० ॥
मांडल्या अतिविघ्न सांकडें । ग्लानी न करिती आणिकांकडे
।
जाणती रामनामापुढें । विघ्न बापुडें ते कायी ॥ ४१
॥
गगन पडों पाहे कडाडें । पृथ्वी उलथावया गडबडे ।
ऐसें मांडलिया सांकडे । नाम पढे श्रीहरीचें ॥ ४२
॥
ऐशी देखोनि अनन्य प्रीती। मी सर्वस्वें भुललों
श्रीपती ।
मग न पाहतां कुळ जाती । त्याच्या घराप्रती मी धांवें
॥ ४३ ॥
ते न घेती वैकुंठींची वाट । त्यांचें घरचि मी करीं
वैकुंठ ।
तेथें चिन्मात्रें फुटे पाहांट । पिके पेंठ संतांची
॥ ४४ ॥
उपनिषदें येती तयांपाशीं । स्वधर्म ये सुखवस्तीसी
।
नारदादि सनकादिकांसी । तया घरासी अतिप्रीती ॥ ४५
॥
गर्जती नामाचे पवाडे । माझी कीर्ति गाती वाडेंकोडें
।
माझ्या रामनामापुढें । द्वंद्वाचें उडे बाधकत्व
॥ ४६ ॥
ऐशी देखोनि माझी भक्ती । वोरसोनियां निजशांती ।
धांवोनि ये तयांप्रती । वोळली मागुती जावों विसरे
॥ ४७ ॥
त्यांसी छळों ये जें जें दूषण । तें तें त्यांसी
होय भूषण ।
माझे भक्तीचें प्रसन्नपण । जाण संपूर्ण या नांव
॥ ४८ ॥
तेथ सायुज्यादि चारी मुक्ती । त्यांचे सेवेसी स्वयें
येती ।
ते जेथ विषय सेवूं जाती । तेथ सायुज्यमुक्ती सेवा
करी ॥ ४९ ॥
ऋद्धिसिद्धि त्याच्या घरीं । होऊनि राहती कामारी
।
तरी तो सिद्धींची चाड न धरी । माझे भक्तीवरी निश्चयो
॥ ३५० ॥
ऐशी देखोनि निश्चयें भक्ती । मीही करीं अनन्य प्रीती
।
भक्त जेउती वास पाहती । तेउता मी श्रीपती स्वयें
प्रकटें ॥ ५१ ॥
भक्त स्वभावें बोलों जाये । त्याचें बोलणें मीचि
होयें ।
त्याचे बोलण्या सबाह्यें । मीचि राहें शब्दार्थें
॥ ५२ ॥
तो कौतुकें खेळे खडे । ते खडेचि मज होणें घडे ।
तो कृपाळु पाहे जयाकडे । त्याचे छेदीं मी गाढे भवबंध
॥ ५३ ॥
तो वास पाहे जेणें मोहरी । तेउती मी सुखाची सृष्टी
करीं ।
तो म्हणे जयातें उद्धरीं । तो मी स्वपदावरी बैसवीं
॥ ५४ ॥
त्यासी अल्पही विचंबू पावे । तो सर्वांगें मी करूं
धांवें ।
त्याचें नाम जिंहीं स्मरावें । त्यांसी म्यां तारावें
सर्वथा ॥ ५५ ॥
जेवीं तान्हयालागीं माता । तेवीं भक्तांची मज चिंता
।
त्यांची सेवाही करितां । मी सवर्था लाजेंना ॥ ५६
॥
माता बाळकाचें पुरवी कोड । तैसे ते माझे लळेवाड ।
त्यांचें प्रेमचि मज गोड । उपचारचाड मज नाहीं ॥ ५७
॥
मी शरीर तो माझा आत्मा । प्रेमळ असे पढिया आम्हां
।
प्रेमळावरती सीमा । भक्तीचा महिमा चढेना ॥५८ ॥
त्यासी झणें काळ संहारी । यालागीं त्या आंतबाहेरी
।
मी निजांगाचें दुर्ग करीं । ऐशी प्रीति पुरी प्रेमळाची
॥ ५९ ॥
तेथ काळाचेनि हटतटें । लावूनि ब्रह्मस्थितीचे वाटे
।
माझे भक्त नेटेंपाटें । आपणिया आंतवटें स्वसुखें
वसवीं ॥ ३६० ॥
त्याचें स्वाभाविक कर्म जाण । तें माझे प्रीतींचे
पूजन ।
तो देखे तें माझें दर्शन । त्याची चावटी तें स्तवन
खुणेचें माझें ॥ ६१ ॥
तो स्वयें करी आरोगण । तेंचि मज नैवेद्यअर्पण ।
त्याची निद्रा ते जाण । समाधि संपूर्ण पैं माझी ॥
६२ ॥
त्याचा निमेषोन्मेषांचा व्यापार । तो मज अत्यंत
प्रियकर ।
त्याचे श्वासाचे परिवार । मज अपार सुखविती ॥ ६३ ॥
भक्तांची शरीरस्वभावस्थिती । तेणें मी सुखावें
श्रीपती ।
ऐसे सप्रेम भक्त आवडती । माझी अनन्यप्रीती मद्भक्तां
॥ ६४ ॥
चारी पुरुषार्थां नातळती । उपेक्षूनि चारी मुक्ती
।
सप्रेम करिती माझी भक्ती । मजचि पावती मद्भक्त
॥ ६५ ॥
गंगा सागरीं मीनली मिळे । मीनली त्याचीच त्यावरी
लोळे ।
तैसा भक्त मिळोनि भावबळें । माझे भक्तीचे सोहळे
मजमाजीं भोगी ॥ ६६ ॥
जेवीं कां भरें तरुणांगी । तरुणपण भोगी सर्वांगीं
।
तेवीं भक्त मिळोनि मजलागीं । माझे भक्तीचें भोगी
वैभव ॥ ६७ ॥
कां सतरावीचें गोडपण । चंद्र जाणे आपुलें आपण ।
तेवीं मी होऊनि माझें भजन । भक्त सज्ञान जाणती ॥
६८ ॥
जातिस्वभावें उदक एक । तेंचि गंगा यमुना नांवीं
देख ।
प्रयागसंगमीं उद्धरी लोक । तेवीं भक्त भाविक मद्योगें
॥ ६९ ॥
तेवीं माझे भक्त मज मिळून । अनन्य करिती माझे भजन
।
येथ भाविक सात्त्विक अतिदीन । उद्धरती जाण मद्योगें
॥ ३७० ॥
पृथ्वी निधानें भरली आहे । परी पायाळेंवीण प्राप्ती
नोहे ।
तेवीं आत्मा स्वतः सिद्ध आहे । गुरुकृपा लाहे तैं
प्राप्ती ॥ ७१ ॥
चहूं पुरुषार्थातें त्यागिती । चारी मुक्ति उपेक्षिती
।
पंचम पुरुषार्थाची भक्ती । मज पढियंती उद्धवा ॥
७२ ॥
येचि भक्तीचें मज कोड । हेचि भक्त माझे लळेवाड ।
मज अवाप्तकामा त्यांची चाड । ऐसें प्रेम गोड तयांचें
॥ ७३ ॥
आम्ही प्रेमाचे पाहुणे । भावार्थाचे आंदणे ।
म्यां अनन्याची सेवा करणें । जीवेंप्राणें सर्वस्वे
॥ ७४ ॥
माझें नाम आत्माराम । मी अवाप्तसकळकाम ।
परी प्रेमळांलागीं सकाम । ऐसें गोड प्रेम तयांचें
॥ ७५ ॥
मग आपुलिये संवसाटीं । प्रेमळू घें मी उठाउठी ।
वरीव सुखही दें शेवटीं । मज प्रीति मोटी प्रेमाची
॥ ७६ ॥
प्रेम मजसीं मोलें अधिक । संवसाटी करितां नव्हे
देख ।
यालागीं वरीव देतां सुख । न ये तैं सेवक सेलेचा होय
॥ ७७ ॥
प्रेमाचा जिव्हाळा पूर्ण । भावार्थाची उणखूण ।
जाणता मी एक श्रीकृष्ण । इतरांसी जाण कळेना ॥ ७८
॥
मज गोपिकांची कोण गोडी । त्यांच्या प्रेमाची जाति
चोखडी ।
यालागीं मज त्यांची आवडी । अतिगाढी उद्धवा ॥ ७९ ॥
कुब्जा काय सुंदर होती । तिच्या प्रेमाची मज प्रीती
।
राधा प्रार्थीं मी वनाप्रती । काय विषयासक्तीलागूनी
॥ ३८० ॥
कोण भक्ती केली गोपाळीं । काय तीं सोंवळीं कीं ओंवळीं
।
त्यांचे उच्छिष्ट कवळ मी गिळीं । प्रेमसंमेळीं
डुल्लत ॥ ८१ ॥
पांडवांच्या बाचें मी काय लागें । त्यांचीं वेवटें
सोशीं अनेगें ।
मी सुदाम्याच्या पायां लागें । काय त्याचेनि पांगें
पांगलों ॥ ८२ ॥
मी काय अन्नासी दुकाळलों । तो यज्ञपत्न्यां सीं
मागों गेलों ।
मी भावार्थाचा भुकेलों । प्रेमाच्या पावलों पाहुणेरा
॥ ८३ ॥
माझी काय क्षीण झाली शक्ती । मज गोपिका दावीं बांधिती
।
त्यांच्या निजप्रेमाची जाती । मी स्वयें श्रीपती
पोखितू ॥ ८४ ॥
मी न लागतां कोणाची कवडी । अर्जुनाचीं धूतसे घोडीं
।
धर्माघरीं उच्छिष्टें काढीं । मज अतिआवडी प्रेमाची
॥ ८५ ॥
मज प्रेमळांची अतिआवडी । ते लोकेषणालाज दवडी ।
महत्त्वाच्या विसरवी कोडी । त्यांचा सेवेची जोडी
मजलागीं ॥ ८६ ॥
सकळ अळंकार लेऊनि माता । निजपुत्र मस्तकीं लाडवितां
।
त्याच्या कंटाळेना थुंकमुता । तेवीं प्रेमळें सर्वथा
मजलागीं ॥ ८७ ॥
ऐसा प्रेमाचेनि अतिपांगें । म्यां पंगिस्त होइजे
श्रीरंगें ।
यालागीं तया पुढेंमागें । सदा सर्वांगें तिष्ठत
॥ ८८ ॥
उद्धवा यादवा समस्त । असतां माझें बहुत गोत ।
तूंचि प्रियकर मज जो येथ । माझें प्रेम अद्भुत तुजलागीं
॥ ८९ ॥
हे ऐकोनि देवाची गोठी । उद्धवें पायीं घातली मिठी
।
देवो सुखावोनि पोटीं । उठाउठी आलिंगी ॥ ३९० ॥
हृदयीं हृदय जाले संलग्न । देहीं देहा पडिलें आलिंगन
।
मनेंसीं एक झालें मन । स्वानंद पूर्ण वोसंडे ॥ ९१
॥
देवो विसरला देवपण । भक्ता नाठवे भक्तगण ।
दोघांचें उडालें दोनीपण । स्वानंदीं पूर्ण बुडाले
॥ ९२ ॥
सेव्यसेवकता ठेली गोठी । द्वैतभावाची खुंटली दृष्टी
।
भक्तिसाम्राज्याच्या पाटीं । दोघां झाली भेटी निजात्मता
॥ ९३ ॥
स्थूळ लिंग आणि कारण । इंहीं उपलक्षिजे माहाकारण
।
ते देहचतुष्टयाची आठवण । आठवितें कोण ते ठायीं ॥
९४ ॥
तेथ निबिड आणि निघोट । सुखस्वरूप घनदाट ।
नाहीं आदि मध्य शेवट । तें झालें प्रकट स्वयंभ ॥
९५ ॥
नवल देवाचें पूर्णपण । तेथही लाघव केलें जाण ।
मोडों नेदीचि उद्धवपण । ऐसा भक्त आन मज मिळेना ॥
९६ ॥
उद्धवाऐसा मजपाशीं । कोण मिळेल अळोंचासी ।
माझे निजगोड कोणापाशीं । म्यां सावकाशीं सांगावें
॥ ९७ ॥
मज निजधामा गेलिया जाण । माझें जें निःसीम निजज्ञान
।
त्यासी उद्धव शुद्ध सांठवण । यालागीं उद्धवपण राखिलें
॥ ९८ ॥
उद्धव स्वानंदी निमग्न । त्यासी थापटूनि आपण ।
सावध करी श्रीकृष्ण । येरा भक्तपण आठवलें ॥ ९९ ॥
म्हणे जय जय श्रीकृष्णनाथा । जें मज सुख दाविलें
आतां ।
तें नित्य निर्वाहे सर्वथा । ऐशी कृपा तत्त्वतां
करावी ॥ ४०० ॥
तंव श्रीकृष्ण म्हणे उद्धवा । हा माझा निजगुह्य
गोप्य ठेवा ।
तुज म्यां सांगीतला कणवा । पुरुषार्थ पांचवा या
नांव ॥ १ ॥
हें वेदशास्त्रां अगम्य । सकळ देवांसी अतिदुर्गम
।
जेणें लुब्धें मी पुरुषोत्तम । तें हें भक्त प्रेमरहस्य
॥ २ ॥
मज वश्य करावयाचें वर्म । पोटीं धरावें भक्तिप्रेम
।
चहूं मुक्तींचा पडे भ्रम । पुरुषार्थकाम वोसरे
॥ ३ ॥
ज्यासी माझी सप्रेम भक्ती । त्याचेनि नांवें विघ्नें
पळती ।
मजवेगळी अन्यथा गती । करावया प्राप्ती कोणाची ॥
४ ॥
जयासी माझी अनन्य भक्ती । तेथ माझी पूर्ण कृपास्थिती
।
मद्भक्तां मजवेगळी गती । कदा कल्पांतीं असेना
॥ ५ ॥
वेदविधीं करावा बाधू । तो निःश्वसित माझा वेदू ।
जेथ माझा पूर्ण कृपाबोधू । तेथ विधिवादू बाधीना
॥ ६ ॥
जे कां माझे भक्त सकाम । ते फळभोगांतीं होऊनि निष्काम
।
तेही ठाकिती माझें निजधाम । भक्तां अन्यगमन असेना
॥ ७ ॥
ज्यासी माझें अनन्य भजन । स्वकर्म त्याचे सेवी चरण
।
विधिवेदू वोळंगे अंगण । त्यासी अन्यथागमन असेना
॥ ८ ॥
जेथ सप्रेम नाहीं माझी भक्ती । तेथ कर्में अवश्य
बाधती ।
कर्मास्तव अन्यथागती । अभक्त पावती उद्धवा ॥ ९ ॥
जेथ माझी साचार भक्ती । तेथ कर्माची न चले गती ।
मद्भक्तां माझी प्राप्ती । सत्य निश्चितीं या
हेतू ॥ ४१० ॥
भक्तांसी सर्वांभूतीं मद्भावो । तेथ कर्मबंधा
कैंचा ठावो ।
कर्मानुगती खुंटली पहा हो । मत्प्राप्ति स्वयमेवो
मद्भक्तां ॥ ११ ॥
भक्त पाऊल ठेवी अवनीं । परी म्यां ठेविलें न धरी
मनीं ।
कर्ता भगवंत सत्य मानी । यालागीं कर्मबंधनीं बांधवेना
॥ १२ ॥
भक्तांस नाहीं अन्यथा गती । मद्भक्तां माझी अनन्य
प्रीती ।
त्या भक्तभावार्थाच्या युक्ती । विशद श्रीपती स्वयें
केल्या ॥ १३ ॥
‘न मे भक्तः प्रणश्यति’ । हें बोलिला अर्जुनाप्रती
।
तें साचार बिरुद श्रीपती । तो भक्तां अन्यगती घडोंचि
नेदी ॥ १४ ॥
भक्तशापाची ऐकतां गोठी । देवो कैवारें सवेग उठी
।
सुदर्शन लावूनि पाठी । केला हिंपुटी दुर्वासा ॥
१५ ॥
एका अंबरीषाकारणें । दहा गर्भवास सोशिले जेणें
।
तो अनन्य भक्तांसी उणें । कोण्याही गुणें येवों
नेदी ॥ १६ ॥
भक्तकैवारी श्रीकृष्ण । हे भावार्थाची निजखूण ।
एका जनार्दना शरण । भावो प्रमाण भक्तीसी ॥ १७ ॥
शुद्धभावेंवीण जे भक्ती । तेचि दांभिक जाण निश्चितीं
।
ते अपक्वचि राहे प्राप्ती । जेवीं कांकड जाती मुगांची
॥ १८ ॥
‘भक्तियोगस्य मद्गतिः’ । हे मूळपदींची पदस्थिती
।
तेंचि वाढविलें किती । ऐसें श्रोतीं न म्हणावें
॥ १९ ॥
‘मद्गती’ या पदाची व्युत्पत्ती । कोण आहे जाणे
किती ।
हें रहस्य जाणे विरळा क्षितीं । यालागीं क्षमा श्रोतीं
करावी ॥ ४२० ॥
हो कां भक्ती माझी निजजननी । ज्यां प्रेमपान्हां
ये वाढवूनी ।
सरता केलों भगवद्भजनीं । ते म्यां गौण महिमेनीं
वानिली ॥ २१ ॥
भगवद्भक्तीचें महिमान । मी केवीं जाणें अज्ञान
।
जें बोलिलों तें सर्वथा गौण । क्षमा पूर्ण करावी
॥ २२ ॥
भक्ति माझी निजमाउली । ते मी आपुल्या बोबडे बोलीं
।
ग्रंथाधारें गौरविली । सप्रेम भुली भुलोनी ॥ २३
॥
प्रेमाची निजजाति कैशी । आठवों नेदी आठवणेसी ।
एवं विसरवूनि हेतूसी । भक्तिरहस्यासी बोलविलें
॥ २४ ॥
जेवीं कां निजबाळकातें । माउली बोल बोलवी त्यातें
।
तेवीं भक्तीनें मज केलें येथें । म्यां चुकी कोणातें
ठेवावी ॥ २५ ॥
माउलीचें लोभाळूपण । प्रकट करी तो मूर्ख जाण ।
याहीपरी मी अज्ञान । चुकलेपण दिसताहे ॥ २६ ॥
उडिदीं काळें जेथींच्या तेथें । तेवीं चुकलेपण
माझें येथें ।
चुकीचि मानावी निश्चितें । हेंही गुरुनाथें वारिलें
॥ २७ ॥
चुकलेपणचि मानितां । मी हों पाहें कवि कर्ता ।
मीपण नावडे गुरुनाथा । तेणें तें तत्त्वतां सांडविलें
॥ २८ ॥
साङ्ग झालिया कथाकथन । तेणें श्लाघें न घ्यावें
मीपण ।
तंव गुरूंनीं दावूनि निजखूण । मीतूंपण उडविलें
॥ २९ ॥
हेही बोल बोलता । मी नव्हें नव्हें गा सर्वथा ।
मी नव्हें कवि कर्ता । हें गुरूंचे तत्त्वतां गुरु
जाणे ॥ ४३० ॥
तंव श्रोते म्हणती चमत्कार । भक्तिसुखाचें सुखसार
।
भक्तिपरमामृतसागर । उघड साचार तुवां केला ॥ ३१ ॥
भागवत मुख्य भक्तिप्रधान । जें भक्तीचें सुख सनातन
।
तें करतळामळ करूनि जाण । तुवां परिपूर्ण दाविलें
॥ ३२ ॥
तुवां हा थोर केला उपकार । तरावया स्त्रियादि शूद्र
।
जग व्हावया भजनतत्पर । भागवत निजसार काढिलें ॥ ३३
॥
भागवतींचें गुप्त पीयूख । तें त्वां प्रकटिलें
भक्तिसुख ।
तेणें संत सुखावले देख । श्रोते सकळिक निवाले ॥ ३४
॥
तुज संतोषोनि श्रीपती । दीधली आपली निजभक्ती ।
यालागीं तुवां भक्तीची कीर्ती । यथार्थस्थितीं
वर्णिली ॥ ३५ ॥
तुझे भक्त्तीचा एकेक बोल । ब्रह्मसुखेंसीं सखोल
।
त्याहीमाजीं प्रेमाची वोल । येताति डोल चित्सुखें
॥ ३६ ॥
तुज वाखाणितां निजभक्ती । प्रेमें वोसंडे चित्तवृत्ती
।
विसरोनियां ग्रंथस्फूर्ती । भक्तीची कीर्ती वानिशी
॥ ३७ ॥
निजाआवडी वाडेंकोडें । वानितां भक्तीचे पवाडे
।
तुज नाठवे मागेंपुढें । प्रेम गाढें जाणवलें ॥ ३८
॥
जंव जंव भक्तीचें निरूपण । अधिकाधिक वाढतां जाण
।
तंव तंव येतसे स्फुरण । तेथ कोण पुरे म्हणेल ॥ ३९
॥
जंव जंव निरूपणा वाढी । तंव तंव भक्तीची अधिक गोडी
।
तेणें श्रोत्यांचीही आवडी । चढोवढी वाढली ॥ ४४०
॥
करितां भक्तिसुखनिरूपण । श्रोते वक्ते लांचावले
जाण ।
होतां अमृतांचे आरोगण । पुरे कोण म्हणों शके ॥ ४१
॥
यापरी गा अतिप्रीतीं । वाढली निरूपणीं भक्ती ।
ते आवरूनियां स्फूर्ती । पुढील ग्रंथार्थीं प्रवर्तें
॥ ४२ ॥
हें ऐकोनि संतवचन । केलें साष्टांग नमन ।
भली दीधली आठवण । येरवीं निरूपण नावरतें ॥ ४३ ॥
‘भक्तियोगस्य मद्गतिः’ । ये पदाची पदव्युत्पत्ती
।
निरूपिली भगद्भक्ती । जेणें भगवत्प्राप्ती अतिसुलभ
॥ ४४ ॥
हे न करितां भगवद्भक्ती । त्रिगुणगुणीं जीवपंक्ती
।
बांधिल्या संसारीं उन्मज्जती । तेही स्थिती हरि
सांगे ॥ ४५ ॥
मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तं इदं जगत् ।
गुणप्रवाह एतस्मिन् उन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥
मुख्य मूळीं मी जगाचा धरिता । स्त्रष्टृमीचि स्त्रजिता
।
विष्णुरूपें मी प्रतिपाळिता । मीचि संहर्ता रुद्ररूपें
॥ ४६ ॥
हे त्रिगुण काळाची काळसत्ता । तो मी निजकाळ तत्त्वतां
।
स्त्रजिता पाळिता संहर्ता । गुणावस्थाविभागें
॥ ४७ ॥
जनांचें वासनाकर्म विचित्र । तेचि काळसत्ता निजसूत्र
।
तेणें रचिला संसार । चराचर गुणबद्ध ॥ ४८ ॥
गुणकर्में स्वर्गा चढे । गुणकर्में नरकीं पडे ।
नाना योनींचें सांकडें । भोगणें घडे गुणकर्में
॥ ४९ ॥
स्वर्ग भोगूनि वाडेंकोडें । महर्जनतपोलोकांपुढें
।
सत्यलोकवरी वरता चढे । उन्मज्जन घडे या नांव ॥ ४५०
॥
पशुपक्षिस्थावरांत । वृक्षपाषाणकृमित्व प्राप्त
।
महानरकीं अधःपात । निमज्जन एथ त्या नांव ॥ ५१ ॥
उंचीं चढोनि नीचीं पडणे । भोगवी नाना जन्ममरणें
।
तें प्रकृतिपुरुषांचें साजणें । जीवबंधनें भागवी
॥ ५२ ॥
अणुर्बृहत् कृशः शूलो यो यो भावः प्रसिध्यति ।
सर्वोऽपि उभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १६
॥
अणु म्हणिजे अतिसूक्ष्म सान । बृहत् म्हणिजे विशाळ
जाण ।
कृश म्हणिजे किरकोळपण । स्थूळ तें पूर्ण जडावयवीं
॥ ५३ ॥
जें जें दृष्टिगोचर झालें । जें जें नांवरूपा आलें
।
तें तें उभययोगें केलें । जाण घडलें प्रकृतिपुरुषीं
॥ ५४ ॥
जें उभययोगसंभव । जग ऐसें ज्याचें नांव ।
तें प्रकृतिपुरुष सावेव । तिसरा भाव असेना ॥ ५५ ॥
या दोहींवेगळें निरवयव । जेथूनि या दोहींचा उद्भव
।
तेचि सद्वस्तु सर्वीं सर्व । देवाधिदेव सांगत ॥
५६ ॥
यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् ।
विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥
प्रकृतिपुरुषेंसीं साकार । जें दिसताहे चराचर ।
त्यासी आद्यंतें जें अनश्वर । तेंचि साचार मध्येंही
॥ ५७ ॥
लेण्याआधीं कनक एक । लेण्याअंतीं तेंचि आवश्यक
।
मध्येंही लेणेंरूपें देख । भासे कनक अद्वितीय ॥
५८ ॥
न करितां मातीचें गोकुळ । पूर्वी मृत्तिकाचि केवळ
।
गोकुळ मोडल्या सकळ । उरे अविकळ मृत्तिका ॥ ५९ ॥
तेचि गोकुळरूपें असतां । भासे मृत्तिकाचि तत्त्वतां
।
तेंवी आदिमध्यअवसानतां । भासे चित्सत्ता अनश्वर
॥ ४६० ॥
त्रिगुणगुणें सविकार । जें जग दिसताहे साकार ।
तें मायिक गा चराचर । जेवीं व्यवहार स्वप्नींचा
॥ ६१ ॥
सकळ विकारांचें कारण । अंगें अविद्या आपण ।
ते विकारीं सत्यता स्थापितां जाण । आलें सत्यपण
अविद्येसी ॥ ६२ ॥
अविद्या आपुलेनि नांवें जाण । आपुलें नास्तिक्य
सांगे आपण ।
हें वर्म जाणती सज्ञान । नेणोनि अज्ञान मानिती सत्य
॥ ६३ ॥
अविद्या अविद्यकत्वें मिथ्या जाण । वस्तु वस्तुत्वें
सदा संपन्न ।
येचि अर्थींचें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥ ६४ ॥
यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् ।
आदिरन्तो यदा यस्य तत्सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥
प्रकृतिअंगीकारें देख । वस्तूपासाव होती लोक ।
जेवीं निद्रायोगें एक । होय अनेक निजस्वप्नीं ॥
६५ ॥
जेवीं तंतूपासाव कोटि पट । कोटि पटीं तंतु एकवट ।
पाहतां आदि मध्य शेवट । द्वैताचें बोट रिघेना ॥ ६६
॥
तेवीं वस्तूपासोनियां लोक । प्रकृतिपुरुषादि सकळिक
।
आदि-मध्य-अवसानीं एक । द्वैतवार्ता देख असेना ॥ ६७
॥
तंतु सत्य पट मायिक । वस्तु सत्य अविद्या लटिक ।
जें आदि-मध्य-अवसानीं एक । तें सत्य निष्टंक उद्धवा
॥ ६८ ॥
जेवीं कां काष्ठाची बाहुली । काष्ठावयवें शोभे
आली ।
तेवीं वस्तु वस्तुत्वें एकली । शोभा पावली जगत्वें
॥ ६९ ॥
जेवीं कां एकलें देह देख । दिसे अवयवरूपीं अनेक ।
तेवीं वस्तु एकली एक । आभासे अनेकस्वरूपीं ॥ ४७०
॥
जेवीं कां जळीं क्रीडतां जळा । उपजवी तरंगांच्या
माळा ।
तेवीं वस्तूचिया स्वलीळा । जगदादि मेळा प्रकाशे
॥ ७१ ॥
तरंगा आदि-मध्य-अवसानीं । जेवीं पाणीपणें असे पाणी
।
तेवीं उत्पत्ति स्थिति-निदानीं । वस्तु वस्तूपणीं
अनश्वर ॥ ७२ ॥
ब्रह्म सत्य प्रपंच वावो । हा साधकां साधावया निर्वाहो
।
कार्यकारणअभिन्नभावो । देवाधिदेवो बोलिला ॥ ७३
॥
कार्य कारणीं अभिन्न । तैं ब्रह्मीं माया कैंची
भिन्न ।
जगद्रूपें ब्रह्म परिपूर्ण अन्योपदेशें जाण दाविलें
॥ ७४ ॥
ब्रह्म माया काळगती । यें तिन्हीं अनादि म्हणती
।
तेही न घडे उपपत्ती । येचि अर्थीं हरि बोले ॥ ७५ ॥
प्रकृतिर्ह्यस्य उपादानं आधारः पुरुषः परः ।
सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत् त्रितयं त्वहम्
॥ १९ ॥
ब्रह्मावेगळी माया । सर्वथा न ये आया ।
ते ब्रह्माधारें वाढोनियां । गुणकार्या वाढवी ॥
७६ ॥
मायानियंतें ब्रह्म आपण । यालागीं यासी पुरुषपण
।
पुरुषाची प्रिया माया पूर्ण । प्रकृति अभिधान या
हेतू ॥ ७७ ॥
ब्रह्माहून पुरुष भिन्न । हें सर्वथा मिथ्या वचन
।
ब्रह्म पुरुष नामाभिधान । एकासीचि जाण आलें असे
॥ ७८ ॥
माया प्रकृति अभिधान । दोहीं नांवीं मायाचि पूर्ण
।
आविद्यक दावी कार्य भिन्न । अविद्या जाण या हेतू
॥ ७९ ॥
माया ब्रह्मींची शक्ति जाण । तेही ब्रह्मेंसीं
असे अभिन्न ।
वेगळी नव्हे अर्धक्षण । सदा सुलीन ब्रह्मेंसीं
॥ ४८० ॥
जेवीं शूरांची शौर्यशक्ति पूर्ण । शूरांहोनि नव्हे
भिन्न ।
तेवीं ब्रह्मीं मायाशक्ति जाण । असे सुलीन सर्वदा
॥ ८१ ॥
माया ब्रह्मीं असतां जाण । क्षोभेंवीण नव्हे सर्जन
।
मायाक्षोभकू काळ पूर्ण । काळास्तव जन जन्मती ॥ ८२
॥
ब्रह्मींची सत्ता तो काळ जाण । प्रकृति क्षोभवूनि
आपण ।
दावी उत्पत्ति स्थिति निदान । तो काळही अभिन्न ब्रह्मेंसीं
॥ ८३ ॥
जेवीं रायाच्या राजपुत्रासी । राजाचि दमूं शके
त्यासी ।
तेवीं झालें जें प्रकृतीचे कुशीं । तें निजसत्तेसी
निर्दळी ॥ ८४ ॥
विवेकदृष्टीं पाहतां जाण । काळ परमात्मा दोन्ही
अभिन्न ।
प्रकृति पुरुष काळ जाण । तिहींसी एकपण या हेतू ॥
८५ ॥
ब्रह्ममाया-काळसंबंध । हे तिनी मूळींचि अभेद ।
दिसे जो व्यावहारिक भेद । तोही अबद्ध मिथ्यात्वें
॥ ८६ ॥
वस्तु एकलीचि आपण । प्रकृति-पुरुष काळरूपें जाण
।
अखंडत्वें दावितां पूर्ण । तो मी श्रीकृष्ण परमात्मा
॥ ८७ ॥
उत्पत्तीपूर्वी मी ब्रह्म पूर्ण । उत्पत्तीचें
मी ब्रह्म आदिकारण ।
स्थितिकाळीं मी ब्रह्मरूपें जाण । एकीं अनेकपण
स्वयें दावीं ॥ ८८ ॥
स्वलीला सृष्टीचे प्रांतीं जाण । प्रळयीं उरें
मी ब्रह्म परिपूर्ण ।
तेचि अर्थींचें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥ ८९ ॥
स्वर्गः प्रवर्तते तावत् पुर्वापर्येण नित्यशः
।
महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम्
॥ २० ॥
महान् म्हणिजे अतिथोरू । पितृपुत्रप्रवाहें संसारू
।
अनवच्छित्र निरंतरू । अतिदुर्धरू वाढला ॥ ४९० ॥
अतिशयेंसीं दुर्धरू । कैसेनि वाढला संसारू ।
तेही अर्थींचा विचारू । शार्ङ्गधरू सांगत ॥ ९१ ॥
विषयांचिये आसक्ती । वासनानिष्ठ झाली वृत्ती ।
ते देहात्मता अतिप्रीतीं । संसारस्थिती वाढवी ॥
९२ ॥
खवळला जो देहाभिमान । तो शुद्धासी लावी जीवपण ।
नाना योनीं जन्ममरण । विशेषें जाण वाढवी ॥ ९३ ॥
ऐसेन अतिदुर्धरू । स्त्रष्टेन सृजिला संसारू ।
तो ब्रह्मायूपर्यंत स्थिरू । ब्रह्मप्रळयीं संहारू
सृष्टीचा ॥ ९४ ॥
एक नित्यप्रळयो लागला आहे । एक दैनंदिन प्रळयो पाहें
।
कर्मजन्य प्रळयो लाहे । एक तो होये अवांतर प्रळयो
॥ ९५ ॥
सकळ प्रळयांच्या शिरीं । ब्रह्मप्रळयाची थोरी ।
तो सकळ सृष्टीतें संहारी । कांहीं संसारीं उरों
नेदी ॥ ९६ ॥
ब्रह्मप्रळयीं नाश सृष्टीसी । पुढती रचावया कल्पादीसी
।
उंच नीच नाना योनींसी । नव्या करावयासी कारण काय
॥ ९७ ॥
ब्रह्मप्रळयीं सृष्टीचा र्हा्सू । परी निःशेष नव्हेचि
नाशू ।
उरे वासनाबीजविलास । सुलीन रहिवासू अविद्येअंगीं
॥ ९८ ॥
तेचि बीजें कल्पादि जाण । मीचि स्त्रष्टृरूपें
आपण ।
मज म्यां अनुग्रहूनि पूर्ण । सूक्ष्म कारण लक्षविलें
॥ ९९ ॥
जेवीं वर्षाकाळीं नाना तृणें । वाढूनि शरत्काळीं
होती पूर्णें ।
तींच उष्ण काळीं बीजकणें । होती सुलीनें पृथ्वीसी
॥ ५०० ॥
सुलीन बीजें पूर्ण क्षितीं । परी तीं कोणा व्यक्ती
न येती ।
तेवीं वासनाबीजें प्रळयांतीं । उरे अव्यक्तीं संसारू
॥ १ ॥
जेवीं काळीं वरुषलेनि घनें । बीजें विरुढती सत्राणें
।
वाढती नाना जातींचीं तृणें । पूर्वलक्षणें यथास्थित
॥ २ ॥
तेवीं उत्पत्तिकाळावरी । सूक्ष्मवासना बीजांकुरीं
।
नाना योनी चराचरीं । जंगमस्थावरीं जग वाढे ॥ ३ ॥
व्रह्मयाचे प्रळयाआंतू । निःशेष होय अंतू ।
यालागीं संसारीं अनंतू । वेदशास्त्रार्थू प्रतिपादी
॥ ४ ॥
ऐसा संसार अनंतू । याचा निःशेष होय अंतू ।
तेचि अर्थीं श्रीकृष्णनाथू । श्लोकींचा पदार्थू
बोलिला ॥ ५ ॥
‘स्थित्यन्तो यावदीक्षणम्’ । येणें पदें श्रीकृष्ण
।
अत्यंत प्रळयींचें लक्षण । सूत्रप्राय जाण बोलिला
॥ ६ ॥
‘ईक्ष्ण’ या पदाचा अर्थ जाण । सद्गुरुकृपादृष्टि
पूर्ण ।
तेंचि माझें कृपावलोकन । जेणें ब्रह्मज्ञान प्रकाशे
॥ ७ ॥
पूर्ण प्रकाशल्या ब्रह्मज्ञान । संसार झाला नाहींच
जाण ।
वस्तु वस्तुत्वें परिपूर्ण । मीतूंपण असेना ॥ ८
॥
तेथ ध्रुवमंडळाची ठेली मात । वैकुंठकैलासा झाला
प्रांत ।
शेषशायीचाही अंत । ब्रह्मज्ञानांत होऊं सरला ॥
९ ॥
हारपलें मीतूंपण । उडालें देव-भक्त भजन ।
बुडालें साकारतेचें भान । ब्रह्म सनातन सदोदित
॥ ५१० ॥
प्रपंच एक झाला होता । हे समूळ मिथ्या वार्ता ।
पुढें होईल मागुता । कदा कल्पांता घडेना ॥ ११ ॥
हें अत्यंत प्रळयाचें लक्षण । भाग्येंवीण न पाविजे
जाण ।
ज्यासी साचार सद्गुरुचरण । ते सभाग्य जन पावती
॥ १२ ॥
अत्यंत प्रळयींची गती । न घडे गा समस्तांप्रती ।
हे परम निर्वाणगती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ १३ ॥
ज्याची अहंममता खुंटे । त्याची निःशेष कल्पना तुटे
।
अत्यंत प्रळयो त्यासीच भेटे । नेटेंपाटें निजात्मता
॥ १४ ॥
देह पडलिया प्रळयो घडे । हें बोलणे सर्वथा कुडें
।
जितांचि हा प्रळयो जोडे । वाडेंकोडें निजनिष्ठा
॥ १५ ॥
जितांचि हा प्रळयो जाण । येणें संसारबीजदहन ।
आतां ब्रह्मप्रळयलक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥ १६
॥
ब्रह्मांडप्रळयाचा अनुक्रम । तेथ अंतीं उरे पूर्ण
ब्रह्म ।
हें उद्धवें जाणावया वर्म । पुरुषोत्तम बोलत ॥ १७
॥
विराण्मयाऽऽसाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः ।
पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥
चतुर्दशभुवनेंसीं ब्रह्मांड । काळें कल्पिलें
प्रचंड ।
तें स्थितिकाळीं पाळूनि अंड । अंतीं नाशाचें बंड
आदरी काळू ॥ १८ ॥
तो तूं काळ म्हणशी कोण । तरी काळात्मा मीचि जाण ।
तेणें काळें म्यां प्रळयईक्षण । केलें जाण सृष्टीसी
॥ १९ ॥
पंचभूतांचे भिन्न भाग । काळसत्ता राखिले विभाग
।
ते सत्ता म्यां आवरितां सांग । खवळे लगबग पंचत्वासी
॥ ५२० ॥
जैसा उत्पत्तीचा उपक्रमू । तैसाचि प्रळयाचा अनुक्रमू
।
भूतीं भूतलयो सुगमू । पुरुषोत्तमू सांगत ॥ २१ ॥
अन्ने प्रलीयते मर्त्यं अन्नं धानासु लीयते ।
धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२
॥
म्यां पाहिल्या प्रळयदृष्टीं । पडोनि ठाके अनावृष्टी
।
तेणें अन्न क्षीण होय सृष्टीं । अन्नापाठीं शरीर
॥ २२ ॥
येथ असे ‘अन्नमय प्राण’ । हें वचन प्रत्यक्ष प्रमाण
।
ते अन्न होतांचि क्षीण । अन्नासवें प्राण प्राण्यांचे
जाती ॥ २३ ॥
अन्नवृद्धि खुंटल्या धान्य । बीजमात्र राहे आपण
।
तेंही पृथ्वीसी होय लीन । तत्काळ जाण उद्धवा ॥ २४
॥
तंव द्वादशादित्यमेळा । एकत्र रविमंडळा ।
तो पीठ करी पवर्तशिळा । तेही तृणसाळा उरों नेदी ॥
२५ ॥
तेणें तापलें सप्तपाताळ । पोळलें शेषाचें कपाळ
।
तो वमी विषाग्निकल्लोळ । महाज्वाळ धडधडीत ॥ २६ ॥
तो संकर्षणमुखानळ । पार्थिव जाळी सकळ ।
ब्रह्मांड जाळोनि तत्काळ । पृथ्वी केवळ भस्म करी
॥ २७ ॥
तेव्हां पृथ्वीचें पृथ्वीपण सरें । तें गंधमात्रस्वरूपें
उरे ।
तोही गंधू जळीं विरे । तेंचि शार्ङ्गधरें सांगिजे
॥ २८ ॥
अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे ।
लीयते ज्तोतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥
तेव्हां प्रळयमेघांचा मेळा । शुंडादंडधारा प्रबळा
।
शत वरुषें वर्षतां जळा । सप्तसमुद्रमेळा एकत्र
जाहला ॥ २९ ॥
तेणें जळ कोंडलें सुबद्ध । ते जळीं पृथ्वीचा विरे
गंध ।
तेव्हां जळचि एकवद । प्रळयीं प्रसिद्ध उधवलें पैं
॥ ५३० ॥
सांवर्तक मेघांचें लक्षण । सिंधु एकत्र करिती पूर्ण
।
पृथ्वी विरवूनियां जाण । ते जळीं आपण विरोनि जाती
॥ ३१ ॥
ते काळीं अतिदुर्धर । सांवर्ताग्नि खवळे थोर ।
तो जळ शोषी सर्वत्र । उरे रसमात्र अवशेष ॥ ३२ ॥
रसमात्र जळ उरे तेंही । लीन होय तेजाचे ठायीं ।
तेव्हां तेजचि दिशा दाही । कोंदोनि पाहीं वोसंडे
॥ ३३ ॥
सांवर्ताग्नीची मातू । जळ शोषूनि राहे निवांतू
।
जाळिती शक्ति स्वयें जाळितू । या नांव निश्चितू
सांवर्तकाग्नी ॥ ३४ ॥
तेणेंचि काळें झंझामारुत । उठी तेजातें शोषित ।
तें तेज शोषितां समस्त । उरे तेथ रूप मात्र ॥ ३५ ॥
रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे ।
अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणिं स्वयोनिषु
॥ २४ ॥
तेजाचें जें उरे रूप । तें वायु शोषूनि करी अरूप
।
तेव्हां वायूचि एकरूप । अतिअमूप कोंदाटे ॥ ३६ ॥
कोंदाटल्या वायुसी । गगन जेथींचें तेथें ग्रासी
।
तेव्हा वायु प्रवेशे स्पर्शी । तो उरे अवशेषीं स्पर्शमात्र
॥ ३७ ॥
उरल्या वायूच्या स्पर्शासी । लयो तत्काळ होय आकाशीं
।
आकाश प्रवेशे शब्दासी । उरे अवशेषीं शब्दतन्मात्र
॥ ३८ ॥
दशेंद्रियांची मंडळी । राजसापासोनि जन्मली ।
ते निजगुणीं सामावली । जेवीं पंचांगुळी मुष्टीमाजीं
॥ ३९ ॥
योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे ।
शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५
॥
वैकारिक जो सत्त्वगुण । व्याला देवता अंतःकरण ।
प्रळयस्वभावें आपण । मनामाजीं जाण प्रवेशे ॥ ५४०
॥
सकळ इंद्रियांचा राजा मन । मनःकल्पना जीवशिवपण
।
श्लोकपदें ‘मनसीश्वर’ पूर्ण । मनाशींच जाण हरि
बोले ॥ ४१ ॥
मनोदेवता अंतःकरण । घेऊनि प्रवेशे सत्त्वगुण ।
ज्या कार्याचें जें कारण । तेथ तीं जाण प्रवेशती
॥ ४२ ॥
शब्दतन्मात्र उरलें आधीं । ते मीनलें तामसामधीं
।
कारणीं कार्यासी अवधी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा
॥ ४३ ॥
त्रिविधगुणी अहंकारू । एकवटला महाथोरू ।
ऐक त्याचा बडिवारू । तोचि दुर्धरू संसारीं ॥ ४४ ॥
जो शिवातें महत्त्वा चढवी । जीवातें देहात्मता
गोंवी ।
अहंममता जग भुलवी । प्रभुत्वपदवी महत्त्वें येणें
॥ ४५ ।
अहंकारू ऐसा आहे । तो जैं परमार्थी साह्य होये ।
तैं सोहंभावाचेनि लवलाहें । विभांडी पाहें संसारू
॥ ४६ ॥
चोर जैं विश्वासू मित्र होये । तैं चोर चोरा निवारी
पाहें ।
तेवीं अभिमानू जैं साह्य होये । तैं भवभय बाधीना
॥ ४७ ॥
याहीपरी अभिमान । सामर्थ्यें अतिगहन ।
यालागीं प्रभुत्वें जाण । केलें व्याख्यान उद्धवा
॥ ४८ ॥
त्रिगुणगुणीं गुणाभिमान । एकत्र होऊनियां पूर्ण
।
महत्तत्त्वीं होय लीन । अतिसुलीन तद्रूपें ॥ ४९
॥
स लीयते महान्स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः ।
तेऽव्यक्ते संप्रलीयन्ते तत्काले लीयतेऽव्यये
॥ २६ ॥
तेंही महत्तत्त्व येथें । कारणगुणीं लीन होतें
।
तेंही गुणसाम्यें निश्चितें । पावे लयाते अव्यक्तीं
॥ ५५० ॥
आकारविकार समस्त । हारपोनि जाती जेथ ।
उरे बीजमात्र अवशेषित । त्या नांव अव्यक्त बोलिजे
॥ ५१ ॥
वटाचा आकारविकार । ना शेंडा मूळ पुष्प पत्र ।
उरे अवशेष बीजमात्र । तेवीं संसार अव्यक्तीं ॥ ५२
॥
वटबीज उरलें येथ । तें दृष्टीसी तर्केना निश्चित
।
तेवीं भवबीज जें अव्यक्त । तें नव्हे व्यक्त जीवासी
॥ ५३ ॥
नाना तृणजातिबीज गहन । उष्णकाळीं काळ करी लीन ।
तेवीं भवबीज अव्यक्त जाण । होय सुलीन काळेंसीं ॥
५४ ॥
पूर्वीं काळें क्षोभोनि अव्यक्त । जगदाकारें केलें
व्यक्त ।
तेचि काळयोगें अव्यक्त । सुलीन होत काळेंसीं ॥ ५५
॥
या नांव अव्यक्ताचा पहा हो । काळामाजीं बोलती लयो
।
काळ बोलिजे महाबाहो । त्याचा होय व्ययो पुरुषेंसीं
॥ ५६ ॥
कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे ।
आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
पुरुषाची पूर्ण क्षोभकता । तोचि काळ बोलिजे तत्त्वतां
।
उत्पत्ति-स्थिति-प्रलयांता । तिनी अवस्था काळाच्या
॥ ५७ ॥
तिनी अवस्था लोटल्या ठायीं । काळासी कर्तव्यता
नाहीं ।
तो उपजत व्यापारें पाहीं । जीवाचे ठायीं सामावे
॥ ५८ ॥
अचेतनीं चेतविता । जडातें जो जीवविता ।
यालागीं जीवू ऐशी वार्ता । जाण तत्त्वतां पुरुषासी
॥ ५९ ॥
प्रकृतीचेनि योगें जाण । शुद्धासी बोलिजे जीवपण
।
पुरुषू हेंही अभिधान । त्यासीच जाण बोलिजे ॥ ५६०
॥
करितां प्रकृतिविवंचन । केवळ मृगजळासमान ।
दिसे परी साचपण । सर्वथा जाण असेना ॥ ६१ ॥
मृगजळामाजीं जो पडे । तेथ जळ नाहीं मा तो कोठें बुडे
।
तेवीं प्रकृति नसतां जोडे । वाडेंकोडें जीवत्व
कोणा ॥ ६२ ॥
जळीं बुडालें दिसे व्योम । सत्य मानणें तो मूर्खधर्म
।
तैसें रूप नाम गुण कर्म । हा मिथ्या भ्रम मायिक ॥
६३ ॥
प्रकृतिकाळींही जाण । सत्य नाहीं जीवपण ।
तेही अर्थींची निजखूण । उद्धवा संपूर्ण अवधारीं
॥ ६४ ॥
स्वयें अवलोकितां दर्पण । दर्पणामाजीं दिसे आपण
।
तरी आपुलें वेगळेपण । स्वयें आपण जाणीजे ॥ ६५ ॥
तेवीं प्रकृतिकर्म करितां । जरी दिसे प्रकृतिआंतौता
।
तरी मी प्रकृतीपरता । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥ ६६
॥
दिसे व्योम जळीं बुडालें । परी तें नाहीं वोलें झालें
।
तेवीं प्रकृतिकर्म म्यां केलें । नाही माखलें ममांग
॥ ६७ ॥
यापरी करितां निर्वाहो । प्रकृतीचा झाला अभावो
।
तेव्हा जीवशिवनांवें वावो । जीव तोचि पहा हो परमात्मा
॥ ६८ ॥
जीवाचें गेलिया जीवपण । सहजेंचि उडे शिवपण ।
दोघेही आत्मत्वें जाण । होती परिपूर्ण पूर्णत्वें
॥ ६९ ॥
जीवासी निजस्वरूप आठवो । या नांव जीवाचा परब्रह्मीं
लयो ।
परमात्मा अज अव्ययो । अविनाश अद्वयो अनंत ॥ ५७० ॥
ब्रह्मीं स्फुरेना ब्रह्मपण । तेथ ‘मी तूं’ म्हणे
कोण ।
परमानंद परिपूर्ण । उरे जाण उद्धवा ॥ ७१ ॥
ऐसा परमानंद म्हणसी कोण । तो मी अज अव्यय श्रीकृष्ण
।
आनंदस्वरूप तो मी जाण । मजवेगळें स्थान असेना ॥ ७२
॥
ज्या स्वानंदा नांव श्रीकृष्ण । तें तुझें स्वरूप
उद्धवा जाण ।
तेथ नाहीं गा मीतूंपण । परम कारण उर्वरित ॥ ७३ ॥
उद्धवा जीवाचा जीव मी श्रीकृष्ण । मज तुज नाहीं वेगळेपण
।
यालागीं जीवाची हे निजखूण । परम कारण सांगीतले ॥
७४ ॥
जगाचा आत्मा श्रीकृष्ण । त्या माझा आत्मा तूं उद्धव
पूर्ण ।
हें ऐकोनि श्रीकृष्णवचन । उद्धव जाण गजबजिला ॥ ७५
॥
कृष्ण मज म्हणे आपुला आत्मा । परी मी नेणें कृष्णमहिमा
।
अगाध लीला पुरुषोत्तमा । ते केवीं आम्हां आकळे ॥
७६ ॥
नाथिलेंचि उद्धवपण । माझ्या अंगीं जडलें जाण ।
कृष्णविवेकें पाहतां पूर्ण । माझें मीपण दिसेना
॥ ७७ ॥
मज उद्धवपण सांडितां । कृष्ण निजधामा जाईल तत्त्वतां
।
ते न साहवे अवस्था । सखेदता सप्रेम ॥ ७८ ॥
हे उद्धवाची अवस्था । कळों सरली श्रीकृष्णनाथा
।
तेचि अर्थीची हे कथा । शब्दार्थता निरूपी ॥ ७९ ॥
एवं अन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः ।
मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥ २८
॥
प्रकृति-पुरुषविवंचन । आदि मध्य अवसान ।
तुज म्यां दाविलें एकपण । तेथ कां भिन्नपण कल्पिसी
वायां ॥ ५८० ॥
उत्पत्तिआदि ब्रह्म पूर्ण । उत्पत्तीसी तेंचि
कारण ।
जग जन्मलें जे सगुण । तेहीं ब्रह्मरूपें जाण दाविलें
तुज ॥ ८१ ॥
आणी प्रळयाच्या अंतीं । ब्रह्मचि उरे निजस्थिती
।
तेही विखींची प्रतीती । तुज म्यां निश्चितीं दाविली
॥ ८२ ॥
प्रकृतिहूनि पुरुष भिन्न । प्रकृति स्वातंत्र्यें
मिथ्या जाण ।
ऐसें प्रकृतिपुरुष ज्यासी ज्ञान । त्यासी मीतूंपण
भासेना ॥ ८३ ॥
जेथ नाहीं मीतूंपण । तेथ विकल्प कल्पी कोण ।
आद्यंती वस्तु पूर्ण । हें विवेकज्ञान जयासी ॥ ८४
॥
जो विवेक पुरुषप्रकृती । सांख्य जागे ज्याचे चित्तीं
।
त्यासी विकल्पाची प्राप्ती । नव्हे कल्पांतीं उद्धवा
॥ ८५ ॥
सांख्यविवेकगभस्ती । पूर्ण उगवला ज्याचे चित्तीं
।
तेथ विकल्पाची अंधारीं राती । कैशा रीतीं उरेल ॥
८६ ॥
ज्यासी पटुतर सांख्यज्ञान । विकल्प विसरे त्याचें
मन ।
हृदयीं उगवे चिद्भान । अज्ञाननिशा पूर्ण निरसूनी
॥ ८७ ॥
जेथ निरसलें अज्ञान । तेथ विकल्पाचें कैंचें स्थान
।
यापरी सांख्यज्ञान । साधकां पूर्ण उपकारी ॥ ८८ ॥
जें साराचें निजसार । जें गुह्यज्ञानभांडार ।
जें कां विवेकरत्ना कर । तें सांख्या साचार उद्धवा
॥ ८९ ॥
एष सांख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः ।
प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥ २९ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां सांहितायामेकादशस्कन्धे
चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥
मी विवेकाचा विवेकू । मी अर्काचा आदिअर्कू ।
मी ज्ञानियांचा ज्ञानतिलकू । त्या माझा परिपाकू
तें हें सांख्य ॥ ५९० ॥
मी वेदांचा आदिवेदू । मी बोधाचा आदिबोधू ।
मी आनंदाचा निजानंदू । त्या माझा प्रबोधू तें हें
सांख्य ॥ ९१ ॥
तेणें म्यां सर्वज्ञें श्रीकृष्णें । निर्धारोनि
निजज्ञानें ।
सांख्ययोगौपलक्षणें । ब्रह्म अव्ययपणें दाविलें
॥ ९२ ॥
जेवीं गरगरीत वाटोळा । करतळीं दिसे आंवळा ।
तेवीं सांख्ययोगलीळा । ब्रह्म तुज डोळां दाविलें
॥ ९३ ॥
जो ब्रह्म डोळां देखों जाये । तो सर्वांगें देखणा
होये ।
ऐशी सांख्यज्ञान निजसोये । तुज म्यां पाहें दाविली
॥ ९४ ॥
हा सांख्ययोग अनुक्रम । अन्वयव्यतिरेकें उपक्रम
।
आलोडितां आकळे वर्म । अखंड ब्रह्म अद्वय ॥ ९५ ॥
उत्पत्ति-स्थिति-प्रळयांत । ब्रह्म अखंड निज नित्य
।
हेंचि सांख्ययोगें प्राप्त । जाण निश्चित साधकां
॥ ९६ ॥
ज्यांसी ब्रह्मज्ञानाचें कोड । ते सांख्ययोग पुरवी
चाड ।
लिंगदेहाचें सुदृढ झाड । त्याचें समूळ बूड उन्मळी
॥ ९७ ॥
लिंगदेह अत्यंत कठिण । तें सांख्ययोगापुढें जाण
।
जेवीं अग्नीमाजीं तृण । तेवीं होय संपूर्ण भस्मांत
॥ ९८ ॥
लिंगदेह सैंधवगिरिवर । सांख्या अत्यंत प्रळयसागर
।
खवळला विरवूनि करी नीर । एकाकार निजात्मता ॥ ९९ ॥
खवळल्या अत्यंत चित्सागरा । नाना संशयजळगारा ।
उरावया नाहीं थारा । निजनिर्धारा उद्धवा ॥ ६०० ॥
सकळ संशयांचें छेदन । लिंगदेहाचें भेदन ।
करी तें सांख्ययोगज्ञान । उद्धवा जाण निश्चित ॥
१ ॥
अनुलोम प्रतिलोम । विवंचना वाटेल दुर्गम ।
हें न करितां सांख्य सुगम । आकळे तें वर्म सांगेन
ऐक ॥ २ ॥
सांडूनि आकारविषमता । सर्व भूतीं भगवंतता ।
जो पाहे सद्भावता । सांख्य त्याचे हात समूळ आलें
॥ ३ ॥
कां जैसें होईल कर्माचरण । तैसें सुखेंचि हो आपण
।
मी कर्ता हें तूं न म्हण । इतुकेन ब्रह्म पूर्ण तूं
होसी ॥ ४ ॥
याहीवरती सुगमता । मज दिसेना सर्वथा ।
उद्धवा तुझे निजहितार्थ । जाण तत्त्वतां सांगीतलें
॥ ५ ॥
हेंचि एक माझें वचन । विचारूनियां संपूर्ण ।
निजहितार्था आपण । अवश्य जाण करावें ॥ ६ ॥
ऐसें बोलिला देवाधिदेवो । तेथ जडला उद्धवाचा भावो
।
निःशेष ‘अहं’ सांडितां पहा हो । ब्रह्म स्वयमेवो
सहजचि ॥ ७ ॥
विचारितां सांख्यज्ञान । जगातें गोंवी अहंपण ।
अहंपाशीं जन्ममरण । दुःख दारुण अहंभावीं ॥ ८ ॥
ऐसा अहंभावो कठिण । सांडितां न सांडे आपण ।
येचि गुंतीचें कारण । सर्वथा जाण कळेना ॥ ९ ॥
हें पुसों जावें देवापाशीं । तेणें विशद सांगीतलें
सांख्यासी ।
आतां आपुली गुंती आपल्यापाशीं । तेंचि आम्हासी
कळेना ॥ ६१० ॥
येचि अर्थीं श्रीकृष्ण । पंचविसावे अध्यायीं जाण
।
सगुण निर्गुणविभागें पूर्ण । गोड निरूपण सांगेल
॥ ११ ॥
ते सुरम रसाळ मधुर कथा । जेथ श्रीकृष्णाऐसा वक्ता
।
उद्धव शिरोमणि श्रोता । अनुपम स्वादुता ते ठायीं
॥ १२ ॥
त्या स्वादाचें गोडपण । सांगावया समर्थ श्रीकृष्ण
।
सेवावया श्रोता अतिसज्ञान । निजभक्त जाण उद्धव
॥ १३ ॥
ते देवभक्तसंवाद गोडी । वेदशास्त्रें न जोडे जोडी
।
आलोडितां ग्रंथकोडी । ते निजगोडी नातुडे ॥ १४ ॥
आतुडावया ते निजगोडी । जैं भाग्यें भावार्थें जोडे
जोडी ।
भावार्थाचे निजआवडीं । जिव्हारींची गोडी देवो
दे भक्तां ॥ १५ ॥
एवं भावार्थापरतें कांहीं । देवासी आवडतें नाहीं
।
तो भावो नाहीं ज्यांचे ठायीं । ते मूर्ख पाहीं बालिश
॥ १६ ॥
त्या बाळकांचा धन्य भावो । खापरें मांडूनि म्हणती
देवो ।
तेथही प्रकटे देवाधिदेवो । धरिल्या निःसंदेहो विश्वास
॥ १७ ॥
बाळकें दूध मागावयासाठीं । भावार्थें लागला देवापाठीं
।
कां क्षीराब्धि करूनि वाटी । उपमन्यावोठीं लाविली
॥ १८ ॥
एवं भाविकू देवाचा लाहणा । देवो भाविकांचा आंदणा
।
भावेंवीण देवो जाणा । कधीं कोणा न भेटे ॥ १९ ॥
यालागीं जेथ भावार्थ । तेथचि जोडे सुखस्वार्थ ।
भावार्थ तेथ परमार्थ । साङ्ग साद्यंत सांपडे ॥ ६२०
॥
ऐसा वाढिविल्या भावार्थ । तेणें जोडे निर्गुणनिजस्वार्थ
।
तेचि अर्थींचा वृत्तांत । पुढिल्या अध्यायांत हरि
सांगे ॥ २१ ॥
ते कथेचें गोडपण । अमृतास विसरवी जाण ।
ऐसें रसाळ निरूपण । सादरें श्रीकृष्ण सांगेल ॥ २२
॥
तें श्रीकृष्णकथापीयूख । श्रोत्याचें पावे श्रवणमुख
।
एका जनार्दनीं अतिसुख । सकौतुक व्याख्यान ॥ २३ ॥
श्रीभागवत अत्यादरें । श्रीकृष्णकथा सविस्तरें
।
अहेर विस्तारिले साजिरे । परमार्थाळंकारें साळंकृत
॥ २४ ॥
तेणें संत सज्जन सोयरे । गौरवीन श्रवणादरें ।
एका जनार्दनकृपाकरें । आविष्करे सामर्थ्य ॥ २५
॥
गौरविले सोयरे सज्जन । म्हणाल उपेक्षिले इतर जन
।
जो श्रीभागवतीं सावधान । तो परमार्थें जाण गौरवे
॥ २६ ॥
भावार्थासारिखें गौरवण । एका जनार्दन जाणे ।
एका जनार्दना शरण । आपण्या आपण गौरवी ॥ ६२७ ॥
इति श्रीभागवते महापुरणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
एकाकारटीकायां
प्रकृतिपुरुषसांख्ययोगो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः
॥ २४ ॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ॥ २९ ॥ ओव्या ॥ ६२७
॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय पंचविसावा
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो देव निर्गुण । म्हणों पाहें तंव न देखें गुण
।
गुणेंवीण निर्गुणपण । सर्वथा जाण घडेना ॥ १ ॥
सर्वथा न घडे निर्गुणपण । तरी घडों नेदिशी सगुणपण
।
नातळशी गुणागुण । अगुणाचा पूर्ण गुरुराया ॥ २ ॥
अगुणाच्या विपरीत तूं गुनी । करिसी त्रिगुणगुणां
झाडणी ।
पंचभूतांपासूनी । सोडवितां जनीं जनार्दनू ॥ ३ ॥
ज्याचेनि जनांसी अर्दन । ज्याचेनि लिंगदेहा मर्दन
।
जो जीवासी जीवें मारी पूर्ण । तो कृपाळु जनार्दन
घडे केवीं ॥ ४ ॥
जनार्दनाचें कृपाळूपण । सर्वथा नेणती जन ।
नेणावया हेंचि कारण । जे देहाभिमान न सांडिती ॥ ५
॥
जननीजठरीं जन्म जाण । त्या जन्मास्तव म्हणती जन
।
त्या जनजन्मा करी मर्दन । यालागीं जनार्दन नाम त्यासी
॥ ६ ॥
मरण मारूनि वाढवी जिणें । जीव मारूनि जीवपणें ।
देहीं नांदवी विदेहपणें । ऐशी जनार्दनें कृपा कीजे
॥ ७ ॥
निजभावार्थें परिपूर्ण । एकाकी देखूनियां दीन ।
कृपा करी जनार्दन । कृपाळु पूर्ण दीनांचा ॥ ८ ॥
जे जे भावना भावी जन । ते ते पुरवी जनार्दन ।
जो मागे परम समाधान । त्याचा देहाभिमान निर्दळी
॥ ९ ॥
हो कां जनार्दनासमोर । कैं आला होता अहंकार ।
मा तेणें घेऊनियां शस्त्र । करी शतचूर निजांगें
॥ १० ॥
जेवीं सूर्याचेनि उजियेडें । अंधारेंसी रात्री
उडे ।
तेवीं जनार्दननामापुढें । अहंकार बापुडें उरे केवी
॥ ११ ॥
ऐकतां गुरुनामाचा गजरू । समूळ विरे अहंकारू ।
येथ दुःखदायक संसारू । कैसेनि धीरू धरील ॥ १२ ॥
ज्याचें नाम स्मरतां आवडीं । संसारबांदवडी फोडी
।
जीवाचे जीवबंध सोडी । नामाची गोडी लाजवी मोक्षा
॥ १३ ॥
निजमोक्षाही-वरतें । ज्याचें नाम करी सरतें ।
त्याच्या कृपाळूपणातें । केवीं म्यां येथें सांगावे
॥ १४ ॥
नामप्रतापा न करवे सीमा । त्या सद्गुरूचा निजमहिमा
।
कैशापरी आकळे आम्हां । काय निरुपमा उपमावें ॥ १५
॥
अगाध कीर्ति गुरूची गहन । गुण गणितां अनंतगुण ।
काय घ्यावें त्याचें आपण । नित्य निर्गुण निजांगें
॥ १६ ॥
धाव घेऊनि त्यापें जावों । तंव त्या नाहीं गांवठावो
।
त्याचे प्राप्तीसी न चले उपावो । एक सद्भावोवांचूनी
॥ १७ ॥
सद्भावें स्मरतां नामासी । गुरु प्रकटे स्मरणापाशीं
।
जेवीं सागरू सैंधवासी । ये भेटीसी निजांगें ॥ १८
॥
सागरा देतां आलिंगन । जेवीं सैंधव होय जीवन ।
तेवीं वंदितां सद्गुरुचरण । मीतूंपण हारपे ॥ १९
॥
सद्गुरुकृपा झालिया पूर्ण । जनचि होय जनार्दन ।
तेव्हां जन वन विजन । भिन्नभिन्न भासेना ॥ २० ॥
जन तेंचि जनार्दन । जनार्दनचि सकळ जन ।
हेंचि उपनिषत्सार पूर्ण । हे निजखूण जनार्दनीं
॥ २१ ॥
येणेंचि अभिन्नार्थें येथ । सांख्य बोलिला भगवंत
।
उत्पत्ति-स्थिति-प्रळयांत । वस्तु सदोदित संपूर्ण
॥ २२ ॥
सांख्या ऐकोनियां उद्धवो । विचरी आपुला अभिप्रावो
।
संसार वाढवी जो अहंभावो । तो अवश्य पहा हो सांडावा
॥ २३ ॥
अहंकार जडला चित्ता । तो सांडितां न वचे सर्वथा ।
हें पुसों जरी श्रीकृष्णनाथा । तेणें सांख्य या
अर्था निरूपिलें ॥ २४ ॥
सकळ प्राप्तीचा अभिप्रावो । सांख्य अनुवादला देवो
।
अवश्य सांडावा अहंभावो । हेंचि पहा हो दृढ केलें
॥ २५ ॥
माझेनि पराक्रमें तत्त्वतां । माझें मीपण न वचे
सर्वथा ।
लाजिरवाणें कृष्णनाथा । किती आतां पुसावें ॥ २६
॥
ऐशी उद्धवाची चिंता । कळूं सरली श्रीकृष्णनाथा
।
बाप कृपाळु निजभक्तां । जेणें निवारे अहंता तें
निजवर्म सांगे ॥ २७ ॥
आजि उद्धवाचें भाग्य पूर्ण । जगीं उद्धवचि धन्य
धन्य ।
ज्यासी संतुष्टला श्रीकृष्ण । न करितां प्रश्न
निजगुह्य सांगे ॥ २८ ॥
बाळक काय भूक सांगे । मग माता स्तन देऊं लागे ।
ते कळवळ्याचे पांगें धांवोनि निजांगें स्तनपाना
लावी ॥ २९ ॥
त्याहूनि अतिआगळा । कृष्णीं उद्धवकळवळा ।
तो स्वभक्तांची भजनकळा । जाणोनि जिव्हाळा पोखित
॥ ३० ॥
बाळक नेणे आपुली चिंता । परी माता प्रवर्ते त्याच्या
हिता ।
तेवीं उद्धवाचे निजस्वार्था । श्रीकृष्णनाथा कळवळा
॥ ३१ ॥
त्या उद्धवाचें जें जें न्यून । तें तें करावया परिपूर्ण
।
प्रवर्तलासे श्रीकृष्ण । तो निजनिर्गुण उपदेशी
॥ ३२ ॥
पंचविसावे अध्यायीं जाण । सांगोनि गुणजयोलक्षण
।
लक्षवील निजनिर्गुण । हेंचि निरूपण निजनिष्ठा ॥
३३ ॥
प्रकृति-पुरुषविवेक । झालियाही बुद्धिपूर्वक ।
जंव गुणजयो नाहीं निष्टंक । तंव वाढे सुखदुःख अहंभावो
॥ ३४ ॥
तिहीं गुणांस्तव देह झाला । देही गुणजयो न वचे केला
।
मूलउच्छेदू आपुला । न करवे वहिला कोणासी ॥ ३५ ॥
दांडा जन्मला वृक्षजातीसीं । तो मिळोनियां कुऱ्हाडीसीं
।
समूळ छेदवी वृक्षासी । तेवीं विवेकासीं सत्त्वगुण
॥ ३६ ॥
विवेका मीनल्या सत्त्वगुण । समूळ उच्छेदी तिनी
गुण ।
सहजें प्रकटे निजनिर्गुण । तेव्हां गुणच्छेदन तें
मिथ्या ॥ ३७ ॥
समूळ मिथ्या तिनी गुण । नित्य सत्य निजनिर्गुण ।
येचि अर्थींचें निरूपण । स्वमुखें श्रीकृष्ण सांगत
॥ ३८ ॥
श्रीभगवानुवाच-गुणानामसमिश्राणां पुमान्येन यथा
भवेत् ।
तन्मे पुरुषवर्येदमुपधारयः शंसतः ॥ १ ॥
ज्याचेनि चरणें पवित्र क्षिती । नामें उद्धरे त्रिजगती
।
ज्याची ऐकतां गुणकीर्ती । क्षयो पावती महपापें
॥ ३९ ॥
ज्याचें मृदु मधुर अविट नाम । उच्चरितां निववी परम
।
तो उद्धवासी पुरुषोत्तम । आवडीं परम बोलत ॥ ४० ॥
सत्त्व रज तम तिनी गुण । न मिसळतां भिन्नभिन्न ।
पुरुषापासीं एकैक गुण । उपजवी चिन्ह तें ऐका ॥ ४१
॥
निःसंदेह सावधान । निर्विकल्प करूनि मन ।
ऐकतां माझें वचन । पुरुषोत्तम पूर्ण होइजे स्वयें
॥ ४२ ॥
माझे स्वरूपीं सद्भावता । ते पुरुषाची उत्तमावस्था
।
माझे वचनीं विश्वासतां । पुरुषोत्तमता घर रिघे
॥ ४३ ॥
ऐशी उत्तमा अतिउत्तम । निर्गुण पदवी निरुपम ।
तुज मी अर्पितसें पुरुषोत्तम । माझें वचन परम विश्वासल्या
॥ ४४ ॥
भक्तिभावार्थें परम श्रेष्ठ । वचनविश्वासीं अतिवरिष्ठ
।
यालागीं उद्धवासी पुरुषश्रेष्ठ । स्वमुखें वैकुंठ
संबोधी ॥ ४५ ॥
संसारीं योनि अनेग । त्यामाजीं मनुष्यत्व अतिचांग
।
तेंहि अविकळ अव्यंग । संपूर्ण सांग निर्दुष्ट ॥
४६ ॥
सकळ देहांमाजीं जाण । असे पुरुषदेहप्राधान्य ।
त्याहीमाजीं विवेकसंपन्न । वेदशास्त्रज्ञ मुमुक्षू
॥ ४७ ॥
वेदशास्त्रविवेकसंपन्न । त्याहीमाजीं ज्या माझें
भजन ।
भजत्यांमाजीं अनन्य शरण । सर्वस्वें जाण मजलागीं
॥ ४८ ॥
सर्वस्वें जे अनन्य शरण । तेथ माझी कृपा परिपूर्ण
।
माझें कृपें माझें ज्ञान । पावोनि संपन्न मद्भजनीं
॥ ४९ ॥
येंहीं गुणीं विचारितां लोक । आथिला दिसे उद्धव
एक ।
त्यालागीं यदुनायक । पुरुषवर्याभिषेक वचनें करी
॥ ५० ॥
ऐसें संबोधूनि उद्धवासी । त्रिगुणगुणस्वभावांसी
।
सांगतां प्रथम सत्त्वासी । हृषीकेशी उपपादी ॥ ५१
॥
उदंड सत्त्वाचीं लक्षणें । त्यांत पंधरा बोलिलीं
श्रीकृष्णें ।
तेंचि ऐका कोणकोणें । निजनिरूपणें हरि सांगे ॥ ५२
॥
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तपः सत्यं दया स्मृतिः ।
तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा हीर्दयादिः स्वनिर्वृतिः
॥ २ ॥
आपुली जे चित्तवृत्ती । सांडूनि बाह्यस्फूर्ती
।
अखंड राखणें आत्मस्थिती । शम निश्चितीं या नांव
॥ ५३ ॥
बाह्य इंद्रियांची चडफड । शमेंसीं करावा गलजोड
।
निग्रहणें विषयचाड । दमाचें कोड या नांव ॥ ५४ ॥
जेणें हरिखें साहणें सुख । त्याचि वृत्तीं साहणें
दुःख ।
तितिक्षा या नांव देख । शुद्धसत्त्वात्मक उद्धवा
॥ ५५ ॥
मी कोण कैंचा किमात्मक । निष्कर्म कीं कर्मबद्धक
।
करणें निजात्मविवेक । ईक्षापरिपाक या नांव ॥ ५६
॥
जागृतिस्वप्रसुषुप्तीआंत । भगवत्प्राप्तीलागीं
चित्त ।
झुरणीमाजीं पडे नित्य । तप निश्चित या नांव ॥ ५७
॥
आवडीं जेवीं नेघवे विख । तेवी प्राणांतें न बोले
लटिक ।
साचचि बोलणें निष्टंक । हें सत्य देख सात्त्विका
॥ ५८ ॥
भूतांवरी कठिणपण । जो स्वप्नीं न देखे आपण ।
भूतदया ते संपूर्ण । उद्धवा जाण निश्चित ॥ ५९ ॥
माझा मुख्य निजस्वार्थ कोण । मी काय करितों कर्माचरण
।
ऐसें जें पूर्वानुस्मरण । स्मृति जाण या नांव ॥ ६०
॥
न करितां अतिआटाटी । यथालाभें सुखी पोटीं ।
या नांव गा निजसंतुष्टी । जाण जगजेठी उद्धवा ॥ ६१
॥
जे मिळाले जीविकाभाग । त्यांतही सत्पात्रीं दानयोग
।
विषयममता सांडणें सांग । त्या नांव त्याग उद्धवा
॥ ६२ ॥
अर्थस्वार्थीं इच्छा चढे । अर्थ जोडतां अधिक वाढे
।
ते इच्छा सांडणे निजनिवाडें । निस्पृहता घडे ते
ठायीं ॥ ६३ ॥
जेथ निस्पृहता समूळ सांग । त्याचि नांव दृढ वैराग्य
।
हें परमार्थाचें निजभाग्य । येणें श्रीरंग सांपडे
॥ ६४ ॥
जो गुरुवाक्यविश्वासी । सबाह्य विकला सर्वस्वेंसीं
तोचि भावार्थ द्विजदेवांसी । श्रद्धा त्यापाशीं
समूळ नांदे ॥ ६५ ॥
नरदेहीं लाभे परब्रह्म । तदर्थ न करूनि सत्कर्म
।
विषयार्थ करी धर्माधर्म । ते लज्जा परम अतिनिंद्य
॥ ६६ ॥
जेणें दुःखी होईजे आपणें । तें पुढिलासी नाहीं
करणें ।
दुःख नेदूनि सुख देणें । दे दया म्यां श्रीकृष्णें
वंदिजे ॥ ६७ ॥
पुढिलासी नेदूनि दुःख । स्वयें भूतमात्रीं देणें
सुख ।
हेचि दया पारमार्थिक । दुसरेनि देख यालागीं सांगे
॥ ६८ ॥
खातां नाबदेपुढें पेंड जैसी । तैसें गौण देखोनि
विषयांसी ।
जो विनटला ब्रह्मसुखासी । स्वनिवृत्ति त्यासी बोलिजे
॥ ६९ ।
रंक बैसल्या पालखीसी । उपेक्षी पूर्वील सुडक्यासी
।
तेवीं उपेक्षूनि विषयांसी । जो ब्रह्मसुखासी पकडला
॥ ७० ॥
कणाची वाढी भुसापाशीं । कण निडारे भुसेंसीं ।
तो कण यावया हातासी । सांडिती भुसासी पाखडूनी ॥ ७१
॥
तेवीं ब्रह्मसुखाचिये पाडें । नरदेहाचा पांगडा
पडे ।
तें ब्रह्मसुख जैं हाता चढे । तैं देहींचें नावडे
विषयभूस ॥ ७२ ॥
तेवीं सांडूनि विषयप्रीती । ज्यासी ब्रह्मसुखीं
सुखप्राप्ती ।
याचि नांव स्वनिवृत्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥ ७३ ॥
या पंधरा लक्षणांची स्थिती । वर्ते तो शुद्ध सत्त्वमूर्ती
।
शोधितसत्त्वाची सत्त्ववृत्ती । ‘आदि’ शब्दें श्रीपती
सांगत ॥ ७४ ॥
सर्व भूतीं अकृत्रिमता । देखे भगवद्भावें तत्त्वतां
।
या नांव शोधितसत्त्वता । गुणावस्थाछेदक ॥ ७५ ॥
ऐशियापरी सत्त्वगुण । सत्त्विकापासीं वर्ते पूर्ण
।
आतां रजाचें लक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ७६
॥
काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् ।
मदोत्साहो यशः प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यमः
॥ ३ ॥
काम म्हणीजे विषयसोसू । जेवीं इंधनीं वाढे हुताशू
।
तेवीं पुरवितां कामाभिलाषू । कामासोसू पैं वाढे
॥ ७७ ॥
या नांव काम जाण । कामक्रिया ते ईहा पूर्ण ।
झाले विद्योचा दर्प गहन । मदाचें लक्षण या नांव ॥
७८ ॥
झालिया अर्थप्राप्ती । वासनेसी नव्हे तृप्ती ।
चढतीवाढती आसक्ती । तृष्णा निश्चितीं या नांव ॥
७९ ॥
अतिगर्वें जे स्तब्धता । कोणा दृष्टीं नाणी सर्वथा
।
या नांव स्तंभावस्था । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥ ८०
॥
अर्थप्राप्तीकारणें । इष्टदेवता प्रार्थणें ।
प्रापंचिक सुख मागणें । आशा म्हणणें य नांव ॥ ८१
॥
भिदा म्हणिजे भेद जाण । स्फुरद्रूप प्रपंचभान ।
माझें तुझें प्रपंचवचन । भिदालक्षण या नांव ॥ ८२
॥
राजसमुखाच नवलभाग । विषयसुखभोग जो साङ्ग ।
तेंचि सुख मानिंती चांग । सुखप्रयोग या नांव ॥ ८३
॥
रणीं उत्साह शूरासी । कां पुत्रोत्साह नरासी ।
विवाहोत्साह सुहृदांसी । महोत्साह त्यासी बोलिजे
॥ ८४ ॥
शास्त्रविवादीं जयो घेणें । कां युद्धीं शूर पराभवणें
।
तेणें ख्याति वाढविणें । यश मिरवणें या नांव ॥ ८५
॥
बंदिजनांहातीं कीर्ती । स्वयें वाखाणवी दिगंतीं
।
या नांव यशःप्रीती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ८६ ॥
ऐकोनि वचनोक्ति छंदोबद्ध । उपहासीं अतिविनोद ।
तेथ राजसा हास्य विशद । जाण प्रसिद्ध उद्धवा ॥ ८७
॥
वीर्य म्हणीजे केवळ । बळाढ्यता अतिप्रबळ ।
दाखवणें शारीरबळ । या नांव शीळ वीर्याचें ॥ ८८ ॥
राजबळें उद्यमव्यवहार । आंगदटा जो व्यापार ।
न्याय सांडूनि स्वार्थ फार । बलोद्यमप्रकार या
नांव ॥ ८९ ॥
हीं पंधराही लक्षणें । ज्यापें नांदती संपूर्णें
।
तो राजस वोळखणें जीवेंप्राणें निश्चित ॥ ९० ॥
केवळ अविवेकसंपत्ती । तामसाची तमोवृत्ती ।
सोळा लक्षणें त्याची स्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन
॥ ९१ ॥
क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याञ्चा दम्भः क्लमः कलिः
।
शोकमोहौ विषादार्ती । निद्राऽऽशाभीरनुद्यमः ॥
४ ॥
क्रोध कामाची पूर्णावस्था । लोभ म्हणीजे अतिकृपणता
।
अनृत म्हणिजे असत्यता । हिंसा ते तत्त्वतां परपीडा
॥ ९२ ॥
याञ्चा म्हणीजे लोलंगता । दंभ म्हणिजे अतिमान्यता
।
क्लमनामें अतिआयासता । व्यर्थ कलहता कलि जाण ॥
९३ ॥
शोक म्हणिजे हाहाकारू । मोह म्हणिजे भ्रमाचा पूरू
।
विषाद म्हणीजे दुःखसंचारू । अभ्यंतरू जेणें पोळे
॥ ९४ ॥
अर्ति म्हणिजे अतिसंताप । निंदा म्हणिजे असदारोप
।
आशा म्हणिजे अतिलोलुप्य । महाभयकंप भीशब्दीं ॥
९५ ॥
ऐक निद्रेचें निजवर्म । जें आळसाचें निजधाम ।
जाड्यता सोलींव परम । ते निद्रा निःसीम तामसी ॥ ९६
॥
सांडूनियां सर्व कर्म । स्तब्धता राहे परम ।
या नांव अनुद्यम । सुखावलें तम ठायीं वसे ॥ ९७ ॥
या तमोगुणाच्या सोळा कळा । ज्याचे अंगीं बाणती सकळा
।
तो तमोरात्रींची चंद्रकळा । अविवेक आंधळा तामसू
॥ ९८ ॥
सत्त्वरजतमोगुण । यांचे ओळखीलागीं जाण ।
केलें भिन्नभिन्न निरूपण । अतां मिश्रलक्षण तें
ऐक ॥ ९९ ॥
सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वशः ।
वृत्तयो वर्णितप्रायाः सन्निपातमथो श्रृणु ॥ ५
॥
सांगीतली त्रिगुणस्थिती । त्या एकएकाच्या अनंत
वृत्ती ।
त्याही अनंतप्राय होती । जीवासी गुणगुंती येथेंचि
पडे ॥ १०० ॥
मस्तकीं केश चिकटले होती । ते ज्याचे त्या नुगवती
।
तेवीं त्रिगुणांची गुणगुंती । जीवाहातीं उगवेना
॥ १ ॥
मिळोनि सख्या मायबहिणी । हातीं घेऊनि तेल फणी ।
उगविती चिकटल्या केशश्रेणी । तेवीं त्रिगुणांची
वेणी जीवासी ॥ २ ॥
त्रिगुणांची विभागवृत्ती । जीवसामर्थ्यें जरी
होती ।
तरी शुद्धसत्त्वी करूनि वस्ती । गुणातीतीं प्रवेशाता
॥ ३ ॥
ऐसा निजगुणांचा उगवो । जीवाचेनि नोहे निर्वाहो
।
यालागीं गुरुचरणीं सद्भावो । सभाग्य पहा वो राखिती
॥ ४ ॥
जे सभाग्य भाग्यवंत जनीं । ज्यांसी सद्गुरु सखी
जननी ।
विवेक-वैराग्य घेऊनि फणी । जो त्रिगुणांची वेणी
उगवितू ॥ ५ ॥
ज्यांची उगविली गुणगुंती । पुढती गुंती पडे मागुती
।
यालागीं ते महामती । मुंडूनि सांडिती संन्यासीं
॥ ६ ॥
एकाची नवलगती । उद्धट वैराग्याची स्थिती ।
गुंती उगवाया न रिघते । मुळींचि मुंडिती समूळ ॥ ७
॥
विवेकफणीचेनि मेळें । ओढितां वैराग्य बळें ।
जो अशक्त भावबळें । तो मध्येंचि पळे उठूनी ॥ ८ ॥
अशक्तें पळतां देखोनि दूरी । एकें पळालीं मोहअंधारीं
।
एकें गुंती राखोनि शिरीं । गुंतीमाझारी रिघालीं
॥ ९ ॥
एकें अत्यंत करंटीं । नव्हेचि गुरुमाउलीसी भेटी
।
ऐशीं संसारीं पोरें पोरटीं । गुणदुःखकोटी भोगिती
॥ ११० ॥
द्विपरार्धायु विधाता । त्याचेनि नोहे गुणभागता
।
मग इतरांची कोण कथा । गुण तत्त्वतां निवडावया ॥ ११
॥
ऐशिया ज्या त्रिगुणवृत्ती । मजही निःशेष न निवडती
।
यालागीं ध्वनितप्राय पदोक्ती । देव श्लोकार्थीं
बोलिला ॥ १२ ॥
मागिल्या तीं श्लोकार्थीं । सांगीतल्या त्रिगुणस्थिती
।
त्रिगुणांची मिश्रित गती । सन्निपातवृत्ती ते ऐका
॥ १३ ॥
सन्निपातस्त्वहमिति ममेत्युद्धव या मतिः ।
व्यवहार संनिपातो मनोमात्रेन्द्रियासुभिः ॥ ६
॥
गुणसन्निपातप्रकारू । एकचि जो कां अहंकारू ।
तो गुणसंगे त्रिप्रकारू । ऐक विचारू तयाचा ॥ १४ ॥
वर्णाश्रमविहित विलास । वेदाज्ञा पाळणें अवश्य
।
मी आत्मा जाण चिदंश । हा अहंविलास सात्त्विक ॥ १५
॥
मी स्वधर्मकर्मकर्ता । मी स्वर्गादि सुखभोक्ता
।
मज पावती नानावस्था । या नांव अहंता राजस ॥ १६ ॥
मी देहदारी सुभट नर । मीचि कर्ता शत्रुसंहार ।
मी सर्वार्थी अतिदुर्धर । हा अहंकार तामस ॥ १७ ॥
गुणानुसारें ममता जाण । त्रिविधरूपें स्फुरण ।
तेचि अर्थींचें निरूपण । विशद श्रीकृष्ण सांगत
॥ १८ ॥
माझे हृदयींचा भगवंत । तोचि सर्व भूतीं हृदयस्थ
।
भूतें माझींच समस्त । हे ममता शोधित सत्त्वाची ॥
१९ ॥
भक्त संत साधु सज्जन । तेचि माझे सुहज्जन ।
ऐशी जे ममता पूर्ण । उद्धवा जाण सत्त्वस्थ ॥ १२०
॥
जीवाहून परती । सद्गुरुचरणीं अतिप्रीती ।
ऐशी ममतेची जे जाती । ते जाण निश्चितीं सात्त्विक
॥ २१ ॥
ज्या देवाची उपासकता । शैवी वैष्णवी दीक्षितता
।
देवीं धर्मीं पूर्ण ममता । ते जाण सात्त्विकता सत्त्वस्थ
॥ २२ ॥
शैवी वैष्णवी शर्मममता । दंभरहित निष्कामता ।
ते ते सात्त्विकी ममता । ऐक अवस्था राजसाची ॥ २३
॥
निवृत्तिमार्ग मानी लटिक । सत्य साचार लौकिक ।
लौकैषणेची ममता देख । ते आवश्यक राजसी ॥ २४ ॥
प्रवृत्तिशास्त्रीं आवडी । लौकिकाची अतिगोडी ।
नामरूपांची उभवी गुढी । हे ममता रोकडी राजस ॥ २५
॥
स्त्रीपुत्रें माझीं आवश्यक । शरीरसंबंधी आप्त
लोक ।
द्रव्याची ममता निष्टंक । हे बुद्धि वोळख राजस ॥
२६ ॥
ज्या देवाची करितां भक्ती । नाम रूप जोडे संपत्ती
।
तीं तीं दैवतें आवडती । हे ममता निश्चितीं राजस ॥
२७ ॥
काम्य कर्मीं आवडी देख । आप्त मानी सकामकर्मक ।
सत्य स्वर्गादि विषयसुख । हे ममता निष्टंक राजस
॥ २८ ॥
हे रजोगुणाची ममता । तुज म्यां सांगीतली तत्त्वतां
।
तमोगुणाची जे अवस्था । ऐक व्यवस्था सांगेन ॥ २९ ॥
आपुल्या देहासी जो हूंतूं करी । कां पूर्वपूर्वजांचा
वैरी ।
त्यांच्या लेंकरांसीं वैर धरी । हे बुद्धि निष्ठुरी
तामस ॥ १३० ॥
पुढे लेंकुरांचे लेंकुरीं । वृत्तिभूमि जीविकेवरी
।
आडवा येईल स्वगोत्री । त्यासी वैर धरी तामस ॥ ३१
॥
ऐसे पूर्वापर माझे वैरी । मी निर्दळीन संसारी ।
यालागीं रिघे अभिचारीं । ते ममता खरी तामस ॥ ३२ ॥
अभिचारिकी जे मंत्रज्ञ । ते मानी माझे आप्त स्वजन
।
शाकिनीडाकिनीउपासन । हे ममता संपूर्ण तामसी ॥
३३ ॥
असो बहुसाल व्युत्पत्ती । एकेक गुणीं अनंत शक्ती
।
हे तिन्ही जेथ मिश्र होती । सन्निपातवृत्ती या नांव
॥ ३४ ॥
कफ वात आणि पित्त । तिन्ही एकत्र जेथ होत ।
तेथ उपजे सन्निपात । तेवीं सन्निपात येथ त्रिगुणांचा
॥ ३५ ॥
संकल्पविकल्पात्मक मन । पंच विषय पंच प्राण ।
दशेंद्रियीं व्यवहार संपूर्ण । तेथ उपजे त्रिगुणसन्निपात
॥ ३६ ॥
तेंचि सन्निपातनिरूपण । त्रिगुणांचे मिश्रलक्षण
।
स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण । मिश्रगुणसन्निपातू
॥ ३७ ॥
धर्मे चार्थे च कामे च यदासौ परिनिष्ठितः ।
गुणानां सन्निकर्षोऽयं श्रद्धारतिधनावहः ॥ ७ ॥
पुरुषाच्या ठायीं क्रियाकर्म । क्षणें स्वधर्म
क्षणें काम ।
क्षणें वाढतीं अर्थोद्यम । हा संक्रम त्रिगुणांचा
॥ ३८ ॥
गुणसंक्रमण करी काय । त्रिगुणीं धर्म त्रिविध होय
।
कामही त्रिविध होऊनि ठाय । अर्थस्वार्थनिर्वाह
त्रिगुणात्मकः ॥ ३९ ॥
येथ कर्मासी दोष नाहीं । दोष कर्त्याचे बुद्धीच्या
ठायीं ।
तो जे कल्पना करील कांहीं । तें फळ पाहीं स्वयें
भोगी ॥ १४० ॥
सोनें वंद्य सोनेपणें । त्याचें स्वयें घडविल्या
सुणें ।
वंद्य तेंचि निंद्य करणें । तेवीं स्वकर्म दूषणें
गुणबुद्धी ॥ ४१ ॥
भूमि सहजें शुद्ध आहे । जें पेरिजे तें पीक होये
।
तेवीं स्वकर्म शुद्ध स्वयें । फलभोगू लाहे गुणवृत्ती
॥ ४२ ॥
वाचा सहज सरळ गोमटी । रामनामें जोडे ब्रह्मपुष्टी
।
वृथा जाय करितां चावटी । भोगी निंदेपाठीं महापाप
॥ ४३ ॥
तेवीं समर्थ श्रद्धायुक्त । पुरुषास करी विरक्त
।
तेथ त्रिगुणांचा सन्निपात । श्रद्धा छळित तें ऐक
॥ ४४ ॥
स्वधर्मकर्मीं श्रद्धा जोडे । क्षणैकें लागे विरक्तीकडे
।
क्षणें भोगफळाशा वाढे । क्षणैक पडे ममतासंधीं ॥
४५ ॥
तैशीच कामाचीही रती । क्षणैक निष्कामीं अतिप्रीती
।
क्षणें स्त्रीभोगआसक्ती । क्षणें कामरती परद्वारीं
॥ ४६ ॥
याचिपरी धनाची जोडी । क्षणैक द्रव्याशा सोडी ।
क्षणैक अर्थाची अतिगोडी । क्षणैक आसुडी परद्रव्य
॥ ४७ ॥
त्रिविध धर्म त्रिविध कर्म । त्रिविध रूपें धनागम
।
या गुणवृत्तीस्तव स्वधर्म । सांडूनि अकर्म करी
प्राणी ॥ ४८ ॥
एवं धर्मअर्थकामांआंत । गुणसन्निपात अनंत ।
फोडूनि सांगत एथ । वाढेल ग्रंथ अनिवार ॥ ४९ ॥
यालागीं गुणसन्निपात । सांगीतला संकलित ।
तेचि अर्थीं श्रीकृष्णनाथ । असे सांगत संक्षेपें
॥ १५० ॥
प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान्यर्हि गृहाश्रमे
।
स्वधर्मे चानुतिष्ठेत गुणानां समितिर्हि सा ॥ ८
॥
पुरुषासी जो गृहाश्रम । तो जाणावा केवळ काम ।
तेथ नित्यनैमित्तिक कर्म । हा स्वधर्म चित्तशुद्धी
॥ ५१ ॥
गृहाश्रमीं हिंसा पंचसून । यालागीं तमोगुण प्रधान
।
गृहीं स्त्रीभोग पावे जाण । रजोगुण हा हेतू ॥ ५२
॥
नित्यनैमित्तिक स्वधर्म । हें गृहस्थाचें निजक्र्म
।
हें चित्तशुद्धीचें निजवर्म । सत्त्व सुगम या हेतू
॥ ५३ ॥
गृहाश्रमप्रवृत्ति जाण । सदा मिश्रित तिनी गुण
।
गुणीं गुणवंत करून । कर्माचरण करविती ॥ ५४ ॥
न रंगतां तेणें रंगें । स्फटिक तद्रूप भासों लागे
।
तेवीं गुणात्मा गुणसंगें । वर्तों लागे गुणकर्मीं
॥ ५५ ॥
जेवीं कां कसवटी आपण । कसूनि दावी सुवर्णवर्ण ।
तेवीं पुरुषाची क्रिया जाण । दावी गुणलक्ष्णविभाग
॥ ५६ ॥
पुरुषं सत्त्वसंयुक्तमनुमीयाच्छमादिभिः ।
कामादिभी रजोयुक्तं क्रोधाद्यैस्तमसा युतम्
॥ ९ ॥
इंद्रियनिग्रहो यथोचित । जो शमदमीं सदा क्रीडत
।
शांति वसे जयाआंत । तो जाण निश्चित सात्त्विक ॥
५७ ॥
जो सदा फळकामें कामुक । वांछी संसारभोगसुख ।
द्रव्यार्थी अतिदांभिक । रजोगुणी लोक तो जाण ॥ ५८
॥
ज्यासी स्वधर्मीं नाहीं रती । आवडे अधर्मप्रवृत्ती
।
क्रोधलोभें गिळिली स्फूर्ती । तो जाण निश्चितें
तामसू ॥ ५९ ॥
एवं देखोनि कर्माचरण । लक्षिजे पुरुषलक्षण ।
या नांव गा अनुमान । विवेकसंपन्न जाणती ॥ १६० ॥
सामान्यतः तिन्ही गुण । सांगीतलें निरूपण ।
हें न कळे म्हणेल मन । गुणवृत्ति भिन्न अवधारीं ॥
६१ ॥
यदा बजति मां भक्त्या निरपेक्षः स्वकर्मभिः ।
तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात्पुरुषं स्त्रियमेव
वा ॥ १० ॥
स्वकर्मीं वांछित फळ । तेचि मायेचें दृढ पडळ ।
ते फळाशा सांडोनि केवळ । जे भजनशीळ मद्रूपीं ॥ ६२
॥
करूनि फळाशेचें शून्य । स्वधर्में करिती माझें
भजन ।
पुरुष अथवा स्त्रिया जाण । ते सत्त्वसंपन्न निश्चित
॥ ६३ ॥
देहावयवलिंगदर्शन । तेणें स्त्रीपुरुषनामाभिधान
।
परी आत्मा आत्मीं नाहीं जाण । जीवत्व समान स्त्रीपुरुषीं
॥ ६४ ॥
चित्तवृत्तिक्रियाचरण । त्या नांव गा कर्म जाण
।
तेथ निरपेक्ष तें माझें भजन । स्वधर्म संपूर्ण या
नांव ॥ ६५ ॥
ऐशिया स्वधर्मवृत्ती । जेथ प्रगटे माझी भक्ती ।
ते ते सात्त्विक प्रकृती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥ ६६ ॥ आशंका ॥
कर्म करितां फळाशा वाढे । तो फळभोग भोगणें पडे ।
स्वकर्में भक्ति केवीं घडे । कर्म तें कुडें अत्यंत
॥ ६७ ॥
कर्म करितां फळ बाधक । न करितां प्रत्यवाय नरक ।
कर्में कर्मबद्ध लोक । केले देख संसारीं ॥ ६८ ॥
जीव होता जो स्वतंत्र । तो कर्में केला परतंत्र ।
एवढें कर्माचें चरित्र । अतिविचित्र बाधक ॥ ६९ ॥
स्वकर्में भगवद्भक्ती । म्हणशी घडे कैशा रीतीं
।
तेचि अर्थींची उपपत्ती । स्वयें श्रीपती सांगत
॥ १७० ॥
सर्प धांवोनि धरिल्या तोंडीं । तो सर्वांगीं घाली
आढी ।
तेणें धाकें जो सोडी । तरी तो विभांडी महाविखें ॥
७१ ॥
ते सर्पबाधेची सांकडी । निवारी मंत्रवादी गारुडी
।
तेवीं कर्मीं कर्मबाधा गाढी । निवारी रोकडी गुरुरावो
॥ ७२ ॥
रिघतां सद्गुरूसी शरण । कर्म करावी ब्रह्मार्पण
।
हेंचि निरपेक्षलक्षण । उद्धवा जाण निश्चित ॥ ७३
॥
ब्रह्म कर्माचें प्रकाशक । कर्म तितुकें ब्रह्मात्मक
।
हेंचि मदर्पण चोख । माझें भजन देख या रीतीं ॥ ७४ ॥
सर्वेंद्रियीं ज्ञानस्फूर्ती । ते ब्रह्मींची
ब्रह्मशक्ती ।
ऐसोनि निश्चयें कर्मस्थिती । स्वकर्मभक्ति या नांव
॥ ७५ ॥
ऐसेनि स्वकर्में स्वाभाविक । जे मज भजती भाविक ।
ते ते शुद्ध सात्त्विक लोक । जाण निष्टंक उद्धवा
॥ ७६ ॥
स्वधर्म सर्वथा निष्फळ । म्हणती ते मूर्ख केवळ ।
स्वधर्म निरसी चित्तमळ । कर्म समूळ निर्दळी ॥ ७७
॥
एवढी स्वधर्माची जोडी । सांडूनि वांछिती विषयगोडी
।
तें तें राजसें बापुडीं । केवळ वेडीं विषयार्थी
॥ ७८ ॥
विषयफळ वांछितां देख । देह धरणें आवश्यक ।
देहसंभव दुःखदायक । स्वर्गनरकफळ भोगी ॥ ७९ ॥
यापरी जनीं दुःखदाती । राजसतमसप्रकृती ।
ऐक त्या दोनी गुणवृत्ती । विशद तुजप्रती सांगेन
॥ १८० ॥
यदा आशिष आशास्य मां भजेत स्वकर्मभिः ।
तं रजःप्रकृतिं विद्याद्धिंसामाशास्य तामसम्
॥ ११ ॥
जो कां आचरोनि स्वधर्म । वांछी नाना फळकाम ।
तें तें जाण काम्य कर्म । राजस धर्म या नांव ॥ ८१ ॥
जो अभ्यंतरीं अतिसकाम । तो जे जे आचरे कर्मधर्म ।
ते ते अवघेचि सकाम । फळसंभ्रम निजहेतू ॥ ८२ ॥
स्वरूपीं काम्य कर्म नाहीं । कामना काम्य करी पाहीं
।
सोनें स्वभावें असे ठायीं । लेणें उपायीं स्वयें
कीजे ॥ ८३ ॥
स्वकर्म स्वभावें पवित्र जाण । स्वधर्में माझें
शुद्ध भजन ।
तेथ कामनाफळ कामून । काम्य आपण स्वयें कीजे ॥८४ ॥
फळकामें जें माझें यजन । तें केवळ फळाचेंचि भजन ।
सकामें जें स्वधर्माचरण । ते प्रकृति जाण राजस ॥
८५ ॥
ऐसऐशिये प्रकृतीचा विलास । स्त्री अथवा हो कां
पुरुष ।
तें तें जाण पां राजस । ऐक तामस गुणवृत्ति ॥ ८६ ॥
क्रोधयुक्त अंतःकरण । तेणेंसीं ज्याचें स्वधर्माचरण
।
फळ वांछी शत्रुमरण । ते प्रकृति जाण तामसी ॥ ८७ ॥
जेथें द्वेषें बांधलें घर । जे ठायीं क्रोध अनिवार
।
जो भूतमात्रीं निष्ठुर । ज्याची प्रकृति क्रूर
सर्वदा ॥ ८८ ॥
ऐशिया स्वभावावरी । नर अथवा हो कां नारी ।
ते ते तामस संसारीं । निजनिर्धारीं उद्धवा ॥ ८९ ॥
जीव स्वरूपें चैतन्य पहा हो । त्यासी ‘मां भज’ कां
म्हणे देवो ।
जीवासी कां सेवकभावो । सेव्य देवो कैसेनी ॥ १९० ॥
येच अर्थींचें निरूपण । कृष्ण सांगताहे आपण ।
सेव्यसेवकलक्षण । मायागुणसंबंधें ॥ ९१ ॥
सत्त्वं रजस्तम इति गुणा जीवस्य नैव मे ।
चित्तजा यैस्तु भूतानां सज्जमानो निबध्यते ॥ १२
॥
बांधोनि नाणितां आया । जेवीं देहाधीन असे छाया ।
तेवीं भगवंताधीन माया । नातळोनियां वर्तवी ॥ ९२
॥
माया वर्तविता निवर्तविता । स्वामी भगवंत तत्त्वतां
।
यालागीं मायाअध्यक्षता । त्यासीचि सर्वथा वेद
बोले ॥ ९३ ॥
सूर्य अंधारातें नाशी । परी तो संमुख न ये त्यापाशीं
।
तेवीं मायानियंता हृषीकेशी । परी माया देवासी दृष्ट
नव्हे ॥ ९४ ॥
माझें जें देखणेपण । तेंचि मायेचें मुख्य लक्षण
।
मजपाशीं माय जाण । गुणाभिमानेंसीं नाहीं ॥ ९५ ॥
मायाबिंबित चैतन्य । त्यासी बोलिजे जीवपण ।
त्या जीवासी त्रिगुणीं बांधोन । देहाभिमान दृढ
केला ॥ ९६ ॥
जीवासी लागतां देहाभिमान । तो झाला मायाधीन ।
मायानियंता श्रीनारायण । तो स्वामी जाण जीवाचा
॥ ९७ ॥
जीव गुणाभिमानें बद्धक । यालागीं झाला तो सेवक ।
आत्मा गुणातीत चोख । बंधमोचक नीवाचा ॥ ९८ ॥
यापरी सेव्यसेवकभावो । विभाग दावोनियां पहा हो
।
त्रिगुणगुणांचा अन्वयो । विशद देवो स्वयें सांगे
॥ ९९ ॥
गुण तिन्ही समसमान । त्यांमाजीं क्षोभोनियां जाण
।
जो जो वाढे अधिक गुण । तें तें लक्षण हरि सांगे ॥ २००
॥
ब्रह्म निर्मळत्वें प्रसिद्ध । कर्म शोधकत्वें
अतिशुद्ध ।
येथ कर्मीं उपजे कर्मबाध । तो चित्तसंबंध गुणक्षोभें
॥ १ ॥
कर्मब्रह्मीं दोष नाहीं । दोष चित्तवृत्तीच्या
ठायीं ।
तोही गुणक्षोभें पाहीं । घाली अपायीं पुरुषातें
॥ २ ॥
येचि अर्थींचें निरूपण । सांगितलें मिश्रलक्षण
।
आतां वाढल्या एकेक गुण । गुणलक्षण तें ऐक ॥ ३ ॥
जो गुण वाढे अतिउन्नतीं । इतर त्यातळीं वर्तती
।
ते काळींची पुरुषस्थिती । उद्धवाप्रती हरि सांगे
॥ ४ ॥
यदेतरौ जयेत्सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् ।
तदा सुखेन युज्येत धर्मज्ञानादिभिः पुमान् ॥ १३
॥
समूळ फळाशा त्यागूनी । निर्विकल्प निराभिमानी ।
जो लागे स्वधर्माचरणीं । तैं रज तम दोनी जिणे सत्त्व
॥ ५ ॥
जैं भाग्याचें भरण उघडे । तैं हरिकथाश्रवण घडे ।
मुखीं हरिनामकीर्ति आवडे । तेणें सत्त्व वाढे अतिशुद्ध
॥ ६ ॥
कां दैवें जोडिल्या सत्संगती । श्रवणीं श्रवण लांचावती
।
वाचा लांचावे नामकीर्ती । अतिप्रीतीं अहर्निशीं
॥ ७ ॥
ऐसऐशिया अनुवृत्ती । रज तम दोनी क्षीण होती ।
सत्त्व वाढे अनुद्वेगवृत्तीं । त्यां सत्त्वाची
स्थिति समूळ ऐक ॥ ८ ॥
भास्करत्वें प्रकाश बहुळ । विशदत्वें अतिनिर्मळ
।
शिव म्हणीजे शांत सरळ । हें सत्त्वाचें केवळ स्वरूप
मुख्य ॥ ९ ॥
हे सत्त्वाची सत्त्ववृत्ती । आतुडे ज्या साधकाहातीं
।
ते काळींची पुरुषस्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥
२१० ॥
तैं विवेकाचें तारूं आतुडे । वैराग्याचें निजगुज
जोडे ।
सर्वेंद्रियीं प्रकाश उघडे । शिगे चढे स्वधर्म
॥ ११ ॥
ते काळीं जन अधर्मता । गर्व अभिमान असत्यता ।
बलात्कारेंही शिकवितां । न करी सर्वथा अधर्म ॥ १२
॥
निकट असतां दुःखसाधन । सात्त्विक सदा सुखसंपन्न
।
बलात्कारें क्षोभवितां मन । सात्त्विक जाण क्षोभेना
॥ १३ ॥
ऐशिया निजसत्त्व दृष्टी । सुख सुख येतां भेटी ।
त्यासी स्वानंदें कोंदे सृष्टीं । शुद्ध सत्त्वपुष्टी
या नांव ॥ १४ ॥
ऐसें विशद सत्त्व जयांपाशीं । शमदम सेविती तयांसी
।
वैराग्य लागे पायांसी । शुद्ध सत्त्वराशी ते उद्धवा
॥ १५ ॥
तैसेंचि सत्त्व तम जिणोन । जैं वाढे गा रजोगुण ।
तैं राजसाचें लक्षण । ऐक संपूर्ण हरि सांगे ॥ १६
॥
यदा जयेत्तमः सत्त्वं रज सङ्गं भिदा चलम् ।
तदा दुःखेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया ॥ १४ ॥
रजोवृद्धीचें कारण । देहीं उपजे ज्ञानाभिमान ।
पदोपदीं देखे दोषगुण । वांछी सन्मान प्रतिष्ठा
॥ १७ ॥
नवल रजोगुणाची ख्याती । ज्ञातेपणें कामासक्ती ।
नाना भोग वांछी चित्तीं । तेणें रजाची प्राप्ती
अनिवार ॥ १८ ॥
ऐसेनि रजोगुण वाढोनि वाढी । सत्त्वतमांतें तळीं
पाडी ।
त्या रजाची स्वरूपतामोडी । ऐक निरवडी सांगेन ॥ १९
॥
श्लोकीं त्रैपदीं प्रबळ । रज संगभिदाबळ ।
बोलिला रजोगुण केवळ । तेंचि विवळ हरि सांगे ॥ २२०
॥
संग म्हणिजे देहाभिमान । भेद म्हणिजे मीमाझेपण
।
बळ म्हणिजे काम गहन । आग्रहो पूर्ण प्रवृत्तीचा
॥ २१ ॥
देहाभिमानें दुःख उठी । भेदें भय लागे पाठी ।
त्या नश्वर देहाचिया पुष्टी । काम्यकामाठी कर्माची
मांडी ॥ २२ ॥
ज्या कर्माचेनि कैवाडें । यश श्री उदंड जोडे ।
तें तें कर्म वाढवी पुढें । हें रजोगुणें घडे आचरण
॥ २३ ॥
मी एक पवित्र त्रिजगतीं । माझीच उत्तम करम्स्थिती
।
प्रवृत्ति मान्यता आसक्ती । जे जाणावी स्थिती राजस
॥ २४ ॥
रजाचें बळ उद्भट । कर्म आदरी अचाट ।
वाढवी कर्मकचाट । तो जाण श्रेष्ठ राजस ॥ २५ ॥
बाहेर दिसे सात्त्विकस्थिती । अंतरीं कर्मवासना
द्रव्यासक्ती ।
ज्यासी प्रिय आवडे चित्तीं । तो जाण निश्चितीं राजसू
॥ २६ ॥
जेव्हां सत्त्व रज दोनी गुण । जिणोनि तम वाढे पूर्ण
।
ते काळींचें पुरुषलक्षण । स्वयें नारायण सांगता
॥ २७ ॥
यदा जयेद्रजः सत्त्वं तमो मूढं लयं जडम् ।
युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रया हिंसयाऽऽशया ॥ १५
॥
रज सत्त्व करूनि गूढ । जैं तमोगुण होय रूढ ।
तैं तो पुरुषातें सदृढ । करी जडमूढ अतिसब्ध ॥ २८
॥
विश्वासूनि वाडेंकोडें । जैं परद्रव्य बुडवणें
पडे ।
कां परदारागमन घडे । तैं तेणें वाढे तमोगुण ॥ २९
॥
स्वमुखें परापवाद बोलणें । स्वयें साधुनिंदा करणें
।
संतसज्जनां द्वेषणें । तैं तमाचें ठाणें अनिवार
॥ २३० ॥
धुईचेनि आलेपणें । पडे सूर्यासी झांकणे ।
तेवीं विवेकाचें जिणें । तमोगुणें ग्रासिजे ॥ ३१
॥
सत्त्वगुण प्रकाशक । रज प्रवृत्तिप्रवर्तक ।
दोनींतें गिळूनि देख । तमाचें आधिक्य अधर्में वाढे
॥ ३२ ॥
करितां पूज्याचें हेळण । साधूचे देखतां दोषगुण
।
तेणें खवळला तमोगुण । त्याचें स्वरूप पूर्ण तें
ऐक ॥ ३३ ॥
तमोगुण वाढल्या प्रौढ । स्फूर्तिमात्र होय मूढ
।
लयो उपजवोनि दृढ । करी जड जीवातें ॥ ३४ ॥
कार्याकार्यविवेकज्ञान । ते स्फूर्ति अंध होय पूर्ण
।
या नांव गा मूढपण । ऐक चिन्ह लयाचें ॥ ३५ ॥
जागृतीमाजीं असतां चित्त । अर्थ स्वार्थ परमार्थ
।
कांहीं स्फुरेना कृत्याकृत्य । लयो निश्चित या
नांव ॥ ३६ ॥
समस्ताही इंद्रियव्रत्ती । अनुद्यमें स्तब्धगती
।
निःशेष लोपे ज्ञानशक्ती । जडत्वप्राप्ती या नांव
॥ ३७ ॥
मूढत्वें पावे शोक दुःख । जडत्वें मिथ्या मोह देख
।
मोहास्तव होय पातक । अतिअविवेक अधर्मीं ॥ ३८ ॥
ऐक लयाचें कौतुक । अहोरात्र निद्रा अधिक ।
निद्रेवेगळें ब्रह्मसुख । नावडे देख तामसा ॥ ३९
॥
पूर्ण वाढल्या तमोगुण । ऐसें होअ पुरुषलक्षण ।
वाढल्या सत्त्वादि गुण । फळ कोण तें हरि सांगे ॥
२४० ॥
यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृतिः
।
देहेऽभयं मनोऽसङ्गं तत्सत्त्वं विद्धि मत्पदम्
॥ १६ ॥
वाढलिया सत्त्वगुण । चित्त सदा सुप्रसन्न ।
कामक्रोधलोभाचें स्फुरण । सर्वथा जाण स्फुरेना
॥ ४१ ॥
जें चित्त वणवणी विषयांलागीं । तें उदास होय विषयभोगीं
।
विषय आदळतांही अंगीं । तैं विषयसंगीं विगुंतेना
॥ ४२ ॥
जेवीं जळामाजीं जळस्थ । पद्मिणीपत्र जळीं अलिप्त
।
तेवीं विषयांमाजीं चित्त । विषयातीत मद्बोधें ॥
४३ ॥
सदा मरणभय देहासी । तें मरणाअलिया देहापाशीं ।
भय नुपजे सात्त्विकासी । भावें मत्पदासी विनटले
॥ ४४ ॥
जंववरी भासे मीतूंपण । तंववरी अवश्य बधी मरण ।
सात्त्वेक मत्पदीं अभिन्न । यालागीं मरणभय त्या
नाहीं ॥ ४५ ॥
सात्त्विक मत्पदीं अनन्य शरण । यालागीं बधीना जन्ममरण
।
या स्थितीं वर्तती सत्त्वगुण । आतां ऐक लक्षण रजाचें
॥ ४६ ॥
विकुर्वन् क्रियया चाधीरनिर्वृत्तिश्च चेतसाम्
।
गात्रास्वास्थ्यं मनो भ्रांतं रज एतैर्निशामय
॥ १७ ॥
खवळलिया रजोगुण । विषयचिंता अतिदारुण ।
कर्मेंद्रियीं क्रियाभरण । नाना परींचें जाण उपपादी
॥ ४७ ॥
शरीर असतांही स्वस्थ । मन चिंतातुर अतिभ्रांत ।
वाढवितां विषयस्वार्थ । दुःखी होत सर्वदा ॥ ४८ ॥
असतां पुत्रवित्तसंपत्ती । अधिक स्वार्थ वाढवी
चित्तीं ।
राजसाची चित्तवृत्ती । न मनी निवृत्ती क्षणार्ध
॥ ४९ ॥
नसतां विकाराचें कारण । चित्तीं विकार चिंती आपण
।
हेंचि राजसाचें लक्षण । मुख्यत्वें जाण उद्धवा
॥ २५० ॥
रात्री नोहे पैं प्रबळ । ना दिवस नव्हे सोज्ज्वळ
।
जैसी झांबवली सांजवेळ तैसा केवळ रजोगुण ॥ ५१ ॥
सत्त्वरजांची उणखूण । तुज दाविली ओळखण ।
आतां ऐक तमोगुण । जड लक्षण तयाचें ॥ ५२ ॥
सीदच्चित्तं विलीयेत चेतसो ग्रहणेऽक्षमम् ।
मनो नष्टं तमो ग्लानिस्तमस्तदुपधारय ॥ १८ ॥
चित्तीं चिंता अतिगहन । ते महामोहीं होय निमग्न
।
कोणेही अर्थींचें ज्ञान । हृदयीं जाण स्फुरेना
॥ ५३ ॥
सुषुप्तीवेगळें अज्ञान । सदा पळे देखोनि ज्ञान
।
तेथ नवल कैसें झालें जाण । त्या ज्ञानातें अज्ञान
गिळूनि ठाके ॥ ५४ ॥
जागाचि परी निजेला दिसे । कर्म करी स्फुरण नसे ।
जेवीं कां आभाळांतिले अंवसे । रात्रीं चाले जैसें
आंधळें ॥ ५५ ॥
सकळ शरीराचा गोळा । होय आळसाचा मोदळा ।
हा तमोग्लानीचा सोहळा । पडळ ये डोळां चित्तवृत्ती
॥ ५६ ॥
संकल्प विकल्पांची ख्याती । उपजवी सदा मनोवृत्ती
।
त्या मनाची जड होय स्थिती । संकल्पस्फूर्ती स्फुरेना
॥ ५७ ॥
आणिकही नवलस्थिती । चित्तासी नाठवे चित्तस्फूर्ती
।
एवढी वाढे तमाची ख्याती । मनोवृत्तिविनाशक ॥ ५८
॥
यापरी तमाचें बळ होय । तैं मनातें अज्ञान खाय ।
ते काळीं मन नष्टप्राय । मूर्च्छित राहे मूढत्वें
॥ ५९ ॥
मन निःशेष जैं नासतें । तैं महादुःख कोण भोगितें
।
यालागीं तमाचेनि ऐक्यमतें । मन उरे तेथें जडमूढ
॥ २६० ॥
यापरी जे वर्तती गती । तेचि अत्यंत दुःखदाती ।
या नांव गा तमाची स्थिती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥ ६१ ॥
वाढवितां गुणवृत्ती । कोणे गुणें कोण वाढती ।
येचि अर्थींची उपपत्ती । स्वयें श्रीपती सांगत
॥ ६२ ॥
एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलमेधते ।
असुराणां च रजसि तमस्युद्धव रक्षसाम् ॥ १९ ॥
दैवी आसुरी राक्षसी स्थिती । हे त्रिगुण गुणांची
संपत्ती ।
जे जे ब्रह्मांडीं इंद्रियवृत्ती । तेचि स्थिती
पिंडींही ॥ ६३ ॥
ब्रह्मांदीं सकळ देव । महापुरुषाचे अवयव ।
पिंडींही तेचि स्वयमेव । वर्तती सर्व निजऐक्यें
॥ ६४ ॥
उचित स्वधर्मशास्त्रस्थिती । निवृत्तिकर्मीं
जे प्रवृत्ती ।
ऐशी जेथ इंद्र्यियवृत्ती । ते दैवी संपत्ती सत्त्वस्थ
॥ ६५ ॥
कामाभिलाष दृढ चित्तीं । आणि स्वधर्मीं तरी वर्तती
।
ऐशी जे इंद्रियस्थिती । जे आसरी संपत्ती राजसी ॥
६६ ॥
सलोभमोहें क्रोध चित्तीं । सदा अधर्मीं प्रवृत्ती
।
ऐशी जे इंद्रियस्तिथी । ते राक्षसी संपत्ती तामसी
॥ ६७ ॥
क्षणें सकाम क्षणें निष्काम । ऐसा जेथ वाढे स्वधर्म
।
तेथ देवां असुरां परम । होय संग्राम वृत्तीसी ॥ ६८
॥
चित्तीं वाढवूनि मोहभ्रम । अधर्मचि मानी स्वधर्म
।
तैं राक्षसाचा पराक्रम । देवासुरां परम निर्दाळी
॥ ६९ ॥
सकामनिष्काममोहभ्रमेंसी । वृत्ती वर्ते गा जयापाशीं
।
तेथ देवांअसुरांराक्षसांसीं । कल्हो अहर्निशीं
अनिवार ॥ २७० ॥
क्षणैक रति परमार्थीं । क्षणैक रति अर्थस्वार्थीं
।
क्षणैक होय अनर्थीं । परदारारती परद्रव्यें ॥ ७१
॥
ऐशिये गा चित्तवृत्तीं । कदा नुपजे निजशांती ।
मा परमार्थाची प्राप्ती । कैशा रीती होईल ॥ ७२ ॥
साधक सर्वदा पुसती । कोण बाधा असे चित्तवृत्ती ।
ते बाधकत्वाची स्थिती । विशद तुजप्रती सांगीतली
॥ ७३ ॥
एकचि गुण जैं पुरता जोडे । तैं एकविध वृत्ती वाढे
।
हें तंव सर्वथा न घडे । गुण गुणासी भिडे उपमदें ॥
७४ ॥
एकचि न जोडे गुणावस्था । यालागीं नव्हे एकविधता
।
तेणें अनिवार भवव्यथा । बाधी भूतां गुणक्षोभें
॥ ७५ ॥
तम अधर्माकडे वाढे । रजोगुण देहकर्माकडे ।
सत्त्वगुणासी वाढी न घडे । मुक्तता जोडे कैसेनी
॥ ७६ ॥
रजतमौभयसंधीं । सत्त्व अडकलें दोहींमधीं ।
तें वाढों न शके त्रिशुद्धीं । नैराश्यें वृद्धी
सत्त्वगुणा ॥ ७७ ॥
त्रिगुण गुणांची त्रिपुटी । आपण कल्पी आपल्या पोटीं
।
तेंचि भवभय होऊनियां उठी । लागे पाठीं बाधकत्वें
॥ ७८ ॥
सत्त्वें देवांसी प्रबळ बळ । रजोगुणें दैत्य प्रबळ
।
तमोगुणें केवळ । आतुर्बळ राक्षसां ॥ ७९ ॥
हे गुणवृत्तींची व्यवस्था । समूळ सांगीतली कथा
।
आतां त्रिगुणांच्या तीन अवस्था । ऐक तत्त्वतां
सांगेन ॥ २८० ॥
सत्त्वाज्जागरणं विद्याद्रजसा स्वप्नमादिशेत्
।
प्रस्वापं तमसा जन्तोस्तुरीयं त्रिषु संततम्
॥ २० ॥
सत्त्वगुणाचिये स्थिति । नातळे स्वप्न आणि सुषुप्ती
।
जीवीं सदा नांदे जे जागृती । इंद्रियप्रवृत्ती
सावध ॥ ८१ ॥
रजोगुणाचेनि आधिक्यें । चित्तवृत्तीतें स्वप्न
जिंके ।
जागृति सुषुप्ति दूरी ठाके । बैसला देखे स्वप्नचि
॥ ८२ ॥
तमोगुण वाढल्या वाढी । जागृति स्वप्न दूरी दवडी
।
मग सुशुप्तीची अतिगाढी । आदळे रोकडी जीवाअंगीं
॥ ८३ ॥
त्यासी सबे बैसविल्या पाहे । बोलतां-बोलतां डुलकी
जाये ।
जेवितांजेवितांही पाहे । झोंपीं जाये कडकडां ॥
८४ ॥
क्षणां जागृति क्षणां सुषुप्ती । क्षणैक स्वप्नाची
प्रतीती ।
हे त्रिगुणांची मिश्रित वृत्ती । जाग निश्चितीं
उद्धवा ॥ ८५ ॥
जागृति स्वप्न सुषुप्ती । तिहीं अवस्थांतें प्रकशिती
।
यालागीं ते चौथी । तुरीय म्हणती सज्ञान ॥ ८६ ॥
जे जागृतीतें जागवित । जे स्वप्नीं स्वप्नातें
नांदवित ।
जे सुषुप्तीतें निजवित । त्यातें तुरीय म्हणत उद्धवा
॥ ८७ ॥
जे तिहीं अवस्थांआंत । असोनि नव्हे अवस्थाभूत ।
जे निर्गुण निजनित्य त्यातेंचि म्हणत तुरीय ॥ ८८
॥
जेवीं पुत्राचेनि जाहलेपणें । पुरुषें पिता नांव
पावणें ।
तेवीं तिहीं अवस्थागुणें । तुरीय म्हणणें वस्तूसी
॥ ८९ ॥
वस्तूवरी अवस्था भासे । भासली अवस्था सवेंचि नासे
।
त्या नाशामाजीं वस्तु न नासे । उरे अविनाशें तुरीय
॥ २९० ॥
तुरीय त्रिकाळीं संतत । यापरी जाणावें एथ ।
आतां गुणवृद्धिभूमिका प्राप्त । तोही वृत्तांत
हरि सांगे ॥ ९१ ॥
उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन ब्राह्मणा जनाः ।
तमसाधोऽध आमुख्याद्रजसान्तरचारिणः ॥ २१ ॥
सत्त्वगुणाचें आयतन । मुख्यत्वें ब्राह्मण जन ।
ते न करूनि ब्रह्मार्पण । स्वधर्माचरण जे करिती
॥ ९२ ॥
त्यांसी स्वधर्माच्या कर्मशक्तीं । ऊर्ध्वलोकीं
होय गती ।
लोकलोकांतरप्राप्ती । ब्राह्मण पावती ते ऐक ॥ ९३
॥
स्वर्गलोक महर्लोक । क्रमूनि पावती जनलोक ।
उल्लंघोनियं तपोलोक । पावती सात्त्विक सत्यलोक
पैं ॥ ९४ ॥
वाढलिया रजोगुण । शूद्रादि चांडाळपण ।
पुढती जन्म पुढती मरण । अविश्रम जाण भोगवी ॥ ९५ ॥
वाढलिया तमोगुण । पश्वादि योनि पावोन ।
दंश मशक वृक्ष पाषाण । योनि संपूर्ण भोगवी ॥ ९६ ॥
प्राण्यासी अंतकाळीं जाण । देहांतीं जो वाढे गुण
।
त्या मरणाचें फळ कोण । तेंही श्रीकृष्ण स्वयें सांगे
॥ ९७ ॥
अनन्य करितां माझी भक्ती । भक्तांसी अंतीं कोण गती
।
तेहीविखींची उपपत्ती । श्लोकार्थीं हरि सांगे ॥
९८ ॥
सत्त्वे प्रलीनाः स्वर्यान्ति नरलोकं रजोलयाः
।
तमोलयास्तु निरयं यान्ति मामेव निर्गुणाः ॥ २२
॥
संसारीं मुख्यत्वें त्रिगुण । तेथ वाढोनियां सत्त्वगूण
।
ज्यासी प्राप्त होय मरण । तो स्वर्गभोगीं जाण दिव्य
देह पावे ॥ ९९ ॥
सत्त्वे निमाल्या सात्त्विक । ते पावती सर्गलोक
।
रजोगुणें निमाल्या देख । त्या मनुष्यलोक मानवां
॥ ३०० ॥
अंतीं वाढोनियां तमाधिक्य । तमोगुणें निमाल्या
देख ।
ते भोगिती महानरक । दुःखदायक दारुण ॥ १ ॥
सप्रेम करितां माझी भक्ती । माझिया भक्तांसी देहांतीं
।
हृदयीं प्रकटे माझी मूर्ती । घवघविती निजतेजें
॥ २ ॥
शंखचक्रगदादि संपूर्ण । पीतांबरधारी श्रीकृष्ण
।
ध्यानीं धरूनि पावे मरण । तो वैकुंठीं जाण मी होयें
॥ ३ ॥
सर्वभूतीं मी आत्मा पूर्ण । ऐसें ज्याचें अखंड भजन
।
ते जितांचि तिन्ही गुण । जिणोनि निर्गुण पावती ॥
४ ॥
त्यांचें देहासी दैवें आल्या मरण । मजवेगळें नाहीं
स्थान ।
ते निजानंदें परिपूर्ण । निजनिर्गुण स्वयें होती
॥ ५ ॥
माझें स्वरूप निजनिर्गुण । अथवा वैकुंठींचें सगुण
।
दोन्ही एकचि निश्चयें जाण । सगुण निर्गुण समसाम्य
॥ ६ ॥
स्वर्ग नरक मनुष्यलोक । प्राप्ती पावले निर्गुण
चोख ।
त्यांच्या साधनांचें कौतुक । स्वयें यदुनायक सांगत
॥ ७ ॥
मदर्पणं निष्फलं वा सात्त्विकं निजकर्म तत ।
राजसं फलसंकल्पं हिंसाप्रायादि तामासम् ॥ २३ ॥
सकळ कर्मक्रियाचरण । सकल्पेंवीण आपण ।
सहजें होय ब्रह्मार्पण । हें निर्गुण साधन शोधितसत्त्वे
॥ ८ ॥
वर्णाश्रमधर्म सकळ । आचरे परी न वांछि फळ ।
माझे भक्तीचें प्रेम प्रबळ । हें कर्म केवळ सात्त्विक
॥ ९ ॥
माझें भजन हाचि स्वधर्म । याचि नांव गा निजकर्म ।
ऐसें ज्यासे कळे वर्म । सात्त्विक कर्म या नांव ॥
३१० ॥
स्वधर्म आचरोनि सकळ । इंद्रादि देवां यजनशीळ ।
जो वांछी इहामुत्र फळ । हें कर्म केवळ राजस ॥ ११ ॥
जे कर्मीं प्रकट हिंसा घडे । कां आभिचारिक करणें
पडे ।
स्वरूपें जें कर्म कुडें । तें जाण धडापुडें तामस
॥ १२ ॥
जेथ दांभिक कर्माचारू । जेथ साधूंसी अतिमत्सरू
।
जेथ निंदेचा प्रबळ भरू । तो कर्मादरू तामस ॥ १३ ॥
आतां त्रिगुण आणि निर्गुण । यांचें चतुर्विध लक्षण
।
या श्लोकीं श्रीकृष्ण । स्वमुखें आपण सांगत ॥ १४
॥
कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं च यत्
।
प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुण स्मृतम्
॥ २४ ॥
देहीं असोनि देहातीत । भूतीं भूतात्मा भगवंत ।
भूतां सबाह्य सभराभरित । हें ज्ञान निश्चित सात्त्विक
॥ १५ ॥
भिन्न खाणी भिन्नाकार । भिन्न नांवें भिन्न व्यापार
।
तेथ वस्तु देखे अभिन्नाकार । हें ज्ञान साचार सात्त्विक
॥ १६ ॥
करूनि वेदशास्त्रपठन । निर्धारितां निजज्ञान ।
सवेंचि विकल्पी आपण । विकल्प पूर्ण रजाचे ॥ १७ ॥
करून वार्तिकान्त व्युत्पत्ती । अद्वैत-निश्चयो
नाहीं चित्तीं ।
आपण विकल्पी आपुल्या युक्ती । तें ज्ञान निश्चितीं
राजस ॥ १८ ॥
करूनि वेदशास्त्रश्रवण । होय शिश्नोदरपरायण ।
इंद्रियार्थीं श्रद्धा पूर्ण । तो केवळ जाण राजस
॥ १९ ॥
एक निश्चयो नाहीं चित्तीं । विकल्प उपजती नेणो किती
।
हे रजोगुणाची ज्ञानवृत्ती । ऐक निश्चितीं तमोगुण
॥ ३२० ॥
महामोहो गिळी ज्ञानस्फूर्ती । मी जड अंध मानी निश्चितीं
।
नश्वर पदार्थीं आसक्ती । तें ज्ञान निश्चितीं तामस
॥ २१ ॥
आहार निद्रा भय मैथुन । केवळ पशुप्राय जें ज्ञान
।
तें निश्चयें तामस जाण । ऐक निर्गुणविभाग ॥ २२ ॥
कार्य कर्ता आणि कारण । त्रिपुटी त्रिगुणेंसी करूनि
शून्य ।
केवळ जें चैतन्यघन । तें निर्गुण ज्ञान उद्धवा ॥
२३ ॥
सत्त्वाचेनि निजउल्हासें । सर्वेंद्रियीं ज्ञान
प्रकाशे ।
तें ज्ञानचि मानी वायवसें । मी ज्ञानरूपें असें
अनादि ॥ २४ ॥
सिंधुजळें सरिता वाहती । त्या आलिया सिंधूप्रती
।
तेणें उल्हासेना अपांतती । तेवीं ज्ञानस्फूर्ती
श्लाघेना ॥ २५ ॥
रजोगुणें आलिया सकाम । त्यासी क्षोभूं न शके काम
।
म्हणे माझेनि चाले काम्य कर्म । शेखीं मी निष्काम
निजांगें ॥ २६ ॥
होतां काम्य कर्माचा सोहळा । जेवीं सूर्या न बाधी
उन्हाळा ।
तेवीं काम्य कर्मीं मी जिव्हाळा । माझेनि सोज्ज्वळा
काम सवेग ॥ २७ ॥
तमोगुणाच्या झडाडा । पडिला महामोहाचा वेढा ।
न करितां मोहाचा निझाडा । मोहनिर्णय गाढा आपण पैं
जाणे ॥ २८ ॥
सूर्यो न दिसे जिकडे । अंधारू व्यापी तिकडे ।
तेवीं स्वरूपनिष्ठेपुढें । न बाधी सांकडें मोहाचें
॥ २९ ॥
अंगीं आदळतां तिन्ही गुण । जो गजबजीना आपण ।
ते निजनिष्ठा निजनिर्गुण । उद्धवा जाण निश्चित
॥ ३३० ॥
अज्ञानाच्या अवसरीं । ज्ञानाची चाड न धरी ।
प्रवर्ततां कामाचारीं । निष्कामाचा न करी पांगडा
॥ ३१ ॥
आदळतां मोहाचीं झटें । ज्याचा बोध कदा न पालटे ।
त्रिगुणीं निर्गुणत्वें राहाटे । माझिया निष्ठें
मद्भक्त ॥ ३२ ॥
त्रिगुणांचा त्रिविध वास । निर्गुण निजरहिवास ।
येचि अर्थीं हृषिकेश । विशद विलास सांगत ॥ ३३ ॥
वनं तु सात्त्विको वासो ग्रमो राजस उद्यते ।
तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतं तु निर्गुणम् ॥ २५
॥
पवित्र आणि तीर्थभूत । विजन वन एकान्त ।
ऐशिये वस्तीं सुखावे चित्त । तो वास निश्चित सात्त्विक
॥ ३४ ॥
वस्ती व्यवहारीं व्यापारीं । कां सद सन्मानें राजद्वारीं
।
विवाहामंडपामाझारीं । ज्यासी प्रीति भारी वस्तीसी
॥ ३५ ॥
ज्यासी आवडे धनसंपदा । निकटवासें वसती प्रमदा ।
जो नगरीं ग्रामीं वसे सदा । हे वस्ती संपदा राजस
॥ ३६ ॥
जेथ सन्मान वांछी चित्त । सदा क्षोभे विषयासक्त
।
ऐसाइसी वस्ती जेथ । ते जाण निश्चित राजस ॥ ३७ ॥
जेथ साधुनिंदा जोडे । जेथ गुणदोषीं दृष्टि वाढे
।
ऐशिया ठायीं वस्ती आवडे । तें तामसाचें गाढें निवासस्थान
॥ ३८ ॥
जेथ कलहाचें कारण । जेथ अविवेकी होय मन ।
वेश्या द्यूत मद्यसदन । हें निवासस्थान तामस ॥ ३९
॥
देवालयीं घवघविती । देखोनि माझी निजमूर्ती ।
साचार सुखावे चित्तवृत्ती । ते निर्गुण वस्ती उद्धवा
॥ ३४० ॥
अभेदभक्तांचें निजमंदिर । तें मज निर्गुणाचें निजघर
।
तेथ सुखत्वें ज्याची वृत्ति स्थिर । ते वस्ती साचार
निर्गुण ॥ ४१ ॥
निर्गुणासी घरठावो । हें बोलणें म्हणसी वावो ।
जेथ उपजे ब्रह्मसद्भावो । ते वस्ती पहा हो निर्गुण
॥ ४२ ॥
विषयातीत निजस्थिती । सुखें सुखरूप राहे वृत्ती
।
ते निर्गुणाची निजवस्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥ ४३ ॥
सांडूनि आकाराचें ज्ञान । निराकारीं सुखसंपन्न
।
वृत्ति स्थिरावे परिपूर्ण । ते वस्ती निर्गुण जनीं
विजनीं ॥ ४४ ॥
त्रिगुणसंगें त्रिविध कर्ता । निर्गुनलक्षणीं
लक्षिजे चौथा ।
चतुर्विध कर्त्यांची व्यवस्था । एक आतां सांगेन
॥ ४५ ॥
सात्त्विकः कारकोऽसङ्गी रागान्धो राजसः स्मृतः
।
तामसः स्मृतिविभ्रष्टो निर्गुणो मदपाश्रयः । २६
॥
कांटॆनि कांटा फेडितां । जेवीं निवारे निजव्यथा
।
एवीं संगें संगातें छेदितां । सात्त्विक कर्ता
असंगी ॥ ४६ ॥
सद्गुरुचरणसत्संगें । सकळ संग छेदी विरागें ।
सात्त्विक कर्ता निजांगें । विषयसंगें असंगी ॥
४७ ॥
फळाभिलाषेच्या चित्तीं गांठी । तेणें अंध झाली
विवेकदृष्टी ।
राजस कर्ता फळशेसाठीं । अतिदुःखकोटी स्वयें सोशी
॥ ४८ ॥
निःशेष हारपे विवेकज्ञान । स्मृति सैरा वळघे रान
।
नाठवे कार्य कारण । ऐसा कर्ता जाण तामस ॥ ४९ ॥
अनन्य भावें हरीसी शरण । कर्माचळक श्रीनारायण ।
कदा न धरी कर्माभिमान । हा कर्ता निर्गुण निश्चयें
॥ ३५० ॥
त्रिगुणांची श्रद्धा त्रिविध । निर्गुणाची श्रद्धा
शुद्ध ।
येच अर्थींचें विशद । स्वयें गोविंद सांगत ॥ ५१ ॥
सात्त्विकयाध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु
राजसी ।
तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा
॥ २७ ॥
देह इंद्रिय चेतना प्राण । येणेंसीं स्फुरे जें
मीपण ।
तेथ विवेक करूनियां पूर्ण । आपुलें मीपण आपण पाहे
॥ ५२ ॥
देह नव्हें मी जडमूढत्वें । इंद्रियें नव्हें मे
एकदेशित्वें ।
प्राण नव्हें मी चपळत्वें । मन चंचळत्वें कदा मी
नव्हे ॥ ५३ ॥
चित्त नव्हें मी चिंतकत्वें । बुद्धि नव्हे मी बोधकत्वें
।
‘अहं’ नव्हें मी बाधकत्वें । मी तों येथे अनादिसिद्ध
॥ ५४ ॥
एवं मीपणाचें निजसार । विवंचूं जाणे बुद्धिचतुर
।
ते अध्यात्मश्रद्धा उदार । सात्त्विक नर सदा वाहती
॥ ५५ ॥
जें जें मी नव्हें म्हणत जाये । तें मी देखल्या मीचि
आहें ।
माझ्या मीपणाचे वंदिल्या पाये । मीचि मी ठायें कोंदोनी
॥ ५६ ॥
हे आध्यात्मिकी शुद्ध श्रद्धा । सात्त्विकापाशीं
वसे सदा ।
आतां राजसाची श्रद्धा । ऐक प्रबुद्धा सांगेन ॥ ५७
॥
मी एक येथें वर्णाश्रमी । मी एक येथें आश्रमधर्मीं
।
मी एक येथें कर्ता कर्मीं । हें मनोधर्मीं दॄढ मानी
॥ ५८ ॥
येणें भावार्थें कर्मतत्परू । कुशमृत्तिकेचा अत्यादरू
।
अतिशयें वाढवी शौचाचारू । विधिनिषेधां थोरू आवर्त
भोंवे ॥ ५९ ॥
दोषदृष्टीच्या रंगणीं । मिरवती गुणदोषांच्या श्रेणी
।
पवित्रपणाच्या अभिमानीं । ब्रह्मयासी न मनी शुचित्वें
॥ ३६० ॥
देहाभिमान घेऊनि खांदा । सत्य मानणें कर्मबाधा
।
ते हे राजसाची कर्मश्रद्धा । जाण प्रबुद्धा उद्धवा
॥ ६१ ॥
अधिक अविवेक वाढे । जेणें अकर्म अंगीं घडे ।
अधर्माची जोडी जोडे । हे श्रद्धा आवडे तामसी ॥ ६२
॥
जेथ अपेयाचें पान । स्वेच्छा अभक्ष्यभक्षण ।
अगम्यादि घडे गमन । हे श्रद्धा संपूर्ण तामसी ॥ ६३
॥
अधर्म तोचि मानी धर्म । हें तामसी श्रद्धेचें वर्म
।
आतां निर्गुणश्रद्धा परम । उत्तमोत्तम ते ऐक ॥ ६४
॥
सर्व भूतीं भगवंत । ऐशिये श्रद्धे श्रद्धावंत ।
अनन्य भावें भूतां भजत । तो भजनभावार्थ निर्गुण
॥ ६५ ॥
स्त्री पुत्र वित्त जीवित । मजलागीं कुरवंडी करित
।
अनन्य भावें जे मज भजत । ते श्रद्धा निश्चित निर्गुण
॥ ६६ ॥
चारी पुरुषार्थ त्यागिती । उपेक्षूनि चारी मुक्ती
।
ऐक्यभावें मज भजती । ते श्रद्धासंपत्ती निर्गुण
॥ ६७ ॥
निष्काम नामस्मरण । निर्लोभ हरिकीर्तन ।
भावार्थें जें जें भजन । ते श्रद्धा निर्गुण उद्धवा
॥ ६८ ॥
त्रिगुणांचा त्रिविध आहारू । स्वयें सांगे शार्ङ्गधरू
।
निर्गुण आहाराचा प्रकारू । सखोल विचारू हरि सांगे
॥ ६९ ॥
पथ्यं पूतमनायस्तमाहार्यं सात्त्विकं स्मृतम्
।
राजसं चेन्द्रियप्रेष्ठं तामसं चार्तिदाशुचि
॥ २८ ॥
पवित्र आणि हळुवार । सत्त्ववृद्धीसी हितकर ।
अप्रयासीं प्राप्ति साचार । सात्त्विक आहार या
नांव ॥ ३७० ॥
अल्पाहार या नांव पथ्य । पवित्र म्हणिजे धर्मार्जित
।
तेंही अप्रयासानें प्राप्त । तो जाण निश्चित सात्त्विकाहार
॥ ७१ ॥
गोड खरपूस आंबट । तळींस घोळींव तिखट ।
चिरींव चोळींव तुरट । वळींव वळिवट आळिलें ॥ ७२ ॥
रसीं रसांतरमिळणी । पन्हीं कालवणीं शिखरिणी ।
कुडकुडीं निर्पूस सणाणी । आहारभरणी राजस ॥ ७३ ॥
नाना परींच्या आवडी । सडिवा सोलिवा परवडी ।
रसनासुखाची अतिगोडी । तो आहार निरवडी राजस ॥ ७४ ॥
नाना परींचे आयास । करूनि अतिप्रयास ।
आयास सेविती राजस । ऐक तामस भोजन ॥ ७५ ॥
सेवितां दुर्गंधि उन्मादक । परिपाकें करे मूर्ख
।
अशुचि आणि द्ःखदायक । हा आहार देख तामस ॥ ७६ ॥
भगवंताचा भुक्तप्रमाद । साधुसज्जनांचें शेष शुद्ध
।
हा निर्गुण आहार प्रसिद्ध । ‘च’ कारें गोविंद बोलिला
॥ ७७ ॥
ग्रासोग्रासीं गोविंद । येणें स्मरणें अन्न शुद्ध
।
हा निर्गुण आहार प्रसिद्ध । ‘च’ कारें गोविंद बोलिला
॥ ७८ ॥
‘अन्नं ब्रह्म अहं च ब्रह्म’ । पंक्तीकर तोही ब्रह्म
।
ऐसा ज्याचा भोजनानुक्रम । तो आहार परम निर्गुणत्वें
॥ ७९ ॥
त्रिगुणांचें त्रिविध सुख । निर्गुण सुख अलोलिक
।
त्याही सुखाआ परिपाक । यदुनायक स्वयें सांगे ॥
३८० ॥
सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं तु राजसम् ।
तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ॥ २९
॥
सांडूनि विषयसुखाची स्फूर्तीं । आत्मसुखें सुखाचे
चित्तवृत्ती ।
ऐशिया निजसुखाची प्राप्ती । तें सुख निश्चितीं
सात्त्वेक ॥ ८१ ॥
गंगापूर भरे उन्नतीं । येणें अमर्याद वोत भरती ।
तेवीं आत्मसुखाचिये प्राप्ती । इंद्रियां तृप्ती
स्वानंदें ॥ ८२ ॥
नाना विषयांचें कोड । इंद्रियांचा अतिधुमाड ।
विषयसुख लागे गोड । तें सुख सुदृढ राजस ॥ ८३ ॥
अतिनिंद्य आणि उन्मादी । तेंचि सुख आवडे बुद्धी
।
तामस सुखाची हे सिद्धी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा
॥ ८४ ॥
हृदयीं प्रकटल्या माझी मूर्ती । विसरे संसाराची
स्फूर्ती ।
त्यावरी जे होय सुखप्राप्ती । तें सुख निश्चितीं
निर्गुण ॥ ८५ ॥
सर्व भूतीं वसे भगवंत । तोचि मी हा तात्त्विकार्थ
।
ऐसेनि मदैक्यें सुखप्राप्त । तो निजसुखार्थ निर्गुण
॥ ८६ ॥
देखिल्या निजात्मसुखस्वरूप । स्वयें होइजे सुखरूप
।
हे निर्गुणसुखाचे निजदीप । झडल्या पुण्यपाप पाविजे
॥ ८७ ॥
आपण सुखस्वरूप सर्वांगीं । सुखस्वरूप स्वयें भोगी
।
हे निर्गुण सुखाची मागी । भक्तीं अंतरंगीं भोगिजे
॥ ८८ ॥
कल्पांताचें पूर्ण भरितें । उरों नेदी नदीनदांतें
।
तेवीं निर्गुण सुख येथें । देहेंद्रियांतें उरो
नेदी ॥ ८९ ॥
जेवीं मृगजळीं जळ नाहीं । तेवीं परब्रह्माच्या
ठायीं ।
प्रपंच स्पर्शिलाचि नाहीं । तें सुख निर्वाहीं
निर्गुण ॥ ३९० ॥
ज्या सुखासी मर्यादा । करितां न करवे कदा ।
सुखें सुखस्वरूप होइजे सदा । हे सुखसंपदा निर्गुणा
॥ ९१ ॥
त्रिगुण आणि निर्गुण । यांचें दाविलें भेदलक्षण
।
आतां त्याचें उपसंहरण । ग्रंथांती जाण हरि करि ॥
९२ ॥
द्रव्यं देश फलं कालो ज्ञानं कर्म च कारकः ।
श्रद्धावस्थाऽऽकृतिर्निष्ठा त्रैगुण्यः सर्व
एव हि ॥ ३० ॥
द्रव्यशब्दें आहार त्रिविध । देशशब्दें वनग्रामभेद
।
फळशब्दें सुखउद्धोध । सत्त्वसंबंध विभागें ॥ ९३
॥
काळशब्दें भगवद्भजन । कैवल्यनिष्ठा या नांव ज्ञान
।
कर्म म्हणिजे मदर्पण । कर्ता तो जाण असंगीं ॥ ९४
॥
श्रद्धाशब्दें आध्यात्मिके । अवस्थाशब्दें जागरणादिकी
।
आकृतिशब्दें उपरिलोकीं । देवतादिकीं क्रीडन ॥ ९५
॥
जो गुण वाढे देहांतीं । जेणें गुणें होय अंतःस्थिती
।
त्या नांव निष्ठा म्हणती । जाण निश्चतीं उद्धवा
॥ ९६ ॥
भिन्न भिन्न भाग अनेक । किती सांगूं एकेक ।
अवघें जगचि त्रिगुणात्मक । जाण निष्टंक निजभक्ता
॥ ९७ ॥
संसार समस्त त्रिगुण । यांमाजीं मी अवघा निर्गुण
।
हे तुज कळावया निजखूण । गुणानिरूपण म्यां केलें
॥ ९८ ॥
सर्वे गुणमया भावाः पुरुषाव्यक्तधिष्ठिताः ।
दृष्टं श्रुतमनुध्यातं बुद्धया व पुरुषर्षभ ॥ ३१
॥
देखिजे अथवा ऐकिजे । कां मनें जें जें चिंतिजे ।
तें तें अवघेंचि जाणीजे । मायागुणकाजें त्रिगुणात्मक
॥ ९९ ॥
करावया त्रिगुणांचें मर्दन । प्रकृतिनियंता पुरुष
भिन्न ।
तो सर्वदा सर्वांगें निर्गुण । वर्तवी गुण निजसत्ता
॥ ४०० ॥
पुरुषावेगळें समस्त । प्रकृतिकार्य मिथ्याभूत
।
त्यातें बोलिजे गुणवंत । जाण निश्चित उद्धवा ॥ १
॥
नरदेह पावोनियां येथ । जे न साधिती गुणातीत ।
ते नाडले हातोहात । निजस्वार्थ बुडाला ॥ २ ॥
तैसी नव्हे तुझी मती । विनटलासी भगवद्भक्ती ।
तेव्हांचि तों गुणातीतीं । जाण निश्चितीं जडलासी
॥ ३ ॥
हरिभक्तांमध्यें वरिष्ठ । यालागीं निजमुखॆं वैकुंठ
।
उद्धवासी म्हणे पुरुषश्रेष्ठ । भाग्यें उत्कृष्ट
तूं एक ॥ ४ ॥
त्रिगुणगुणीं सविस्तारू । दृढ वाढला संसारतरू ।
त्याचे छेदाचा कवण प्रकारू । तो शार्ङ्गधरू सांगत
॥ ५ ॥
एताः संसृतयः पुंसो गुणकर्मनिबन्धनाः ।
येनेमे निर्जिताः सौम्य गुणा जीवेन चित्तजाः ।
भक्तियौगेन मन्निष्ठो मद्भावाय प्रपद्यते ॥ ३२
॥
सत्त्वादि तिन्ही गुण एथ । केवळ आणी मिश्रित ।
पुरुषातें संसारी करीत । गुणकर्मीं निश्चित बांधोनी
॥ ६ ॥
त्रिगुणकर्मांस्तव जाण । जीवासी झालें दृढ बंधन
।
जेवीं घटामाजील जीवन । दावी आडकलेपण रविबिंबा ॥
७ ॥
घटीं भरल्या समळ जळ । त्यामाजीं रवि दिसे समळ ।
घटींचें डोलतांचि जळ । कापें चळचळ रविबिंब ॥ ८ ॥
तेवीं त्रिगुणांचें कर्माचरण । शुद्धासी आणी जीवपण
।
तें छेदावया जीवबंधन । भगवद्भजन साधावें ॥ ९ ॥
जितावया गुणबंधन । रिघावें सद्गुरूसी शरण ।
तेथ मद्भावें करितां भजन । वाढे सत्त्वगुण अतिशुद्ध
॥ ४१० ॥
पायीं जडली लोहाची बेडी । ते लोहेंचि लोहार तोडी
।
तेवीं सत्त्वगुणाचिया वाढी । त्रिगुणांतें तोडी
गुरुरावो ॥ ११ ॥
तेथ प्रवेशावया गुणातीतीं । अवश्य करावी गुरुभक्ती
।
जे गुरुभजनीं विश्वासती । त्यांसी चारी मुक्ती
आंदण्या ॥ १२ ॥
ज्यासी गुरुचरणीं भगवद्भावो । त्याचे सेवेसी ये
ब्रह्मसद्भावो ।
तेथ ब्रह्मसद्भावेंसी पहा हो । मी देवाधिदेवो सबाह्य
तिष्ठें ॥ १३ ॥
जो गुरुचरणीं अनन्य शरण । तो सहजें होय ब्रह्मसंपन्न
।
गुरुरूपें करितां माझें भजन । ब्रह्मसमाधान मद्भक्ता
॥ १४ ॥
उद्धवा ऐसें माझें भजन । समूळ जाणशी तूं संपूर्ण
।
यालागीं ‘सौम्य’ हें विशेषण । स्वमुखें श्रीकृष्ण
संबोधी ॥ १५ ॥
भाग्यें नरदेह पावल्या जाण । अवश्य करावें माझें
भजन ।
येचि अर्थींचें निरूपण । स्वमुखें श्रीकृष्ण प्रतिपादी
॥ १६ ॥
तस्माद्देहमिमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम्
।
गुणसङ्ग विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणाः ॥ ३३ ॥
ज्या नरदेहाकारणें । अमर उत्कंठित मने ।
त्या देहाचे जाहलेपणें । ज्ञान पावणें निष्टंक
॥ १७ ॥
नरदेह पावल्या जाण । आपणचि नव्हे ब्रह्मज्ञान ।
तेथें करावें माझें भजन । देहाभिमान सांडूनि ॥ १८
॥
करितां माझें अनन्य भजन । सहजें वाढे सत्त्वगुण
।
सत्त्वगुणास्तव जाण । उपजेज्ञान सविवेक ॥ १९ ॥
विवेकज्ञानाचिये वृत्ती । रज तम दोनी झडती ।
शोधितसत्त्वाचिये स्थिती । अभेद भक्ती उल्हासे
॥ ४२० ॥
करितां माझें अभेद भजन । होय स्वानंदाचे स्वादन
।
त्या नांव बोलिजे विज्ञान । तेथ तिनी गुण मिथ्यात्वें
॥ २१ ॥
नरदेह जोडलिया हातीं । प्राण्यासी एवढी प्राप्ती
।
यालागीं मनुष्यदेहीं भक्ती । अवश्य समस्तीं करावी
॥ २२ ॥
हें भागवतींचें अतिगुह्य ज्ञान । मुख्यत्वेंसी
भक्तिप्राधान्य ।
भावें करितां माझें भजन । स्त्रिया शूद्रजन उद्धरती
॥ २३ ॥
नरदेह जोडल्या जाण । माझी भक्ति करिती विचक्षण ।
भजनें जिणोनि गुणागुण । ब्रह्म परिपूर्ण स्वयें
होती ॥ २४ ॥
पूर्ण ब्रह्माचिया प्राप्ती । निरपेक्ष माझी भक्ती
।
तोचि भजनभाव श्रीपती । पुनः पुनः श्लोकार्थीं दृढ
दावी ॥ २५ ॥
निःसङ्गो मां भजेद्विद्वानप्रमत्तो जितेन्द्रियः
।
रजस्तमश्चाभिजयेत्सत्त्वसंसेवया मुनिः ॥ ३४ ॥
सत्त्वं चाभिजयेद्युक्तो नैरपेक्ष्येण शान्तधीः
।
करूनि विषयांची विरक्ती । हृदयीं नापेक्षावी मुक्ती
।
ऐशी निरपेक्ष माझी भक्ती । वाढत्या प्रीतीं करावी
॥ २६ ॥
तेणें अनिवार सत्त्वशुद्धी । सर्व भूतीं भगवद्बुद्धी
।
दृढ वाढे गा त्रिशुद्धी । हे भजनसिद्धी साधकां ॥
२७ ॥
ऐसें करितां माझें भजन । विस्मरणासी ये मरण ।
सर्वेंन्द्रियीं सावधपण । सहजें जाण ठसावे ॥ २८
॥
तेव्हां रज तम दोनी गुण । निःशेष जाती हारपोन ।
शुद्धसत्त्वाचें स्फुरण । तेणें स्वानंद पूर्ण
साधकां ॥ २९ ॥
केवळ उरल्या सत्त्वगुण । साधकां ऐसें स्फुरे स्फुरण
।
जगामाजीं एक पावन । धन्य धन्य मी होयें ॥ ४३० ॥
मी पावलों शुद्ध बोध । मज प्रकटला परमानंद ।
ऐसा सुखाचा जो स्फुंद । तो सत्त्वबोध साधकां ॥ ३१
॥
ऐसा उरला जो सत्त्वगुण । तो निवारावया साधन कोण ।
मी स्वयें सुखस्वरूप आपण । मज सुखाचें स्फुरण ते
माया ॥ ३२ ॥
गूळ गोडपणें पांगे । कीं दुधा दूध गोड लागे ।
तैसा सुखरूप मी सर्वांगें । वृथा सुखभोगें कां फुंजें
॥ ३३ ॥
ऐशी साधकीं स्फूर्ति स्फुरे । तंव सत्त्वगुण स्वरूपीं
विरे ।
तेव्हां सुखाचाही फुंद सरे । निजसुख उरे निजशांती
॥ ३४ ॥
ऐसे निवारल्य तिनी गुण । केवळ उरे निर्गुण ।
तेचि अर्थींचे निरूपण । विशद श्रीकृष्ण सांगत ॥
३५ ॥
संपद्यते गुणैर्मुक्तो जीवो जीवं विहाय माम् ॥
३५ ॥
जीवो जीवविनिर्मुक्तो गुणैश्चाशयसम्भवैः ।
वाढल्या सत्त्वगुणाचा हरिख । त्यातें निर्दळी शुद्ध
सत्त्वविवेक ।
पाठीं विवेकेंसीं सत्त्व देख । हारपे निःशेख निजात्मरूपीं
॥ ३६ ॥
ऐसे निमाल्या तिनी गुण । निमे कार्य कर्म कारण ।
लिंगदेह नाशे संपूर्ण । जीवासी जीवपण मिथ्या होय
॥ ३७ ॥
तेव्हा कार्य कर्म कर्ता । भोग्य भोग आणि भोक्ता
।
ज्ञान ज्ञेय मी एक ज्ञाता । याची वार्ता असेना ॥
३८ ॥
ऐसें हारपल्या जीवपण । स्वयें सहजें निजनिर्गुण
।
होऊनि ठाके ब्रह्म पूर्ण । अहंसोहंपण सांडूनि
॥ ३९ ॥
यापरी मद्भक्त जाण । ब्रह्म होती परिपूर्ण ।
तेंचि जाहलेपणाचें लक्षण । श्लोकार्धें श्रीकृष्ण
सांगत ॥ ४४० ॥
मयैव ब्रह्मणा पूर्णो न बहिर्नान्तरश्चरेत् ॥
३६ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादास्कन्धे
पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥
प्रपंच एक पूर्वीं होता । हे समूळ मिथ्या वार्ता
।
पुढें होईल मापुता । हेंही सर्वथा असेना ॥ ४१ ॥
जैसे आंत बाहेरी भाग । नेणे साखरेचें अंग ।
तैसें सबाह्याभ्यंतर चांग । ब्रह्म निर्व्यंग निजानंदें
॥ ४२ ॥
ऐसें पावल्या ब्रह्म परिपूर्ण । साधकासी न ये मरण
।
प्रारब्धें देहीं उरल्या जाण । देहाभिमान बाधीना
॥ ४३ ॥
बाह्य न देखे दृश्यदर्शन । अंतरीं नाहीं विष्यस्फुरण
।
देहींचें न देखे देहपण । जीवन्मुक्तलक्षण या नांव
॥ ४४ ॥
बाह्य देखे दृश्यप्रतीती । अंतरीं विषयांची आसक्ती
।
या नांव अज्ञानाची स्थिती । अविद्याशक्ती बाधक
॥ ४५ ॥
तें निरसावया अविध्याबंधन । अवश्य करावें माझें
भजन ।
हें जाणोनी साधुसज्जन । भक्तीसी प्राण विकिला ॥
४६ ॥
माझिये भक्तीपरती । आणिक नाहीं उत्तम गती ।
तेंही भजन अभेदयुक्तीं । तैं चारी मुक्ती कामाऱ्या
॥ ४७ ॥
हृदयीं विषयाची विरक्ती । वरी अभेदभावें माझी भक्ती
।
तें भजन अनन्य प्रीतीं । त्याचा मी श्रीपती आज्ञाधार
॥ ४८ ॥
भक्तिनामाचा इत्यर्थ । माझे स्वरूपीं निजभावार्थ
।
येणेंचि लाभे परमार्थ । सुफळ शास्त्रार्थ या नांव
॥ ४९ ॥
माझिये भक्तीचेनि नांवें । पशु पक्षी उद्धरावे
।
मा मानवी भजनभावें । म्यां अवश्य न्यावे निजधामा
॥ ४५० ॥
यालागीं सांडोनि व्युत्पत्ती । जाणतीं नेणतीं गा
समस्तीं ।
भावें करावी भगवद्भक्ती । तैं निजात्मप्राप्ती
अनायासें ॥ ५१ ॥
भावें करितां माझें भजन । स्वयें निर्दळती तिन्ही
गुण ।
सहजें प्रकटे निजनिर्गुण । हें सत्य श्रीकृष्ण
बोलिला ॥ ५२ ॥
जेथ उगवली गुणगुंती । तेथ प्रकटे निजशांती ।
हेंचि ये अध्यायीं श्रीपती । उद्धवाप्रती बोलिला
॥ ५३ ॥
यालागीं जेथ भगवद्भक्ती । तेथ गुणजयो लाभे वॄत्ती
।
सहजें प्रकटे निजशांती । निजात्मप्राप्ती स्वतःसिद्ध
॥ ५४ ॥
ते निजभक्ती माझी जननी । ज्या पैठा केलों जनार्दनचरणीं
।
एका जनार्दनचरणीं । मिळोनि मिळणीं भजतचि ॥ ५५ ॥
पुढिले अध्यायीं कथा गहन । ऐलउर्वशीउपाख्यान
।
ज्या अध्यायाचें करितां पठण । अगम्यागमनदोष हरती
॥ ५६ ॥
ज्या पुरूरव्याची विरक्ती । स्वमुखें वर्णील श्रीपती
।
वैराग्यें निजात्मप्राप्ती । सभाग्य पावती वैराग्य
॥ ५७ ॥
त्या वैराग्याचें निरूपण । अतिगोड निरूपी श्रीकृष्ण
।
श्रोतां कृपा करावी पूर्ण । द्यावें अवधान कथेसी
॥ ५८ ॥
जे कथेचेनि अवधानें अवधानें । दुरितदोष होती दहनें
।
ब्रह्मीं ब्रह्मत्व पावणें । होऊनि ठाकणें चिन्मात्र
॥ ५९ ॥
एवढ्या निरूपणाची गोडी । पुढिले अध्यायीं आहे फुडी
।
एका जनार्दनकृपा गाढी । परापरथडीप्रापक ॥ ४६० ॥
भावें धरितां जनार्दनचरण । बांधू न शके बाधकपण ।
एक जनार्दना शरण । रसाळ निरूपण पुढें आहे ॥ ४६१ ॥
इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे
श्रीकृष्णोद्धवसंवादे गुणनिर्गुणनिरूपणं नाम
पंचविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ ॥ श्लोक ॥ ३६ ॥ ओव्या ॥
४६१ ॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय सव्विसावा
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो देव जगन्मोहन । मोहिनेमोहना आद्यकारण ।
कार्यकारणातीत चिद्धन । जय जनार्दन जगद्गुरू ॥
१ ॥
जगासी पडे मायामोहन । तें तूं निर्दळिसी ज्ञानघन
।
जगीं जगद्रूप जनार्दन । कृपाळू पूर्ण दीनांचा ॥
२ ॥
दीनासी देवमाया स्त्रीरूपें । भुलवी हावभावखटाटोपें
।
तें स्त्रीमोहादि मोहक रूपें । जनार्दनकृपें निर्दळिती
॥ ३ ॥
जेथ वैराग्य वाढे संपूर्ण । तेथ जनार्दनाची कृपा
पूर्ण ।
वैराग्य तेथ ब्रह्मज्ञान । सहजें जाण ठसावे ॥ ४ ॥
जीव सहजें ब्रह्मचि आहे । तो मायागुणें जीवत्व वाहे
।
जेवीं भद्रीं जिजेलेनि रायें । तो स्वप्नींचें
लाहे रंकत्व ॥ ५ ॥
त्यासी राजपदा यावया जाण । सेवक करिती थापटण ।
तेवीं वैराग्य निर्दळी त्रिगुण । जीवा ब्रह्मपण
स्वयंभचि ॥ ६ ॥
ऐसें स्वयंभ जोडल्या ब्रम्ह पूर्ण । तेव्हा स्त्री
पुरुष हें मिथ्या ज्ञान ।
मृषा दृश्याचें दृश्यभान भोग्यभोक्तेपण असेना
॥ ७ ॥
असो साधकासी देवमाया । स्त्रीरूपें ये भुलवावया
।
तेथ स्मरतां भावें गुरुराया । जाय विलया स्त्रीबाधू
॥ ८ ॥
सद्गुरूचें निजनाम एक । निवारी बाधा महादोख ।
वैराग्य उपजवी अलोलिक । तेणें होय निजसुख साधकां
॥ ९ ॥
निर्विशेष निजसुखदाता । आम्हां सद्गुरूचि तत्त्वतां
।
त्याचे चरणीं ठेवितां माथा । सुखसंपन्नता साधकां
॥ १० ॥
संत साधकांची निजमाउली । शांति निजसुखाची साउली
।
जनार्दनकृपेच्या पाउलीं । कथा चालिली यथार्थ ॥
११ ॥
हाता आलिया निजनिर्गुण । साधक होती सुखसंपन्न ।
तदर्थ करावें माझें भजन । हें बोलिला श्रीकृष्ण
पंचविसावां ॥ १२ ॥
भावें करितां भगवद्भजन । देव दारारूपें करिती विघ्न
।
तें निर्दळावया जाण । माझें नामस्मरण करावें ॥ १३
॥
अच्युत हें स्मरतां नाम । प्रतापें निर्दळी कर्माकर्म
।
सकळ पातकें करी भस्म । दाटुगें नाम हरीचें ॥ १४ ॥
नामें होइजे विरक्त । नामें निर्मळ होय चित्त ।
नामें सधे गुणातीत । नामें निर्मुक्त भवपाश ॥ १५
॥
नामीं लोलिंगत चित्त । भवभय रिघों न शके तेथ ।
नामीं विश्वास ऐसा जेथ । भगवंत तेथ तुष्टला ॥ १६
॥
दुष्टसंगें विष्यासक्त । जरी झाला लोलिंगत ।
अनुताप उपजलिया तेथ । होय विरक्त क्षणार्धें ॥ १७
॥
महादोषासी प्रायश्चित्त । केवळ अनुताप निश्चित
।
अनुतापेंवीण प्रायश्चित्त । जाण एथ विटंबू ॥ १८
॥
अनुतापाएवढा सखा । जगीं आणिक नाहीं लोकां ।
धडाडिल्या अनुताप देखा । सकळ पातकां निर्दळी ॥ १९
॥
अनुतापा चढलिया हात । क्षणार्धें करी विरक्त ।
येचि अर्थीं ऐलगीत । हरि सांगत उद्धवा ॥ २० ॥
सव्विसाव्या अध्यायीं येथ । विषयासक्त ज्याचें
चित्त ।
त्यासी व्हावया विरक्त । ऐलगीतप्रस्तावो ॥ २१ ॥
श्रीभगवानुवाच -
मल्लक्षणमिमं कायं लब्ध्वा मद्धर्म आस्थितः ।
आनन्दं परमात्मानमात्मस्थं समुपैति माम् ॥ १ ॥
ब्रह्म लक्षिजे परिपूर्ण । हेंचि कायेचें मुख्य
लक्षण ।
तें हें मानवी शरीर जाण । परम पावन तिहीं लोकीं ॥
२२ ॥
मनुष्यदेहीं अधर्म । करितां नातुडे परब्रह्म ।
तेथ करावे भागवतधर्म । जे कां परम पावन ॥ २३ ॥
भागवतधर्में करितां भक्ती । निर्मळ होय चित्तवृत्ती
।
जीव तोचि ब्रह्म निश्चितीं । ऐशी शुद्ध स्फूर्ती
ठसावे ॥ २४ ॥
ठसावल्या ब्रह्मस्फूर्ती । होय स्वानंदाची अवाप्ती
।
तेणें परमानंदीं लीन होती । हे शुद्धप्राप्ती पैं
माझी ॥ २५ ॥
माझिये प्राप्तीचें लक्षण । देहीं असतां वर्तमान
।
सर्वथा नाहीं विषयस्फुरण । तेंचि निरूपण हरि सांगे
॥ २६ ॥
गुणमय्या जीवयोन्या विमुक्तो ज्ञाननिष्ठया ।
गुणेषु मायामात्रेषु दृश्यमानेष्ववस्तुतः ।
वर्तमानोऽपि न पुमान् युज्यतेऽवस्तुभिर्गणैः
॥ २ ॥
जे मूळ अज्ञानाची खाणी । जे संसारप्रवाहाची श्रेणी
।
जे तिहीं गुणांची जननी । माया राणी अनादि ॥ २७ ॥
मायागुणयोगें पहा हो । सोळा कळांचा संभवो ।
तो वासनात्मक लिंगदेहो । जीवासी पहा हो दृढ झाला
॥ २८ ॥
ज्या लिंगदेहाचिये प्राप्ती । भोगी नाना सुखदुःखसंपत्ती
।
पडे स्वर्गनरकआवर्तीं । मिथ्यामरनपंक्ती स्वयें
सोशी ॥ २९॥
वंध्यापुत्राचा घराचार । तैसा जीवासी संसार ।
देहाभिमानें केला थोर । अपरंपार अनिवार्य ॥ ३० ॥
तेथ गुरुवाक्यें ज्ञानानुभावो । पाहतां मायेचा
अभावो ।
लिंगदेह झाला वावो । जीवा जीवभावो तो मिथ्या ॥ ३१
॥
जेवीं उगवलिया गभस्ती । अंधारेंसीं हारपे राती
।
तेवीं गुरुवाक्यें ज्ञानप्राप्ती । मायेची स्थिती
मावळे ॥ ३२ ॥
एवं नासल्या गुणविकार । जीवन्मुक्त होती नर ।
जेवीं कां कुलालचक्र । भंवे साचार पूर्वभ्रमणें
॥ ३३ ॥
तेवीं प्रारब्धशेषवृत्तीं । ज्ञाते निजदेहीं वर्तती
।
वर्ततांही देहस्थिती । देहअहंकृती असेना ॥ ३४
॥
जेवीं कां छाया आपुली । कोणीं गांजिली ना पूजिली
।
परी कळवळ्याची न ये भुली । तेवीं देहींची चाली सज्ञाना
॥ ३५ ॥
तो देहाचेनि दैवमेळें । जरी विषयांमाजीं लोळे ।
परी विकाराचेनि विटाळें । वृत्ति न मैळे अणुमात्र
॥ ३६ ॥
त्यासी विषयांचें दर्शन । समूळत्वें मिथ्या जाण
।
करितां मृगजळाचें पान । करा वोलेपण बाधीना ॥ ३७ ॥
गगनकमळांचा आमोद । जैं भ्रमर सेवी सुगंध ।
तैं सज्ञाना विषयसंबंध । निजांगीं बाध लागतां ॥
३८ ॥
असो अतर्क्य मुक्तांची स्थिती । परी मुमुक्षांलागीं
श्रीपती ।
नियमाची यथानिगुती । निजात्मप्राप्तीलागीं सांगे
॥ ३९ ॥
सङ्ग न कुर्यादसतां शिश्नोदरतृपां क्वचित् ।
तस्यानुगस्तमस्यन्धे पतत्यन्धानुगान्धवत् ॥
३ ॥
शिश्नोदरार्थ आसक्त । स्वधर्मत्यागें अधर्मरत
।
ऐसे जे विषयासक्त । ते जाण निश्चित असाधू ॥ ४० ॥
ऐसे जे असाधू जन । त्यांसीं सर्वथा आपण ।
संगती न करावी जाण । कायावाचामनःपूर्वक ॥ ४१ ॥
वोढाळेचे संगतीं पाहें । क्षणभरीं गेलिया धर्मगाये
।
त्या क्षणसाठीं पाहें । लोढणें वाहे निरंतर ॥ ४२
॥
यालागीं दुर्जनाची संगती । क्षणार्धें पाडी अनर्थीं
।
मुमुक्षीं ऐशियाप्रती । अणुमात्र वस्ती न वाचावें
॥ ४३ ॥
लोहाराची आगिठी जैसी । सहजें पोळी भलत्यासी ।
दुर्जनाची संगति तैशी । पाडीं अपभ्रंशीं भाविकां
॥ ४४ ॥
अवचटें असाधुसंगती । जोडल्या वाढे विषयासक्ती ।
तेणें उठी अधर्मरती । विवेक-स्फूर्तिघातक ॥ ४५ ॥
मावळल्या विवेकवृत्ती । अंध होय ज्ञानस्फूर्ती
।
आपण आपली न देखे गते । जेवीं आभाळीं राती अंवसेची
॥ ४६ ॥
जेवीं अंधें अंध धरिल्या हातीं । दोघां पतन महागर्ती
।
तेवीं अविवेकाचिया स्थितीं । अंधतमा जाती विषयांध
॥ ४७ ॥
कुसंगाचा जो सांगत । तेणें वोढवें नरकपात ।
अनुताप सोडविता तेथ । तें ‘ऐलगीत’ हरि सांगे ॥ ४८
॥
ऐलः सम्राडिमां गाथामगायत बृहच्छ्रवाः ।
उर्वशीविरहान्मुह्यन्निर्विण्णः शोकसंयमे ॥ ४
॥
समुद्रवलयांकित क्षिती । सकळ रायांचा राजपती ।
पुरूरवा चक्रवर्ती । ज्याचे ख्याती पुराणीं ॥ ४९
॥
तेज प्रभाव महाशौर्य । उचित वदान्य गांभीर्य ।
महिमा महती अतिवीर्य । धर्मधैर्य पुरूरवा ॥ ५० ॥
राजधर्माचिया नीतीं । स्वधर्में प्रतिपाळी क्षिती
।
ब्राह्मण तितुका ब्रह्ममूर्ती । हा भाव निश्चितीं
रायाचा ॥ ५१ ॥
प्राणान्तेंही आपण् । न करी ब्राह्मणहेळपण ।
गाईलागीं वेंची प्राण । करी संरक्षण दीनाचें ॥
५२ ॥
ऐसा धार्मिक ऐल-चक्रवर्ती । तोही उर्वशीचे आसक्तीं
।
भुलोनि ठेला भूपती । निजात्मगती विसरला ॥ ५३ ॥
तेणें अनुतापें गाइली गाथा । ते तुज मी सांगेन आतां
।
परी त्याची पूर्वकथा । कामासक्तता ते ऐक ॥ ५४ ॥
विसरोनि निजमत्त्वासी । अतिदीन झाला वेश्येसी ।
काम पिसें लावी मनुष्यासी । तें ऐल-इतिहासीं हरि
सांगे ॥ ५५ ॥
ऐल-उर्वशीकामासक्ती । सवेंचि अनुतापें विरक्ती
।
हे कथा बोलिली वेदोक्तीं । तेचि यदुपति स्वयें सांगे
॥ ५६ ॥
उर्वशीपुरूरव्याचा संबंध । नवम स्कंधीं असे विशद
।
तेणें जाणोनियां गोविंद । एथ कथाअनुवाद न करीच
॥ ५७ ॥
पूर्वकथासंबंधः ॥
उर्वशी स्वर्गभूषण । नारायणें धाडिली आपण ।
तो उर्वशीसी गर्व पूर्ण । श्रेष्ठपण मानूनी ॥ ५८
॥
तया गर्वाचिये स्थिती । ताल चुकली नृत्यगतीं ।
तेणें ब्रह्मशापाची प्राप्ती । तुज मानवी भोगिती
भूतळीं ॥ ५९ ॥
उच्छाय मागतां तिसी । ब्रह्मा सांगे तियेपाशीं
।
नग्न देखिल्या पुरूरव्यासी । स्वर्गा येसी मेषप्रसंगें
॥ ६० ॥
ऐशा लाहोनि शापासी । भूतळा आली उर्वशी ।
देखोनि तिचिया स्वरूपासी । पुरूरवा तिसी भूलला
॥ ६१ ॥
विसरोनि आपुली महती । वश्य झाला वेश्येप्रती ।
रूपा भुलला भूपती । विचारस्फूर्ती विसरला ॥ ६२ ॥
नग्न देखिल्या रायासी । सांडूनि जावें उर्वशीं
।
ऐशी भाक देऊनि तिसी । निजभोगासी आणीली ॥ ६३ ॥
तिणें आपुलिया उच्छापासी । आणिलें दोघां एडक्यांसी
।
पुत्रस्नेहें पाळावें त्यांसी । तेविखीं दिधलें
रायें ॥ ६४ ॥
ते उर्वशीच्या कामप्राप्ती । अतिशयें वाढली कामासक्ती
।
तो नेणे उदयास्त-दिवसराती । ऐशा अमित तिथी लोटल्या
॥ ६५ ॥
भोगितां उर्वशीकाम । विसरला स्वधर्मकर्म ।
विसरला नित्यनेम । कामसंभ्रम वाढला ॥ ६६ ॥
तेथ मेषरूपें दोघे जण । झाले अश्विनीकुमार आपण ।
उर्वशीभोगक्षया कारण । इंद्रें जाण पाठविले ॥ ६७
॥
पुरूरव्याचा भोगप्रांतीं उर्वशी न्यावया स्वर्गाप्रती
।
दोनी फडके चोर नेती । मध्यरातीं मेमात ॥ ६८ ॥
ऐकोनि मेषांच्या शब्दासी । दुःखें हडबडली उर्वशी
।
रागें निर्भर्त्सी रायासी । नपुंसक होसी तूं एक
॥ ६९ ॥
वृथा वल्गसी पुरुषबळें । चोरें नेलीं माझीं बाळें
।
जळो तुझें तोंड काळें । म्हणोनि कपाळें ते पिटी ॥
७० ॥
ऐकोनि स्त्रियेचा शोक थोरु । शस्त्र घेऊनि सत्वरु
।
विद्युल्लता झळकली थोर । तंव नग्न शरीर रायाचें
॥ ७२ ॥
नग्न देखोनि रायासी । सांडूनि निघाली उर्वशी ।
तिचोनि वियोगें मानसीं । अतिशोकासी पावला ॥ ७३ ॥
त्यक्त्वाऽऽत्मानं व्रजन्तीं तां नग्न उन्मत्तवन्नृपः
।
विलपन्नन्वगाज्जाये घोरे तिष्ठेति विक्लवः ॥ ५
॥
पृथ्वीपरिपालानीं वरिष्ठ । स्वधर्मीं धार्मिक
श्रेष्ठ ।
शत्रुदमनीं अतिसुभट । प्रतापें उद्भट महावीर ॥
७४ ॥
जाणे वेदशास्त्रविवेक । ज्यासी वंदिती सकळ लोक
।
तोही वेश्येचा केवळ रंक । झाला देख निजांगें ॥ ७५
॥
सुरां असुरां न खालवी मान । जो अल्पही न साहे अपमान
।
तो वेश्येलागीं झाला दीन । निजसन्मान विसरोनी ॥
७६ ॥
उर्वशी जातां देखोनि दिठीं । नग्न उन्मत्त उठाउठीं
।
रडत पडत लागे पाठीं । स्फुंदतां पोटीं श्वास न रिघे
॥ ७७ ॥
डोळेभरी पाहूं दे दिठीं । सांगेन जीवींच्या गुह्य
गोष्टी ।
प्राण रिघों पाहे उठाउठी । क्षणभर भेटी न देतां
॥ ७८ ॥
आपुल्या पूर्वजांची आण । कदा नुल्लंघीं तुझें वचन
।
सत्य मानीं माझें प्रमान तुज काय कारण रुसावया ॥
७९ ॥
तुज चालतां अवलाहीं । झणीं खडे रुततील पायीं ।
तुज जाणें कोणे ठायीं । तरी सवें मीही येईन ॥ ८०
॥
जाऊं नको उभी राहें । परतोनी मजकडे पाहें ।
म्हणोनि धरूं धांवे पाये । तंव ते जाये उपेक्षुनी
॥ ८१ ॥
ज्यासी राजे मुकुटमणी । सदा येती लोटांगणीं ।
तो लागे वेश्येचे चरणीं । बाप करणी कामाची ॥ ८२ ॥
तुझी मज अति कळवळ । तुजलागीं मन माझें कोमळ ।
तूं कठिण झालीस केवळ । कोप प्रबळ कां धरिला ॥ ८३ ॥
यापरी रायाचें चित्त । विरहातुर शोकाकुलित ।
अतिशयें ग्लानियुक्त । ते ग्लानि सांगत श्रीकृष्ण
॥ ८४ ॥
कामानतृप्तोऽनुजुषन् क्षुल्लकान्वर्षयामिनीः
।
न वेद यान्तीर्नायान्तीरुर्वश्याकृष्टचेतनः ॥
६ ॥
उर्वशीकामीं कामासक्त । एकाग्र झालें रायाचें चित्त
।
नेणे सूर्याचें गतागत । केला भ्रांत कंदर्पें ॥
८५ ॥
भोगिलीचि कामिनी । भोगितांही अनुदिनीं ।
अधिक प्रेम वाढलें मनीं । ऐसा तिजलागूनी आसक्त ॥
८६ ॥
भोगितां उर्वशीकामासी । नेणे दिवसमासवर्षांसी
।
व्ययो झाला आयुष्यासी । हेंही त्यासी स्मरेना ॥
८७ ॥
जेवीं अग्निमाजीं घृत पडे । तंव तंव ज्वाळा अधिक
वाढे ।
तेवीं कांता भोगितां वाडेंकोडें । काम पुढें थोरावे
॥ ८८ ॥
विचारितां स्त्रीकामासी । अतितुच्छत्व दिसे त्यासी
।
तोही भोगितां अहर्निशीं । विरक्ती रायासी नुपजेचि
॥ ८९ ॥
प्रीति गुंतली उर्वशीसीं । अतिग्लानी करितां तिसी
।
परतोनि न येचि रायापाशीं । निघे वेगेंसीं सांडूनि
॥ ९० ॥
उर्वशी न देखूनि पुढें । राजा विरहें मूर्च्छित
पडे ।
पाहों धांवे इकडेतिकडे । आक्रोशें रडे अतिदुःखी
॥ ९१ ॥
अटण करितां दाही दिशीं । अवचटें आला कुरुक्षेत्रासी
।
तंव अंतरिक्षीं उर्वशी । देखे दृष्टीसी नृपनाथ
॥ ९२ ॥
देखोनि म्हणे धांव पाव । मजलागीं दे कां वेगीं खेंव
।
येरी म्हणे मूढभाव । सांडीं सर्व विषयांधा ॥ ९३ ॥
आम्हां स्त्रियांची आसक्ती । कदा धड नव्हे गा भूपती
।
सदा स्त्रियांची दुष्ट जाती । जाण निश्चितीं महराजा
॥ ९४ ॥
विशेषें आम्ही स्वैरिणी । स्वेच्छा परपुरुषगामिनी
।
आमुचा विश्वास मनीं । झणीं न मानीं नृपनाथा ॥ ९५
॥
आम्हां प्रमदांच्या संगतीं । राया ठकले नेणों किती
।
आतां सांडूनि आमची आसक्ती । होईं परमार्थीं विरक्त
॥ ९६ ॥
बहु काळ भोगितां माझा भोग । अद्यापि नुपजे तुज विराग
।
कामासक्ति सांडूनि साङ्ग । साधीं चांग निजस्वार्थ
॥ ९७ ॥
राजा ग्लानि करी अनेग । एकवेळ निजांगें अंग ।
मज देई अंगसंग । सुखसंभोग भामिनी ॥ ९८ ॥
निलाग देखोनि ग्लानीसी । कृपेनें द्रवली उर्वशी
।
मग ते आपुल्या पूर्व वृत्तांतासी । रायापाशीं निवेदी
॥ ९९ ॥
मी स्वर्गांगना अतिसुरूप । मज घडला ब्रह्मशाप ।
तूं महाराजा पुण्यरूप । संगें निःशाप मी झालें ॥
१०० ॥
तुझेनि संगें मी निर्धूत । शाप निस्तरले समस्त ।
मज तुज संग न घडे एथ । मी असें जात स्वर्गासी ॥ १ ॥
ऐकोनि उर्वशीचें वचन । राजा विरहें करी रुदन ।
तेव्हां कळवळलें तिचें मन । त्या उपाय पूर्ण दाविला
॥ २ ॥
प्रार्थूनियां गंधर्वांसी । अग्निस्थाली दिधली
रायासी ।
यावरी करूनि यागासी । मज पावसी महाराजा ॥ ३ ॥
उर्वशीवियोगें व्यथाभूत । अग्निस्थाली उपेक्षूनि
तेथ ।
राजा निजमंदिरा येत । शोकाकुलित अतिदुःखी ॥ ४ ॥
उर्वाशीची व्यथा रायासी । स्वप्नीं देखिलें तियेसी
।
त्वरेनें पाहूं आला स्थालीसी । तंव देखे अश्वत्थासी
शमीगर्भा ॥ ५ ॥
त्याच्या अरणी करूनि देख । यज्ञाग्नि पाडिला चोख
।
यजूनि पावला उर्वशीलोक । कामसुखभोगेच्छा ॥ ६ ॥
भोग भोगितां उर्वशीसीं । विरक्ति उपजली रायासी
।
तो जें बोलिला अनुतापेंसीं । तें ऐक तुजसी सांगेन
॥ ७ ॥
अठरा श्लोकांचें निरूपण । राजा बोलिला आपण ।
आठे श्लोकीं अनुताप पूर्ण । तेंचि श्रीकृष्ण स्वयें
सांगें ॥ ८ ॥
ऐल उवाच-अहो मे मोहविस्तारः कामकश्मलचेतसः ।
देव्या गृहीतकण्ठस्य नायुःखण्डा इमे स्मृताः ॥
७ ॥
ऐलगीताचा अनुताप । नाशी अगम्यागमनपाप ।
करी श्रोत्यांसी निष्पाप । साधकां कंदर्प बाधीना
॥ ९ ॥
जेवीं मदगज गजीसंगीं । नाना आपत्ति स्वयें भोगी
।
तेवीं उर्वशीच्या संभोगीं । झाला विरागी पुरूरवा
॥ ११० ॥
जो उर्वशीलागीं अनुरक्त । तोचि तिसीं झाला विरक्त
।
तेणें वैराग्यें अनुतापयुक्त । स्वयें बोलत ऐलरावो
॥ ११ ॥
माझ्या मोहाचा विषय्विस्तार । कामासक्त कामातुर
।
कुश्चित कंदर्पाचें घर । म्यांचि साचार सेविलें
॥ १२ ॥
उर्वशीकामें अतिआसक्त । कामातुर झालें चित्त ।
तेणें म्यां जोडिला अनर्थ । थितें केलें व्यर्थ
आयुष्य ॥ १३ ॥
उर्वशी कंठसल्लग्न शस्त्र । आयुष्यच्छेदनीं सतेजधार
।
छेदिलें आयुष्य अपार । तें मी पामर स्मरेना ॥ १४
॥
कांताआलिंगन विषवल्ली । म्यां कंठीं घातली सकाम
भुलीं ।
तिणें आयुष्याची होळी केली । विवेक समूळी गिळिला
॥ १५ ॥
कामिनीकामआलिंगनीं । कंठीं पेटविला दावाग्नी
।
तो धडाडिला आयुष्यवनीं । विवेकअवनी जाळित ॥ १६
॥
नरदेहींचें उत्तमोत्तम । अमूल्य आयुष्य केलें भस्म
।
जळो जळो माझें कर्म । निंद्य अधर्म तो एक ॥ १७ ॥
नरदेहींच्या आयुष्यपुष्टी । साधक रिघाले वैकुंठीं
।
ज्ञाते ब्रह्म होती उठाउठीं । तें म्यां कामासाठीं
नाशिलें ॥ १८ ॥
नाहं वेदाभिनिर्मुक्तः सूर्यो वाभ्युदितोऽमुया
।
मुषितो वर्षपूगानां बताहानि गतान्युत ॥ ८ ॥
नरदेहाचा आयुष्यक्षण । न मिळे देतां कोटी सुवर्ण
।
तें म्यां नाशिलें संपूर्ण । आपणया आपण नाडिलें
॥ १९ ॥
साधूंचिया निजस्वार्था । साधूनि द्यावया उगवे सविता
।
निमेषोन्मेषें परमार्थ । साधक तत्त्वतां साधिती
॥ १२० ॥
तोचि सविता सकामासी । आयुष्य हरी अहर्निशी ।
हें न कळे ज्याचें त्यासी । नरकपातसी निजमूळ ॥ २१
॥
पुढिलांची गोठी ते कायसी । मीच नाडलों उर्वशीपासीं
।
ऱ्हास झाला आयुष्यासी । हे हानि कोणासी सांगावी
॥ २२ ॥
जनांचिया हितासी वहिला । सूर्यो अनुदिनीं उगवला
।
तें मी नेणेंचि दादुला । उर्वशीकामें भुलला उन्मत्त
॥ २३ ॥
सूर्याचा उदयो अस्तमान । वर्षेही लोटल्या नाहीं
ज्ञान ।
करितां उर्वशी-अधरपान । तेणें मदें संपूर्ण मातलों
॥ २४ ॥
मद्यमदु उतरे दिनांतीं । धनमदु जाय निधनस्थितीं
।
तारुण्यमदु जाय क्षीणशक्ती । स्त्रीमदप्राप्ती
कदा नुतरे ॥ २५ ॥
नरदेहीची आयुष्यकथा । पुढती दुर्लभ न लभे हाता ।
जळो हे उर्वशी देवकांता । इणेंचि तत्त्वत्तां नागविलों
। २६ ॥
मी निर्भय रक्षिता सर्वांसी । त्या मज नागविलें
उर्वशीं ।
हे लाज सांगों कोणापाशीं । उकसाबुकसीं स्पुंदत
॥ २७ ॥
माझ्या निजहिताचा चोरू । हे उर्वशी जीवें मारूं
।
सवेंचि उपजला विचारू । येथ मीचि पामरू अविवेकी ॥
२८ ॥
मग म्हणे कटकटा । सृष्टीमाजीं मी करंटा ।
आयुष्य नाशिलें कामचेष्टा । अपाव मोठा मज झाला ॥
२९ ॥
मग आक्रंदे अतिगर्जोनी । कामें नागविलों आयुष्य
हरोनी ।
याहीहोनि आधिक हानी । पाहतां ये जनीं असेना ॥ १३०
॥
अहो मे आत्मसंमोहो येनात्मा योषितां कृतः ।
क्रीडामृगश्चक्रवर्ती नरदेवशिखामणिः ॥ ९ ॥
राजे मुकुटांचे प्रतापी पूर्ण । माझ्या चरणा येती
शरण ।
तो मी वेश्येचे धरीं चरण । हें निर्लज्जपण म्यां
केलें ॥ ३१ ॥
मज पुरूरव्याचे आज्ञेंकरीं । राजे नाचती चराचरीं
।
तो मी वेश्येचे आज्ञेवरी । श्वानाचेपरी वर्तलों
॥ ३२ ॥
जैसें वानर गारुड्याचें । तैसा स्त्रियेचेनि छंदें
नाचें ।
माझ्या चक्रवर्तीपणाचें । अतिनिंद्य साचें फळ झालें
॥ ३३ ॥
सकळ राजे मज देती सन्मान । भूपति सदा वंदिती चरण
।
तो मी झालों स्त्रियेआधीन । हीनदीन अतिरंक ॥ ३४
॥
राखतां स्त्रियेचा रसरंगप्रेम । पायां पडणें हें
उचित कर्म ।
म्हणती ते जळो जन सकाम । हेचि धाडी परम कामाची ॥ ३५
॥
मी वलयांकित चक्रवर्ती । तोही योषिता घातलों आवर्तीं
।
त्याचि आवर्ताची स्थिती । स्वमुखें भूपति अनुवादे
॥ ३६ ॥
सपरिच्छदमात्मानं हित्वा तृणमिवेश्वरम् ।
यान्तीं स्त्रियं चान्वगमं नग्न उन्मत्तवद्रुदन्
॥ १० ॥
केवळ साकार मायाभ्रम । यालागीं ‘प्रमदा’ स्त्रीचें
नाम ।
संगें ठकिले उत्तमोत्तम । स्त्रीसंभ्रम वाढवितां
॥ ३७ ॥
प्रमदा अंबरें अलंकार । हें मायेचें सोलीव सार ।
एथ भुलले थोरथोर । मीही पामर स्त्रीसंगें ॥ ३८ ॥
माझीच मज करणी । दिसतसे दैन्यवाणी ।
उर्वशी वेश्या कामचारिणी । जे बहुजनीं भोगिली ॥
३९ ॥
ऐशियेच्या कामासक्तता । मी स्वर्वस्वें भुललों
सर्वथा ।
ते भुललेपणाची कथा । अनुतापतां स्वयें बोले ॥ १४०॥
धर्मपत्नीसीं भोगितां काम । सहसा नासेना स्वधर्म
।
मज वोढवलें दुष्ट कर्म । वेश्येसी परम भुललों ॥ ४१
॥
परदारा अभिलाषिती । ते अवश्य नरका जाती ।
मा स्वदारा-कामासक्ती । तेथही अधोगती सोडीना ॥ ४२
॥
स्त्रियां भुलविले हरिहर । स्त्रियां भुलविले ऋषीश्वर
।
स्त्रियां भुलविले थोरथोर । मीही किंकर स्त्रियां
केलों ॥ ४३ ॥
राज्य आणि राजवैभव । वेश्येअधीन केलें सर्व ।
याहीहूनि केलें अपूर्व । तीलागीं जीव अर्पिला ॥
४४ ॥
मी राजवर्यां मुकुटमणे । तो दास झालों तिचे चरणीं
।
बाप कंदर्पाची करणी । केलों कामिनी अधीन ॥ ४५ ॥
ऐशिया मज राजेश्वरातें । वेश्येनें हाणोनि लातें
।
उपेक्षूनियां तृणवतें । निघाली निश्चितें सांडोनी
॥ ४६ ॥
तीसी जातां देखोनियां पुढें । मी नागवा धांवें लवडसवडें
।
लाज सांडोनियां रडें । तरी ते मजकडे पाहेना ॥ ४७
॥
जेवीं कां लागलें महद्भूत । नातरी पिशाच जैसें उन्मत्त
।
तेवीं नागवा धांवे रडत । तरी तिचे चित्त द्रवेना
॥ ४८ ॥
तरी रडत पडत अडखळत । मी निर्लज्ज तीमागें धांवत ।
माझे मोहाचा अतिअनर्थ । अपमानग्रस्त मज झाला ॥
४९ ॥
कुतस्तस्यानुभावः स्यात्तेज ईशत्वमेव वा ।
योऽन्वगच्छं स्त्रियं यान्तीं खरवत्पादताडितः
॥ ११ ॥
मी म्हत्त्वें राजराजेश्वरु । ऐसा गर्व होता अति
दुर्धरु ।
तो मी वेश्येचा अनुचरु । झालों किंकरु निजांगें
॥ १५० ॥
एवढाही मी राजेश्वरु । मांगे धांवें होऊनि किंकरु
।
तरी ते न करी अंगीकारु । जेवीं वोसंडी खरी जैशी ॥
५१ ॥
जेवीं खरी देखोनियां खरु । धांवोनि करी अत्यादरु
।
येरी उपेक्षूनि अरी मारु । अतिनिष्ठरु लातांचा
॥ ५२ ॥
तिच्या लाता लागतां माथां । खरु निघेना मागुता ।
त्या खराऐशी मूर्खता । माझें अंगीं सर्वथा बाणली
॥ ५३ ॥
स्त्री उदास कामदृष्टीं । मीं आसक्त लागें पाठीं
।
माझ्या समर्थपणाची गोठी । सांगतां पोटीं मी लाजें
॥ ५४ ॥
ऐसें स्त्रीकामीं ज्याचें मन । त्याचें योग याग
अनुष्ठान ।
अवघेंचि वृथा जाण । तेंचि निरूपण निरूपी ॥ ५५ ॥
किं विद्यया किं तपसा किं त्यागेन श्रुतेन वा ।
किं विविक्तेन मौनेन स्त्रीभिर्यस्य मनो हतम्
॥ १२ ॥
स्त्रीकाममय ज्याचें मन । त्याची वृथा विद्या वृथा
श्रवण ।
वृथा तप वृथा ध्यान । त्याग मुंडण तें वृथा ॥ ५६ ॥
वृथा एकांतसेवन । वृथा जाण त्याचें मौन ।
राखेमाजीं केलें हवन । तैसें अनुष्ठान स्त्रीकामा
॥ ५७ ॥
कामासक्त ज्याचें चित्त । त्याचे सकळही नेम व्यर्थ
।
आपुलें पूर्ववृत्त निंदित । अनुतापयुक्त नृप बोले
॥ ५८ ॥
स्वार्थस्याकोविदं धिङ्मां मूर्ख पण्डितमानिनम्
।
योऽहमीश्वरतां प्राप्य स्त्रीभिर्गोखरवज्जितः
॥ १३ ॥
चहूं पुरुषार्थाचें अधिष्ठान । नरदेह परम पावन
।
जेणें देहें करितां भजन । ब्रह्म सनातन पाविजे ॥
५९ ॥
नरदेहींचा क्षण क्षण । समूळ निर्दळी जन्ममरण ।
भावें करितां हरिस्मरण । महापापें जाण निर्दळती
॥ ६० ॥
त्या नरदेहाची लाहोनि प्राप्ती । नरवर्य झालों
चक्रवर्ती ।
त्या माझी जळो जळो स्थिती । जो वेश्येप्रती भुललों
॥ ६१ ॥
मानी श्रेष्ठ मी सज्ञान । परी अज्ञानांहूनि अज्ञान
।
नेणेंचि निजस्वार्थसाधन । वेश्येआधीन मी झालों
॥ ६२ ॥
लाभोनि नरदेहनिधान । म्यां देहीं धरिला ज्ञानभिमान
।
न करींच निजस्वार्थसाधन । हें मूर्खपण पैं माझे
॥ ६३ ॥
जैसा गायीमागें कामयुक्त । धांवतां बैल न मानी अनर्थ
।
कां खरीमागें खर धांवत । तैसा कामासक्त मी निर्लज्ज
॥ ६४ ॥
खरी खरास हाणी लाताडें । तरी तो धसे पुढें पुढें
।
तैसाचि मीही वेश्येकडे । कामकैवाडें भुललों ॥ ६५
॥
‘कामभोगांतीं विरक्ती’ । ऐसे मूर्ख विवेकी बोलती
।
ते अधःपातीं घालिती । हे मज प्रतीति स्वयें झाली
॥ ६६ ॥
सेवतो वर्षपूगान्मे उर्वश्या अधरासवम् ।
न तृप्यत्यात्मभूः कामो वह्निराहुतिभिर्यथा ॥
१४ ॥
सत्ययुगींचें आयुष्य माझें । ऐश्वर्य सार्वभौमराज्यें
।
उर्वशी स्वर्गमंडनकाजें । सर्वभोगसमाजें भोगितां
॥ ६७ ॥
भोगितां लोटल्या वर्षकोटी । परी विरक्तीची नाठवे
गोठी ।
मा ‘वैराग्य भोगाचे शेवटीं’ । हे मिथ्या चावटी मूर्खांची
॥ ६८ ॥
स्त्रियेचें म्हणती अधरामृत । तेही मूर्ख गा निश्चित
।
तें उन्मादमद्य यथार्थ । अधिकें चित्तभ्रामक ॥
६९ ॥
वनिताअधरपानगोडी । त्यापुढें सकळ मद्यें बापुडीं
।
तत्काळ अनर्थीं पाडी । निजस्वार्थकोडीनशक ॥ १७०
॥
घालितां कोटि घृताहुती । अग्नीसी कदा नव्हे तृप्ती
।
तेवीं वनिताकामासक्ती । कदा विरक्ती उपजेना ॥ ७१
॥
ऐसा आठ श्लोकीं अनुताप । स्वयें बोलोनियां नृप ।
हृदयीं उपजला विवेकदीप । जेणें झडे कंदर्प तें स्मरलें
॥ ७२ ॥
सकामासी विषय त्यागितां । वासना न त्यागे सर्वथा
।
कां आदरें विषय भोगितां । विरक्ती सर्वथा उपजेना
॥ ७३ ॥
ऐशिये अर्थींचा उपावो । विचारोनि बोले रावो ।
कामत्यागाचा अभिप्रावो । साचार पहा हो संबोधी ॥
७४ ॥
पुंश्चल्यापह्तं चित्तं को न्वव्यो मोचितुं प्रभुः
।
आत्मारामेश्वरमृते भगवन्तमधोक्षजम् ॥ १५ ॥
पुरुष सदा स्त्रीअनुराग । परी सहसा न करवे प्रसंग
।
त्यासी पुंश्चलीचा घडल्या संग । ते बाधी निलाग हावभावीं
॥ ७५ ॥
पुंश्चलीचे कटाक्ष गुण । तेंचि पुरुषासी दृढ बंधन
।
स्त्रीकामबंधन सोडवी कोण । एक नारायणावांचूनि ॥
७६ ॥
कामिनीकामापासूनि निर्मुक्त । कर्ता ईश्वर समर्थ
।
जो कां आत्माराम भगवंत । तोचि निश्चित सोडविता ॥
७७ ॥
मायागुणें कामसंचार । अविद्या वाढवी साचार ।
मायानियंता जो ईश्वर । तो कामकरकर निर्दळी ॥ ७८ ॥
स्वस्वरूपीं रमण आराम । ऐसा जो कां आत्माराम ।
जो निवारी सकळ काम । करी निर्भ्रम निजात्मता ॥ ७९
॥
जो भोग भोगूनि अभोक्ता । त्या शरण रिघाल्या अनंता
।
बाधूं न शके विषयावस्था । स्त्रीसंगीं सोडविता
तो एक ॥ १८० ॥
तो निवारी अधोगती । तो अधोक्षज असतां भक्तपती ।
त्यासी शरण रिघाल्या निश्चितीं । कामासक्ती निवारी
॥ ८१ ॥
राजा कामासक्तीं अतित्रासला । सबाह्य विषयीं उदास
झाला ।
त्याचा वासनाकाम जो उरला । तो न वचे त्यागिला त्याचेनीं
॥ ८२ ॥
सर्वभावेंसीं संपूर्ण । हरीसि रिघालिया शरण ।
सकळ कामाचें निर्दळण । सहजें जाण स्वयें होय ॥ ८३
॥
एकाचा मतवाद निश्चितीं । करितां श्रुतिवाक्य व्युत्पत्ती
।
यजितां इंद्रादि देवांप्रती । कामनिवृत्ति हृदयस्थ
॥ ८४ ॥
ऐसें बोलती जे सज्ञान । ते सर्वथा ग अज्ञान ।
हरीसी न रिघतां शरण । कामसंचरण शमेना ॥ ८५ ॥
इंद्रादि देव कामासक्तीं । विटंबले नेणों किती
।
त्यांचेनि भजनें कामनिवृत्ति । जे म्हणती ते अतिमूर्ख
॥ ८६ ॥
बोधितस्यापि देव्या मे सूक्तवाक्येन दुर्मतेः
।
मनोगतो महामोहो नापयात्यजितात्मनः ॥ १६ ॥
काम्य कर्मीं होईल सुख । हें बोलणें समूळ लटिक ।
काम्य कर्मीं अधिक दुःख । हें नेणती मूर्ख सकाम ॥
८७ ॥
प्रत्यक्ष म्यां याग करून । इंद्रादि देवांतें
यजून ।
उर्वशीसंभोग लाधून । अतिदुःखी जाण मी झालों ॥ ८८
॥
नारायणऊरूसीं जन्मली । यालागीं ‘उर्वशी’ नांव
पावली ।
त्या मज श्रुतिवाक्यें बोधिलीं । निष्काम बोली
अतिशुद्ध ॥ ८९ ॥
ऐकतां श्रुतिनिष्कामबोली । माझी न वचेच सकाम भुली
।
जंव गोविंदें कृपा नाहीं केली । तंव कामाची चाली
खुंटेना ॥ १९० ॥
भावें हरीसी निघाल्या शरण । हृदयीं प्रकटे नारायण
।
तेव्हा सर्व काम सहजें जाण । जाती पळोन हृदयस्थ ॥
९१ ॥
उर्वशीकामसंगें जाण । थोर कष्टलें मी आपण ।
असो तिचा अपराध कोण । मीचि हरिस्मरण विसरलों ॥ ९२
॥
जरी मी करितों हरीचें स्मरण । तरी काम बापुडें बाधी
कोण ।
मज माझी असती आठवण । तैं तुच्छ जाण उर्वशी ॥ ९३ ॥
किमेतया नोऽपकृतं रज्ज्वा वा सर्पचेतसः ।
रज्जुस्वरूपाविदुषो योऽहं यदनितेन्द्रियः ॥ १७
॥
मूढमतिचा प्रबोध । मानी उर्वशीचा अपराध ।
विवेकें पाहतां शुद्ध । मीच मतिमंद सकाम ॥ ९४ ॥
उर्वशी देखतां दृष्टीं । मी कामासक्त झालों पोटीं
।
माझिये लंपटतेसाठीं । मज म्या शेवटीं नाडिलें ॥
९५ ॥
जेवीं सांजवेळे पडिला दोरु । भेडा सर्प भासे थोरु
।
जंव नाही केला निर्धारु । तंव महाअजगरु भयानक ॥
९६ ॥
तेणें सर्पभयें लवडसवडीं । पळों जातां पैं तांतडी
।
दुपावुलीं पडली आढी । त्याची कल्पना नाडी तयासी
॥ ९७ ॥
तेवीं माझिये कामभ्रांतीं उर्वशी सुंदर युवती ।
एथ माझिया कामासक्ती । सुरत-रतीं भुललों ॥ ९८ ॥
यापरी मी अविवेकात्मा । भुललों उर्वशीच्या कामा
।
तीवरी कोपणें जें आम्हां । हेंचि अधर्माचें मूळ
॥ ९९ ॥
दृष्टीं देखतां कामिनी । कामासक्ता ते अतिरमणी
।
विवेकिया पोहणघाणी । नरकमाथणी ते कांता ॥ २०० ॥
जेवीं सूकरा विष्ठेची प्रीती । तेवीं सकामा कामिनीची
रती ।
विवेकी देखोनि थुंकिती । तेंचि श्लोकार्थीं नृप
बोले ॥ १ ॥
क्कायं मलीमसः कायो दौर्गन्ध्याद्यात्मकोऽशुचिः
।
क्क गुणाः सौमनस्याद्या ह्यध्यासोऽविद्यया कृतः
॥ १८ ॥
स्त्री-पुरुष नामाभिधान । केवळ देहासीचि जाण ।
ते स्त्रीदेहीं पाहतां गुण । मलिनपणा अत्यंत ॥ २
॥
जे नीच नव्या विटाळाची खाणी । जे रजस्वलेची प्रवाहन्हाणी
।
जे कां दुर्गंधाची पोहणी । जे उतली चिडाणी विष्ठेची
॥ ३ ॥
जे कां दोषांचें जन्मस्थान । जे विकल्पाचें आयतन
।
जे महादुःखाचें भाजन । अधःपतन जिचेनी ॥ ४ ॥
जे वाढवी अतिउद्वेग । जिचेनी मनासी लागे क्षयरोग
।
जिचा बाधक अंगसंग । अतिनिलाग निंद्यत्वें ॥ ५ ॥
जेवीं नीचाचा कांठपरा । गळां अडकल्या मांजरा ।
तें रिघोनि शुचीचिया घरा । नाना रसपात्रां विटाळी
॥ ६ ॥
तेवीं कामिनीची संगती । गळां पडली न निघे मागुती
।
कामिनीकामें कामासक्तीं । नेणों किती विटंबिले
॥ ७ ॥
तें मांजर जेथें घाली मुख । तेथ कांठपरा रोधी देख
।
तेवीं स्त्रीसंगें अतिदुःख । मानिती सुख सकाम ॥
८ ॥
मृगजळीं कमळ मनोहर । तैसें अंगनावदन सुंदर ।
सुस्मित चारु सुकुमार । सकाम नर वानिती ॥ ९ ॥
अंगनावदनाची निजस्थिती । निखळ शेंबुडाची तेथ वस्ती
।
तें मुख चंद्रेसीं उपमिती । जेवीं अमृत म्हणती विखातें
॥ २१० ॥
वनिताअधरीं झरे लाळ । ते म्हणती अधरामृत केवळ ।
बाप अविद्येचें बळ । भुलले सकळ सुरासुर ॥ ११ ॥
स्त्रीपुरुषीं आत्मा एक । स्त्रीरूप तेथ आविद्यक
।
मिथ्या स्त्रीकामीं भुलले लोक । बाप कवतिक मायेचें
॥ १२ ॥
आत्मा भोक्ता म्हणावा स्त्रीसंभोगीं । तंव तो नित्यमुक्त
असंगी ।
देह भोक्ता म्हणावा स्त्रीसंयोगीं । तंव देहाचे
अंगीं जडत्व ॥ १३ ॥
तेथ विषयभोगासी कारण । मुख्यत्वें देहाभिमान ।
त्या देहाभिमानासी जाण । बहुत जण विभागी ॥ १४ ॥
पित्रोः किं स्वं नु भार्यायाः स्वामिनोऽग्रेः
श्वगृध्रयोः ।
किमात्मनः किं सुहदाचिति यो नावसीयते ॥ १९ ॥
गर्भधारण पोषण । स्वयें श्रमोनियां आपण ।
माता करी परिपालन । तो हा देह जाण ‘मातेचा’ ॥ १५ ॥
एकलेपणें माता । स्वप्नीं न देखे पुत्रकथा ।
जो निजवीर्यनिक्षेपिता । तो हा देहो तत्त्वतां
‘पित्याचा’ ॥ १६ ॥
जे अग्नि ब्राह्मण साक्षी करूनी । भार्या आणिली
भाक देवोनी ।
जे जीवित्व समर्पोनी । सेवेलागोनी विनटली ॥ १७ ॥
जीसी याचेनि सुखश्रृंगार । जीसी याचेनि ऐहिक पर
।
ऐसा सूक्ष्म करितां विचार । देहो साचार ‘स्त्रियेचा’
॥ १८ ॥
या देहाचीं आवश्यकें । ‘सुहृद बंधू’ जे कां सखे ।
देहाचेनि सुखावती सुखें । देह एके पाखें त्यांचाही
॥ १९ ॥
स्वयें घेऊनियां वेतन । देहो विकिला आपण ।
आज्ञेवीण न वचे क्षण । देहो जाण ‘स्वामीचा’ ॥ २२०
॥
‘श्वानशृंगालगिधांचें’ खाजें । तरी हा देहो त्यांचा
म्हणिजे ।
जीवास्तव देहीं कर्म निफजे । यालागीं देह बोलिजे
‘जीवाचा’ ॥ २१ ॥
पिता-माता-स्त्री-पुत्र-स्वजन । देहाचें अवश्य करिती
दहन ।
यालागीं देह ‘अग्नीचा’ पूर्ण । विचक्ष्ण बोलती
॥ २२ ॥
यापरी देहाचे जाण । विभागी असती आठ जण ।
तेथ ‘मी भोक्ता’ हा अहिमान । तो केवळ जाण मूर्खत्वें
॥ २३ ॥
एथ ‘मी’ विशिष्ट भोक्ता । ‘माझा’ देह ऐशी ममता ।
हेचि जाण तत्त्वतां । अधःपाता नेताती ॥ २४ ॥
तस्मिन्कलेवरेऽमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते ।
अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्त्रियः ॥ २०
॥
देहो तितुका अशुचिकर । त्यांत स्त्रीदेह अतिअपवित्र
।
केवळ विटाळाचें पात्र । निरंतर द्र्वरूपें ॥ २५
॥
स्वयें भोक्ता अतिकुश्चित । ऐसे अविवेकी कामासक्त
।
कामिनीकामीं लोलंगत । ते मूर्ख वानीत स्त्रियांतें
॥ २६ ॥
अहो हे सुंदर सुरेख । चंद्रवदना अतिसुमुख ।
सरळ शोभे नासिक । सुभग देख सुकुमार ॥ २७ ॥
ऐशिये सुंदर स्त्रियेतें । पावलों आम्ही सभाग्य
एथें ।
ऐशीं कामासक्तचितें । भुललें भ्रांतें प्रमदांसी
॥ २८ ॥
स्त्रीदेहाचे विवंचनें । विवंचितां ओकारा ये मनें
।
जळो स्त्रियेचें निंद्य जिणॊं । मूर्खीं रमणें
ते ठायीं ॥ २९ ॥
त्वङ्मांसरुधिरस्न्नायुमेदोमज्जास्थिसंहतौ
।
विण्मूत्रपूये रमतां कृमीणां कियदन्तरम् ॥ २१
॥
स्त्रीदेहाचा उभारा । केवळ अस्थींचा पांजरा ।
त्याचें आवरण तें स्न्नायु शिरा । बांधोनि खरा दृढ
केला ॥ २३० ॥
तेथ रुधिरमांसाचें कालवन । करूनि पांजरा लिंपिला
पूर्ण ।
अस्थीवरील जें वेष्टण । ‘मज्जा’ म्हणती त्या नांव
॥ ३१ ॥
अस्थिमाजील रसबद्ध । त्या नांव बोलिजे ‘मेद’ ।
वरी चर्म मडिलें सुबद्ध । ‘त्वचा’ शुद्ध ती नांव
॥ ३२ ॥
त्या देहामाजीं सांठवण । विष्ठा मूत्र परिपूर्ण
।
ते स्त्रीदेहीं ज्याचें रमण । ते ‘कृमि’ जाण नररूपें
॥ ३३ ॥
विष्ठेमाजीं कृमि चरती । तैशी स्त्रीदेहीं ज्यां
आसक्ती ।
तेही कृमिप्राय निश्चितीं । संदेह ये अर्थीं असेना
॥ ३४ ॥
वनितादेह यापरी एथ । विचारितां अतिकुश्चित ।
तो वस्त्रालंकारीं शोभित । करूनि आसक्त नर होती
॥ ३५ ॥
घंटापारधी पाश पसरी । त्यावरी तो मृगांतें धरी ।
पुरुष स्त्रियेतें श्रृंगारी । त्या पाशाभीतरीं
स्वयें अडके ॥ ३६ ॥
यालागीं स्त्रियाची संगति । कदा न करावी विरक्तीं
।
गृहस्थीं सांडावी आसक्ती । येचि अर्थीं नृप बोले
॥ ३७ ॥
अथापि नोपसज्जेत स्त्रीषु स्त्रैणेषु चार्थवित्
।
विषयेन्द्रियसंयोगान्मनः क्षुभ्यति नान्यथा ॥
२२ ॥
स्त्रीदेह शोभनीय असता । तरी स्वस्त्रालंकारेंवीण
शोभता ।
तो अतिनिंद्य कुश्चितता । उघडा सर्वथा शोभेना ॥
३८ ॥
यालागीं वस्त्राभरणीं । देह गुंडिती कामिनी ।
जेवीं मैंद ब्राह्मणपणीं । विश्वासूनी घात कीजे
॥ ३९ ॥
तैशी स्तियांची संगती । सेवा लावी नाना युक्तीं
।
शेखीं संगें पाडी अधःपातीं । तेथ विरक्तीं न वचावें
॥ २४० ॥
जरी स्त्रियेची विरक्तस्थिती । तरी साधकीं न करावी
संगती ।
अग्निसंगें घृतें द्रवती । तेवीं विकारे वृत्ति
स्त्रीसंगें ॥ ४१ ॥
अमृत म्हणोनि खातां विख । आवश्य मरण आणी देख ।
स्त्री मानूनि सात्त्विक । सेवितां दुःख भोगवी
॥ ४२ ॥
अग्नीमाजीं घृताची वस्ती । जरी बहुकाळ निर्वाहती
।
तरी स्त्रीसंगें परमार्थीं । निजत्मस्थिती पावते
॥ ४३ ॥
घृत वेंचल्या वर्षे झालीं साठी । तरी अग्निसंगें
द्रव उपजे घटीं ।
तेवीं प्रमदासंगपरिपाठीं । वार्धकींही उठी अतिकामु
॥ ४४ ॥
जरी कापूर अग्नीआंत । नांदो लाहता न पोळत ।
तरीच स्त्रीसंगें परमार्थ । पावते समस्त परब्रह्म
॥ ४५ ॥
अग्नी पोळी धरितां हातीं । तैशी स्त्रियांची संगती
।
संगे वाढवी आसक्ती । पाडी अनर्थीं पुरुषांतें ॥
४६ ॥
स्त्रियेपरीसही स्त्रैण । संगती मीनलिया जाण ।
कोटि अनर्थांचें भाजन । अधःपतन तत्संगें ॥ ४७ ॥
स्त्रैणेंसीं झाल्या भेटी । ब्रह्मानंद स्त्रीसुखाच्या
पोटीं ।
ऐशा विरक्तां प्रबोधी गोठी । करी उठाउठी स्त्रीकाम
॥ ४८ ॥
तेथ स्वदारा आणि परदारा । या करूं नेदी विचारा ।
प्रवर्तवी स्वेच्छाचारा । स्त्रैण खरा अतिघाती
॥ ४९ ॥
स्त्रैण जेथें प्रवेशला । तेथ अनाचार वेलीं गेला
।
अधर्म सर्वांगीं फुलला । बाधकत्वें फळता अनर्थफळीं
॥ २५० ॥
यालागीं जो परमार्थीं । तेणें स्त्री आणि स्त्रैणाची
संगती ।
सर्वथा न धरावी हातीं । पाडी अनर्थीं तो संग ॥ ५१
॥
मुख्य स्त्रैणचि वळिला आहे । तेथें स्त्रीसंग कोठें
राहे ।
हे संगतीचि पाहें । सेव्य नोहे परमार्थ ॥ ५२ ॥
यालागीं साधकीं आपण । स्त्रीनिरीक्षण संभाषण ।
सर्वथा न करावें जाण । एकांतशील न केव्हांही व्हावें
॥ ५३ ॥
म्हणशी विवेकी जो अहे । त्यासी स्त्रीसंग करील काये
।
स्त्रीसंगास्तव पाहें । सोशिले अपाये सुज्ञांनीं
॥ ५४ ॥
पराशरासी अर्ध घडी । नावेसी मीनली नावाडी ।
ते अर्ध घटिकेसाठीं रोकडी । अंगीं परवडी वाजली ॥
५५ ॥
ऋष्यशृंग अतितापसी । तोही वश झाला वेश्येसी ।
इतरांची गोठी कायसी । मुख्य महादेवासी भुलविलें
॥ ५६ ॥
विषयइंद्रियांचे संगती । अवश्य क्षोभे चित्तवृत्ती
।
तेथ सज्ञानही बाधिजती । मा कोण गती अज्ञाना ॥ ५७
॥
हेही असो उपपत्ती । नसतां स्त्रियांची संगती ।
काम क्षोभे एकांतीं । तेंचि विशदार्थीं नृप बोले
॥ ५८ ॥
अदृष्टादशुताद्भावान्न भाव उपजायते ।
असंप्रयुञ्जतः प्राणान् शाम्यति स्तिमितं मनः
॥ २३ ॥
जें देखिलें ऐकिलें नाहीं । ऐशिया विषयांचे ठायीं
।
पुरुषाचें मन पाहीं । सर्वथा कहीं क्षोभेना ॥ ५९
॥
जे पूर्वभुक्त विषय असती । तेचि स्मरण झालिया चित्तीं
।
कामौद्रेकें क्षोभे वृत्ती । नसतां संगती स्त्रियेची
॥ २६० ॥
एवं पूर्वापर विषयासक्ती । पुरुषासी बाधक निश्चितीं
।
तो बैसल्याही एकांतीं । वासनासंस्कारें वृत्ति
सकाम क्षोभे ॥ ६१ ॥
पूर्वदिवशींचीं पक्कान्नें । जीं ठेविलीं अतियत्नें
।
तीं न करितांही रांधणें । पहांटे भक्षणें स्वयें
जेवीं ॥ ६२ ॥
तेवीं वासनासंस्थित काम पुरुषास करी सकाम ।
कामक्षोभें पाडी भ्रम । कर्माकर्म स्मरेना ॥ ६३
॥
एवं वासना कामसंगती । बाधक होय परमार्थीं ।
यालागीं साधकीं समस्तीं । स्त्रीकामासक्ती त्यागावी
॥ ६४ ॥
मनीं क्षोभल्या कामासक्ती । साधकीं तेथें करावी
युक्ती ।
आवराव्या बाह्य इंद्रियवृत्ती । तैं मनासी शांति
हळूहळू होय ॥ ६५ ॥
कर्मेंद्रियीं राखण । दृढ वैराग्य ठेविलिया जाण
।
मनीं क्षोभल्या काम पूर्ण । आपल्या आपण उपशमे ॥ ६६
॥
जेणें पडिजे अनर्थीं । ते त्यागावी संगती ।
संगत्यागाची निजस्थिती । दृढ श्लोकार्थीं नृप बोले
॥ ६७ ॥
तस्मात्सङ्गो न कर्तव्यः स्त्रीषु स्त्रैणेषु
चेन्द्रियेः ।
विदुषां चाप्यविश्रब्धः षड्वर्गः किमु मादृशाम्
॥ २४ ॥
जेणें सज्ञाना उठी छळ । सकाम भुलवी तत्काळ ।
ऐसा स्त्रीसंग अनर्थशीळ । त्याहूनि प्रबळ स्त्रैणाचा
॥ ६८ ॥
यालागीं कर्मेंद्रियांचे स्थितीं । स्त्री आणि
स्तैणाची संगती ।
घडों नेदावी परमार्थीं । जे निजस्वार्थीं साधक
॥ ६९ ॥
जरी विषयीं क्षोभेल मन । तरी इंद्रियें आवरावीं
आपण ।
तरी मनींचा विषयो जाण । मनींचि आपण स्वयें विरे ॥
२७० ॥
निकट विषय स्त्रीसंगती । मन क्षोभे विषयसक्तीं
।
क्षणार्ध स्त्रीसंगप्राप्ती । पडले अनर्थीं सज्ञान
॥ ७१ ॥
स्त्रीदर्शनें कामासक्त । देवेंद्र झाला भगांकित
।
चंद्र कळंकिया एथ । केला निश्चित गुरुपत्न्या ॥
७२ ॥
सौभरी तपस्वी तपयुक्त । तो मत्स्यमैथुनास्तव एथ
।
करूनि सांडिला कामासक्त । ऐसा संग अनर्थभूत स्त्रियांचा
॥ ७३ ॥
निजकन्येचिया संगतीं । ब्रह्मा भुलला कामासक्ती
।
मा इतरांची कोण गती । संग अनर्थीं स्त्रियांचा ॥
७४ ॥
कामिनीसंग अतिदारुण । शिवासी झालें लिंगपतन ।
प्रमदांसंगें सज्ञान । ठकले जाण महायोगी ॥ ७५ ॥
नारदें विनोददृष्टीं । कृष्णपत्नी मागितल्यासाठीं
।
तो नारदी केला गंगातटीं । तेथ जन्मले पोटीं साठी
पुत्र ॥ ७६ ॥
कौतुकें स्त्रीयांप्रति जातां । सज्ञान पावे बाधकता
।
मा मजसारिख्या मूर्खाची कथा । कोण वार्ता ते ठायीं
॥ ७७ ॥
क्षणार्ध स्त्रियांची संगती । सज्ञान ठकले ऐशा
रीतीं ।
जे स्त्रीसंगा विश्वासती । ते दुःखी होती मजऐसे
॥ ७८ ॥
यालागीं विश्वासतां स्त्रीसंगासी । इंद्रियषड्वर्ग
ठकी सर्वांसी ।
एथ आवरूनि इंद्रियांसी । सर्वथा स्त्रियांसी त्यागावें
॥ ७९ ॥
त्यागूनि स्त्रियांची संगती । उपरमूनि इंद्रियवृत्ती
।
राजा पावला परम शांती । तेंचि श्रीपति स्वयें सांगे
॥ २८० ॥
श्रीबगवानुवाच -
एवं प्रगायन् नृपदेवदेवः
स उर्वशीलोकमथो विहाय ।
आत्मानमात्मन्यवगम्य मां वै
उपारमञ्ज्ञानविधूतमोहः ॥ २५ ॥
जो उर्वशीस्वर्गभोग पावोनी । ज्यासी देव मानिती
श्रेष्ठपणीं ।
जो सकळराजचूडामणी । ज्यासी येती लोटांगणीं भूपाळ
॥ ८१ ॥
ऐसा पुरूरवा चक्रवर्ती । लाहोनि उर्वशीभोगप्राप्ती
।
स्वर्गभोगीं पावला विरक्ती । सभाग्य नृपति तो एक
॥ ८२ ॥
अप्राप्तविषयें योगी । बहुत देखिले विरागी ।
परी प्राप्तस्वर्गांगनाभोगीं । धन्य विरागी ॥ ८३
॥
पुरूरव्याऐशी विरक्ती । नाहीं देखिली आणिकांप्रती
।
धन्य पुरूरवा त्रिजगतीं । स्वमुखें श्रीपति वाखाणी
॥ ८४ ॥
तेणें अनुतापाच्या अनुवृत्तीं । निंदोनियां निजात्मस्थिती
।
क्षाळिली कामिनीकामासक्ती । धुतला निश्चितीं महामोहो
॥ ८५ ॥
अनुतापाअगिठीं अभंग । वैराग्यपुट देऊनि चांग
।
विवेकें दमितां साङ्ग । काममोहाचे डाग क्षळिले
तेणें ॥ ८६ ॥
जेवीं सोनें पुटीं पडे । तुक तुटे वानीं चढे ।
तेवीं निजात्मप्राप्तीसिनिवाडें । वृत्ति वाडेंकोडॆं
क्षळिली ॥ ८७ ॥
ऐशिये अतिशुद्ध निजवृत्तीं । विवेकवैराग्यसंपत्ती
।
पूर्ण अनुतापाचे स्थितीं । माझी कृपाप्राप्ती पावला
॥ ८८ ॥
माझिया कृपेवीण कांहीं । कदा अनुताप नुपजे देहीं
।
शुद्ध अनुताप ज्याच्या ठायीं । ते माझी कृपा पाहीं
परिपूर्ण ॥ ८९ ॥
माझी कृपा झलिया जाण । जीव होय ब्रह्म पूर्ण ।
निःशेष गळे देहाभिमान । मीतूंपण भासेना ॥ २९० ॥
तेथ कार्य कर्म आणि कर्ता । भोग्य भोग आणि भोक्ता
।
दृश्य दर्शन द्रष्टता । हे त्रिपुटी सर्वथा असेना
॥ ९१ ॥
त्रिगुणत्रिपुटीचें कारण । मूळभूत निजअज्ञान
।
तें सद्गुरुकृपेस्तव जाण । गेलें हरपोन मिथ्यात्वें
॥ ९२ ॥
जेवीं दोराचें सापपण । निर्धारितां हारपे पूर्ण
।
तेवीं गुणेंसी अविद्या जाण । जाय हारपोन गुरुबोधें
॥ ९३ ॥
सद्गुरुबोधें पाहतां जाण । दिसेना द्वैताचें भान
।
तेथ उर्वशी भोगी कोण । राजा स्वानंदें पूर्ण निवाला
॥ ९४ ॥
राजा निवाला ब्रम्हरसीं । मग सांडूनियां उर्वशी
।
त्यजोनियां स्वर्गलोकासी । निजबोधेंसीं निघाला
॥ ९५ ॥
इतर ज्ञाते स्त्रिया त्यागिती । परी त्यागेना कामासक्ती
।
तैसी नव्हे रायाची स्थिती । परमार्थविरक्ती पावला
॥ ९६ ॥
जे परम विरक्तीचे पोटीं । कामिनीकामवार्ता नुठी
।
ब्रह्मानंदें कोंदली सृष्टी । स्वानंदपुष्टीं
निवाला ॥ ९७ ॥
ऐसा सुखरूपें सहज । मी होऊनि पावला मज ।
जिणोनि कल्पनाकामकाज । नाचत भोज स्वानंदें ॥ ९८
॥
ऐसा निश्चयेंसीं निश्चित । माझें निजस्वरूप झाला
प्राप्त ।
तेणें हा इतिहास एथ । निजसुखार्थ गायिला ॥ ९९ ॥
अनुतापआवडीं इतिहास । गातां प्रकटे पूर्ण परेश
।
तेथ सहजें अविद्येचा नाश । निजसुखें क्षितीश निवाला
॥ ३०० ॥
एवढी पावावया निजप्राप्ती । त्यागावी कामिनीकामासक्ती
।
मुख्यत्वें धरावी सत्संगती । हेंचि उद्धवाप्रती
हरि बोले ॥ १ ॥
ततो दुःसङ्गमुत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान्
।
सन्त एतस्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्गमुक्तिभिः ॥
२६ ॥
अवश्य त्यागावी दुःसंगता । तो दुःसंग कोण म्हणशी
आतां ।
तरी स्त्री आणि स्तैणावरता । दुःसंग सर्वथा असेना
॥ २ ॥
जो मानीना वेदशास्त्रार्था । जो अविश्वासी परमार्थ
।
ज्यामाजीं अतिविकल्पता । तोही तत्त्वतां दुःसंग
॥ ३ ॥
जो बोल बोले अतिविरक्त । हृदयीं अधर्मकामरत ।
कामरोधें द्वेषा येत । तोही निश्चित दुःसंग ॥ ४ ॥
कां स्वधर्मकर्मविनीतता । बाह्य दावी सत्त्विकता
।
हृदयीं दोषदर्शी संतां । हे दुःसंगता अतिदुष्ट
॥ ५ ॥
जो मुखें न बोले आपण । परी देखे साधूंचे दोषगुण ।
तेंचि संवादिया दावी उपलक्षण । तो अतिकठिण दुःसंग
॥ ६ ॥
मुख्य आपली जे सकामता । तोचि द्ःसंग सर्वथा ।
तो काम समूळ त्यागितां । दुःसगता त्यागिली ॥ ७ ॥
कामकल्पनेचा जो मार । तोचि दुःसंग दुर्धर ।
ते कामकल्पना त्यागी जो नर । त्यासी संसार सुखरूप
॥ ८ ॥
कामकल्पना त्यागावया जाण । मुख्य सत्संगचि कारण
।
संतांचे वंदितां श्रीचरण । कल्पनाकाम जाण उपमर्दे
॥ ९ ॥
संग सर्वथा बाधक । म्हणशी त्यजावा निःशेख ।
तरी सत्संग न धरितां देख । केवीं साधक सुटतील ॥ ३१०
॥
सत्संगेंवीण जें साधन । तेंचि साधकां दृढ बंधन ।
सत्संगेंवीण त्याग जाण । तेंचि संपूर्ण पाषांड
॥ ११ ॥
चित्तविषयांचा स्ंबंध । गांठीं बैसल्या सुबद्ध
।
त्यांचा करावया छेद । विवेकें विशद निजसाधु ॥ १२
॥
संताच्या सहज गोठी । त्याचि उपदेशांच्या कोटी ।
देहात्मता जीवगांठी । बोलासाठीं छेदिती ॥ १३ ॥
भावें धरिल्या सत्संगती । साधकां भवपाशनिर्मुक्ती
।
यालागीं अवश्य बुद्धिमंतीं । करावी संगती संतांची
॥ १४ ॥
त्या संतलक्षणांची स्थिती । अतिसाक्षेपें श्रीपती
।
आदरें सांगे उद्धवाप्रती । यथानिगुती निजबोधें
॥ १५ ॥
सन्तोऽनपेक्षा मच्चित्ताः प्रशान्ताः समदर्शिनः
।
निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः
॥ २७ ॥
साधूंचे अमित गुण । त्यांत मुख्यत्वें अष्टलक्षण
।
निवडूनि सांगे श्रीकृष्ण । ते कोण कोण अवधारीं ॥
१६ ॥
प्राप्ताप्राप्त-लाभावस्था । बाधूं न शके साधूंच्या
चित्ता ।
चित्त रातलें भगवंता । ‘निरपेक्षता’ या नांव ॥ १७
॥
पैल विषयो मज व्हावा । ऐसा आठव नाठवे जीवा ।
हा साधूचा निरपेक्षा ठेवा । जाण उद्धवा गुण पहिला
॥ १८ ॥
चित्तें चिंतावें चैतन्य । याचि नांवे ‘मचित्त’
पण ।
याचि नांवें निरपेक्ष पूर्ण । इतर चिंतन भवबंधु
॥ १९ ॥
निरपेक्ष व्हावया एथ । जागृति स्वप्न सुषुप्तीआंत
।
चिन्मात्रीं जडलें चित्त । या नांव ‘मच्चित्त’
गुण दुजा ॥ ३२० ॥
देह झालिया लक्ष्मीयुक्त । अथवा हो कां आपद्भूत
।
चित्त परमानंदीं निश्चित । या नांव ‘मच्चित’ उद्धवा
॥ २१ ॥
कामलोभादिदोषरहित । परमानंदीं जडलें चित्त ।
शांति सुखवासें वसे तेथ । यालागीं ‘प्रशांत’ बोलिजे
त्यासी ॥ २२ ॥
जरी प्राणान्त केला अपकार । तरी न म्हणे हा ‘दुष्ट’
नर ।
अपकाऱ्या करी अतिउपकार । प्रशांतिप्रकार या नांव
॥ २३ ॥
जरी ठकूनि सर्वस्व नेलें । तरी क्षोभेना दोष बोले
।
तें जाण ब्रह्मार्पण झालें । येणें अंगा आलें प्रशांतत्व
॥ २४ ॥
ब्रह्मभावेंचि तत्त्वता । विश्वासणें सर्व भूतां
।
कदा विकल्प नुपजे चित्ता । हे प्रशांतता गुण तिजा
॥ २५ ॥
ऐसा हा प्रशांत गुण । अंगीं बाणावया हेंचि कारण ।
जगीं देखे ‘समदर्शन’ । ब्रह्मपरिपूर्ण समसाम्यें
॥ २६ ॥
जग पाहतां दिसे विषम । परी विषमीं देखे सम ब्रह्म
।
तोचि ‘समदर्शी’ परम । हा गुण निरुपम पैं चौथा ॥ २७
॥
हे समदृष्टी यावया हाता । भावें भजोनि भगवंता ।
निःशेष त्यजावी अहंममता । तेही कथा अवधारीं ॥ २८
॥
देहीं धरितां देहाभिमान । ते अहंता वाढवी ‘मीपण’
।
मीपणें ‘ममता’ जाण । वाढे संपूर्ण देहसंबंधें ॥
२९ ॥
जे वाडली अहंअममता । ते वर्तवी महादुःखावर्ता ।
तेचि निवारावया निजव्यथा । सद्भावें गुरुनाथा शरण
जावें ॥ ३३० ॥
गुरुकृपा झालिया पूर्ण । माझ्या देहींचें जें मीपण
।
तें उकलोनि दावितां जाण । जग संपूर्ण मी एक ॥ ३१ ॥
जें जें सान थोर दिसे दृष्टीं । तें तें अवघें मीचि
सृष्टीं ।
माझ्या मीपणाची निजपुष्टी । घोंटीत उठी त्रैलोक्य
॥ ३२ ॥
ऐसा मीपणें परिपूर्ण । तेथ ‘मी’ म्हणावया म्हणतें
कोण ।
निःशेष निमालें मीतूंपण । ‘निरभिमान’ या नांव ॥
३३ ॥
ऐसें माझें मीपण पाहतां । समूळ हारपली ममता ।
हें ‘माझें’ म्हणावया पुरता । ठाव रिता नुरेचि ॥
३४ ॥
माझ्या पीपणाबाहिरें । जैं ममतास्पद दुजें उरे
।
तैं तेथ पूर्ण ममता स्फुरे । ते म्यां चिन्मात्रें
घोंटिली ॥ ३५ ॥
तेथ मीपणेंसीं मी माझें । नुरेचि तूंपणेंसीं तुझें
।
ऐसे परब्रह्माचेनि निजें । झाले सहजें ‘निर्मम’
॥ ३६ ॥
निर्मम निरभिमान । तें हें उद्धवा गा संपूर्ण ।
पांचवें सहावें लक्षण । संताचें जाण निजगुह्य ॥
३७ ॥
ऐसे निर्मम निरहंकार । जे होऊनि ठेले साचार ।
त्यांसी द्वंद्वदुःखडोंगर । अणुमात्र न बाधी ॥
३८ ॥
देह अदृष्टाच्या वांटा । लागतां सुखदुःखांच्या
झटा ।
तो ब्रह्मसुखाचे चोहटा । देहाचा द्रष्टा होऊनि
वसे ॥ ३९ ॥
देहासी पदवी आली थोरी । तो श्लाघेना जीवाभीतरीं
।
देह घोळसितां नरकद्वारीं । तो अणुभरी कुंथेना ॥
३४० ॥
देह व्याघ्रमुखीं सांपडे । तेणें दुःखें तो न सांकडे
।
देह पालखीमाजीं चढे । तैं वाडेंकोडें श्लाघेना
॥ ४१ ॥
छाया विष्ठेवरी पडे । कां पालखीमाजीं चढे ।
तेणें पुरुषा सुखदुःख न जोडे । मुक्तासी तेणें पाडें
देहभोग ॥ ४२ ॥
त्याचे दृष्टीखालीं एकाएक । दुःखापणा मुके दुःख
।
सुखपणा विसरे सुख । ‘निर्द्वंद्व’ देख या हेतू ॥
४३ ॥
जो निर्मम निरभिमान । त्यासी नाहीं भेदभान ।
अभेदीं मिथ्या द्वंद्वबंधन । हा सातवा गुण निर्द्वंद्व
॥ ४४ ॥
जो निर्द्वंद्व निरभिमान पहा हो । त्यासी समूळ मिथ्या
निजदेहो ।
तेथ देहसंबंधें परिग्रहो । उरावया ठावो मग कैंचा
॥ ४५ ॥
स्वजनधनस्त्रीपुत्रांसी । नांदोनि तो नातळें त्यांसी
।
स्वप्नींची घरवात जागृता जैशी । तैसा साधूसी संसारु
॥ ४६ ॥
एवां परिग्रही असोन । साधु ‘अपरिग्रही’ पूर्ण ।
हें आठवें मुख्य लक्षण । अतर्क्य जाण जगासी ॥ ४७
॥
साधु परिग्रही दिसती । परी ते परीग्रही नसती ।
हेचि संतांची पावावया स्थिती । त्यांची निजभक्ती
करावी ॥ ४८ ॥
हें साधूचें अष्टलक्षण । तें ब्रह्मींचें अष्टांग
जाण ।
कीं अष्टमहासिद्धी निर्गुण । ते हे अष्टगुण साधूंचे
॥ ४९ ॥
चैतन्यसरोवरींचें कमळ । विकासलें अष्टदळ ।
तें हें संतलक्षण केवळ । स्वानंदशीळ साधूंचें ॥
३५०॥
ऐसे हे अष्ट महागुण । सकळ भूषणां भूषण ।
ज्यांचे अंगीं बाणले पूर्ण । ते साधु सज्जन अतिशुद्ध
॥ ५१ ॥
इतर संगाचिये प्राप्ती । संग बाधक निश्चितीं ।
तैशी नव्हे सत्संगती । संगे छेदी आसक्ती देहसंगा
॥ ५२ ॥
तेथ उपदेश नलगे कांहीं । संगेंचि देही करी विदेही
।
तेचि साते श्लोकीं पाहीं । संतांची नवाई हरि सांगे
॥ ५३ ॥
तेषु नित्यं महाभाग महाभागेषु मत्कथाः ।
संभवन्ति हिता नृणां जुषतां प्रपुनन्त्यघम् ॥
२८ ॥
इंद्रपदादि ब्रह्मसदन । ये प्राप्ती नांव ‘भाग्य’
गहन ।
तेही सत्संगासमान । कोट्यंशें जाण तुके ना ॥ ५४ ॥
ऐशी जे कां सत्संगती । सभाग्य भाग्याचे पावती ।
भगवद्भावें साधु वर्तती । माझे कथाकीर्ति-अनुवादें
॥ ५५ ॥
जे कथा अवचटें कानीं । पडतां कलिमलाची धुणी ।
करूनि सांडीत तत्क्षणीं । जे गंगेहूनी पवित्र ॥
५६ ॥
जेथ माझी निजकथा गाती । तीर्थें तेथे पवित्र होती
।
ऐशिया भगवत्कथाकीर्ती । साधु गर्जती सर्वदा ॥ ५७
॥
स्वयें आपण भागीरथी । सर्वदा ऐसें जीवीं चिंती ।
कोणी साधु ये जैं मजप्रती । तैं माझीं पापें जाती
निःशेष ॥ ५८ ॥
पार्वतीचा द्वेष मनीं । तें बद्धपाप मजलागुनी ।
तेंही झडे संतचरणीं । सकळ पापा धुणी सत्संगें ॥ ५९
॥
कां ज्याचें मुखीं हरिनामकीर्ती । त्याचे पाय जैं
मजमाजीं येती ।
तैं सकळ पापें माझीं जाती । ऐसें भागीरथी स्वयें
बोले ॥ ३६० ॥
ऐसी संतांची संगती । सदा वांछी भागीरथी ।
अवचटें गेलिया संतांप्रती । पापें पळतीं प्राण्यांचीं
॥ ६१ ॥
ते संतमुखींची माझी कथा । जैं अत्यादरें ऐके श्रोता
।
तैं त्याचें निजभाग्य तत्त्वतां । मजही सर्वथा
न वर्णवे ॥ ६२ ॥
माझे कथेची अतिआवडी । नित्य नूतन नवी गोडी ।
सादरें ऐकतां पापकोडी । जाळोनि राखोडी उरवीना ॥
६३ ॥
माझी कथा कां माझे नाम । सकळ पातकां करी भस्म ।
हेंचि चित्तशुद्धीचें वर्म । अतिसुगम उद्धवा ॥
६४ ॥
नाना यागो योग वेदाध्ययन । करितां पवित्र नव्हे
मन ।
तें करितां हरिकथाश्रवण । होय अंतःकरण पुनीत ॥ ६५
॥
अबद्व पढतां वेद । दोष बाधिती सुबद्ध ।
नाम पढतां अबद्ध । श्रोते होती शुद्ध परमार्थतां
॥ ६६ ॥
नाना योग याग वेदाध्ययन । तेथ अधिकारी द्वीज संपूर्ण
।
कथाश्रवणें चारी वर्ण । होती पावन उद्धवा ॥ ६७ ॥
ऐसा लाभ कथाश्रवणीं । तरी कां नाइकिजे सकळ जनीं
।
तें भाग्य भगवत्कृपेवांचूनी । सर्वथा कोणी लाहेना
॥ ६८ ॥
भगवत्कृपा पावले साङ्ग । त्यांसी कथाकीर्तनीं अनुराग
।
तेचि निजभाग्यें महाभाग । स्वमुखें श्रीरंग बोलिला
॥ ६९ ॥
जगातें पवित्र करिती । माझी जाण नामकीर्ती ।
ऐसा कळवळोनि श्रीपती । उद्धवाप्रती बोलिला ॥ ३७०
॥
ऐशी भगवत्कृपेची प्राप्ती । केवीं आतुडे आपुले
हातीं ।
तेचि अर्थीं श्रीपती । विशद श्लोकार्थीं सांगत
॥ ७१ ॥
ता ये श्रृण्वन्ति गायन्ति ह्यनुमोदन्ति चादृताः
।
मत्पराः श्रद्दधानाश्च भक्तिं विन्दन्ति ते मयि
॥ २९ ॥
आपुलिया गृहकार्यार्था विषयव्यापारीं जातां जातां
।
कानीं पडली हरिकथा । स्वभावतां प्रसंगें ॥ ७२ ॥
कृष्णकीर्तिकथनाक्षरें । रिघतांचि कर्णद्वारें
।
भीतरील पाप एकसरें । निघे बाहिरें गजबजोनि ॥ ७३ ॥
जेवीं पंचाननाची आरोळी । करी मदगजां रांगोळी ।
तेवीं हरिकथेच्या मेळीं । होय रंवदळी महापापा ॥
७४ ॥
ऐसा निघाल्या पापाचा केरु । कथेसी उपजे अत्यादरु
।
कथावधानीं धरितां धीरु । हर्षे निर्भरु नर होय ॥
७५ ॥
जंव जंव कथारहस्य जोडे । तंव तंव अनुमेदनीं प्रीति
वाढे ।
वाढले प्रीतीचेनि पाडें । ते कथा कैवाडें स्वयें
गाय ॥ ७६ ॥
फेडूनि लोकलाजेचें बिरडें । गातां हरिकीर्तिगुण
पवाडे ।
न पाहे तो कर्माकडे । न सांकडें सुहृदासी ॥ ७७ ॥
निजभावें भगवत्कथा गातां । स्वयंभ उपजे सादरता
।
तेणें अत्यादरें हरिकथा । होय सांगता अतिश्रद्धा
॥ ७८ ॥
जंव जंव कथा सांगे निवाडें । तंव तंव श्रद्धा अधिक
वाढे ।
प्रेमाचा पूर चढे । त्यामाजीं बुडे निज श्रद्धा
॥ ७९ ॥
कथाकीर्तन अनुकीर्ती । वाढत्या श्रद्धेचिये प्रीतीं
।
बाधूं न शके विषयासक्ती । तेणें मत्पर स्थिति साधकां
॥ ३८० ॥
न करितां भगवद्भजन । वेदाध्ययन यज्ञ दान ।
येणेंचि आम्ही जाऊं तरोन । म्हणती ते जन महामूढ
॥ ८१ ॥
एथ मुख्यत्वें भगवद्भक्ती । हा विश्व्वास धरितां
चित्तीं ।
भगवत्पर झालिया वृत्ती । सर्व भूतीं मद्भाव ॥ ८२
॥
ऐसा भाव धरोनि हृदयीं । माझे भक्तीवेगळें कांहीं
।
सर्वथा स्वयें करणें नाहीं । ‘मत्पर’ पाहीं या रीतीं
॥ ८३ ॥
ऐशिया मत्परा वृत्तीं । सावधान निजस्थिती ।
तेणें उपजे ‘चौथी भक्ती’ । तेंचि श्रीपति स्वयें
सांगे ॥ ८४ ॥
तेथ न करितां आठवण । अखंड होय हरिचें स्मरण ।
क्रियामात्रें भगवद्भजन । सहजें जाण सर्वदा ॥ ८५
॥
जें जें ‘दृष्टीं’ देख आपण । थोर अथवा सूक्ष्म सान
।
तें तें होय हरीचें निजदर्शन । सहजें भजन अहेतुक
॥ ८६ ॥
जें जें ‘वाचा’ वदे वचन । तेंतें होय हरीचें स्तवन
।
स्तव्य स्तविता उणखूण । हेही आठवण विसरोनी ॥ ८७ ॥
शब्दीं शब्दातें शब्दवितां । ते शब्दरूपें हरीची
सत्ता ।
शब्द द्योती ज्या शब्दार्था । ते अर्थग्राहकता
हरीची ॥ ८८ ॥
यापरी ‘शब्दश्रवण’ । श्रवणीं श्रवण होतां जाण ।
तो शब्दार्थ संपूर्ण । होय ब्रह्मार्पण श्रवणेंसीं
॥ ८९ ॥
‘गंध’ घ्राणां होतां भेटी । भोक्तेपणें हरीचि उठी
।
तो घ्रेय घ्राता घ्राण त्रिपुटी । स्वयें घोंटी
चिदत्वें ॥ ३९० ॥
‘रस’ रसना रसत्वबोघ । तेथ निजभोक्ता गोविंद ।
तो भोग्य भोक्ता भोजनसंबंध । करी परमानंद निजबोधें
॥ ९१ ॥
‘शीत-उष्ण-मृदु-कठीण’ । निजांगीं लागतां जाण ।
तें अंगेंचि होय आपण । मृदु कठिण मिथ्यात्वें ॥ ९२
॥
‘करां’ ची जे कर्तव्यता । तीतें चालवी अकर्तता ।
यालागीं घेतां देतां । अकर्तात्मतां हरिभजन ॥ ९३
॥
निश्चळ निजरूपावरी । चपळ पाउलांच्या हारी ।
चालवी जैशा लहरी । सूर्यकरीं मृगजळाच्या ॥ ९४ ॥
जागृति-स्वप्न-सुषुप्तीं । चिन्मात्रीं जडली वृत्ती
।
चित्त चित्तत्वाची विसरे स्फूर्ति । या नांव ‘मद्भक्ति’
उद्धवा ॥ ९५ ॥
हे माझी आवडती भक्ती । इचें नांव म्हणिजेत ‘चौथी’
।
हें भाग्य आतुडे ज्याचे हातीं । तैं चारी मुक्ती
निजदासी ॥ ९६ ॥
भक्तिं लब्धवतः साधोः किमन्यदवशिष्यते ।
मय्यनन्तगुणे ब्रह्मण्यानन्दानुभवात्मनि ॥ ३०॥
अत्यंत माझी पढियंती । ते हे जाण चौथी भक्ती ।
निजभाग्यें लाधल्या हातीं । चारी मुक्ती तृणप्राय
॥ ९७ ॥
निरपेक्ष जेथ माझी भक्ती । तेथ पायां लागती चारी
मुक्तीं ।
त्यांतें भक्त न धरिती हातीं । एथवरी प्रीति मद्भजनीं
॥ ९८ ॥
माझिया निजभजनप्रीतीं । स्वप्नींही बद्धता नेणिजे
भक्तीं ।
बद्धतेवीण मिथ्या मुक्ती । जाणोनि न घेती निजभक्त
॥ ९९ ॥
जेथ बद्धता समूळ कुडी । तेथ मुक्ति कायशी बापुडी
।
माझिया निजभजनाअवडीं । स्वानंदकोडी मद्भक्तां
॥ ४०० ॥
निरपेक्षा निजप्रीतीं । भावें करितां अनन्य भक्ती
।
भक्तांसी स्वानंदाची प्राप्ती । भजनस्थितीमाझारीं
॥ १ ॥
जेवीं गर्भेंसीं वर्ते गुर्विणी । कां तरुणपणेंसीं
तरुणी ।
तेवी स्वानंदाच्या पूर्णपणें । माझे निजभजनीं मद्भक्त
॥ २ ॥
तेथ सगुण अथवा निर्गुण । उभयरूपें मीचि ब्रह्म पूर्ण
।
तेथ भावें करितां भजन । ब्रह्मसंपन्न मद्भक्त ॥
३ ॥
भावें करितां माझी भक्ती । भाविकां कोण पां अप्राप्ती
।
विवेकवैराग्यज्ञानसंपत्ती । पायां लागती मद्भक्तांच्या
॥ ४ ॥
माझे निजभजनें तुटे भेद । स्वयेंचि प्रकटे अभेदबोध
।
तेणें वोसंडे परमानंद । स्वानंदकंद स्वयंभ ॥ ५ ॥
माझे स्वरूपा नाहीं अंत । यालागीं नांवें मी ‘अनंत’
।
बाप भक्तभाव समर्थ । तिहीं मी अनंत आकळिलों ॥ ६ ॥
ऐसें ज्यांचे प्रेम गोड । त्यांचे सेवेचें मज कोड
।
त्यांचें सोशीं मी सांकड । निचाडा चाड मज त्यांचि
॥ ७ ॥
देव सप्रेमें भुलला । म्हणे मी त्यांचाचि अंकिला
।
जीवेंभावें त्यांसी विकिला । मी त्यांचा जाहला
तिहीं लोकीं ॥ ८ ॥
एथवरी भक्तां माझी प्राप्ती । अवचटें झाल्या सत्संगती
।
मा सद्भावें जे साधु सेविती । त्यांची निजगती मज
न बोलवे ॥ ९ ॥
ऐसा संतमहिमा वानितां । धणी न पुरे श्रीकृष्णनाथा
।
तोचि संतमहिमा मागुता । होय वानिता चौं श्लोकीं
॥ ४१० ॥
यथोपश्रयमानस्य भगवन्तं विभावसुम ।
शीतं भयं तमोऽप्येति साधून् सम्सेवतस्तथा ॥ ३१
॥
जेवीं वैश्वानर तेजोमूर्ती । त्याची सेवा जे करूं
जाणती ।
त्यांचें शीततमभयनिवृत्ती । तो करी निश्चितीं उद्धवा
॥ ११ ॥
शीत निवारी संनिधी । तम निवारी तेजोवृद्धी ।
भय निवारी भगवद्बुद्धी । जेवीं त्रिशुद्धी विभावसु
॥ १२ ॥
तैशीच जाण सत्संगती । संगें त्रिविध ताप निवारती
।
तेचि अर्थींची निजयुक्ती । ऐक उपपत्ती उद्धवा ॥
१३ ॥
शीत म्हणिजे द्वंद्वबाधु । तो समूळ निवारिती साधु
।
तम म्हणिजे अज्ञानांधु । त्यासी करिती प्रबोधु
निजज्ञानें ॥ १४ ॥
भयांमाजीं श्रेष्ठ मरण । भय निवारी साधु विचक्षण
।
निवारिती जन्ममरण । कृपाळु पूर्ण दीनांचे ॥ १५ ॥
अग्नीसमान म्हणों साधु । हाही बोल अतिअबद्धु ।
अग्नीहूनि अधिक साधु । तोचि प्रबोधु हरि सांगे ॥
१६ ॥
अग्नीपाशीं प्रबळ धूम । साधु निष्क्रोध निर्धूम
।
अग्नि पोळी अधमोत्तम । साधु सर्वसम सुखदाते ॥ १७
॥
साधूंची धन्य संगती । संगे जडजाड्य तोडिती ।
कर्माचें कर्मत्व मोडिती । बुडत्या तारिती निजसंगें
॥ १८ ॥
निमज्ज्योन्मज्जतां घोरे भवाब्धौ परमायनम् ।
सन्तो ब्रह्मविदः शान्ता नौर्दृढेवाप्सु मज्जताम्
॥ ३२ ॥
प्रतिक्षणीं अधिक वृद्धी । अमर्याद वाढे भवाब्धी
।
तेथ उबकल्या चुबकल्या त्रिशुद्धी । अधर्मबुद्धि
॥ १९ ॥
अधर्में निमज्जन नरकांत । स्वधर्में उन्मज्जन स्वर्गांत
।
ऐसे भोगिती आवर्त । स्वर्गनरकांत संसारी ॥ ४२० ॥
यापरी संसारी जन । पावतां उन्मज्जन निमज्जन ।
त्यासी तरावया भवाब्धि जाण । साधु सज्जन दृढ नाव
॥ २१ ॥
पडल्या जळार्णवामाझारीं । जेवीं अच्छिद्र नाव तारी
।
तेवीं बुडतां भवसागरीं । सुखरूप तारी सज्जननाव
॥ २२ ॥
कामक्रोधरहित शांती । हेचि नावेची अच्छिद्र स्थिती
।
ब्रह्मज्ञानें सपुरती । सुखरूप निश्चितीं या हेतु
॥ २३ ॥
कामक्रोधादि सावजांसी । बळें घ्यावया आंविसासी
।
कदा न येववे नावेपाशीं । संगें सकळांसी तारक ॥ २४
॥
नवल ये नावेची स्थिती । जुनी नव्हे कल्पांतीं ।
बुडवूं नेणे धारावर्तीं । तारक निश्चितीं निजसंगें
॥ २५ ॥
परी ये नावेची नवल गती । वरी चढले ते बुडती ।
तळीं राहिले ते तरती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ २६
॥
दीनांचा कळवळा पहा हो । हाचि मुख्यत्वें तरणोपावो
।
त्या कळवळ्याचा अभिप्रावो । स्वयें देवो सांगत
॥ २७ ॥
अन्नं हि प्राणिनां प्राण आर्तानां शरणं त्वहम्
।
धर्मो वित्तं नृणां प्रेत्य सन्तोऽर्वाग्बिभ्यतोऽरणम्
॥ ३३ ॥
जेवीं अन्नेवीण प्राण । सर्वथा न वांचती जाण ।
प्राण्यांचें प्राणपोषण । करावया सामर्थ्य पूर्ण
अन्नीं नांदे ॥ २८ ॥
जोडली धर्माची संपत्ती । ते इहलोकीं होय रक्षीती
।
तेचि धर्मधन देहांतीं । उत्तम गतिदायक ॥ २९ ॥
संसारीं पीडिले दारुण । त्रिविध तापें तापले पूर्ण
।
ऐशिया शरणागता शरण्य । मी नारायण रक्षिता ॥ ४३० ॥
माझें करितां नामस्मरण । सहजें निवारे जन्ममरण
।
त्या मज रिघालिया शरण । बाधी दुःख कोण बापुडें ॥
३१ ॥
दुःखभय न पावतां आधीं । जिंहीं साधु सेविले सद्बुद्धीं
।
त्यांसी भवभयाची आधिव्याधी । जाण त्रिशुद्धी बाधिना
॥ ३२ ॥
प्राणियांसी होतां पतन । भाग्यें भेटल्या सज्जन
।
निवारूनि अधोगमन । जन्ममरण छेदिती ॥ ३३ ॥
संसार तरावया जाण । सत्संगतीचि प्रमाण ।
त्यांचे भावें धरितां चरण । दीनोद्धरण त्यांचेनी
॥ ३४ ॥
सन्तो दिशन्ति चक्षूंषि बहिरर्कः समुत्थितः ।
देवता बान्धवाः सन्तः सन्त आत्माहमेव च ॥ ३४ ॥
जेवीं आंधारेंसीं सगळी राती । निजतेजें निरसी गभस्ती
।
तेवीं सत्संगसूर्यप्राप्ती । अविद्येची निश्चितीं
निरसी निशा ॥ ३५ ॥
बाह्य उगवल्या गभस्ती । चोरभयाची होत निवृत्तीं
।
तेवीं जोडल्या सत्संगती । भवभय कल्पांतीं असेना
॥ ३६ ॥
बाह्य सूर्योदयकाळीं । पक्षी सांडिति आविसाळीं
।
सत्संगसूर्याचे मेळीं । देहाचीं आविसाळीं सांडिती
जीव ॥ ३७ ॥
बाह्य सूर्याचा किरणीं । हर्षें विकासे कमळिणी
।
सत्संगसूर्याचे मिळणीं । निर्विकल्प कमळणी विकासे
॥ ३८ ॥
सूर्य उगवलिया गगनीं । चक्रवाकें मिळती मिळणीं
।
तेवीं सत्संग पावोनि । जीव शिव दोनी एकवटती ॥ ३९
॥
बाह्य सूर्याचे पहांटेसी । पांथिक चालती स्वग्रामासी
।
सत्संगसूर्याचे प्रकाशीं । मुमुक्षु निजधामासी
पावती ॥ ४४० ॥
बाह्य सूर्याचे उदयस्थितीं । कर्माची चाले कर्मगती
।
सत्संगसूर्याचे संगतीं । निष्कर्मप्रवृत्ति प्रवर्ते
॥ ४१ ॥
सूर्यबिंबाचे उदयसंधी । अर्घ्यदान दीजे वेदविदीं
।
सत्संगसूर्याचे संबंधीं । दीजे देहबुद्धी तिलांजळी
॥ ४२ ॥
सूर्यौदयचिया प्राप्ती । याज्ञिक होमातें हविती
।
तेवीं सत्संगसूर्यस्थिती । अहंता हविती ज्ञानग्नीं
॥ ४३ ॥
सूर्य उगवूनि आकाशीं । जगाची जड निद्रा निरसी ।
संत उगवूनि चिदाकाशीं । जीव चित्प्रकाशीं प्रबोधी
॥ ४४ ॥
हो कां साधु सूर्यासमान । हें बोलणें निलग हीन ।
सूर्यो पावे अस्तमान । साधु प्रकाशमान सर्वदा ॥
४५ ॥
सूर्यासी आच्छादी आभाळ । साधु सदा निजनिर्मळ ।
सूर्यासी सदा भ्रमणकाळ । साधु अचंचळ भ्रमणरहित
॥ ४६ ॥
ग्रहणकाळाचा लवलाहो । पावतां सूर्यातें ग्रासी
राहो ।
साधु ग्रहांचा पुसोनि ठावो । स्वानंदें पहा हो नांदती
॥ ४७ ॥
दुई दाटतां प्रबळ । तेणें आच्छादे रविमंडळ ।
तम धूम मोहपडळ । साधूंसी अळुमाळ बाधीना ॥ ४८ ॥
सूर्य निजकिरणें सर्वांतें तावी । साधु निजांगें
जग निववी ।
सूर्य सर्वांतें क्षयो दावी । साधु अक्षयी करी निजबोधें
॥ ४९ ॥
सूर्यो साह्य झालिया दृष्टीं । दृश्याकारें उघडे
सृष्टी ।
सत्संग साह्य झालिया दृष्टीं । चिन्मात्रें सृष्टी
ठसावे ॥ ४५० ॥
विवेकें विचारितां देख । सूर्याहूनि साधु अधिक
।
साधु धरातळीं ज्ञानार्क । भवाब्धितारक निजसंगियां
॥ ५१ ॥
पृथ्वीतळीं देवता साधु । साधु दीनांचे सखे बंधु
।
साधुरूपें मी परमानंदु । जाण प्रसिद्ध परमात्मा
॥ ५२॥
देवां दीजे बळिअवदान । तेव्हां देवा होती प्रसन्न
।
कृपातारक निजसज्जन । दयाळु पूर्ण दीनांचे ॥ ५३ ॥
सुहद सखे सगोत्र बंधु । द्रव्यलोभें भजनसंबंधु
।
निर्लोभें कृपाळू साधु । सखे बंधु दीनांचे ॥ ५४ ॥
संत केवळ कृपेचे दीप । संत ते माझें निजस्वरूप ।
यालागीं सत्संगें फिटे पाप । होती निष्पाप साधक
॥ ५५ ॥
निष्पाप करूनि साधकांसी । ब्रह्मस्वरूपता देती
त्यांसी ।
ऐसें कृपाळुत्व साधूंपाशीं । जाण निश्चयेंसीं उद्धवा
॥ ५६ ॥
मी निर्गुणत्वें ब्रह्म पूर्ण । साधु चालतेंबोलतें
ब्रह्म जाण ।
साधूंसी रिघालिया शरण । तैं जन्ममरण असेना ॥ ५७ ॥
साधूंसी सद्भावें शरण । रिघाल्या नुरे जन्ममरण
।
साधु शरणागतां शरण्य । सत्य जाण उद्धवा ॥ ५८ ॥
भावें धरिलिया सत्संगती । संसारिया होय निर्मुक्ती
।
हें प्रतिज्ञापूर्वक श्रीपती । उद्धवाप्रती बोलिला
॥ ५९ ॥
सद्भावेंसीं सत्संगती । धरितां घरा ये ब्रह्मस्थिती
।
हें निजवर्म उद्धवाप्रती । देवें अध्यायांतीं निरूपिलें
॥ ४६० ॥
परम विरक्तीचें कारण । तें हें पुरूरवाप्रकरण ।
उपसंहार श्रीकृष्ण । अध्यायांतीं जाण संपवी ॥ ६१
॥
वैतसेनस्ततोऽप्येवमुर्वश्या लोकनिःस्पृहः ।
मुक्तसङ्गो महीमेतामात्मारामश्चचार ह ॥ ३५ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमंहस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धेषङ्विंशोऽध्यायः ॥ २६
॥
पूर्वीं सूर्यवंश प्रसिद्ध । तेथ सोमवंशाचा संबंध
।
‘वैतसेन’ श्लोकींचें पद । लावूनि गोविंद बोलिला
॥ ६२ ॥
उमावनीं अतिएकांत । तेथ उमा आणि उमाकांत ।
विगतवासेंसीं क्रीडत । स्वानंदयुक्त स्वलीला ॥
६३ ॥
तेथ शिवाचे दर्शनासी । अवचटें आले सप्तऋषी ।
लज्जा उपजली पार्वतीसी । तिणें त्या वनासी शापिलें
॥ ६४ ॥
‘जो पुरुष या वनाआंत । येईल तो हो हो स्त्रीरूप
एथ’ ।
ऐसा शाप क्रोधयुक्त । वदली निश्चित जगदंबा ॥ ६५ ॥
तेथ राजा ‘सुद्युम्न’ सूर्यवंशी । नेणॊनियां शापप्रभावासी
।
पारधी आला त्या वनासी । सकळ सेनेसीं सन्नद्ध ॥ ६६
॥
रिघतांचि त्या वनाआंत । पुरुषत्व पालटलें तेथ
।
बाप शापाचें सामर्थ्य । झाले समस्त स्त्रीरूप ॥
६७ ॥
तेथ पुरुषत्वाची आठवण । निःशेष विसरलें मन ।
आपण पूर्वीं होतों कोण । हेंही संपूर्ण विसरले ॥
६८ ॥
अश्व झाले अश्विनी । हस्ती झाले हस्तिणी ।
पुरुषा झाले कामिनी । तत्क्षणीं त्या वनांव ॥ ६९
॥
तेथ पुरुषकामें कामासक्ती । अनुकूल पुरुषांप्रती
।
स्त्रिया गेलिया त्या समस्ती । अतिकामरतीं संभोगा
॥ ४७० ॥
राजा सुद्युम्न झाला नारी । अतिसुकुमार सुंदरी
।
तो सोमपुत्र बुधातें वरी । अतिप्रीतीकरीं भाळोनि
॥ ७१ ॥
बुधें सुद्युम्न देखोनि नारी । तो भुलला स्त्रीकामेकरीं
।
एवं अतिप्रीतीं परस्परीं । येरयेरावरी भाळलें ॥
७२ ॥
बुध महाराजचूडामणी । तो सुद्युम्नातें स्त्रीत्वें
पर्णी ।
केली पटाची निजराणी । बाप करणी कर्माची ॥ ७३ ॥
सुद्युम्नबुधवीर्येंकरीं । पुरूरवा जन्मे त्यांचे
उदरीं ।
एवं सूर्यवंशामाझारीं । सोमवंश यापरी संचरला ॥
७४ ॥
हे सोमवंशींची आद्यकथा । एथूनि सोमवंश वाढता ।
श्रीकृष्ण बोलिला ध्वनितार्था । तेचि म्यां कथा
उपलविली ॥ ७५ ॥
सुद्युम्न झाला बुधाची नारी । मागें सूर्यवंशामाझारीं
।
नाहीं राज्यासी अधिकारी । संकट भारी वोढवलें ॥ ७६
॥
ते सूर्यवंशींचा कुळगुरु । वसिष्ठ महायोगीश्वरु
।
तेणें करूनि अत्यादरु । गौरी-हरु प्रार्थिलीं ॥
७७ ॥
प्रसन्न करूनि पार्वतीसी । मागे सुद्युम्नाच्या
उच्छापासी ।
येरी सांगे महादेवासी । तुम्हीं वसिष्ठासीं बुझवावें
॥ ७८ ॥
जें भवानीचें शापवचन । कदा अन्यथा नव्हे जाण ।
धरावया वसिष्ठाचें मन । नवलविंदान शिवें केलें
॥ ७९ ॥
शुक्ल पक्षीं सुद्युम्नासी । पुरुषत्व प्राप्तेअ
होईल त्यासी ।
कृष्णपक्षीं बुधापाशीं । स्त्रीभावेंसीं वर्तेल
॥ ४८० ॥
पक्षें पुरुष पक्षें नारी । ऐशिया उच्छापाची परी
।
शिवें करूनि कृपेकरीं । केला अधिकारी निजराज्या
॥ ८१ ॥
पुरुषत्व पावल्या सुद्युम्नासी । तें पुरुषत्व
नावडे त्यासी ।
स्त्रीसंभोगें बुधापाशीं । अतिप्रीतीसीं लोधला
॥ ८२ ॥
स्वर्गअप्सरा आलिया पाशीं । त्याही नावडती सुद्युम्नासी
।
त्याहूनि प्रीति बुधापाशीं । स्त्रीभावेंसीं अनिवार
॥ ८३ ॥
बुधासीही स्वर्गांगना । संभोगीं न येती मना ।
ऐसी अतिप्रीति सुद्युम । स्त्रीभोगें जाण विगुंतली
॥ ८४ ॥
पुरुषीं पुरुषत्वाची रती । भोगूं जाणें मी श्रीपती
।
इतर बापुडीं तीं किती । स्त्रीदेहासक्तीं भुललीं
॥ ८५ ॥
स्त्रीदेहीं जो आत्मा असे । तो भोगिजे म्यां हृषीकेशें
।
इतरांसी स्त्रीदेहींचें पिसें । विषयावेशें भुलोनी
॥ ८६ ॥
असो हें सांगावें किती । कामीं निष्कामतेची रती
।
ते मी जाणें रमापती । कां जाणती निजानुभवी ॥ ८७ ॥
पुरुत्वापरीस कामरती । स्त्रीदेहीं अतिआसक्तीं
।
त्या स्त्रीकामाची निवृत्ती । जाण निश्चितें सत्संगें
॥ ८८ ॥
वसिष्ठाचिये सत्संगतीं । झाली स्त्रीभावाची निवृत्ती
।
सुद्युम्न पावला पुरुषत्वप्राप्ती । धन्य त्रिजगतीं
सत्संग ॥ ८९ ॥
पुरुषत्व पावोनि सुद्युम्न । निजनगरा येतां जाण
।
स्त्रीभावें नष्टलें सैन्य । एकला आपण स्वयें आला
॥ ४९० ॥
एवं निःशेष विगतसैन्य । यालागीं नांवें ‘वीतसेन’
।
त्या वीतसेनाचा पुत्र जाण । ‘वैतसेन’ पुरूरवा ॥
९१ ॥
तेणें निजात्मता अतिविरक्ती । सांडूनि स्वर्गभोगसंपत्ती
।
त्यजूनि उर्वशीकामासक्ती । आत्मारामस्थिती पावला
॥ ९२ ॥
आत्माराम निजस्थिती । मिथ्या देहसंग सांगाती ।
निजात्मबोधें त्रिजगतीं स्वानंदें नृपति विचरत
॥ ९३ ॥
जेथें जेथें पाउल उठी । तेथें तेथें होती सुखाच्या
कोटी ।
स्वानंदें कोंदली सृष्टी । ब्रह्मदृष्टीं विचरतु
॥ ९४ ॥
ब्रह्मीं विचरतां ब्रह्मपणें । ब्रह्मरूप झालें
जिणें ।
विसरला जिणेंमरणें । पूर्णीं पूर्णपणें परिपूर्ण
॥ ९५ ॥
हें उर्वशी-पुरूरवोपाख्यान । जो स्वयें ऐके सावधान
।
तैं दोष जाती अगम्यागमन । विरक्ती संपूर्ण साधकां
॥ ९६ ॥
यापरी वैराग्ययुक्तीं । राजा पावला ब्रह्म प्राप्ती
।
वैराग्य उपजे सत्संगतीं । सत्संगें विरक्ती मद्भजनें
॥ ९७ ॥
‘सद्भावें करितां माझी भक्ती । साधकां उपजे विरक्ती’
।
ऐसें बोलिला श्रीपती । तें उद्धवें चित्तीं दृढ
धरिलें ॥ ९८ ॥
ते भजनक्रियेचा प्रश्न । पुढिले अध्यायीं जाण ।
उद्धव पुसेल आपण । जेणें श्रीकृष्ण संतोषे ॥ ९९ ॥
उद्धव पुसेल गोड गोठी । जेणें श्रीकृष्ण सुखावें
पोटीं ।
तेणें स्वानंदें निजपुष्टी । भजनहातवटी सांगेल
॥ ५०० ॥
उपासनाकांडरहस्य पूर्ण । मुख्य क्रियायोगनिरूपण
।
समूळ आगमलक्षण । स्वमुखें श्रीकृष्ण सांगेल ॥ १
॥
ते कथेसी अवधान । श्रोतां द्यावें सावधान ।
एका तुष्टला जनार्दन । स्वानंदघन निजबोधें ॥ ५०२
॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे
श्रीकृष्णोद्धवसंवादे एकाकारटीकायां ऐलगीतोपाख्यानं
नाम षड्विंशोध्यायः ॥ २६ ॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
श्लोक ॥ ३५ ॥ ओव्या ॥ ५०२ ॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय सत्ताविसावा
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो देव सहज निज । तूं विश्वात्मा चतुर्भुज ।
अष्टभुज तूंचि विश्वभुज । गुरुत्वें तुज गौरव ॥
१ ॥
निजनिश्याचिया भावार्थ । तूं गुरुनामें अभयदाता
।
अभय देऊनि तत्त्वतां । भवव्यथा निवारिसी ॥ २ ॥
निवारूनि जन्ममरण । आपण्या भेटसी आपण ।
तेव्हां गुरुशिष्यनामीं संपूर्ण । तुझें एकपण आभासे
॥ ३ ॥
तें एकपण पाहतां दिठीं । एका जनार्दनीं पडे मिठी
।
गुरुत्वें कोंदे सकळ सृष्टी । स्वानंदपुष्टी जग
नांदे ॥ ४ ॥
तो स्वानंदैकचिद्धन । जगद्गुरु जनार्दन ।
एका जनार्दना शरण । एकीं एकपण दृढ केलें ॥ ५ ॥
दृढ केलें जें एकपण । तेंही सद्गुरु झाला आपण ।
तेथें खुंटले मीतूंपण । एका जनार्दन एकत्वें ॥ ६
॥
यापरी एकाकी एकला । एका जनार्दनें कवयिता केला ।
तो एकादशाचा पावला । अतिसखोला एकत्वबोध ॥ ७ ॥
त्या एकत्वाची निजस्थिती । पावला पुरूरवाभूपती
।
दृढ अनुताप विरक्ती । भगवद्भक्ती सत्संगें ॥ ८ ॥
हें सव्विसावे अध्यायीं जाण । स्वमुखें बोलिला
श्रीकृष्ण ।
सत्संगें भगवद्भजन । तेणें वैराग्य पूर्ण साधकां
॥ ९ ॥
न करितां भगवद्भक्ती । कदा नुपजे विरक्ती ।
विरक्तीवीण भगवत्प्राप्ती । नव्हे कल्पांतीं साधकां
॥ १० ॥
ऐसें बोलिला श्रीकृष्ण । तें उद्धवें जीवीं धरूनि
पूर्ण ।
भगवद्भक्ति पूजाविधान । क्रियायोग जाण पुसत ॥ ११
॥
उद्धव उवाच-क्रियायोगं समाचक्ष्व भवदाराधनं प्रभो
।
यस्मात्वां ये यथार्चन्ति सात्वताः सात्वतर्षभ
॥ १ ॥
निजभक्तानुग्रहार्थ । सत्त्वमूर्ति तूं श्रीअनंत
।
तुझे निजभक्त जे सात्वत । ते तुज पूजित कोणे विधीं
॥ १२ ॥
तें साधूचें आराधन । तुझे क्रियायोगें निरपूजन
। ।
कृपाकरोनियां आपण । मज संपूर्ण सांगावें ॥ १३ ॥
म्हणसी जरी हें आणिकांतें पुसावें । हें माझेनि
जाण सर्वथा नव्हे ।
तुज सांडूनि दूरी जावें । हे लाजही जीवें साहवेना
॥ १४ ॥
मी तुझा दास जीवेंभावें । तुझेनि प्रभुत्वगौरवें
।
मी कळिकाळा नागवें । कृपाप्रभावें तुझेनी ॥ १५ ॥
तूं कृपाळु कृपायुक्त । कृपेने होसी भक्तांचा भक्त
।
त्या तुझा मी चरणांकित । सलगीं गुह्यार्थ स्वयें
पुसें ॥ १६ ॥
इतका करूनि अत्यादर । कां पुससी पूजाप्रकार ।
तरी हा श्रेष्ठश्रेष्ठीं केला विचार । तो निजनिर्धार
अवधारीं ॥ १७ ॥
एतद्वदन्ति मुनयो मुहुर्निःश्रेयसं नृणाम् ।
नारदो भगवान् व्यास आचार्योऽङ्गिरसः सुतः ॥ २
॥
पूर्वीं वेदविचारनिष्ठ । सुरवर्य मुनिश्रेष्ठ
।
हेंचि अनुवादले स्पष्ट । अतिवरिष्ठ विवेकी ॥ १८
॥
पूजाविधान प्रसिद्ध । बोलिला देवर्षि ‘नारद’ ।
अंगिराचा पुत्र अगाध । ‘देवगुरु’ प्रबुद्ध हेंचि
बोले ॥ १९ ॥
जो ‘व्यास’ सत्यवतीसुत । जो कां नारायण मूर्तिमंत
।
जेणें प्रकट केला वेदार्थ । जो विख्यात महाकवि ॥
२० ॥
पुराणकविकर्ता तो साङ्ग । यालागीं व्यसोच्छिष्टमिदं
जग’ ।
तेणेंही भगवत्पूजामार्ग । हा क्रियायोग बोलिजे
॥ २१ ॥
असो इतरांची चावटी । जो पितामह सकळ सृष्टी ।
जो जन्मला विष्णूच्या पोटीं । तेणेंही या गोष्टी
दृढ केल्या ॥ २२ ॥
निःसृतं ते मुखाम्भोजाद्यदाह भगवानजः ।
पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भवः
॥ ३ ॥
तुवांचि कल्पचिया आदीं । हेचि पूजाविधानविधी ।
उपदेशिला पुत्रबुद्धीं । स्वयें त्रिशुद्धी विधाता
॥ २३ ॥
तेणेंही कल्पादीसीं आपण । नाभिकमळासनीं बैसोन ।
भृगुकश्यपादि पुत्रांसी जाण । हें पूजाविधान उपदेशी
॥ २४ ॥
श्रीमहादेवेंही आपण । हें क्रियायोगविधिविधान
।
भावें भवनीसी जाण केलें निरूपण एकांतीं ॥ २५ ॥
एतद्वै सर्ववर्णानामाश्रमाणां च संमतम् ।
श्रैयसामुत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद
॥ ४ ॥
एवं श्रेष्ठपरंपरा । तुवां प्रकट केली दीनोद्धारा
।
दीनदयाळु तूं खरा । याही विचारा अवधारीं ॥ २६ ॥
आश्रमधर्मविधिविधान । तेथ अधिकारी द्विजन्मे जन
।
त्यांसी कर्मबाधा बाधी गहन । गुंतले ब्राह्मण कर्मठत्वें
॥ २७ ॥
तैसें नव्हे तुझें भजन । भजनाधिकारी सर्व वर्ण ।
दीनोद्धारी भजन पूर्ण । स्त्रिया शूद्रजन उद्धरिले
॥ २८ ॥
कर्मीं गुंतले उत्तमोत्तम । भजनें उद्धरिले अधमाधम
।
भजनें सर्वांसही सुगम । भजनें स्वधर्मसार्थक ॥
२९ ॥
भजनमहिमा निःसीम । अधमा पदवी उत्तमोत्तम ।
भजनहीन जे उत्तम । ते अधमाधम स्वयें होती ॥ ३० ॥
सर्व वर्ण आणि आश्रम । भगवद्भजनें गति उत्तम ।
हेंचि भक्तीचें निजवर्म । भक्त निष्काम जाणती ॥
३१ ॥
करूनियां भगवद्भक्ती । भक्त स्वयें भगवद्रूप होती
।
यालागीं भक्तांतें श्रीपती । अतिप्रीतीं मानिसी
॥ ३२ ॥
तुझें भजनपूजन करितां । तूं निजभकतांचा होसी त्राता
।
तूंचि भक्तांसी सन्मान-दाता । ते भजनकथा मज सांग
॥ ३३ ॥
एतत्कमलपत्राक्ष कर्मबन्धविमोचनम् ।
भक्ताय चानुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वरेश्वर ॥ ५
॥
कमळनाभि नारायणा । भक्तविश्राम कमळवदना ।
कमलालया कमलनयना । विनंती श्रीकृष्णा अवधारीं ॥
३४ ॥
तुवां पाहिल्या कृपादृष्टीं । तत्कालपैं उठउठीं
।
सुटती कर्मबंधाच्या गांठी । स्वानंदपुष्टी निजभक्तां
॥ ३५ ॥
जेवीं घृताचें कठिणपण । क्षणें विरवी सूर्यकिरण
।
तेवीं कर्मबंधा निर्दळण । तुझें कृपावलोकन करी
कृष्णा ॥ ३६ ॥
कां सैंधवाचा महागिरी । जेवीं विरे सिंधूमाअझारीं
।
तेवीं कर्मबंधा बोहरी । तुझी कृपा करी श्रीकृष्णा
॥ ३७ ॥
तुझी झालिया कृपादृष्टी । कर्माकर्मांसी पडे तुटी
।
जेवीं सूर्योदयासाटीं । नातुडे भेटीं खद्योत ॥
३८ ॥
तमीं दाटती खद्योतकोडी । तेवीं अज्ञानीं कर्माची
आडाडी ।
तुझा कृपासूर्य जोडल्या जोडी । कर्में जाती बापुडीं
विरोनी ॥ ३९ ॥
ऐशिया निष्कर्मकॄपायुक्त । तुझे नांदती निजभक्त
।
जे कां विषयीं अतिविरक्त । सदा अनुरक्त हरिचरणीं
॥ ४० ॥
तें पूर्णकृपेचें आयतन । तुझें भजनपूजाविधान ।
तें मज सांग कृपा करून । मी अतिदिन पैं तुझें ॥ ४१
॥
म्हणसी तुज हा अधिकार नाहीं । परी मी शरण आलों तुज
पाहीं ।
शरणागताची तुझ्या ठायीं । उपेक्षा नाहीं श्रीकृष्णा
॥ ४२ ॥
तुवां उद्धरिलें पशु-गीध-गजांसी । गणिके तारिलें
कुंटणीसी ।
तेचि कृपा करीं आम्हांसी । हृषीकेशी कृपाळुवा ॥
४३ ॥
म्हणसी ‘ब्रह्म शिव असतां सृष्टीं । मजचि पुसायाची
श्रद्धा मोठी ।
कैसेनि पां वाढली पोटीं’ । ऐक ते गोठी सांगेन ॥ ४४
॥
ब्रह्मा जगाचा कर्ता होये । तोही विसरला निहात्मसोये
।
तो तुझ्या पोटा येऊनि पाहें । निजज्ञान लाहे तुझेनि
॥ ४५ ॥
शिव पायवणी वाहे माथां । तुझें नाम सदा जपतां ।
तुझे कृपेस्तव तत्त्वतां । तोही निजात्मता पावला
॥ ४६ ॥
यालागीं तूं ईश्वराचा ईश्वर । नियंत्या नियंता
सर्वेश्वर ।
विश्वीं विश्वास विश्वंभर । विश्वेश्वर तूं कृष्णा
॥ ४७ ॥
यापरी तूं ज्ञाननिधी । पूर्ण बोधाचा उदधी ।
जेणें होय निजात्मसिद्धी । ते पूजाविधी मज सांग
॥ ४८ ॥
ऐसा भक्तवचनें तो संतोषला । पूर्ण निजबोधें द्रवला
।
निजात्मकृपा कळवळला । काय बोलिला श्रीकृष्ण ॥ ४९
॥
श्रीभगवानुवाच-नह्यन्तोऽनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य
चोद्धव ।
संक्षिप्तं वर्णयिष्यामी यथावदनुपूर्वशः ॥ ६ ॥
ज्याचें ऐकतां वचन । वेदवाक्या पडे मौन ।
ज्याची करितां आठवण । मनपणा मन स्वयें मुके ॥ ५०
॥
जो वेदार्थप्रकाशक । जो अर्काचा आदि अर्क ।
तो उद्धवासी यदुनायक । स्वमुखें देख बोलत ॥ ५१ ॥
आगमनिगमोक्तप्रकार । माझी पूजाविधी सविसतर ।
सांगतां अनंत अपार । न कळे पार ब्रह्मादिकां ॥ ५२
॥
उद्धवा ऐक पां तत्त्वतां । मी देवादिदेव झालों वक्ता
।
तरी पूजाविधानकथा । समूळ सर्वथा न सांगवे ॥ ५३ ॥
जरी झाले अतिसज्ञान । तरी पूजाविधिविधान ।
सांगावया समर्थपण । सर्वथा जाण असेना ॥ ५४ ॥
एवं पूर्वोक्तप्रकार । अगमनिगमनिजसार ।
निवडूनि संक्षेपाकार । तुज मी साचार सांगेन ॥ ५५
॥
पूजाविधिनिजसार । त्रिविध विधान त्रिप्रकार ।
ऐक त्याचाही विचार । विधिउपचारविभागें ॥ ५६ ॥
वैदिकस्तात्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मखः ।
त्रयाणामेप्सितेनैव विधिना मां समर्चयेत् ॥ ७
॥
वेदींचे मंत्र वेदींचें अंग । वेदोक्त माझी पूजा
साङ्ग ।
या नांव गा ‘वैदिक’ मार्ग । आगम प्रयोग तो ऐक ॥ ५७
॥
आगममंत्र आगमचि अंग । माझी आगमोक्त पूजा सा~घ्ग् ।
या नांव् गा ‘तांत्रिक्’ मार्ग् । मिश्रप्रसंग्
तो ऐक् ॥ ५८ ॥
वेदींचे मंत्र् तंत्रींचें अंग् । एवं मिश्रित्
उभय् भाग् ।
माझी पूजा निपजे साङ्ग् । ‘मिश्र्’ मार्ग् या नांव्
॥ ५९ ॥
हे त्रिविधविधि पूजा साङ्ग् । तो जाण् माझा ‘त्रिविध्’
याग् ।
येणें मे संतोषें श्रीरंग् । पार्श्वदेशीं साङ्ग्
सपरिवार् ॥ ६० ॥
ऐसें माझें त्रिविध् भजन् । जेथ् ज्याची श्रद्धा
पूर्ण् ।
त्या विधीं करितां पूजन् । मज् तृप्ती समान् भावार्थें
॥ ६१ ॥
भावार्थें जें माझें पूजन् । तेणें मी संतृप्त्
जनार्दन् ।
हा आगमोक्त् यज्ञ् संपूर्ण् । त्रिविध् लंक्षण्
समसाम्यें ॥ ६२ ॥
वैदिकादि त्रिविध् गती । पूजितां तृप्त् मी श्रीपती
।
पूजाधिकाराची स्थिती । ऐक् तुजप्रती सांगेन् ॥
६३ ॥
यदा स्वनिगमेनोक्तं द्विजत्वं प्राप्य् पूरुषः
।
यथ् यजेत् मां भक्त्या श्रद्धया तंनिबोध् मे ॥ ८
॥
द्विजन्मे जे तिन्ही वर्ण् । त्यांचें अधिकारलक्षण्
।
गर्भाष्टमीं उपनयन् । तैं अधिकार् पूर्ण् ब्राह्मणा
॥ ६४ ॥
क्षत्रियांचा अधिकार् शुद्ध् । बारा वर्षां व्रतबंध्
।
सोळा वर्षां प्रसिद्ध् । व्रतबंध् वैश्यासी ॥ ६५
॥
गायत्रीउपदेश् पावोन् । दुसरें जन्म् उपनयन् ।
या लागीं ‘सावित्र्’ जन्म् जाण् । द्विजन्मे त्रिवर्ण्
वेदोक्तविधी ॥ ६६ ॥
वेदोक्त् अधिकारलक्षण् । या नांव् उद्धवा जाण्
।
आतां माझें पूजाविधिस्थान् । ऐक् संपूर्ण् निजभक्ता
॥ ६७ ॥
अर्चायां स्थण्डिलेऽग्नौ वा सूर्ये वाप्सु हृदि
द्विजे ।
द्रव्येण् भक्तियुक्तोऽर्चेत् स्वगुरुं माममायया
॥ ९ ॥
माझें पूजाअधिष्ठान् । अष्टविध् पूजास्थान् ।
त्याचेंही निजलक्षण् । ऊणखूण् ते ऐक् ॥ ६८ ॥
प्रिय् ‘प्रतिमा’ पूजास्थान् । हें माझें प्रथम्
अधिष्ठान् ।
कां पृथ्वीतळीं ‘स्थंडिलीं’ जाण् । पूजास्थान्
दुसरें ॥ ६९ ॥
‘अग्नीचें तेज्’ स्वरूप् माझें । तें पूजास्थान्
जाण् तिजें ।
‘सूर्यमंडळीं’ जे पूजा कीजे । तें चवथें माझें पूजास्थान्
॥ ७० ॥
‘उदकीं’ जें माझें पूजन् । तें पांचवें पूजस्थान्
।
‘हृदयीं’ जें माझें आवाहन् । तें पूजास्थान् सहावें
॥ ७१ ॥
शालिग्राम् केवळ् अचेतन् । ‘ब्राह्मण्’ मझें स्वरूप्
सचेतन् ।
तें अखंडत्वें ब्रह्मपूर्ण् । पूजासन्मान् षोडशोपचारें
॥ ७२ ॥
ब्राह्मणीं ज्याचा ब्रह्मभावो । तो परम् भाग्याचा
स्वयमेवो ।
ब्रह्मादिकां पूज्य् पहा हो । मी देवाधिदेवो स्वयें
वंदीं ॥ ७३ ॥
सकळ् पूज्यांमाजीं जाण् । मुख्यत्वें पूज्य् ब्राह्मण्
।
तें सातवें पूजस्थान् । उद्धवा जाण् अतिश्रेष्ठ्
॥ ७४ ॥
सकळ् पूज्यां पूज्यत्वें पूजा । जो वरिष्ठां वरिष्ठ्
वोजा ।
जो विनटता आत्मा मझा । वंद्य् ‘गुरुराजा’ सर्वांसी
॥ ७५ ॥
ज्याचे सद्भावें धरितां चरण् । मी सुखावें ब्रह्म्
पूर्ण् ।
ज्याचें मद्रूपें करितां स्तवन् । मी परमात्मा
जाण् उल्हासें ॥ ७६ ॥
सद्गुरूचें नामस्मरण् । निर्दळी बवभय् दारुण् ।
निवरोनी जन्ममरण् । निववी संपूर्ण् निजबोधें ॥
७७ ॥
तो मी परमात्मा नारायण् । गुरुरूपें प्रकटोनि जाण्
।
परब्रह्माचें पूर्णपण् । शिष्यद्वारा संपूर्ण्
प्रकाशक् ॥ ७८ ॥
ब्रह्माचें परब्रह्मपणा । सद्गुरूचेनि सत्य् जण्
।
एव्हडें अगाध् महिमान् । अतिगहन् गुरूचें ॥ ७९॥
एवं ‘सद्गुरु’ ज्ञानघन् । जो हरिहरां वद्य् पूर्ण्
।
तो माझें सद्रूप् अधिष्ठान् । हें पूजस्थान् आठवें
॥ ८० ॥
हें आठवें पूजास्थान । अखंड आठवे आठवण ।
तेणें आठवें साङ्ग संपूर्ण । उद्धवा जाण् अमी पूजिलों
॥ ८१ ॥
एवं ही आठही पूजास्थानें । तुज सांगितलीं सुलक्षणें
।
तेथलीं पूजेचीं लक्षणें । तेही भिन्नपणें सांगेन
॥ ८२ ॥
सकळ अधिष्ठानां गोडपण । जें पूजनीं होय संपूर्ण
।
तें पूजेचें मुख्य लक्षण । निजवर्म खूण ते ऐक ॥ ८३
॥
सांडूनि लोकरंजनव्यापार । त्यजूनि दांभिक उपचार
।
दवडूनि शठत्वाचा व्यवहार । भजनतत्पर सद्भावें ॥
८४ ॥
हीं अष्टौ महापूजास्थानें । येथ ‘अमायिक’ जें जें
भजन ।
तें तें अतिगोड पूजन । उद्धवा जाण निश्चित ॥ ८५ ॥
एथ निष्कपट जे जे सेवा । ते ते अतिवल्लभ देवाधिदेवा
।
आतां पूजाविधि आघवा । ऐक बरवा सांगेन ॥ ८६ ॥
पूर्वं स्न्नानं प्रकुर्वीत धौतदन्तोऽङ्गशुद्धये
।
उभयैरपि च स्न्नानं मन्त्रैर्मृद्रहणादिना ॥ १०
॥
मळत्याग दंतधावन । यथाकाळीं करूनि जाण ।
देहसुद्धयर्थ करावें स्न्नान । मृत्तिकाग्रहण
पूर्वक ॥ ८७ ॥
ऐसें झालिया मळत्यागस्न्नान । मग करावें मंत्रस्न्नान
।
वैदिक तांत्रिक विधान । दीक्षाग्रहण यथाविधि ॥
८८ ॥
जैसा सद्गुरुसंप्रदावो । तैसा चालवावा आम्नावो
।
त्या विधीं स्न्नान करूनि पाहा हो । निर्मळ भावो
धरावा ॥ ८९ ।
सन्धोपास्त्यादि कर्माणि वेदेनाचोदितानि मे ।
पूजां तैः कल्पयेत्सम्यक् सङ्कल्पः कर्मपावनीम्
॥ ११ ॥
वर्णाश्रमनिजविधींसीं । वेदें संध्या बोलिली जैसी
।
ते ते वर्णाश्रमीं संध्या तैसी । नित्यनैमित्येंसीं
करावीं ॥ ९० ॥
वेदोक्त आचरावें स्वकर्म । निःशेष त्यागावें निषिद्ध
काम्य ।
या नांव शुद्ध स्वधर्म । उत्तमोत्तम अधिकारू ॥ ९१
॥
वेदोक्त सांडणें स्वकर्म । हाचि मुख्यत्वें अतिअधर्म
।
हाता आलिया परब्रह्म । न त्यागितां कर्म स्वयें
राहे ॥ ९२ ॥
स्वयें स्वधर्म जो सांडणें । तेंचि अधर्माचें मुख्य
ठाणें ।
स्वधर्में चित्तशुद्धि साधणें । यालागीं त्यागणें
अहंता ॥ ९३ ॥
तेथें स्वधर्मकर्म आचरतां । ऐसा भाव उपजे चित्ता
।
‘मी नव्हें एथ कर्मकर्ता । फळभोक्ता मी नव्हे’ ॥
९४ ॥
देह जड मूढ अचेतन । त्यासी चेतवी जनीं जनार्दन ।
तेथ माझें मीपण कर्तेपण । सर्वथा जाण रिघेना ॥ ९५
॥
या बुद्धीं जें कर्माचरण । तें भावार्थें भावीं
ब्रह्मार्पण ।
यापरी निरभिमान । माझें उपासन साधकां ॥ ९६ ॥
माझी प्रतिमा पूजाविधान । तें प्रथम माझें पूजास्थान
।
तें प्रतिमाक्रियालक्षण । ऐक संपूर्ण उद्धवा ॥
९७ ॥
शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्य च सैकती ।
मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता ॥ १२ ॥
अष्टधा प्रतिमास्थिती । ज्या पूजितां सद्यःश्रेय
देती ।
ऐशिया प्रतिमांची जाती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥ ९८
॥
गंडक्यादि ‘शिळामूर्ती’ । कां दारु मांदार ब्रह्म
‘काष्ठमूर्ती’ ।
अथवा सुवर्णादि ‘धातुमूर्ती’ । सद्यः फळती सधकां
॥ ९९ ॥
मृत्तिकाकापडकीटणमूर्ती । या नांव ‘लेप्या’ म्हणिजेती
।
कां स्थंडिलीं लिहिल्या अतिप्रीतीं । त्या ‘लेख्या’
मूर्ती पूजकां ॥ १०० ॥
वाळुवेची जे केली मूर्ती । ती नांव ‘सिकतामूर्ति’
म्हणती ।
तेही पूज्य गा निश्चितीं । सुवर्णमूर्तीसमान ॥
१ ॥
मूर्ति ‘रत्नमयी’ सोज्ज्वळ । हिरा मरकत इंद्रनीळ
।
पद्मराग मुक्ताफळ । या मूर्ति केवळ अतिपूज्य ॥ २
॥
मूर्तीमाजीं अतिप्राधान्य । ‘मनोमयी’ मूर्ति पावन
।
जिचें करितां उपासन । समाधान साधकां ॥ ३ ॥
तेंचि प्रतिमापूजाविधान । स्थावरजंगमलक्षण ।
तेही अर्थींचे निरूपण । विशद श्रीकृष्ण सांगत ॥
४ ॥
चलाचलेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् ।
उद्वासावाहने न स्तः स्थिरायामुद्धवार्चने ॥ १३
॥
अचेतनाचेतनप्रकार । जडातें जीववी साचार ।
‘जीव’ शब्दें चिन्मात्र । मुख्य परमेश्वर बोलिजे
॥ ५ ॥
भक्तभावार्थें साचार । त्या जीवाचें निजमंदिर ।
प्रतिमा जंगम-स्थावर । आगमशास्त्रसंमतें ॥ ६ ॥
तेथें स्थावरमूर्तिपूजन । साधकें करितां आपण ।
न लगे आवाहनविसर्जन । तेथ अधिष्ठान स्वयंभ ॥ ७ ॥
अस्थिरायां विकल्पः स्यात् स्थण्डिले तुभवेदद्वयम्
।
स्न्नपनं त्वविलेप्यायामन्यत्र परिमार्जनम्
॥ १४ ॥
जंगम प्रतिमांच्या ठायीं । आवाहनविसर्जन पाहीं
।
एकीं आहे एकीं नाहीं । ऐक तेही विभाग ॥ ८ ॥
शालग्राममूर्तीसी जाण । स्वयंभ माझें अधिष्ठान
।
तेथ आवाहनविसर्जन । सर्वथा जाण लागेना ॥ ९ ॥
शालग्रामाचा कुटका । ज्याचे पूजेसी आहे फुटका ।
तेथ परमात्मा निजसखा । सर्वदा देखा नांदत ॥ ११० ॥
इतर मूर्ती जंगमा जाण । तेथ आवाहनविसर्जन ।
साक्षेपें करावें आपण । हें विधिविधान आगमोक्त
॥ ११ ॥
स्थंडिलीं मूर्तिआवाहन । सर्वेंचि पूजांतीं विसर्जन
।
हें उभय भावनाविधान । स्थांडिलीं जाण आवश्यक ॥ १२
॥
आपले हृदयींचा चिद्वन । मूर्तीमाजीं कीजे आवाहन
।
पूजांतीं करूनि विसर्जन । देव हृदयीं जाण ठेवावा
॥ १३ ॥
एथ आपणचि ब्रह्म परिपूर्ण । हेंचि व्हावया निजस्मरण
।
आवाहनविसर्जनें जाण । निजात्मआठवण साधका ॥ १४
॥
हा आगमींचा निजात्मभावो । आपणचि आपला देवो ।
आपला आपण पूजक पहा हो । हा निजात्म-आठवो निजपूजे
॥ १५ ॥
‘देव होऊनि देव पूजिजे’ । हें निजात्मता गोड खाजें
।
उपासनाकांड-व्याजें । उद्धवासी दीजे श्रीकृष्णें
॥ १६ ॥
हे निजात्मता निजगोडी । प्रतिपदीं न लभतां रोकडी
।
उपासना-तडातोडी । कोण कोरडी सोशील ॥ १७ ॥
हें आगमींचें निजगुह्य जाण । प्रतिपदीं सुखसंपन्न
।
सधक स्वयें होती चिद्धन । तें हें उपासन उद्धवा ॥
१८ ॥
ऐसें ऐकतां कृष्णवचन । उद्धव स्वानंदें झाला पूर्ण
।
धांवोनि धरिले श्रीकृष्णचरण । म्हणे समूळ निरूपण
मज सांग ॥ १९ ॥
तंव देव म्हणे स्थिर राहें । जें हें आगमोक्त गुह्य
आहे ।
तें माझे कृपेंवीण पाहें । प्राप्त नोहे साधकां
॥ १२० ॥
आगमोक्त गुह्य गहन । असो हें माझें गुप्तधन ।
तुवां पुशिलें पूजाविधान । ऐक सावधान उद्धवा ॥ २१
॥
लेप्या लेख्या ज्या मूर्ति जाण । त्यांसीं करावेनां
स्न्नान ।
इतरां मूर्तीसी स्न्नपन । यथाविधान करावें ॥ २२
॥
द्रव्यैः प्रसिद्धैर्मद्यागः प्रतिमादिष्वमायिनः
।
भक्तस्य च यथालब्धैर्हदि भावेन चैव हि ॥ १५ ॥
पूजक सकाम होय चांग । तैं पूजाद्रव्य व्हावें साङ्ग
।
पूजासाधन झालिया व्यंग । फळ निर्व्यग उपजेना ॥ २३
॥
भक्त निष्काम वाडेंकोडें । तैं पूजाद्रव्याचें
सांकडें ।
सर्वथा कांहीं न पडे । भक्तभाव आवडे भगवंता ॥ २४
॥
तेथ अनायासें जें प्राप्त । तेणें भगवंत होय तृप्त
।
तोचि पूजायाग यथोक्त । जाण निश्चित उद्धवा ॥ २५ ॥
निष्कामवृत्तीं फल मूल । दूर्वांकुर कां निर्मळ
जळ ।
इतकेन पूजायाग सकळ । होय अविकळ मद्भावें ॥ २६ ॥
जेथ माझा सद्भाव दृढ । तेथ उपचारांचा कोण पाड ।
भक्तांचा भावाचि मज गोड । तेणें सुख सुरवाड मद्भक्तां
॥ २७ ॥
बाह्य उपचार जे कांहीं । ते प्रतिमामूर्तिपूजेसी
पाहीं ।
मानसपूजेचे तंव ठायीं । वाणी नाहीं उपचारां ॥ २८
॥
तेथ मनचि होय माझी मूर्ती । मनोमय उपचारसंपत्ती
।
निर्लोभें जें मज अर्पिती । तेणें मी श्रीपती संतुष्ट
॥ २९ ॥
प्रतिमादि अष्टौ पूजास्थान । यथोक्त पूजेचें विधान
।
तुज मी साङ्ग सांगेन । ऐक सावधान उद्धवा ॥ १३० ॥
स्न्नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव ।
स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुप्तं
हविः ॥ १६ ॥
सूर्ये चाभ्यर्हण प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभिः ।
प्रतिमामूर्ति पूजास्थान । ते मूर्तीस जें महास्न्नपन
।
या नांव बोलिजे ‘स्न्नान’ । साङ्ग भूषण मुकुटादी
॥ ३१ ॥
जे लोकीं उत्तम प्रकार । कां आपणासी जे प्रियकर ।
जे जे अनर्घ्य अळंकार । तेणें श्रद्धा मी श्रीधर
पूजावा ॥ ३२ ॥
स्न्नान भोजन अलंकार । साङ्ग पूजा सपरिकर ।
हा प्रतिमापूजाप्रकार । ऐक विचार स्थंडिलाचा ॥
३३ ॥
स्थडिलीं जे पूजास्थान । तेथ तत्त्वांचें धरोनि
ध्यान ।
करावें तत्त्वविन्यासलेखन । पूजाविधान या हेतू
॥ ३४ ॥
आत्मतत्त्वादि तत्त्वविवंच । स्थंडिली विवंचूनि
साच ।
हृदय शिर शिखा कवच । नेत्र अस्त्र दिशंअ निजपूजा
॥ ३५ ॥
अग्नीचे ठायीं जें पूजन । तेथ माझें करूनि ध्यान
।
आज्यप्लुत हविहवन । हें पूजाविधान अग्नीचें ॥ ३६
॥
अग्नि देवांचें वदन । येणें विश्वासें संपूर्ण
।
हविर्द्रव्य करितां हवन । ‘अग्निपूजन’ या हेतू
॥ ३७ ॥
सूर्याच्या ठायीं प्रकाशमान । मंडळात्मा सूर्यनारायण
।
तेथ सौरमंत्रें उपस्थान । पूजाविधान या हेतू ॥ ३८
॥
विचारितां श्रुतीचा अर्थ । ‘आपोनारायण’ साक्षात्
।
येथ पूजाविधान यथोक्त । जळीं जळयुक्त तर्पण ॥ ३९
॥
‘हृदयीं’ जें माझें पूजास्थान । तेथें मनें मनाचें
अर्चन ।
मनोमय मूर्ति संपूर्ण । पूजाविधान मानसिक ॥ १४०
॥
माझें मुख्यत्वें अधिष्ठान । ब्रह्ममूर्ति जे ‘ब्राह्मण’
।
तेथील जें पूजाविधान । आज्ञापालन दासत्वें ॥ ४१
॥
बह्मासी ज्यचेनि ब्रह्मपण । तो सद्गुरु’ माझें
पूजास्थान ।
सर्वार्थीं श्रेष्ठ पावन । तेथील पूजन तें ऐसें
॥ ४२ ॥
जीवें सर्वस्वेंसीं आपण । त्यासी रिघावें अनन्य
शरण ।
त्याच्या वचनासी प्राण । निश्चयें जाण विकावा ॥
४३ ॥
गुरूची नीचसेवा सेवन । आवडीं करणें आपण ।
हेंचि तेथील पूजाविधान । येणें सुखसंपन्न साधक
॥ ४४ ॥
सद्गुरुसेवा करितां पाहीं । ब्रह्मसायुज्य लागे
पायीं ।
गुरुसेवेपरतें कांहीं । श्रेष्ठ नाहीं साधन ॥ ४५
॥
सद्गुरुस्वरूप तें जाण । अखंडत्वें ब्रह्म पूर्ण
।
तेथें आवाहन विसर्जन । सर्वथा आपण न करावें ॥ ४६
॥
निष्कपटभावें संपूर्ण । सद्गुरूसी जो अनन्य शरण
।
त्याचे मीही वंदीं चरण । येथवरी जाण तो धन्य ॥ ४७
॥
निर्लोभभावें सहज । पूजितां तोषे अधोक्षज ।
त्या भावाचें निजगुज । स्वयें यदुराज सांगत ॥ ४८
॥
श्रद्धयोपाहतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि ॥ १७
॥
भोर्यप्यभक्तोपहतं न मे तोषाय कल्पते ।
गन्धो धूपः सुमनसो दीपोऽअन्नाद्यं च किं पुनः ॥
१८ ॥
माझ्या ठायीं अतिप्रीतीं । श्रद्धायुक्त अनन्य
भक्तीं ।
भक्त ‘भावें’ जळ अर्पिती । तेणें मी श्रीपति सुखावें
॥ ४९ ॥
तो जळबिंदु यथासुखें । म्यां मुखीं झेलिजे आदिपुरुखें
।
तंव भक्तभावाचेनि हरिखें । मी सुखरूप सुखें सुखावें
देख ॥ १५० ॥
माझें त्रैलोक्यासी सुख । ऐसा मीही सुखरूप देख ।
त्या मज होय परम संतोख । भाविकांचें उदक सेवितां
॥ ५१ ॥
त्या जळबिंदूचिया साठीं । रमा नावडे गोमटी ।
ब्रह्मा जन्मला माझे पोटीं । तोही शेवटी नावडे ॥
५२ ॥
भाविकांचेनि उदकलेखें । मज वैकुंठही झालें फिकें
।
शेषशयनींचीं निद्रासुखें । त्यांचींही तुकें उतरलीं
॥ ५३ ॥
भाविकांच्या उदकापुढें मज आणिक कांहीं नावडे ।
तेथही गंधादि पूजा जोडे । नैवेद्य चोखडे रसयुक्त
॥ ५४ ॥
ते पूजेचिये सुखप्राप्ती । उपमा नाहीं त्रिजगतीं
।
ऐसा भाविकांचिये भक्तीं । मी श्रीपती सुखावें ॥
५५ ॥
भावें करितां भगवद्भक्ती । ‘मी कृतकृत्य झालों
निश्चितीं ।
ऐशिया निश्चियें जो भावार्थी । त्याचेचि जळें संतृप्ति
मज होय ॥ ५६ ॥
येर जो अभक्त दंभस्थितीं । जीवीं द्रव्याशा बाह्य
विरक्ती ।
लौकिकप्रतिष्ठेपुरती । माझी भक्ति जो मिरवी ॥ ५७
॥
ऐशिया अभक्ताचिया स्थितीं । छत्र चामर गजसंपत्ती
।
मज अर्पितांही अभक्तीं । सुखलेश चित्तीं उपजेना
॥ ५८ ॥
क्षीरसागर निवडी राजहंस । तेथ निसूं दीधला कापुस
।
तेवीं अभक्तभजनीं संतोष । मी हृषीकेश पावोना ॥ ५९
॥
कागाची गायनकळा । जेवीं तोषेना किन्नरशाळा ।
तेवीं अभक्ताची भजनलीला । माझी चित्कळा तोषेना
॥ १६० ॥
जेवीं रजस्वलेचें पक्कन्न । उत्तम परी तें अतिहीन
।
तेवीं अभक्तांचें भजन । कदा जनार्दन स्पर्शेना
॥ ६१ ॥
ज्या भजना नातळे नारायण । ऐसें जें अभक्तांचें भजन
।
तेणें भजनें जनार्दन । अणुमात्र जाण तोषेना ॥ ६२
॥
एवं भक्ताभक्तभजनमार्ग । दावूनि अधिकाराचे भाग
।
आतां समूळ पूजामार्ग । साङ्ग श्रीकृष्ण सांगत ॥
६३ ॥
शुचिः सम्भृतसम्भारः प्राग्दर्भैः कल्पितासनः
।
आसीनः प्रागुदग्वार्चेदर्चायामथ संमुखः ॥ १९ ॥
करूनि मलस्न्नान आपण । वैदिक तांत्रिक मंत्रस्न्नान
।
सारूनि नित्यविधान । ‘शुचित्वपण’ या नांव ॥ ६४ ॥
मग देवपूजासंभार । शोधूनि करावे पवित्र ।
यथास्थानीं पूजाप्रकार । गंधादि उपचार ठेवावे ॥
६५ ॥
श्वेतकंबल चैलाजिन । पूर्वदर्भाग्नीं आसन ।
पूर्वामुख वैसावें आपण । अथवा जाण उदड्मुख ॥ ६६
॥
स्थावरमूर्ती पूजितां देख । आसन करावें मूर्तिसंमुख
।
हा आसनविधि निर्दोख । पूजान्यासादिक हरि सांगे
॥ ६७ ॥
कृतन्यासः कृतन्यासां मदर्ची पाणिना मृजेत् ।
कलशं प्रोक्षणीयं च यथावदपसाधयेत् ॥ २० ॥
विधियुक्त घालूनि आसन । गुरूसी करावें नमन ।
परमगुरु-परमेष्ठीसी जाण । करावें अभिवंदन अतिप्रीतीं
॥ ६८॥
जो मंत्र प्राप्त आपणांस । त्या मंत्राचे देहीं
करावे न्यास ।
मंत्रमूर्ति आणोनि ध्यानास । पूजा ‘मानस’ करावी
॥ ६९ ॥
जे मूर्ति आली ध्यानासी । तेचि आणावया प्रतिमेसी
।
हातीं धरोनिया अर्चेसी । करावें न्यासासी प्रतिमाअंगीं
॥ १७० ॥
कलश आणि प्रोक्षणी जाण । साधावीं यथाविधान ।
जळें करोनिया पूर्ण । दूर्वादि चंदन द्रव्ययुक्त
॥ ७१ ॥
तदद्भिर्देवयजनं द्रव्याण्यात्मानमेव च ।
प्रोक्ष्य प्रात्राणि त्रीण्यद्भिस्तैस्तैर्द्रव्यैश्च
साधयेत् ॥ २१ ॥
तें प्रौक्षणपात्रींचें जळ । नखोदकें न करूनी निर्मळ
।
तेणें पूजसंभार सकळ । कुशाग्रें केवळ प्रोक्षावा
॥ ७२ ॥
तेणेंचि पोक्षावें देवसदन । आपणासी करावें पोक्षण
।
प्रोक्षोनि देवपूजास्थान । पूजाविधान मांडावें
॥ ७३ ॥
पाद्य-अर्घ्य-आचमनीयें । तदर्थ मांडावीं पात्रत्रयें
।
जळें पूर्ण करूनि पाहें । भिन्न द्रव्य आहे पात्रत्रयासी
॥ ७४ ॥
श्यामक-दूर्वा-अब्ज-विष्णुक्रांता । ‘पाद्यपात्रीं’
हे द्रव्यशुद्धता ।
गंध पुष्प फल अक्षता । एवं कुशाग्रता ‘अर्घ्यपात्रीं’
॥ ७५ ॥
एळा वाळा जातीफळ । लवंग कर्पूर कंकोळ ।
‘आचमनपात्रीं’ हा देव्यमेळ । शुद्ध जळ समयुक्त
॥ ७६ ॥
पाद्यार्घ्याचमनीचार्थं त्रीणि पात्राणि दैशिकः
।
हृदा शीष्णार्थ शिखाया गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत्
॥ २२ ॥
गुरुमंत्रदीक्षा जैसी ज्यासी । तोचि निजमार्ग शिष्यासी
।
तेणें पाद्यादि तिहीं पात्रांसी । संप्रदायेंसी
मांडावे ॥ ७७ ॥
पाद्य द्यावें हृदयमंत्रें । अर्घ्य अर्पावें शिरोमंत्रे
।
आचमन द्यावें शिखामंत्रें । गुरुसंस्कारें आगमोक्त
॥ ७८ ॥
तेंचि तिनी पात्रें जाण । गायत्रीमंत्रें आपण ।
अभिमंत्रोनियां पूर्ण । देवार्पण करावीं ॥ ७९ ॥
गुरुसंप्रदाय नेटक । यालागीं त्यातें ‘देशिक’ ।
स्वयें बोलिला यदुनायक । दीक्षाविवेक निजद्रष्टा
॥ १८०॥
आगमशास्त्रींचा निजमार्ग । भूतशुद्धि प्राणप्रतिष्ठायोग
।
तेणेंचि अन्वयें श्रीरंग । श्लोकार्थें साङ्ग सांगत
॥ ८१ ।
पिण्डे वाय्वग्निसंशुद्धे हृत्पद्मस्थां परां
मम ।
अणवीं जीवकलां ध्यायेन्नादांते सिद्धभाविताम्
॥ २३ ॥
वायुबीजें आवाहूनी । पिंगला प्राण पूरूनि ।
तोचि कुंभकें स्तंभूनि । मात्राधारणीं धरावा ॥
८२ ॥
वायु जो धारणा धरावा । तो जंव फुटेना अव्हासव्हा
।
तंवचि वरी निरोधावा । मग रेचावा शनैः शनैः ॥ ८३ ॥
ऐसें करितां प्राणधारण । स्वयें कल्पावें शरीरशोषण
।
शरीर शोषलें मानूनि जाण । देहदहन मांडावें ॥ ८४ ॥
आदारस्थित जो अग्नी । तो अग्निबीजें चेतवूनी ।
तोचि देह लावूनि दहनीं । भस्म मानूनी निजदेह ॥ ८५
॥
देह दहनें अतिसंतप्त । तेथ चंद्रबीजें चंद्रामृत
।
आणोनि निववाये समस्त । नवा देह तेथ कल्पावा ॥ ८६
॥
देह कल्पावा जो एथ । पूर्व पाटव्य इंद्रिययुक्त
।
त्याच्या हृदयपद्माआंत । अण्वी जीवकळा तेथ पहावी
माझी ॥ ८७ ॥
माझी जीवकळा परम । सूक्ष्महूनि अति सूक्ष्म ।
यालागीं ‘अणवी’ तिचें नाम । विश्रामधाम जगाचें
॥ ८८ ॥
अकार उकार मकारस्थिती । यांतें प्रकाशे अण्वी जीवज्योती
।
ते तंव शब्दाहूनि परती । योगीं नादांतीं लक्षिजे
॥ ८९ ॥
ते देहीं सबाह्य परिपूर्ण । असोनि सूक्ष्मत्वें
अलक्ष्य जाण ।
तीतें हृत्पद्मीं योगिजन । लक्षिती आसनप्राणायामें
॥ १९० ॥
ते अण्वी जीवकाळा अव्यक्त । तीतेंकरोनियां व्यक्त
।
योगी निजभावनायुक्त । हृदयीं चिंतित महामूर्ती
। ९१ ॥
‘नार’ जीवसमूह जाण । त्यांचे जें आयतनस्थान ।
ते महामूर्ति श्रीनारायण । हृदयीं सज्जन चिंतिती
॥ ९२ ॥
तयाऽऽत्मभूतया पिण्डे व्याप्ते संपूज्य तन्मयः
।
आबाह्यर्चदिषु स्थाप्य न्यस्ताङ्गं मां प्रपूजयेत्
॥ २४ ॥
जेवीं गृह प्रकशी दीपस्थिती । तेवीं देह प्रकाशी
जीवज्योती ।
ते सांगोपांग माझी मूर्ती । हृदयीं चिंतिती साकार
॥ ९३ ॥
जेवीं तूप तूपपणें थिजलें । तेंचि अवर्ण वर्णव्यक्ती
आलें ।
तेवीं चैतन्य माझें मुसावलें । लीलाविग्रहें झालें
साकार ॥ ९४ ॥
ऐशी ते माझी सगुण मूर्ती । चिन्मात्रतेजें हृदयदीप्ती
।
तिनें व्यापूनि देहाची स्थिती । चित्तीं निजभक्ती
उपजवी ॥ ९५ ॥
देह जड मूढ अचेतन । तेथ मूर्ति प्रकटोनि चिद्धन ।
अचेतना करोनि सचेतन । करवी निजभजन उल्हासें ॥ ९६
॥
जेवीं हरणुलीचें सोंग जाण । हरिणीरूपें नाचे आपण
।
तेवीं भक्तभावें नारायण । भजनपूजन स्वयें कर्ता
॥ ९७ ॥
यापरी अभेदभजन । मूर्ति पूजितां चिद्धन ।
पूज्य पूजक हे आठवण । सहजें जाण मावळे ॥ ९८ ॥
मावळल्या हा भजनभेद । उल्हासे भक्तीचा अभेदबोध
।
हा गुरुमार्ग अतिशुद्ध । प्रिय प्रसिद्ध मजलागीं
॥ ९९ ॥
जेथ माझी अभेदभक्ती । तेथ मी सर्वस्वें श्रीपती
।
आतुडलों भक्तांच्या हातें । स्वानंदप्रीती उल्हासें
॥ २०० ॥
जेवीं कां अफाट मेघजळा । धरण बांधोनि घालिजे तळां
।
तेवीं मज अनंताचा एकवळा । अभेदभजनाला आतुडे ॥ १ ॥
अडवीं वर्षलें सैरा जळ । तेणें नुपजेचि उत्तम फळ
।
तेंचि तळां भरलिया प्रबळ । तेणें पिकती केवळ राजागरें
॥ २ ॥
तैसें माझें स्वरूप वाडेंकोडें । अभेदक्तांमाजीं
आतुडे ।
तैं बर्ह्मानंदें गोंधळ पडे । शीग चढे भक्तीची ॥
३ ॥
अभेदभक्तांच्या द्वारपाशीं । तीर्थें येती पवित्र
व्हावयासी ।
सुरनर लागते पायांसी । मी हृषीकेषी त्यांमाजीं
॥ ४ ॥
अभेदभक्तांपाशीं देख । सकळ तीर्थें होती निर्दोख
।
बक्तीचें माहेर तें आवश्यक । मजही सुख त्यांचेनी
॥ ५ ॥
अभेद जे क्रियास्थिती । या नांव माझी उत्तम भक्ती
।
ऐसा अतिउल्हासें श्रीपती । उद्धवाप्रती बोलत ॥
६ ॥
अभेदभक्ती वाडेंकोडें । श्रीकृष्ण सांगे उद्धवापुढें
।
कथा राहिली येरिकडे । तेंही धडफुडें स्मरेना ॥ ७
॥
देह विसरला निरूपण । तंव उद्धवासी बाणली खूण ।
तोही विसरला उद्धवपण । कृष्णा कृष्णपण नाठवे ॥ ८
॥
अभेदभजनाचा हरिख । देव भक्त झाले एक ।
दोघां पडोनि ठेलें ठक । परम सुख पावले ॥ ९ ॥
उद्धव निजबोधें परिपूर्ण । तरी पूजाविधानप्रश्न
।
एथ करावया काय कारण । ऐशी आशंका मन कल्पील ॥ २१० ॥
तरी उद्धवाच्या चित्तीं । उगा राहतांचि श्रीपती
।
जाईल निजधामाप्रती । यालागीं प्रश्नोक्ती तो पुसे
॥ २११ ॥
उपासनाकांड गुह्यज्ञान । आगमोक्तपूजाविधान ।
उद्धवमिषें श्रीकृष्ण । वेदार्थ आपण स्वयें बोले
॥ १२ ॥
सकळ वेदार्थ शास्त्रविधी । ग्रंथीं श्रीकृष्ण प्रतिपादी
।
जैसी श्रद्धा तैसी सिद्धी । व्हावया त्रिशुद्धी
साधकां ॥ १३ ॥
असो हे ग्रंथव्युत्पत्ती । ऐकता अद्वैतभक्ती ।
उद्धव निवाला निजचित्तीं । तेणें श्रीपति सुखवला
॥ १४ ॥
संतोषें म्हणे श्रीकृष्ण । उद्धवा होईं सावधान
।
पूढील पूजाविधान । तुज मी सांगेन यथोक्त ॥ १५ ॥
पूज्य पूजक एकात्मता ध्यान । करोनियां दृढ धारण
।
तेंचि बाह्य पूजेलगीं जाण । करावें आवाहन प्रतिमेमाजीं
॥ १६ ॥
प्रतिमेसंमुख आपण । आवाहनमुद्रा दाखवून ।
माझी चिक्तळा संपूर्ण । प्रतिमेसी जाण भावावी ॥
१७ ॥
तेव्हां मूर्तीचें जडपण । निःशेष न देखावें आपण
।
मूर्ति भावावी चैतन्यघन । मुख्य ‘आवाहन’ या नांव
॥ १८ ॥
गुरुमुखें मंत्र निर्दोष । तेणें मंत्रें मूर्तींसी
न्यस ।
करावे सर्वांगीं सावकाश । शास्त्रविन्यास आगमोक्त
॥ १९ ॥
एवं आवाहन संस्थापन । सन्निधि सन्निरोधन ।
संमुखीकरण स्वायतन । या मुद्रा आपण दावाव्या ॥ २२०
॥
अवगुंठन संकलीकरण । या अष्टौ मुद्रा दावूनि जाण
।
मग होऊनि सावधान । पूजाविधान मांडावें ॥ २१ ॥
पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान्प्रकल्पयेत्
।
धर्मादिभिश्च नवभिः कल्पयित्वाऽऽसनं मम ॥ २५ ॥
पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् ।
उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां महां तूभयसिद्धये ॥
२६ ॥
स्न्नानमंडप कल्पूनि जाण । तेथ आणावा देव चिद्धन
।
पाद्य अर्घ्य आचमन । मधुपर्क-विधान करावें ॥ २२ ॥
अभ्यंग अंगमर्दन । पुरुषसूक्तें थथोक्त स्न्नान
।
पीतंबरपरिधान । स्न्नानमंडपीं जाण देवासी ॥ २३
॥
इतार यथोक्त पूजन । करावें सिंहासनीं संपूर्ण ।
तें आसन पीठावरण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ २४ ॥
सिंहासनीं आवरणक्रम । आधारप्रकृति-कूर्म क्षेम
।
क्षीराब्धि श्वेतद्वीप कल्पद्रुप । मनोरम भावावा
॥ २५ ॥
त्या तळीं रत्नमंडप नेटक । त्यामाजीं विचित्र पर्यंक
।
त्या मंचकाचा विवेक । यदुनायक सांगत ॥ २६ ॥
धर्म ज्ञान वैराग्य ऐश्वर्य । हेचि माचवे अतिवर्य
।
अधर्म अज्ञान अनैश्वर्य । अवैराग्येंसीं पाय गातें
चारी ॥ २७ ॥
ईश्वरतत्त्व निजसूत । गुणागुणीं वळोनि तेथ ।
मंचक विणिला अचुंबित । योगयुक्त महामुद्रा ॥ २८
॥
त्या मंचकावरी शेषपुटी । शोभे अतिशयेंसीं गोमटी
।
सहस्त्रफणीं मणितेज उठी । छत्राकार पृष्टीं झळकत
॥ २९ ॥
शेषपुटीमाजीं निर्मळ । विकासलें रातोत्पळ ।
सकर्णिक अष्टदळ । शोभे कमळ मनोहर ॥ २३० ॥
सत्शक्ति कमळकंदमूळ । ज्ञाननाळ त्याचें सरळ ।
प्रकृति अष्टधा जे सबळ । तेंचि अष्टदळ कमळाचें ॥
३१ ॥
ऐसें कमळ अतिसुंदर । षड्विकार तेचि केसर ।
वैराग्यकर्णिका सधर । मघमघी थोर सुवासें ॥ ३२ ॥
पूर्वादि कमळदळीं जाणा । देवता न्यासाव्या त्या
त्या स्थाना ।
विमळा उत्कर्षणी आणि ज्ञाना । क्रियाशक्ती जाणा
चौथी पैं ॥ ३३ ॥
योगा प्रह्वी सत्या ईशाना । कर्णिका योजिजे मध्यस्थाना
।
कल्पूनि अनुपम रचना । अनुग्रहा जाणा स्थापावी ॥
३४ ॥
आत्मा अंतरात्मा परमात्मा । हा संमुखभाग देवोत्तमा
।
सत्त्व रज आणि मोह तमा । पुरुषोत्तम पृष्ठिभाग ॥
३५ ॥
ऐशापरी पीठन्यास । आगमोक्त सावकाश ।
करूनियां हृषीकेश । सिंहासनास आणावा ॥ ३६ ॥
छत्र आणि युग्म चामर । नाना वाद्यें जयजयकार ।
दावूनि पीठ मुद्रा सधर । आसनीं श्रीधर बैसवावा ॥
३७ ॥
मज सर्वगतासी आवाहन । मज अधिष्ठानासी आसन ।
मज निर्विकारासी जाण । दाविती आपण विकारमुद्रा
॥ ३८ ॥
मज चिद्रूपालागीं लोचन । निःशब्दा कल्पिती श्रवण
।
मज विश्वमुखासी वदन । निमासुरें जाण भाविती ॥ ३९
॥
मी विश्वांघ्री दों पायीं चालत । मज विश्वबाहूसी
चारी हात ।
मज सर्वगतातें एथ । स्थान भावित एकदेशी ॥ २४० ॥
मज निरुपचारासी उपचार । मज विदेहासी अळंकार ।
मज सर्वसमाना अरिमित्र । भावना विचित्र भाविती
॥ ४१ ॥
मज अकर्त्या कर्मबंधन । अजासी जन्मनिधन ।
नित्यतृप्तासी भोजन । निर्गुणा सगुण भाविती ॥ ४२
॥
या अवघियांचा अभिप्रावो । उपासनाकांडनिर्वाहो
।
जैस जैसा भजनभावो । तैसा मी देवो तयांसी ॥ ४३ ॥
मी अवाप्त सकळकाम । परी भक्तप्रेमालागीं सकाम ।
जैसा भक्तांचा मनोधर्म । तैसा पुरुषोत्तम मी तयां
॥ ४४ ॥
भक्त जैसा भावी मातें । मी तैसाचि होयें त्यातें
।
तो जें जें अर्पी भावार्थे । तें अर्पे मातें सहजचि
॥ ४५ ॥
मी सर्वत्र भरलों असें । तेथ जो जेथ मज उद्देशें
।
भक्त भावार्थें अर्पुं बैसे । तें अर्पे अनायासें
सहजें मज ॥ ४६ ॥
मी सर्वत्र देवाधिदेव । तैसा प्राणीयांचा नव्हे
भाव ।
यालागीं भक्तांचा जेथ सद्भाव । तेथ मी देव सहजेंचि
॥ ४७ ॥
यालागें वडेंकोडें । भक्तभावार्थ मज आवडे ।
भक्तभावाहूनि पुढें । वैकुंठ नावडे क्षीराब्धीही
॥ ४८ ॥
भक्तभावार्थाचीं भूषणें । अंगीं बाणावया श्रीकृष्णें
।
म्यां निर्गुणेंही सगुण होणें । भावार्थगुणें भक्तांच्या
॥ ४९ ॥
यालागीं मी अजन्मा जन्में । अकर्माही करीं कर्में
।
अनमा मी धरीं नामें । भक्त मनोधर्में तरावया ॥ २५०
॥
निर्गुणीं लागल्या मन । मनचि होय चैतन्यघन ।
सगुणीं ठसावल्या मन । साधक श्रीकृष्ण स्वयें होती
॥ ५१ ॥
निर्गुणाचा बोध अटक । यालागीं उपासनविवेक ।
सगुणमूर्ति भावूनि देख । तरले साधक अनायासें ॥ ५२
॥
हे आगमोक्त उपासनविधी । येणें भोगमोक्ष उभयसिद्धी
।
साधक पावती त्रिशुद्धी । मी कृपानिधि संतुष्टें
॥ ५३ ॥
तेंचि उपासनाविधिविधान । मागां सांगतां पूजन ।
देव सिंहासनीं बैसल्या पूर्ण । पुढें आवरणपूजा
ऐक ॥ ५४ ॥
सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषुधनुर्हलान् ।
मुसलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं चानुपूजयेत्
॥ २७ ॥
अण्वी जीवकळेसी ‘देहावरण’ । सिंहासनीं ‘शक्त्यावरण’
।
सुदर्शनादि आयुधावरण’ । आपुलीं आपण हरि सांगे ॥
५५ ॥
सतेज धार सुदर्शन । शंख शोभे पांचजन्य ।
नंदक तो खड्ग जाण । गदा गहन कौमोदकी ॥ ५६ ॥
शार्ङ्ग-धनुष अतिसबळ । सुवर्णपुंखें बाण सरळ ।
हल आणि मुसळ । आयुधें प्रबळ पूजावीं ॥ ५७ ॥
या आठवी भुजा सायुधा सरळा । कंठी कौस्तुभ वनमाळा
।
कांसे कशिला पिंवळा । घनसांवळा शोभत ॥ ५८ ॥
ब्रह्मण्यदेव रमानाथ । ब्राह्मणाचा चरणघात ।
हृदयीं अलंकार मिरवत । शोभा अद्भुत तेणें शोभे ॥
५९ ॥
चिद्रत्नांच्या अळंकारीं । गुण काढोनियां बाहेरी
।
वोविली वैजयंती कुसरी । ते हृदयावरी रुळत ॥ २६० ॥
यापरी साळंकार सायुध । शंखचक्रपद्मेसीं अगाध ।
ऐसा शोभला स्वयंबोध । नारदादि संनिध तिष्ठती सदा
॥ ६१ ॥
यापरी साळंकार सायुध । पूज्य पूजोनियां गोविंद
।
मग पूजावे पार्षद । ऐक विशद सांगेन ॥ ६२ ॥
नन्दं सुनन्दं गरुडं चण्डमेव च ।
महाबलं बलं चैव कुमुदं कुमुदेक्षणम् ॥ २८ ॥
नंद सुनंद देवापाशीं । गरुड सदा तिष्ठे दृष्टीसी
।
चंड प्रचंड दोनी बाहींसीं । अहर्निशीं तिष्ठती
॥ ६३ ॥
बळ आणि महाबळ । सुमुख संज्ञें अवधानशीळ ।
कुमुद कुमुदाक्ष केवळ । पाठीसी प्रबळ बळें उभे ॥
६४ ॥
गरुड दृष्टीं तिष्ठे आपण । येर नंदादि जे अष्टौ जन
।
ते अष्टौ दिशांप्रति जाण । पार्षदावरण हरिनिकटीं
॥ ६५ ॥
दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून् ।
स्वे स्वे स्थाने त्वभिमुखान् पूजयेत्प्रोक्षणादिभिः
॥ २९ ॥
दुर्गा विनायक जाण । व्यास आणि विष्वक्सेन ।
चहूं कोनीं चारी स्थापून । करावें पूजन देवाभिमुख
॥ ६६ ॥
मूळमूर्तीसी अभिन्नाकारु । गुरु आणि परमगुरु ।
परमेष्ठिगुरूसी एकाकारु । पूजाप्रकारु करावा ॥
६७ ॥
इंद्रादि अष्टौ लोकपाळ । आह्वानूनियां सकळ ।
स्थापूनि अष्टौ दिशा केवळ । तेही तत्काळ पूजावे
॥ ६८ ॥
गुरु-दुर्गादिक लोकपाळ । पूजावे सांगोपांग सकळ
।
प्रोक्षणपाद्यादि अविकळ । पूजा निश्चळ करावी ॥
६९ ॥
तेचि पूजेचे पूजोपचार । कोण कोण पैं प्रकार ।
साही श्लोकीं शार्ङ्गधर । संक्षोपाकार सांगत ॥
२७० ॥
दन्दनोशीरकर्पूरकुड्कुमागुरुवासितैः ।
सलिलैः स्नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति
॥ ३० ॥
स्वर्णधर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया ।
पौरुषेणापि सूक्तेन सामभीरजनादिभिः ॥ ३१ ॥
एळा वाळा कर्पूर । चंदन कुंकुम केशर ।
त्यांमाजीं मेळवूनि अगर । धूपिलें नीर स्न्नपनासी
॥ ७१ ॥
सुवासित सपरिकर । गंगाजळ अतिपवित्र ।
शंखमुद्रापुरस्कार । शंखीं तें नीर भरावें ॥ ७२
॥
ऐसें जळ घेऊनि शुद्ध । आपस्तंबशाखेचें प्रसिद्ध
।
‘सुवर्णधर्मनुवाक’ पद । तेणें अभिषेक विशद मज करावा
॥ ७३ ॥
अथवा केवळ ‘पुरुषसूक्त’ । ‘रुद्राभिषेक’ ‘विष्णुसूक्त’
।
इंहीं मंत्रीं मंत्रोक्त । देवासीं यथोक्त स्न्नान
द्यावें ॥ ७४ ॥
कां सामवेदींचें गायन । त्यामाजीं सामनीराजन ।
तेणेंहीकरूनियां जाण । देवासी स्न्नान करावें ॥
७५ ॥
असल्या वैभवसंपन्न । नित्य द्यावें हें महास्न्नान
।
नातरी पर्वविशेषें जाण । करावें आपण जयंत्यादिकीं
॥ ७६ ॥
आगमोक्त सुलक्षण । ‘महापुरुषविद्या’ पूर्ण ।
तेणेंही करूनि आपण । देवासी स्न्नान करावें ॥ ७७
॥
देवासी पूर्ण झालिया स्न्नान । करावें मंगळनीरांजन
।
मग वस्त्रें अलंकार भूषण । देवासी आपण अर्पावीं
॥ ७८ ॥
वस्त्रोपवीताभरणपत्रस्वग्गन्धलेपनैः ।
अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भक्तो मां यथोचितम् ॥ ३२
॥
देवो स्वरूपें घनसांवळ । कांसे कसावा सोनसळा ।
हेमसूत्र अर्पूनि गळां । रत्नमेखळा बाणावी ॥ ७९
॥
वंकीअंदुवांचा गजर । चरणीं नूपुरांचा झणत्कार
।
मुकुटकुंडें मनोहर । हृदयीं गंभीर महापदक ॥ २८०
॥
जडित मोतिलग पत्रवेली । अतिशोभित दिसे निढळीं ।
तिलक पिंवळा तयातळी । कंठी झळाळी कौस्तुभ ॥ ८१ ॥
बाहीं बाहुवटे वीरकंकणें । करमुद्रिका रत्नखेवणें
।
पीतांबर झळके कोणें मानें । रविबिंब तेणें लाजविलें
॥ ८२ ॥
सांवळें अंगीं गोमटी । शुभ्र चंदनाची शोभे उटी ।
सुमनमाळा वीरगुंठीं । होत घरटीं मधुकरां ॥ ८३ ॥
वैजयंती वनमाळा । आपाद रुळे गळां ।
घवघवीत दिसे डोळां । घनसांवळा शोभत ॥ ८४ ॥
एवं वस्त्रालंकारभूषणीं । स्वयं पूजावा शार्ङ्गपाणी
।
प्प्जेहूनियां मनीं । श्रद्धा कोटिगुणीं असावी
॥ ८५ ॥
भक्त असो अतिसंपन्न । अथवा हो कां अतिनिर्धन ।
जेथ शुद्ध श्रद्धा संपूर्ण । तेथ नारायण संतुष्टे
॥ ८६ ॥
सकळ पूजेचें कारण । मुख्य श्रद्धाचि गा प्रमाण ।
अत्यंत श्रद्धे जो संपन्न । तो देवाचा पूर्ण पढियंता
॥ ८७ ॥
पाद्यमाचमनीयं च गन्धं सुमनसोऽक्षतान् ।
धूपदीपोपहर्याणि दद्यान्मे श्रद्धयार्चकः ॥ ३३
॥
एवं मूर्ति शृंगारिल्या पूर्ण । द्यावें पाद्य
अर्घ्य आचमन ।
देऊनि मथुपर्कविधान । करावें पूजन श्रद्धयुक्त
॥ ८८ ॥
गंधाक्षता शुद्ध सुमन । धूप दशांग दीपदान ।
दीपावली नीराजन । श्रद्धा मदर्चन साधकां ॥ ८९ ॥
गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान् ।
संयावदधिसूपांश्च नैवेद्यं सति कल्पयेत् ॥ ३४
॥
झाल्या घूप दीप नीरांजन । देवासी वोगरावें भोजन
।
नानापरीचें पक्वाना । अन्न सदन्न रसयुक्त ॥ २९०
॥
मांडा साकरमांडा गुळवरी । शष्कुला अमृतफळें क्षीरधारी
।
दुधामाजीं आळिली क्षिरी । वाढिली परी वळिवट ॥ ९१
॥
मधुवडा कोरवडा । लाडू तिळवयांचा जोडा ।
रुची आला अंबवडा । ठायापुढां वाढिंनला ॥ ९२ ॥
पत्रशाकांची प्रभावळी । भात अरुवार जिरेसाळी ।
सूप सोलींव मुगदाळी । गोघृत परिमळीं सद्यस्तप्त
॥ ९३ ॥
सांजा सडींव गुळयुक्त । एळा मिरें घालूनि आंत ।
पाक केला घ्रुतमिश्रित । सेवितां मुखांत अरुवार
॥ ९४ ॥
कथिका तक्राची गोमटी । आम्ररसें भरली वाटी ।
शिखरणी केळांची वाडिली ताटीं । देखोनि लाळ घोंटी
अमरेंद्र ॥ ९५ ॥
दधि दुग्ध साय साकर । नैवेद्या वाढिले परिकर ।
देव न पाहे उपचार । श्रद्धा श्रीधर तृप्त होय ॥ ९६
॥
सामर्थ्य असलें करावयासी । तरी हे परवडी प्रतिदिवशीं
।
नैवेद्य अर्पावे देवासी । ना तरी पर्वविशेषीं अर्पावे
॥ ९७ ॥
उपास्यमूर्ति जे साचार । ते जयंतीस सविस्तर ।
पर्वविशेषीं उपचार । पूजा अपार हरि सांगे ॥ ९८ ॥
अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्श दन्तधावाभिषेचनम् ।
अनाद्यगीतनृत्यादि पर्वणि स्युरुतान्वहम् ॥
३५ ॥
पर्वे बोलिलीं आगमोक्तीं । अथवा वार्षिक पर्वे
येती ।
कां निजमूर्तीची जयंती । ते पूजा श्रीपति स्वयें
सांगे ॥ ९९ ॥
दंतधावन उद्वर्त्तन । मूर्तिसी द्यावें अभ्यंजन
।
पंचामृते करूनि स्न्नपन । विचित्राभरण पूजावी ॥
३०० ॥
पूजोनि साळंक्रुत देवासी । नैवेद्य अर्पावे षड्सीं
।
देऊनि करोद्वर्तनासी । मुखवासासी अर्पावें ॥ १
॥
देव विसरला देवपणासी । तें देवपण भेटे देवासी ।
ऐशिया दाखवावें आदर्शासी । तेणें देवदेवासी उल्हासु
॥ २ ॥
पर्वाविशेषीं जयंतीसी । मेळवूनि संतविष्णवांसी
।
करावें गीतनृत्यकीर्तनासी । अतिप्रेमेंसीं अहोरात्र
॥ ३ ॥
आगमोक्त दीक्षा हवन । करितां तत्काळ देव प्रसन्न
।
त्या होमाचें विधिविधान । ऐक सावधान उद्धवा ॥ ४ ॥
विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभिः ।
अग्निमाधाय परितः समूहेत्पाणिनोदितम् ॥ ३६ ॥
परिस्तीर्याथ पर्युक्षेदन्वाधाय यथाविधि ।
प्रोक्षण्याऽऽसाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ
भावयेत माम् ॥ ३७ ॥
आगमोक्त कुंडविधान । लांबी रुंदी खोली कोण ।
गणूनि उंचीचें प्रमाण । कुंड संपूर्ण साधावें ॥
५ ॥
स्वशाकह जें वेदप्रोक्त । मेखळायुक्त साधावी गर्त
।
योनीसकट वेदी तेथ । लक्षणोक्त साधावी ॥ ६ ॥
तेथ करूनि अग्न्याधान । प्रतिष्ठिला जो हुताशन
॥
त्यासी करूनि करस्पर्शन । परिसमूह करावें ॥ ७ ॥
दर्भी करावें परिस्तरण । मग करावें पर्युक्षण ।
इध्माबर्हिविसर्जन । त्रिसंधान ठेवावें ॥ ८ ॥
करूनि बर्हीचें आस्तरण । करावें आज्यस्थालीस्थापन
।
व्याहृतीं समिधाहोम जाण । ‘अन्वाधान’ त्या नांव
॥ ९ ॥
प्रोक्षणीपात्रींचें विधान । करूनि भरावें जळ पूर्ण
।
तेणें कुशाग्रजळें आपण । होमद्रव्यें जाण प्रोक्षावीं
॥ १० ॥
कुंडीं प्रदीप्त हुताशन । तेथ करावें माझें ध्यान
।
तें ध्यानमूर्तीचें लक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥ ११ ॥
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शड्खचक्रगदाम्बुजैः ।
लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥
३८ ॥
स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् ।
श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम्
॥ ३९ ॥
जैसा तप्तस्वर्णभा । तैशी मूर्तीची अंगप्रभा ।
चतुर्भुज साजिरी भोभा । चिन्मात्रगाभा मूर्तिप्रभा
प्रबळ् प्रकाशे ॥ १२ ॥
शंखचक्रगदाकमळ । कांसे पीतांबर सोज्ज्वळ ।
लोपूनि अग्निप्रभाज्वाळ । मूर्तिप्रभा प्रबळ प्रकाशे
॥ १३ ॥
मुकुटकुंडले मेखळा । श्रीवत्स शोभे वक्षस्थळा ।
आपाद रुळे वनमाळा । झळके गळां कौस्तुभ ॥ १४ ॥
ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च ।
प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हविः
॥ ४० ॥
ऐसें साङ्ग माझें ध्यान । अग्नीमाजीं भावूनि जाण
।
करूनि आवाहन पूजन । विध्युक्त हवन मांडावें ॥ १५
॥
अग्नि विधियुक्त आव्हानूनी । समिधा होमघृतें अभिघारूनि
।
आज्यभाग दों अवदानीं । प्रथमहवनीं होमावा ॥ १६ ॥
तेथ तिलाज्य हविर्द्रव्य पूर्ण । घृतप्लुत अवदान
।
आगमोक्त होमविधान । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ १७॥
जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानतः ।
धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रैः स्विष्टकृतं
बुधः ॥ ४१ ॥
लक्षूनि मुखबोध देवाचा । मूलमंत्रें होम साधकांचा
।
कां पुरुषसूक्त सोळा ऋचा । हा होमाचा विधिमार्ग
॥ १८ ॥
धर्मादिक पीठार्चन । इतर देवता आवरण ।
त्यांसीही एकएक अवदान । नाममंत्रें जाण होमावें
॥ १९ ॥
मग स्विष्टकृताचें अवदान । साधकें द्यावें सविधान
।
ऐसें हें माझें निजभजन । भक्त सज्ञान जाणती ॥ २०
॥
होमादि मूर्तिभजनविधि । येणें तत्काळ साधकां सिद्धी
।
भक्त पावती निजपदीं । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥ २१
॥
अभ्यर्च्याथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो बलिं हरेत्
।
मूलमन्त्रं जपेद्ब्रह्म स्मरन्नारायणात्मकम्
॥ ४२ ॥
यापरी होम विधियुक्त अर्चन । करूनि करावें सष्टांग
नमन ।
मग देवाचे जे पार्षदगण । त्यांसी बळिहरण कल्पावें
॥ २२ ॥
मग बाह्यप्रतिमापूजास्थान । तेथें येवोनियां आपण
।
मूलमंत्राचें स्मरण । ध्यानयुक्त जाण करावें ॥
२३ ॥
पूज्य-पूजक अभिन्न । परात्पर जो कां नारायण ।
ते परब्रह्मीं लावूनी मन । घालावें आसन सावधानवृत्तीं
॥ २४ ॥
ध्यानीं जंव स्थिरावे मन । तंव स्थिर राखावें आसन
।
तेथूनि उपरमल्या मन । पुढें पूजाविधान हरि सांगे
॥ २५ ॥
दत्वाऽऽचमनमुच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् ।
मुखवासं सुरभिमत्ताम्भूलाद्यमथार्हयेत् ॥ ४३॥
एवं विसर्जिलिया ध्यान । झालें देवाचें भोजन ।
ऐसें भावूनि आपण । शुद्धाचमन अर्पावें ॥ २६ ॥
अग्नीमाजील मूर्तिध्यान । प्रतिमा पूजिली जे आपण
।
दोहीं शुद्धाचमन । यथोक्त जाण करावें ॥ २७ ॥
देवाचिया भुक्तशेषासे । भाग द्यावा विष्वक्सेनासी
।
मग काढूनि उच्छिष्टासी । द्यावें देवासी करोद्वर्तन
॥ २८ ॥
कापुरें घोळिवा सुपारीफोडी । सुवर्णवर्णा पानांची
विडी ।
काथ सुवासिला परवडीं । अभिनव गोडी तांबूला ॥ २९ ॥
एळा लवंगा कंकोळ । अल्प अर्पिलें जाटीफळ ।
सुरंग रंगलें तांबूल । दिसे मुखकमळ साजिरें ॥ ३३०
॥
चोवा कस्तूरी बुका सधर । अर्पूनि पुष्पांजळीसंभार
।
जेणें शीघ्र संतोषे श्रीधर । तें प्रेम साचार हरि
सांगे ॥ ३१ ॥
उपगायन्गृणन्नृत्यन् कर्माण्याभिनयन्मम ।
मत्कथाः श्रावायञ्छृण्वन् मुहूर्तं क्षणिको
भवेत् ॥ ४४ ॥
ज्ञान ध्यान उपासकत । हे गौण जाण सर्वथा ।
देव भावाचा भोक्ता । भावें तत्त्वतां देव भेटे ॥
३२ ॥
ध्यानीं तुटलिया निजमन । करावें माझें नामस्मरण
।
कां माझ्या गुणांचें श्रवण । आदरें जाण करावें ॥
३३ ॥
करितां हरिगुणयशश्रवन । तेणें सुखावे अंतःकरण ।
सुखें सुखावोनि आपण । स्वयें हरिकीर्तन करावें
॥ ३४ ॥
निर्लज्ज नटाचे परी । हरिरंगणीं नृत्य करी ।
हावभावकटाक्षकुसरी । अभिनयो धरी कर्माचा ॥ ३५ ॥
गोवर्धनउद्धरण । अंगें दावावें आपण ।
कां मांडूनियां दृढ ठाण । त्र्यंबकभंजन दावावें
॥ ३६ ॥
पूतनाप्राणशोषण । कुवल्याचें निर्दळण ।
दावूनि मल्लमर्दन । हरिकीर्तन करावें ॥ ३७ ॥
नवल प्रेमाचा उद्धोध गद्यपद्यनामप्रबंध ।
भुजंगप्रयातादि अगाध । गाती स्वानंद स्तुतिस्तोत्रें
॥ ३८ ॥
स्तवैरुच्चावचैः स्तोत्रैः पौराणैः प्राकृतैरपि
।
स्तुत्वा प्रसीद भगवन्निति वन्देत दण्डवत् ॥ ४५
॥
माझीं स्तुतिस्तोत्रें पुराण । सादरें करावीं श्रवण
।
श्रोता मिळालिया आपण । कथानिरूपण सांगावें ॥ ३९
॥
शुद्ध न ये स्तोत्रपठण । करितां अबद्ध गायन ।
पाठका दोष न लगे जाण । तेणें होय निर्दळण महादोषां
॥ ३४० ॥
वेदींचें उपनिषत्पठण । कां ऋचामंत्रें हरीचें स्तवन
।
ये लौकिकीं उच्चावचें जाण । देवासी समान निजभावें
॥ ४१ ॥
पुराणींचें श्रेष्ठ स्तोत्र । अथवा पढतां नाममात्र
।
अर्थें भावार्थें साचार । समान श्रीधर मी मानीं
॥ ४२ ॥
नेणें वेद शास्त्र पुराण । केवळ भाळाभोळा जाण ।
तेणें करितां प्राकृत स्तवन । मी जनार्दन संतोषें
॥ ४३ ॥
वेदीं चुकल्या स्वरवर्ण । पाठका दोष बाधी गहन ।
प्राकृत करितां हरीचें स्तवन । दोषनिर्दळण तेणें
होय ॥ ४४ ॥
शास्त्रश्रवण पुराणस्थिती । पाहिजे पंचमीसप्तमीव्युत्पत्ती
।
प्राकृत अबद्धही नामकीर्ती । भगवत्प्राप्तिप्रापक
॥ ४५ ॥
संस्कृत वाणी देवें केली । प्राकृत चोरापासून झाली
।
असोत या पक्षाभिमानी बोली । देवाची चाली निरभिमान
॥ ४६ ॥
वेदशास्त्र हो पुराण । कां प्राकृतभाषास्तवन ।
एथें भावचि श्रेष्ठ जाण । तेणें नारायण संतोषे ॥
४७ ॥
देवासी प्रेमाचें पढियें कोड । न पाहे व्युत्पत्तीचें
काबाड ।
भाविकांचा भावर्थचि गोड । तेणें भक्तांची भीड नुल्लंघी
देवो ॥ ४८ ॥
एवं भावार्थें करितां स्तवन । देव होय भक्ताअधीन
।
तेणें भावार्थें करूनि नमन । हरिचरण वंदावे ॥ ४९
॥
मुहूर्त निमेष क्षणेंक्षण । हरिचरणीं सुखावल्या
मन ।
इतर व्यापार तेणें सुखें जाण । सहजें आपण वोसरती
॥ ३५० ॥
जेणें तुटें माझें अनुसंधान । तें कर्म त्यागावें
आपण ।
जेणें स्वरूपनिष्ठ होय मन । तें समाधान राखावें
॥ ५१ ॥
सप्रेम करितां नमन । नित्य नूतन समाधान ।
त्या नमनाचें लक्षण । लोटांगण दंडवत ॥ ५२ ॥
सुटल्या दंड सत्राणें । संमुख विमुख पाहों नेणे
।
तैशीं घालीं लोटांगणें । देहाभिमानें अहेतुक ॥
५३ ॥
असतां देहाचें अनुसंधान । जो परमार्थे करी नमन ।
त्या नमस्काराचें लक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥ ५४ ॥
शिरो मत्पादयोः कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् ।
प्रपन्नं पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहर्णवात्
॥ ४६ ॥
मस्तक माझ्या चरणांवरी । उभय बाहु परस्परीं ।
दोनी चरण दोंही करीं । धरी निर्धारीं भावार्थें
॥ ५५ ॥
संसारसागराच्या पोटीं । मृत्युग्रहें घातली मिठी
।
चरणीं लागलों उठाउठीं । मज जगजेठी सोडवीं ॥ ५६ ॥
भवभयें भ्यालों दारुण । यालागीं तुज आलों शरण ।
निवारी माझें जन्ममरण । भावें श्रीचरण दृढ धरिले
॥ ५७ ॥
तूं स्वामे असतां शिरीं । मज मृत्यु बापुडें केवीं
मारी ।
भावें लोटांगण चरणांवरी । कृपा उद्धरीं कृपाळुवा
॥ ५८ ॥
देखोनि साष्टांग नमन । ऐकोनि भयभीतस्तवन ।
मज तुष्टला नारायण । ऐसें आपण भावावें ॥ ५९ ॥
इति शेषां मया दत्तां शिरस्याधाय सादरम् ।
उद्वासयेच्चेदुद्वास्यं ज्योतिर्ज्योतिषि तत्पुनः
॥ ४७ ॥
म्यां दीधला शेषप्रसाद । तो शिरीं धरोनि स्वानंद
।
स्थावरमूर्ति जेथ प्रसिद्ध । तेथ उद्वाससंबंध न
करावा ॥ ३६० ॥
जंगम जे प्रतिमामूर्ती । तेथ आवाहिली निजत्मज्योती
।
ते उद्वासुनियां मागुती । निजात्मस्थितीं ठेवावी
॥ ६१ ॥
मूर्तीमाझारील ज्योति । आणोनियां हृदयस्थितीं
।
मग निजात्मज्योतीसी ज्योती । यथास्थितीं मेळवावी
॥ ६२ ॥
विसर्जनान्त पूजास्थिती । ऐकोनि उद्धवाचे चित्तीं
।
साधकां पूज्य कोण मूर्ती । देव ते अर्थीं स्वयें
सांगे ॥ ६३ ॥
अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र चार्चयेत्
।
सर्वभूतेष्वात्मनि च सर्वात्माहमवस्थितः ॥ ४८
॥
उद्धवा जे मूर्ति ज्या पढियंती । तोचि त्यासी पूज्य
मूर्ती ।
तुवांही अणुमात्र चित्तीं । संदेह ये अर्थीं न धरावा
॥ ६४ ॥
विष्णु विरिचि सविता जाण । शिव शक्ति कां गजवदन ।
या मूर्तीमाजीं मी आपण । सर्वीं समान सर्वात्मा
॥ ६५ ॥
सर्व प्रतिमांचें पूजन । करितां मज पूजा समान ।
भक्तांची जेथ प्रीति गहन । तिये अधीन मी परमात्मा
॥ ६६ ॥
जेवीं बाळकाचेनि मेळें । माता तदनुकूल खेळे ।
तेवीं भक्तप्रेमाचिये लीळें । म्यां चित्कल्लोळें
क्रीडिजे ॥ ६७ ॥
या सर्व भूतांच्या ठायीं । आणि आतारादि लीलादेहीं
।
मी सर्वांसी समान पाहीं । ये अर्थीं नाहीं संदेहो
॥ ६८ ॥
उद्धवा मी नाहीं ऐसें । कोणीही ठिकाण रितें नसे ।
परी प्राण्यांचें भाग्य कैसें । त्या मज विश्वासें
न भजती ॥ ६९ ॥
जो जेथ मज भजों बैसे । त्या मी तेथ तैसाचि असें ।
हें उपासनाकांडविशेषें । गुप्त अनायासें प्रकाशिलें
॥ ३७० ॥
उपासनाकांडींचा निर्वाहो । मी सर्वांभूतीं देवाधिदेवो
।
हा ज्यासी न कळे मुख्य भावो । त्यासी मूर्तिनिवाहो
द्योतिला ॥ ७१ ॥
हो कां माझी प्रतिमामूर्ती । तेही मी चिदात्मा निश्चितीं
।
तेथ करितां भावे भक्ती । भक्त उद्धरती उद्धवा ॥ ७२
॥
एवं क्रियायोगपथैः पुमान्वैदिकतन्त्रिकैः ।
अर्चन्नुभयतः सिद्धिं मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम्
॥ ४९ ॥
एवं क्रियायोगलक्षण । वैदिक तांत्रिक मिश्र जाण
।
आगमनिगम विस्तार गहन । तो मुख्यार्थ पूर्ण सांगितला
॥ ७३ ॥
येणें क्रियायोग भजनमार्गें । भक्त जैं भोगमोक्ष
मागे ।
तैं उभय सिद्धी लागवेगें । म्यां श्रीरंगें अर्पिजे
॥ ७४ ॥
भक्त निष्काम अनन्यभक्ती । तैं भोग मोक्षादि संपत्ती
।
घेऊनियां मी श्रीपती । त्यांच्या द्वाराप्रती
सदा तिष्ठें ॥ ७५ ॥
मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेद्दृढम्
।
पुष्पोद्यानानि रम्यणि पूजायात्रोत्सवाश्रितान्
॥ ५० ॥
साङ्ग माझी प्रतिमामूर्ती । करूनि जे प्रतिष्ठा
करिती ।
दृढ देवालय उभारिती । अतिप्रीतीं मद्भावें ॥ ७६
॥
वन उपवन उद्यान । पुष्पवाटिका लावाव्य पूर्ण ।
नित्यपूजेचें विधान । उत्साहीं जाण महापूजा ॥ ७७
॥
यात्रा बहुजनसमाजा । वार्षिक पर्व महापूजा ।
चालवावया अधोक्षजा । उपाय सहजा हरि सांगे ॥ ७८ ॥
पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वस्वथान्वहम् ।
क्षेत्रापणपुरग्रामान् दत्त्वा मत्सार्ष्टितामियात्
॥ ५१ ॥
नित्यपूजा महापूजा । वार्षिक पर्वें चालवाव्य वोजा
।
नित्यनिर्वाह करी राजा । ग्रामसमाजा अर्पूनि ॥
७९ ॥
‘क्षेत्र’ म्हणिजे शेत गहन । हाटउत्पन्न द्रव्य
‘आपण’ ।
हाटेंविण तो ‘ग्राम’ जाण । ऐक लक्षण पुराचें ॥ ३८०
॥
हाटयुक्त तें ‘पुर’ पाहीं । जे अर्पिती देवालयीं
।
ते माझें ऐश्वर्य पाहीं । सर्वां ठायीं पावती ॥ ८१
॥
मूर्तिप्रतिष्ठा पूजाविधान । देवालयीं केलिया
जाण ।
कर्त्यासी फळ कोण कोण । तेंही श्रीकृष्ण सांगत ॥
८२ ॥
प्रतिष्ठया सार्वभौमं सद्मना भुवनत्रयम् ।
पूजाचिना ब्रह्मलोकं त्रिभिर्मत्साम्यतामियात्
॥ ५२ ॥
जो मूर्तिप्रतिष्ठा करूनि ठाये । तो सार्वभौम राज्य
लाहे ।
जो देवालय करी स्वयें । तो स्वामी होये तिहीं लोकीं
॥ ८३ ॥
जो करी पूजाविधान । तो पावे ब्रह्मसदन ।
ये तीनी जो करी आपण । तो मजसमान ऐश्वर्य पावे ॥ ८४
॥
ऐसे हे तिघे साधक । पोटींहूनि सकामुक ।
कामनेसारखे लोक । ते आवश्यक पावती ॥ ८५ ॥
ज्यासी माझें निष्काम भजन । त्याचे प्राप्तीचें
निजलक्षण ।
तें अत्यादरें श्रीकृष्ण । स्वानंदें पूर्ण सांगत
॥ ८६ ॥
मामेव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति ।
भक्तियोगं स लभते एवं यः पूजयेत माम् ॥ ५३ ॥
मज मुख्यत्वें जीवीं धरून । ज्यासी माझें निष्काम
भजन ।
निष्कामता जे अनन्य । ते पुरुष जाण मी होती ॥ ८७ ॥
तो वर्तमानदेहीं असतां । माझें निजरूप होय तत्त्वतां
।
त्या आम्हां आंतौता । भेद सर्वथा असेना ॥ ८८ ॥
करितां निष्काम भजन । भक्त झाला मजसमान ।
‘समान’ म्हणावया जाण । वेगळेपण असेना ॥ ८९ ॥
एवं भक्त तो मजभीतरीं । मी भक्ताआंतबाहेरी ।
ऐसे मिळाले परस्परीं । निजभक्तजनावरी नांदत ॥ ३९०
॥
गूळ जेवीं गोडियेसी । कां कल्लोळ जैसा सागरासी ।
ऐशिया निजभक्तीपाशीं । आम्हां तयांसी रहिवासु ॥
९१ ॥
ऐशी निष्काम जो भक्ति करी । तो धन्य धन्य चराचरीं
।
जो देवाद्विजांची वृत्ति हरी । तो पचे अघोरीं तें
ऐक ॥ ९२ ॥
यः स्वदत्तां परैर्दत्तां हरेत सुरविप्रयोः ।
वृत्तिं स जायते विड्भुग्वर्षाणामयुतायुतम्
॥ ५४ ॥
कर्तुश्च सारथेर्हेतोः अनुमोदितुरेव च ।
कर्मणां भागिनः प्रेत्य भूयो भूयसि तत्फलम् ॥
५५ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥
जो देवालयाची वृत्ति हरी । जो ब्राह्मणवृत्तीचा
लोप करी ।
तो अयुतायुतवर्शसहस्त्रीं । योनी सूकरी विष्ठा
भोगी ॥ ९३ ॥
जो द्विजदेवांची वृत्ति हरी । त्यासी जो होय सहाकारी
।
कां जो अनुमोदन करी । ते तिघे अघोरीं पचिजेती ॥ ९४
॥
ते जन्ममरणांच्या आवर्तीं । तेंचि फळ पुढतपुढतीं
।
मरमरोनि गा भोगिती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ९५ ॥
माझे प्राप्तीची चाड चित्ता । तरी नातळावी अधर्मता
।
अधर्मवंताची कथा । स्वभावें सर्वथा न करावी ॥ ९६
॥
न देखावें दोषदर्शन । न बोलावें मर्मस्पर्शन ।
भूतमात्रांचा द्वेष जाण । सर्वथा आपण न करावा ॥ ९७
॥
नयकावी परनिंदा । न बोलावें परापवादा ।
अधर्माचिया संवादा । कोणासी कदा न मिळावें ॥ ९८ ॥
त्रिलोकींचें पाप असकें । ज्यास घेणें असेल आवश्यकें
।
तैं साधुनिंदा निजमुखें । यथासुखें करावी ॥ ९९ ॥
सकळ दुःखांचिया राशी । अवश्य याव्या मजपाशीं ।
ऐसी आवडी ज्याचे मानसीं । तेणें ब्रह्मद्वेषासी
करावें ॥ ४०० ॥
सकळ काळ वृथा जावा । ऐसें आवडे ज्याचे जीवा ।
तेणें सारिपटादि आघवा । खेळ मांडावा अहर्निशीं
॥ १ ॥
मी हृदयस्थ आत्माराम । स्वतःसिद्ध परब्रह्म ।
तो मी व्हावया दुर्गम । अधर्म कर्म जगासी ॥ २ ॥
तें निर्दाळावया कर्माकर्म । वर्म आहे गा अतिसुगम
।
अखंड स्मरावें रामनाम । पुरुषोत्तम अच्युत ॥ ३ ॥
जेथें हरिनामाचा गजर । तेथ कर्माकर्मांचे संभार
।
जाळूनि नुरवीं भस्मसार । ऐसें नाम पवित्र हरीचें
॥ ४ ॥
नाम निर्दळी पाप समस्त । हें सकळशस्स्त्रसंमत ।
जो विकल्प मानी एथ । तो जाण निश्चित वज्रपापी ॥ ५
॥
वज्रपापाचे पर्वत । निर्दळी श्रीमहाभागवत ।
तें जनार्दनकृपा एथ । झालें प्राप्त अनायासें ॥
६ ॥
ते भागवतींचा पाहतां अर्थ । हरीचें नाम अतिसमर्थ
।
वर्णिलेंसे परमाद्भुत । स्वमुखें अच्युत बोलिला
॥ ७ ॥
एथही जो विकल्प धरी । तो अतिअभाग्य संसारीं ।
महादुःखदोषसागरीं । विकल्पेंकरीं बुडाला ॥ ८ ॥
संकल्पविकल्पेंकरीं जाण । जनांसी झालें दृढ बंधन
।
त्या भवबंधाचें छेदन । जनार्दन निजनाम ॥ ९ ॥
जनार्दनाचें निजनाम । निर्दळी भवभय परम ।
तें नाम स्मरे जो सप्रेम । तो पुरुषोत्तम स्वयें
होय ॥ ४१० ॥
स्वयें होणें ब्रह्म पूर्ण । ये अर्थींचें गोड निरूपण
।
अठ्ठाविसावे अध्यायीं जाण । उद्धवा श्रीकृष्ण सांगेल
॥ ११ ॥
ते कथा जैं श्रवणीं पडे । तैं जीवीं स्वयंभ सुख वाढे
।
मग आंतबाहेर दोंहीकडे । करी वाडेंकोडें समसाम्य
॥ १२ ॥
जे कथेचें गोडपण । जीव गेल्या न सोडी जाण ।
ऐसें रसाळ निरूपण । उद्धवासी श्रीकृष्ण सांगेल
॥ १३ ॥
श्रवणें उपजे ब्रह्मभावो । तो हा अठ्ठाविसावा अध्यावो
।
उद्धवासी देवाधिदेवो । निजकृपें पहा हो सांगेल
॥ १४ ॥
अक्षरें भरोनि अक्षरासीं । देव सांगेल उद्धवासी
।
तें निरूपण अठ्ठाविसाव्यासी । ब्रह्मसुखेंसीं
लगडेल ॥ १५ ॥
ब्रह्मसुखाची सांठवण । तो हा अठ्ठाविसावा जाण ।
ते उघडूनियां उणखूण । उद्धवासी श्रीकृष्ण सांगेल
॥ १६ ॥
तें कृष्णउधवनिजज्ञान । एका विनवी जनार्दन ।
तुमचे कृपेंकरूनि पूर्ण । श्रोतां अवधान मज द्यावें
॥ १७ ॥
श्रोतां दीधल्या अवधान । ग्रंथीं उल्हासे निरूपण
।
एका जनार्दन शरण । शिरीं श्रीचरण वंदिले ॥ ४१८ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे,
एकाकारटीकायां सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ५५ ॥ ओंव्या
४१८ ॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय अठ्ठाविसावा
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
जय जय सद्गुरु परम । जय जय सद्गुरु पुरुषोत्तम
।
जय जय सद्गुरु परब्रह्म । ब्रह्म ब्रह्मनाम तुझेनी
॥ १ ॥
जय जय सद्गुरु चिदैक्यस्फूर्तीं । जय जय सद्गुरु
चिदात्मज्योति ।
जय जय सद्गुरु चिन्मूर्ती । मूर्तामूर्ती चिद्रूप
॥ २ ॥
जय जय सद्गुरु सत्क्षेत्रा । जय जय सद्गुरु सत्पात्रा
।
जय जय सद्गुरु सन्मात्रा । सदैकाक्षरा सद्रूपा
॥ ३ ॥
जय जय सद्गुरु स्वनंदमान । जय जय सद्गुरु स्वानंदपूर्ण
।
जय जय सद्गुरु स्वानंदघन । आनंदा गोडपण तुझेनी
॥ ४ ॥
जय जय सद्गुरु देवअग्रणी । जय जय देवशिरोमणी ।
सकळ देव लागती चरणीं । देवचूडामणी गुरुराया ॥ ५ ॥
जय जय जीवादिजीवा । जय जय शिवादिशिवा ।
जय जय देवादिदेवा । जय जय अभिनवा गुरुराया ॥ ६ ॥
जय जय सद्गुरु सुखसंपन्ना । जय जय सद्गुरु सुखनिधाना
।
जय जय सद्गुरु सुखैकघना । सुख सुखपणा तुझेनि ॥ ७
॥
तुझेनि सुखा निजसुख घडे । तुझेनि बोधा निजबोध आतुडे
।
तुझेनि ब्रह्मा ब्रह्मत्व जोडे । तुझेनि पडिपाडें
तूं एक ॥ ८ ॥
ऐसा श्रीगुरु तूं अनंत । तुझ्या स्वरूपासी नाहीं
अंत ।
तो तूं होऊनि कृपायुक्त । निजस्वरूप बोधिल निजभक्तां
॥ ९ ॥
आपुलें निजरूप बोधून । नुरविशी देवभक्तपण ।
त्याहीवरी निजभजन । अद्वयें पूर्ण करविशी ॥ १० ॥
गंगा मिळोनि सागरीं । मीनली तळपे तयावरी ।
तेवीं भक्त मिळोनि तुजमाझारीं । तुझें भजन करी तुझेनि
॥ ११ ॥
अद्वय करितां तुझी भक्ती । तूं संतोषसी यथानिगुती
।
संतोषोनि शिष्याहातीं । निजात्मसंपत्ती अर्पिशी
॥ १२ ॥
अर्पूनि निजात्मभरभार । शिष्य गुरुत्वें करिशी
थोर ।
हा अतिलाघवी चमत्कार । अतर्क्य विचार तर्केना ॥
१३ ॥
जें अतर्क्य वेदशास्त्रांसी । ज्यालागीं वेद विवादिती
अहर्निशीं ।
तें तूं क्षणार्धें बोधिसी । सच्छिष्यासी निजबोधें
॥ १४ ॥
तुझ्या निजबोधाची हातवटी । पढतां वेदवेदांतकोटी
।
तरी अलक्ष लक्षेना दृष्टीं । सर्वार्थीं गोष्टी
अगम्य ॥ १५ ॥
बहुत कळलें कळलें म्हणती । नानापरीच्या युक्ति
चाळिती ।
परी ते न कळोनि वोसणती । जेवीं शुक बोलती सुभाषितें
॥ १६ ॥
यालागीं तुझी बोधकशक्ती । अगम्य सर्वाशीं सर्वार्थीं
।
तुझी लाधल्या कृपायुक्ती । अगम्य पावती सुगमत्वें
॥ १७ ॥
जें अगम्य श्रीभागवत । त्याहीमाजींं एकादशार्थ
।
प्राकृत करविला यथार्थ । बाप समर्थ कृपाळू ॥ १८ ॥
दधि मंथूनी समस्त । जेवीं माता काढी नवनीत ।
ते आयितें बाळकाहातीं देत । तैसें केलें येथ जनार्दनें
॥ १९ ॥
वेदशास्त्रांचें निजमथित । व्यासें काढिलें श्रीभागवत
।
त्या भागवताचा मथितार्थ । जाण निश्चित एकादश ॥ २०
॥
त्या एकादशाचें गोडपण । सर्वथा नेणें मी आपण ।
तें जनार्दनें करूनि मथन । सारांश पूर्ण मज दीधला
॥ २१ ॥
तो स्वभावें घालितां तोंडीं । लागली एकाद्शाची
गोडी ।
त्या गोडपणाच्या आवडीं । टीका चढोचढीं चालिली ॥
२२ ॥
यालागीं एकादशाची टीका । एकला कर्ता नव्हे एका ।
एकीं एक मिळोनि देखा । ग्रंथ नेटका निर्वाळिला ॥
२३ ॥
मागेंपुढें एक एका । हें एकादशाचें रूप देखा ।
तेणें एकपणें चालिली टीका । साह्य निजसखा जनार्दन
॥ २४ ॥
जनार्दनें पैं आपुलें । एकीं एकपण दृढ केलें ।
तेचि एकादशाचे अर्था आलें । एकीं मीनलें एकत्व ॥
२५ ॥
जेवीं जेवणीं गोड घांस । तेवीं भागवतीं एकादश ।
त्याहीमाजीं अष्टाविंश । अतिसुरस साजिरा ॥ २६ ॥
सर्वांगीं शिर प्रधान । तैसा अठ्ठाविसावा जाण ।
तेथील जें कां निरूपण । तो स्वानंद जाण सोलींव ॥
२७ ॥
तो हा अठ्ठाविसावा अध्यावो । ब्रम्हसुखाचा निजनिर्वाहो
।
उद्धवें न पुसतां पह हो । स्वयें देवाधिदेवो सांगत
॥ २८ ॥
उद्धवें न करितां प्रश्न । कां सांगताहे श्रीकृष्ण
।
येचि अर्थींचें निरूपण । सावधान परिसावें ॥ २९ ॥
उद्धव कृष्णोक्तीं निजज्ञान । पावोनि झाला ज्ञानसंपन्न
।
तेणें येऊं पाहे ज्ञानाभिमान । जाणपण अनिवार ॥
३० ॥
जग मूर्ख मी एक ज्ञाता । ऐशी वाढती जे अहंता ।
ते गुणदोषांची कथा । दावील सर्वथा सर्वत्र ॥ ३१ ॥
जेथ गुणदोषांचें दर्शन । तेथ निःशेष मावळे ज्ञान
।
येथवरी ज्ञानाभिमान । बाधक जाण साधकां ॥ ३२ ॥
अभिमान बाधी सदाशिवा । तोही आणिला जीवभावा ।
तेथ मनुष्याचा कोण केवा । अहंत्वें जीवा मुक्तता
कैंची ॥ ३३ ॥
गुणदोषांचें दर्शन । जैं ईश्वर देखे आपण ।
तोही नाडूं पवे जाण । इतरांचा कोण पडिपाडु ॥ ३४ ॥
यापरी गुणदोषदर्शन । साधकां बाधक होय पूर्ण ।
यालागीं त्याचें निवारण । न करितां प्रश्न हरि सांगे
॥ ३५ ॥
बाळक नेणे निजहिता । तेथ साक्षेपें प्रवर्ते माता
।
तेवीं उद्धवाचे निजस्वार्था । श्रीकृष्णनाथा कळवळा
॥ ३६ ॥
ज्ञानाभिमानाचें बाधकारण । सर्वथा साधकां न कळे
जाण ।
यालागीं न करितांही प्रश्न । त्यांचे निराकरण हरि
सांगे ॥ ३७ ॥
उद्धव जन्मला यादववंशीं । यादव निमती ब्रम्हशापेंसीं
।
तेथ वांचवावया उद्धवासी । संपूर्ण ब्रह्मज्ञानासी
हरि सांगे ॥ ३८ ॥
जेथ देहातीत आत्मज्ञान । तेथ न बाधी शापबंधन ।
हें जाणोनियां श्रीकृष्ण । पूर्ण ब्रह्मज्ञान उपदेशी
॥ ३९ ॥
जेवीं साकरेवरी माशी । तेवीं श्रीकृष्णमूर्तीपाशीं
।
प्रीति जडली उद्धवासी । भाव एकदेशी दृढ झाला ॥ ४०
॥
कृष्णापासूनि दुरी जातां । उद्धव प्राण सांडील
तत्त्वतां ।
ते मोडावया एकदेशी अवस्था । ब्रह्मसमता हरि सांगे
॥ ४१ ॥
एकदेशी झाला भावो । तो श्रीकृष्ण नावडे पहा हो ।
यालागीं देवाधिदेवो । ब्रह्मसमन्वयो स्वयें सांगे
॥ ४२ ॥
उद्धव असतां कृष्णाजवळी । ब्रह्मशापें होईल होळी
।
यालागीं त्यासी वनमाळी । सर्वब्रह्मसुकाळीं घालूं
पाहे ॥ ४३ ॥
कृष्णावेगळा उद्धव जातां । वियोग बाधीना त्याचिया
चित्ता ।
ऐशी पावाया सर्वगतता । उद्धव सर्वथा हरि बोधी ॥ ४४
॥
श्रीभगवानुवाच-परस्वभावकर्माणि न प्रशंसेन्न
गर्हयेत् ।
विश्वमेकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च ॥
१ ॥
जो निःशब्दाचा सोलींव शब्द । ज्याचे निश्वासें
जन्मले वेद ।
उद्धवहितार्थ गोविंद । ज्ञान विशुद्ध स्वयें सांगे
॥ ४५ ॥
संसारीं मुख्य तिन्ही गुण । त्रिगुणांस्तव त्रिविध
जन ।
त्यांचें स्वाभाविक कर्म जाण । शांत दारुण आणि मिश्र
॥ ४६ ॥
त्य कर्मांचें निंदास्तवन । सर्वथा न करावें आपण
।
एकाचें वानितां भलेपण । इतरां कुडेपण तेणेंचि बोलें
॥ ४७ ॥
पांचांमाजीं भलेपण । एकाचें वानितां आपण ।
इतर जे चौघेजण । ते सहजें जाण निंदिले ॥ ४८ ॥
वामसव्य उभय भाग । दों नांवीं एकचि अंग ।
तेवीं प्रकृतिपुरुषात्मक जग जग । चिद्रूपें चांग
एकत्वें ॥ ४९ ॥
जग ब्रह्मरूप परिपूर्ण । यालागीं निंदा आणि स्तवन
।
भूतमात्राचें आपण । कदाही काळीं जाण न करावें ॥ ५०
॥
सर्व भूतांच्या ठायीं । आत्माराम असे पाहीं ।
यालागीं निंदास्तुति कांहीं । प्राणांतीं पाहीं
न करावी ॥ ५१ ॥
उद्धवा निंदास्तुतीची कथा । सांडी सांडीं गा सर्वथा
।
तरीच पावशी परमार्थ । निजस्वार्था निजबोधें ॥ ५२
॥
सर्वभूतीं भगवद्भाव । हा ब्रह्मस्थितीचा निज निर्वाह
।
यासी कदा नव्हे अपाव । ऐक तो भाव उद्धवा ॥ ५३ ॥
जेथूनि येवूं पाहे अणाव । तेथें दृढ वाढल्या भगवद्भाव
।
तेव्हां अपावचि होय उपाव । विघ्नासी ठाव असेना ॥
५४ ॥
हे स्थिती सांडूनियां दूरी । मी ज्ञाता हा गर्व धरी
।
निंदास्तुतीच्या भरोवरी । तो अनर्थामाझारीं निमग्न
॥ ५५ ॥
परस्वभावकर्माणि यः प्रशंसति निन्दति ।
स आशु भ्रश्यते स्वार्थादसत्यभिनिवेशतः ॥ २ ॥
मी एक सर्वज्ञाता पूर्ण । ऐसा धरोनि ज्ञानाभिमान
।
जगाचे देखे दोषगुण । निंदी ब्राह्मण मुख्यत्वें
॥ ५६ ॥
पराचें स्वाभाविक कर्म । स्वयें निंदणें हा अधर्म
।
हनुमंत ज्ञाता परम । त्यास वानरी कर्म सोडीना ॥ ५७
॥
नारद ज्ञातेपणें मोठा । सत्य मानला श्रेष्ठश्रेष्ठां
।
तोही कळिलावा कळिकांटा । स्वभावचेष्टा अनिवार ॥
५८ ॥
गरुड देवाचें वाहन । सदा तिष्ठे हात जोडून ।
तोही करी सर्पभक्षण । ऐसें कर्म जाण स्वाभाविक ॥
५९ ॥
विचारतां जग त्रिगुण । गुणानुसारें कर्माचरण ।
तेथ पाहतां दोषगुण । दोषी जाण पाहे तो ॥ ६० ॥
जगीं पहावी एकात्मता । हे ब्रह्मस्थिति गा सर्वथा
।
सांडूनि गुणदोष पाहतां । तो निजात्मघात प्रवर्ते
॥ ६१ ॥
स्वभावें भेटल्या सज्जन । शोधूनि पाहे दोषगुण ।
यापरी ज्ञानाभिमान । निंदास्तवन उपजवी ॥ ६२ ॥
अभिमानाची जाती कैशी । अधिक खवळे सज्ञानापाशी ।
तो दाखवी गुणदोषांसी । निंदास्तवनासे उपजवी ॥ ६३
॥
आपुले वृत्तीसी जो समान । त्याचें अळुमाळ करी स्तवन
।
न मने आपणासी ज्याचा गुण । त्यासी निंदी आपण यथेष्ट
॥ ६४ ॥
निंदास्तुति उपजे जेथ । भेद क्षोभला उठे तेथ ।
निःशेष निर्दाळी परमार्थ । महा अनर्थ अंगीं वाजे
॥ ६५ ॥
निंदेपाठीं अनर्थ । उधार लागों नेदी तेथ ।
रोकडा अंगीं आदळत । निजस्वार्थघातक ॥ ६६ ॥
भेद समूळ मिथ्या येथ । येचि अर्थींचा स्वप्नदृष्टांत
।
स्वयें सांगे श्रीकृष्णनाथ । दृढ परमार्थ साधावया
॥ ६७ ॥
तैजसे निद्रयाऽऽपन्ने पिण्डस्थो नष्टचेतनः ।
मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्वन्नानार्थदृक्
पुमान् ॥ ३ ॥
इंद्रियें जन्मलीं रजोगुणीं । तन्मात्रा विषयो
तमोगुणीं ।
तीं इंद्रियें विषय सेवुनी । ठेलीं निद्रास्थानीं
निश्चळ ॥ ६८ ॥
जागृतीं ‘विश्व’ अभिमानी । दोनी जाती मावळोनी ।
तेव्हां मिथ्या प्रपंच स्वप्नीं । ‘तैजस’ अभिमानी
विस्तारी ॥ ६९ ॥
स्थूल देह असे निश्चळ । स्वप्नीं मनचि केवळ ।
विस्तारी गा भवजाळ । लोक सकळ त्रिलोकीं ॥ ७० ॥
त्या स्वप्नामाजिले सृष्टीसी जाण । उत्पत्ति स्थिति
आणि निदान ।
स्वयें देखतांही आपण । जन्ममरण तें मिथ्या ॥ ७१ ॥
तेवीं हे अविद्या दीर्घ स्वप्न । वृथा विस्तारी
अभिमान ।
तेथील मिथ्या जन्ममरण । तूं ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वें
॥ ७२ ॥
तुझ्या निजस्वरूपाच्या ठायीं । भेदाची तंव वार्ताही
नाहीं ।
तेथील शुभाशुभ कांहीं । तुज सर्वथा पाहीं स्पर्शेना
॥ ७३ ॥
किं भद्रं किमभद्रं वा द्वैतस्यावस्तुनः कियत्
।
वाचोदितं तदनृतं मनसा ध्यातमेव च ॥ ४ ॥
जें जन्मलेंचि नाहीं । तें काळें गोरें सांगूं कायी
।
ग्रहणेवीण कांहीं । खग्रास पाहीं दिसेना ॥ ७४ ॥
उखरीं भासलें मृगजळ । तें खोल किंवा उथळ ।
मधुर कीं क्षार केवळ । सांगतां विकळ विवेक ॥ ७५ ॥
तेवीं मिथ्या प्रपंचाचें भान । तेथील दोष आणि गुण
।
निवडिती जे सज्ञान । ते जाण निमग्न अज्ञानमाजीं
॥ ७६ ॥
जेवीं अवंअसेचिये रातीं । अंधारा जोखूं आंधळे येती
।
त्यांसी जोखितां दोंही हातीं । एकही रती तुकेना
॥ ७७ ॥
तेवीं प्रपंच मिथ्यापणें । तेथ कानीं जें ऐकणें
।
कां डोळां जें देखणें । रसना जें चाखणें स्पर्शणें
अंगें ॥ ७८ ॥
हाताचें घेणेंदेणें । पायांचें जें चालणें ।
वाचेचें जें बोलणें । कल्पणें मनें तें मिथ्या ॥
७९ ॥
अहंकाराचा बडिवार । चित्ताचा चिंतनप्रकार ।
बुद्धीचा विवेकविचार । हा समूळ व्यवहार मिथ्या
तेथ ॥ ८० ॥
चित्रीं जळ आणि हुताशन । अंत्यज आणि ब्राह्मण ।
व्याघ्र आणि हरिण । भासतांही जाण भिंतीचि भासे ॥
८१ ॥
तेवीं हा प्रपंच द्वैतयुक्त । भासतां भासे वस्तु
अद्वैत ।
शुभाशुभ कैचें तेथ । ब्रह्म सदोदित परिपूर्ण ॥ ८२
॥
केळीचा दिंड उकलितां । जो जो पदर तो तो रिता ।
तेवीं देहादि प्रपंच विवंचितां । मिथ्या तत्ततां
मायिक ॥ ८३ ॥
मिथ्या प्रपंचाच्या ठायीं । शुभाशुभ तें लटिकें
पाहीं ।
सत्य वस्तु ठायींच्या ठायीं । शुभशुभ नाही अणुमात्र
॥ ८४ ॥
जो शुभाशुभ म्हणे आहे । त्याची कल्पना त्यासंमुख
होये ।
निजक्ल्पनामहाभयें । जन्ममरण वाहे लटिकेंचि ॥ ८५
॥
छाया प्रत्याह्वयाभासा ह्यसान्तोऽप्यर्थकारिणः
।
एवं देहादयो भावा यच्छन्त्यामृत्युतो भयम् ॥ ५
॥
जळीं प्रतिबिंब साच नसे । जो पाहे तो बिंबला दिसे
।
मिथ्या प्रपंचाचें रूप तैसें । निजकल्पनावशें भासत
॥ ८६ ॥
तें प्रतिबिंब पाहोनि डोळां । मी म्हणोनि लाविजे
टिळा ।
तेवीं देहाभिमानाचा सोहळा । जीवाच्या कपाळा आदळे
॥ ८७ ॥
कां आपुलीचि उत्तरें । पडिसादें होतीं प्रत्युत्तरें
।
तें मिथ्याचि परी साचोकारें । श्रवणीं अक्षरें
उमटती ॥ ८८ ॥
निश्चळ दोराचें निजरूप । भ्रमें भासल्या प्रचंड
सर्प ।
तो मिथ्या परी भयकंप । महाखटाटोप उपजवी ॥ ८९ ॥
यापरी असंत देहादिक । देहाभिमानें जीवासी देख ।
जन्ममरणावर्त अनेक । आकल्प दुःख भोगवी ॥ ९० ॥
‘आत्म्स्यापासोनि देहादि भेद । उपजल हें बोलें
वेद ।
वेदरूपें तूं प्रसिद्ध । मिथ्या वेदवाद घडे केवीं’
॥ ९१ ॥
ऐसा उद्धवाचा आवांका । वेदवादाची आशंका ।
समूळ कळली यदुनायका । तेंचि उत्तर देखा देतसे ॥ ९२
॥
आत्मैव तदिदं मिश्वं सृज्यति प्रभुः ।
त्राअतो त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वरः
॥ ६ ॥
तस्मान्नह्यात्मनोऽन्यस्मदन्यो भावो निरूपितः
।
निरूपितेयं त्रिविधा निर्मूला भातिरात्मनि ।
प्रपंच प्रत्यक्ष विद्यमान । तेणें भेदयुक्त झालें
मन ।
तेथ बोधी माझें वेदवचन । प्रपंच अभिन्न निजात्मता
॥ ९३ ॥
मूळीं ऊंसचि बीजीं विरुढे । तो ऊंसपणें कांडा चढे
।
तेवीं प्रपंच वस्तुयोगें वाढे । वाडेंकोडें तद्रूप
॥ ९४ ॥
जैसें सोनियाचें झालें लेणें । तें वर्तत सोनेपणें
।
लेणें मोडलियाही सोनें । सोनेंपणें स्वतःसिद्ध
॥ ९५ ॥
तिळाची पुतळी केली । ते तिळावयवीं शोभे आली ।
ते मोडितां न मोडितां भली । असे संचली तिळरूप ॥ ९६
॥
तेवीं उत्पत्ति स्थिति निदान । प्रपंचासी होता
जाण ।
तेथ आदि मध्य अवसान । वस्तु परिपूर्ण संचली ॥ ९७
॥
जें एथ भासलें चराचर । तें मी आत्माचि साचार ।
मजवेगळा जगासी थार । अणुमत्र असेना ॥ ९८ ॥
एवं सृज्य आणि सृजिता । पाल्य आणि प्रतिपाळिता ।
संहार आणि संहर्ता । मी एकात्मता भगवंत ॥ ९९ ॥
एथ उत्पत्ति स्थिति निधन । त्रिविधरूपें प्रपंच
भिन्न ।
या सर्वांसी मी अधिष्ठान । मजवेगळें जाण असेना ॥
१०० ॥
प्रपंच मजवरी आभासे । परी मी प्रपंचामाजीं नसें
।
जेवीं मृगजळाचेनि रसें । सूर्य काळवशें भिजेना
॥ १ ॥
त्रिविध प्रपंचाचें जाळ । मजवरी दिसे हें निर्मूळ
।
जेवीं गगन भासे सुनीळ । परी तेथ अळुमाळ नीळिमा नाहीं
॥ २ ॥
‘जग प्रत्यक्ष डोळां दिसे । तें निर्मूळ म्हणसी
कैसे’ ।
हे आशंका मानिसी मानसें । ऐक अनायासें तो बोध ॥ ३
॥
इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ ७ ॥
एतद्विद्वान्मदुदितं ज्ञानविज्ञाननैपुणम् ।
नचिन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्यवत् ॥ ८ ॥
अध्यात्म अधिदैव अधिभूत । हें त्रिविध जग मायाकृत
।
नसतें मजमाजीं आभासत । जाण निश्चित त्रिगुणात्मक
॥ ४ ॥
उद्धवा चिथ्या म्हणोनि तूं एथ । झणें होशी उपेक्षायुक्त
।
येणें मद्वाक्यें साधुसंत । ज्ञानविज्ञानार्थ
पावले ॥ ५ ॥
प्रपंचाचें मिथ्या भान । तेंचि ज्ञानांचे मुख्य
ज्ञान ।
येणें ज्ञानें जो सज्ञान । तोचि समान सर्वांभूतीं
॥ ६ ॥
यालागीं हूतांचे गुणागुण । कदा न वदे निंदास्तवन
।
सूर्याचे परी जाणा । विचरे आपण समसाम्यें ॥ ७ ॥
बदरिकाश्रम उत्तरदेशीं । सेतुबंध दक्षिणेसी ।
सूर्य संमुख सर्वांसी । विमुखता त्यासी असेना ॥
८ ॥
सूर्य संमुख पूर्वेच्यांसी । तोचि विमुख पश्चिमेच्यांसी
।
नहीं तेवीं मी सर्वत्र सर्वांसी । विमुखता मजसी
असेना ॥ ९ ॥
सामर्थें तम दवडूनि जाण । भूतांसी सूर्य भेटे आपण
।
तेविं जगाचे दवडूनि दोषगुण । साधुसज्जन विचरती
॥ ११० ॥
जें हें बोलिलें ज्ञानलक्षण । तेंचि सिद्धांचें
पूर्णपण ।
मुमुक्षीं हें अनुसंधान । सावधान साधावें ॥ ११ ॥
हेंचि पाविजे जिजज्ञान । तेचि अर्थींचें साधन ।
उद्धवालागीं श्रीकृष्ण । स्वमुखें आपण सांगत ॥
१२ ॥
प्रत्यक्षेणानुमानेन निगमेनात्मसंविदा ।
आद्यन्तवदसञ्ज्ञात्वा निःसङ्गो विचरेदिह ॥ ९ ॥
जे जन्मोनि नाशवंत । ते सर्वही जाण असंत ।
आसक्ति सांडोनियां तेथ । उदास विरक्त वर्तावें
॥ १३ ॥
सटावल्याचें बारसें । कोणी न करिती उल्हासें ।
नश्वर देह वाढतां तैसें । मूर्ख मानसे सुखावती ॥
१४ ॥
उत्पत्तिविनाशलक्षण । त्याचें देव सांगतो प्रमाण
।
नित्य भूतांचें जन्ममरण । देखिजे आपण ‘प्रत्यक्ष’
॥ १५ ॥
‘अनुमान’ करितां साचार । जें जें दिखिजे साकार ।
मेरुपृथ्व्यादि आकार । होती नश्वर प्रळयांतीं ॥
१६ ॥
येचि अर्थीं वेदोक्ती । नाशवंत अष्टधा प्रकृति
।
जीवभाव नासे गा प्रांतीं । गर्जती श्रुती येणें
अर्थें ॥ १७ ॥
एथ आपुलाही अनुभव असे । जड विकारी तें तें नासे ।
हें कळत असे गा आपैसें । जग अनायासें नश्वर ॥ १८॥
वडील निमाले देखती । पुत्रपौत्र स्वयें संस्कारिती
।
तरी स्वमृत्यूची चिंता न करिती । पडली भ्रांती देहलोभें
॥ १९ ॥
पुत्र पितरां पिंडदान देती । उत्तम गति त्यांची
चिंतिती ।
आपुली गति न विचारितीं । नश्वर आसक्ती देहलोभें
॥ १२० ॥
आत्मा केवल प्रकाशघन । प्रपंच जड मूढ अज्ञान ।
हें ऐकोनि उद्धवें आपण । देवासी प्रश्न पूसतु ॥ २१
॥
उद्धव उवाच-नैवात्मनो न देहस्य संसृतिर्द्रश्ययोः
।
अनात्मस्वदृशोरीश कस्य स्यादुपलभ्यते ॥ १० ॥
आत्मा नित्यमुक्त चिद्घन । त्यासी न घडे भवबंधन
।
देह जड मूढ अज्ञान । त्यासी संसार जाण घडेना ॥ २२
॥
एथ भवबंधन हृषीकेशी । सांग पां बाधक कोणासी ।
जरी तूं संसार नाहीं म्हणसी । तो प्रत्यक्ष जगासी
जडलासे ॥ २३ ॥
आत्म्यासी विचारितां जाण । भवबंधा न दिसे स्थान
।
येचि अर्थींचें न घडतेपण । उद्धव आपण सांगत ॥ २४
॥
आत्माव्ययोऽगुणः शुद्धः स्वयंज्योतिनरावृतः ।
अग्निवद्दरुवदचिद्देहः कस्येह संसृतिः ॥ ११ ॥
आत्मा चिद्रूप अविनाशी । गुण निर्गुण नातळे ज्यासी
।
कर्माकर्मपापपुण्यासी । ठाव त्यापाशीं असेना ॥
२५ ॥
परादिवाचा नव्हे उच्चार । यालागीं म्हणीपें ‘परात्पर’
।
प्रकृतिगुणीं अविकार । प्रकृतिपर परमात्मा ॥ २६
॥
जयाच्या स्वप्रकाशदीप्तीं । रविचंद्रादि प्रकाशती
।
प्रकाशे त्रिजगती । तेजोमूर्ती परमात्मा ॥ २७ ॥
ऐशिया आत्म्याच्या ठायीं । भवबंधन न लगे कांहीं
।
सूर्य बुडे मृगजळाच्या डोहीं । तैं आत्म्यासी पाहीं
भवबंध ॥ २८ ॥
खद्योततेजें सूर्य जळे । बागुलाभेणें काळ पळे ।
मुंगीचेनि पांखबळें । जैं उडे सगळें आकाश ॥ २९ ॥
वारा आडखुळीला आडीं पडे । जैं थिल्लरामाजीं मेरु
बुडे ।
तरी भवबंध आत्म्याकडे । सर्वथा न घडे गोविंदा ॥ १३०
॥
देहाकडे भवबंधन । मूर्खही न मानिति जाण ।
देह जड मूढ अज्ञान । त्यासी भवबंधन कदा न घडे ॥ ३१
॥
जैं दगडाचें पोट दुखे । कोरडें काष्ठ चरफडी भुकें
।
तैं देहाकडे यथासुखें । भवबंध हरिखे लागता ॥ ३२ ॥
जैं दोगरासी तरळ भरे । मृत्तिका नाहाणालागीं झुरे
।
कोळसेनि काळें होय अंधारें । तैं भवबंधभारें देह
दाटे ॥ ३३ ॥
म्हणसी देहात्मसंगतीं । घडे भवबंधाची प्राप्ती
।
विचारितां तेही अर्थीं । न घडे श्रीपति तें ऐक ॥
३४ ॥
आत्मास्वप्रकाश महावन्ही । देह तो जड मूढ काष्ठस्थानीं
।
तो मिळतां आत्ममिळणीं । सांडी जाळूनि तत्काळ ॥ ३५
॥
जैं अग्निमाजीं संवादें । कापूर आठ प्रहर नांदे
।
तैं देहात्मनिजसंबंधें । देह भवबंधें नांदता ॥
३६ ॥
म्हणसी काष्ठामाजीं अग्नि असे । परी तो काष्ठचि
होऊनि नसे ।
मथूनि काढिल्या निजप्रकाशें । जाळी अनायासें काष्ठतें
॥ ३७ ॥
तेवीं आत्मा देहामाजीं असे । परी तो देहचि होऊनि
नसे ।
देहप्रकाशक चिदंशे । भवबंधपिसें त्या न घडे ॥ ३८
॥ आशंका ॥
म्हणशी ‘आत्म्याचे निजसंगतीं । जैं कळोनि जाय भूतव्यक्ती
।
तैं भूतांची वर्तती स्थिती । कैशा रीतीं’ तें ऐक
॥ ३९ ॥
छायामंडपीं दीप प्रकाशी ॥ नाचवी कागदांच्या बाहुल्यासी
।
तेच लावितां दीपासी । जाळी अनायासीं त्या व्यक्तीं
॥ १४० ॥
तेवीं आत्म्याचे स्वसत्तशक्तीं । भूतें दैवयोगें
वर्तती ।
स्वयंभू झाल्या आत्मस्थिती । भूतव्यक्ती उरेना
॥ ४१ ॥
करितां आत्म्याचें अनुसंधान । संसाराचें नुरे भान
।
तेथ भूताकृति भिन्नभिन्न । कैंच्या जाण अतिबद्ध
॥ ४२ ॥
यापरी भवबंधन । मज पाहतां मिथ्या जाण ।
भवबंधालागीं स्थान । नेमस्त जाण असेना ॥ ४३ ॥
आत्म्याच्या ठायीं ना देहीं । उभयसंबंधींही नाहीं
।
भवबंध मिथ्या पाहीं । त्यासी ठावो कोठेंही असेना
॥ ४४ ॥
कोपों नको श्रीकृष्णनाथा । माझेनि निजनिर्धारे
पाहतां ।
भवबंध मिथ्या तत्त्वतां । निश्चयें चित्ता मानलें
॥ ४५ ॥
ऐकोनि उद्धवाचें वचन । हरिखें वोसंडला श्रीकृष्ण
।
माझा उद्धव झाला सज्ञान । निजत्मखूण पावला ॥ ४६ ॥
सत्य मिथ्या भवबंधन । ऐकोनि उद्धवाचें वचन ।
परमानंदें डोले श्रीकृष्ण । जीवें निंबलोण करूं
पाहे ॥ ४७ ॥
आत्म्यास भवबंध नाहीं । शेखींन दिसे देहाच्या ठायीं
।
हा विवेक नेणिजे जिंहीं । त्यासी भवबंध पाहीं हरि
सांगे ॥ ४८ ॥
श्रीभगवानुवाच-
यावद्देहेन्द्रियप्राणैः आत्मनः सन्निकर्षणम्
।
संसार फलवांस्तावद् अपार्थोऽप्यविवेकिनः ॥ १२
॥
जो वर्णाश्रमांहीपरता । जो बंधमोक्ष अलिप्तता ।
जो देहद्वंद्वा नातळता । तो उद्धवहितार्था हरि
बोले ॥ ४९ ॥
मी कृश स्थूळ गौर श्याम । हे देहाचे ‘देहधर्म’ ।
मी काणा मुका बहिरा परम । हे ‘इंद्रियधर्म’ इंद्रियांचे
॥ १५० ॥
क्षुधातृषादि अनुक्रम । हा प्रणांचा ‘प्राणधर्म’
।
कामक्रोधलोभादि संभ्रम । हा ‘मनोधर्म’ मनाचा ॥
५१ ॥
सत्त्वगुणाची ‘जागृती’ । रजोगुणें ‘स्वप्नस्फूर्ती’
।
तमोगुणें जाड्य ‘सुषुप्ती’ । जाण निश्चितीं देहयोगें
॥ ५२ ॥
देहासी येतां मरण । ‘मी मेलों’ म्हणे तो आपण ।
देहासी जन्म होतां जाण । जन्मलेपण स्वयें मानीं
॥ ५३ ॥
इंद्रिये विषयो सेविती । ते म्यां सेविले मानी निश्चितीं
।
स्वर्गनरकभोगप्राप्ती । सत्य मानिती देहात्मता
॥ ५४ ॥
अन्न आकांक्षी प्राण । त्यातें भक्षी हुताशन ।
तत्साक्षी चिदात्मा आपण । म्हणे म्यां अन्न भक्षीलें
॥ ५५ ॥
हे अवघे माझे धर्मं । ऐसा आत्म्यासी जंव दृढ भ्रम
।
तंव मिथ्याचि अतिदुर्गम । संसार विषम भ्रमें भोगी
॥ ५६ ॥
त्या भोगाचें फळ गहन । अविश्रम जन्ममरण ।
स्वर्गनरक पापपुण्य । भ्रमें आपण सत्य मानी ॥ ५७
॥
संसार मूळीं निमूळ । तोही भ्रमफळें सदाफळ ।
जो कां अविवेक्यां अतिप्रबळ । सर्वकाळ फळलासे ॥
५८ ॥
जेथ सत्य अर्थं नाहीं । तो ‘अनर्थ’ म्हणिजे पाहीं
।
त्याचा फळभोग तोही । बाळबागुलन्यायीं भोगावा ॥
५९ ॥ आशंका ॥
‘गगनकमळांची माळा । जैं वंध्यापुत्र घाली गळां
।
तैं संसारभोगाचा सोहळा । आत्म्याच्या जवळां देखिजे
॥ १६० ॥
ऐसें न घडतें केवीं घडे’ । तेचि अर्थींचें वाडेंकोडें
।
श्रीकृष्ण उद्धवापुढें । निजनिवाडें सांगत ॥ ६१
॥
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।
ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ १३ ॥
सत्यार्थ नसतांही संसार । निवर्तेना अतिदुर्धर
।
येचि अर्थींचा विचार । निजनिर्धार अवधारीं ॥ ६२
॥
वंध्यापुत्राचिया ऐसें । संसारा सत्यपण नसे ।
सत्य म्हणों तरी हा नासे । काळवशें सहजेंचि ॥ ६३
॥
संसार जैं सत्य होता । तैं ब्रह्मज्ञानेंही न नासता
।
हा संतासंत नये म्हणतां । अनिर्वाच्या कथा पैं याची
॥ ६४ ॥
अविचारितां याचें कोड । अविवेकें हा अतिगोड ।
विषयध्यानें वाढे रूढ । संकल्प सदृढ मूळ याचें ॥
६५ ॥
हा नसतचि परी आभासे । निद्रिता स्वप्नीं अनर्थपिसें
।
तेवीं संसार मायावशें । विषय आभासें भोगवी ॥ ६६ ॥
जंव जंव विषयसेवन । तंव वाढे विषयध्यान ।
विषयध्यासें भवबंधन । सदृढ जाण उद्धवा ॥ ६७ ॥
विषयसेवनें भवबंधन । जीवासी झालें दृढ पूर्ण ।
तैं जीवन्मुक्तासी विषयभान । दैवयोगें जाण दिसताहे
॥ ६८ ॥
‘जीवनमुक्तासी विषयप्राप्ती । तेणें बुडाली त्याची
मुक्ती’ ।
ऐशी आशंका न धरीं चित्तीं । तेंचि श्रीपति विशद सांगे
॥ ६९ ॥
यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत्
।
स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ १४ ॥
सज्ञान आणि अज्ञान । यांसी जें विषयसेवन ।
त्यांचा अनुभव भिन्नभिन्न । तेंही लक्षण अवधारीं
॥ १७० ॥
जेवीं स्वप्नींची विषयप्राप्ती । स्वप्नस्थ साचचि
मानती ।
तेचि विषय जागृतीं स्फुरती । परी सत्यप्रतीति त्यां
नाहीं ॥ ७१ ॥
तेवीं अज्ञानां विषयसेवन । तेणें विषयासक्त होय
मन ।
तेंचि मुक्तांप्रति विषय जाण । मिथ्या दर्शन विषयांचें
॥ ७२ ॥
नटनट्य-लोकाचारीं । संपादी स्त्रीपुरुषव्यवहारीं
।
मुक्तासी तैशी परी । गृहदारीं नांदता ॥ ७३ ॥
कां लेंकरांच्या खेळाप्रती । तुळसीदळें घेऊनि
हातीं ।
वडे मांडे क्षीर तूप म्हणती । एकीं कल्पिती अनेकत्व
॥ ७४ ॥
तेवीं जीवन्मुक्तांसी देख । जगीं विषयो अवघा एक
।
त्यासी नानात्वें भाविती लोक । परी तो अनेक देखेना
॥ ७५ ॥
दृढ धरोनि देहाभिमान । ‘मी माझें’ जें विषयस्फुरण
।
तेंच भवबंधाचें कारण । विशद श्रीकृष्ण सांगत ॥ ७६
॥
शोकहर्षभयक्रोधलोभमोहस्पृहादयः ।
अहंकारस्य दृश्यन्ते जन्ममृत्युश्च नात्मनः ॥
१५ ॥
देहाभिमानाचें पोटीं । अनेक दुःखांचिया कोटी ।
त्यांची संकळितें गुणगोठी । कृष्ण जगजेठी सांगत
॥ ७७ ॥
देहाभिमानाचें कार्य एथ । अद्वैतीं वाढवी द्वैत
।
इष्टानिष्टीं समस्त । जग व्याप्त तेणें कीजे ॥ ७८
॥
नश्वरा इष्टाचा नाश देख । तेणें देहअहंता मानी
दुःख ।
या नांव गा ‘शोक’ । सकळही लोक मानिती ॥ ७९ ॥
नश्वर विषयांची प्राप्ती । तेथें आल्हाद उपजे चित्तीं
।
त्या नांव ‘हर्ष’ म्हणती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥ १८० ॥
बळी मिळोनि समर्थ । आप्त विषयो विभांडूं पाहात ।
तेणे कासावीस होय चित्त । ‘भय’ निश्चित या नांव ॥
८१ ॥
आप्तकामाचें अवरोधन । ज्याचेनि अणुमात्र होय जाण
।
त्याचें करूं धांवे हनन । ‘क्रोध’ संपूर्ण त्या
नांव ॥ ८२ ॥
गांठी झाल्याही धनकोडी । कवडी वेंचितां प्राण सोडी
।
या नांव ‘लोभाची’ बेडी । कृपण-परवडी पुरुषाची ॥ ८३
॥
कर्माकर्म हिताहित । इष्टानिष्ट नाठवी चित्त ।
विवेकशून्य स्तब्धता प्राप्त । ‘मोह’ निश्चित या
नांव ॥ ८४ ॥
नित्य करितां विषयसेवन । मनीं विषयइच्छा गहन ।
अखंड विषयांचें ध्यान । ‘स्पृहा’ जाण ती नांव ॥ ८५
॥
इत्यादि हे नाना गुण । अथवा कां जन्ममरण ।
आत्म्यासी संबंध नाहीं जाण । हें देहाभिमान स्वयें
भोगी ॥ ८६ ॥
जागृति आणि देखिजे स्वप्न । तेथ वसे देहाभिमान ।
ते ठायीं हे दिसती गुण । सुषुप्तीस जाण गुण नाहीं
॥ ८७ ॥
जेथ वृत्ति निरभिमान । तेथ जन्ममरणादि हे गुण ।
सर्वथा नुठती जाण । गुणासी कारण अभिमान ॥ ८८ ॥
जळीं स्थळीं वायु झगटी । जळीं तरंग स्थळीं नुठी ।
तैं तरंगता जळाचे पोटीं । तेंवी शोकादि गुणकोटी
अहंतेमाजीं ॥ ८९ ॥
बद्धता झाली अहंकारासी । म्हणसी मुक्ति व्हावी
त्यासी ।
ते अहंता लागली जेवासी । तेंचि हृषीकेशी सांगत ॥
१९० ॥
अंत्यजाचा विटाळ ज्यासी । गंगास्न्नानें शुद्धत्व
त्यासी ।
तें गंगास्न्नान अंत्यजासी । शुद्धत्वासी अनुपयोगी
॥ ९१ ॥
तेवीं अहंता जडली जीवासी । ते त्यागितां मुक्तत्व
त्यासी ।
परी मुक्तत्व अहंकारासी । कल्पांतेंसी घडेना ॥
९२ ॥
देहेन्द्रियप्राणमनोऽभिमानो
जीवोऽन्तरात्मा गुणकर्ममूर्तिः ।
सूत्रं महानित्युरुधेव गीतः
संसार आधावति कालतन्त्र ॥ १६ ॥
अनंत अपार ज्ञानघन । मायातीत आत्मा पूर्ण ।
तोचि झाला मायेचें अधिष्ठान । ‘अंतरात्मा’ जाण
यालागीं म्हणिपे ॥ ९३ ॥
माया व्यापूनि अपार । यालागीं बोलिजे ‘परमेश्वर’
।
मायानियंता साचार । यालागी ‘ईश्वर’ म्हणिपे तो
॥ ९४ ॥
तोचि अविद्येमाजीं प्रतिबिंबला । यालागीं ‘जीव’
हें नाम पावला ।
तोचि देहाध्यासें प्रबळला । ‘अहंकार’ झाला या हेतू
॥ ९५ ॥
तो संकल्पविकल्पउपाधीनें । स्वयें होऊनि ठेला
‘मन’ ।
त्यासी मनासी करावया गमन । ‘दशेंद्रियें’ जाण तोचि
झाला ॥ ९६ ॥
त्या इंद्रियाचा आधार । सुखदुःखभोगांचा निकर ।
पापपुण्याचा चमत्कार । ‘देहाचा आकार’ तोचि झाला
॥ ९७ ॥
त्या देहाचें जें कारण । ‘सत्व-रजोतमगुण’ ।
ते तीन्ही गुण जाण । तोचि आपण स्वयें झाला ॥ ९८ ॥
गुणक्षोभाचें निजवर्म । झाला ‘पंचविषय’ परम ।
विषयभोगादि क्रिया कर्म । स्वयें ‘स्वधर्म’ होऊनि
ठेला ॥ ९९ ॥
तिनी गुणांचें जन्मकारण । झाला ‘महत्तत्व-सूत्रप्रधान’
।
एवं संसार अवघा जाण । ईश्वर आपण स्वयें झाला ॥ २००
॥
त्या संसाराची आधावती । गुणसाम्यें तोचि ‘प्रकृति’
।
तेथ उत्पत्तिस्थिति-प्रळयार्थी । क्षोभिकाशक्ति
‘काळ’ तो झाला ॥ १ ॥
तो काळ आपल्या सत्ताशक्तीं । उपजवी पाळी संहारी
अंतीं ।
ऐशा पुनःपुनः आवृत्ती । जेणें किती करवीत ॥ २ ॥
एवं संसार तो ब्रह्मस्फूर्ति । लीलाविग्रहें साकारस्थिती
।
मी विश्वेश्वर विश्वमूर्ती । बहुधा व्यक्ती मी
एक ॥ ३ ॥
यालागीं जो जो पदार्थ दिसे । तेणें तेणें रूपें आत्मा
भासे ।
मजवेगळा पदार्थ नसें । हें मानी विश्वासें तो धन्य
॥ ४ ॥
मीचि एक बहुधा व्यक्ती । वेदही साक्षी येचि अर्थीं
।
‘विश्वतश्चक्षु’ या वेदोक्तीं । श्रुति मज गाती
सर्वदा ॥ ५ ॥
ऐसें असतां नवल कैसें । जीव भुलला कल्पनावशें ।
अहतां वाढवी देहाध्यासें । तो म्हणे देव न दिसे तिहीं
लोकीं ॥ ६ ॥
सत्य मानूनि भेदभान । जीव झाला अतिअज्ञान ।
भुलला आपण्या आपण । देहाभिमान दृढ झाला ॥ ७ ॥
देहाभिमानाचें दृढपणा । तेंचि ‘बद्धतेचें लक्षण’
।
देहाभिमानाचें निरसन । ‘मुक्तता’ जाण ती नांव ॥
८ ॥
समूळ मिथ्या देहाभिमान । मिथ्या भेदाचें भवभान
।
त्याचें आद्यंत निर्दळण । होतें लक्षण हरि सांगे
॥ ९ ॥
अमूलमेतद् बहुरूपरूपितं
मनोवचःप्राणशरीरकर्म ।
ज्ञानासिनोपासनया शितेन
च्छित्वा मुनिर्गां विचरत्यतृष्णः ॥ १७ ॥
भेदरूपें भवभान । मनसा वाचा कर्म प्राण ।
देहद्वयाचें जें स्फूरण । तें निर्मूळ जाण उद्धवा
॥ २१० ॥
भेदें बहुरूप भवपटळ । विचारितां तें निर्मूळ ।
विचित्र भासावया भवजाळ । आत्म्यावेगळें स्थळ असेना
॥ ११ ॥
आत्म्याहूनि संसार भिन्नं । म्हणती ते केवळ अज्ञान
।
त्यांसी बहुरूपें भवभान । देहभिमान वाढवी ॥ १२ ॥
त्यादेहाभिमानाचे पोटीं । कर्माकर्मांची आटाटी
।
जन्ममरणांचिया कोटी । दुःख संकटीं जीव भोगी ॥ १३
॥
ऐसा दुःखादाता देहाभिमान । समूळ जाणोनियां आपण
।
त्याचें करावया निर्दळण । अनुतापी पूर्ण जो स्वयें
होय ॥ १४ ॥
तेणें आचार्यौपास्ती । लाहोनि ज्ञानखड्गाची प्राप्ती
।
गुरुवाक्यसाहणेप्रती । सतेजद्युती खड्ग केलें
॥ १५ ॥
भववृक्षाचा समूळ कंद । देहाभिमान अतिसुबद्ध ।
अद्वैतसाधनें साधक शुद्ध । तेणें समूळ छेद करावा
॥ १६ ॥
एवं छेदूनि देहाभिमान । उरलेनि आयुष्यें जाण ।
मही विचरती सज्जन । निरभिमान निजनिष्ठा ॥ १७ ॥
तेथ इच्छा निंदा द्वेष तृष्णा । सर्वथा नातळें पैं
जाणा ।
मनचि मुकलें मनपणा । इच्छादि तृष्णा तेथ कैंची ॥
१८ ॥आशंका ॥
समूळ संसारनिर्दळण । करी ऐसें तें ज्ञान कोण ।
त्या ज्ञानासी कोण साधन । साधल्या ज्ञान फल काय ॥
१९ ॥
याचें समूळ श्रवण । उद्धवाचें वांछी मन ।
तें जाणोनियां श्रीकृष्ण । स्वयें निरूपण सांगत
॥ २२० ॥
ज्ञानं विवेको निगमस्तपश्च
प्रत्यक्षमैतिह्यमथानुमानम् ।
आद्यन्तयोरस्य यदेव केवलं
कालश्च हेतुश्च तदेव मध्ये ॥ १८ ॥
नित्यनित्यविवेक । या नांव ‘ज्ञान’ चोख ।
देहद्वयाचा प्रकाशक । आत्मा सम्यक जाणती ज्ञाते
॥ २१ ॥
सेवावया स्वादरस-नव्हाळी । प्रथम उंसाचीं पानें
साळी ।
मग ऊंस तोही बळें पिळी । तोही रस आळीं तैं शर्करा
लाभे ॥ २२ ॥
तेहि शर्करा परिपाकबळें । तैं साखरचि केवळें ।
केळें आणि नारेळें । करिती नाना फळें मूळींच्या
गोड्या ॥ २३ ॥
तेवीं स्थूळाचें निराकरण । लिंगदेहाचें उपमर्दन
।
अहंकाराचें निर्दळण । करूनि पूर्ण ब्रह्म पावती
ज्ञाते ॥ २४ ॥
तें ब्रह्म निर्गुण निराकार । तद्रूपें देखती
चराचर ।
यापरी विवेकचतुर । वस्तूचा निर्धार जाणती ॥ २५ ॥
यापरी गा विचक्षण । जाणती वस्तूचें लक्षण ।
या नांव पैं ‘विवेकज्ञान’ । उद्धवा जाण निश्चित
॥ २६ ॥
वस्तु निःशब्द निर्गण । तेथ जें श्रतिचें स्फुरण
।
इत्थंभूत शब्दज्ञान । वेद तो जाण निगम माझा ॥ २७
॥
तो मी वेदरूप नारायण । यालागीं वेदवचन प्रमाण ।
श्रुत्यर्थ शब्दज्ञान । करी पावन पाठकां ॥ २८ ॥
जाणावया निजात्मस्वरूप । देहादि विषयांचा अनुताप
।
जेणें साधक होती निष्पाप । या नांव ‘तप’ उद्धवा ॥
२९ ॥
अनुतापें दमितां मन । होय पापाचें क्षालन ।
तेव्हां श्रुत्यर्थे आपण । कल्पी ‘अनुमान’ वस्तूचें
॥ २३० ॥
देह जड मूढ अचेतन । तेथ चेतनात्मक नारायण ।
देहाचें मानूनि मिथ्यापण । अद्वैतीं मन मुसावे
॥ ३१ ॥
तें अद्वैतप्राप्तीचें लक्षण । अनन्यभावें आपण
।
सद्गुरूसी रिघावें शरण । निरभिमान भावार्थें ॥
३२ ॥
सद्भावें अनन्यशरण । तो गुरुकृपा पावे आपण ।
पाहोनि अधिकारलक्षण । गुरु गुह्यज्ञान उपदेशी ॥
३३ ॥
‘सर्वही निष्टंक परब्रह्म’ । हें श्रुतिगुह्य उत्तमोत्तम
।
एथ भाग्यें जो सभाग्य परम । त्यासाचि सुगम ठसावे
॥ ३४ ॥
गुरुवचन पडतां कानीं । वृत्ति निजात्मसमाधानीं
।
विनटोनि ठेली चिद्धनीं । सुखसमाधानीं स्वानंदें
॥ ३५ ॥
तयासी पुढतीं साधन । अथवा कर्माचें कर्माचरण ।
तेथ बोलों शके कोण । वेदीं मौन घेतलें ॥ ३६ ॥
जेथ द्वंद्वाची निमाली निमाली स्फूर्ती । सकळ दुःखांची
समाप्ती ।
देहीं विदेहवस्तुप्राप्ती । ‘प्रत्यक्ष’ म्हणती
या नांव ॥ ३७ ॥
पुसूनियां विसरावा ठावो ठावो । आठवेंवीण नित्य
आठवो ।
अखंड स्यरूपानुभवो । ‘प्रत्यक्ष’ पहा हो या नांव
॥ ३८ ॥
मी आत्मा स्वानंदकंद । ऐसा अखंडत्वें परमानंद ।
‘प्रत्यक्ष’ पदाचा हा निजबोध । स्वयें गोवींद बोलिला
॥ ३९ ॥
हाचि बोध सभाग्याकडे । श्रवणमात्रें त्या आतुडे
।
एका मननें जोडे । एका सांपडे निधिध्यासें ॥ २४० ॥
एकासी तो प्रत्यगावृत्तीं । हा बोध ठसावे चित्तीं
।
एका माझिया अद्वैतभक्तीं । मी सगळा श्रीपति आतुडें
॥ ४१ ॥
निजबोध साधावया पूर्ण । उद्धवा हें तों मुख्य साधन
।
एवं साधलिया निजज्ञान । फळ कोण तें ऐक ॥ ४२ ॥
जो मी सृष्टिआदि अनंतु । नित्यमुक्तत्वें अहेतु
।
तो मी भवमूळा मूळहेतु । सृष्टिसृजिता अच्युतु स्वलीला
॥ ४३ ॥
तेथ रजोगुणाचिये स्थिती । स्त्रष्टरूपें मीचि पुढतीं
।
अद्वैतीं दावीं अनेक व्यक्ती । सृष्टिउत्पत्तिकर्ता
तो मी ॥ ४४ ॥
जैसें मूळेंवीण सफळ झाड । वाढविलें निजांगीं गोड
।
तेवीं सृष्टिसंरक्षणीं कोड । मज निचाडा चाड प्रतिपालनीं
॥ ४५ ॥
बुद्धिबळें एक काष्ठाचे पोटीं । तेथ राजा प्रधान
पशु प्यादा उठी ।
त्यांसी पूर्वकर्म नाहीं गांठीं । तेवीं निष्कर्मे
सृष्टिप्रकाशिता तो मी ॥ ४६ ॥
निष्कर्मे जग समस्त । सृजिता मीमांसकमत ।
ठकोनि ठेलें निश्चित । जग सदोदित निष्कर्मब्रह्म
॥ ४७ ॥
जेवीं बुद्धिबळांचा खेळ । अचेतनीं युद्ध प्रबळ
।
तेवीं लोकरक्षणीं कळवळ । सृष्टिप्रतिपाळ मी कर्ता
॥ ४८ ॥
प्रकृतीच्या जडमूढ सारी । पुरुषाचेनि सचेतन निर्धारीं
।
काळफांसे घेऊनि करीं । खेळविता चराचरीं मी एक विष्णु
॥ ४९ ॥
तेथ अचेतना झुंजारीं । न मरत्या महामारीं ।
एका जैत एक हारी । उभयपक्षांतरीं खेळविता मी ॥ २५०
॥
सोंगटीं निमलियापाठीं । कवण पुण्यात्मा चढे वैकुंठीं
।
कोण पडे नरकसंकटीं । तैसा जाण सृष्टीं बंधमोक्ष
॥ ५१ ॥
तेवीं न मोडतां एकलेपण । त्या खेळाच्या ऐसें जाण
।
जगाचें करीं मी पालन । दुजेंपण नातळतां ॥ ५२ ॥
दोराचा सर्पाकार । सबळ बळें मारी वीर ।
तैसा सृष्टीसी संहार । मी प्रळयरुद्र पैं कर्ता
॥ ५३ ॥
स्वप्नीं भासलें जग संपूर्ण । तेथूनि जागा होतां
आपण ।
स्वप्न निर्दळितां कष्ट कोण । तैसा मी जाण प्रळयकर्ता
॥ ५४ ॥
सृष्टिसी उत्पत्ति स्थिति निदान । आत्मा आत्मत्वें
अखंड पूर्ण ।
तेंचि स्वरूप सज्ञान । स्वानुभवें आपण होऊनि ठेलें
॥ ५५ ॥
तें निजरूप झालों म्हणणें । हेंही बोलणें लाजिरवाणें
।
तें स्वयंभ असतां ब्रह्मपणें । होणें न होणें भ्रममात्र
॥ ५६ ॥
मिथ्या दोराचा सर्पाकार । भासतां तो असे दोर ।
निवर्तल्या सर्पभरभार । दोर तो दोर दोररूपें ॥ ५७
॥
तेवीं सृष्टीसी उत्पत्ति होतां । आत्मा जन्मेना
तत्त्वतां ।
सृष्टीचा प्रतिपाळकर्ता । आत्मा सर्वथा वाढेना
॥ ५८ ॥
सृष्टीसी महाप्रळय होतां । आत्मा नायके प्रळयवर्ता
।
उत्पत्तिस्थितिनिदानता । आत्मा तत्त्वतां अविकारी
॥ ५९ ॥
एवं साधनीं सधूनि ज्ञान । साधक झाले सज्ञान ।
तें अबाधित ब्रह्म पूर्ण । स्वयें आपण होऊनि ठेले
॥ २६० ॥
अज अव्यय स्वानंदघन । साधक झाले ब्रह्म पूर्ण ।
हें ज्ञानाचें फळ संपूर्ण । उद्धवा जाण निश्चित
॥ ६१ ॥
हें ज्ञानफळ आलिया हाता । उत्पत्ति स्थिति प्रळय
होतां ।
अखंड परिपूर्ण निजात्मता । ते सदृष्टांता हरि सांगे
॥ ६२ ॥
यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात्
पश्चाच्च सर्वस्य हिरण्मयस्य ।
तदेव मध्ये व्यवहार्यमाणं
नानापदेशैरहमस्य तद्वत् ॥ १९ ॥
मुकुट कुंडले करकंकणें । न घडितां सोनें सोनेपणें
।
त्याचीं करितां नाना भूषणे । लेणेंपणें उणें नव्हेचि
हेम ॥ ६३ ॥
ते न मोडतां अळंकारठसे । सोनें अविकार संचलें असे
।
तेवीं उत्पत्तिस्थितिविनाशें । माझें स्वरूप चिदंशें
अविनाशी ॥ ६४ ॥
माझें स्वरूप शुद्ध परब्रह्म । तेथ नाना रूप नाना
नाम ।
भासतांही जग विषम । ब्रह्मरस समसाम्यें ॥ ६५ ॥
जेवीं सूर्याचे किरण । सूर्यावेगळे नव्हती जाण
।
तेवीं जग मजशीं अभिन्न । तेंचि निरूपण हरि सांगे
॥ ६६ ॥
विज्ञानमेतत् त्रियवस्थमङ्ग
गुणत्रयं कारणकार्यकर्तृ ।
समन्वयेन व्यतिरेकतश्च
येनैव तुर्येण तदेव सत्यम् ॥ २० ॥
सत्त्वगुणें जागरण । रजोगुणें दिसे स्वप्न ।
तमोगुणें सुषुप्ति जाण । लागे संपूर्ण गाढ मूढ ॥
६७ ॥
ऐसें तिहीं अवस्थायुक्त मन । कार्य कर्तृत्व कारण
।
त्रिविध जग भासे संपूर्ण । ब्रह्म समन्वयें जाण
सदोदित ॥ ६८ ॥
मृत्तिकेवेगळा घट न दिसे । तंतूवेगळा पट न प्रकाशे
।
तेवीं मजवेगळें जग नसें । जें जें भासे तें मद्रूप
॥ ६९ ॥
जो मी तिनी गुणांतें नातळता । अवस्थात्रयातें नाकळता
।
तिंही अवस्थांतें प्रकाशिता । तो मी चवथा जाण ‘तुरीय’
॥ २७० ॥
तिन्ही अवस्था तिन्ही गुण । दृश्य द्रष्टा आणि दर्शन
।
त्रिपुटीप्रकाशिता पूर्ण । ती मी चवथा जाण ‘तुरीय’
॥ ७१ ॥
जो मी तुरीय सच्चिद्धन । त्या माझ्या ठायीं अवस्थागुण
।
नभीं नीळिमा मिथ्या भान । तैसे नसते जाण भासती ॥
७२ ॥ आशंका ॥
‘तिंही अवस्थांचें ज्ञान पाहीं । देखिजे समस्तांच्या
ठायीं ।
चवथें ज्ञान ‘तुरीय’ कांहीं । ऐकिलें नाहीं गोविंदा’
॥ ७३ ॥
चौथे ज्ञान तुरीयावस्था । मिथ्या म्हणसी न विचारतां
।
तेचिविखीं विशदार्था । श्रीकृष्ण तत्त्वतां सांगत
॥ ७४ ॥ ‘व्यक्तिरेकतश्च’ ॥
देहादिप्रपंचव्यतिरेकता । भूतीं भूतांचा लयो पाहतां
।
लीन झालिया गुणावस्था । उरे मी चवथा ‘तुरीय’ ॥ ७५
॥
तें एवंविध बोलों जातां । वेदीं मूग आरोगिले सर्वथा
।
हें अनुबवैकवेद्य तत्त्वतां । शब्दप्रगल्भता सरेना
॥ ७६ ॥
एथ न चले युक्तिप्रयुक्ती । न चले जाणिवेची व्युत्पत्ती
।
न चले लक्ष्यलक्षणस्थिति । गुरुकृपाप्राप्ती ‘तुरीय’
॥ ७७ ॥
जागृत्यादि सर्वही सत्ता । सुषुप्ति सर्वही असतां
।
याचा ‘तुरीय’ मी प्रकाशिता । मजविण सर्वथा त्या
भासती केवीं ॥ ७८ ॥
जो सुषुप्तीं साक्षित्व पावता । तो मी ‘तुरीय’ जाण
पां चौथा ।
त्या मज सत्यस्वरूपता । केला निश्चितार्था निश्चयो
वेदें ॥ ७९ ॥
त्या स्वरूपावेगळें एथ । जें भासे तें मिथ्याभूत
।
तेचि अर्थीं श्रीकृष्णनाथ । असे सांगत निजबोधें
॥ २८० ॥
न यत् पुरस्तादुत यन्न पश्चात्
मध्ये च तन्न व्यपदेशमात्रम् ।
भूतं प्रसिद्धं च परेण यद्यद्
तदेव तत्स्यादिति मे मनीषा ॥ २१ ॥
जागृतीमाजीं जें जें दिसे । तें तें जागृतीसवें
नासे ।
स्वप्नीं जें जें आभासे । तें स्वप्नासरिसें मावळे
॥ ८१ ॥
जागृती स्वप्न निकार्येंसीं । दोनी हारपती सुषुप्तीपाशीं
।
सुषुप्ती हारपे जागृतीसीं । यापरी प्रपंचासी सत्यत्व
नाहीं ॥ ८२ ॥
प्रपंच सृष्टीपूर्वीं नाहीं । प्रळयानंतर नुरेचि
कांहीं ।
मध्येंचि आभासे जें कांहीं । तें मिथ्या पाहीं असंत
॥ ८३ ॥
प्रपंचाचें वोडंबर । नामरूपाचे उभारी भार ।
तें प्रयक्ष देखों नश्वर । गंधर्वनगर तत्प्राय
॥ ८४ ॥
पित्यादेखतां पुत्र मरे । पुत्रादेखतां पिता झुरे
।
काळें काळ अवघेंचि सरे । कोणीही नुरे क्रियेसी ॥
८५ ॥
सागरीं जे लहरी उसासे । उसासली ते स्वयेंचि नासे
।
तेवीं नामरूपा आलें दिसे । तें अनायासें नश्वर ॥
८६ ॥
प्रपंच हें नाममात्र । येरवीं परमात्मा मी स्वतंत्र
।
एवं संसाराचें जन्मपत्र । नेणोनि दुस्तर मानिती
जीव ॥ ८७ ॥
प्रपंच ज्यापासूनि झाला । जेणें सर्वार्थीं प्रकाशिला
।
अंतीं ज्यामाजीं सामावला । तो तद्रूप संचला निजात्मा
॥ ८८ ॥
शुक्तिकारजतन्यायें जाण । प्रपंच ब्रह्मेंसीं
अभिन्न ।
जें प्रपंचाचे स्फुरे स्फुरण । तें ब्रह्मचि पूर्ण
उद्धवा ॥ ८९ ॥
त्या माझेनि सत्य श्रेतिस्मृती । तो मी सत्यपदीज्ञ
श्रीपती ।
त्रिसत्य सत्य तुजप्रती । सांगितला निश्चितीं निजभावार्थ
॥ २९० ॥
ऐकोन देवाचें वचन । उद्धव आशंकी आपण ।
एकाचेनि मतें जाण । प्रपंच भिन्न मानिती ॥ ९१ ॥
प्रपंचासी देवो कांहीं । निजांगीं आतळत नाहीं ।
ऐसें तूं कल्पिसी कांहीं । ऐक तेविषयीं सांगेन ॥
९२ ॥
अविद्यमानोऽप्यवभासते यो
वैकारिको राजससर्ग एषः ।
ब्रह्म स्वयंज्योतिरतो विभाति
ब्रह्मेन्द्रियार्थात्मविकारचित्रम् ॥ २२ ॥
मुख्यत्वें मन विकारी पूर्ण । त्यासी मिळूनि तिनी
गूण ।
नसताचि संसार जाण । विचित्रा भरण दाखवी ॥ ९३ ॥
मन बुद्धि चित्ता अहंकार । आणि अधिष्ठाते सुरवर
।
हे सत्त्वगुणाचे विकार । जाण साचार उद्धवा ॥ ९४ ॥
रजोगुणाचीं दशेंद्रियें । पंचभूतें पंचविषये ।
तमोगुणिया जन्म होये । ते जनासी पाहें भुलविती ॥
९५ ॥
जेवीं वोडंबरियाचा खेळ । नसताचि भासे प्रबळ ।
तेवीं त्रिगुणांचें विचित्र जाण । मिथ्या निर्मूळ
आभासे ॥ ९६ ॥
ब्रह्म स्वयें अकारण । स्वप्रकाशें प्रकाशमान ।
तेंचि प्रपंचाचें महाकारण । प्रकाशक जाण स्वयें
झालें ॥ ९७ ॥
जेवीं छायामंडपींच्या नाना व्यक्ती । तद्रूप भासे
दीपदीप्तीं ।
तेवीं जगदाकारें स्वयंज्योती । भासें मी चिन्मूर्ति
परमात्मा ॥ ९८ ॥
एवं प्रपंचाचें जें स्फूरण । तें स्वप्रकाश ब्रह्म
पूर्ण ।
हें हातवसूनि ब्रह्मज्ञान । विकल्पच्छेदन हरि सांगे
। ९९ ॥
एवं स्फुटं ब्रह्म विवेकहेतुभिः
परापवादेन विशारदेन ।
छित्त्वाऽत्मसन्देहमुपारमेत
स्वानन्दतुष्टोऽखिलकामुकेभ्यः ॥ २३ ॥
पूर्वीं बोलिलों यथानिगुती । ब्रह्मज्ञान नानायुक्तीं
।
ते करतलामलकस्थिती । प्रकट प्रतीती प्रमाण ॥ ३००
॥
वेद-विवेक-अनुमान । ब्रह्मउपदेशाचें लक्षण ।
ज्ञानाज्ञानाचें फळ पूर्ण । तुज म्यां संपूर्ण
सांगितलें ॥ १ ॥
तेथें देहेंद्रियांचें मिथ्यापण । देहात्मभावाचें
निराकरण ।
ब्रह्म अद्वयत्वें परिपूर्ण । तेंहि गुह्य ज्ञान
पकाशिलें ॥ २ ॥
म्यां प्रकाशिलें पूर्ण ज्ञान । जें दुर्लभ दुर्गम
दुष्प्राप्य जाण ।
हेंचि सिद्धांचें समाधान । हेंचि साधन साधकां ॥
३ ॥
जें म्यां सांगितलें ब्रह्मज्ञान । हेंचि उपदेशशस्त्र
तीक्षण ।
साधक साधूनियां पूर्ण । संशय जाण छेदिती ॥ ४ ॥
म्यां सांगितलें ब्रह्मज्ञान । तेथ संदेह मानी
मन ।
तेणें संदेहेंसीं देहाभिमन । येणें शस्त्रें जाण्
छेदिती ॥ ५ ॥
यापरी संदेहच्छेदन । करूनि द्वैताची बोळवन ।
निर्दाळूनियां मीतूंपण । स्वानंदीं निमग्न साधक
॥ ६ ॥
वर्णाश्रम कुळ जाती । जीवशिवादि पदस्थिती ।
यांची स्फुरेना अहंकृती । या नांव ‘उत्परति’ उद्धवा
॥ ७ ॥
इहमूत्रादि फळें समस्तें । कोण कामी त्या कामातें
।
विषय विषयी विषयभोगातें । सर्वथा तेथें असेना ॥
८ ।
यापरी नित्य निष्काम । साधक झाले ‘आत्माराम’ ।
परमानंदीं निमग्न परम । पावले ‘उपरम’ येणें योगें
॥ ९ ॥
देहेंद्रियें असतां प्राण । कैसेनि गेला देहाभिमान
।
उद्धवा ऐसें कल्पील मन । तेंचि निरूपण हरि सांगे
॥ ३१० ॥
नात्मा वपुः पार्थिवमिन्द्रियाणि
देवा ह्यसुर्वायुजलं हुताशः ।
मनोऽन्नमात्रं धिषणा च सत्त्वं
अहङ्कृतिः खं क्षितिरर्थसाम्यम् ॥ २४ ॥
देह आत्मा नव्हे पार्थिवपणें । इंद्रियें आत्मा
नव्हतीं येणें गुणें ।
तीं तंव देहाचीं उपकरणें । एकदेशीपणें व्यापार
॥ ११ ॥
इंद्रियाधिष्ठाते देव । तेही आत्मा नव्हती सर्व
।
त्यांसी इंद्रियांचा अहंभाव । आत्मपदीं ठाव त्यां
कैंचा ॥ १२ ॥
देह चाळिता जो प्राण । तोही आत्मा नव्हे जाण ।
प्राण केवळ अज्ञान । करी गमनागमन देहवशें ॥ १३ ॥
प्राण जरी आत्मा होता । तरी तो देहासवें न वचता ।
यालागीं प्राणासी निजात्मता जाण सर्वथा घडेना ॥
१४ ॥
आत्मा पृथ्वी नव्हे जडपणें । जळ नव्हे द्रवत्वगुणें
।
अग्नि नव्हे दाहकपणें । चंचळपणें नव्हे वायु ॥ १५
॥
आत्मा नभ नव्हे शून्यपणें । मन नव्हे संकल्पगुणें
।
अंतःकरण नव्हे नश्वरलक्षणें । चित्त चिंतनें नव्हे
आत्मा ॥ १६ ॥
आत्मा नव्हे अभिमान । त्यासी सुखदुःखांचें बंधन
।
बुद्धि आत्मा नव्हे जाण । बोधकपण तीमाजीं ॥ १७ ॥
आत्मा नव्हे तिनी गुण । गुणांमाजीं विकार पूर्ण
।
महत्तत्व गुणांचें कारण । तें आत्मा आपण कदा नव्हे
॥ १८ ॥
प्रकृति जे गुणसाम्यावस्था । तेही आत्मा नव्हे
तत्त्वतां ।
आत्मदृष्टीं प्रकृति पाहतां । मिथ्या तत्त्वतां
ते होय ॥ १९ ॥
जेथ मूळप्रकृतिचा वावो । तेथ प्रकृतिकार्यां कैंचा
ठावो ।
यापरी आत्मानुभवो । निःसंदेहो भोगिती ॥ ३२० ॥
यापरी साधूनियां ज्ञान । साधकीं छेदिला देहाभिमान
।
ऐसे होऊनियां निरभिमान । सदा सुखसंपन्न साधक ॥
२१ ॥
एवं जे नित्य निरभिमान । त्यांसी प्रारब्धें विषयसेवन
।
करितां न बाधी दोषगुण । त्ंचि निरूपण हरि सांगे
। २२ ॥
समाहितैः कः करणैर्गुणात्मभिः
गुणो भएन्मत्सुविविक्तधाम्नः ।
विक्षिप्यमाणैरुत किं न दूषणं
घनैरुपेतैर्विगतै रवेः किम् ॥ २५ ॥
देहेंद्रियावेगळा पाहीं । अपरोक्ष आत्मा जाणितला
जिंहीं ।
त्यांसी इंद्रियनेमें लाभ कायी । विक्षेपें नाहीं
हानी त्यांसी ॥ २३ ॥
दोराचा साप खिळोनि मंत्रीं । मंत्रवादी निःशंक
धरी ।
न खिळितां जो धरी करीं । तासीही न करी बाधा तो ॥ २४
॥
जो मृगजळीं पोहोनि गेला । तो दैवाचा कडे पडिला ।
पोहेचिना तो नाहीं बुडाला । कोरडा आला ऐलतीरा ॥ २५
॥
तेवीं देहेंद्रियांचें मिथ्याभान । जाणोनि झाले
ते सज्ञान ।
त्यांसी इंद्रियांचें बंधन । सर्वथा जाण अनुपेगी
॥ २६ ॥
जयासी माझें अपरोक्ष ज्ञान । तेणें घालोनियां आसन
।
अखंड धरितां ध्यान । अधिक उपेग जाण असेना ॥ २७ ॥
जेवीं मी लीलाविग्रहधारी । तेवीं तेही वर्ततां
शरिरीं ।
ते इंद्रियकर्मावारीं । भवसागरीं न बुडती ॥ २८ ॥
अथवा तो इंद्रियसंगतीं । दैवें अनेक विषयप्राप्ती
।
भोगितांही अहोरातीं । ब्रह्मस्थिति भंगेना ॥ २९
॥
स्थिति न भंगवया हेंचि कारण । माझें स्वप्रकाश स्वानंदघन
।
पावले निजधाम ब्रह्म पूर्ण । तेथ विषयस्फुरण बाधीना
॥ ३३० ॥
जेवीं सूर्य उगवोनि गगनीं । लोक सोडवी निद्रेपासूनी
।
ते कर्मीं प्रवर्तवोनी । अलिप्त दिनमणि जनकर्मा
॥ ३१ ॥
तेवीं मी परमात्मा स्वयंजोती । प्रभा प्रकाशीं
त्रिजगतीं ।
त्या जनकर्मांच्या क्रियाशक्ती । मी अलिप्त निश्चितीं
निजात्मा ॥ ३२ ॥
मुक्तासी स्त्रीपुत्रगृहसंग । तेणें वेष्टला दिसे
चांग ।
म्हणसी केवीं मानूं निःसंग । तें सांगे श्रीरंग
रविदृष्टातें ॥ ३३ ॥
घनैरुपेतैर्विगतै रवेः किम् ॥
उंच लक्षयोजनें रविमंडळ । बारा योजनें मेघपडळ ।
तेणें सूर्य झांकोळिला केवळ । लोक सकळ मानिती ॥ ३४
॥
परी सूर्य आणि आभाळासी । भेटी नाहीं कल्पांतेंसीं
।
तेवीं इंद्रियकर्म सज्ञानासी । कदाकाळेंसीं स्पर्शेना
॥ ३५ ॥
अभ्र आच्छादी जगाचे डोळे । जग म्हणे सूर्य आच्छादिला
आभाळें ।
ऐसेंचि विपरीत ज्ञान कळे । मायामेळें भ्रांतासी
॥ ३६ ॥
तें अभ्र आल्या गेल्यापाठीं । सूर्यासी न पडे आठीवेठी
।
तेवीं गृहदारासंगासाठीं । न पडे संकटीं सज्ञान
॥ ३७ ॥
जेवीं सूर्यातें नातळे आभाळ । तेवीं ज्ञात्यासी
संग सकळ ।
इंद्रियकर्मांचा विटाळ । ज्ञात्यासी अळुमाळ लागेना
॥ ३८ ॥
ऐक त्या ज्ञात्याचें रूप परम । तो देहीं असोनि परब्रह्म
।
यालागीं त्यासी इंद्रियकर्म । समविषय बाधीना ॥
३९ ॥
ज्ञाता सर्वार्थीं अलिप्त । तेंचि करावया सुनिश्चित
।
आकाश दृष्टांतें श्रीकृष्णनाथ । स्वयें सांगत साक्षेपें
॥ ३४० ॥
यथा नभो वाय्वनलाम्बुभूगुणै
गतागतैर्वर्तुगुणौर्न सज्जते ॥
तथाक्षरं सत्तरजस्तमोमलैः
अहंमतेः संसृतिहेतुभिः परम् ॥ २६ ॥
पृथ्वी जळ अनळ अनिळ । त्यांसी नभ व्यापक सकळ ।
परी पृथ्व्यादिकांचा मळ । नभासी अळुमाळ लागेना
॥ ४१ ॥
नभ पृथ्वीरजें कदा न मैळे । धुरकटेना धोमकल्लोळें
।
अग्नीचेनि महाज्वाळें । कदाकाळें जळेना ॥ ४२ ॥
वायुचेनि अतिझडाडें । आकाश कदाकाळें न उडे ।
उदकाचेनि अतिचढें । आकाश न बुडे सर्वथा ॥ ४३ ॥
कां सूर्याचे निदाघकिरणीं । नभ घामेजेना उन्हाळेनी
।
अथवा हिमाचिया हिमकणीं । नभ कांकडोनी हिंवेना ॥
४४ ॥
पर्जन्य वर्षतां प्रबळ । नभ वोलें नव्हे अळुमाळ
।
यापरी नभ निर्मळ । लावितांही मळ लागेना ॥ ४५ ॥
त्या आकाशासी अलिप्त । जें क्षराक्षरही अतीत ।
तें अक्षर परब्रह्म सदोदित । त्रिगुणातीत चिन्मात्र
॥ ४६ ॥
जें अजरामर अविनाशी । जें प्रकाशमान स्वप्रकाशीं
।
ऐसिये वस्तूची प्राप्ती ज्यासी । अद्वयत्वेंसी
फावली ॥ ४७ ॥
जेवीं न मोडितां लागवेगें । सोनटका सोनें झाला सर्वांगें
।
तेवीं करणीवीण येणें योगें । जे झाले निजांगें परब्रह्म
॥ ४८ ॥
त्यांसी गुणांची त्रिगुण मागी । लवितांही न ल्गे
अंगीं ।
विषयी करितां विषयभोगीं । ते विषयसांगीं निःसंग
॥ ४९ ॥
घटी चंद्रबिंब दिसे । तें घटासी स्पर्शेलें नसे
।
ओलें नव्हें जळरसें । देहीं जीव असे अलिप्त तैसा
॥ ३५० ॥
ते घटी कालविल्या शेण । बिंबप्रतिबिंबां नातळे
जाण ।
तेवी देहींचें पापाचरण । जीवशिवस्थान ठाकीना ॥
५१ ॥
घटीं कालविल्या कस्तूरी । बिंबप्रतिबिंब सुवास
न धरी ।
तेवीं देहींच्या पापपुण्याची थोरी । जीवशिवावरी
पावेना ॥ ५२ ॥
आकाश जळावयालागीं । घृते पेटविली महाआगी ।
आकाश असतां अग्निसंगीं । दाहो अंगीं लागेना ॥ ५३
॥
आकाश असोनि अग्निमेळें । अग्निज्वाळे कदा न जळे
।
तेवीं ज्ञाता विषयकल्लोळें । कदा काळें विषयी नव्हे
॥ ५४ ॥
गुणांचेनि देहसंगे । योगी वर्तता येणें योगें ।
ते भोगितांही विषयभोगें । अलिप्त सर्वांगें सर्वदा
॥ ५५ ॥
हे कळलें ज्यां भोगवर्म । ते देहीं असोन परब्रह्म
।
त्यांसी बाधीना भोगभ्रम । अक्षर परम स्वयें झाले
॥ ५६ ॥
ते अक्षर झाले आतां । याही बोलासी ये लघुता ।
जन ज्ञानीं अज्ञानीं वर्तता । अक्षरता अभंग ॥ ५७
॥
ते विसरोनि ब्रह्मरूपता । मी देही म्हणवी देहअहंता
।
तेथें वाढली विषयावस्था । दृढ बद्धता तेणें झाली
॥ ५८ ॥
ते निवारावया बद्धता । त्यजावी विषयलोलुपता ।
विषयत्यागेंवीण सर्वथा । नित्यमुक्तता घडे ना ॥
५९ ॥
न जोडतां नित्यमुक्तता । साधक जरी झाला ज्ञाता ।
तरी तेणें ज्ञातेपणें सर्वथा । विषयासक्तता न करावी
॥ ३६० ॥
तथापि सङ्गः परिवर्जनीयो
गुणेषु मायारचितेषु तावत् ।
मद्भक्तियोगेन दृढेन यावत्
रजो निरस्येत मनःकषायः ॥ २७ ॥
स्वरवर्णयुक्त संपूर्ण । चहूं वेदीं झाला निपुण
।
तेणें बळें विषयाचरण । करितां दारुण बाधक ॥ ६१ ॥
सकळ शास्त्रांचें श्रवण । करतळामलक झाल्या पूर्ण
।
शब्दज्ञानाचें जें मुक्तपण । तेणेंही विषयाचरण
बाधक ॥ ६२ ॥
प्राणापनांचिया समता । जरी काळवंचन आली हाता ।
तरी विषयांची विषयावस्था । जाण सर्वथा बाधक ॥ ६३
॥
शापानुग्रहसमर्थ नर । आम्ही ज्ञाते मानूनि थोर
।
त्यांसही विषयसंचार । होय अपार बाधक ॥ ६४ ॥
आसन उडविती योगबळें । दाविती नाना सिद्धींचे सोहळे
।
त्यांसही विषयांचे भोगलळे । होती निजबळें बाधक
॥ ६५ ॥
इतरांची कोण कथा । मंत्रें मंत्रमूर्ति प्रसन्न
असतां ।
त्यासीही विषयावस्था । जाण सरथा बाधक ॥ ६६ ॥
किंचित् झाल्या स्वरूपप्राप्ती । ‘मी मुक्त’ हे
स्फुरे स्फूर्ती ।
तथापि विषयांची संगती । त्यासाही निश्चितीं बाधक
॥ ६७ ॥
अभिमानाचें निर्दळण । स्वयें करूनियां आपण ।
नित्यमुक्त नव्हतां जाण । विषयाचरण बाधक ॥ ६८ ॥
जेवीं चकमकेची आगी । जाळूं न शके नाटॆलागीं ।
तेवीं ब्रह्मप्राप्ती प्रथमरंगीं । प्रपंचसंगीं
विनाशे ॥ ६९ ॥
विषय मिथ्या मायिक । ते भोगीं जंव भासे हरिख ।
तंववरी विषय बाधक । जाण निष्टंक उद्धवा ॥ ३७० ॥
तें त्यागावया विषयसेवन । निर्दळावा देहाभिमान
।
याचियालागीं माझें भजन । साक्षेपें जाण करावें
॥ ७१ ॥
व्रत तप तीर्थ दान । करितां योग याग यजन ।
वेदशास्त्र पुराणश्रवण । तेणें देहाभिमान ढळेना
॥ ७२ ॥
भावें करितां माझें भजन । समूळ सुटे देहाभिमान ।
भक्ती उत्तमोत्तम साधन । भक्तीआधीन परब्रह्म ॥
७३ ॥
ज्ञान वैराग्य निवृत्ती । धृति शांति ब्रह्मस्थिती
।
यांची जननी माझी भक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥
७४ ॥
चहूं मुक्तींहूनि वरती । उल्हासें नांदे माझी भक्ती
।
माझे भक्तीची अनिवार शक्ती । तिसी मी निश्चितीं
आकळलों ॥ ७५ ॥
माझें स्वरूप अनंत अपार । तो मी भक्तीनें आकळलों
साचार ।
यालागीं निजभक्तांचें द्वार । मी निरंतर सेवितसें
॥ ७६ ॥
भक्तीनें आकळलों जाण । यालागीं मी भक्ताअधीन ।
माझिये भक्तीचें महिमान । मजही संपूर्ण कळेना ॥
७७ ॥
बहुतीं करूनि माझी भक्ती । मज ते मोक्षचि मागती ।
उपेक्षूनि चारी मुक्ती। करी मद्भक्ती तो धन्य ॥
७८ ॥
ऐशी जेथ माझी भक्ती । तेथ पायां लागती चारी मुक्ती
।
त्यासी सर्वस्वें मी श्रीपती । विकिलों निश्चितीं
भावार्थें ॥ ७९ ॥
ते भक्तीच मुख्य ज्यास साधन । यालागीं मी त्या भक्ताअधीन
।
त्यांचे कदाकाळें वचन । मी अणुप्रमाण नुल्लंघीं
॥ ३८० ॥
ते मज म्हणती होईं सगुण । तैं मी सिंह सूकर होय आपण
।
त्यांलागीं मी विदेही जाण । होय संपूर्ण देहधारी
॥ ८१ ॥
एका अंबरीषाकारणें । दहा जन्म म्यां सोसणें ।
अजत्वाचा भंग साहणें । परी भक्तांसी उणें येऊं
नेदीं ॥ ८२ ॥
द्रौपदी नग्न करितां तांतडी । तिळभरी हों नेदींच
उघडी ।
झालों नेसविता वस्त्रें कोडी । भक्तसांकडीं मी
निवारीं ॥ ८३ ॥
तो मी भक्तसाहाकारी । अजन्मा त्यांचेनि जन्म धरीं
।
समही वर्ते अरिमित्रीं । भक्तकैवारी होऊनियां
॥ ८४ ॥
जो माझिया भक्तां हितकारी । तो मज परम मित्र संसारीं
।
जो माझ्या भक्तांसी वैर करी । तो मी नानापरी निर्दळीं
॥ ८५ ॥
ऐसा मी भक्तसाह्य श्रीकृष्ण । त्या माझें निजभजन
।
न करूनियां अभाग्य जन । अधःपतन पावती ॥ ८६ ॥
म्हणशी ‘पाप असतां शरीरीं । तुझें भजन घडे कैशा परी’
।
सकळ पापांची बोहरी । माझें नाम करी निमेषार्धें
॥ ८७ ॥
ऐकोनि नामाचा गजर । पळे महापातकांचा संभार ।
नामापाशीं महापापासी थार । अणुमात्र असेना ॥ ८८
॥
माझिया निजनामापुढें । सकळ पाप तत्काळ उडे ।
तें पाप नामस्मरत्याकडे । केवीं बापुडें येऊं
शके ॥ ८९ ॥
अवचटें सूर्य अंधारीं बुडे । तरी पाप न ये भक्तांकडे
।
भक्तचरणरेणु जेथ पडे । तेथ समूळ उडे पापराशी ॥ ३९०
॥
माझें नाम ब्रह्मास्त्र जगीं । महापाप तें बापुडें
मुंगी ।
नामापुढे उरावयालागीं । कस त्याचे अंगीं असेना
॥ ९१ ॥
माझे नामाचा प्रताप ऐसा । मा माझे भक्तीची कोण दशा
।
पडलिया मद्भक्तीचा ठसा । तो नागवे सहसा कळिकाळा
॥ ९२ ॥
यालागीं माझे भजन । निर्दळी देहाभिमान ।
माझे निजभजनेंवीण जाण । देहाभिमान तुटेना ॥ ९३ ॥
जेणें तुटे देहाभिमान । तें कैसें म्हणशी तुझें
भजन ।
अभेदभावें भक्ती पूर्ण । तेणें तुटे देहाभिमान
निर्दळे ॥ ९४ ॥
भगवद्भाव सर्वांभूतीं । या नांव गा ‘अभेदभक्ती’
।
हे आकळल्या भजनस्थिती । अहंकृती उरेना ॥ ९५ ॥
माझें नाम ज्याचे वदनीं । माझी कीर्ति ज्याचे श्रवणीं
।
माझा भाव ज्याचे मनीं । ज्याचे करदिचरणीं क्रिया
माझी ॥ ९६ ॥
जो जागृतीमाजीं पाहे मातें । जो स्वप्नीं देखे मज
एकातें ।
जो मजवेगळें चित्त रितें । न राखे निश्चितें निजनिष्ठा
॥ ९७ ॥
यापरी भजनस्थितीं । त्रिगुण विकार मावळती ।
तेणें अहंकाराची निवृत्ती । विषयासक्ति निर्दळे
॥ ९८ ॥
भक्तांसी विषयसेवन । सर्वथा बाधक नव्हे जाण ।
तो विषय करी मदर्पण । तेणें बाधकपण नव्हे त्यासी
॥ ९९ ॥
नाना साधनें विषयो त्यागिती । त्यागितां परम दुःखी
होती ।
भक्त विषयो भगवंतीं अर्पिती । तेणें होती नित्यमुक्त
॥ ४०० ॥
ग्रासोग्रासीं हरिस्मरण । तैं अन्नचि होय परब्रह्म
पूर्ण ।
त्यासी नाहीं बाधकपण । ब्रह्मार्पण सहजेंचि ॥ १
॥
भक्तांची भजनस्थिती । विषयीं मद्रूपता भाविती
।
तेणें मावळे विषयस्फूर्ती । नव्हे ती या रीतों बाधक
॥ २ ॥
यापरी माझें भजन । करी मनोमळक्षाळण ।
विकारेंसी तिन्ही गुण । करी निर्दळण देहाभिमान
॥ ३ ॥
ऐशी न करितां माझी भक्ती । न निर्दळितां अहंकृती
।
करणें जे विषयासक्ती । ते जाण निश्चितीं बाधक ॥ ४
॥
नातुडतां अकर्तत्मबोध । आदरूं नये विषयसंबंध ।
विषयसंबंध विषयउद्बोध । अतिशुद्ध बाधक ॥ ५ ॥
जरी विषय मिथ्या मायिक । तरी साधकां अतिबाधक ।
येचि अर्थीं यदुनायक । विशदार्थें देख सांगत ॥ ६
॥
यथाऽऽमयोऽसाधिचिकित्सितो नृणां
पुनः पुनः सन्तुदति प्ररोहान् ।
एवं मनोऽपक्क कषायकर्म
कुयोगिनं विध्यति सर्वसङ्गम् ॥ २८ ॥
वैद्य नेणे रोगाचें लक्षण । नेणे धातुपुष्ट कीं
क्षीण ।
नेणे पथ्य ना अनुताप । नाडीज्ञान कळेना ॥ ७ ॥
त्यापासाव वोखद घेतां । पुनः पुनः वाढे व्यथा ।
तेवीं अवैराग्यें त्याग करितां । साधकां बाधकता
अनिवार ॥ ८ ॥
हृदयीं नाहीं विषयनिवृत्ति । बाह्य त्यागें वाढवी
विरक्ती ।
ऐशी जे बहिर्मुद्रास्थिती । ते जाण निश्चितीं ‘कुयोग’
॥ ९ ॥
सांडोनियां भगवद्भजन । वेदविधि मार्गविहीन ।
ऐसें जें कां त्यागलक्षण । ‘कुयोग’ संपूर्ण त्या
नांव ॥ ४१० ॥
द्रव्यदाराविषयासक्ती । दृढ वासना असतां चित्तीं
।
बाह्य त्याग मिथ्या विरक्ती । ‘कुयोग’ निश्चितीं
या नांव ॥ ११ ॥
आम्ही राजयोगी अतिश्रेष्ठ । म्हणोनि विषय भोगी
यथेष्ट ।
वोस पडली वैराग्यपेंठ । ‘कुयोग’ चोखट या नांव ॥ १२
॥
आपली चोरूनि विषयासक्ती । बाह्य मिरवी मिथ्या विरक्ती
।
हेचि ‘कुयोगाची’ स्थिती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥ १३ ॥
ऐशिया कुयोगियां जाण । पुढतीं जन्म पुढतीं मरण ।
दुःखावर्तीं पडिले पूर्ण । सोडवी कोण तयांसी ॥ १४
॥
नव्हेचि इहलोकींचा विषयभोग । नव्हेचि परमार्थीं
शुद्ध त्याग ।
अंतरला उभय प्रयोग । दुःखभाग कुयोग्या ॥ १५ ॥
परमार्थें त्यागसाधन । करितां अंतराय आलें विघ्न
।
तयासी अवगती नव्हे जाण । जरी अनुताप पूर्ण स्वयें
उपजे ॥ १६ ॥
कुयोगिनो ये विहितान्तरायैः
मनुष्यभूतैस्त्रिदशोपसृष्टैः ।
ते प्राक्तनाभ्यासबलेन भूयो
युञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम् ॥ २९ ॥
ब्रह्मज्ञानार्थ केला त्याग । अभ्यासही मांडिला
साङ्ग ।
मध्येंचि वोढवला उपसर्ग । विघ्नें अनेग साधकां
॥ १७ ॥
उपजे कामाचा अतिवेग । खवळे क्रोधाची लगबग ।
शिष्यसुहदांचे उद्वेग । मनीं उबग स्वहिताचा ॥ १८
॥
दारारूपें उपसर्ग । देव देती पैं अनेग ।
ऐसा अंतरायीं योगभंग । होतां अनुराग उद्धरी ॥ १९
॥
अभ्यास करितां अतिनिगुती । दैवें अंतराय योगा येती
।
तेथ निर्वेद उपजल्या चित्तीं । तोचि अभ्यास पुढतीं
करी योगी ॥ ४२० ॥
निजयोग अभ्यासबळें । जाळी अंतरायदोष समूळें ।
परी कर्माचीं कर्मठ जाळें । योगी कदाकाळें स्पर्शेना
॥ २१ ॥
अंतरायीं योग छळितां जाण । जरी योगी पावला मरण ।
तरी तो नव्हे कर्माधीन । हें श्लोकार्धें श्रीकृष्ण
बोलिला स्वयें ॥ २२ ॥
पूर्वीं करितां योगसाधन । अदृष्टगतीं अंतराय जाण
।
योगी पावल्याही मरण । गती कोण तयासी ॥ २३ ॥
अंतरायपरतंत्र । झाल्या योगी पावे जन्ममात्र ।
तेथही नादरी कर्मतंत्र । पूर्वाभ्यासें स्वतंत्र
प्रवर्ते योगी ॥ २४ ॥
मार्गस्था मार्गी गुंती । पडोनियां लगली वस्ती
।
तो येरे दिवसीं तेचि पंथीं । लागे निश्चितीं निजमार्गा
॥ २५ ॥
यापरी योगिया आपण । प्राक्तनसंस्कारें जाण ।
योगाभ्यास करी पूर्ण । परी कर्माधीन कदा नव्हे ॥
२६ ॥
साधनीं असतां माझी भक्ती । तैं अणुमात्र न पडे गुंती
।
मी भक्तकैवारी श्रीपती । राखें अहोरातीं निजभक्ता
॥ २७ ॥
जेथ माझे भक्तीची आवडी । तेथ विघ्नें केवीं रिघतीं
बापुडीं ।
महाविघ्नांचिया कोडी । माझें नाम विभांडी उद्धवा
॥ २८ ॥
भजनहीन योगीश्वर । अंतरायें पावे जन्मांतर ।
तरी तो कर्मीं कर्मपर । नव्हे साचार पूर्वसंस्कारें
॥ २९ ॥
‘जे पावले जीव जीवन्मुक्ती । तेही प्रारब्धकर्में
वर्तती ।
मा योगभ्रष्ट कर्म त्यागिती । घडे कैशा रीतीं’ म्हणशील
॥ ४३० ॥
मुक्ताचें जें मोक्षस्थान । तेंचि साधकाचें मुख्य
साधन ।
यालागीं त्या दोघांही जाण । कर्मबंधन बाधीना ॥ ३१
॥
मी एक कर्मकर्ता । ऐशी ज्यास नुपजे अहंता ।
त्यासीही जाण सर्वथा । कर्मबंधकता स्पर्शेना ॥
३२ ॥
करोति कर्म क्रियते च जन्तुः
केनाप्यसौ चोदित आनिपातात् ।
न तत्र विद्वान् प्रकृतौ स्थितोऽपि
निवृत्ततृष्णः स्वसुखानुभूत्या ॥ ३० ॥
जन्मापासूनि मरणान्त । प्राणी जें जें कर्म करित
।
तें तें कोणी एक प्राचीन एथ । असे वर्तवीत निजसत्ता
॥ ३३ ॥
तेथ सज्ञान आणि अज्ञान । प्राचीन कर्में कर्माधीन
।
अज्ञानासी अहंकर्तेपण । ज्ञाते निरभिमान वर्तती
कर्मीं ॥ ३४ ॥
म्हणसी देहीं असतां प्राण । केवीं नुठी देहाभिमान
।
ज्ञाता स्वसुखानुभवें पूर्ण । अहंकर्तेपण त्या
स्फुरेना ॥ ३५ ॥
दोराचे सर्पाचा महाधाक । दोर जाणितल्या नुपजे देख
।
तेवीं अनुभविल्या ब्रह्मसुख । अहंता बाधक स्फुरेना
॥ ३६ ॥
ऐक योगभ्रष्टाचें लक्षण । त्याच्या प्राचीनसंस्कार
जाण ।
उपजों नेदी देहाभिमान । योग संपूर्ण सिद्ध्यर्थ
॥ ३७ ॥
जें देहीं नित्य निरभिमान । तेचि ब्रह्मसुखें सदा
संपन्न ।
त्यांसी देहींचें कर्माचरण । सर्वथा जाण बाधीना
॥ ३८ ॥
ज्ञाता देहकर्मासी अलिप्त । हेंही अपूर्व नव्हे
एथ ।
तो देही असोनि देहातीत । तेंचि श्रीकृष्णनाथ स्वयें
सांगे ॥ ३९ ॥
तिष्ठन्तमासीनमुत व्रजन्तं
शयानमुक्षन्तमदन्तमन्नम् ।
स्वभावमन्यत् किमपीहमानं
आत्मानमात्मस्थमतिर्न वेद ॥ ३१ ॥
देह उभें असतां जाण । ज्ञाता न देखे उभेंपण ।
मा बैसल्या बैसलेंपण । मानी कोण देहाचें ॥ ४४० ॥
परिपूर्ण ब्रह्माच्या ठायीं । उठणें बैसणें दोनी
नाहीं ।
ज्ञाता तेंचि झाला पाहीं । उठबैस कांही जाणेना ॥
४१ ॥
दोराचा सर्प उपजला । भोग भोगूनि स्वयें निमाला ।
सत्यत्व नाहीं या बोला । तैसा देहो झाला मुक्तासी
॥ ४२ ॥
देह दैवें असे एकदेशी । ज्ञाता सर्वीं देखे आपणासी
।
देह जातां परदेशासी । ज्ञाता गमन मानसीं देखेना
॥ ४३ ॥
वस्तु वस्तुत्वें परिपूर्णपणें । तेथ कैंचें असे
येणेंजाणें ।
ज्ञाता सदा तद्रूपपणें । राहणेंजाणें स्पर्शेना
॥ ४४ ॥
ज्ञाता स्वयें रिघे शयनीं । परी शेजबाज न देखे अवनीं
।
मी निजेलों हेंही न मनी । निजीं निजरूपपणीं सर्वदा
॥ ४५ ॥
ज्ञाता जेवूं बैसे निजसुखें । परी मी भुकेलों हें
न देखे ।
रसने नेणतां सर्व रस चाखे । जेवी येणें सुखें निजगोडीं
॥ ४६ ॥
दिसे यावत्तृम जेविला । परी तो धाला ना भुकेला ।
तो उच्छिष्टही नाहीं झाला । शेखीं आंचवला संसारा
॥ ४७ ॥
जरी तो स्वभावें सांगें गोष्टी । तरी अबोलणें घाली
शब्दपोटीं ।
बोलीं अतिरसाळ गोडी उठी । तरी न सुटे मिठी मौनाची
॥ ४८ ॥
मे एक चतुर बोलका । हाही नुठी त्या आवांका ।
बोल बोलों नेणे फिका । बोलोनि नेटका अबोलपणा ॥ ४९
॥
ज्ञाता पाहे निजात्मसुखें । माझें तुझें हेंही
वोळखे ।
परी तो डोळांचि न देखे । देखे तें आपण्यासारिखें
त्रैलोक्य ॥ ४५० ॥
तो जों दृश्य पाहों बैसे । तों दृश्याचा ठावोचि पुसे
।
जें देखे तें आपण्याऐसें । निजात्सौरसें जग देखे
॥ ५१ ॥
करूनि डोळ्यांचा अंत । ज्ञाता देखणेपणें पाहत ।
त्या देखण्याचा निजस्वार्थ । न चढे हात वेदशास्त्रां
॥ ५२ ॥
जाणे शब्दींचें शब्दज्ञान । मी श्रोता हे नुठी आठवण
।
उपेक्षूनियां देहींचे कान । करी श्रवण सर्वांगें
॥ ५३ ॥
यापरी स्वयें सज्ञान । होऊनियां सावधान ।
सोलूनियां शब्दज्ञान । करी श्रवण स्वभवॆं ॥ ५४ ॥
जाणे सुवास दुर्वास । भोगीं न धरी नाकाची आस ।
सुमना सबाह्य जो सुवास । तो भोगी सावकाश सर्वदा ॥
५५ ॥
मृदुकठिणादि स्पर्श जाणे । परी मी जाणतों हें स्फूरों
नेणे ।
अंगा लागे तें निजांग करणें । हा स्पर्श भोगणें सज्ञानीं
॥ ५६ ॥
ज्ञाता चालता दिसे चरणीं । परी तो चालतां स्वयें
अचरणी ।
स्वेच्छा हिंडतांही अवनीं । तो ठायाहूनि ठळेना
॥ ५७ ॥
हस्तवापारीं देतां दान । मी दाता ही नुठी आठवण ।
देतेंघेतें दान होय आपण । यापरी सज्ञान वर्तवी करा
॥ ५८ ॥
कायिक वाचिक मानसिक । कर्म निफजतां स्वाभाविक ।
ज्ञाता ब्रह्मरूपें निर्दोख । देहासी देख स्पर्शेना
॥ ५९ ॥
अकर्तात्मनिजसत्ता । ज्ञाता सर्व कर्मीं वर्ततां
।
न देखे कर्म-क्रिया-कर्तव्यता । निजीं निजात्मता
निजबोधें ॥ ४६० ॥
ज्ञाता नित्य निजात्मसुखें । देहीं असोनि देह न
देखे ।
तो देहकर्मीं केवीं आडके । पूर्ण परमात्मसुखें
संतुष्ट ॥ ६१ ॥
जगासी लागलें कर्मबंधन । तेथें खातां जेवितां सज्ञान
।
केवीं न पवे कर्मबंधन । तेंचि निरूपण हरि सांगें
॥ ६२ ॥
यदि स्म पश्यत्यसदिन्द्रियार्थं
नानानुमनेन विरुद्धमन्यत् ।
न मन्यते वस्तुतया मनीषी
स्वाप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम् ॥ ३२ ॥
हो कां लौकिकाचे परी । ज्ञाता वर्ते लोकाचारीं ।
तोही प्रपंचामाझारीं । कर्में करी लौकिकें ॥ ६३
॥
परी कार्य-कर्म-कर्तव्यता । हे ज्ञात्यासी नाहीं
अहंता ।
तेणें प्रपंचामाजीं निजात्मता । निश्चयें तत्त्वतां
वश्य केली ॥ ६४ ॥
विषयादि प्रपंचभान । सत्य मानिती अज्ञान ।
तो प्रपंच देखती सज्ञान । ब्रह्मपूर्ण पूर्णत्वें
॥ ६५ ॥
साकरेचा इंद्रावणघडू । जाणा गोड नेणा कडू ।
तैसा प्रपंचाचा पडिपाडू । लाभ आणि नाडू ज्ञानज्ञानें
॥ ६६ ॥
सुवर्णाची खोटी । मूर्ख मानिती केवळ गोटी ।
ज्ञाते घालूनियं मिठी । घेती ज्ञानदृष्टीं बहुमोलें
॥ ६७ ॥
तेवीं सांसारिक क्रियाकर्म । मूर्खा मूर्खपणें
भासे विषम ।
तेंचि ज्ञात्यासी परब्रह्म । स्वानंदें आराम सर्वदा
॥ ६८ ॥
प्रपंच खाणोनि सांडावा । मग ब्रह्मभाव मांडावा
।
हेंही न लगे त्या सदैव । उखिताचि आघवा परब्रह्म ॥
६९ ।
मिथ्या दोराचा सर्पाकार । तेथ मिळोनि अज्ञान नर
।
नाना अनुमानीं भयंकर । सत्य साचार मानिती ॥ ४७० ॥
तेवीं मिथ्या प्रपंचाचें भान । बाधक मानिती अज्ञान
।
तेंचि स्वानुभवें सज्ञान । जाणती पूर्ण परब्रह्म
॥ ७१ ॥
जेवीं स्वप्न साच निद्रिताप्रती । तेवीं प्रपंच
साच निज भ्रांती ।
तोचि निजात्मजागृताप्रती । मिथ्या निश्चितीं निजबोधें
॥ ७२ ॥
मिथ्या प्रपंचाचें भान । जाणोनि झाले जे सज्ञान
।
त्यांसी सर्व कर्मीं वर्ततां जाण । देहाभिमान कदा
नुपजे ॥ ७३ ॥
साधकांचा साधावया स्वार्थ । पूर्वी सर्वस्वरूपें
भगवंत ।
बोलिला तेणें विकारवंत । झाला निश्चित म्हणशील
॥ ७४ ॥
वस्तु नव्हे विकारवंत । ते निजसाम्यें सदोदित ।
तेचि अर्थीं श्रीकृष्णनाथ । असे सांगत निजबोधें
॥ ७५ ॥
पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्रं
अज्ञानमात्मन्यविविक्तमङ्ग ।
निवर्तते तत्पुनरीक्षयैव
न गृह्यते नापि विसृज्य आत्मा ॥ ३३ ॥
संसार तो पूर्वदशे । अति अतर्क्य मायावशें ।
शुद्ध वस्तु बहुधा भासे । गुणकर्मविन्यासें बहुरूप
॥ ७६ ॥
नाम रूप व्यक्ति वर्ण । कुळ गोत्र क्रियाचरण ।
यापरी प्रपंच भिन्न । सत्य अज्ञान मानिती ॥ ७७ ॥
प्रपंच वस्तूच्या ठायीं अध्यस्त । यालागीं वस्तु
तद्रूप भासत ।
स्फटिक नानारंगीं अलिप्त । परी संबंधे भासत तद्रूप
॥ ७८ ॥
जग पाहतां यापरी । भिन्न भासे अज्ञानेंकरीं ।
तेणें आत्मा म्हणती विकारी । नर अविचारी अज्ञानें
॥ ७९ ॥
त्या अज्ञानाची होय निवृत्ती । तैं साधकां माझी
सुलभ प्राप्ती ।
यालागीं माझी निजभक्ती । म्यां यथानिगुतीं प्रकाशिली
॥ ४८० ॥
साधकांचा निजस्वार्थ । जेणें शीघ्र होय हस्तगत
।
यालागीं सर्वभूतीं भगवंत । हा म्यां निजगुह्यार्थ
प्रबोधिला ॥ ८१ ॥
हें धरोनियां अनुसंधान । भावें करितां माझें भजन
।
तेथ मावळॆ मीतूंपण । अविद्येसीं अज्ञान समूळ मिथ्या
॥ ८२ ॥
तेथ दृश्य-द्रष्टा-दर्शन । त्रिगुणेंसीं कार्यकारण
।
नुरेचि प्रपंचाचें भान । ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वें
॥ ८३ ॥
तेथ नाम रूप गुण जाती । नाहीं महाभूतें भूतव्यक्ती
।
चैतन्य पूर्ण सहजस्थिती । ब्रह्मीं ब्रह्मस्फूर्तीं
असेना ॥ ८४ ॥
तें उंच ना ठेंगणें । मोठें ना रोड होणें ।
उजू ना वंकुडेपणें । असों नेणे विकारी ॥ ८५ ॥
तेथ शीत ना उष्ण । मृदु ना कठिण ।
कडू ना गोडपण । सुखदुःखेंवीण निर्द्वंद्व ॥ ८६ ॥
तेथ भेद ना अभेद । बोलतें ना निःशब्द ।
शाहणें ना मुग्ध । देखणें ना अंध दिद्रूपपणें ॥
८७ ॥
तें एथें ना तेथें । येतें ना जातें ।
जवळी ना परतें । सदोदित स्वतःसिद्ध ॥ ८८ ॥
तें खातें ना न खातें । तें घेतें ना देतें ।
जीतें ना मरतें । परादिपर तें परात्पर ॥ ८९ ॥
तें बद्ध ना मुक्त । नित्य ना अनित्य ।
क्षोभे ना प्रसन्न होत । वस्तु सदोदित सद्रूपत्वें
॥ ४९० ॥
तेथ पाप ना पुण्य । आकार ना शून्य ।
सगुण ना निर्गुण । स्वानंदें पूर्ण सुखरूप ॥ ९१ ॥
सर्वभूतीं भगवद्भजन । करूनि माझे भक्तजन ।
माझें निजरूप परिपूर्ण । स्वयें आपण होऊनि ठेले
॥ ९२ ॥
त्यांसी संत म्हणोनि कांहीं घेणें । अथवा असंत म्हणोनि
सांडणें ।
हें नुरेचि त्यांसी वेगळेपणें । ब्रह्मीं ब्रह्मपणें
परिपूर्ण ॥ ९३ ॥
बद्धकाळीं बद्धता । आत्मेति घेतली नाहीं तत्त्वतां
।
अथवा मुक्तकाळींची मुक्तता । आत्मा सर्वथा स्पर्शेना
॥ ९४ ॥
आत्मा अविकारी पाहीं । येणॆं निरूपणें पडे ठायीं
।
जरी म्हणशी कळलें नाहीं । ऐक तेंही सांगेन ॥ ९५ ॥
आत्मा सर्वदा नित्य पाहीं । यालागीं त्यासी उत्पत्ति
नाहीं ।
‘उत्पत्ति’ न लगे ज्याचे ठायीं । तो गर्भासी कंहीं
स्पर्शेना ॥ ९६ ॥
गर्भजन्म ज्यासी नाहीं । त्यासी देहाचा अभाव पाहीं
।
देहेंवीण ‘वृद्धी’ कंहीं । त्याचे ठायीं स्पर्शेना
॥ ९७ ॥
जो सर्वदा विदेही । कर्म न रिघे त्याच्या ठायीं ।
कर्मेंवीण बद्धता पाहीं । आत्म्यासी कंहीं लागेना
॥ ९८ ॥
जो निरवयव साचार । त्यासी एकही न घडे संस्कार ।
ज्यासी नाहीं आकार । त्यासी विकार स्पर्शेना ॥ ९९
॥
जो गर्भजन्माअतीत । मरण रिघों न शके तेथ ।
काळाचहे न लगे घात । क्षयातीत परमात्मा ॥ ५०० ॥
न लगे जन्म कर्म मरण । त्यासी विकारी करी कोण ।
वस्तु अविकारी परिपूर्ण । यापरी जाण उद्धवा ॥ १ ॥
निबिड दाटल्या अज्ञान । आत्मा नाहीं न करवे जाण ।
प्रखर क्षालियाही ज्ञान । आत्मा नवा जाण नुपजवे
॥ २ ॥
ज्ञानाज्ञानीं अलिप्त । आत्मा निर्विकार नित्य
।
येचि अर्थीं सदृष्टांत । असे सांगत श्रीकृष्ण ॥
३ ॥
यथा हि भानोरुदयो नृचक्षुषां
तमो निहन्यान्न तु सद्विधत्ते ।
एवं समीक्षा निपुणा सते मे
हन्यात्तमिस्त्रं पुरुषस्य बुद्धेः ॥ ३४ ॥
डोळां नांदते दृष्टीसी । तम अवरोघी तियेसी ।
सूर्य उगवूनि तमातें निरसी । परी नवे दृष्टीसी नुपजवी
॥ ४ ॥
तेवीं अविद्या क्षोभूनि सबळ । आत्मा नाहीं न करवेच
केवळ ।
पुरुषबुद्धीस आणोनि पडळ । मिथ्या द्वैतजाळ दाखवी
॥ ५ ॥
तेथ पावल्या शुद्ध ज्ञानासी । अविद्या मळ मात्र
निरसी ।
परी नवें उपजवावया आत्म्यासी । सामर्थ्य ज्ञानासी
असेना ॥ ६ ॥
आत्मा निजप्रकाशेंसीं । ज्ञानाज्ञानातें प्रकाशी
।
तें ज्ञानज्ञान परमात्म्यासी । कदाकाळेंसीं स्पर्शेना
॥ ७ ॥
ज्ञानज्ञानविकार । अविद्यांतःपाती साचार ।
आत्मा अविद्येहूनि पर । नित्य निर्विकार या हेतू
॥ ८ ॥
रात्री नाहीं सूर्यासी । मा दिवसु काय आहे त्यासी
।
तेवीं ज्ञानज्ञान आत्म्यासी । कदाकाळेंसी स्पर्शेना
॥ ९ ॥
आत्मा निर्विकार स्वयंज्योती । अलिप्त ज्ञानज्ञानस्थिति
।
त्या स्वरूपाची सहज प्राप्ती । उद्धवाप्रती हरी
सांगे ॥ ५१० ॥
एष स्वयंज्योतिरजोऽप्रमेयो
महानुभूतिः सकलानुभूतिः ।
एकोऽद्वितीयो वचसां विरामे
येनेषिता वागसवश्चरन्ति ॥ ३५ ॥
‘एष स्वयंज्योति’ चें व्याख्यान । पामात्मा स्वप्रकाशघन
।
साधक तद्रूप आपण । अभिन्नत्वें जाण सर्वदा ॥ ११
॥
आत्मा परिपूर्ण निजपूर्णता । त्यासी वेगळीं कैंचीं
मातापिता ।
यालागीं आत्म्यासी जन्मकथा । जाण सर्वथा असेना
॥ १२ ॥
त्रिगुणांचे त्रिविध मळ । हे मिथ्या मायिक समूळ
।
आत्म्यासी न लागती अळुमाळ । यालागीं ‘निर्मळ’ निजात्मा
॥ १३ ॥
‘अप्रमेय’ म्हणिपे तें ऐका । ऐसा तैसा इतुका तितुका
।
पैल तो अमका । प्रमाण देखा कदा नव्हे ॥ १४ ॥
काळा गोरा सांवळा । निळा धवळा पिंवळा ।
एक तेथ दूरी जवळा । या प्रमाणांवेगळा परमात्मा ॥
१५ ॥
‘महानुभूति’ पदव्याख्यान । आत्मा अखंडदंडायमान
।
निजीं निजरूपें समसमान । स्वानंदघन सर्वदा ॥ १६
॥
तेथ देश काळ वर्तमान । ध्येय ध्याता अथवा ध्यान ।
ज्ञेय ज्ञाता आणि ज्ञान । हेंही जाण असेना ॥ १७ ॥
नाम-रूप-जात-गोत । क्रियाकार्मासी अलिप्त ।
जन्ममरण कैंचें तेथ । वस्तु सदोदित स्वानंदें ॥
१८ ॥
तेथ वृद्धी आणि ऱ्हास । आदिमध्यान्तविलास ।
परिपाकादि विन्यास । यांचाही प्रवेश असेना ॥ १९
॥
म्हणशी पूर्वोक्त धर्मस्थिती । तेथ न रिघे कैशा
रीतीं ।
‘सकळानुभूति’ या पदोक्तीं । वस्तु सर्वार्थीं अलिप्त
॥ ५२० ॥
या रीतीं धर्म आणि अधर्म । सकळ भूतांचें क्रियाकर्म
।
प्रकाशक मी आत्माराम । त्यासी अलिप्त परम परमात्मा
॥ २१ ॥
गंगाजळा आणि मद्यासी । आकाश व्याप्त असोनि त्यांसी
।
परी तें अलिप्त दोंहीसीं । तेवीं ज्ञानाज्ञानासी
परमात्मा ॥ २२ ॥
जेथ ज्ञानाज्ञाचा अभावो । तेथ कर्माकर्मा कैंचा
ठावो ।
‘सकळानुभूति’ या नांव पहा हो । अभेदान्वयो स्वानंदें
॥ २३ ॥
ऐसा परमात्मा परमानंद । सजातीय-विजातीय-स्वगतभेद
।
नसोनियां वस्तु शुद्ध । जाण प्रसिद्ध निजबोधें
॥ २४ ॥
‘विजातीय भेद’ मी देह म्हणणें । ‘सजातीय भेद’ मी
जीवपणें ।
‘स्वगत भेद’ मी ब्रह्म स्फुरणें । हे तिनी नेणें
परमात्मा ॥ २५ ॥
तेथ ऊणखूण लक्ष्यलक्षण । युक्तिप्रयुक्ती प्रमाण
।
हेंही सर्वथा न रिघे जाण । ब्रह्म परिपूर्ण एकाकी
॥ २६ ॥
ऐसें एकाकी परब्रह्म । निजगुह्याचें गुह्य उत्तम
।
हें जाणे तो सभाग्य परम । त्यासी भवभ्रम न बाधी ॥
२७ ॥
तो देहीं असतांचि जाण । त्यासी न बाधी देहगुण ।
कदा न बाधी कर्माचरण । जन्ममरण बाधीना ॥ २८ ॥
ऐकोनि ऐशिया ज्ञानासी । तें स्वरूप स्पष्ट सांग
म्हणसी ।
तरी तेथ रिगमु नाहीं वाचेसी । श्रुति शब्देंसीं
परतल्या ॥ २९ ॥
जेथ अतिविवेकसंपन्न । बुद्धि प्रवेशेना आपण ।
सवेगपणें न पवे मन । ते वस्तु वाचेअधीन सर्वथा नव्हे
॥ ५३० ॥
खुंटली शास्त्रांची व्युत्पत्ती । दर्शनें अद्यापि
विवादती ।
श्रुति परतल्या ‘नेति नेति’ । तेथ वचनोक्ती विरामु
॥ ३१ ॥
धरोनि जाणिवेची हांव । शब्दज्ञानें घेतली धाव ।
परी वस्तूचें एकही नांव । घ्यावया जाणीव न सरेचि
॥ ३२ ॥
एवं विचारितां साचार । परादि वाचा नव्हे उच्चार
।
यालागीं वस्तु ‘परात्पर’ । क्षराक्षराअतीत ॥ ३३
॥
जे सर्वावयवीं सर्वदा शून्य । शेखीं शून्यही नव्हे
आपण ।
शून्यप्रकाश चिद्वन । वस्तु परिपूर्ण एकत्वें ॥
३४ ॥
तेथ रिघावया वचनोक्तीं । शब्दें साधिल्या नाना
युक्ती ।
त्या चिदाकाशीं मावळती । जेवीं कां उगवतां गभस्ती
खद्योत ॥ ३५ ॥
खद्योत सूर्यासी खेवं देता । तैं वस्तु येती वचनाचे
हाता ।
वस्तूपाशीं शब्दाच्या कथा । जाण तत्त्वतां हारपती
॥ ३६ ॥
सूर्योदय झालिया पाहीं । खद्योत शोधितां न पडे ठायीं
।
तेवीं वस्तुप्राप्ति पाविजे जिंहीं । तैं मागमोस
नाहीं शब्दांचा ॥ ३७ ॥
हो कां आंधारिये रातीं । ज्यांची दीपें चाले क्रियास्थिती
।
तेथ झालिया सूर्योदयप्राप्ती । तेचि उपेक्षिती
दीपातें ॥ ३८ ॥
तेवीं शाब्दिका ज्ञानयुक्तीं । अनुतापें ब्रह्म
विवंचिती ।
ज्यासी झाली ब्रह्मप्राप्ती । तेचि उपेक्षिती शब्दातें
॥ ३९ ॥
जंव जंव शब्दाचा अभिमन । तंवतव दूरी ब्रह्मज्ञान
।
तेचि अर्थींचें उपलक्षण । ऐक निजखूण उद्धवा ॥ ५४०
॥
कन्या द्यावया वरासी । माता पिता बन्धु ज्योतिषी
।
मेळवूनियां सुहृदांसी । कन्या वरासी अर्पिती ॥
४१ ॥
तेथ भर्तारसंभोगसेजेपाशीं । जवळी मातापितासुहृदेंसीं
।
असणें हाचि अवरोध तिसी । पतिसुखाप्ती प्रतिबंध
॥ ४२ ॥
तेवीं योग्यता चातुर्य जाण । शब्दज्ञानें ज्ञातेपण
।
जवळी असतां ब्रह्मज्ञान । सर्वथा जाण हों न शके ॥
४३ ॥
जेवीं डोळां अल्प कण न समाये । तेवीं ब्रह्मीं कल्पना
न साहे ।
यालागीं निर्विकल्पें पाहें । ब्रह्मज्ञान होये
सुटंक ॥ ४४ ॥
समस्त ज्ञानाचा उपरम । सकळ वचनांचा विराम ।
तैंचि पाविजे परब्रह्म । ऐसें पुरुषोत्तम बोलिला
॥ ४५ ॥
जें नाकळे बुद्धीच्या ठायीं । जें मनासी नातुडे
कंहीं ।
जें वचनासी विषयो नव्हे पाहीं । प्रमाणाचे पायीं
पावलें न वचे ॥ ४६ ॥
यापरी वस्तु न पडे ठायीं । तरी ते वस्तुचि म्हणशी
नाहीं ।
ऐसें उद्धवा कल्पिसी कांहीं । ऐक ते विषयीं सांगेन
॥ ४७ ॥
( मूळ श्लोकींचें पद ) ‘येनेषिता वागसवश्चरंति ॥’
येथें देहेंद्रियाप्राण । हे जडा मूढ अचेतन ।
त्यांसी चेतवी अत्मा चिद्धन । तेंही उपलक्षण अवधारीं
॥ ४८ ॥
आत्मप्राभा ‘दृष्टी’ प्रकाशे । परी आत्मा दृष्टीसी
न स्पर्शे ।
आत्मा दृष्टीसबाह्य असे । परी दृष्टीसी न दिसे अदृश्यत्वें
॥ ४९ ॥
आत्मसत्ता ऐकती ‘श्रवण’ । श्रवणांसी आत्मा नातळे
जाण ।
श्रवणां सबाह्य असोनि पूर्ण । श्रवणविषय जाण नव्हेचि
आत्मा ॥ ५५० ॥
‘वाचा’ आत्मसत्ता उठीं । आत्मा नातळे वाचिका गोठी
।
वस्तु शब्दाचे पाठीं पोटीं । तो शब्द शेवटीं नेणें
वस्तु ॥ ५१ ॥
‘मन’ आत्मसत्तें चपळ । मना सबाह्य आत्मा केवळ ।
तो मनासी नातळे अळुमाळ । मनासी अकळ निजत्मा ॥ ५२
॥
‘चित्त’ चेतवी चिद्धन । चित्सत्ता चित्तासी चितन
।
चित्ता सबाह्य चैतन्य पूर्ण । तरी चित्तासी चैतन्य
कळेना ॥ ५३ ॥
आत्मसंयोगें ‘अहं’ उल्हासे । अहंता आत्मा कदा न
स्पर्शे ।
अहंतासबाह्य आत्मा असे । परी तो आत्मा न दिसे अहंकारें
॥ ५४ ॥
आत्मप्रभाप्रकशविधीं । प्रकाशिली ‘विवेकबुद्धी’
।
बुद्धी आत्मा नेणे त्रिशुद्धी । आत्मा बुद्धी-सबाह्य
॥ ५५ ॥
आत्मप्रभा ‘प्राण’ चळे । परी प्राणासी आत्मा नातळे
।
प्राण-सबाह्य आत्ममेळें । तरी प्राणासी न कळे परमात्मा
॥ ५६ ॥
उद्धवा तूं यापरी पाहें । जड जयाचेनि वर्तताहे ।
तो आत्मा स्वतःसिद्ध आहे । नाहीं नोहे कल्पांतीं
॥ ५७ ॥
यापरी आत्मा स्वतःसिद्ध । भेद नांदवूनि अभेद ।
द्वंद्व प्रकाशोनि निर्द्वंद्व । हा निजात्मबोध
दृढ केला ॥ ५८ ॥
एवं आत्मा निर्द्वंद्व अद्वैतें । तो आहे नाहीं
म्हणावया येथें ।
कोणी नुरेचि गा म्हणतें । आत्मा निजत्मते परिपूर्ण
॥ ५९ ॥
आत्मा निजात्मता सदोदित । संसार तेथ आरोपित ।
येचि श्रीकृष्णनाथ । असे सांगत श्लोकार्थें ॥ ५६०
॥
एतावानात्मसम्मोहो यद्विकल्पस्तु केवले ।
आत्मन्नृते स्वमात्मानमवलम्बो न यस्य हि ॥ ३६ ॥
आत्मा केवळ नित्यमुक्त । त्रिगुण गुणांसी अतीत
।
नभाहूनि अतिअलिप्त । सदोदित पूर्णत्वें ॥ ६१ ॥
ब्रह्म अखंडदंडायमान । सर्वदा स्वानंघन ।
ऐसें अलिप्तीं प्रपंचभान । तो मिथ्या जाण आरोपु
॥ ६२ ॥
आरोपासी अधिष्टान । स्वयें परमात्मा आपण ।
यालागीं प्रपंचाचें भान । तेथेंचि जाण आभासे ॥ ६३
॥
परमात्म्याहूनि भिन्न । प्रपंचासी नाहीं स्थान
।
यालागीं उत्पत्ति स्थिति निदान । तेथेंचि जाण आभासे
॥ ६४ ॥
जेवीं दोराचा सर्प पाहीं । दोरावेगळा न दिसे कंहीं
।
दोर सर्प झालाचि नाहीं । तरी त्याच्या आभासे ॥ ६५
॥
तेवीं निर्विकल्प पूर्ण ब्रह्म । नातळे रूप नाम
गुण कर्म ।
तरी त्याच्या ठायीं मनोभ्रम । प्रपंच विषम परिकल्पी
॥ ६६ ॥
जेवीं दोरीं भासे मिथ्य सर्प । तेवीं ब्रहीं मिथ्या
भवारोप ।
तेथ सुखदुःख भयकंप । तोही खटाटोप मायिक ॥ ६७ ॥
एवं प्रपंचाचें मिथ्या भान । वस्तु शुद्धत्वें
स्वानंदघन ।
हें निर्दुष्ट केलें निरूपण । ब्रह्म परिपूर्ण
अद्वय ॥ ६८ ॥
एवं नाना युक्ती सुनिश्चित । ब्रह्म साधिलें अबाधित
।
हें न मानिती जे पंडित । तें मत खंडित श्रीकृष्ण
॥ ६९ ॥
यन्नामाकृतिभिर्ग्राह्यं पञ्जवर्णमबाधितम्
।
व्यर्थेनाप्यर्थवादोऽयं द्वयं पण्डितमानिनाम्
॥ ३७ ॥
वेदवेदांप्रतिपाद्य एथ । सकळ शस्त्रार्थाचें निजमथित
।
ब्रह्म अद्वय सदोदित । म्यां सुनिश्चित नेमिलें
॥ ५७० ॥
तें हें माझें निजमत । उपेक्षूनियां जे पंडित ।
ज्ञातेपणें अतिउन्मत्त । अभिमानयुक्त पांडित्यें
॥ ७१ ॥
त्या पंडितांचें पांडित्यमत । प्रपंच प्रत्यक्ष
अनुभूत ।
तो मिथ्या मानोर्नियां एथ । कैंचें अद्वैत काढिलें
॥ ७२ ॥
अद्वैतासी नाहीं गांवो । जेथ तेथ जरी पाहों जावों
।
अद्वैता नाहीं नेमस्त ठावो । यालागीं पहा हो तें
मिथ्या ॥ ७३ ॥
रूप नाम गुण कर्म । पंचभूतें भौतिकें विषम ।
चतुर्वर्ण चारी आश्रम । सत्य परम मानिती ॥ ७४ ॥
सत्य मानावयां हेंचि कारण । मनोभ्रमें भ्रमलें
जाण ।
ज्ञानाभिमानें छळिले पूर्ण । आपण्या आपण विसरले
॥ ७५ ॥
मुख्य मानिती विषयसुख । विषयार्थ पुण्य करावें
चोख ।
स्वर्ग भोगावा आवश्यक । हें सत्य देख मानिती ॥ ७६
॥
विषय सत्य मानिती परम । हें देहाभिमानाचें निजवर्म
।
तेणें सज्ञान केले अधम । मरणजन्म भोगवी ॥ ७७ ॥
पुढती स्वर्ग पुढती नरक । पुढती जननीजठर देख ।
यापरी पंडित लोक । केले ज्ञानमूर्ख अहंममता ॥ ७८
॥
त्यांचे ज्ञान तें वेदबाह्य । सर्वथा नव्हे तें
ग्राह्य ।
जैसें अंत्यजाचें अन्न अग्राह्य । तैसे तें होय
अतित्याज्य ॥ ७९ ॥
ज्ञानाभिमानियाचा विचार । तें अज्ञानाचें सोलींव
सार ।
तयाचा जो निजनिर्धार । तो जाण साचार महामोहो ॥ ५८०
॥
तयाचा जो निजविवेक । इंद्रावणफळाऐसा देख ।
वरी साजिरें आंत विख । तैसा परिपाक ज्ञानाभिमानियांचा
॥ ८१ ॥
नामरूपात्मक प्रपंच । मिथ्या मायिकत्वें आहाच ।
ज्ञानाभिमानी मानूनि साच । वृथा कचकच वाढविती ॥
८२ ॥
प्रपंचरचनेची कुसरी । आपण जैं मानावी खरी ।
तैं देहबुद्धि वाजलीं शिरीं । दुःखदरिद्रीं निमग्न
॥ ८३ ॥
त्यांची योग्यता पाहतां जाण । गायत्रीतुल्य वेदपठण
।
सकळ शास्त्रें जाणे पूर्ण । श्रुति पुराण इतिहास
॥ ८४ ॥
अतिनिःसीम वक्तेपण । समयींचें समयीं स्फुरे स्फुरण
।
तेणें वाढला देहाभिमान । पंडितंमन्य अतिगर्वीं
॥ ८५ ॥
नेणे अद्वैतसमाधान । तरी योग्यतागर्व गहन ।
निजमताचा मताभिमान । प्राणान्तें जाण सांडीना ॥
८६ ॥
पंडितंमन्यांचे बोलणें । अवचटें नायकावें दीनें
।
जे नागवले देहाभिमानें । त्यांचेनि सौजन्यें अघःपात
॥ ८७ ॥
विषभक्षित्याचा पांतीकर । अत्याग्रहें झाला जो
नर ।
त्यासी अप्रार्थितां मरणादर । अतिदुर्धर जीवीं
वाजे ॥ ८८ ॥
यालागीं न धरावी ते संगती । त्यांसी न करावी वदंती
।
कदा नव जावें त्यांप्रती । ते त्याज्य निश्चितीं
जीवेंभावें ॥ ८९ ॥
त्यांचे न लागावें बोलीं । त्यांचे न चालावें चालीं
।
जे ज्ञानाभिमानभुली । मुकले आपुली हितवार्ता ॥
५९० ॥
ते नाणावे निजमंदिरा । स्वयें न वचावें त्यांच्या
द्वारा ।
त्यांसी न पुसावें विचारा । जे अभिमानद्वारा नाडले
॥ ९१ ॥
त्यांसी न ह्वावी हाटभेटी । कदा न देखावे निजदृष्टीं
।
ते त्याज्य गा उठाउठीं । जेवीं धर्मिष्ठीं परनिंदा
॥ ९२ ॥
वेदशास्त्रांचा मथितार्थ । जो कां अद्वैत परमार्थः
।
तो ज्यांसी नावडे निजस्वार्थ । चाविरा अनर्थ त्यांपाशीं
॥ ९३ ॥
यालागीं त्यांची संगती । साक्षेपें सांडावी निश्चितीं
।
साधकाचे योगस्थिति । अंतरायनिवृत्ती हरि सांगे
॥ ९४ ॥
योगिनोऽपक्क योगस्य युञ्जतः काय उत्थितैः ।
उपसर्गेर्विहन्येत तत्रायं विहितो विधिः ॥ ३८ ॥
योगी प्रवर्तल्या योगभ्यासीं । योग संपूर्ण नव्हतां
त्यासी ।
उपसर्ग येती छळावयासी । तेंचि हृषीकेशी सांगत ॥
९५ ॥
शरीरीं एखादा उठे रोग । कां खवळे विषयाची लगबग ।
अथवा सभ्रांत उपसर्ग । कां योगभंग विकल्पें ॥ ९६
॥
ज्ञानाभिमान सबळ उठी । तेणें गुणदोषीं बैसे दिठी
।
परापवादाची चावटी । त्याची एकांतगोष्टी निजगुज
॥ ९७ ॥
देहीं शीतळता उभडे । कां उष्णता अत्यंत चढे ।
किंवा वायु अव्हाटीं पडे । कां क्षुधा वाढे अनिवार
॥ ९८ ॥
विक्षेप कषाय वोढवती । परदारप्रद्रव्यासक्ती ।
इत्यादि उपसर्ग येती । उपाय श्रीपति तदर्थ सांगे
॥ ९९ ॥
योगधारणया कांश्चित्दासनैर्धारणान्वितैः ।
तपोमन्त्रौषधेः कांश्चिदुपसर्गान्विनिर्दहेत्
॥ ३९ ॥
देहीं शीतळता वाढल्या जाण । तीस निवारी अग्निधारण
।
देहीं उष्मा चढल्या पूर्ण । सोमधारण उच्छेदी ॥ ६००
॥
वायु अव्हाटल्या अवचितां । तैं देहीं वायु भरावा
पुरता ।
वायु मेळवुनि वायुआंतौता । अणिती निजपंथा अभ्यासबळें
॥ १ ॥
वायु क्षोभोनि सकोप । जैं जठरावरी पडे झडप ।
तैं क्षुधा खवळे अमूप । तृप्तीचें रूप उठीना ॥ २
॥
तेथ मोकळा सांडूनि प्राण । अपान वाढवावा आपण ।
तो जठरा आलिया जाण । तेथ क्षोभला प्राण सहजिचि ये
॥ ३ ॥
तेथ प्राणापानऐक्यता । सहजें ये साधकांच्या हाता
।
मग षट्चक्रें भेदितां । क्षणही सर्वथा लागेना
॥ ४ ॥
तेव्हां सतरावियेचें अमृतपान । साधकांसी फावे संपूर्ण
।
यापरी क्षुधानिर्दळण । येणें जाण साधिती ॥ ५ ॥
परदारा परद्रव्यासक्ती । हे पापकर्माची फळप्राप्ती
।
याची करावया निवृत्ती । तपश्चर्या निश्चितीं उद्धवा
॥ ६ ॥
भावें करितां मंत्रानुष्ठान । तेणे वैराग्य उपजे
जाण ।
वैराग्यें निषयनिर्दळण । सहजें जाण साधकां ॥ ७ ॥
शुद्ध मंत्राचें पुरश्चरण । करी विघ्नांचें निर्दळण
।
तेथ पिशाचबाधासंचरण । घेऊनि प्राण स्वयें पळे
॥ ८ ॥
शरीरीं संचरल्या व्याधी । त्यातें निर्दळी दिव्य
औषधी ।
मनाचा छेदावया आधी । योग त्रिशुद्धीं साधवा ॥ ९ ॥
तेथ साधल्या योगसिद्धी । समूल निर्दळी आधिव्याधी
।
सकळ विघ्नांतेंही छेदी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा
॥ ६१० ॥
हें किती सांगूं भिन्न । भावें करितां माझें ध्यान
।
सकळ उपसर्गां निर्दळण । तेंचि निरूपण हरि सांगे
॥ ११ ॥
कांश्चिन्ममानुध्यानेन नामसंकीर्तनादिभिः ।
योगेश्वरानुवृत्त्या वा हन्यादशुभदाञ्छनैः ॥
४० ॥
आधिव्याधींसीं सकळ विघ्न । विकल्प विकर्म देहाभिमान
।
ज्ञानाभिमानेंसीं दहन । करी ध्यानलक्षण उद्धवा
॥ १२ ॥
माझिया ध्यानाचे परिपाठीं । उपसर्ग पळती उठाउठी
।
शोधितां विघ्न न पडे दृष्टी । निर्द्वंद्व सृष्टी
साधकां ॥ १३ ॥
माझा लागल्या ध्यानभावो । उपसर्गाचा नुरेचि ठावो
।
सकळ विघ्नांचा अभावो । विकल्प वावो स्वयें होती
॥ १४ ॥
म्हणशी ‘घालोनि आसन । एकाग्र करोनियां मन ।
कैं ठसावेल तुझें ध्यान । तैं साधकां विघ्न बाधीना’
॥ १५ ॥
असो न टके माझें ध्यान । तैं सोपा उपाव आहे आन ।
माझें करितां नामकीर्तन । विघ्ननिर्दळण हरिनामें
॥ १६ ॥
जेथ नामाचा घडघडाट । तेथ उपसर्गा न चले वाट ।
महाविघ्नांचा कडकडाट । करी सपाट हरिनामें ॥ १७ ॥
अखंड माझी नामकीर्ती । ज्याच्या मुखास आली वस्ती
।
त्या देखोनि विघ्नें पळती । उपसर्गां शांती निःशेष
॥ १८ ॥
माझ्या नामाचा निजगजर । पळवी महापापसंभार ।
उपसर्गां नुरवी थार । नाम सधर हरीचें ॥ १९ ॥
अवचटें घेतां माझें नाम । सकळ पातकां करी भस्म ।
जेथ अखंड माझें गुणनामकर्म । तेथ विघ्नसंभ्रम स्पर्शेना
॥ ६२० ॥
माझे नामकीर्तीचे पवाडे । ज्याची वाचा अखंड पढे
।
विघ्नें न येती तयाकडे । जेवीं सूर्यापुढें आंधार
॥ २१ ॥
माझे नामकीर्तीवीण येथें । ज्याचें तोंड न राहे
रितें ।
तो नागवे महाविघ्नांतें । जेवीं पतंगातें हुताशु
॥ २२ ॥
नामकीर्ती दाटुगी होये । हें विश्वासें मानलें
आहे ।
ते नाम सुखीं केवीं राहे । करावें काये म्हणशील ॥
२३ ॥
मुखीं नामनिर्वाह व्हावा । यालागीं करावी साधुसेवा
।
संतसेवनीं सद्भावो जीवा । तेथ नव्हे रिघावा विघ्नांसी
॥ २४ ॥
सद्भावें धरिल्या सत्संगती । त्या संगचिये निजस्थिती
।
मुखीं ठसावे नामकीर्ती । विकल्प चित्तीं स्फुरेना
॥ २५ ॥
मुखीं हरिनामाची गोडी । संतसेवेची अतिआवडी ।
तयाची गा प्रतापप्रौढी । उपसर्गकोडी निर्दळी ॥
२६ ॥
सधकांसी पाठिराखा । संत झालिया निजसखा ।
तैं महाविघ्नांचिया मुखा । विभांडी देखा क्षणार्धें
॥ २७ ॥
सेवितां साधूचें चरणोदक । अतिशुद्ध होती साधक ।
तेणें शुद्धत्वें महादोख । समूळ देख निर्दळी ॥ २८
॥
साधूंच्या चरणतीर्थापाशीं । सकल तीर्थें येती धुद्धत्वासी
।
भावें सेविती त्या तीर्थासी । ते उपसर्गांसी नागवती
॥ २९ ॥
वंदितां साधुचरणरज । साधकांचें सिद्ध होय काज ।
निर्दळूनि विघ्नांचें बीज । स्वानंद निज स्वयें
भोगिती ॥ ६३० ॥
निजभाग्यगतीं अवचितां । संतचरणरेणु पडल्या माथां
।
तो कळिकाळातें हाणे लाथा । तेथ विघ्नांची कथा ते
कोण ॥ ३१ ॥
निधडा शूर निजबळेंसीं । धुरां निजशस्त्र देऊनि
त्यासी ।
युद्धीं थापटिलिया पाठीसी । तो विभांडी परांसी
तेणें उल्हासें ॥ ३२ ॥
तेवीं सद्भावें सत्संगती । मुखीं अखंड नामकीर्ती
।
भावें करितां संतांची भक्ती । महाबाधा निर्दळिती
साधक ॥ ३३ ॥
कीर्ति भक्ती सत्संगती । हे त्रिवेणी लाभे ज्याप्रती
।
त्यासी उपसर्ग नातळती । पावन त्रिजगती त्याचेनी
॥ ३४ ॥
माझी भक्ती आणि नामकीर्ती । यांची जननी सत्संगती
।
तो सत्संग जोडल्या हातीं । विघ्नें न बाधिती साधकां
॥ ३५ ॥
योग याग आसन ध्यान । तप मंत्र औषधी जाण ।
साधितां न तुटे देहाभिमन । तो सत्संग जाण निर्दळी
॥ ३६ ॥
योगादि सर्व उपायीं जाण । निवारिती अल्पविघ्न ।
विघ्नांचा राजा देहाभिमान । तो त्यांचेनि जाण ढळेना
॥ ३७ ॥
तो दुर्धर देहाभिमान । ज्ञातेपणीं अतिदारुण ।
याचे समूळ निर्दहण । सत्संग जाण स्वयें करी ॥ ३८
॥
नेणपणाचा अभिमान । तत्काळ जाय निघोन ।
तैसा नव्हे ज्ञानाभिमान । चाविरा जाण जाणिवा ॥ ३९
॥
त्याही अभिमनाचें निर्दळण । सत्संग निजांगें करी
आपण ।
यालागीं सत्संगासमान । आन साधन असेना ॥ ६४० ॥
एकाचेनि निजमतें । अजरामर करावें देहातें ।
तेहीं योगादि साधनांतें । मूर्खमतें साधिती ॥ ४१
।
केचिदेहमिमं धीराः सुकल्पं वयसि स्थिरम् ।
विधाय विविधोपायैरथ युञ्जन्ति सिद्धये ॥ ४१ ॥
देहो तितुका प्रारब्धाधीन । त्यासी प्रारब्धें
जन्ममरण ।
त्या देहासी अजरामरपण । पामर जन करूँ पाहती ॥ ४२
॥
त्या प्रारब्धाचें सूत्र पूर्ण । सर्वदा असे काळाधीन
।
यालागीं काळकृत जन्ममरण । सर्वांसी जाण सर्वदा
॥ ४३ ॥
चौदा कल्प आयुष्य जोडी । त्या मार्कंडेयासी काळ
झोडी ।
युगांतीं लोम झडे परवडी । त्या लोमहर्षाची नरडी
मुरडिजे काळें ॥ ४४ ॥
चतुर्युगसहस्त्र संख्येसी । तो दिवस गणिजे ब्रह्मयासी
।
जो स्त्रजिता सकळ सृष्टीसी । त्यासी काळ ग्रासी
स्वबळें ॥ ४५ ॥
स्त्रजित्या ब्रह्मयासी काळ पिळी । पाळित्या विष्णूतें
काळ गिळी ।
क्प्रलयरिद्राचीही होळी । काळ महाबळी स्वयें करी
॥ ४६ ॥
यापरी कळ अति दुर्धर । नेणोनि अविवेकी नर ।
वांछिती काळजयो पामर । देह अजरामर करावया ॥ ४७ ॥
जें जें दिसे तें ते नासे । हे काळसत्ता जगासी भासे
।
तरी अजरामरत्वाचें पिसें । मूर्ख अतिप्रयासें वांछिती
॥ ४८ ॥
थिल्लरींचा तरंग जाण । वांच्छी अजरामरण ।
तंव थिल्लरासचि ये मरण । तेथ वांचवी कोण तरंग ॥ ४९
॥
तेवी संसारचि नश्वर । त्यांतील देह अजरामर ।
करूं वाछिती पामर । उपायीं अपार शिणोनी ॥ ६५० ॥
देह जाईल तरी जावो । परी जीव हा चिरंजीव राहो ।
तदर्थ कीजे उपावो । तैसें अमरत्व पहा हो नरदेहा ॥
५१ ॥
देह केवळ नश्वर । त्यातें अविवेकी महाधीर ।
करूं म्हणती अजरामर । उपायीं अपार शिणोनी ॥ ५२ ॥
केवळ काळाचें खाजें देहो । तो अमर करावया पहा हो
।
जो जो कीजे उपावो । तो तो अपावो । तो तो अपावो साधकां
॥ ५३ ॥
एवं मोढतेचे भागीं । देहाच्या अमरत्वालागीं ।
शिणोनि उपायीं अनेगीं । हठयोगी नागवले ॥ ५४ ॥
परकायाप्रवेशार्थ जाण । शिणले साधितां प्राणधारण
।
एवं धरितां देहाभिमान । योगीजन नाडले ॥ ५५ ॥
देहाचें नश्वरपण । जाणोनियां जे सज्ञान ।
ते न धरिती देहाभिमान् । तेंचि निरूपण हरि सांगे
॥ ५६ ॥
न हि तत्कुशलादृत्यं तदायासो ह्यपार्थक ।
अन्तवत्त्वाच्छरीरस्य फलस्येव वनस्पतेः ॥ ४२ ॥
विचरिता हा संसार । समूळ अवघा नश्वर ।
तेथ देहाचा अजरामर । ज्ञाते आदर न करिती ॥ ५७ ॥
देहअजरामरविधीं । ज्ञाता सर्वथा न घाली बुद्धी
।
देहीं साधिल्या ज्या सिद्धी । त्याही त्रिशुद्धी
बाधिका ॥ ५८ ॥
देह तापल्या ज्वरादि तापें । तदर्थ मरणभयें कांपे
।
तेथ शीतळ आणिल्याही साक्षेपें । तेणेंही रूपें
मरणचि ॥ ५९ ॥
मिथ्या देहींचा देहाभिमान । सदा भोगवी जन्ममरण
।
तो अजरामर करितां जाण । देहबधन दृढ झालें ॥ ६६० ॥
साधोनियां योगसाधन । दृढ केलें देहबंधन ।
देहींच्या सिद्धी भोगितां जाण । अधःपतन चुकेना
॥ ६१ ॥
हो कां ज्ञानार्थ योग साधितां । प्रसंगें सिद्धी
आलिया हाता ।
त्याही त्यागाव्या तत्त्वतां । जिनस्वार्थालागूनि
॥ ६२ ॥
ज्याची चाल रायापाशीं । लांच हाता ये तयासी ।
तेणेंचि पावे अपमानासी । तेवीं साधकासी घातका सिद्धि
॥ ६३ ॥
वृक्षासी मोडूनि आलिया फळें । त्या फळासी वृक्ष
नातळे ।
तेवीं आलिया सिद्धीचे सोहळे । वैराग्यबळें त्यागावे
॥ ६४ ॥
कोरडेनि वैराग्यबळें । त्याग कीजे तो आडखळे ।
त्याग विवेकवैराग्यमेळें । तैं सिद्धीचे सोहळे
तृणप्राय ॥ ६५ ॥
आंधळें हातिरूं मातले । पतन न देखे आपुले ।
तेवीं अविवेकें त्याग केले । ते ते गेले अघःपाता
॥ ६६ ॥
मूळीं देहचि नश्वर एथ । तेथींच्या सिद्धी काय शाश्वत
।
ऐसे विवेकवैराग्ययुक्त । होती अलिप्त देहभोगा ॥
६७ ॥
एथ देह तितुका अनित्य । आत्मा एक नित्य सत्य ।
हें जाणोनि विवेकयुक्त । जडले निश्चित आत्माभ्यासीं
॥ ६८ ॥
योगं निषेवतो नित्यं कायश्चेत्कल्पतामियात्
।
तच्छ्द्दध्यान्न मतिमान्योगम्रुत्सृज्य मत्परः
॥ ४३ ॥
योग साधितां परमार्थ । सिद्धी वश्य झालिया हाता
।
त्या त्यागाव्या तत्त्वतां । निजहितार्था लागूनी
॥ ६९ ॥
सिद्धी त्यागितां न वचती । भोगबळें गळां पडती ।
तरी ते सांडूनि योगस्थिती । माझे भजनपंथीं लागावें
॥ ६७० ॥
माझिये भ्क्तीच्या निजमार्गीं । रिगमु नाहीं विघ्नांलागीं
।
मी भक्तांच्या प्रेमभागीं । रंगलों रंगीं श्रीरंग
॥ ७१॥
सद्भावें करितां माझी भक्ती । भक्तांसी नव्हे विघ्नप्राप्ती
।
भक्त-सबाह्य मी श्रीपती । अहोरातीं संरक्षीं ॥ ७२
॥
करितां भगवद्भजन । भक्तांसी बाधीना विघ्न ।
ते भक्तीचें महिमान । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥
७३ ॥
योगचर्यामिमां योगी विचरन् मदपाश्रयः ।
नान्तरायौर्विहन्येत निस्पृहः स्वसुखानुभूः ॥
४४ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे
अष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥
अनन्यप्रीतीं मज शरण । सर्वभूतीं मद्भावन ।
अभेदबुद्धीं माझें भजन । त्यासी सर्वथा विघ्न बाधीना
॥ ७४ ॥
माझ्या भक्ताचे उपसर्ग । सकळ निर्दळीं मी श्रीरंग
।
ज्यासी अनन्य भजनयोग । त्यासी माझें निजांग वस्तीसी
॥ ७५ ॥
जेथ विघ्न धांवे भक्तांकडे । तेथ तत्काळ माझी उडी
पडे ।
निवारीं निजभक्तांचें सांकडे । तीं लळिवाडें पैं
माझीं ॥ ७६ ॥
तीं लळीवाडें म्हणशी कैसीं । त्यांचे सांकडें मी
सदा सोशीं ।
राजा दंडितां प्रल्हादासी । म्यां सर्वथा त्यासी
रक्षिलें ॥ ७७ ॥
संकट मांडिलें अंबरीषासी । तैं म्यां अपामानिलें
दुर्वासासीं ।
दाही गर्भवास मी स्वयें सोशीं । उणें भक्तांसी येऊं
नेदीं ॥ ७८ ॥
बाधा होतां गजेंद्रासी । म्यां हातीं वसवूनि सुदर्शनासी
।
उडी घालूनि त्यापाशीं । निमिषार्धेंसीं सोडविला
॥ ७९ ॥
द्रौपदीचिये अतिसांकडीं । सभेसी करितां ते उघडी
।
म्यां निजांगें घालूनि उडी । वस्त्रांच्या कोडी
पुरविल्या ॥ ६८० ॥
द्रौपदीचिया हातीं देतां घडी । नेसतां नेसतां दिसेल
ते उघडी ।
यालागीं मे लवडसवडीं । नेसतीं लुगडीं स्वयें झालों
॥ ८१ ॥
दावाग्नीं पीडितां गोपाळ । निजमुखीं म्यां गिळिली
ज्वाळ ।
एथवरी भक्तांची कळवळ । मज सर्वकाळ उद्धवा ॥ ८२ ॥
द्रौण्यस्त्राचे बाधेहातीं । म्यां गर्भीं रक्षिला
परीक्षिती ।
गोकुळ पीडितां सुरपती । म्यां धरिला हातीं गोवर्धन
॥ ८३ ॥
वांचवावया अर्जुनासी । दिवसा लपविलें सूर्यासी
।
हरी पतकरूनि रणभूमीसी । सत्य भीष्पासी म्यां केलें
॥ ८४ ॥
ऐसा मी भक्तसहाकारी । नित्य असतां शिरावरी ।
भक्तांसी विघ्न कोण करी । मी श्रीहरि रक्षिता ॥ ८५
॥
जे अनुसरले मद्भक्तीसी । मी विघ्न लागों नेदें त्या
भक्तांसी ।
निजांग अर्पोनियां त्यांसी । निजीं निजसुखेंसीं
नांदवीं ॥ ८६ ॥
भावें करितां माझी भक्ती । साधकां स्वसुखाची प्राप्ती
।
तेथें इच्छेंसीं कामलोभ जाती । माझी सुखस्थिति
मद्भक्तां ॥ ८७ ॥
म्हणसी भक्तांसी देहांतीं । होईल निजसुखाची प्राप्ती
।
तैशी नव्हे चौथी भक्ती । देहीं वर्तती स्थिति सुखरूप
॥ ८८ ॥
देह राहो अथवा जावो । परी सुखासी नाहीं अभावो ।
यापरी मद्भक्त पहा हो । सुखें सुखनिर्वाहो भोगिती
॥ ८९ ॥
भक्त वर्ततां दिसती देहीं । परी ते वर्तती ठायीं
।
मी अवघाचि त्यांच्या हृदयीं । सर्वदा पाहीं नांदत
॥ ६९० ॥
भक्त निजबोधें मजभीतरी । मी निजांगें त्यां आंतबाहेरी
।
एवं निजसुखाच्या माजघरीं । परस्परीं नांदत ॥ ९१
॥
मी देव तो एक भक्त । हेही बाहेरसवडी मात ।
विचारितां आंतुवटा अर्थ । मी आणि भक्त एकचि ॥ ९२
॥
तूप थिजलें विघुरलें देख । तेवीं मी आणि भक्त दोनी
एक ।
मज भक्तासी वेगळिक । कल्पांतीं देख असेना ॥ ९३ ॥
मी तो एकचि एथें । हेंही म्हणावया नाहीं म्हणतें
।
यापरी मिळोनि मातें । भक्त निजसुखातें पावले ॥ ९४
॥
तो हा ब्रह्मज्ञानाचा कळसु । अध्याय जाण अठ्ठावीसु
।
बाप विंदानी हृषीकेशु । तेणें देउळासी कळसु मेळविला
॥ ९५ ॥
जेवीं अळंकारी मुकुटमणी । तेवीं अठ्ठावीस ब्रह्मज्ञानीं
।
श्रीकृष्ण भक्तांची निजजननी । तो उद्धवालागोनी
शृंगारी ॥ ९६ ॥
माता उत्तम अलंकारकोडीं । अपत्य शृंगारी अतिआवडीं
।
तेवीं उत्तमोत्तम ज्ञाननिरवडी । उद्धव कडोविकडीं
शृंगारिला ॥ ९७ ॥
मातेसी आवडे निपटणें । तेवीं उद्धव वृद्धपणींचें
तानें ।
श्रीकृष्ण त्याकारणें । गुह्यज्ञानें शृंगारी
॥ ९८ ॥
माता बाळकातें शृगारी । तें लेणें मागुतें उतरी
।
उद्धव शृंगारिला श्रीहरी । तें अंगाबाहेरी निघेना
॥ ९९ ॥
अंगीं लेणें जडलें अलोलिक । तेणें उद्धव झाला अमोलिक
।
पायां लागती तिनी लोक । ब्रह्मादिक पूजिती ॥ ७००
॥
निजात्मअळंकारें श्रीपती । उद्धव शृंगारिला ब्रह्मस्थितीं
।
तेणें वंद्य झाला त्रिजगतीं । त्यातें पुराणीं
पढती महाकवी ॥ १ ॥
गोडीमाजीं श्रेष्ठ अमृत । तेंही फिकें करूनि एथ
।
उद्धवालागीं परमामृत । श्रीकृष्णें निश्चित पाजिलें
॥ २ ॥
अमर अमृतपान करिती । तेही फिकें करूनि एथ ।
उद्धवालागीं परमामृत । श्रीकृष्णें निश्चित पाजिलें
॥ २ ॥
अमर अमृतपान करिती । तेही मरणार्णवीं बुडती ।
उद्धव अक्षयीं केल श्रीपती । कथामृतीं निववूनि
॥ ३ ॥
तेणें तो सर्वांगीं निवाला । परमानंदीं तृप्त झाला
।
तेणें उद्धवत्वा विसरला । डोलों लागला स्वानंदें
॥ ४ ॥
तेव्हां स्वानंदउन्मत्तता । दुजें निर्दळी देखतां
।
संसार हाणोनि लाता । चढे माथा देवांच्या ॥ ५ ॥
चढोनि देवांचिया माथां । शेखीं गिळी देवभक्तता
।
मम सच्चिदानंदस्वानंदता । निजात्मता स्वयें झाला
॥ ६ ॥
तेथ सत्-चित्-आनंद । हाही नाहीं त्रिविध भेद ।
सदोदित परमानंद । स्वानंद शुद्ध कोंदला ॥ ७ ॥
नश्वर त्यागाचिये स्थिती । अनश्वरातें ‘संत’ म्हणती
।
जडाची करितां निवृत्ती । ‘चिद्रूप’ म्हणती वस्तुतें
॥ ८ ॥
जेथ दुःखाचा नाहीं बाधु । त्यातें म्हणती ‘आनंदु’
।
एवं सच्चिदानंद शब्दु । ज्ञानसंबंधु मायिक ॥ ९ ॥
वस्तु संत ना असंत । चित् नव्हे अचित् ।
ते सुखदुःखातीत । जाण निश्चित सन्मात्र ॥ ७१० ॥
हा अठ्ठाविशींचा निजबोध । उद्धवासी तुष्टोनि गोविंद
।
देता झाला स्वनंदकंद । भाग्यें अगाध तो एक ॥ ११ ॥
सांडोनि निजधामा जाणें । स्वयें श्रीकृष्ण ज्याकारणें
।
देता झाला निजगुह्यठेवणें । त्याचें भाग्य वानणें
तें किती ॥ १२ ॥
जें नेदीच पित्या वसुदेवासी । जें नेदीच बंधु बळभद्रासी
।
जें नेदीच पुन्ना प्रद्युम्नासी । तें उद्धवासी
दीधलें ॥ १३ ॥
जें नेदीच देवकीमातेसी । जें नेदीच कुंती आतेसी
।
शेखीं नेदीच यशोदेसी । तें उद्धवासी दीधलें ॥ १४
॥
म्हणाल संगितलें अर्जुनासी । तोही अत्यंत पढियंता
त्यासी ।
त्याहातीं उतरावया धराभारासी । युद्धीं त्त्वरेंसी
उपदेशिला ॥ १५ ॥
तैसें नव्हे उद्धवाकडे । सावकाश निजनिवाडे ।
गुप्त ठेवणें फाडोवाडें । अवघे त्यापुढें अर्पिलें
॥ १६ ॥
पित्याचिया निजधनासी । स्वामित्व लाभे निजपुत्रासी
।
तेवीं श्रीकृष्णाचिया गुह्यज्ञानासी । झाला मिराशी
उद्धव ॥ १७ ॥
पांडवांमाजीं धन्य अर्जुन । यादवांमाजीं उद्धव
धन्य ।
या दोघांच्या भाग्यासमान । न दिसे आन त्रिजगतीं
॥ १८ ॥
सकळ साराचा निजसारंश । तो हा एकादशीं अठ्ठवीस ।
जेवीं यतींमाजीं परमहंस । तेवीं अष्टावश भागवतीं
॥ १९ ॥
जेवीं क्षीराब्धीमाजीं शेषशयन । त्यावरी जैसा नारायण
।
तेवीं भागवतामाजीं जाण । ब्रह्मपरिपूर्ण अष्टाविंश
॥ ७२० ॥
जेवीं वैकुंठ परम पावन । त्यावरी विराजे श्रीभगवान
।
तेवीं भागवतामाजीं जाण । विराजमान अष्टविंश ॥ २१
॥
एवढ्या महत्त्वाचें वैभव । कृष्णकृपेनें पावला
उद्धव ।
बाप निजभाग्याची धांव । ब्रह्म स्वयमेव स्वयें
झाला ॥ २२ ॥
उद्धव झाला ब्रह्मपूर्ण । त्यासी कृष्णकृपा प्रमाण
।
तें मी वाखाणीं अज्ञान । देशभाषेने प्राकृत ॥ २३
॥
अंधासी सूर्य प्रसन्न । झालिया देखे तो निधान ।
तेवीं प्रकटोनि जनार्दन । हें गुह्यज्ञान बोलवी
॥ २४ ॥
जनार्दन प्रकटला आतां । हें बोलणें माझी मूर्खता
।
तो स्वतःसिद्ध सदा असतां । हेंही झालों मी जाणता
त्याचिया कृपा ॥ २५ ॥
त्याचिया कृपें ऐसें केलें । माझें मीपण निःशेष
नेलें ।
नेलेंपण देखों नाहीं दीधलें । जेवीं सूर्ये केलें
अंधारा ॥ २६ ॥
मज कृपा करील जनार्दन । हेंही नेणें मी अज्ञान ।
तेणें दयाळुवें कृपा करून । हें गुह्यज्ञान बोलविलें
॥ २७ ॥
निकट असतां जनार्दन । मी नेणें त्याचें महिमान ।
तेणें आपला महिमा आपण । मज मुखें जाण बोलविला ॥ २८
॥
मी जें म्हणे माझें मुख । तेंही जनार्दन झाला देख
।
तेणें मुखें निजात्मसुख । बोलवी निष्टंक निजात्मसत्ता
॥ २९ ॥
एवं माझेनि नांवें कविता । परी जनार्दनची झाला वक्ता
।
तेणें वक्तेपणें तत्त्वतां । रसाळ कथा चालविली
॥ ७३० ॥
ब्रह्मरसें रसाळ कथा । निरूपिलें श्रीभागवता ।
त्यामाजीं ब्रह्मतल्लीनता । जाण तत्त्वतां अष्टविंश
॥ ३१ ॥
अठ्ठाविसाव्याचें निरूपण । तें तत्त्वतां ब्रह्म
परिपूर्ण ।
श्रद्धेनें करितां श्रवण । उद्धव संपूर्ण निवाला
॥ ३२ ॥
उद्धव निवोनियां आपण । स्वयें विचारित झाला जाण
।
म्हणे हें शुद्ध आत्मज्ञान । परी प्राप्ती कठिण
अबळांसी ॥ ३३ ॥
या चित्स्वरूपाची प्राप्ती । सुगम होय साधकांप्रती
।
पुढील अध्यायीं येचि अर्थीं । उद्धव विनंती करील
॥ ३४ ॥
कडा फोडोनि मार्ग कीजे । कां उंचीं फरस बांधिजे ।
तेवीं सुगमें निर्गुण पाविजे । तो उपाव पुसिजे उद्धवें
॥ ३५ ॥
ब्रह्मप्राप्तीचा सुगम उपावो । स्वयें सांगेल देवाधिदेवो
।
तो सुरस पुढील अध्यावो । साधकां पहा हो परमार्थसिद्धि
॥ ३६ ॥
पव्हणियापरिस पायउतारा । अबळीं उतरिजे भवसागरा
।
तैसा साधकांलागीं सोपारा । उपाव पुढारा हरि सांगे
॥ ३७ ॥
सीतेचेनि कृपा पडिभारें । सेतु बांधिजे रामचंद्रे
।
तेथ समुद्र तरतीं वानरें । जीं वनचरें अतिमंदें
॥ ३८ ॥
तेवीं उद्धवप्रश्नप्रीतीसीं । भवाब्धिसेतु ह्रुषीकेशीं
।
बांधिला निजभक्तिउपायेंसीं । तेथ तरती आपैसीं
भाविकें अबळें ॥ ३९ ॥
कृष्णभक्ति सेतुद्वारें । तरलीं जड मूढ पामरें
।
ते भक्ती सांगिजेल यादवेंद्रें । श्रोतां सादरें
परिसावी ॥ ७४० ॥
एका जनार्दना शरण । तेणें श्रोते सुप्रसन्न ।
पुढील अध्यायाचें कथन । तेणें साधक जन तरतील ॥ ४१
॥
सांडूनियां एकपण । एका जनार्दना शरण ।
सुगम साधे आत्मज्ञान । तें भक्तिसाधन हरि सांगे
॥ ७४२ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे भगवदुद्धवसंवादे
परमहंससंहितायां
एकाकारटीकायां ‘परमार्थनिर्णयो’ नाम अष्टाविंशोऽध्यायः
॥ २८ ॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ॥ ४४ ॥ ओव्या ॥ ७४२
॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय एकोणतिसावा
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो सद्गुरुदयार्णव । तुझे कृपेसी नाहीं थांव
।
कृपेनें तारिसी जीव । जीवभाव सांडवूनि ॥ १ ॥
सांडवूनि देहबुद्धी । निरसोनि जीवोपाधी ।
भक्त तारिसी भवाब्धीं । कृपानिधी कृपाळुवा ॥ २ ॥
तुझें पाहतां कृपाळूपण । जीवासी जीवें मारिसी पूर्ण
।
नामा रूपा घालिसे शून्य । जातिगोत संपूर्ण निर्दळिसी
॥ ३ ॥
निर्दळूनि आपपरं । निसंतान करिसी संसारा ।
तो तूं जिवलग सोयरा । कृपाळू खरा घडे केवीं ॥ ४ ॥
जेवीं आंधारीं नांदते दृष्टी । भासतीं नक्षत्रें
खद्योतकोटी ।
ते आंधारेंसीं सूर्य । त्यासी तुझी घोंटी । तेवीं
तुझी भेटी साधकां ॥ ५ ॥
तुझी जेथ साचार भेटी । तुवां केलिया कृपादृष्टी
।
संसारभेदाची त्रिपुटी । त्रिगुणेंसी सृष्टी दिसेना
॥ ६ ॥
न दाखवूनि गुणादि सृष्टी । दाविसी अद्वय ब्रह्म
दृष्टीं ।
तुझी झालिया भेटी । भेटीसी तुटी कदा न पडे ॥ ७ ॥
‘जो कदा न देखिजे दृष्टीं । त्यासी केवीं होय भेटी
।
भेटीसी कदा न पडे तुटी । हेही गोष्टी घडे केवीं’
॥ ८ ॥
जैसा गर्भ मातेच्या पोटीं । असोनि माउली न देखे
द्रुष्टीं ।
तरी तिचे भेटीसी नव्हे तुटी । तेवीं तुझे पोटीं साधक
॥ ९ ॥
माता कळवळोनि पाळी तान्हे । शेखीं तें माउलितें
नेणे ।
तेवीं तुजमाजी अज्ञानें । तुवां प्रतिपाळणें निजलोभें
॥ १० ॥
जन्मला बाळाकारणें । माता वाढवी शहाणपणें ।
तेवीं तुझेनि निजज्ञानें । सज्ञान होणें साधकीं
॥ ११ ॥
साधकीं लाधतां तुझें ज्ञान । थितें नाठवे मीतूंपण
।
जीव विसरला जीवपण । अद्वय पूर्ण परमात्मा ॥ १२ ॥
असोत या बहुता गोष्टी । नव्हता सद्गुरुकृपादृष्टी
।
करितां उपायांच्या कोटी । नव्हे भेटी परमार्थ ॥
१३ ॥
जाहलिया सद्गुरुकृपादृष्टी । साधनें पळतीं उठाउठीं
।
ब्रह्मानंदें कोंदे सृष्टी । स्वानंदपुष्टी साधकां
॥ १४ ॥
जाहलिया सद्रुरुकृपा प्राप्त । उपनिषदांचा मथितार्थ
।
साधकांचा चढे हात । कृपा समर्थ श्रीगुरूची ॥ १५ ॥
सद्गुरुकृपा समर्थ । तेणें कृपें श्रीभागवत ।
वाखणिलें जी प्राकृत । शुद्ध मथितार्थ सोलींव ॥
१६ ॥
श्रीजनार्दनकृपादृष्टीं । माझ्या मरठ्या आरुष
गोष्टी ।
रिघाल्या एकादशाचे पोटीं । स्वानंदतुष्टी निजबोधें
॥ १७ ॥
संस्कृतप्रकृतपरवडी । सज्ञान सेविती स्वनंदगोडी
।
गाय काळी आणि तांबडी । परी दुधीं वांकुडी चवी नाहीं
॥ १८ ॥
तेवीं संस्कृतप्राकृत भाखा । ब्रह्मासी पालट नाहीं
देखा ।
उभय अभेदें वदला एका । साह्य निजसखा जनार्दन ॥ १९
॥
जनार्दनकृपेस्तव जाण । अष्टाविशाचें निरूपण ।
गुह्य गंभीर स्वानंदघन । तेहीं केलें व्याख्यान
अतिशुद्ध ॥ २० ॥
तेथें नानाविधा उपपत्ती । निजबोधें साधूनि युक्ती
।
स्वयें बोलिला श्रीपती । ब्रह्मस्थिती निष्टंक
॥ २१ ॥
ब्रह्म अद्वयत्वें परिपूर्ण । तेथ हेतु-मातु-अनुमान
।
न रिघे बुद्धीयुक्तीसीं मन । अगम्यजाण सर्वार्थीं
॥ २२ ॥
नाहीं दृश्य-द्रष्टा-दर्शन । नाहीं ध्येय-ध्याता-ध्यान
।
कर्म-कर्ता कारण मी-तूंपण असेना ॥ २३ ॥
युक्तीनें सांडिला प्राण । दृष्टांतीं वाहिली आण
।
प्रमाणें जाहलीं अप्रमाण । बोधेंसी क्षीण विवेक
जहाला ॥ २४ ॥
तेथ बोलणें ना मौन । आकार ना शून्य ।
गुण आणि निर्गुण । समूळ जाण असेना ॥ २५ ॥
ऐसी ब्रह्माची निजस्थिति । कृष्णकृपा उद्धवासी
प्राप्ती ।
अबळांसी अगम्य निश्चितीं । जन कैशा रीतीं तरतील
॥ २६ ॥
ब्रह्मस्थिति अतिदुर्गम । हें उद्धवासी कळलें वर्म
।
साधकांचें साधावया काम । उपावो सुगम पूसत ॥ २७ ॥
कृष्ण निजधामा जाईल आतां । मग ब्रह्मप्राप्ती
न ये हाता ।
साधक गुंतती सर्वथा । उपाय तत्त्वतां कोण सांगे
॥ २८ ॥
एवं साधकांचिया हिता । उद्धवा कळवळोनि तत्त्वतां
।
सुगमत्वें ब्रह्मप्राप्ती ये होता । तो उपाय अच्युता
पूसत ॥ २९ ॥
एकुणतिसावा निरूपण । ब्रह्मप्राप्तीचें सुगम साधन
।
सप्रेम भगवद्भजन । तें भक्तीलक्षण हरि सांगे ॥
३० ॥
सुगम साधनें ब्रह्मप्राप्ती । अबळांसी लाभे जैशा
रीतीं ।
सा श्लोकीं देवासी विनंती । उद्धव तदर्थीं करितसे
॥ ३१ ॥
उद्धव उवाच-
सुदुश्चरामिमां मन्ये योगाचर्यामनात्मनः ।
यथाञ्जसा पुमान् सिद्धयेत्तन्मे ब्रूह्मञ्जसाच्युत
॥ १ ॥
पूर्वाध्यायीं ब्रह्मस्थिती । सांगितली ते दुर्गम
गती ।
भोळ्या भाविकां अबळांप्रती । हे ब्रह्मप्राप्ती
साधेना ॥ ३२ ॥
वस्तु व्यक्त ना अव्यक्त । शेखीं प्रकट ना नव्हे
गुप्त ।
न काळे मूर्त कीं अमूर्त । केवीं साधकां तेथ प्रवेशु
॥ ३३ ॥
जें स्थूल ना सूक्ष्म होये । जें आहे नाहीं हा शब्द
न साहे ।
जेथ पाहतें पाहणें दोनी जाये । तें साधकां होये केवीं
साध्य ॥ ३४ ॥
जें दिसें तें ब्रह्म म्हणावें । तंव ते माया रूपें
नांवें ।
आतां नाहींचि म्हणोनि सांडावें । तेणेंही नाडावें
साधकीं ॥ ३५ ॥
जें आकार ना नव्हे शून्य । जेथें न रिघे ध्येय ध्यान
।
ज्यासी लाजे ज्ञेय ज्ञान । ज्यातें साधन स्पर्शेना
॥ ३६ ॥
जें न चढे शब्दांचे हात । जें नातुडे मौना आंत ।
आंत बाहेर नाहीं जेथ । काय साधकीं तेथ धरावें ॥ ३७
॥
नाहीं आंतबाहेर विचारा । तेथ काय धरावें निर्धार
।
जेथ निर्धारूही पुरा । धरावय धीरा धीर नव्हे ॥ ३८
॥
साधकीं स्थिर करावया मन । कांहीं न दिसे अवलंबन ।
तेथें अनात्मे अज्ञान जन । त्यांसी दुस्तर जाण हा
योगु ॥ ३९ ॥
यापरी निजात्मप्राप्ती । कदा न चढे अबळांहातीं
।
मज तंव मानलें निश्चितीं । हे आत्मस्थिति दुस्तुरु
॥ ४० ॥
ऐशिया ब्रह्माची प्राप्ती । अज्ञान अप्रयासें पावती
।
तैशी सुगम साधनस्थिती । सांग श्रीपती कृपाळुवा
॥ ४१ ॥
तुवां निजधामा प्रयाण । मांदिलेसें अति त्वरेन
।
एथ तरावया अज्ञान । सुगम साधन सांगिजे ॥ ४२ ॥
म्हणोनि घातलें लोटांगण । धांवोनि धरिले श्रीकृष्णचरण
।
तुज गेलिया अज्ञान जन । तरावया साधन सुगम सांगें
॥ ४३ ॥
पव्हणियापरिस पयउतारा । स्त्रियां बाळां अतिसोपारा
।
तैशिया उपायप्रकार । शार्ङ्गधरा सांगिजे ॥ ४४ ॥
तुझ्या ठायी सद्भाव पूर्ण । आणि नेणती शब्दज्ञान
।
ऐसे जे अज्ञान जन । त्यासी तरावया साधन सुगम सांगें
॥ ४५ ॥
मनोनिग्रहो अतिकठिण । साधकां नेमवेना संपूर्ण ।
तेचि अर्थींचें निरूपण । उद्धव आपण सांगत ॥ ४६ ॥
प्रायशः पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्तो योगिनो मनः ।
विषीदन्त्यसमाधानान्मनोनिग्रहकर्शिताः ॥ २ ॥
ऐकें कृष्णा कमलनयना । शिणतां साधक साधना ।
कदा नाकळवे मना । तेही विवंचना अवधारीं ॥ ४७ ॥
निग्रहावया निजमन । साधक साधिती प्राणापान ।
त्यांसीही छळोनियां मन । जाय निघोन तत्काळ ॥ ४८ ॥
घालूनियां एकांतीं आसन । मनोनिग्रहीं जे सावधान
।
त्यांसीही ठकूनियां मन । जाय निघोन चपलत्वें ॥ ४९
॥
मनोनिग्रहीं आम्ही हटी । म्हणोनि रिघाले गिरिकपाटीं
।
त्यांसीही ठकूनि मन शेवटीं । जाय उठाउठीं चपळत्वें
॥ ५० ॥
एकीं आकआळावया मन । त्यजूनि बैसले अन्न ।
तंव मनें केलें आनेआन । जागृती स्वप्न अन्नमय ॥
५१ ॥
मनोनिग्रह करितां देख । मन खवळे आधिकाधिक ।
मनोनेसीं सज्ञान लोक । शिणले साधक साधनीं ॥ ५२ ॥
वारा बांधवेल मोटें । अग्नि प्राशवेल अवचटें ।
समुद्र घोंटवेल पुडीं । परी आत्मनिष्ठे मन न ये ॥
५३ ॥
आकाश करवेल चौघडी । महामेरु बांधवेल पुडीं ।
शून्याची मुरडवेल नरडी । परी या मनाच्या वोढी अनिवार
॥ ५४ ॥
काळ जिकवेल तत्त्वतां । त्रिभुवनींची लाभेल सत्ता
।
परी मनोनिग्रहाची वार्ता । तुजवीण अच्युता घडे
केवीं ॥ ५५ ॥
मन तापसां तत्काळ छळी । मन नेमस्तांचा नेम टाळी ।
मन बळियांमाजीं महाबळी । करी रांगोळी धैर्याची
॥ ५६ ॥
मन इंद्रातें तळी पाडी । मन ब्रह्यातें हटेंचि नाडी
।
ऐशी मनाची वोखटी खोडी । आपल्या प्रौढीं नावरे ॥ ५७
॥
साधनीं साधक शिणतां । मनोजयो न येचि हाता ।
तुजवांचूनि अच्युता । मना सर्वथा नावरे ॥ ५८ ॥
अत्यंत साधूनि निरवडी । मनोजयो आणितां जोडी ।
तंव सिद्धींची दाटे आडाडी । तेणेंही मन नाडी साधकां
॥ ५९ ॥
तुझी कृपा नव्हतां जाण । साधकां कदा नावरे मन ।
तूं तुष्टल्या जनार्दन । मनपणा मन स्वयें विसरे
शरण रिघावें ॥ ६१ ॥
अथात आनन्ददुघं पदाम्बुजं हंसाः
श्रयेरन्नरविन्दलोचन ।
सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभिः
त्वन्माययामी विहता न मानिनः ॥ ३ ॥
कमलापति कमलवदना । कमलालय कमलनयना ।
नाभिकमळीं कमलासना । तुवां ब्रह्मज्ञाना अर्पिलें
॥ ६२ ॥
त्या तुझ्या चरणीचें चरणामृत । तुझ्या कृपा ज्यास
होय प्राप्त ।
मनोजय त्याचा अंकित । तो होय विरक्त भवभावा ॥ ६३
॥
तुझ्या चरणामृताची गोडी । मनोजयातें तत्काळ जोडी
।
आधिव्याधि भवपाश तोडी । स्वानंदकोडी साधकां ॥ ६४
॥
सकळ साधनांचें निजसार । सांख्ययोगविवेक सधर ।
त्या साराचेंही निजसार । तुझी भक्ति साचार श्रीकृष्णा
॥ ६५ ॥
जाणॊनि भक्तीचें रहस्य । भजनप्रेमा लोभलें मानस
।
तेंचि विज्ञान राजहंस । भजनसारांश सेविती ॥ ६६ ॥
काया वाचा आणि मन । सद्भावें सदा संपन्न ।
ऐशिया भक्तां तुझे चरण । स्वानंदें पूर्ण दुभती
॥ ६७ ॥
धर्मअर्थकाममोक्षांसी । साङ्ग साधनें सिद्धी
त्यांसी ।
विकळ जाहलिया सधनांसी । ये साधकांसी अपावो ॥ ६८ ॥
तैशी तंव तुझी भक्ति नव्हे । तुज भजतां जीवें भावें
।
भजकां विघ्न कदा न पावे । शेखीं भक्त नगवे विघ्नासी
॥ ६९ ॥
जैं सूर्य आणि खद्योतासी । भेटी होय सावकाशीं ।
तरी विघ्ने भक्तांपाशीं । धीरु यावयासी न धरिती
॥ ७० ॥
पडतां पंचाननाची घाणी । होय मदगजा भंगणी ।
तेवीं तुझ्या भावार्थभजनीं । होय धूळधाणी विघ्नांची
॥ ७१ ॥
येणेंचि निश्चयें निजसंपन्न । तुझ्या चरणा अनन्यशरण
।
त्यंसी नातळे जन्ममरण । मा इतर विघ्न तें कैंचें
॥ ७२ ॥
येणें भावें जे अनन्यशरण । त्यांसी निजचरण ।
स्वानंदे सदा करिती पूर्ण । जेवीं कामधेनु जाण निजवत्सा
॥ ७३ ॥
भक्तिसरोवरीं निर्मळ । नवविध रसें रसिक जळ ।
तेथ तुझे चरणकमळ । विकासत केवळ भावार्थसूर्यें
॥ ७४ ॥
तेथ स्वानुभविक भ्रमर । झिंपावोनियां अरुवार ।
कुचंबों नेदितां केसर । आमोदसुखसार सेविती ॥ ७५
॥
तेथ विवेक-परमहंस । ते सरोवरींचे राजहंस ।
चरणकमळीं करूनि वास । आमोद सुरम सेविती ॥ ७६ ॥
हो कां आर्त जिज्ञासु अर्थार्थीं । हेही ते सरोवरीं
असती ।
परी कमळामोद नेणती । ते क्रीडती कमळातळीं ॥ ७७ ॥
ऐसिया भोळ्याभक्तांसी । तूं तारिसी हृषेकेशी ।
एवं जे जे लागले भक्तीसी । अपावो त्यांसी असेना ॥
७८ ॥
भावें करितां तुझें भजन । तूं भावार्थे होशी प्रसन्न
।
तुझ्या प्रसन्नता तुझे चरण । स्वानंद पूर्ण वर्षती
॥ ७९ ॥
तू विश्वमूर्ती विश्वेश्वरु । तूं ब्रह्मादिकांचा
ईश्वरु ।
तुझा जाहलिया अभय करु । भक्तां भवभारु स्पर्शेना
॥ ८० ॥
तुझी भक्ती तें त्यांचें सत्कर्म । तुझा भाव तो त्यांचा
स्वधर्म ।
तुज नैवेद्य अर्पणें उत्तम । तोचि याग परम भक्तांचा
॥ ८१ ॥
नित्य स्मरणें तुझें नाम । हाचि भक्तांचा जपसंभ्रम
।
तुझें कीर्तन मनोरम । ते समाधि परम भक्तांची ॥ ८२
॥
एवं भक्त करिती जें जें कर्म । तें तें तूं होसी पुरुषोत्तम
।
ज्यासी तूं तुष्टसी मेघश्याम । त्यासी भवभ्रम स्पर्शेना
॥ ८३ ॥
यापरी भजनमुखें । भक्त तारिसी निजत्मसुखें ।
तेणें सुखाचेनि हरिखें । अतिसंतोखें डुल्लसी ॥
८४ ॥
एवं अनपेक्षित भक्तजन । तूं निजसुखें करिसी पूर्ण
।
तुज न रिघती जे शरण । ते मायेनें जाण मोहिले ॥ ८५ ॥
जे तुझ्या चरणांसी विमुख । ते स्वप्नींही न देखती
सुख ।
चढतेंवाढतें भोगिती दुःख । मायेनें मूर्ख ते केले
॥ ८६ ॥
त्यजूनि तुझें चरणध्यान । करितां योगयागाक्रिया
साधन ।
तें तें साधकां होय बंधन । खवळे अभिमान ज्ञातृत्वें
॥ ८७ ॥
( पूर्वश्लोकाचा चरण ) ‘त्वन्माययामी विहता न मानिनः’
हाचि श्लोकींचा अंतींचा चरण । उपक्रमोनियां आपण
।
पंडितांचा ज्ञानाभिमान । अभक्तपण प्रकाशी ॥ ८८
॥
आम्ही ज्ञाते आम्ही योगी । आम्ही प्रवर्तक कर्ममार्गीं
।
आम्ही श्रोत्रिय पवित्र जगीं । आमुची मागी अतिशुद्ध
॥ ८९ ॥
लोक केवळ अज्ञान । तैसे आम्ही नव्हों आपण ।
आमचें वचन प्रमाण । सर्वार्थीं जाण सर्वांशीं ॥
९० ॥
आम्ही ज्ञाते हें मानूनि दृढ । ज्ञानाभिमानें केले
मूढ ।
पांडित्यें होऊनि गर्वारूढ । दुःख दुर्वाड भोगिती
॥ ९१ ॥
अभिमानाऐसा वैरी । आन नाहीं संसारीं ।
तो हा ज्ञानाभिमानेंकरीं । घाली दुस्तरीं सज्ञान
॥ ९२ ॥
असो हे अभक्तांची कथा । जे चुकले भक्तिपंथा ।
यालागीं नानापरींच्या व्यथा । देहअहंता सोसिती
॥ ९३ ॥
जिंही भक्तीसी विकूनि चित्त । जाहले अनन्यशरणागत
।
त्यांसी तारिसा तूं जगन्नाथ । निजसुखें निजभक्त
नांदविसी ॥ ९४ ॥
तुझे जे कां भक्तजन । जिंहीं भक्तीसी विकिला प्राण
।
त्यासी न मागतां ब्रह्मज्ञान । सहजें जाण ठसावे
॥ ९५ ॥
तुझें करितां निजभजन । भक्तांसी कदा न बाधी विघ्न
।
सुखें होती सुखसंपन्न । हें नवल कोण गोविंदा ॥ ९६
॥
जे तुज अनन्यशरण । तूं सर्वदा त्यांअधीन ।
तेचि अर्थींचें निरूपण । उद्धव आपण सांगत ॥ ९७ ॥
किं चित्रमच्युत तवैतदशेषबन्धो
दासेष्वनन्यशरणेषु यदात्मसात्त्वम् ।
यो रोचयन् सहमृगैः स्वयमीश्वराणां
श्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठः ॥ ४ ॥
विघ्न न बाधी तुझ्या भक्तांसी । हें नवल नव्हे हृषीकेशी
।
तूं भुलोनि भक्तप्रेमासी । भक्ताधीन होसी सर्वदा
॥ ९८ ॥
होऊनि निजदासाधीन । मध्यरात्रीं उरविसी अन्न ।
शेखीं तुज न मिळे भोजन । भुकेल्या पान भाजीचें ॥
९९ ॥
उभय सेनेचे देव्हडीं । शस्त्रें सुटतां अति कडाडीं
।
तेथ सोसिसी रथाची वोढी । शेखीं रथींचीं घोडीं तूं
धुशी ॥ १०० ॥
तुझा मुकुट नाकळे वेदासी । तेथ भक्तांचा चाबुक खोंविसी
।
देखतां सकळिकां रायासी । रणीं घोडे धुसी निजांगें
॥ १ ॥
वागोरे धरोनि दांतीं । चारी घोडे चहूं हातीं ।
धुतां न लाजसी श्रीपती । भक्ताधीन निश्चितीं तूं
ऐसा ॥ २ ॥
बंदीहुनी सोडविलें ज्यासी । तो उग्रसेन स्वामी
करिसी ।
उच्छिष्टें धर्माघरींचीं काढिली । शेखीं गायी राखिसी
नंदाच्या ॥ ३ ॥
असो ते थोरांची थोर मात । तूंचि मिळोनि गोवळाआंत
।
उभउभ्यां खासी त्यांचा भात । छंदें नाचत त्यांचेनी
॥ ४ ॥
न म्हणसी सोवळें ओवळें । प्रत्यक्ष केवळ गोवळे ।
त्यांचेनि उच्छिष्टकवळें । स्वानंदमेळें डुल्लसी
॥ ५ ॥
द्रौपदीचिये अतिसांकडीं । नेसतीं जाहलासि तूं लुगडीं
।
गोपिकांचिया निजआवडीं । तूं कडोविकडी नाचसी ॥
६ ॥
पूर्णकलश नेतां पाहीं । कांटा मोडला गोपीचे पायीं
।
तो पाय धरूनि हातीं दोंही । तूं कांटा लवलाहीं काढिसी
॥ ७ ॥
खांदीं वाहिलें दुर्वासासी । द्वारपाळ तूं बळीपाशीं
।
ऐसा भक्ताधीन तूं होसी । वचनें वर्तसी दासांच्या
॥ ८ ॥
देवा तूं ऐसें म्हणसी । ‘गोवळत्व सत्य मानिसी’ ।
तें तुज न घडे हृषीकेशी । तूं पूज्य होसी सुरनरां
॥ ९ ॥
( पूर्वश्लोकींचें पद ) ‘श्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठः
॥’
इंद्र चंद्र आणि महेंद्र । ब्रह्मा बृहस्पति आणि
शंकर ।
ऐसे पूज्य जे कां ईश्वर । तेही तुझे किंकर श्रीकृष्णा
॥ ११० ॥
तुझे आसनाचे पादपीठीं । त्यांच्या मुकुटमणियांच्या
कोटी ।
घर्षणीं झणत्कार उठी । नमस्कारा दाटी सुरवरां ॥
११ ॥
तुझी आज्ञा न मानितां । ब्रह्मादिकांचिया माथां
।
साटु वाजे जी सर्वथा । मा इतरांची कथा ते कोण ॥ १२
॥
तुझे आज्ञेभेणें जाण । वायु वागवी नेमस्त प्राण
।
सूर्य चालवी दिनमान । तुझे आज्ञेभेण गोविंदा ॥ १३
॥
तुझे आज्ञेचे भयभागीं । समुद्र मर्यादा नुल्लंघी
।
तुझ्या आज्ञेच्या नियोगी । वर्षिजे मेघीं जळ काळीं
॥ १४ ॥
तुझे आज्ञेची अगाध थोरी । स्वयें मृत्यु वंदी शिरीं
।
तोही स्वकाळें प्रळयो करी । आज्ञेबाहेरी कदा न निघे
॥ १५ ॥ आशंका ॥
‘मी तंव नंदाचा खिल्लारी । उग्रसेनाची सेवा करीं
।
माझीं हे एवढी थोरी । मिथ्या’ मुरारी म्हणशील ॥ १६
॥
तुवां पाडूनि काळाचे दांत । गुरुपुत्र आणिला एथ
।
इंद्र केला मानहत । गोकुळीं अद्भुत वर्षतां ॥ १७
॥
इतरांची गोठी कायशी । होऊनि वत्सें वत्सपांसीं
।
वेड लाविलें विधात्यासी । शेखीं गोवळ होसी नंदाचा
॥ १८ ॥
बाणकैवारालागुनी । शिव आला अतिकोपोनी ।
तो त्वां जिंकिला अर्धक्षणी । शार्ङ्गपाणी ईश्वरेश्वरा
॥ १९ ॥
तुझी भेटी घ्यावयाकारणें । उत्कंठा वाहिजे नारायणें
।
ब्राह्मण अपत्यद्वारा तेणें । तुझी भेटी वांछिणें
सर्वदा ॥ १२० ॥
तूं भक्तकाझपंचानन । सत्य करावया अर्जुन ।
क्षीरसागरीं रिघोनि जाण । कृष्णनारायण भेटले ॥
२१ ॥
दोहींचे भेटीची परवडी । संत जाणती निजाआवडीं ।
दोघां मिठी पडली गाढी । निजात्मगोडी अभिन्न ॥ २२
॥
कृष्णीं विराला नारायण । कीं नारायणामाजीं श्रीकृष्ण
।
दोघां नाहीं दोनीपण । स्वरूप परिपूर्ण एकत्वें
॥ २३ ॥
तेथ अर्जुनासी जाहली व्यथा । थित्या अंतरलों कृष्णनाथा
।
तंव शेषशयनीं होय देखता । नारायणता श्रीकृष्णीं
॥ २४ ॥
तो तूं भक्तकाजकैवारी । लीलाविग्रही अवतारधारी
।
अवतार धरिसी नानापरी । दीनोद्धारी श्रीकृष्णा ॥
२५ ॥
यापरी गा हृषीकेशी । अगाध महिमा तुझेपाशीं ।
येचि अवतारीं आम्हांसी । प्रतीती निश्चयेंसी पैं
आली ॥ २६ ॥
अखंड ऐश्वर्याची स्थिती । अनावृत ज्ञानस्फूर्ती
।
अद्वयानंदा नाहीं च्युती । ‘अच्युत’ निश्चितीं
या नांव ॥ २७ ॥
ऐसा तूं अनंत अपरंपार । नित्यतां ईश्वराचा ईश्वर
।
तरी तूं भक्तकरुणाकर । तोही प्रकार अवधारीं ॥ २८
॥
(पूर्वश्लोकींचा चरण) ‘योऽरोचयत् सहमृगैं स्वयमीश्वराणाम्
॥’
देवां दुर्लभ जो नमस्कारा । तो तू रिसां आणि वानरां
।
खेंव देसी रामचंद्रा । लीलावताराचेनि नटनाट्यें
॥ २९ ॥
तुवां बोलावें कृपा करूनी । यालागीं वेद तिष्ठे
सावधानीं ।
तो तू वानरांच्या कानीं । गुज आळोंचूनी सांगशी ॥
१३० ॥
तुझें ज्ञान न कळे वेदशास्त्रां । तो तूं विचार पुससी
वानरां ।
अनुसरोनि त्यांच्या मंत्रा । उपायद्वारा वर्तसी
॥ ३१ ॥
यज्ञींचीं अवदानें प्रांजळें । कदा न घेसी यज्ञकाळें
।
तो तूं वानरांची वनफळें । खासी कृपाबळें सप्रेम
॥ ३२ ॥
ऐसें भक्तांचें निजप्रेम । तूं प्रतिपाळिसी मेघश्याम
।
त्या तुजमाजीं नाहीं विषम । तूं आत्माराम जगाचा
॥ ३३ ।
‘एतदशेषबंधो’
तूं अंतर्यामीं निजसखा । परमात्मा हृदयस्थ देखा
।
तुजमाजीं भूतां भौतिकां । भिन्न आवांका असेना ॥
३४ ॥
तूं जडातें चेतविता । मूढातॆं ज्ञानदाता ।
सकळ जीवां आनंदविता । तुझिया चित्सत्ता जग नांदे
॥ ३५ ॥
मातापित्यांचें सख्यत्व देखा । तो प्रपंचयुक्त
आवांका ।
तूं हृदयस्थ निजसखा । सकळ लोकां सुखदाता ॥ ३६ ॥
ऐसा तूं सर्वांचा हृदयस्थ । सर्ववंद्यत्वें अतिसमर्थ
।
जाणासी हृदयींचा वृत्तांत । स्वामी कृपावंत दीनांचा
॥ ३७ ॥
यापरी गा हृषीकेशी । दीनदयाळू निजभक्तांसी ।
ऐशिय सांडूनि स्वामीसी । कोण धनांधासे भजेल ॥ ३८
॥
तं त्वाखिलात्मदयितेश्वरमाश्रितानां
सर्वार्थदं स्वकृतविद्विसृजेत को नु ।
को वा भजेत् किमपि विस्मृतयेऽनुभूत्यै
किं वा भवेन्न तव पादरजोजुषां नः ॥ ५ ॥
विधाता आणि हरि हर । हे मायागुणीं गुणावतार ।
तूं मायाइयंता ईश्वर । भक्तकरुणाकर सुखदाता ॥
३९ ॥
त्या तुझी करितां नि भक्ती । चारी पुरुषार्थ चारी
मुक्ती ।
भक्तांसी लोटांगणीं येती । एवढी अर्थप्राप्ती निजभक्तां
॥ १४० ॥
इजभक्तांचें मनोगत । तूं सर्वज्ञ जाणता भगवंत ।
भक्तहृदयींचें हृद्गत । जाणोनि सर्वार्थ तूं देसी
॥ ४१ ॥
भावार्थाचें भोक्तेपण । जाणता तूं एक श्रीकृष्ण
।
तुजवेगळें हें लक्षण । आणिका जाण कळेना ॥ ४२ ॥
ऐसा स्वामी तूं उत्तमोत्तम । तुझेनि साधकां सुख
परम ।
आणिक नाहें तुजसम । तूं स्वामी पुरुषोत्तम सर्वांचा
॥ ४३ ॥
तूं सर्वांचा स्वामी होसी । परी कृपाळु निजभक्तांसी
।
अग्निविषादि नानाबाधेंसीं । तुवां ‘प्रल्हादासी’
रक्षिलें ॥ ४४ ॥
तुज भक्तांची कृपा प्रबळ । उत्तानचरणाचें तानें
बाळ ।
करोनियां वैराग्यशीळ । ‘ध्रुवासी’ अढळ तुवां केलें
॥ ४५ ॥
शत्रुबंधु ‘विभीषण’ । तुज झाला अनन्यशरण ।
त्याचे कृपेस्तव जाण । सकुळीं रावण उद्धरिला ॥ ४६
॥
छळूनि बांधिलें ‘बळीसी’ । शेखीं कृप उपजली कैसी
।
त्याचे द्वारीं द्वारपाळ होसी । निजलाजेसी सांडूनि
॥ ४७ ॥
ऐशी भक्तकृपा तुजापाशीं । भक्तहृद्गत तूं जानसी
।
ऐशा सांडूनि निजस्वामीसी । कोण धनांधांसी सेवील
॥ ४८ ॥
देहेंद्रियां जें सुख भासे । तें तुझेनि सुखलेशें
।
तो तूं सकळसुखसमावेशें । प्रसन्न अनायासें निजभक्तां
॥ ४९ ॥
साधु जाणती तुझा महिमा । तूं ज्ञानियांचा अभेद आत्मा
।
भक्तप्रिय पुरुषोतमा । तुझा सुखाचा प्रेमाअप्रमेय
॥ १५० ॥
तुझे सेवेचिया संतोखें । भक्त सुखावले निजसुखें
।
त्यांसी देहद्वंद्वजन्मदुःखें । स्वप्नींही संमुखें
कदा नव्हती ॥ ५१ ॥
तुझ्या भजनसुखें तुझे भक्त । विषयीं होऊनि विरक्त
।
ते राज्य समुद्रवलयंकित । थुंकोनि सांडित तुच्छत्वें
॥ ५२ ॥
सकळभोगवैभवेंसीं । स्वर्ग आलिया भक्तांपाशीं ।
ते उपेक्षिती तयासी । जेवीं राजहंसीं थिल्लर ॥ ५३
॥
जे विनटले भजनाच्या ठायीं । ते तूं सुखरूप करिसी
पाहीं ।
देहीं असतांचि विदेही । सर्वा ठायीं समसाम्यें
॥ ५४ ॥
ऐसा स्वामी तूं हृषीकेशी । सदा संतुष्ट निजभक्तांसीं
।
कठिणत्व नाहीं सेवेसी । कैसें म्हणसी तें ऐक ॥ ५५
॥
जाणें न लगे परदेशासी । आणि अनवसरु नाहीं सेवेसी
।
भक्तांनिकट अहर्निशीं । तूं हृदयनिवासी निजत्मा
॥ ५६ ॥
सेवेलागीं न लगे धन । शरीरकष्ट न लगती जाण ।
तुझ्या चारणीं ठेविल्या मन । तूं स्वानंदघन तुष्टसी
॥ ५७ ॥
तूं तुष्टेनि करिशी ऐसें । सांडविसी प्रपंचाचें
पिसें ।
त्रिगुणेंसीं त्रिपुटी नासे । अनयासें मिथ्यात्वें
॥ ५८ ॥
ऐसा तूं सुसेव्य आणि कृपाळू । निजस्वामी तूं दीनदयाळू
।
तुझी सेवा सांडी तो बरळू । मूर्ख केवळू अतिमंद ॥
५९ ॥
निमेषोन्मेषांचे व्यापार । तुझेनि चालती साचार
।
तुझे सेवेसी विमुख नर । ते परमापर अभाग्य ॥ १६० ॥
तुझी सेवा सुखरूप केवळ । तीस उपेक्षूनियां बरळ ।
विषयांचे विषकल्लोळ । जे सर्वकाळ वांछिती ॥ ६१ ॥
ज्या विषयांचा विषलेश । थित्या निजसुखा करी नाश
।
जन्ममरणांचा विलास । दुःख असोस भोगावी ॥ ६२ ॥
त्या विषयांचे विषयदाते । इंद्र-महींद्र कृपाणचित्तें
।
त्यांसी भजती जे विषयस्वार्थें । तेही निश्चितें
अभाग्य ॥ ६३ ॥
तुझिया कृपा तुझे भक्त । सुखसंपन्न अतिसमर्थ ।
संसारी असोनि विरक्त । हें नवल एथ नव्हे देवा ॥ ६४
॥
तुझें चरणरज जे सेव्ती । पृथुजनकादि नृपती ।
त्यासी इंद्रादिक वंदिती । पायां लागती ऋद्धिसिद्धी
॥ ६५ ॥
अकल्प करितां तपःस्थिति । ज्या सिद्धींची नव्हे
प्राप्ती ।
त्या सिद्धी भक्तां शरण येती । ऐसी श्रेष्ठ भक्ति
पैं तुझी ॥ ६६ ॥
आणिक साधनें न करितां । तुझे भजनीं ठेविल्या चित्ता
।
सर्व सिद्धी होते शरणागता । स्वभावतां भक्तांसी
॥ ६७ ॥
यापरी तुझे उपकार । भक्तांप्रति घडले अपार ।
त्यासी तैंचि घडे प्रत्युपकार । हरिचरणीं साचार
जैं स्वयें विरे ॥ ६८ ॥
तेंचि विरालेंपण ऐसें । जेवीं प्रतिबिंब बिंबीं
प्रवेशे ।
कां घटाकाशींचेनि आकाशें । होईजे जैसें महदाकाश
॥ ६९ ॥
ऐसें तुजमाजीं न विरतां । प्रत्त्युप्रकार न ये
हाता ।
जो पुरवी सर्व स्वार्था । त्यासी विसरतां अधःपात
॥ १७० ॥
नैवोपयन्त्यपचितिं कवयस्तवेश
ब्रह्मयुषापि कृतमृद्धमुदः स्मरन्तः ।
योऽन्तर्बहिस्तनुभृतामशुभं विधुन्वन्
आचार्यचैत्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ति ॥ ६ ॥
तुजमाजीं न विरतां साचार । ब्रह्मायु होऊनियां
नर ।
योगयोगें शिणतां अपार । प्रत्युपकार कदा न घडे ॥
७१ ॥
असो सज्ञान ज्ञाते जन । करितां नानविध साधन ।
तुझिया उपकारा उत्तीर्ण । अणुप्रमाण कदा नव्हती
॥ ७२ ॥
तो उपकार कोण म्हणसी । निजभक्तांच्या कल्मषांसी
।
सबाह्यभ्यंतर निर्दळिसी । उभयरूपेंसीं कृपाळुवा
॥ ७३ ॥
अंतरीं अंतर्यामीरूपें । बाह्य सद्गुरुस्वरूपें
तूं करुणाकरु ।
निरसूनि भक्तभवभारु । निजनिर्धारु धरविसी ॥ ७५
॥
निजनिर्धाराचें लक्षण । सहजें हारपे मीतूंपण ।
स्वयें विरे देहाभिमान । जन्ममरण मावळे ॥ ७६ ॥
गेलिया जन्मजरामरण । सहजें होती आनंदघन ।
ऐसे तुझिया कृपें जाण । उपकारें पूर्ण निजभक्त ॥
७७ ॥
ऐसी आपुली स्वरूपस्थिती । भक्तां अर्पिसी कृपामूर्ती
।
तो तूं निजस्वामी श्रीपती । पूज्य त्रिजगतीं त्रिदशांसी
॥ ७८ ॥
ऐसे तुझेनि निजप्रसादें । भक्त सुखी जाहले स्वानंदें
।
ते उरलेनि प्रारब्धें । सदा स्वानंदबोधें वर्तती
॥ ७९ ॥
ते देहीं असोनि विदेही । कर्म करूनि अकर्ते पाहीं
।
ऐसे उपकार भक्तांच्या ठायीं । तेकैसेनि उतरायी
होतील ॥ १८० ॥
तुज केवीं होइजे उत्तीर्ण । तुझेनि मनासी मनपण
।
तुझेनि बुद्धीसी निश्चयो जाण । इंद्रियां स्फुरण
र्तुझेनी ॥ ८१ ॥
निमेषोन्मेषांचे व्यापार । तुझेनि चालती साचार
।
नीच नवे तुझे उपकार । उत्तीर्ण नर कदा नव्हती ॥ ८२
॥
जें जें करावें साधन । तें सिद्धी पावे तुझे कृपेन
।
त्या तुज उत्तीर्णपण । सर्वथा जाण असेना ॥ ८३ ॥
यापरी करूनि साधन । तुवां उद्धरिले थोरथोर ।
आतां सुगमोपायें भवसागर । तरती भोळे नर तें सांग
॥ ८४ ॥
सुगमोपायें स्वरूपप्राप्ती । भाळेभोळे जन पावती
।
तैसा उपाय श्रीपती । कृपामूर्ति सांगावा ॥ ८५ ॥
तूं गेलिया निजधामा । दीन तरावया मेघश्यामा ।
सुगम उपयाचा महिमा । पुरुषोत्तम मज सांग ॥ ८६ ॥
म्हणोनि घातिलें लोटांगण । मस्तकीं धरिले श्रीचरण
।
तरावय दीन जन । सुगम साधन सांगिजे ॥ ८७ ॥
उद्धवें प्रार्थिला श्रीपती । अबळें उद्धरावया
निश्चितीं ।
त्याचेनि धर्में त्रिजगती । त्यासी कृपामूर्ती
तुष्टला ॥ ८८ ॥
उद्धवें प्रार्थिल श्रीपती । तेणें सुखावला शुकही
चित्तीं ।
उल्लासोनि स्वानंदस्थिथी । म्हणे परीक्षिती सावध
॥ ८९ ॥
सुगम उपायस्थितीं । तरावया त्रिजगतीं ।
उद्धवें विअविला श्रीपती । त्यासी कृपामूर्ति
तुष्टला ॥ १९० ॥
संसारतरणोपायबीज । ब्रह्मप्राप्तीचें ब्रह्मगुज
।
सुगमें साधे सहज निज । तें अधोक्षज सांगेल ॥ ९१ ॥
अबळें उद्धरावया निश्चितीं । उद्धवें प्रार्थिला
श्रीपती ।
त्याचेनि धर्में त्रिजगती । सुगमस्थितीं तरेल ॥
९२ ॥
निजधामा गेलिया श्रीकृष्णनाथ । दीनें तरावया समस्त
।
उद्धवें सेतु बांधिला एथ । ब्रह्मप्राप्त्यर्थ
प्रश्नोक्त्तीं ॥ ९३ ॥
उधवें प्रार्थूनि श्रीकृष्ण । उद्धरावया दीन जन
।
ब्रह्मप्राप्तीची पव्हे जाण । सुगम संपूर्ण घातली
॥ ९४ ॥
एवं उद्धवप्रश्नस्थितीं । शुक्र सुखावे वचनोक्तीं
।
तेंचि परीक्षितीप्रती । सुनिश्चितीं सांगत ॥ ९५
॥
श्रीशुक उवाच-
इत्युद्धवेनात्यनुरक्तचेतसा
पृष्टो जगत्क्रीडनकः स्वशक्तिभिः ।
गृहीतमूर्तित्रय ईश्वरेश्वरो
जगाद सप्र्ममनोहरस्मितः ॥ ७ ॥
को ज्ञानियांचा शिरोमणी । जो ब्रह्मचाऱ्यां मुकुटमणी
।
जो योगियंमाजीं अग्रमाणी । जो सिद्धासनीं वंदिजे
॥ ९६ ॥
जो ब्रह्मज्ञानाचा निजनिधी । जो स्वानंदबोधाचा
उदधी ।
जो भूतदयेचा क्षीराब्धी । तो शुक स्वबोधीं बोलत
॥ ९७ ॥
पांडवकुळीं उदारकीर्ती । कौरवकुळीं तुझेनि भक्ती
।
धर्मस्थापक त्रिजगतीं । ऐक परीक्षिति सभाग्या ॥
९८ ॥
जग जें भासे विचित्रपणें । तें जयाचें लीलाखेळणें
।
खेळणेंही स्वयें होणें । शेखीं अलिप्तपणें खेळवी
॥ ९९ ॥
विचित्र भासे जग जाण । ज्याचेनि अंगें क्रीडे संपूर्ण
।
जग ज्याचें क्रीडास्थान । जगा जगपण च्याचेनि ॥ २००
॥
ऐसा ‘जगत्क्रीडनक’ श्रीकृष्ण । जो ईश्वराचा ईश्वर
आपण ।
मायादि तिन्ही गुण । ज्याचेनि पूर्ण प्रकाशती ॥
१ ॥
मायागुणीं गुणावतार । जे उत्पत्तिस्थितिक्षयकर
।
ब्रह्मा आणि हरि हर । तेही आज्ञाधर जयाचे ॥ २ ॥
ऐशिया श्रीकृष्णाप्रती । उद्धवें सप्रेम विनंती
।
केली अतिविनीतस्थितीं । तेणें श्रीपति तुष्टला
॥ ३ ॥
बहुतीं प्रार्थिला श्रीकृष्ण । तो आपुलाल्या कार्यार्थ
जाण ।
उद्धवें केला विनीत प्रश्न । जगदुद्धरण उपकारी
॥ ४ ॥
उद्धवाचिया प्रश्नोक्तीं । तोषोनि तुष्टला श्रीपती
।
सुगमोपायें ब्रह्मप्राप्ती । ते साधनस्थिती सांगेल
॥ ५ ॥
भाळेभोळे सात्त्विक जन । सवेग पावती समाधान ।
तो उद्धवप्रश्नें श्रीकृष्ण । सोपें ब्रह्मज्ञान
सांगत ॥ ६ ॥
ज्ञानमार्गींचे कापडी । जीवें सर्वस्वें घालूइ
उडी ।
उद्धवप्रश्नाचे आवडीं । ब्रह्म जोडे जोडी सुगमत्वें
॥ ७ ॥
लेऊनियां मोहममतेची बेडी । जे पडिले अभिमानबांदवडीं
।
त्यांचीही सुटका धडफुडी । उद्धवें गाढी चिंतिली
॥ ८ ॥
उद्धवाचें भाग्य थोर । प्रश्न केला जगदुपकार ।
तेणें तुष्टला शार्ङ्गधर । अतिसादर बोलत ॥ ९ ॥
दीनोद्धाराचा प्रश्न । उद्धवें केला अतिगहन ।
तेणें संतोषोनि श्रीकृष्ण । हास्यवदन बोलत ॥ २१०
॥
कृष्णवदन अतिसुंदर । तेंही हास्ययुक्त मनोहर ।
अतिउल्हासें शार्ङ्गधर । गिरा गंभीर बोलत ॥ ११
॥
श्रीभगवानुवाच-
हन्त ते कथयिष्यासी मम धर्मान् सुमङ्गलान् ।
याञ्छ्द्धयाऽऽचरन्मर्त्यो मृत्युं जयति दुर्जयम्
॥ ८ ॥
जो प्रणवाचें सोलींव सार । जो ज्ञानाचें निजजिव्हारा
।
जो चैतन्याचा चमत्कार । जो परात्पर परादिकां ॥ १२
॥
तो मेघगंभीर गर्जोनि । स्वानंदें बोले शार्ङ्गपाणी
।
म्हणे उद्धवा तुझी धन्य धन्य वाणी । तुझ्या प्रश्नीं
मी निवालों ॥ १३ ॥
बाळ्या भोळ्या ब्रह्मप्राप्ती । पावावया सुगमस्थितीं
।
ये अर्थीं दाटुगी माझी भक्ती । तिसी मी श्रीपती सदा
वश्य ॥ १४ ॥।
माझें करितां अनन्य भजन । मी सर्वथा भक्ताधीन ।
तेथ जाती गोत ज्ञातेपण । उंच नीच वर्ण मी न म्हणें
॥ १५ ॥
जेणें घडे भजन परम । ते सांगेन भागवतधर्म ।
जेणें निरसे कर्माकर्म । मरणजन्मच्छेदक ॥ १६ ॥
जे धर्म स्वयें आचरितां । समूळ उन्मळी भवव्यथा ।
ज्या धर्मांच्या स्वभावतां । सुखसंपन्नता साधकां
॥ १७ ॥
जे स्वयें धर्म स्तवितां । निरसी असत्यादि दोषकथा
।
जे धर्म सादरें ऐकतां । विषयावस्था निर्दळी ॥ १८
॥
माझे धर्म अतिसुमंगळ । दोषदाहक कलिमळ ।
मंगळांचेंही परम मंगळ । भजन केवळ पैं माझें ॥ १९
॥
श्रद्धेनें आचरतां माझे धर्म । माझ्या निजरूपीं
उपजे प्रेम ।
तेणें हारपे भवभ्रम । मरणजन्म असेना ॥ २२० ॥
जो मृत्यु ब्रह्मयाचा ग्रास करी । हरिहरांतें मृत्यु
मारी ।
मृत्यु दुर्जय संसारीं सुरासुरीं कांपिजे ॥ २१
॥
त्या मृत्युचें खणोनि खत । पाडूनि कळिकाळाचे दांत
।
अद्वयभजनें माझे भक्त । सुखें नांदत संसारीं ॥ २२
॥
जेणें निवारे दुर्जय मरण । ऐसें भजन म्हणसी कोण ।
ऐक त्याचेंही लक्षण । तुज मी संपूर्ण सांगेन ॥ २३
॥
उद्धवा तूं माझा निजसखा । यालागीं निजभजनाआवांका
।
आरंभूनि पूर्वपीठिका । संक्षेपें देखा सांगेन ॥
२४ ॥
कोटिशस्त्रें रुपल्या पाहें । तरी शूर वांचला राहे
।
तोचि वर्मींचेनी एके घायें । मरण लाहे तक्ताळ ॥ २५
॥
तेवीं करितां नानासाधन । अनिवार्य जन्म मरण ।
त्यासी माझें हें संक्षेपभजन । समूळ जाण निर्दळी
॥ २६ ॥
कृष्ण घनश्याम महाघन । उद्धवचातकालागीं जाण ।
वर्षला स्वानंदजीवन । तेणें त्रिभुवन सुखी होये
॥ २७ ॥
लोटलिया वर्षाकाळ । शारदीचें निर्मळ जळ ।
तेवीं सुखाचे सुखकल्लोळ । भजनें प्रबळ एकुणतिसावा
॥ २८ ॥
एकादशाचिया अंतीं । सुगमत्वें ब्रह्मप्राप्ती
।
तदर्थीं उत्तमोत्तम भक्ती । स्वमुखें श्रीपति सांगत
॥ २९ ॥
कुर्यात्सर्वाणी कर्माणि मदर्थं शनकैं स्मरन्
।
मय्यर्पितमनश्चित्तो मद्धर्मात्ममनोरतिः ॥ ९
॥
देशाचारें कुलाचारें प्राप्त । वृद्धाचारादि जें
एथ ।
जें कां वेदोक्त नित्यनैमित्य । ‘कर्में’ समस्त
या नांव ॥ २३० ॥
माझेनि उद्देशें कर्म जें एथ । या नाव ‘साधारण-मदर्थ’
।
कर्मा सबाह्य जे मज देखत । ‘मुख्यत्वें मदर्थ’ आयास
न करितां ॥ ३१ ॥
सकळ कर्म माझेनि प्रकाशे । कर्मक्रिया माझेनि भासे
।
ऐसें समूळ कर्म जेथ दिसे । तें ‘अनायासें मदर्थ’
॥ ३२ ॥
कर्माआदि मी कर्मकर्ता । कर्मीं कर्मसिद्धीचा
मी दाता ।
कर्मीं कर्माचा मी फळभोक्ता । या नांव ‘कृष्णार्पणता’
कर्माची ॥ ३३ ॥
सहसा ऐसें नव्हे मन । तैं हें शनैः शनैः अनुसंधान
।
अखंड करितां आपण । स्वरूपीं प्रवीण मन होय ॥ ३४ ॥
मनासे नावडे अनुसंधान । तैं करावे माझें स्मरण ।
माझेनि स्मरणें मन जाण । धरी अनुसंधान मद्भजनीं
॥ ३५ ॥
भजनअभ्यासपरवडी । मनासी लागे निजात्मगोडी ।
तेथें बुद्धि निश्चयेंसीं दे बुडी । देहअहंता
सोडी अभिमान ॥ ३६ ॥
माझ्या स्वरूपावेगळें कांहीं । मनासी निघावया वाडी
नाहीं ।
ऐसें मन जडे माझ्या ठायीं । ‘मदर्पण’ पाहीं या नांव
॥ ३७ ॥
ऐसें मद्रूपीं निमग्न मन । तरी आवडे माझें भजन ।
माझिया भक्तीस्तव जाण । परम पावन मद्भक्त ॥ ३८ ॥
म्हणसी विशयनिष्ठ मन । कदा न धरी अनुसंधान ।
तेचि अर्थींचा उपाय पूर्ण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥३९ ॥
देशान्पुण्यानाश्रयेत मद्भक्तैः सघुभिः श्रितान्
।
देवासुरमनष्येषु मद्भक्ताचरितानि च ॥ १० ॥
देश पावन कुरुक्षेत्र । अयोध्या देश अतिपवित्र
।
गंगायमुनेचें उभयतीर । पवित्र अपार अर्बुदाचळ ॥
२४० ॥
कलापग्राम नंदिग्राम । पावन देश बदरिकाश्रम ।
पंचवटी श्रीरामाश्रम । पावन परम गौतमीतट ॥ ४१ ॥
जेथ लागले श्रीरामचरण । पावन देश दण्डकारण्य ।
मथुरा गोकुळ वृंदावन । परम पावन ब्रह्मगिरी ॥ ४२
॥
पावन पांडुरंगक्षिती । जे कां दक्षिणद्वारावती
।
जेथ विराजे विठ्ठलमूर्ती । नामें गर्जती पंढरी
॥ ४३ ॥
निर्दळी सकळ पापासी । पंचक्रोशी जे कां काशी ।
पुण्य देश वाराणसी । साधकांसी अतिसाह्य ॥ ४४ ॥
पुण्य सरिता जेथ वाहती । तेही साधकां पावन क्षिती
।
गंगा यमुना सरस्वती । साबामती वैतरणी ॥ ४५ ॥
गंडकी नर्मदा तपती । गोदावरी भीमरथी ।
कृष्णा वेण्या तुंगा गोमती । पावन क्षिती श्रीशैल
॥ ४६ ॥
कावेरीचें उभय तीर । पवित्र क्षीती चिदंबर ।
सरिता प्रतीची पवित्र । जिचेनि जळें नर पावन ॥ ४७
॥
कृतमाला पयस्विनी । अतिपवित्र ताम्रपार्णी ।
पवित्र क्षिती नैमिषारण्यीं । साधकांलागोनि सुसेव्य
॥ ४८ ॥
असो हें पवित्रतेचें महिमान । पावना पावन आहे आन
।
जेथें वसले भक्त सज्जन । तो देश पावन सर्वार्थीं
॥ ४९ ॥
जे गांवीं वसती माझे भक्त । तत्संगे तो गांव पुनीत
।
जे देशीं वसले साधुसंत । तो देश पुनीत त्यांचेनी
॥ २५० ॥
भक्तांचा वारा लागे जिकडे । अतिपवित्रता होय तिकडे
।
ते सत्संगती ज्यांसी घडे । पवित्रता जोडे तयांसी
॥ ५१ ॥
चंदनाचे संगतीवरी । सुवास होती आरीबोरी ।
त्यांते देवद्विज वंदिती शिरीं । तेवीं साधकां
करी सत्संग ॥ ५२ ॥
जें केवळ काष्ठ कोरडें । संगें मोल पावलें गाढें
।
त्याची श्रीमंतां चाड पडे । मस्तकीं चढे हरिहरांच्या
॥ ५३ ॥
जैं निजभाग्याची संपत्ती । तैंचि जोडे सत्संगती
।
सत्संगें पावन होती । जाण निश्चितीं साधक ॥ ५४ ॥
माझे स्वरूपीं ज्यांचें चित्त । अखंड जडलें भजनयुक्त
।
त्यांसीच बोलिजे ‘मद्भक्त’ । तेचि संत सज्जन ॥
५५ ॥
माझे भक्तांचें आचरित । सुर नर असुर वंदित ।
साधकींही तेंचि एथ । स्वयें निश्चित साधावें ॥ ५६
॥
श्रेष्ठ विनटले जे भक्तीसी । नारद प्रल्हाद अंबरीषी
।
तेचि भक्ती अहर्निशीं । साधकीं सद्भावेंसी साधावी
॥ ५७ ॥
पृथक् सत्रेण वा मह्यं पर्वयात्रामहोत्सवान्
।
कारयेद्गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभिः ॥ ११
॥
वार्षिकी यात्रा पर्वपूजा । भावें अर्पावी अधोक्षजा
।
छत्रचामरादि वोजा । गरुडध्वजांकित चिह्नीं ॥ ५८
॥
ऐशिया महराजविभूती । देवासी अर्पाव्या श्रद्धास्थितीं
।
भजनालागीं अहोरातीं । उल्हास चित्तीं अनिवार ॥
५९ ॥
अश्वगजादिआरोहण । शेषशयन गरुडासन ।
महा-महोत्सव नरयान । रथोत्सव जाण करावा ॥ २६० ॥
टाळ घोळ निशाण भेरी । शंख मृदंग मंगल तुरीं ।
नाद न समाय अंबरीं । जयजयकारीं गर्जावें ॥ ६१ ॥
तेथ गीतनृत्यपवाडे । कीर्तन करावें वाडेंकोडें
।
हुंबरी आखरीं बागडें । देवापुढे करावें ॥ ६२ ॥
तोंड करूनि वांकुडें । वांकुली दावावी देवाकडे
।
वर्णावे देवाचे पवाडे । रंगापुढें गर्जत ॥ ६३ ॥
गोपाळकाल्याचा विन्यास । रासक्रीडेचा उल्हास ।
गोपाळवेषाचा विलास । मनोहर वेष दावावा ॥ ६४ ॥
दावावी मालखड्यांची परी । झोंबी घ्यावी नानाकुसरी
।
दंडीं मुडपीं उरीं शिरीं । परस्परीं हाणत ॥ ६५ ॥
मल्लविद्येच्या आसुडीं । थडक हाणोनियां गाढी ।
माळमर्दना परवडी । रंगीं गुढी उभवावी ॥ ६६ ॥
कुवलयापीड उन्मत्त । त्याचे उपटोनि गजदंत ।
गोपाळवेषें डुल्लत । रंगाआंत मिरवावें ॥ ६७ ॥
वानावी देवाची वाढीव । करावी देवाची भाटीव ।
ऐसे दावूनि हावभाव । महामहोत्सव करावा ॥ ६८ ॥
असल्या सामर्थ्यवैभव । स्वयें करावे सकळ उत्सव
।
ना तरी मिळोनियां सर्व । महामहोत्सव करावे ॥ ६९ ॥
ऐशिया अनन्य आवडीं । भजन करितां चढोवढी ।
माझिया भक्तीची लागली गोडी । जोडिलें जोडी हरिप्रेम
॥ २७० ॥
सप्रेम भक्ती करितां जाण । तेणें मी भक्तांसी तुष्टमान
।
माझें अंतरंगभजन । मद्भक्त आपण स्वयें लाहे ॥ ७१
॥
‘अंतरंगभक्ती’ म्हणसी कोण । तें भक्तीचें निजलक्षण
।
उद्धवाप्रति श्रीकृष्ण । स्वमुखें आपण सांगत ॥
७२ ॥
मामेव सर्वभूतेषु बहिरन्तरपावृतम् ।
ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खममलाशयः ॥ १२ ॥
भावें करितां माझी भक्ती । शुद्ध होय चित्तवृत्ती
।
तेणें आत्मदृष्टीची स्थिति । गुरुकृपा पावती मद्भक्त
॥ ७३ ॥
पाहतां निजात्मदृष्टिवरी । मीचि सर्व भूतांच्या
अंतरी ।
अंतरींचा हा निर्धार धरी । तंव भूताबाहेरीही मजचि
देखे ॥ ७४ ॥
जो परावरादि अनंत । तो मी भूतां सबाह्य भगवंत ।
मी तोचि होय माझा भक्त । मिळोनि मनाअंत मद्रुपें
॥ ७५ ॥
जैसजैशी माझी व्याप्ती । तैसतैशी भक्तांची स्थिती
।
जें जें देखे भूतव्यक्ती । तेथ सबाह्य प्रतीती मद्रूपें
॥ ७६ ॥
जेवीं घटामाजीं घटाकाश । तेंचि घ्टासबाह्य महदाकश
।
तेवीं भूतांसबाह्य मी चिद्विलास । माझा रहिवास
निजरूपें ॥ ७७ ॥
निश्चयेंसी निजप्रतीती । भगवद्भाव सर्वांभूतीं
।
तेचि भक्तांची भजती स्थिती । यथानिगुती हरि सांगे
॥ ७८ ॥
इति सर्वाणि भूतानि मद्भावेन महाद्युते ।
सभाजयन्मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रीतः ॥ १३ ॥
उद्धवा तुझें भाग्य अमूप । तूं ज्ञाननिधि कैवल्यदीप
।
सर्व भूतीं माझें रूप । चित्स्वरूप सबाह्य ॥ ७९ ॥
यापरी गासर्वभूतीं । माझ्या स्वरूपाची अनुस्यूती
।
लक्षोनि जो करी भक्ती । नानाव्यक्ती समभावें ॥ २८०॥
भिन्न देखतांही भिन्न । स्थिति भिन्न कर्म ।
जग देखतांही विषम । मद्भक्ता सम मद्भावो ॥ ८१ ॥
भूतें देखतांही भिन्न । भिन्नत्वा न ये ज्याचें
ज्ञान ।
मद्भावें भजे समान । त्यासी सुप्रसन्न भक्ति माझी
॥ ८२ ॥
ज्यासी प्रसन्न माझी भक्ति । त्याचा आज्ञाधारक
मी श्रीपती ।
जो भगवद्भावें सर्व भूतीं । सुनिश्चित्तीं उपासक
॥ ८३ ॥ आशंका ॥
‘तुझी वेदाज्ञा तंव प्रमाण । अतिशयें पूज्य ब्राह्मण
।
उपेक्षावे असुरजन । चांडाळ जाण अतिनिंद्य ॥ ८४ ॥
कर्मभ्रष्ट जे जे लोक । त्यांचे पाहों नये मुख ।
हे वेदमर्यादा देख । तुवांचि निष्टंक नेमिली ॥ ८५
॥
तेथ सर्व भूतीं समान । केवीं घडे भगवद्भजन’ ।
ऐसा विकल्प धरील मन । तरी ऐक महिमान भक्तीचें ॥ ८६॥
जंव अंधारासीं सबळ राती । तंवचि प्रतिष्ठा दीपस्थिती
।
तेथें उगवल्या गभस्ती । दीपाची दीप्ती असतांचि
नाहीं ॥ ८७ ॥
तेवीं जंववरी दृढ अज्ञान । तंवचिवरी वेदाज्ञा प्रमाण
।
ज्यासी माझें अभेदभजन । तयासी वेद आपण स्वयें वंदी
॥ ८८ ॥
वेद बापुडा तो किती । ज्यासी माझी अभेदभ्क्ती ।
त्यासी मी वंदी श्रीपती । सदा वशवर्ती तयाचा ॥ ८९
॥
अभेदभक्ती जेथ पुरी । मी नटिकारु त्याचे घरीं ।
त्याचा संसार माझे शिरीं । योगक्षेम करीं मी त्याचा
॥ २९० ॥
अभेदभक्तीचें महिमान । तिच्या पायां लागे आत्मज्ञान
।
तेथ वंद्यनिंद्य समसमान । विषमींही जाण विकारेना
॥ ९१ ॥
ब्राह्मणे पुल्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके
।
अक्रूरे क्रूरके चैव समदृक्पण्डितो मतः ॥ १४ ॥
ज्यांचे वंदितां पदरज जाण । पवित्र होइजे आपण ।
ऐसे पुण्यपूज्य जे ब्राह्मण । ज्यांचा हृदयीं चरण
हरि वाहे ॥ ९२ ॥
ऐसे अतिवंद्य जे ब्राह्मण । आणि चांडाळांमाजीं
निंद्य हीन ।
तो ‘पुल्कस’ द्विजवरांसमान । हरिरूपें जाण भक्त
देखे ॥ ९३ ॥
सुवर्नविष्णु सुवर्णश्वान । एक पूज्य एक हीन ।
विकू जातां मोल समान । वंद्यनिंद्य जाण आत्मत्वीं
तैसें ॥ ९४ ॥
पुल्कस आणि ब्राह्मण । जातिभेदें विषमपण ।
आत्मदृष्टीं पाहतां जाण । दोघे समान चिद्रूपें
॥ ९५ ॥
जो बळेंचि ब्रह्मस्व चोरी । जो ब्राह्मणा अतिउपकारी
।
दोघे निजात्मनिर्धारीं । सद्रूपेंकरीं समसाम्य
भक्तां ॥ ९६ ॥
जेवीं डावा उजवा दोनी हात । एक नरकीं एक पुण्यार्थ
।
हा कर्माकर्म विपरीतार्थ । समान निश्चित ज्याचे
त्यासी ॥ ९७ ॥
तेवें सर्वस्वें ब्राह्मणांचा दाता । कां जो ब्राह्मणांचा
अर्थहरिता ।
दोंहीसी कर्माची विषमता । निजात्मता समान ॥ ९८ ॥
सूर्य आणि खद्योत । तेजविशेषें भेद भासत ।
निजात्मतेजें पाहतां तेथ । समसाम्य होत दोहोंसी
॥ ९९ ॥
दावग्नि आणि दिवा । भेद भासे तेजवैभवा ।
निजतेजें समानभावा । तेवीं तेजप्राभावा आत्मत्वें
समान ॥ ३०० ॥
कर्पूराग्नि सोज्वळ कुंडी । परी राईसंगे तो तडफडी
।
तेवीं सत्वतमपरवडी । शांति आणि गाढी क्रोधावस्था
॥ १ ॥
एक सत्त्ववृत्ति अतिशांत । कां जो क्रूर तामस क्रोधयुक्त
।
गुणवैषम्यें भेद भासत । आत्मत्वें निश्चित समसाम्य
भक्तां ॥ २ ॥
एक आपत्काळीं सर्वसत्ता । होय एकाचा प्राणरक्षिता
।
एक प्राणदात्याच्या घाता । प्रवर्ते क्रूरता कृतघ्न
जो ॥ ३ ॥
हे पुण्यपापविषमता जाण । ऐसेही ठायीं भक्त सज्ञान
।
वस्तु देखती समसमान । उभयतां जाण निजात्मबोधें
॥ ४ ॥
वृक्षासी जो प्रतिपाळी । कां जो घाव घाली मूळीं ।
दोघांही समान पुष्पीं फळीं । तेवीं आत्ममेळीं घातका
घातीं ॥ ५ ॥
द्विजाचें सोंवळें धोत्र । कां मद्यपियाचें मलीन
वस्त्र ।
सूत्रसृष्टी समान सूत्र । मशक सृष्टिकर आत्मत्वीं
तैसे ॥ ६ ॥
मशक आणि सृष्टिकर्ता । भजनीं समान मद्भक्तां ।
हे चौथे भक्तीची अवस्था । अपावो सर्वथा रिघों न शके
॥ ७ ॥
जेथूनि रिघों पाहे अपावो । तेथेंचि देखती भगवद्भावो
।
तेव्हां अपाव तोचि उपावो । मद्भक्तां पहा हो मद्भजनीं
॥ ८ ॥
ईश्वर आणि पाषाण । भजनीं मद्भक्तां समान ।
हें भक्तीचें मूख्य लक्षण । ‘चौथी भक्ती’ जाण या
नांव ॥ ९ ॥
स्वक्र्मधर्मवर्णाचर । करतांही निज व्यवहार ।
ज्यासी सर्वभूतीं मदाकार । तो भक्त साचार प्रिय
माझा ॥ ३१० ॥
ज्यासी सर्वभूतीं बुद्धि समान । तेचि भक्ति तेंचि
ज्ञान ।
तेंचि स्वानंदसमाधान । सत्य सज्ञान मानिती ॥ ११
॥
असो सज्ञानाची कथा । ज्यासी सर्व भूतीं समता ।
तो मजही मानला तत्त्वतां । मोक्षही सर्वथा वंदी
त्यातें ॥ १२ ॥
सर्वांभूतीं आत्माराम । ऐसें कळलें ज्या निःसीम
।
तेचि भक्ति उत्तमोत्तम । ज्ञानियें परम मद्रूपें
॥ १३ ॥
योग याग ज्ञान ध्यान । सकळ साधनांमाजीं जाण ।
सुखत्वें हेंचि साधन । तेंचि निरूपण हरि सांगे ॥
१४ ॥
नरेष्वभीक्ष्णं मद्भावं पुंसो भावयतोऽचिरात्
।
स्पर्धासूयातिरस्काराः साहङ्कारा वियन्ति हि
॥ १५ ॥
जो श्रोत्रिय उत्तम । कां जातिस्वभाव्वें अधम ।
कां अनाचारें अकर्म । येथें सद्भावें सम देखे जो
वस्तु ॥ १५ ॥
चराचरीं भावद्भावो । देखणें हा शुद्ध स्वभावो
।
तरी नराच्याच ठायीं देवो । साक्षेपें पहा हो कृष्ण
कां सांगे ॥ १६ ॥
मनुष्यांच्य ठायीं जण । प्रकट दिसती दोषगुण ।
तेथ साक्षेपें आपण । ब्रह्म परिपूर्ण पहावें ॥ १७
॥
चौऱ्यायशीं लक्ष योनी अपार । त्यांत त्र्यायशीं
लक्ष नव्याण्णव सहस्त्र ।
नवशें नव्याण्णव योनी साचार । मुक्त निरंतर गुणदोषार्थीं
॥ १८ ॥
परी मनुष्ययोनीच्या ठायीं । दोष न देखे जो पाहीं
।
तोचि देहीं विदेही । अन्यथा नाहीं ये अर्थीं ॥ १९
॥
मनुष्यदेहीं ब्रह्मभावो । देखे तो सभाग्य पहा हो
।
चहूं मुक्तींचा तोचि रावो । जगीं निःसंदेहो तो एक
॥ ३२० ॥
सर्व भूतीं भगवद्भजन । ऐसें ज्यासी अखंड साधन ।
त्या नराचा देहाभिमान । क्षणार्धें जाण स्वयें
जाये ॥ २१ ॥
जातां देहींचा अहंकार । निधे सकुटुंब सपरिवार ।
स्पर्धा असूया तिरस्कार । येणेंसीं सत्वर समूळ
निघे ॥ २२ ॥
देहीं ममता तोचि ‘अभिमान’ । आपल्या ज्ञानेंसी समान
।
त्याचें निर्भर्त्सणें जें ज्ञान । ‘स्पर्धा’ जाण
या नांव ॥ २३ ॥
अपणाहूनि अधिक ज्ञान । ऐसें जाणोनि आपण ।
त्याचे गुणीं दोषारोपण । करणें ते जाण ‘असूया’ ॥
२४ ॥
भाविक जे साधक जन । त्यांचे छळून सांडी साधन ।
धिक्कारूनि निर्भर्त्सी पूर्ण । ‘तिरस्कार’ जाण
या नांव ॥ २५ ॥
इत्यादी दोषसमुदावो । घेऊनि पळे अहंभावो ।
सर्वां भूतीं भगवद्भावो । देखतांच पहा हो तत्काळ
॥ २६ ॥
सर्व भूतीं समत्वें भजतां हेंचि श्रेष्ठ साधन तत्त्वतां
।
येणें पूर्णब्रह्म लाभे हाता । हे साधे अवस्था नरदेहीं
॥ २७ ॥
सांडावे ममतेचें काज । सांडावें योग्यतेचें भोज
।
सांडावी लौकिकाची लाज । ब्रह्मसायुज्य तैं लाभे
॥ २८ ॥
सांडावी देहगर्वता । सांडावी सन्मानअहंता ।
सांडावी श्रेष्ठत्वपूज्यता । ब्रह्मसायुज्यता
तैं लाभे ॥ २९ ॥
तत्काळ होइजे बर्ह्म पूर्ण । या प्राप्तीचें सुगम
साधन ।
कोणाही न करवे जाण । लोकेषणा दारुण जनासी ॥ ३३० ॥
सांडावा वर्णाभिमान । स्वयें सांडूनि जाणपण ।
अणुरेणूंसीही लोटांगण । घालितां पूर्ण ब्रह्मप्राप्ती
॥ ३१ ॥
जो सांडी लोकेषणेची लाज । त्यांचे तत्काळ होय काज
।
तेचि विखींचें निजगुज । स्वयें अधोक्षज सांगत ॥
३२ ॥
विसृज्य स्मयमानान् स्वान् दृशं व्रीडां च दैहिकीम्
।
प्रणमेद्दण्डवद्भूमावाश्चचाण्डालगोखरम् ॥
१६ ॥
सुहदां देखतां लोटांगण । घालतां हांसतील संपूर्ण
।
यालागीं विदेशीं आपण । घालावे लोटांगण गो-खर-श्वानां
॥ ३३ ॥
ऐशी लौकिकाची लाज । धरितां सिद्धी न पवे काज ।
लोटांगणाचें निजभोज । नाचावें निर्लज्ज सुहृदांपाशीं
॥ ३४ ॥
सासु सासरा जांवयी । इष्ट मित्र व्याही भाई ।
ज्यांसी देखतांचि पाहीं । विरजे देहीं लाजोनी ॥
३५ ॥
त्यांसि देखतां आपण । लाज सांडोनियां जाण ।
चांडाळादि हीन जन । गो खर श्वान वंदावी ॥ ३६ ॥
तेंहीं ऐसें गा वंदन । दंडाचे परी आपण ।
सर्व भूतां लोटांगण । भगवद्भावें जाण घालावे ॥
३७ ॥
तेथ बर्ह्मवेत्ते ब्राह्मण । कां अंत्यजादि हीन
जन ।
यांच्या ठायीं लोटांगण । सारिखें जाण सद्भावें
॥ ३८ ॥
गाय गाढव सूकर श्वान । यांच्याही ठायीं आपण ।
दंडवत लोटांगण । सद्भावें संपूर्ण घालावें ॥ ३९
॥
साधावया निजकार्य पूर्ण । लोकलाज सांडावी खणोन
।
माशी मुंगी मुरकूट जाण । त्यांसीही लोटांगण दंडप्राय
॥ ३४० ॥
भावें वंदितां गो-खर-रज । प्रकटे भगवद्भजनतेज ।
त्यजूनि स्वजनांची लाज । वंदीं निजभोज लोटांगणेंसीं
॥ ४१ ॥
त्यजूनि संदेहविषमता । लोकलज्जे हाणोनि लाता ।
भगवद्बुद्धीं सर्वभूतां । घालावें तत्त्वतां लोटांगण
॥ ४२ ॥
म्हणसी ऐसें हें साधन । कोठवरी करावें आपण ।
तेंचि मर्यादानिरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत
॥ ४३ ॥
यावत्सर्वेषु भूतेषु मद्भावो नोपजायते ।
तावदेवमुपासीत वाङ्मनःकायवृत्तिभिः ॥ १७ ॥
आपुला देह घालोनि पूढें । जें जें भूत दृष्टीं आतुडे
।
तेथ भगवद्भावें ठसा पडे । वाडेंकोडें निश्चित
॥ ४४ ॥
दृष्टीं पाहतां जें जें भासे । दृष्टीं नातुडतां
जें जें दिसे ।
तें तें ज्यासी अनायासें । भासे आपैसें चिद्रूप
॥ ४५ ॥
मनाचे कल्पने जें जें आलें । कां कल्पनातीत जें जें
ठेलें ।
तें तें ज्यासी अनुभवा आलें । स्वरूप आपुलें मद्रूपत्वें
॥ ४६ ॥
कायिक कर्माचार । वैदिक लौकिक व्यापार ।
ते ज्यासी दिसती मदाकार । चराचर मद्रूपें ॥ ४७ ॥
जागृतिस्वप्रसुषुप्तीसीं । देखिजे भोगिजे ज्या
सुखासी ।
तें तें मद्रूप ज्यासी । निश्चयेंसीं ठसावे ॥ ४८
॥
स्वाभाविक जे व्यापार । देहीं निफजती अपार ।
ज्यासी मद्रूपें साचार । निश्चये निर्धार ढळेना
॥ ४९ ॥
ऐशी न जोडतां अवस्था । सर्व भूतीं भगवद्भावता ।
भजावें गा तत्त्वतां । निजस्वार्थालागूनी ॥ ३५०
॥
हे सांडूनि भजनावस्था । नाना साधनीं प्रयास करितां
।
माझ्या अनुभवाची वार्ता । न चढे हाता कल्पांतीं
॥ ५१ ॥
ऐसें जाणूनियां आपण । सर्व भूतीं भगवद्भजन ।
करावें निश्चयेंसीं जाण । हे आज्ञा संपूर्ण पैं
माझी ॥ ५२ ॥
सांडोनियां युक्तीची व्युत्पत्ती । धरितां भगवद्भाव
सर्वभूतीं ।
येणेंचि माझी सुगम प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥ ५३ ॥
माझिये प्राप्तीचें सुगम साधन । उद्धवां तुवां
पुशिलें जाण ।
तरी सर्व भूतीं भगवद्भजन । तदर्थ जाण सांगितलें
॥ ५४ ॥
हा ब्रह्मप्राप्तीच उपाव पूर्ण । माझे जिव्हरींची
निजखूण ।
सुगमप्राप्तीलागीं जाण । उत्तम साधन सांगितलें
॥ ५५ ॥
येणें सुगम ज्ञानस्थिती । येणें सुगम माझी भक्ती
।
येणें सुगम माझी प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥ ५६ ॥
सर्व भूतीं ब्रह्मस्थिती । ज्यासी निश्चयें जाहली
प्राप्ती ।
त्याची उपरमे भजनवृत्ती । तेंचि श्रीपती सांगत
॥ ५७ ॥
सर्व ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययाऽऽत्ममनीषया ।
परिपश्यन्नुपरमेत् सर्वतो मुक्तसंशयः ॥ १८ ॥
काया वाचा आणि चित्तें । सर्व भूतीं भजलें मातें
।
त्यासी भगवद्रूप सर्व भूतें । सुनिश्चितें ठसावतीं
॥ ५८ ॥
तेव्हां मी एक एथें । भगवद्रूप पाहें सर्व भूतें
।
हेही वृत्ति हारपे तेथें । देखे सभोंवतें परब्रह्म
॥ ५९ ॥
परब्रह्म देखती वृत्ती । तेही विरे ब्रह्माआंतौती
।
जेवीं घृतकणिका घृतीं । होय सुनिश्चितीं घृतरूप
॥ ३६० ॥
तेव्हां ब्रह्मचि परिपूर्ण । हेही स्फूर्ति नुरे
जाण ।
गिळूनियां मीतूंपण । ब्रह्मीं ब्रह्मपण अहेतुक
॥ ६१ ॥
तेथें हेतु मातु दृष्टांतु । खुंटला वेदेंसीं शास्त्रार्थु
।
हर्र्पला देवभक्तु । अखंड वस्तु अद्वयत्वें ॥ ६२
॥
गेलिया दोराचें सापपण । दोर दोररूपें परिपूर्ण
।
हो कां भासतांही सापपण । दोरीं दोरपण अनसुट ॥ ६३
॥
तेवीं प्रपंच सकारण । गेलिया ब्रह्मचि परिपूर्ण
।
कां दिसतांही प्रपंचाचें भान । ब्रह्मीं ब्रह्मपण
अनुच्छिष्ट ॥ ६४ ॥
याचिलागीं सर्व भूतीं । करितां माझी भगवद्भक्ती
।
एवढी साधकांसी प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥ ६५ ॥
तत्काळ पावावया ब्रह्म पूर्ण । सांडूनियां दोषगुण
।
सर्व भूतीं भगवद्भजन । हेंचि साधन मुख्यत्वें
॥ ६६ ॥
तत्काळ पावावया ब्रह्म पूर्ण । सांडूनियां दोषगुण
।
सर्व भूतीं भगद्भजन । हेंचि साधन मुख्यत्वें ॥
६६ ॥
याही साधनावरतें । आणिक साधन नाहीं सरतें ।
हेंचि परम साधन येथें । मजही निश्चितें मानलें ॥
६७ ॥
अयं हि सर्वकल्पानां सधीचीनो मतो मम ।
मद्भावः सर्वभूतेषु मनोवाक्कायवृत्तिभिः ॥ १९
॥
सर्व भूतीं भगवद्दृष्टी । हेंचि भांडवल माझे गांठीं
।
येणें भांडवलें कल्पकोटी । करोनि सृष्टीं मी अकर्ता
॥ ६८ ॥
मज पाहतां निजात्मपुष्टी सर्वभूतीं भगवद्दृष्टी
।
हेचि भक्ति माझी गोमटी । ब्रह्मांडकोटीतारक ॥ ६९
॥
हेचि भक्ति म्यां कल्पादी सर्वभूतीं भगवद्बुद्धी
।
नाभिकमळीं त्रिशुद्धी । ब्रह्मा या विधीं उपदेशिला
॥ ३७० ॥
व्रत तप करितां दान । योगयाग करितां ध्यान ।
वेदशास्त्रार्थें साधितां ज्ञान । माझ्या भक्तीसमान
ते नव्हती ॥ ७१ ॥
नाना साधनांचिया कोटी । साधकीं साधितां आटाटी ।
माझी प्रेमाची नातुडे गोठी । मद्भक्तभेटीवांचूनी
॥ ७२ ॥
माझिया भक्तांचिये संगतीं । साधकां लाभे माझी भक्ती
।
अभेदभजनें माझी प्राप्ती । जाण मनीं भाव परिपूर्ण
ब्रह्मत्वें ॥ ७४ ॥
दुष्ट दुरात्मा अनोळख । नष्ट चांडाळ अनामिक ।
तेथही ब्रह्मभाव चोख । हें ‘मानसिक’ निजभजन ॥ ७५
॥
भूतीं भगवत्ंअ परिपूर्ण । ऐसें जाणोनि आपण ।
भूतांसी लागे दारुण । तें कठिण वचन बोलेना ॥ ७६ ॥
तेथें जातांही निजप्राण । भूतांचे न बोले दोषगुण
।
या नांव गा ‘वाचिक’ भजन । उद्धवा जाण निश्चित ॥ ७७
॥
जेणें भूतांसी होय उपकार । ते ते करी देहव्यापार
।
भेदितांही निजजिव्हार । जो अपकारा कर उचलीना ॥ ७८
॥
स्वयें साहूनियां अपकार । जो अपकारियां करी उपकार
।
ऐसा ज्याचा शरीरव्यापार । तें भजन साचार ‘कायिक’
॥ ७९ ॥
यापरी काया-वाचा-मनें । सर्वभूतीं भगवद्भजन ।
हेंचि मुख्यत्वें श्रेष्ठ साधन । भक्त सज्ञान जाणती
॥ ३८० ॥
ब्रह्मप्राप्तीचें परम कारण । हेंचि एक सुगम साधन
।
मजही निश्चयें मानलें जाण । देवकीची आण उद्धवा ॥
८१ ॥
ह भजनधर्म अतिशुद्ध । येथें विघ्नांचा संबंध ।
अल्पही रिघों न शके बाध । तेंचि विशद हरि सांगे ॥
८२ ॥
न ह्यङ्गोपक्रमे ध्वंसो मद्धर्मस्योद्धवाण्वपि
।
मया व्यवसितः सम्यङ्निर्गुणत्वदस्नाशिषः ॥ २०
॥
अनेक धर्म नाना शास्त्रार्थीं । मन्वादि मुखें
बोलिले बहुतीं ।
परी सर्वभूतीं भगवद्भक्ती । श्रेष्ठ सर्वार्थीं
साधकां ॥ ८३ ॥
ये भक्तीचें हेंचि श्रेष्ठपण । इचे पूर्वारंभी
जाण ।
साधकांपाशीं अल्पही विघ्न । बाधकपण धरूं न शके ॥
८४ ॥
ये भक्तीचें निजलक्षण । पूर्वारंभीं हे निर्गुण
।
एथ रिघावया विघ्न । दाटुगेंपण धरीना ॥ ८५ ॥
जेवीं गरुडाचे झडपेतळीं । होती सर्पाच्या चिरफाळी
।
तेवीं ये भक्तीजवळी । विघ्नांची होळी स्वयें होये
॥ ८६ ॥
माझिया नामापुढें । विघ्न राहों न शके बापुडें ।
तें माझे भक्तीकडे । कोणते तोंडें येईल ॥ ८७ ॥
यापरी हे भक्ति सधर । उद्धवा तुझें भाग्य थोर ।
म्यां फोडूनि निजजिव्हार । साराचें सार सांगितलें
॥ ८८ ॥
निष्काम जे माझी भक्ती । तेथ विघ्नांची न पडे गुंती
।
परब्रह्माची ब्रह्मस्थिती । सुलभत्वें प्राप्ती
साधकां ॥ ८९ ॥
हेतुक अहेतुक कर्माचरण । तेंही करी जो कृष्णार्पण
।
ते उत्तम माझी भक्ती जाण । तेंचि निरूपण हरि सांगे
॥ ३९० ॥
यो यो मयि परे धर्मः कल्प्य निष्फलाय चेत् ।
तदायासो निरर्थः स्यद्भयादेरिव सत्तम ॥ २१ ॥
व्यवहारार्थ जो प्रयास केला । जो न फळतां व्यर्थ
गेला ।
तोही जैं परब्रह्मीं अर्पिला । तैं मद्भजनीं लागला
सद्भावें ॥ ९१ ॥
शिमगियाचा महासण । तेथ खेळ खेळल जो आपण ।
तोही केल्या कृष्णार्पण । तेही भक्ति जाण मज अर्पे
॥ ९२ ॥
चोराभेणें लपतां वनीं । निधान आतुडे ज्यालागूनी
।
तेवीं व्यर्थ कर्मही मदर्पणीं । करितां मद्भजनीं
महालाभ ॥ ९३ ॥
नासलें तें सांडितां क्षीतीं । तेंही लागे माझे
भक्तीं ।
जरी ब्रह्मार्पण चित्तीं । साधक निश्चितीं दृढ
मानी ॥ ९४ ॥
कडू भोंपळ्याची खिरी । उपेगा न ये श्वानसूकरीं ।
ते उल्हासें कृष्णार्पण करी । तेही निर्धारीं ब्रह्मीं
अर्पे ॥ ९५ ॥
जें हारपलें न दिसे । जें सहजें उडे काळवशें ।
तेंही लाविल्या मदुद्देशें । होय अनायासें मदर्पण
॥ ९६ ॥
सकळ सारांचें सार पूर्ण । कर्ममात्र कृष्णार्पण
।
साक्षेपें करावें आपण । ‘सद्बुद्धि’ संपूर्ण या
नांव ॥ ९७ ॥
एषा बुद्धिमतां बुद्धिर्मनीषा च मनीषिणाम् ।
यत्सत्यमनृतेनेह मर्त्येनाप्नोति मामृतम् ॥
२२ ॥
अंतरीं विषयांची आसक्ती । वरीवरी ब्रह्मर्पण म्हणती
।
ते ठकिले बहुतां अर्थी । तेंचि श्रीपति सांगत ॥ ९८
॥
एक बुद्धिमंत होती । ते निजबुद्धी घेऊन हातीं ।
शेखीं लागले विषयस्वार्थीं । ते ठकिले निश्चितीं
देहममता ॥ ९९ ॥
एकाची बुद्धि अतिचोखडी । वेदशास्त्रार्थीं व्युत्पत्ति
गाढी ।
ते अभिमानें कडोविकडी । ठकिले पडिपाडीं ज्ञानगर्वे
॥ ४०० ॥
बुद्धिमंत अभ्यासी जन । अभ्यासें साधिती प्राणापान
।
ते योगदुर्गीं रिघतां जाण । ठकिले संपूर्ण भोगसिद्धीं
॥ १ ॥
एक मानिती कर्म श्रेष्ठ । वाढविती कर्मकचाट ।
विधिनिषेधीं रुंधिली वाट । बुडाले कर्मठ कर्मामाजीं
॥ २ ॥
यापरी नानाव्युत्पत्ती । करितां ठकले नेणों किती
।
तैसी नव्हे माझी भक्ती । सभाग्य पावती निजभाग्यें
॥ ३ ॥
माझें सर्वभूतीं ज्यासीं भजन । त्याचे बुद्धीची
बुद्धी मी आपण ।
ते तूं बुद्धी म्हणसी कोण । कर्म ब्रह्मार्पण ‘महाबुद्धी’
॥ ४ ॥
सर्वभूतीं माझें भजन । सर्व कर्म मदर्पण ।
हे बुद्धीचि ‘महाबुद्धी’ जाण । येणें ब्रह्म परिपूर्ण
स्वयें होती ॥ ५ ॥
चतुरांचें चातुर्य गहन । या नांव बोलिजे गा आपण ।
मिथ्या देहें करूनि भजन । ब्रह्म सनातन स्वयें होती
॥ ६ ॥
आधीं मायाचि तंव वावो । मायाकल्पित मिथ्या देहो
।
तें देहकर्म मज अर्पितां पहा हो । ब्रह्म स्वयमेवो
स्वयें होती ॥ ७ ॥
मिथ्या देहाचेनि भजनें । सत्य परब्रह्म स्वयें
होणें ।
जेवीं कोंडा देऊनि आपणें । कणांची घेणें महाराशी
॥ ८ ॥
देतां फुटकी कांचवटी । चिंतामणी जोडे गांठी ।
कां इटेच्या साटोवाटीं । जोडे उठाउठीं अव्हशंख
॥ ९ ॥
तेवीं मिथ्या देहींचें कर्माचरण । जेणें जीवासी
दृढ बंधन ।
तें कर्म करितां मदप्रण । ब्रह्म परिपूर्ण स्वयें
होती ॥ ४१० ॥
अनित्य देहाचियसाठीं । नित्यवस्तूसी पडे मिठी ।
हेचि बुद्धिमतीं बुद्धि मोठी । ‘ज्ञानाची संतुष्टी’
या नांव म्हणिपे ॥ ११ ॥
निष्टंकित परमार्थ । स्वमुखें बोलिला श्रीकृष्णनाथ
।
तो कळसा आणोनियां ग्रंथ । उपसंहारार्थ सांगतु ॥
१२ ॥
एष तेऽभिहितः कृत्स्नो ब्रह्मवादस्य सङ्ग्रहः
।
समासव्यसविधिना देवानामपि दुर्गमः ॥ २३ ॥
संक्षेपें आणि सविस्तरें । सांडूनि नाना मतांतरें
।
म्यां सांगितलें निजनिर्धारे । ब्रह्मज्ञान खरें
अतिशुद्ध ॥ १३ ॥
तुज संगितले करून सुगम । परी हें ब्रह्मादि देवां
दुर्गम ।
जे आलोडिती आगमनिगम । त्यांसीही परम दुस्तर ॥ १४
॥
तेथें नाना शास्त्रशब्दबोध । वस्तु नेणोनि करिती
विवाद ।
जेथ वेदांचा ब्रह्मवाद । होयः निःशब्द ‘नेति’ शब्दें
॥ १५ ॥
तें हें आत्मज्ञानाचें निजसार । परमार्थाचें गुह्य
भांडार ।
मज परमात्म्याचें जिव्हार । फोडूनि साचार सागितलें
॥ १६ ॥
अभीक्ष्णशस्ते गदितं ज्ञान विस्पष्टयुक्तिमत्
।
एतद्विजाय मुच्येत पुरुषो नष्टसंशयः ॥ २४ ॥
जेथ वेदशास्त्रांसी कुवाडें । जें बोलीं बोलतां
नातुडे ।
तेंचि ज्ञान म्यां तुजपुढें । निजनिवाडें सांगितलें
॥ १७ ॥
जें सांगितलें शुद्ध ज्ञान । तें नाना युक्तींकरूनि
जाण ।
दृढतेलागीं निरूपण । पुनः पुनः जाण म्यां केलें
॥ १८ ॥
बहुत न लावितां खटपट । तुज न वाटतांही कष्ट ।
ज्ञान सांगितलें विस्पष्ट । जेणें होती सपाट संशय
सर्व ॥ १९ ॥
हें जाणीतलिया ज्ञान । सर्व संशय होती दहन ।
साधक होय ब्रह्मसंपन्न । स्वानंदपूर्ण सर्वदा ॥
४२० ॥
म्यां सांगितलें गुह्यज्ञान । एकादशाचें निरूपण
।
याचें श्रवण पठण मनन । करी तो धन्य उद्धवा ॥ २१ ॥
सुविविक्तं तव प्रश्नं मयैतदपि धारयेत् ।
सनातनं ब्रह्म गुह्यं परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ २५
॥
ज्ञाते तरती हें नवल कोण । परी भाळेभोळे जे अज्ञान
।
त्यांसी उद्धरावया जाण । उद्धवा तुवां प्रश्न पुशिला
॥ २२ ॥
त्या प्रश्नानुसारें जाण । म्यां संतोषोनि आपण
।
सांगितलें गुह्य ज्ञान । परम कारण परब्रह्म ॥ २३
॥
जेवीं वत्साचे हुंकारें । धेनु स्त्रवत चाले क्षीरें
।
तेवीं तुझेनि प्रश्नादरें । मी स्वानंदभरें तुष्टलों
॥ २४ ॥
तेथ न करितांही प्रश्न । होतां तानयाचें अवलोकन
।
कूर्मी नेत्रद्वारां आपण । अमृतपान करवीत ॥ २५ ॥
तेवीं उद्धवा तुझें अवलोकन । होतां माझें हृदयींचें
ब्रह्मज्ञान ।
तें वोसंडलें गा परिपूर्ण । तें हें निरूपण म्यां
केलें ॥ २६ ॥
येणें निरूपणामिसें । परमामृत सावकाशें ।
तुज म्यां पाजिलें अनायसें । स्वानंदरसें निजबोधु
॥ २७ ॥
सिंधु मेघा जळपान करवी । तेणें जळें मेघ जगातें निववी
।
तेवीं उद्धवाचिये ब्रह्मपदवीं । जडमूढजीवीं उद्धरिजे
॥ २८ ॥
जेवीं वत्साचेनि प्रेमभरें । गाय दुभे तें घरासी
पुरे ।
तेवीं उद्धवप्रश्नादरे । जग उद्धरे अनायासें ॥
२९ ॥
तो हा प्रश्नोत्तरकथानुवाद । माझा तुझा ब्रह्मसंवाद
।
निरूपणीं एकादशस्कंध । हा अर्थावबोध जो राखे ॥ ४३०
॥
अथवां निरूपण । सार्थकें जो कां करी श्रवण ।
तैं श्रोते वक्ते उभय जाण । ब्रह्म सनातन स्वयें
होती ॥ ३१ ॥
जगीं ब्रह्म असतां परिपूर्ण । मनबुद्धिइंन्द्रियां
न दिसे जाण ।
जेथें वेदांसी पडिलें मौन । तें गुह्यज्ञान पावती
॥ ३२ ॥
ज्ञान पावलिया पुढती । कदा काळें नव्हे च्युती ।
हा एकाद्शात्र्ह धरितां चित्तीं । पदप्राप्ती अच्युत
॥ ३३ ॥
श्रोते वक्ते एकादशार्थी । एवढी पदवी पावती ।
मा मद्भक्तांसी अतिप्रीतीं । जे उपदेशिती हें
ज्ञान ॥ ३४ ॥
त्यांच्या फळाची फलप्राप्ती । ज्ञानोपदेशाची शुद्ध
स्थिती ।
उद्धवालागीं अतिप्रीतीं । स्वमुखें श्रीपती सांगत
॥ ३५ ॥
य एतन्मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम्
।
तस्याहं ब्रह्मदायस्य ददाम्यात्मानमात्मना ॥
२६ ॥
काया वाचा आणी चित्त । ग्रह दारा वित्त जीवित ।
निष्कामता मज अर्पित । अनन्य भक्त ते माझे ॥ ३६ ॥
ऐशिया भक्तांच्या ठायीं जाण । अवश्य उपदेशावें
हें ज्ञान ।
त्याही उपदेशाचें लक्षण । पक्क परिपूर्ण तें ऐसें
॥ ३७ ॥
जेथ जेथ जाय साधकाचें मन । तेथ तेथ ब्रह्म परिपूर्ण
।
मन निघावया तेथून । रितें स्थान असेना ॥ ३८ ॥
ऐसें करितां अनुसंधान । चैतन्यीं समासे मन ।
त्यातें मणिजे ‘पुष्कल ज्ञान’ । उपदेश पूर्ण या
नांव ॥ ३९ ॥
ऐसें समूळ ब्रह्मज्ञान । मद्भक्तांसी जो करी दान
।
त्याचा बह्मऋणिया मी जाण । होय संपूर्ण उद्धवा
॥ ४४० ॥
त्याचिया उत्तीर्णत्वासी । गांठीं कांहीं नाहीं
मजपाशीं ।
मी निजरूप अर्पीं त्यासी । अहर्निशीं मी त्याजवळी
॥ ४१ ॥
जो शिष्यांसी दे ब्रह्मज्ञान । मी परमात्मा त्या
अधीन ।
ब्रह्मदत्याच्या बोलें जाण । स्त्रियादि शूद्रजन
मी उद्धरीं ॥ ४२ ॥
देऊनियां परब्रह्म । जो मद्भक्तांसी करी निष्कर्म
।
त्याचा अंकित मी पुरुषोत्तम । तो प्रिय परम मजलागीं
॥ ४३ ॥
जो ब्रह्मज्ञान दे मद्भक्तां । त्याहूनि आणिक
परता ।
मज आन नाहीं गा पढियंता । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥
४४ ॥
तो आत्मा मी शरीर जाण । त्याचा देह मी होय आपण ।
त्याचें जें जें कर्माचरण । तें तें संपूर्ण मीचि
होय ॥ ४५ ॥
जैसा मी अवतारधरी । तैसाचि तोही अवतारी ।
त्या आणि मजमाझारीं । नाहीं तिळभरीं अंतर ॥ ४६ ॥
जो या ब्रह्मज्ञानाचें करी दान । त्यासी यापरी मी
आपण ।
करीं निजात्मअर्पण । तरी उत्तीर्ण नव्हेचि ॥ ४७
॥
यालागीं वर्ततांही शरीरीं । मी अखंड त्याची सेवा
करीं ।
निजत्मअर्पण प्रीतीवारी । मी त्याच्या घरीं सर्वदा
॥ ४८ ॥
त्यातें जें जें जडभारी । तेंही मी वाहें आपुले शिरीं
।
माझी चैतन्यसाम्राज्यश्री । नांदें त्यचे घरीं
सर्वदा ॥ ४९ ॥
एकादशाचें ब्रह्मज्ञान । बोधूनि मद्भक्तां जो
करी दान ।
त्यासी मी यापरी जाण । आत्मार्पण स्वयें करीं ॥ ४५०
॥
असो न साधवे ब्रह्मज्ञान । तरी या ग्रंथाचेंचि पठण
।
जो सर्वदा करी सावधान । तो परम पावन उद्धवा ॥ ५१ ॥
य एतत्समधीयीत पवित्रं परमं शुचि ।
स पूयेताहरहर्मां ज्ञानदीपेन दर्शयन् ॥ २७ ॥
निखळ जें कां ब्रह्मज्ञान । तो हा माझा तुझा संवाद
जाण ।
जो सादरें करी पठण । सावधान श्रद्धाळू ॥ ५२ ॥
चढत्यावाढत्या परवडी । शुद्ध सात्त्विकी श्रद्धा
गाढी ।
पदोपदीं नीच नवी गोडी । अद्भुत आवडी पठणाची ॥ ५३
॥
वाचेचिया टवळ्यांप्रती । श्रद्धास्त्रेहाची संपत्ति
।
निजजिव्हा करूनि वाती । जो हें ज्ञानदीप्ती प्रकाशी
॥ ५४ ॥
एकादशाचे ज्ञानदीप्ती । एकादश इंद्रियांच्या वाती
।
उजळूनि जे मज वोंवाळिती । ते पवित्र किती मी सांगूं
॥ ५५ ॥
यापरी जें ग्रंथपठण । तें माझें ज्ञान-निरांजन ।
तेणें ज्ञानदीपें जो जाण । माझें स्वरूप पूर्ण प्रकाशी
॥ ५६ ॥
त्याचे लागले जे संगती । त्यांतें ब्रह्मादिक वंदिती
।
त्यांचेनि पावन त्रिजगती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥ ५७ ॥
असो ज्यांसी न टके पठण । तिंहीं श्रद्धेनें करितां
श्रवण ।
त्यांसी न बाधी भवबंधन । तेंही निरूपण हरि सांगे
॥ ५८ ॥
य एतच्छ्द्धया नित्यमव्यग्रः श्रृणुयान्नरः
।
मयि भक्तिं परां कुर्वन् कर्मभिर्न स बध्यते ॥
२८ ॥
असो न करवे अध्ययन । तरी श्रद्धायुक्त सावधान ।
करितां एकादशाचें श्रवण । कर्मबंधन बाधीना ॥ ५९
॥
अति श्रद्धेनें केलें श्रवण । त्याहूनि दृढ व्हावें
मनन ।
मनन मननेंवीण तें नपुंसक जाण । ब्रह्मप्राप्ती
पूर्ण फळेना ॥ ४६० ॥
संपलिया कथाश्रवण । मनींचें संपावें ना मनन ।
जैसें लोभियाचें धन । हृदयीं आठवण सर्वदा ॥ ६१ ॥
जैसें कीजे श्रवण । तैसें तैसें लागे मनन ।
मननानुसारें भजन । ‘पराभक्ती’ जाण उद्वोधे ॥ ६२
॥
आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । त्यांची सांडोनिया स्थिती
।
उल्हासे माझी चौथी भक्ती । जितें ‘परा’ म्हणती सज्ञान
॥ ६३ ॥
पराभक्तीचें माझें भजन । क्रियामात्रें निजात्मदर्शन
।
यालागीं मद्भक्तांसी जाण । कर्मबंधन बाधीना ॥
६४ ॥
हें असो अतिगुह्य बोलणें । येणें एकादशाचेनि श्रवणें
।
‘मी तरेन’ हा विश्वास जेणें । अंतःकरणें दृढ केला
॥ ६५ ॥
दृढ विश्वास मानूनि पाहीं । जो लोधला श्रवणविषयीं
।
माझी भक्ती त्याच्या ठायीं । द्रवडितां पाहीं घर
रिघे ॥ ६६ ॥
घर रिघोन भक्ति निष्काम । भक्तांचें निर्दळी सकळ
कर्म ।
या नांव ‘परभक्ति’ परम । विश्रामधाम श्रवणार्थ्यां
॥ ६७ ॥
एकादशाचें श्रद्धाश्रवण । करितां एवढा लाभ पूर्ण
।
श्रवणें उपजे माझें भजन । भजनें भक्तजन निर्मुक्त
॥ ६८ ॥
असो पां इतरांची वार्ता । म्यां तुज निरूपिली जे
ज्ञानकथा ।
ते तुझिया निश्चितार्था । काय तत्त्वतां प्रतित्बोधली
॥ ६९ ॥
अप्युद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम् ।
अपि ते विगतो मोहः शोकश्चासौ मनोभवः ॥ २९ ॥
उद्धवां तुझें देखोनि प्रेम । गुह्य ज्ञान अतिउत्तम
।
तुज म्यां निरूपिलें परब्रह्म । साङ्ग सुगम अतिशुद्ध
॥ ४७० ॥
हें ज्ञानाचे सोलींव ज्ञान । हें वेदांचें विसावतें
स्थान ।
हेचि अविद्येची बोळवण । समाधान जिवशिवां ॥ ७१ ॥
ऐसें हें जें गुह्यज्ञान । मनबुद्धिवाचेसी अगम्य
जाण ।
तें म्यां तुज केलें निरूपण । श्रद्धां संपूर्ण
देखोनि ॥ ७२ ॥
जेवीं सखा सख्याप्रती । आपुली वोपी निजसंपत्ती
।
तेवीं म्यां हे ब्रह्मस्थिती । तुझ्या हातीं वोपिली
॥ ७३ ॥
जैसें दिधलें श्रवणाच्या हातीं । तैसें प्रविष्ट
जाहलें तुझिया चित्तीं ।
कीं माझारीं पडली कांहीं गुंती । विकल्पवस्ती विक्षेप
॥ ७४ ॥
म्यां निरूपिलें सार परम । तें तुज कळलें परब्रह्म
।
नसेल तरी हाचि उपक्रम । पुढती सुगम सांगेन ॥ ७५ ॥
चैतन्य ठसावोनि चित्तीं । जेथ आकाळिली बह्मस्थिती
।
तेथ मोहममतेची वस्ती । सोमूळ निश्चितीं नसावी ॥
७६ ॥
आकळलें ब्रह्मज्ञान । याची हेचि वोळखण ।
संकल्पविकल्पविंदान । पुढती जाण उपजेना ॥ ७७ ॥
उपजेना मीतूंपण । उपजेना ध्येय ध्याता ध्यान ।
नुपजे त्यासी कर्मठपण । ब्रह्म परिपूर्ण जाणीतल्या
॥ ७८ ॥
जेणें जाणितलें ब्रह्मज्ञान । त्यासी बाधीना कर्मबंधन
।
कर्मांचें जें कर्माचरण । तें जाण आपण मायिक ॥ ७९
॥
जेवीं छाया चळे पुरुषाचेनी । परी तियेचा लोभ पुरुष
न मानी ।
तेवीं काया चाळी ब्रह्मज्ञानी । देहाभिमानी तो
नव्हे ॥ ४८० ॥
जेवीं सूर्यापुढें आंधार । अर्ध क्षण न धरी धीर ।
तेवीं ब्रह्मज्ञानी कर्मादर । अणुमात्र उरेना ॥
८१ ॥
कर्माचें जें कर्मबंधन । तो मनोजन्य संकल्प जाण
।
जेथें मनाचें मोडे मनपण । तेथें कर्माचरण निर्बीज
॥ ८२ ॥
वस्तु इत्य निर्विकल्प । तेथें नाहीं संकल्पविकल्प
।
हें परब्रह्मचें निजस्वरूप । हेंचि रूप स्वानुभवासी
॥ ८३ ॥
ऐसें ब्रह्म पावल्या स्वयमेवो । मी एक उद्धव होतों
पहा हो ।
त्या उद्धवपणासी नाहीं ठावो । मा शोकमोहो तेथ कैंचा
॥ ८४ ॥
उद्धवपणाचिये वस्ती । शोकमोहांची उत्पत्ती ।
तें उद्धवपण नाठवे चित्तीं । जरी ब्रह्मप्राप्ती
तुज जाहली ॥ ८५ ॥
ऐसें ऐकतां देवाचें वचन । उडालें उद्धवाचें उद्धवपण
।
जाहला स्वानंदी निमग्न । बोलतेपण बुडालें ॥ ८६ ॥
पावतां आपुली निजात्मता । उडाली उद्धवत्वाची अवस्था
।
बुडाली स्वदेहअहंता । निजानिमग्नता स्वानंदीं
॥ ८७ ॥
तेथें देवें पुशिला जो प्रश्न । त्याचें कोण दे प्रतिवचन
।
कृष्णेंसहित उद्धवपण । गिळोनि परिपूर्ण वस्तु जाहला
॥ ८८ ॥
देखोनि उद्धवाची अवस्था । हा ब्रह्म पावला निजत्मता
।
हें कळों सरळें श्रीकृष्णनाथा । हृदयस्था काय न
कळे ॥ ८९ ॥
शिष्य साचार अनुभव लाहे । तेणें सद्गुरु सुखाचा
मेरु होये ।
जेवीं तानयचे धणीं माये । सुखावली राहे स्वानंदें
॥ ४९० ॥
सेवक विभांडितां परचक्र । तेणें रायासी संतोष थोर
।
गुढी उभारूनि साचार । करी निजगजर स्वानंदें ॥ ९१
॥
तानयाचे लळे पुरविणें । हे व्यालीची वेदना जाणे
।
कां शिष्यासी स्वानुभव देणें । हें स्वयें जाणे
सद्गुरु ॥ ९२ ॥
निजपुत्रें लाधल्या निधान । पिता संतोषे आपण ।
तेवीं उद्धवाचेनि अनुभवें जाण । स्वयें श्रीकृष्ण
संतोषे ॥ ९३ ॥
कृष्ण सुखें सुखरूप नित्यतां । तोही शिष्यानुभवें
सर्वथा ।
लाहे सुखाची परमावस्था । हे गुरुगम्यता अगम्य ॥
९४ ॥
शिष्यासी बोध करितां । गुरूसी नसती सुखावस्था ।
तरी उपदेशपरंपरता । नव्हती तत्त्वतां इये लोकीं
॥ ९५ ॥
गुरु सांगे जैं उबगलेसाठीं । तैं ते शिष्यासी बोधेना
गोष्टी ।
मा निजनुभवाची भेटी । केवीं निजदृष्टीं देखेल ॥
९६ ॥
जेवीं बाळासी लेणें लेववितां । तें नेणें परी सुखावे
माता ।
तेवीं शिष्यासी अनुभव होतां । सुखाचे तत्त्वतां
सद्गुरुरावो ॥ ९७ ॥
तैसा उद्धवाचा ब्रह्मभावो । देखोनि सुखावे कृष्णदेवो
।
माझा उद्धव जाहला निःसंदेहो । यासी ब्रह्मानुभवो
आकळिला ॥ ९८ ॥
उद्धवाची ब्रह्मनिष्ठता । अनुभवा आली निजात्मता
।
हें कळों सरलें श्रीकृष्णनाथा । परोपदेशार्थां
शिकवीत ॥ ९९ ॥
तूं पावल्या ब्रह्मज्ञान । तेथ शिष्योपदेशलक्षण
।
पात्रशुद्धीचें कारण । तेही वोळखण हरि सांगे ॥ ५००
॥
नैतत्त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च ।
अशुश्रूषोरभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम् ॥ ३० ॥
शठ नास्तिक दंभयुक्त । अशुश्रूषु आणि अभक्त ।
ज्यांची स्थिति दुर्विनीत । ते शिष्य निश्चित त्यागावे
॥ १ ।
जेणें लोकरूढी होय गहन । तें तें बाह्य कर्माचरण
।
विपुल धन आणि सन्मान । तदर्थीं जाण अतितृष्णा ॥ २
॥
ऐसें ज्याचें दांभिक भजन । त्यासी हें एकादशींचें
ज्ञान ।
वोसणतां गा आपण । स्वप्नीहीं जाण नेदावें ॥ ३ ॥
मोहममतेचें आधिक्य । तेणें निर्दळिलें निजाअस्तिक्य
।
वेदीं शास्त्रीं दृढ नास्तिक्य । देवाचि मुख्य
नाहीं म्हणती ॥ ४ ॥
नास्तिक्यवादाचिया बंडा । या ज्ञानाचा ढोरकोंडा
।
लागें नेदी त्यांचिया तोंडा । ज्यांचा भाव कोरडा
नास्तिक्यें केला ॥ ५ ॥
नास्तिक्यवादापुढें । ज्ञान कायसें बापुडें ।
अनीश्वरवादाचें बंड गाढें । ते त्यागावे रोकडे
नास्तिक्यवादी ॥ ६ ॥
अनन्यभावें न रिघे शरण । मिथ्या लावूनि गोडपण ।
धूर्तवादें घेवों पाहे ज्ञान । तेही शठ जाण त्यागावे
॥ ७ ॥
शठाची ऐशी निजमती । पुढिलांची ठकूनि घे युक्ती ।
परी जे आपुली व्युत्पत्ती । ते पुढिलांप्रती सांगेना
॥ ८ ॥
काया वाचा मन धन । जो गुरूसीं करी वंचन ।
जो गुरूचे देखे दोषगुण । तोही शठ पूर्ण त्यगावा ॥
९ ॥
माझें अतिथोर महिमान । गुरुसेवा केवीं करूं आपण
।
सेवा न करी महिमेभेण । तोही शिष्य जाण त्यागावा ॥
५१० ॥
आपण श्रेष्ठासनीं बैसोनि बरवा । सेवकाहातीं करवे
गुरुसेवा ।
तो दांभिक शिष्य जाणावा । तोही त्यागावा ये ग्रंथी
॥ ११ ॥
सद्गुरूपाशीं समर्थपण । जो आपली मिरवी जाणीव जाण
।
जो सेवा न करी गर्वें पूर्ण । तो शिष्य जाण त्यागावा
॥ १२ ॥
मी धनदानी अतिसमर्थ । नीचसेवेसी न लावीं हात ।
ऐसाही जो गर्वयुक्त । तोही निश्चित त्यागावा ॥ १३
॥
जो लौकिक लाजेभेण । गुरुसेवा न करी आपण ।
ज्यासी लौकिकाचा अतिअभिमान । तोही शिष्य जाण त्यागावा
॥ १४ ॥
जो गुरुगृहींचें नीच कृत्य । न करी मानूनि मी समर्थ
।
तो मान्यताअभिमानयुक्त । जाण निश्चित त्यागावा
॥ १५ ॥
न करी गुरुसेवा नीचवृत्ती । आम्हां अखंड ध्यान हेचि
गुरुभक्ती ।
ऐशी सेवावंचक ज्याची युक्ती । तोही निश्चितीं त्यागावा
॥ १६ ॥
नीच सेवा न करी आपण । म्हणे मागाल तें देईन धन ।
ऐसा धनगर्वी शिष्य आपण । सर्वथा जाण न करावा ॥ १७
॥
धरूनि धनाची आस । गुरु शिष्यासी देत उपदेश ।
तैं ब्रह्मज्ञान पडलें वोस । वाढला असोस धनलोभ ॥
१८ ॥
अथवा वेंचूनिया धन । जो घेईन म्हणे ब्रह्मज्ञान
।
ऐसा धनाभिमानी शिष्य जाण । सर्वथा आपण न करावा ॥
१९ ॥
यथाकाळें जाहली प्राप्त । गुरुसेवा जे कालोचित
।
न करी तो ‘अशुश्रूषु’ म्हणत । तोही निश्चित त्यागावा
॥ ५२० ॥
करितां सद्गुरूची भक्ती । मी उद्धरेन निश्चितीं
।
ऐसा भाव नसे ज्याचे चित्तीं । तो शिष्य हातीं न धरावा
॥ २१ ॥
सद्गुरु तोचि ब्रह्ममूर्ती । ऐसा भाव नाहीं ज्याच्या
चित्तीं ।
मूळींच विकल्पाची वस्ती । तोही शिष्य हातीं न धरावा
॥ २२ ॥
गुरुहोनि ब्रह्म भिन्न । ऐसें ज्याचें निश्चित
ज्ञान ।
तो निश्चयेंसीं ‘अभक्त’ जाण । त्यासी शिष्य आपण
न करावें ॥ २३ ॥
मनुष्य मानूनि सद्गुरूसी । जो उल्लंघी गुरुवचनासी
।
तो जाण पडला अपभ्रंशीं । त्या शिष्यासी त्यागावें
॥ २४ ॥
सद्रुरूहोनि अधिकता । शिष्य आपुली मानी पवित्रता
।
तो अभक्तांमाजीं पूर्ण सरता । त्यासी तत्त्वतां
त्यागावें ॥ २५ ॥
गुरूच्या ठायीं ब्रह्मस्थिती । ज्या श्रद्धा संपूर्ण
नाहीं चित्तीं ।
याचि नांव गा ‘अभक्ती’ । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥
२६ ॥
कां ये ग्रंथीचें ब्रह्मज्ञान । ज्यासी निशच्यें
नमने जाण ।
त्यासी केव्हांही आपण । झणें विसरोन शिष्य करिसी
॥ २७ ॥
ये ग्रंथींची ब्रह्मस्थिती । वक्ता जो मी परब्रह्ममूर्ती
।
त्या माझ्या ठायीं नाहीं ज्याची भक्ती । तो शिष्य
निश्चितीं त्यागावा ॥ २८ ॥
ये ग्रंथींचें आवडे ज्ञान । गुरूच्या ठायीं श्रद्धा
संपूर्ण ।
परी ज्याचें उद्धत वर्तन । तो शिष्य जाण त्यागावा
॥ २९ ॥
माझ्या निजमूर्ति संत सज्जन । माझे भक्त माझे जीवप्राणा
।
त्यांचे जो करी हेळण । ‘दुर्विनीतपण’ या नांव ॥ ५३०
॥
माझ्या भक्तांमाजील रंक जाण । त्याचे सर्वस्वें
वंदावे चरण ।
हें ज्यासी नावडे संपूर्ण ‘दुर्विनीतपण’ या नांव
॥ ३१ ॥
साधुसज्जनां भेटों जाये । शठनम्रता वंदी पाये ।
त्याचे गिवसोनि दोषगुण पाहे । ‘दुर्विनीतता’ राहे
ते ठायीं ॥ ३२ ॥
दुष्टबुद्धीची जे विनीतता । ती नांव बोलिजे ‘दुर्विनीतता’
।
ऐशी ज्या शिष्याची अवस्था । तो जाण तत्त्वतां त्यागावा
॥ ३३ ॥
ऐसें हें ऐकोनि निरूपण । म्हणसी ‘मी शिष्य न करीं
जाण’ ।
तरी जो सच्छिष्यासी उपदेशी ब्रह्मज्ञान । तो आत्मा
जाण पैं माझा ॥ ३४ ॥
जो उपदेशीं सत्पात्र पूर्ण । त्या सच्छिष्याचें
लक्षण ।
तुज मी सांगेन निरूपण । ऐक सावधान उद्धवा ॥ ३५ ॥
एतैर्दोषैर्विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च ।
साधवे शुचये ब्रूयाद्भक्तिः स्याच्छूद्रयोषिताम्
॥ ३१ ॥
उपदेशीं मुख्य अधिकारपण । धडधडीत वैराग्य पूर्ण
।
तेंही पिशाचवैराग्य नव्हे जाण । विवेकसंपन्न शास्त्रोक्त
॥ ३६ ॥
दिवस चारी वैराग्य केलें । सवेंचि विषयार्थीं लागले
।
तेथ जें जें उपदेशिलें । तें सर्पासि पाजिलें दुग्ध
जैसें ॥ ३७ ॥
जेथ वैराग्य निघोनि जाये । तेथ ज्ञानाभिमान उरला
राहे ।
तेणें अभिमानें करी काये । गुणदोष पाहे श्रेष्ठांचे
॥ ३८ ॥
नीच निंदी हेळसून । श्रेष्ठांचे पाहे दोषगुण ।
जेथ वैराग्य होय क्षीण । तेथें ज्ञानाभिमान चढे
ऐसा ॥ ३९ ॥
उद्धवा जगीं दोनी अवस्था । वैराग्य कां विषयासक्तता
।
तिसरे अवस्थेची कथा । जाण सर्वथा असेना ॥ ५४० ॥
जेथ विवेकें विषयो होय क्षीण । तेथ वैराग्य प्रबळें
परिपूर्ण ।
जेथ विवेकेंसीं वैराग्य क्षीण । तेथ विषयाचरण ज्ञनाभिमानें
॥ ४१ ॥
यालागीं होय जंव ब्रह्मज्ञान । तंव जो वैराग्य राखे
पूर्ण ।
वैराग्यें गुरूसी अनन्यशरण । तें ‘अधिकारीरत्न’
उपदेशा ॥ ४२ ॥
गत श्लोकींचें दोषनिरूपण । आतां बोलिलों वैराग्यार्थ
जाण ।
इहीं दोषीं ज्यासी रहितपण । तो ‘अधिकारी’ पूर्ण
सच्छिष्य ॥ ४३ ॥
ज्यासी ब्रह्मत्वें ब्राह्मणभक्ती । अनन्यभावें
भजे भूतीं ।
त्याची आंदणी भक्ती विरक्ती । तो जाण निश्चितीं
‘अधिकारी’ ॥ ४४ ॥
गुरूचा पढियंताही पूर्ण । त्यापासीं असल्या अभक्तपण
।
त्यासी नव्हे ब्रह्मज्ञान । अनन्य भजन जंव न करी
॥ ४५ ॥
प्रिय आणि भजनशीळ । दोषरहित निर्मळ ।
त्यासी विरक्त करूनि अढळ । उपदेशावें प्रांजळ हें
गुह्य ज्ञान ॥ ४६ ॥
स्वदारा आणि स्वधन । यांचा लोभ ज्यासी संपूर्ण ।
त्यासी स्वर्ग ना मुक्तपण । जन्ममरण अनिवार ॥ ४७
॥
परदारा परधन । सर्वथा नातळे ज्याचे मन ।
ऐसें ज्यापाशीं पवित्रपण । त्यासी हें ज्ञान उपदेशावें
॥ ४८ ॥
जो वैराग्याचा वोतिला । विवेकें पूर्ण वोसंडला
।
सद्गुरुसेवेसी जीवें विकला । चरणीं विनटला अनन्यत्वें
॥ ४९ ॥
सांडूनि निजमहिमान । श्रीगुरुसेवेलागीं आपण ।
ज्यासी आवडे रंकपण । ऐसा सेवेसी पूर्ण सद्भाव ॥
५५० ॥
अमरश्रेष्ठं जे सुरवर । ते मानी सद्गुरूचे किंकर
।
सद्गुरूहूनियां थोर । हरिहर मानीना ॥ ५१ ॥
ज्यासी नाहीं गर्वमद । ज्यासी नाहीं कामक्रोध ।
ज्यासी नावडे विकल्पभेद । तो शिष्य शुद्ध परमार्थी
॥ ५२ ॥
काया वाचा मन धन । सांडूनि समर्थतामहिमान ।
जो सद्गुरूसी अनन्यशरण । तो सच्छिष्य जाण साधुत्वें
॥ ५३ ॥
सांडूनि समर्थतामहिमान । जो ब्रह्मज्ञानाचा याचक
।
सद्गुरुवचनार्थीं चातक । तो आवश्यक उपदेशीं ॥
५४ ॥
जे कां द्विजन्म्यांहूनि बाहेरी । वेदें वाळूनि
सांडिले दूरीं ।
जे कां मंत्रार्थीं अमंत्री । जे अनधिकारी श्रवणासी
॥ ५५ ॥
ज्यांसी नाहीं आश्रमधर्म । ज्यांसी नाहीं श्रौतकर्म
।
ज्यांसी नाहीं जप होम । जे वर्णाधम अतिनीच ॥ ५६ ॥
ऐसे जे कां शूद्रजन । ऐकोनि ये ग्रंथींचें ज्ञान
।
निवाराया जन्ममरण । उपजे दारुण विरक्ती ॥ ५७ ॥
उखितांच एकसरें चित्तें । मनींहूनि विटे विषयातें
।
मग चित्तें वित्तें जीवितें । रिघे सद्गुरूतें
अनन्यशरण ॥ ५८ ॥
गुरूसी पुसों नेणे प्रश्न । म्हणे निवारीं जन्ममरण
।
भावार्थें घाली लोटांगण । शुद्ध श्रद्धा संपूर्ण
परमार्थीं ॥ ५९ ॥
ते होत कां शूद्रजन । त्यांसी उपदेशिता ब्रह्मज्ञान
।
उद्धवा कदा न लागे दूषण । हें सत्यवचन पैं माझें
॥ ५६० ॥
जे कां अपेक्षोनियां वित्त । चतुर्वर्णा उपदेशित
।
ते धनलोभें लोलुप एथ । नाहीं घेइजेत गुरुत्वें
॥ ६१ ॥
जेथ गुरूशींच सलोभता । तेथ शिष्याची बुडे विरक्तता
।
ऐशिये ठायीं उपदेश घेतां । परमार्थतां अपघातु ॥
६२ ॥
निर्लोभत्वें कृपेनें पूर्ण । सद्गुरु उपदेशी
शूद्रजन ।
ऐसोनि करी जो दीनोद्धरण । तेथ न लगे दूषण । उपदेशा
॥ ६३ ॥
जेणें तडफडूनि जाण । वैराग्याशी ये मरण ।
जेणें ज्ञात्यासी लागे दूषण । तो स्त्रीसंग आपण
न करावा ॥ ६४ ॥
स्त्री देखतांचि अवचितीं । तत्काल पाडी अधःपातीं
।
तिची जाहलिया संगती । कैंची धडगती सज्ञाना ॥ ६५ ॥
प्रमादीं पाडी सर्वार्थीं । हे ‘प्रमदा’ नामाची
निजख्याती ।
तिची जाहलिया नित्य संगती । केवीं परमार्थीं तरतील
॥ ६६ ॥
जिचें देखतांचि वदन । काम मोकली कटाक्षबाण ।
तेथ कायसा उअदेश जाण । आली नागवण परमार्था ॥ ६७
॥
उद्धवा तुज हेंचि मागतों जाण । नको स्त्रियांशीं
संभाषण ।
नको स्त्रीयांचें अवलोकन । नको स्त्रीवचन कानीं
घेऊं ॥ ६८ ॥
नको नको स्त्रियाशीं मात । नको स्त्रियांचें अवलोकन
।
नको नको स्त्रीयांशीं संगत । निंद्य लोकांत सर्वार्थीं
॥ ६९ ॥
नको नको स्त्रियांचा अनुवाद । नको नको स्त्रियांचा
संवाद ।
नको नको स्त्रियांसी करूं बोध । मिथ्या प्रवाद अंगीं
वाजे ॥ ५७० ॥
स्वभावें सात्त्विक वनिता । गोष्टी सांगों आली
परमार्थ ।
तोचि विकल्प तत्त्वतां । सुहृदां समस्तां परिकल्पे
॥ ७१ ॥
यालागीं प्रमदा जन । सर्वथा त्यागावा आपण ।
प्रमदासंगतीं ब्रह्मज्ञान । सर्वथा जाण वाढेना
॥ ७२ ॥ आशंका ॥
उप्देशीं त्याज्य स्त्रिया जरी । तरी मागिलीं थोरथोरीं
।
उपदेशील्या कैशापरी । तें ऐक निर्धारी सांगेन ॥
७३ ॥
श्रेष्ठ याज्ञवल्क्य पाहीं । तेणें उपनिषदांच्या
ठायीं ।
उपदेशिली मैत्रेयी । नानायुक्तीं पाहीं प्रबोधूनि
॥ ७४ ॥
स्वयें नरद महामुनी । प्रल्हादाची निजजननि ।
इंद्रापासूनी सोडवूनी । ब्रह्मज्ञानीं उपदेशी
॥ ७५ ॥
अवतरोनि कपिलमुनी । बैसोनियां सिद्धासनीं ।
देवहूतीलागोनी । ब्रह्मज्ञानीं प्रबोधी ॥ ७६ ॥
जो योगियांचा मुकुटमणी । कैलासपति शूळपाणी ।
भव उपदेशी भवानी । ब्रह्मज्ञानी निजबोधें ॥ ७७ ॥
इतरांची गोठी कायशी । तुवांचि गा हृषीकेशी ।
उपदेशिलें यज्ञपत्न्यांसी । ऐसें म्हणसी उद्धवा
॥ ७८ ॥
असो देखोनियां सद्भावा । उपदेश करूं म्हणशी कणवा
।
तरी तो अधिकार ओळखावा । ऐक उद्धवा सांगेन ॥ ७९ ॥
ऐक उद्धवा निश्चित । वाचाळ स्त्री ते अनुचित ।
येथें उपदेश करणें तें व्यर्थ । लागे अपघात गुरुत्वा
॥ ५८० ॥
जेथें स्त्रीस अति बडबड । ब्रह्मज्ञानें गर्जे
तोंड ।
जेथें विषयाचा धुमाड । परमार्थ गोड परपुरुषीं ॥
८१ ॥
जे स्त्री ब्रह्मज्ञानीं धीट । मुखीं अत्यंत वटावट
।
तिसी उपदेश करूं नये स्पष्ट । अपवादाचें बोट जेणें
लागे ॥ ८२ ॥
तेथें म्यां ही केली विनंति । श्रीजनार्दन स्वामीप्रति
।
स्त्रिया शूद्र उपदेशार्थ येती । काय निश्चितीं
सांगावें ॥ ८३ ॥
गुरुवेगळा मार्ग नाहीं । म्हणोनि येती लवलाही ।
त्यांसी उपदेशावें काई । हें माझ्या हृदयीं स्मरेना
॥ ८४ ॥
हें ऐकोनियां वचन । संतोषले श्रीजनार्दन ।
जेणें होय चित्ताचें शोधन । तें ‘नाम’ जाण उपदेशी
॥ ८५ ॥
चित्तशुद्धि झालिया जाण । वोरसोनि येतें आपण ।
अनन्य भावें मग शरण । आल्या ज्ञान उपदेशी ॥ ८६ ॥
स्त्रीपुरुष अवलोकन । जयाचे दृष्टीं समसमान् ।
ऐसोनि अनुभवें जो परिपूर्ण । तोचि स्त्रियांसी
जाण उपदेशी ॥ ८७ ॥
तोही अधिकार न पाहतां । उपदेश न करीं सर्वथा ।
त्याही उपदेशाची कथा । ऐक तत्त्वतां सांगेन ॥ ८८
॥
म्यां ज्या कां निंदिल्या वनिता । त्यांमाजीं सभाग्य
सात्त्विकता ।
सांडोनियां विषयावस्था । जे परमार्था उद्यत ॥ ८९
॥
त्यजूनियां प्रपंचाची हाव । नावडे विषयांचें नांव
।
वैराग्यें उठला सद्भाव । घेऊनि धांव परमार्थीं
॥ ५९० ॥
अतिथि आणि पतिपुत्रांसी । भोजनीं समता नित्य जिसी
।
धनलोभ नाहीं मानसीं । परमार्थीं तिसी अधिकारु ॥
९१ ॥
जन्ममरणनिवारणीं । जीवामनाची नित्य काचणी ।
माझे भवपाशच्छेदनीं । धर्मदाता कोणी मिळत का ॥ ९२
॥
सद्गुरुप्राप्तीची अतिआर्त । काया वाचा वित्त
जीवित ।
कुरवंडी करूनि सांडित । परमार्थार्थ सद्भावें
॥ ९३ ॥
यापरी निजपरमार्था । सद्भावें जे विनटे वनिता
।
उद्धवा तिसी हें उपदेशितां । दोष सर्वथा लागेना
॥ ९४ ॥
क्षत्रिय वैश्य स्त्री शूद्रजन । यांची सच्छ्द्धा
दृढ पाहून ।
उपदेशितां ब्रह्मज्ञान । दोषनिर्दळण शिष्यांचे
॥ ९५ ॥
उपदेशितां ब्रह्मज्ञान । जैं गुरुसीच लागे दूषण
।
तैं शिष्यासी उद्धरी कोण । हें व्याख्यान अबद्ध
॥ ९६ ॥
पहावया पात्रशुद्धता । मी बोलिलों दोषवार्ता ।
वांचूनि ब्रह्मज्ञान उपदेशितां । दोष सर्वथा असेना
॥ ९७ ॥
हें ज्ञान जाणीतल्यापाठीं । जाणणेंचि सरे सृष्टीं
।
सांसारासी पडे तुटी । तेथ दोषाची गोठी असेना ॥ ९८
॥
नैतद्विज्ञान जिज्ञासोर्ज्ञातव्यमवशिष्यते ।
पीत्वा पीयूषममृतं पातव्यं नावशिष्यते ॥ ३२ ॥
ये ग्रंथींचें जाणितल्या ज्ञान । मुमुक्षु जे साधक
जन ।
त्यांसी जाणावया आन । जाणतेपण उरेना ॥ ९९ ॥
जेवीं केलिया अमृतपान । पुढें प्राशनासी नुरे आन
।
तेवीं जाणितल्या हें ज्ञान । ज्ञातव्य ज्ञातेपण
समूळ नुरे ॥ ६०० ॥ आशंका ॥
धर्मार्थकाममोक्षांप्रती । साधने असतीं नेणों
किती ।
तुवां हें एकचि श्रीपती । कैशा रीतीं प्रतिपादिलें
॥ १ ॥
उद्धवा साधनें जीं आनान । ते अभक्त सोशिती आपण ।
माझ्या भक्तांसी गा जाण । मीच सधन सर्वार्थीं ॥ २
॥
ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्डधारणे ।
यावानर्थो नृणां तात तावांस्तेऽहं चतुर्विधः ॥
३३ ॥
मोक्षालागीं ‘ज्ञान’ साधन । धर्मालागीं ‘स्वधर्माचरण’
।
स्वामित्वालागीं ‘दंडधारण’ । ‘अर्थोद्यम’ जाण
जीविकावृत्तीं ॥ ३ ॥
इहामुत्र कामभोग । तदर्थ करिती ‘योगयाग’ ।
चहूं पुरुषार्थीं हा चांग । साधनप्रयोग अभक्तां
॥ ४ ॥
ऐसें सोशितां साधन । सहसा सिद्धी न पवे जाण ।
अनेक विकळता दूषण । माजीं छळी विघ्न देवांचें ॥ ५
॥
तैसें मद्भक्तांसी नव्हे जाण । माझें करितां अनन्यभजन
।
चारी पुरुषार्थ येती शरण । पायां सुरगण लागती ॥ ६
॥
उद्धवा जे मज अनन्यशरण । त्यांचा धर्म अर्थ मीचि
पूर्ण ।
त्यांचा काम तोही मीचि जाण । मोक्षही संपूर्ण मी
त्यांचा ॥ ७ ॥
अभक्तां भोगक्षयें पुनरावृत्ती । भक्तांसी भोग
भोगितां नित्यमुक्ती ।
एवढी माझ्या भक्तीची ख्याती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥ ८ ॥
ऐशी ऐकतां देवाची मात । उद्धव प्रेमें वोसंडला अद्भुत
।
तेणें प्रेमें लोधला कृष्णनाथ । हर्षे बोलत तेणेंसी
॥ ९ ॥
उद्धव तुझे चारी पुरुषार्थ । तो मी प्रत्यक्ष भगवंत
।
ऐसें बोलोनि हर्षयुक्त । हृदयाआंत आलिंगी ॥ ६१०
॥
हर्षें देतां आलिंगन । कृष्ण विसरला कृष्णार्पण
।
उद्धव स्वानंदीं निमग्न । उद्धवपण विसरला ॥ ११ ॥
कैसें अभिनव आलिंगन । दोघांचें गेलें दोनीपण ।
पूर्ण चैतन्य स्वानंदघन । परिपूर्ण स्वयें झाले
॥ १२ ॥
तेथ विरोनि गेला हेतु । वेदेंसहित बुडाली मातु ।
एकवटला देवीं भक्तु । एकीं एकांतु एकत्वें ॥ १३ ॥
तेथ मावळले धर्माधर्म । क्रियेसहित उडालें कर्म
।
भ्रम आणि निर्भ्रम । या दोंहीचें नाम असेना ॥ १४
॥
भेद घेऊनि गेला अभेदा । बोध घेऊनि गेला निजबोधा
।
आनंद लाजला आनंदा । ऐशिया निजपदा उद्धव पावे ॥ १५
॥
मी जाहलो परब्रह्म । हाही मुख्यत्वें जेथ भ्रम ।
कृष्णालिंगनाचा हा धर्म । जाहला निरूपम निजवस्तु
॥ १६ ॥
यावरी कृष्ण सर्वज्ञ । सोडोनियां आलिंगन ।
ऐक्यबोधें उद्धवासी जाण । निजभक्तपण प्रबोधी ॥
१७ ॥
तेव्हं उद्धव चमत्कारला । अतिशयें चाकाटला ।
परम विस्मयें दाटला । तटस्थ ठेला ते काळीं ॥ १८ ॥
मग म्हणे हे निजात्मता । स्वतःसिद्ध जवळी असतां
।
जनासी न कळे सर्वथा । साधकांच्या हाता चढे केवीं
॥ १९ ॥
तें उद्धवाचें मनोगत । जाणोनियां श्रीकृष्णनाथ
।
तदर्थींचा सुनिश्चित । असे सांगत उपाय ॥ ६२० ॥
मर्त्यो यदा त्यक्तसमस्तकर्मा
निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे ।
तदामृतत्वं प्रतिपद्यमानो
मयाऽऽत्मभूयाय च कल्पते वै ॥ ३४ ॥
जें बोलिलीं धर्मार्थकामओक्षार्थं । ते साधनें
सांडूनि समस्त ।
जे अनन्यभावें मज भजत । विश्वासयुक्त निजभावें
॥ २१ ॥
त्यांसी हे स्वरूपस्थिती । जे त्वां भोगिली आत्मप्रतीती
।
ते तत्काळ होय प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥ २२ ॥
धर्मार्थकामवासना । असोनि लागल्या मद्भजना ।
तरी तेही पुरवूनियां जाणा । सायुज्यसदना मी आणीं
॥ २३ ॥
भक्तांसी सवधर्मकर्मावस्था । तेही लाविल्या भजनपंथा
।
स्वधर्मकर्मीं अकर्मात्मता । माझिया निजभक्तां
उद्बोधीं मी ॥ २४ ॥
भक्त वांछी भोगकाम । भोग भोगोनि होय निष्काम ।
ऐशिया निजबोधाचें वर्म । मी आत्माराम उद्बोधीं
॥ २५ ॥
भक्त मागे अर्थसंपन्नता । त्याचे गांठी धन नसतां
।
माझीं षड्गुणैश्वर्यसमर्थता । वोळंगे तत्त्वतां
त्यापाशीं ॥ २६ ॥
सर्व भूतीं माझी भक्ती । भक्त भजे अनन्यप्रीतीं
।
तैं चारी मुक्ती शरण येती । मद्भक्तां मुक्ती स्वतःसिद्ध
॥ २७ ॥
वैद्य धडपुडा पंचानन । नाना रोगियांची वासना पोखून
।
मागे तें तें देऊनि अन्न । वांचवी रसज्ञ रसप्रयोगें
॥ २८ ॥
तेवीं धर्मार्थकामवासना । भक्तांच्या पोखनियां
जाणा ।
मी आणीं सायुज्यसदना । तेही विवंचना सांगितली ॥
२९ ॥
नाना साधनाभिमान । सांडूनियां जो ये मज शरण ।
त्यासीही स्वरूपप्राप्ती पूर्ण । उद्धवा जाण सुनिश्चित
॥ ६३० ॥
भक्त सकाम जरी चित्तीं । तो जैं करी अनन्यभक्ती ।
तैं काम पुरवूनि मी दें मुक्ती । भक्तां अधोगती कदा
न घडे ॥ ३१ ॥
बाळकें थाया घेऊनि कांहीं । मिठी घातल्या मातेच्या
पायीं ।
धन वेंचोनि अर्पी तेंही । परी जीवें कांहीं मारीना
॥ ३२ ॥
तेवीं माझी करितां अनन्यभक्ती । जो जो काम भक्त वांछी
चित्तीं ।
तो तो पुरवूनि मी दें मुक्ती । परी अधोगती जावों
नेदीं ॥ ३३ ॥
देखोनि बाळकाची व्यथा । जेवीं सर्वस्वें कळवळी
माता ।
तेवीं निजभक्तांची अवस्था । मजही सर्वथा सहावेना
॥ ३४ ॥
काम पुरवूनि द्यावया मुक्ती । काय माझे गांठी नाहीं
शक्ती ।
मी भक्तकैवारी श्रीपती । त्यासी अधोगती कदा न घडे
॥ ३५ ॥
माझें नाम अवचटें आल्या अंतीं । रंक लाहे सायुज्यमुक्ती
।
मा माझी करितां अनन्यभक्ती । भक्तां अवगती मग कैंची
॥ ३६ ॥
माझा भक्त जयाकडे कृपें पाहे । तोही माझी भक्ति लाहे
।
मा मद्भक्ता अवगती होये । हा बोल न साहे मजलागीं
॥ ३७ ॥
सोसूनियां गर्भवासासी । म्यां मुक्त केल अंबर्षी
।
विदारूनि हिरण्यकशिपूसी । प्रल्हादासी रक्षिलें
॥ ३८ ॥
चक्र घेऊनियां हातीं । म्यां गर्मीं रक्षिला परीक्षिती
।
तो मी भक्तांसी अधोगती । कदा कल्पांतीं होऊं नेदीं
॥ ३९ ॥
माझिये भक्ताचेनि नांवें । तृण तेंही म्यां उद्धरावें
।
भक्तां केवीं अवगती पावे । जे जीवेंभावें मज भजले
॥ ६४० ॥
काया वाचा मन धन । अवंचूनि अनन्यशरण ।
त्यांचा योगक्षेम जाण । मी श्रीकृष्ण स्वयें सोशीं
॥ ४१ ॥
ऐसा अनन्यभक्तीचा महिमा । सांगतां उत्साह पुरुषोत्तम
।
तेणें उद्धवासी लोटला प्रेमा । स्वेद रोमां रवरवीत
॥ ४२ ॥
ऐकोनि भक्तीचें महिमान । देखोनि उद्धवाचें प्रेम
पूर्ण ।
श्रीशूक सुखावला आपण । स्वानंदपूर्ण डोलत ॥ ४३ ॥
हरिखें म्हणे परीक्षिती । धन्य हरिभक्त त्रिजगतीं
।
ज्यांसी सर्वार्थीं मुक्ती । स्वमुखें श्रीपती
बोलिला ॥ ४४ ॥
जैसें भक्तीचें महिमान । तैसेंचि उद्धवाचें प्रेम
गहन ।
हें उद्धवाचें प्रेमलक्षण । श्रीशुक आपण सांगत
॥ ४५ ॥
श्रीशुक उवाच-
स एवमादर्शितयोगमार्गः
तदोत्तमश्लोकवचो निशम्य ।
बद्धाञ्जलिः प्रीत्युषरुद्धकण्ठो
न किञ्जिदूचेऽश्रुपरिप्लुताक्षः ॥ ३५ ॥
विष्टभ्य चित्तं प्रणयावघूर्णं
धैर्येण राजन् बहु मन्यमानः ।
कृताञ्जलिः प्राह यदुप्रवीरं
शीर्ष्णा स्पृशंस्तच्चरणारविन्दम् ॥ ३६ ॥
जो ज्ञानियांचा ज्ञाननिधी । जो निजबोधाचा उदधी
।
जो आनंदाचा क्षीराब्धी । तो श्रीशुक स्वानंदीं
तोषला बोले ॥ ४६ ॥
ऐक बापा परीक्षिती । श्रवणसौभाग्यचक्रवर्ती ।
ज्यातें सुर नर असुर वानिती । ज्याची कीजे स्तुती
महासिद्धीं ॥ ४७॥
ज्यातें वेद नित्य गाती । योगिवृंदी वानिजे कीर्ती
।
तेणें श्रीकृष्णें स्तविली भक्ती । परम प्रीतीं
अचुंबित ॥ ४८ ॥
अनन्यभ्क्तिपरतें सुख । आन नाहींच विशेख ।
सर्व सारांचें सार देख । मद्भक्ति चोख सुरवरदिकां
॥ ४९ ॥
भक्तियोगाचा योगमार्ग । समूळ सप्रेम शुद्ध साङ्ग
।
स्वमुखें बोलिला श्रीरंग । तें उद्धवें चांग अवधारिलें
॥ ६५० ॥
ऐकतां भक्तीचें निरूपण । उद्धवाचें द्रवलें मन
।
नयनीं अश्रु आले पूर्ण । स्वानंदजीवन लोटलें ॥ ५१
॥
शरिर जाहलें रोमांचित । चित्त जाहलें हर्षयुक्त
।
तेणें कंठीं बाष्प दाटत । स्वेदकण येत सर्वांगीं
॥ ५२ ॥
प्राण पांगुळला जेथींचा तेथ । शरीर मंदमंद कांपत
।
नयन पुंजाळले निश्चित । अर्धोन्मीलित ते जाहले
॥ ५३ ॥
औत्सुक्याचे अतिप्रीतीं । स्वानंदी समरसे चित्तवृती
।
उद्धवदेहाची विरतां स्थिती । प्रारब्धें निश्चितीं
तें राखिलें ॥ ५४ ॥
जळीं नांव उलथतां पूर्ण । जेवीं दोर राखे आवरून ।
तेवी मावळतां उद्धवपण । प्रारब्धें जाण राखिलें
॥ ५५ ॥
धैर्याचेनि अतिसामर्थ्यें । आवरूनि प्रेमाचें
भरितें ।
मी कृतकृत्य जाहलों एथें । हेंही निश्चितें मानिलें
॥ ५६ ॥
श्रीकृष्णें उद्धरिलें मातें । ऐशिया मानूनि उपकारातें
।
काय उतरायी होऊं मी यातें । ऐसे निजचित्तें विचारी
॥ ५७ ॥
गुरूसी चिंतामणि देवों आतां । तो चिंता वाढवी चिंतिलें
देतां ।
गुरूंनीं दिधलें अचित्यार्था । तेणें उत्तीर्णता
कदा न घडे ॥ ५८ ॥
गुरूसी कल्पतरु देवों जातां । तो कल्पना वाढवी कल्पिलें
देतां ।
गूरूनें दिधली निर्विकल्पता । त्यासी उत्तीर्णता
तेणें नव्हिजे ॥ ५९ ॥
गुरूसी देवों स्पर्शमणी । तो स्पर्शें धातु करी
सुवर्णी ।
ब्रह्मत्व गुरूचरणस्पर्शनीं । त्यासी नव्हे उत्तीर्णी
परीसही देतां ॥ ६६० ॥
गुरूसी कामधेनु देऊं आणोनी । ते कामना वाढवी अर्थ
देऊनी ।
गुरु निष्काम निर्गुणदानी । त्याचे उत्तीर्णी कामधेनु
नव्हे ॥ ६१ ॥
त्रिभुवनींची संपत्ति चोख । गुरूसी देतां ते मायिक
।
जेणें दिधली वस्तु अमायिक । त्यासी कैसेनि लोक उतरायी
होती ॥ ६२ ॥
देहें उतरायी होऊं गुरूसी । तंव नश्वरपण या देहासी
।
नश्वरें अनश्वरासी । उत्तीर्णत्वासी कदा न घडे
॥ ६३ ॥
जेणें अव्हाशंख दीधला आवडीं । त्यासी देऊनि फुटकी
कवडी ।
उत्तीर्णत्वाची वाढवी गोडी । तैशि परवडी देहभावा
॥ ६४ ॥
जीवें उतरायी होऊं गुरूसी । तंव जीवत्वचि मिथ्या
त्यासी ।
जेणें दिधलें सत्य वस्तूसी । मिथ्या देतां त्यासी
लाजचि कीं ॥ ६५ ॥
जेणें दिघलें अनर्घ्य रत्नासी । वंध्यापुत्र देवों
केला त्यासी ।
तेवीं मिथ्यत्व जीवभावासी । उत्तीर्णत्वासी कदा
न घडे ॥ ६६ ॥
काया वाचा मन धन । गुरूसी अर्पितां जीवप्राण ।
तरी कदा नव्हिजे उत्तीर्ण । हें उद्धवें संपूर्ण
जाणितलें ॥ ६७ ॥
जेथें अणुमात्र नाहीं दुःख । ऐसें दिधलें निजसुख
।
त्या गुरूसी उतरायी देख । न होवें निःशेख शिष्यांसी
॥ ६८ ॥
यालागीं मौनेंचि जाण । उद्धवें घातलें लोटांगण
।
श्रीकृष्णाचे श्रीचरण । मस्तकीं संपूर्ण वंदिले
॥ ६९ ॥
मागां श्रीकृष्णें पुशिलें पहा हो । उद्धवा तुझा
गेला कीं शोकमोहो ।
तेणें उद्धवासी जाहला विस्मयो । उत्तर द्यावया
ठावो न घडेचि ॥ ६७० ॥
आतां वंदोनि श्रीचरण । कृतांजली धरोनि जाण ।
उत्तर द्यावया आपण । श्रीकृष्णवदन अवलोकी ॥ ७१ ॥
जेवीं सेवितां चंद्रकर । चकोर तृप्तीचे दे ढेंकर
।
तेवीं उद्धव कृष्णसुखें अतिनिर्भर । काय प्रत्युत्तर
बोलत ॥ ७२ ॥
उद्धव उवाच-
चिदावितो मोहमहन्धकरो
य आश्रितो मे तव संनिधानात् ।
विभावसोः किन्नु समीपगस्य
शीतं तमो भीः प्रभवन्त्यजाद्य ॥ ३७ ॥
जो अकळदेवचूडामणी । जो यादवांमाजीं अग्रगणी ।
जो अविद्यारात्रीचा तरणी । जो शिरोमणी ब्रह्मवेत्त्यां
॥ ७३ ॥
ऐशिया श्रीकृष्णाप्रती । स्वानंदाचिये निजस्फूर्तीं
।
उद्धवें सांगतां निजस्थिती । त्यामाजीं करी स्तुती
आद्यत्वें हरीची ॥ ७४ ॥
मज तंव विचारितां । ब्रह्मा सर्वांचा आदिकर्ता
।
तोही नाराअयणनाभीं तत्त्वतां । होय जन्मता ‘अज’
नामें ॥ ७५ ॥
तो तूं कमळनाभि नारायण । मायासंवलित ब्रह्म जाण।
ते मायेचें तूं आद्यकारण । आद्यत्व पूर्ण तुज साजे
॥ ७६ ॥
अविद्येच्या महारात्रीं । अडकलों होतों मोहअंधारीं
।
तेथूनि काढावया बाहेरीं । आणिकांची थोरी चालेना
॥ ७७ ॥
तेथ तुझेनि वचनभस्करें । नासोनि शोकमोहअंधारें
।
मज काढिलें जी बाहेरें । चमत्कारें संनिधें तुझ्या
॥ ७८ ॥
तुझिये संनिधीपाशीं । ठाव नाहीं अविद्येसी ।
तेथ मोहममता कैसी ग्रासी । हृषीकेशी तुज असतां ॥
७९ ॥
अंधारी राती अतिगहन । तेथ शीतें पीडिला जो संपूर्ण
।
त्यासी आतुडलिया हुताशन । शीत तम जाण तत्काळ पळे
॥ ६८० ॥
तो अग्नि सेवितां स्वयें सदा । शीततमांची भयबाधा
।
पुढती बाधों न शके कदा । तेवीं गोविंदा संनिधीं तुझ्या
॥ ८१ ।
तेवीं शोकमोहममतेशीं । माया जन बांधे भवपाशीं ।
ते तुझिये संनिधीपाशीं । जाती आपैसीं हारपोनी ॥
८२ ॥
मरणजन्मां अपाये । मागां अनेक सोशिले स्वयें ।
ज्यासी तुझी संनिधी होये । त्यासी तें भवभये समूळ
मिथ्या ॥ ८३ ॥
तुझे संनिधीपाशीं जाण । समूळ मायेचें निर्दळण ।
तेचि अर्थीचें निरूपण । उद्धव आपण सांगत ॥ ८४ ॥
प्रत्यर्पितो मे भवतानुकम्पिना
भृत्याय विज्ञानमयः प्रदीपः ।
हित्वा कृतज्ञस्तव पादमूलं
कोऽन्यत्समीयाच्छरणं त्वदीयम् ॥ ३८ ॥
तुझी संनिधिमात्र देख । समूळ अज्ञानासी घातक ।
हेंचि मुख्यत्वें आवश्यक । भक्त सात्त्विक जाणती
॥ ८५ ॥
असो इतरांची गोष्टी । म्याहीं अनुभविलें निजदृष्टीं
।
अविद्या निरसावया सृष्टीं । सत्संगती लाठी सर्वार्थीं
॥ ८६ ॥
सत्संगाहीमाजीं जाण । तुझी संगती अतिपावन ।
तुवां उद्धरावया दीनजन । हें निजात्मज्ञान प्रकाशिलें
॥ ८७ ॥
माझें निमित्त करूनि जाण । उद्धरावया दीन जन ।
त्यांचें निरसावया अज्ञान घन । ज्ञानदीप पूर्ण
प्रज्वळिला ॥ ८८ ॥
उपदेशार्थ श्रद्धास्थिती । हेचि टवळें पैं निश्चितीं
।
तेथें बोधिका ज्या निजात्मयुक्ती । तेंचि टवळ्यांप्रती
स्न्नेह पूर्ण ॥ ८९ ॥
विवेकवैराग्यधारण । हेंचि तेथील वाती जाण ।
तेथ प्रज्वळिला ज्ञानघन । चित्प्रभापूर्ण महादीप
॥ ६९० ॥
नैराश्य तेंचि वैराग्यधारण । तेथें प्रज्वळे ज्ञनदीप
पूर्ण ।
आशां तेंचि माल्हवण । गडद संपूर्ण पडे तेथें ॥ ९१
॥
तो दीप कर्णद्वारीं ठेविला । तंव सबाह्य प्रकाश
जाहला ।
अज्ञानअंधार निर्दळिला । स्वयें प्रबळला सद्रूपें
॥ ९२ ॥
तेणें सबाह्यसत्प्रकाशें । तुझी पदवी प्रकट दिसे
।
ऐसें निजरूप हृषीकेशें । अनायासें मज अर्पिलें
॥ ९३ ॥
तुवां अंतर्यामित्वें आपुलें । स्वरूप पूर्वींच
मम अर्पिलें ।
तें तुवांच माझारी आच्छादिलें । भजन आपुलें प्रकटावया
॥ ९४ ॥
तुझ्या निजभजनाचें लक्षण । सर्वभूतीं भगवद्भजन
।
तेणें तूं साचार संतोषोन । अर्पिलेंचि ज्ञान अर्पिसी
पुढती ॥ ९५ ॥
वाढवूनि निजभजन । माझें मज अर्पिसी ज्ञान ।
या नांव ‘प्रत्यर्पण’ । साधु सज्ञान बोलती ॥ ९६ ॥
वाढवूनि आपुली भक्ती । माझें ज्ञान दिधलें माझे
हातीं ।
दिधलें तेथ माया पुढती । विकल्पवृत्ती स्पर्शेना
॥ ९७ ॥
जे दिधली स्वरूपस्थिती । ते आच्छादेना कदा कल्पांतीं
।
यापरी गा श्रीपती । कृपाअ निश्चितीं तुवां केली
॥ ९८ ॥
यापरी तूं अतिकृपाळू । निजदासांलागी दयाळू ।
त्या तुज सांडूनियां बरळू । आनासी गोवळू भजों धांवे
॥ ९९ ॥
त्यजूनि स्वामी हृषीकेशु । आना भजेल तो केवळ पशु
।
पशूंहीमाजीं तो रासभेशु । ज्यासी नाहीं विश्वासु
हरिभजनीं ॥ ७०० ॥
तुवां जनासी केला उपकारु । इंद्रियां पाटव्य ज्ञानधिकारु
।
तो उपकार विसरे जो नरु । तो जाण साचारु कृतघ्न ॥ १
॥
जे जाणती तुझ्या उपकारातें । ते काया वाचा चित्तें
वित्तें ।
कदा न भजती आनातें । मज निश्चितें मानिलें ॥ २ ॥
मज निमित्त करुनियां जाण । जें त्वां प्रकशिलें
निजात्मज्ञान ।
तेणें जगाचें उद्धरण । श्रवणमननकीर्तनें ॥ ३ ॥
यापरी तूं क्रुपाळू पूर्ण । माझें छेदिलें भवबंधन
।
तेचि अर्थींचें निरूपण । उद्धव आपण स्वयें सांगे
॥ ४ ॥
वृक्णश्च मे सुदृढः स्न्नेहपाशो
दाशार्हवृष्णयन्धकसात्वतेषु ।
प्रासारितः सृष्टिविवृद्धये त्वया
स्वमायया ह्यात्मसुबोधहेतिना ॥ ३९ ॥
तुवां मायेनें सृजिलें जन । ते सृष्टी व्हावया वर्धमान
।
स्त्री पुत्र सुहृद सज्जन । हा स्न्नेह संपूर्ण
वाढविला ॥ ५ ॥
मी जन्मलों यादवकुळांत । तेथ वृष्णि-अंधक-सात्वत
।
इत्यादि सुह्रुद समस्त । अतिस्न्नेहयुक्त आप्तत्वें
॥ ६ ॥
तें सुहृदस्त्रीपुत्रस्न्नेहबंधन । त्या स्न्नेहपाशाचें
छेद्न ।
माझे बाळपणीं त्वां केलें जाण । जें खेळतां तुझें
ध्यान मज लागलें ॥ ७ ॥
जेवीं वोडंबरी खेळतां खेळ । मोहिनी विद्या प्रेरी
प्रबळ ।
ते विद्येचें आवरावया बळ । शक्त केवळ खेळ खेळविता
॥ ८ ॥
तेवीं तुझी स्वमाया जाण । जे कां सदा तुज अधीन ।
तिचे स्नेहपाश दारुण । तेणें बांधोनि जन अतिबद्ध
केले ॥ ९ ॥
ते माझे स्नेहपाश जाण । त्वां पूर्वींच छेदिले आपण
।
जैं मज होतें बाळपण । तैंचि कृपा पूर्ण मज केली ॥
७१० ॥
तें भवबंधछेतितें जें शस्त्र । तुवां निजयुक्तीं
फोडोनि धार ।
सतेज करूनियां खडतर । मजलागीं स्वतंत्र अर्पिलें
॥ ११ ॥
येणें शस्त्रबळेंं मी जाण । छेदूं शकें जगाचें बंधन
।
एवढी मजवरी कृपा पूर्ण । केली आपण दयालुत्वें ॥ १२
॥
संसार दुःखरूप जो का एथें । तोचि सुखरूप जाहल मातें
।
ऐशिये कृपेचेनि हातें । मज निश्चितें उद्धरिलें
॥ १३ ॥
मी कृतकृत्य जाहलों एथें । परी कांहींएक मागेन तूतें
।
ते कृपा करावीं श्रीकृष्णनाथें । म्हणोनि चरणातें
लागला ॥ १४ ॥
नमोऽस्तु ते महायोगिन् प्रपन्नमस्नुशाधि ।
यथा त्वच्चरणाम्भोजे रतिः स्यादनपायिनी ॥ ४० ॥
न घडतें घडविसी आपण । नाथिलें दाविसी विंदान ।
जित्या मेल्या लावूनि लग्न । नांदविसी संपूर्ण
निजमाया ॥ १५ ॥
जे योगियांसी अतिदुस्तर । जिणें नाडिले स्त्रष्टा
शंकर ।
ते माया तुझी किकर । तूं परात्पर महायोगी ॥ १६ ॥
त्य तुझ्या कृपेस्तव जाण । मी कृतकृत्य जाहलों आपण
।
न देखें भवभयादि दुःखभान । स्वानंदीं निमग्न सर्वदा
॥ १७ ॥
दृश्य द्रष्टा दर्शन । नाहीं त्रिपुटी ना त्रिगुण
।
हारपलें मीतूंपण । स्वानंदपूर्ण निजबोधें ॥ १८
॥
निजबोधें स्वानंदपूर्ण । हेही बोल मायिक जाण ।
परादिवाचां पडिलें शून्य । यालागीं मौन वेदवादा
॥ १९ ॥
कार्य कारण कर्तव्यता । मज उरली नाहीं सर्वथा ।
तरी कांहींएक श्रीकृष्णनाथा । तुज मी आतां मागेन
॥ ७२० ॥
जेवीं कां बाळकाचा थाया । कळवळोनि पुरवी माया ।
तेवीं माझिया वचना यया । श्रीकृष्णराया अवधारीं
॥ २१ ॥
हें अंतींचें माझें मगतेपण । देवें अवधारावें सावधान
।
वंदूनियां श्रीकृष्णचरण । अगम्य विंदान मागत ॥
२२ ॥
मज थोर भ्रम होता चित्तीं । गोड असेल जीवन्मुक्ती
।
तेथ न देखें तुझी भक्ती । कोरडी मुक्ती मज न लगे ॥
२३ ॥
सद्रुरुकृपावचनोक्तीं । शिष्य तत्काळ लाहे मुक्ती
।
ज्यांत सद्ग्रूची नांही भक्ती । जळो ती मुक्ती मज
न लगे ॥ २४ ॥
यालागीं तुज शरण । मागुतेन मी आलों जाण ।
सायुज्याहीवरी पूर्ण । तुझें गुरुभजन मज देईं
॥ २५ ॥
मागां बहुतीं केली भक्ती । म्हणसी त्यांसी म्यां
दिधली मुक्ती ।
परी मुक्तीवरती भक्ती । नाहीं मजप्रती मागितली
॥ २६॥
मागां जिंहीं जिंहीं केली भक्ती । त्यासीं त्वां
ठकिलें देऊनि मुक्ती ।
तें ठकडेपण श्रीपती । न चले मजप्रती सर्वथा ॥ २७
॥
ज्यांची अहंकारशून्य वृत्ती । जाहले आत्माराम सहजगतीं
।
तेही अहेतुक भक्ती करिती । ऐशी स्वरूपस्थिती पैं
तुझी ॥ २८ ॥
( संमतश्लोक )-आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अपुरुक्रमे
।
कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिं इत्थम्भूतगुणो हरिः
॥
तेथ त्यजोनियां तुझी गुरुभक्ती । मुक्ती मागणें
हेचि भ्रान्ती ।
असो तुझी न लगे मुक्ती । माझी गुरुभक्ती मज देईं
॥ २९ ॥
ज्यासी आकळली निजमुक्तता । म्हणसी त्यासी भक्ती
नेदवे आतां ।
हे मजसी बोलों नको कथा । तुझी समर्थता मी जाणें ॥
७३० ॥
तूं न घडे तें घडविसी । न चळे तें चाळविसी ।
नव्हे तें तूं होय करिसी । नाहीं सामर्थ्याची मर्यादा
॥ ३१ ॥
अगम्य सामर्थ्याची गणना । बुडल्या तारूनि पाषाणां
।
त्यावरी तारिसी वानरसेना । सेतुबंधना श्रीरामा
॥ ३२ ॥
केवळ जे कां वनचर । पालेखाईर वानर ।
चारी मुक्ती त्यांच्या किंकर । त्यांसी सुरवर वंदिती
स्वयें ॥ ३३ ॥
केवळ ज्या कां व्यभिचारिणी । शेखीं ज्या घुरटा गौळणी
।
मोक्ष लागे त्यांच्या चरणीं । ये ब्रह्मा लोटांगणीं
चरणरजासी ॥ ३४ ॥
तूं परमात्मा परमेश्वर । हें नेणती गौळणी वानर ।
तरी तुझें त्यांसी भजनमात्र । फळलें साचार परब्रह्मत्वें
॥ ३५ ॥
ऐसें अगाध तुझें भजन । अगम्य भजनाचें महिमान ।
भक्तीअधीन तुझें देवपण । मा मोक्षासी कोण अधिकाई
॥ ३६ ॥
भक्तीच्या पोटीं जन्मली मुक्ती । वाढली मुक्ती
भक्तीतें घाती ।
ऐसी जे कां मुक्ती मातृहंती । तिसी मी सर्वार्थीं
नातळें ॥ ३७ ॥
फिटे मुक्तीचें दूषण । जेणें ते होय अतिपावन ।
तें मीं सांगेन विदान । ऐक सावधान श्रीकृष्णा ॥ ३८
॥
जोडल्याही मुक्तपण । मज द्यावें तुझें गुरुभजन
।
तेणें मुक्तीही होय पावन । म्हणोनि लोटांगण घातलें
॥ ३९ ॥
मस्तकीं धरिले श्रीचरण । उद्धव सर्वथा न सोडी जाण
।
तेणें टकच जाहला श्रीकृष्ण । त्यासी संपूर्ण तुष्टला
॥ ७४० ॥
जाणोनि आपलें मुक्तपण । मी न सांडी तुझें निजभजन
।
ऐशी कृपा करीं पूर्ण । म्हणोनि श्रीचरण न सोडी ॥
४१ ॥
मुक्तता मानल्या संपूर्ण । तैं राहों शके सद्गुरुभजन
।
हेंही बाधों न शके विघ्न । तैशी भक्ति निर्विघ्न
मज सांग ॥ ४२ ॥
कोटिजन्में शिणतां जाण । म्हणसी नातुडे मुक्तपण
।
त्या मोक्षा नांव ठेविसी ‘विघ्न’ । मूर्ख संपूर्ण
मज म्हणसी ॥ ४३ ॥
जेणें सुटे तुझें सद्गुरुभजन । तें मी मानीं परम
विघ्न ।
तुझे भक्तिवीण मुक्तपण । अलवणी मज जाण गोविंदा ॥
४४ ॥
माझी न मोडे नित्यमुक्तता । अहेतुक चालवीं भक्तिपंथा
।
ऐसी कृपा श्रीकृष्णनाथा । झणींं संकोचता मानिसी
॥ ४५ ॥
म्हणसी म्यां दिधली नित्यमुक्ती । ते माझी मजपाशीं
सिद्ध होती ।
‘दिधली’ म्हणणें हे मिथ्या वदंती । वाऊगी ख्याती
दातृत्वाची ॥ ४६ ॥
माझी स्वतःसिद्ध नित्यमुक्तता । त्यावरी भक्ति
मी मांगे आतां ।
ते देशील तरी तूं साचार दाता । उदारता या नांव ॥ ४७
॥
ते संतोषोनि भक्ति देतां । उल्हास न देखों तुझ्या
चित्ता ।
थोर मांडली कृपणता । कृष्णनाथ मजलागीं ॥ ४८ ॥
जे सांडवी सदुरुभक्ती । आम्हां न लगे तुझिया जीवन्मुक्ती
।
मुक्ती म्हणणें हेही भ्रांती । ऐक श्रीपती सांगेन
॥ ४९ ॥
मुळीं मुख्यत्वें नाही बद्धता । तेथ कैंची काढिली
मुक्तता ।
मिथ्या मुक्ती मी नातळे सर्वथा । माझी गुरुभक्तिता
मज देईं ॥ ७५० ॥
मागें ज्यांसी त्वां दिधली मुक्ति । ते ठकिले ठकिले
याच रीतीं ।
तैसें चाळवूं नको श्रीपती । मोक्षावरील भक्ती मज
देईं ॥ ५१ ॥
म्हणोनि घातलें लोटांगण । धांवोनि धरिले दोनी चरण
।
प्रेमें वोसंडला श्रीकृष्ण । उद्धवासी संपूर्ण
तुष्टला ॥ ५२ ॥
मोक्षाहीवरील गुरुभक्ती । उद्धवें मागितली नान
युक्तीं ।
जे जे चालली उपपत्ती । तेणें सुखें श्रीपती सुखावला
॥ ५३ ॥
सुखें सुखावली श्रीकृष्णमूर्ती । डोलों लागला स्वानंदस्थितीं
।
तेणें संतोषें भकित्मुक्ती । उद्धवाहातीं अर्पिली
॥ ५४ ॥
जगीं उद्धवाचें शुद्ध पुण्य । जगीं उद्धवचि धन्य
धन्य ।
ज्यालागीं सर्वस्वें श्रीकृष्ण । मोक्षावरील गुरुभजन
स्वानंदें देत ॥ ५५ ॥
गुरु ब्रह्म दोनी अभिन्न । हेंही सद्गुरु प्रबोधी
पूर्ण ।
यालागीं मोक्षावरील गुरुभजन । नव्हे दूषण सच्छिष्या
॥ ५६ ॥
मागिलां निजभक्ताप्रती । स्वानंदें तुष्टला श्रीपते
।
तिहीं मागितली निजमुक्ती । त्यांसी हे स्थिती अतर्क्य
॥ ५७ ॥
उद्धवें थोर केली ख्याती । मुक्तीचे माथां वाइली
भक्ती ।
अगम्य मागितली स्थिती । तेही श्रीपती अर्पित ॥ ५८
॥
उद्धवा मुक्तीवरील जे भक्ती । ते मज अवतारांची अवतारशक्ती
।
येणें उत्पत्ति-स्थिति-प्रलय अंतीं । करूनि श्रीपती
मी अलिप्त ॥ ५९ ॥
येणेंचि बळें मी तत्त्वतां । कर्में करूनि अकर्ता
।
भोग भोगोनि अभोक्ता । जाण सर्वथा येणेंचि योगें
॥ ७६० ॥
हा योग न कळे ज्यासी । दुःखरूप संसार त्यासी ।
हा अखंड योग मजपाशीं । मीं संसारेंसी सुखरूप ॥ ६१
॥
हा योग सदाशिव जाणे । का म्यां जाणिजे नाराय़णें ।
इतरांचे जें जाणणें । तें अगम्यपणें रिघेना ॥ ६२
॥
ऐसी श्रीकृष्ण सांगे गुह्य गोष्टी । ते स्थिति बाणली
उद्धवाचे पोटीं ।
दोघां निजबोधें एकगांठी । भजनकसवटी कळों सरली ॥
६३ ॥
मुक्तीसी भक्तीची हातवटी । ते उद्धवासी कळली गोष्टी
।
तो उल्हास न माये पोटीं । स्वानंदपुष्टीं कोंदला
॥ ६४ ॥
जेवीं बाळकाच्या थायाकारणें । माता लेववी निजभूषणें
।
तेवीं उद्धवालागीं श्रीकृष्णें । अवतारस्थिति
देणें निश्चित ॥ ६५ ॥
मनाचें नाइकती कान । बुद्धीचें न देखती नयन ।
शेखीं गगनातेंही चोरून । उद्धवासी श्रीकृष्ण निजस्थिती
अर्पी ॥ ६६ ॥
जे ब्रह्मवेत्त्यांसी नकळे । जे वेदनुवादा नाकळे
।
ते स्थिती उद्धवासी गोपाळें । कृपाबळें अर्पिली
॥ ६७ ॥
पूर्वीं श्रीकृष्णें पुसतां पहा हो । ‘उद्धरलों’
म्हणे उद्धवो ।
आतां मागें भजनभावो । हा गूढाभिप्रावो हरि जाणे
॥ ६८ ॥
मुक्तीवरील मागतां भक्ती । श्रीकृष्णाची अवतारशक्ती
।
मायानियंतृत्वाची पूर्ण स्थिति । उद्धवाचे हातीं
स्वयें आली ॥ ६९ ॥
जाणोनि मायेचें मिथ्यात्वपूर्ण । तिचें प्रेरण
आणि आवरण ।
हें मायानियंतृत्वलक्षण । उद्धवासी श्रीकृष्ण
स्वयें अर्पी ॥ ७७० ॥
जसें बुद्धिबळाचे पोटीं । पूर्व कर्म नसतां गांठीं
।
राजा प्रधान पशु प्यादा उठी । निर्धारितां दृष्टीं
काष्ठ एक ॥ ७१ ॥
एकचि काष्ठ दोहीं भारीं । तेथ कोण कोणाचा वैरी ।
वैर नसतांही झुंजारी । मारामारी अचेतनां ॥ ७२ ॥
म्हणती हस्ती घोडा प्रधान मेला । तेथ काय त्यांचा
प्राण गेला ।
प्यादा होता तो प्रधान जाहला । तो काय पावला गजान्तलक्षी
॥ ७३ ॥
जेव नसतांही निर्धारीं । मारीलें म्हणती निजगजरीं
।
एका जीत एका हारी । तें ज्ञान सारीं नेणतीं ॥ ७४ ॥
सारीं निमाल्या पाठीं । कोण धर्मात्मा चढे वैकुंठी
।
कोण पडे नरकसंकटीं । तेवीं बद्धमुक्तगोठी समूळ
मिथ्या ॥ ७५ ॥
एवं बुद्धिबळाचिये परी । ज्याची निजदृष्टीं संसारीं
।
तोचि अवतारांचा अवतारी । जाण तो निर्धारीं भगवंत
॥ ७६ ॥
समूळ मिथ्या जाणे वेदोक्ती । समूळ मिथ्या जाणे बंधमुक्ती
।
हें जाणोनि आचरे जो वेदविहितीं । तेचि निजभक्ती
मुक्तीवरिल ॥ ७७ ॥
करूनि संसारनिवृत्ती । बहुत पावले नित्यमुक्ती
।
त्यांसी हे दुर्गमभक्ती । अतर्क्य स्थिती तर्केना
॥ ७८ ॥
ऐशी ज्यापाशीं माझी स्थिती । तोचि मोक्षावरील करी
भक्ती ।
इतरांसी हे अतर्क्य गती । जाण निश्चितीं उद्धवा
॥ ७९ ॥
उद्धव पावला अगाध गती । त्यासी सर्वलोकपकारार्थीं
।
वांचवावया ब्रह्मशापाहातीं । उपाय श्रीपती स्वयें
योजी ॥ ७८० ॥
नारदासी ब्रह्मज्ञान । त्यासीही दक्षशापबंधन ।
एके ठायीं न राहे जाण । करी परिभ्रमण शापस्तव ॥ ८१
॥
झालियाही ब्रह्मज्ञान । ब्रह्मशाप अतिदारुण ।
हें जाणोनियां श्रीकृष्ण । उद्धवा जाण दूरी दवडी
॥ ८२ ॥
उद्धव जन्मला यादववंशीं । यादव निमती ब्रह्मशापेंशीं
।
तेथ वांचवावया उद्धवासी । बदरिकाश्रमासी स्वयें
धाडी ॥ ८३ ॥
ब्रह्मशापाचेनि आघातें । यादव निमती स्वगोत्रघातें
।
उद्धव वांचवावया तेथें । बदरीकाश्रमातें हरि प्रेरी
॥ ८४ ॥
उद्धवासी जें झलें ज्ञान । त्याहूनि बदरिकाश्रम
पावन ।
हें सर्वथा न घडे जाण । ब्रह्मशापाभेण पळवीत पळवीत
॥ ८५ ॥
उद्धवा ऐसें अनर्घ्य रत्न । ज्यासी बाणली स्थिति
पूर्ण ।
त्यासी वांचवावया श्रीकृष्ण । पाठवी आपण बदरिकाश्रमा
॥ ८६ ॥
श्रीभगवानुवाच-
गच्छोद्धव मयाऽऽदिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम्
।
तत्र मत्पादतीर्थोदे स्न्नानोपस्पर्शनैः शुचिः
॥ ४१ ॥
गंभीरगिरा बोले श्रीकृष्ण । उद्धवा तुज जाहलें
ब्रह्मज्ञान ।
तुटलें स्न्नेहपाशबंधन । तरी ममाज्ञा करीं गमन
बदरिकाश्रमा ॥ ८७ ॥
त्या हदरिकाश्रमें महिमान । लोकसंग्रहार्थ संपूर्ण
।
तरावया जडामूढ जन । स्वमुखें श्रीकृष्ण सांगत ॥
८८ ॥
तो बदरिकाश्रम माझें स्थान । तेथ नित्य माझें अनुष्ठान
।
तया स्थानाचें दूरदर्शन । करी निर्दळण कलिकल्मषा
॥ ८९ ॥
ज्या पर्वताचें स्पर्शन । मानवां करी परम पावन ।
जें बदरीचें नामस्मरण । विभांडी दारुण महादोषां
॥ ७९० ॥
तेथेंही माझें पादोदक । अलकनंदा पवित्र देख ।
जिचेनि स्पर्शमात्रें लोक । होती अलौकिक पावन ॥
९१ ॥
जेथ श्रद्धायुक्त करितां स्नान । जीवाचें तुटे
भवबंधन ।
ज्यासी घडे आचमन । तो उद्धरे जाण पितरेंसीं ॥ ९२
॥
ऐसें बदरिकाश्रम माझें जाण । अतिशयें परम पावन ।
म्हणासी कैं केलें त्वां तें स्थान । तरे ऐक तें
कथन उद्धवा ॥ ९३ ॥
रजोगुणें सृजिले जन । ते जाहले भोगकर्मीं प्रवीण
।
भोगासक्तीं बुडतां पूर्ण । दों रूपीं जाण मी अवतरलों
॥ ९४ ॥
तम निरसी रविचंद्र पूर्ण । तैसा मी जाहलों नरनारायण
।
बदरिकाचलामाजीं जाण । केला संपूर्ण नित्योदयो ॥
९५ ॥
भज्यपूज्यत्वें मी नारायण । नररूपें मीचि भक्त
जाण ।
तेथ भक्ति वैराग्य ज्ञानं । म्यां आचरोन प्रकाशिलें
॥ ९६ ॥
तो बदरीकाश्रम माझें स्थान । तेथें सर्वदा मी आपण
।
अद्यापि करितों अनुष्ठान । भक्तिज्ञानवैराग्यें
॥ ९७ ॥
नरनारायणस्थितीं । मी अवतरलों जे पर्वतीं ।
तेथ तोडिले बोरीऐशी मागुती । माझी निजभक्ती फांपाइली
॥ ९८ ॥
यालागीं ‘बदरीकाश्रम’ । त्या स्थळासी म्यां ठेविलें
नाम ।
तेथें फिटे भवभ्रम । यापरी परम पावन तें स्थळ ॥ ९९
॥
त्या बदरिकाशमाप्रती । तुवां जावें गा निश्चितीं
।
ऐसें उद्धवा कल्पिसी चित्तीं । मज काय तीर्थीं विवंचू
॥ ८०० ॥
मोक्षाहीवरील भक्ती । तुवां अर्पिली माझे हातीं
।
तेणें मी जाहलों कृतकृत्यार्थी । म्हणसी मज तीर्थीं
चाड नाहीं ॥ १ ॥
तुज माझी आज्ञा प्रमाण । अवश्य तेथें करावें गमन
।
मग उद्धवें धरोनियां मौन । मस्तकीं वचन वंदिलें
॥ २ ॥
मद्भावें करूनि नमन । घेतां बदरिकाश्रमदर्शन ।
तो नर होय नारायण । एवढें महिमान त्या स्थळाचें ॥
३ ॥
उद्धवा तुझ्या ठायीं पूर्ण ज्ञान । ज्ञान असोनि
माझें भजन ।
तुझेनि चरणस्पर्शें जाण । होईल पावन बदरिकाश्रम
॥ ४ ॥
ऐसें ऐकोनि श्रीकृष्णवचन । उद्धवासी आलें रुदन
।
धांवोनि वंदिले श्रीचरण । सर्वथा गमन करीन आतां
॥ ५ ॥
ब्रह्मशापाचें निर्दळण । उद्धवाचें चुकवावया जाण
।
श्रीक्रुष्णें प्रबोधोनि पूर्ण । करवी गमन बदरिकाश्रमा
॥ ६ ॥
उद्धव ज्ञानियांचें ज्ञानरत्न । त्यासी वांचवूनि
श्रीक्रुष्ण ।
विस्तारावया निजज्ञान । करवी गमन बदरिकश्रमा ॥
७ ॥
चुकावावया ब्रहशाप दारुण । उद्धवासी ‘विशाळी’ गमन
।
अन्यथा जहलिया ब्रह्मज्ञान । कृष्ण तीर्थाटन नेमीना
॥ ८ ॥
उद्धवासी भवबंधन । बाळपणींचि नाहीं जाण ।
हें जाणोनियां श्रीकृष्ण । ब्रह्मशापाभेण तीर्था
धाडी ॥ ९ ॥
तीर्थयात्रेचा अभिप्रावो । हाचि निश्चितें निजभावो
।
जाणोनि देवाधिदेवो । मोकली उद्धवो बदरिकश्रमा ॥
८१० ॥
उद्धवा तुज गेलिया तेथ गेलिया तेथ । थोर लोकोपकार
होईल सत्य ।
तुझेनि धर्में निश्चित । दीन समस्त उद्धरती ॥ ११
॥
म्हणसी पावल्या तें तीर्थ । म्यं कैसें वसावें तेथ
।
तेही अर्थीं लोकहितार्थ । तुज इत्यर्थ सांगेन ॥
१२ ॥
उद्धवा तुझें जें आचरण । तोइ जनांसी उपदेश जाण ।
यालागीं वैराग्य-भक्ती-ज्ञान । स्वधर्माचरण सांडूं
नको ॥ १३ ॥
त्रिभुवनामाजीं सर्वथा । उद्धवा मज नाहीं कर्तव्यता
।
तोही मी लोकसंग्रहार्था । होय वर्तता निजधर्मीं
॥ १४ ॥
तूं ऐसें म्हणसी आतां । ‘त्रैलोक्य असे तुझ्या माथां
।
यालागीं लोकसंग्रहार्था । तूं होसी वर्तता स्वधर्मकर्मीं’
॥ १५ ॥
मी निजधामा जातों आपण । यालागीं माझी स्थिती पूर्ण
।
ते पूर्णता तुज म्यां अर्पिली जाण । लोकसंग्रहार्थ
पूर्ण तूं विरक्त होईं ॥ ९६ ॥
अभेदभक्ती वैराग्य ज्ञान । स्वयें आचरोनि आपण ।
देखीं लावावे इतर जन । ‘लोकसंग्रह’ जाण या नांव ॥
१७ ॥
( संमतश्लोक-भगवद्गीता )
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसंगिनाम् ।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचारन्
॥
उद्धवा माझिये ज्ञानप्राप्ती । तूं वंद्य जाहलासी
त्रिजगतीं ।
तुझी जे आचरती स्थिती । तेचि लोकीं समस्तीं करिजेल
॥ १८ ॥
आतां तुझेनि मिसें जाण । साडेतीं श्लोकींचें निरूपण
।
लोकसंग्रहार्थ सांगेन । तैसेंचि वर्तन करावें तुवां
॥ १९ ॥
तुज पावलिया बदरिकाश्रमातें । तेथ विद्यमान बहुत
तीर्थें ।
परी अलकनंदा मुख्य तेथें । जे नाशी दोषांतें दर्शनमात्रें
॥ ८२० ॥
ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मषः ।
वसनो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनिःस्पृहः ॥ ४२
॥
करूनि अलकनंदेचें स्न्नान । करावें विध्युक्त तीर्थविधान
।
मग तेथें वसावें आपण । वसतें लक्षण तें ऐक ॥ २१ ॥
त्यजूनि वस्त्रें आपण । करावीं वल्कलें परिधान
।
करूनि वनफलें भोजन । रहावें आपण अनुद्वेग ॥ २२ ॥
आपुली पूर्ण निःस्पृहता । दावावी लोकसंग्रहार्था
।
निजसुखें तुज तेथें असतां । द्वंद्वसहिष्णुता दावावी
॥ २३ ॥
तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशीलः सयतेन्द्रियः
।
शान्तः समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुतः ॥ ४३ ॥
तूं ज्ञानविज्ञानसंपन्न । तुज द्वंद्वबाधा न बाधी
जाण ।
तरी द्वंद्वसहिष्णुता पूर्ण । दावावी आपण लोकहितार्थ
॥ २४ ॥
तुज नाहीं विषयासक्तता । तरी नेमावें इंद्रियार्था
।
प्रकट करावी सुशीलता । निजशांतता दावावी ॥ २५ ॥
निजबुद्धीचें समाधान । सहजें प्रकटवावें आपण ।
मजपासूनि जें प्राप्त ज्ञान । त्यांचे अनुसंधान
दावावें ॥ २६ ॥
मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते
विविक्तमनुभावयन् ।
मय्यावेशितवाक्चित्तो
मद्धर्मनिरतो भव ॥ ४४ ॥
या स्थितीं तुज असतां जाण । बहुसाल तुज येतील शरण
।
तूं पावलासि माझें ज्ञान । हें सर्वही जन जाणती ॥
२७ ॥
पावोनियां ब्रह्मज्ञान । स्वयें उद्धरला आपण ।
न करीचि दीनोद्धारण । हें भेडपण ज्ञात्याचें ॥ २८
॥
एक पावोनि ब्रह्मज्ञान । शिष्य उपदेशी आपण ।
बोध न करवे परिपूर्ण । ते निष्ठाहीन निर्वीर्य ॥
२९ ॥
शिष्य बोधेंवीण चरफडी । गुरु गुरुपणें बडबडी ।
घरींच्या घरीं चौकामुकी गाढी । हे बोधपरवडी अबद्ध
॥ ८३० ॥
परचित्तप्रबोधकवृत्ती । हे सामान्य नव्हे स्थिती
।
ब्रह्मज्ञानाची पूर्ण निष्पत्ती । या नांव निश्चितीं
उद्धवा ॥ ३१ ॥
स्वयें तरोनि जनां तारी । हे ज्ञानाची अघाध थोरी
।
ते म्यां दिधली तुझ्या करीं । जन उद्धरीं उद्धवा
॥ ३२ ॥
शिष्यसुक्षेत्रीं ब्रह्मज्ञान । ज्याचें नव्हे
वर्धमान ।
तंववरी नाहीं पूर्णपण । उद्धवा जाण निश्चित ॥ ३३
॥
जेवीं पिकलिया वृक्षाप्रती । पक्षी तुटले स्वयें
येती ।
तेवीं निडारली ब्रह्मथिती । तेथ शिष्य पावती स्वानंद
॥ ३४ ॥
बोलें उपदेशिती ब्रह्मज्ञान । बोध नव्हे तें निर्वीर्य
जाण ।
तें तूं म्हणसी कायसेन । ऐक सांगेन उद्धवा ॥ ३५ ॥
अनुभवा आलें ब्रह्मज्ञान । तेणें अंगीं ये जाणपण
।
तेथ संचरे ज्ञानाभिमान । तेणें वीर्य क्षीण ज्ञानाचें
॥ ३६ ॥
जंव जंव ज्ञाता निरहंकार । तंव तंव ज्ञानासी वीर्य
थोर ।
त्याची होतां क्रुपमत्र । बोध साचार सच्छिष्यासी
॥ ३७ ॥
तुज फावलें माझें ज्ञान । उपदेशिसी शिष्यजन ।
ते तुज देतील सन्मान । तरी तूं ज्ञानाभिमान धरूं
नको ॥ ३८ ॥
शिष्य देतील सन्मान । तो अनुद्वेगें घ्यावा आपण
।
परी न धरावा ज्ञानाभिमन । हें मुख्य लक्षण ज्ञात्याचें
॥ ८४० ॥
तुज माझ्या ज्ञानाची पूर्ण प्राप्ती । तेचि एकांतीं
लोकांतीं ।
नित्य निरभिमानस्थिती । स्वानंदस्फूर्ती सर्वदा
॥ ४१ ॥
तेचि निरभिमान स्थिती । उपदेशीं शिष्यांप्रती ।
निरभिमानापरती । दशा त्रिजगतीं असेना ॥ ४२ ॥
तेंचि उपदेशलक्षण । वाचेसी माझें नामकीर्तन ।
शरीरीं माझें नित्य भजन । मद्रूपीं मन निमग्न सदा
॥ ४३ ॥
ज्ञाता म्हणतां न धरी श्लाघ । मूर्ख म्हणतां न यावा
राग ।
स्वयें रहावें अनुद्वेग । हे दशा चांग ज्ञात्याची
॥ ४४ ॥
एवं नित्य निरभिमान । भक्तियुक्त वैराग्य ज्ञान
।
स्वयें आचरोनि आपण । शिष्यसज्जन उपदेशिजे ॥ ४५ ॥
तुज जे शिष्य येती शरण । ते नीच न म्हणावे आपण ।
हें गुरुत्वाचें पूर्णपण । शिष्यही पूर्ण मूज्यत्वें
देखें ॥ ४६ ॥
सद्गुरूसी सर्वां भूतीं । सर्वदा ब्रह्मप्रतीती
।
तेथ शिष्याचिये भूतव्यक्तीं । काय ब्रह्मस्थिती
पळाली ॥ ४७ ॥
यालागीं शिष्यीं नीचपण । सर्वथा न देखावें आपण ।
शिष्य देखावा ब्रह्म पूर्ण । हें मुख्यं लक्षण गुरुत्वाचें
॥ ४८ ॥
जेवीं तानयालागीं माता । तेवीं शिष्याचिया निजस्वार्था
।
गुरूसी कळवळा तत्त्वतां । शुद्ध ‘सद्गुरुता’ या
नांव ॥ ४९ ॥
शिष्यलक्षणप्रकार । मागां सांगितला विचार ।
तो जेथ देखसी अधिकार । तेथ साचार उपदेशीं ॥ ८५० ॥
तुज जें शिकविलें प्रस्तुत । तें शिष्योपदेशसंग्रहार्थ
।
तूं ठायींचा गुणातीत । तुज हॆं समस्त स्पर्शेना
॥ ५१ ॥
अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसी ततः परम् (॥
४४ ॥)
यापरी ज्ञान उपदेशितां । तुझी न मोडे गुणातीतता
।
ज्यांसी उपदेशिसी तत्त्वतां । तेही त्रिगुणावस्था
जिंकिती ॥ ५२ ॥
पूर्वोक्त उपदेशयुक्तीं । जे शिष्य सर्वदा वर्तती
।
ते त्रिगुणांची त्रिविध वृत्ती । अतिक्रमिती गुरुकृपां
॥ ५३ ॥
त्रिगुणांचें त्रिविधपण । दृष्य द्रष्टा आणि दर्शनं
।
जाग्रुती सुषुप्ति आणि स्वप्न । ज्ञेय ज्ञाता ज्ञान
साक्षेपें ॥ ५४ ॥
कार्य कारण आणि कर्ता । भोज्य भोजन आणि भोक्ता ।
शत्रु मित्र उदासीनता । या त्रिगुणावस्था बाधक
॥ ५५ ॥
तेथ येणें उपदेशें जाण । सच्छिष्य करूनि माझें भजन
।
त्रिगुणत्रिपुटी निर्दळून । माझें स्वरूप पूर्ण
स्वयें होती ॥ ५६ ॥
माझिया स्वरूपाप्रती । नाहीं गुण ना गुणवृत्ती
।
भक्त मद्भावें गुणातीतीं । सहज पावती स्वानंद
॥ ५७ ॥
ऐसा आज्ञापिला उद्धवो । त्याचे अवस्थेचा अभिप्रावो
।
परीक्षितीप्रती पहा हो । स्वयें शुकदेवो सांगत
॥ ५८ ॥
श्रीशुक उवाच-
स एवमुक्तो हरिमेधसोद्धवः
प्रदक्षिणं तं परिसृत्य पादयोः ।
शिरो निधायाश्रुकलाभिरार्द्रधी
र्न्यषिञ्चदद्वन्द्वरोऽप्यपक्रमे ॥ ४५ ॥
जो निजमोजें नित्य निष्काम । जेणें अनुभविलें परब्रह्म
।
त्या श्रीशुकासी अतिसंभ्रम । उद्धवाचें प्रेम वर्णावया
॥ ५९ ॥
तो शुक म्हणे परीक्षिती । उद्धव अज्ञापिला श्रीपती
।
त्याच्या प्रेमाची अद्भुत स्थिती । ते मी तुजप्रती
सांगेन ॥ ८६० ॥
उद्धव जरी जाहला गुणातीत । तरी गुरुचरणीं प्रेम
अद्भुत ।
ज्यासी सद्गुरु श्रीकृष्णनथ । मूर्तिमंत परब्रह्म
॥ ६१ ॥
त्यजूं न शके हरिक्पदा । हरीचे ठायीं पूर्ण श्रद्धा
।
यालागीं जाण ‘हरिमेधा’ । बोलिजे प्रबुद्ध उद्धवातें
॥ ६२ ॥
जो आवडीं करी हरीचें ध्यान । त्याचे ध्यानेंसीं
हरि हरि मन ।
जो विवंची श्रीकृष्ण समाधान । त्याचे बुद्धीचें
हरण हरि करी ॥ ६३ ॥
जो करी हरिचिंतन । त्याचे चित्ताचें हरि करी हरण
।
जो करी हरीचें स्मरण । त्याचा संसार संपूर्ण हरि
करी ॥ ६४ ॥
ऐशिया हरीच्या ठायीं सर्वदा । पावलियाही मुक्तिपदा
।
उद्धवाची सप्रेम श्रद्धा । यालागीं ‘हरिमेधा’ त्यासी
म्हणती ॥ ६५ ॥
जे पावले गुणतीतीं । त्यांसीही आवडे ज्याची भक्ती
।
तेणें श्रीकृष्णें उद्धवाप्रती । प्रयाण निश्चितीं
नेमिलें ॥ ६६ ॥
दूरी प्रयाण बदरिकाश्रम । मागुता न भेटे पुरुषोत्तम
।
तो प्रयाणकाळउपक्रम । जाहला सप्रेम उद्धवासी ॥
६७ ॥
सर्वदा सुखदुःखातीत । उद्धव जाहलासे निश्चित ।
तोही प्रयाणकाळीं प्रेमयुक्त । प्रदक्षिणा करित
श्रीकृष्णासी ॥ ६८ ॥
चरणीं मस्तक ठेवितां जाण । आनंदश्रु लोटले नयन ।
तेणें श्रीकृष्णाचें चरणक्षाळण । जाहलें संपूर्ण
पदद्वया ॥ ६९ ॥
सुदुस्त्यजस्नेहवियोगकातरो
न शक्नुवस्तं परिहातुमतुरः ।
कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृपादुके
बिभ्रन्नम्स्कृत्य ययौ पुनः पुनः ॥ ४६ ॥
आणीकांचा स्नेह अतिबाधक । त्यतें सांडवी वेदविवेक
।
तैसा कृष्णास्नेह नव्हे देख । तो सुखदायक स्नेहाळू
॥ ८७० ॥
उद्धवासी स्वाभाविक । गुरु परब्रह्म दोनी एक ।
इतरांसी भावनात्मक । उद्धवासी देख स्वतःसिद्ध ॥
७१ ॥
ऐसा श्रीकृष्णस्नेहो आवश्यक । उद्धवासी सुखदायक
।
त्या शीकृष्णासी सांडितां देख । अत्यंतिक विव्हळ
॥ ७२ ॥
निःशेष निमाली विषयावस्था । जरी वृद्ध जाहली पतिव्रता
।
तरी त्यागावा निजभर्ता । हें तिशीं सर्वथा नावडे
॥ ७३ ॥
तेवीं अनुभवूनि परमार्थ । उद्धव पवला जीवन्मुक्तता
।
तरी सद्गुरु श्रीकृष्ण त्यागितां । अतिविव्हळता
गुरुप्रेमें ॥ ७४ ॥
स्नेहें द्वेषें सकामेंसीं । जे जे वेधले श्रीकृष्णासी
।
ते ते पावले परमानंदासी । त्या श्रीकृष्णासी त्यजी
कोण ॥ ७५ ॥
( संमत श्लोक ) कामं क्रोधं भयं स्न्नेहमैक्यं सौहृदमेव
च ।
नित्यं हरौ विदधतो, यान्ति तन्मयतां हि ते ॥
अविधीं रातलीं श्रीकृष्णासी । तीं वंद्य जाहलीं
ब्रह्मादिकांसी ।
मा उद्धव विकला गुरुप्रेमांसी । केवीं स्श्रीकृष्णासी
त्यजील ॥ ७६ ॥
ज्यसी परब्रह्मत्वें गुरुभक्ती । त्यासी तृणप्राय
जीवन्मुक्ती ।
जाहलीही मुक्ती उपेक्षिती । विकिले गुरुभक्तीं
अनन्यत्वें ॥ ७७ ॥
उल्लंघूं नये सद्गुरुवचन । करावें बदरिकाश्रमीं
गमन ।
श्रीकृष्णप्रेमा पढिये पूर्ण । तो सर्वथा जाण निघों
नेदी ॥ ७८ ॥
ऐसें उभयतां अतिसंकट । उद्धवासी वोढवलें दुर्घट
।
श्रीकृष्णप्रेमें उतटे पोट । न देखे वाट बदरीची
॥ ७९ ॥
त्यागोनि जावें जरी श्रीकृष्णानाथा । तरी हा निजधामा
जाईल आतां ।
मग मी न देखें मागुता । यालागीं अवस्था अनावर ॥ ८८०
॥
नवजलदघनतनु । श्याम राजीवलोचनु ।
आनंदविग्रही श्रीकृष्णु । ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वें
॥ ८१ ॥
मुकुट कुंडले मेखळा । तिलक रेखिला पिंवळा ।
पदक एकावळी गळां । कंठीं तेजागळा कौस्तुभ ॥ ८२ ॥
वांकीअंदुवांचा गजर । चरणीं गर्जत तोडर ।
विद्युत्प्राय पीतांबर । तेणें शार्ङ्गधर शोभत
॥ ८३ ॥
कांसे विराजे सोनसळा । आपाद रुळे वनमाळा ।
घवघवीत घनसांवळा । देखतां डोळां मन निवे ॥ ८४ ॥
ऐसें श्रीकृष्णदर्शन । पुढती न देखें मी आपण ।
यालागीं उद्धव जाण । प्रेमें संपूर्ण विव्हळ ॥ ८५
॥
उद्धव पावला ब्रह्म पूर्ण । त्यासी सगुणाची अवस्था
कोण ।
तरी श्रीकृष्णप्रभा प्रकाशे चिद्धन । आत्मवस्तु
संपूर्ण श्रीकृष्ण ॥ ८६ ॥
घृत थिजलें कां विघुरलें । परी घृतपणा नाहीं मुकलें
।
तेवीं सगुणनिर्गुणत्वें मुसावलें । परब्रह्म संचलें
श्रीकृष्ण ॥ ८७ ॥
त्याज्य सगुण पूज्य निर्गुण । हेही दशा आरती जाण
।
ज्यासी ब्रह्मरूप तृणपाषाण । त्यासी त्याज्य सगुण
कदा नव्हे ॥ ८८ ॥
एवं सगुण आणि निर्गुण । उद्धवासी समसमान ।
गुरुत्वें कृष्णीं प्रेम गहन । तो त्यागितां पूर्ण
विव्हळता ॥ ८९ ॥
परी आज्ञा नुल्लंघवे सर्वथा । म्हणोनि निघावें
बदरीतीर्था ।
तंव श्रीकृष्णासी सांडूनि जातां । परमावस्था उद्धवीं
॥ ८९० ॥
उद्धव प्रयाणअवसरीं । लोळणी घाली पायांवरी ।
चरण आलिगुनी हृदयीं धरी । तरी जावया दूरी धीर नव्हे
॥ ९१ ॥
मज एथोनि गेलिया आतां । मागुती न देखें श्रीकृष्णानाथा
।
तेणें अनिवार अवस्था । पाऊल सर्वथा न घालवे ॥ ९२
॥
मी निवालों कृष्णचरणामृतीं । मज चाड नाहीं महातीर्थीं
।
त्याही मज अदृष्टगतीं । अंतीं श्रीपति त्यागवी
॥ ९३ ॥
सप्रेम चळचळां कांपत । कंठ जाहला सद्गदित ।
बाष्पें क्षणक्षणां स्फुंदन । स्वेदरोमांचित उद्धव
॥ ९४ ॥
गमनालागें अतिउद्यत । पायां लागोनि पऱ्हा जात
।
सवेंचि येऊनि पायां लागत । विगुंतले चित्त हरिप्रेमीं
॥ ९५ ॥
पुढती नमन पुढती गमन । पुढती घाली लोटांगण ।
पुढती वंदी श्रीकृष्णचरण । सर्वथा जाण निघवेना
॥ ९६ ॥
देखोनि उद्धवाचा भावो । परमानंदें तुष्टला देवो
।
यासी माझ्या ठायीं अतिस्न्नेहो । गुरुत्वें पहा
हो अनन्य ॥ ९७ ॥
कृपा उपजली यदुनायका । आपुले चरणींच्या पादुका
।
उद्धवासी दिधल्या देखा । तेणें निजमस्तका ठेविल्या
॥ ९८ ॥
पादुका ठेवितांचि शिरीं । मी जातों कृष्णापसूनि
दूरी ।
हें नाठवे उद्धवाअंतरीं । ऐशियापरी प्रबोधिला
॥ ९९ ॥
पादुका ठेवितांचि माथां । स्वयें उपशमे अवस्था
।
नमस्कारोनि श्रीकृष्णनाथा । होय निघता तदाज्ञा
॥ ९०० ॥
त्रिवार करोनि प्रदक्षीणा । अवलोकूनि श्रीकृष्णवदना
।
नमस्कारोनि श्रीचरणा । उद्धव कृष्णाज्ञा निघाला
॥ १ ॥
तृतीयस्कंधींचे निरूपण । उद्धवासी विदुरदर्शन
।
दोघां पडिलें आलिंगन । कुशल संपूर्ण पूशिलें ॥ २
॥
तेथ सांगतां कृष्णनिधन । उधव नव्हेचि दीनवदन ।
तें विदुरासी कळलें चिह्न । हा ब्रह्मज्ञान पावला
॥ ३ ॥
मरता गुरु रडता चेला । दोंहीचा बोध वायां गेला ।
साच मानी जो या बोला । तोही ठकला निश्चित ॥ ४ ॥
यासी तुष्टली श्रीकृष्णकृपामूर्तीं । निमली मोहममतावृत्ती
।
पावला परमानंदप्राप्ती । स्वानंदस्थितीं डुल्लत
॥ ५ ॥
शब्दा नातळोनि बोल बोले । पृथ्वी नातळोनि सहजें
चाले ।
असोनि नामरूपमेळें । नामरूप नातळे हा एक ॥ ६ ॥
हा रसनेवीण सुरस चाखे । डोळ्यांवीण आपणपैं देखे
।
इंद्रियावीण सोलींव सुखें । निजात्मतोखें हा भोगी
॥ ७ ॥
निर्विकल्पनिजबोधेंसीं । त्यावरी भक्तिज्ञानवैराग्येंसी
।
स्थिती देखोनि उद्धवापाशीं । विदुर मानसीं निवाला
॥ ८ ॥
मग तो विनवी उद्धवासी । तुज तुष्टला ह्रुषीकेशी
।
तूं पावलासी ब्रह्मज्ञानासी । तें मज उपदेशीं सभाग्य
॥ ९ ॥
उद्धव म्हणे तुझें भाग्य धन्य । तुज अंतीं स्मरला
श्रीकृष्ण ।
तुज सांगावया ब्रह्मज्ञान । मैत्रेयासी जाण आज्ञापिलें
॥ ९१० ॥
कृष्ण मज जरी आज्ञा देता । तरी मी तत्काळ बोध करितों
तत्त्वतां ।
तुज सद्गुरु परमार्था । जाण सर्वथा मैत्रेय ॥ ११
॥
ऐकतां उद्धवाचें वचन । विदुर प्रेमें गहिवरला पूर्ण
।
काय बोलिला आपण । सावधान अवधारा ॥ १२ ॥
हें तृतीयस्कंधींचें निरूपण । प्रसंगें एथें आलें
जाण ।
विदुर बोलिला अतिगहन । तेंचि वचन अवधारा ॥ १३ ॥
( संमत श्लोक )-
क्काहं कीटकवत्तुच्छः क्क च कारुण्यवारिघिः ।
तेनाहं स्मारितोऽस्म्यद्य मुमुर्षुः केशवं यथा
॥ १ ॥
विदुर म्हणे मी मशक । रंकांमाजीं अतिरंक ।
त्या मज स्मरे यदुनायक । कृपा अलोलिक दासांची ॥ १४
॥
नाठवीच देवकीवसुदेवांसी । नाठवीच बळिभद्रपांडवांसी
।
ते आठवी मज दासीपुत्रासी । हृषीकेशी कृपाळू ॥ १५
॥
जेवीं मरता स्मरे नारायण । तेवीं अंतीं मज स्मरल
कृष्ण ।
यापरी भक्तप्रतिपाळू जाण । कृपसिंधु पूर्ण श्रीकृष्ण
॥ १६ ॥ आशंका ॥
द्वारकेसी असतां श्रीकृष्ण । तैंचि उद्धवें केलें
गमन ।
त्यासी प्रभासींचें कृष्णनिधन । म्हणता संपूर्ण
अदृश्य ॥ १७ ॥
तरी उद्धवविदुरसंवादखूण । येचि अर्थींचें निरूपण
।
समूळ सांगेन कथन । तें सावधान अवधारा ॥ १८ ॥
उद्धव जाता मार्गीं आपण । अवचितीं जाहली आठवण ।
न पाहतां कृष्णनिधन । मी कां गमन करितों हें ॥ १९
॥
श्रीकृष्णचरित्र अतिगोड । तें सांडूनि तीर्थीं
काय चाड ।
ऐसा विचार करूनि दृढ । श्रद्धेनें प्रौढ श्रद्धाळू
॥ ९२० ॥
परतोनि कृष्णापाशीं जातां । तो मज राहों नेदी सर्वथा
।
कृष्णामागें कळों नेदितां । आला मागुता प्रभासेंसी
॥ २१ ॥
तेथेंही राहोनियां गुप्त । पाहों लागला श्रीकृष्णचरित
।
तंव यदवकुळाचा घात । देखिला समस्त उद्धवें ॥ २२ ॥
कुळ निर्दळूनि एकला । कृष्ण अश्वत्थातळीं बैसला
।
तेथ जराव्याधें बाण विंधिला । चरणीं लागला मृगशंका
॥ २३ ॥
चरणीं लागतांचि घावो । थोर सुखें सुखावला देवो ।
कृतकार्य जाहलें निःसंदेहो । निजधामा पहा हो जावया
॥ २४ ॥
बाण लागतां भलतेयांसी । घायें होती कासविशी ।
ते दशा नाहीं श्रीकृष्णासी । देहत्व त्यासी अतिमिथ्या
॥ २५ ॥
जेवीं घाय लागतां छायेसी । पुरुष नव्हे कासविशी
।
तेवीं व्याधें विधितां बाणेंसी । ग्लानी कृष्णासी
असेना ॥ २६ ॥
ते संधी मैत्रेय आला । त्यासी ज्ञानोपदेश केला ।
ते काळीं विदुर आठवला । कृपा कळवळला श्रीकृष्ण ॥
२७ ॥
आजी येथें विदुर असता । तरी मी ब्रह्मज्ञान उपदेशितों
सर्वथा ।
मैत्रेय तुज सांगतों आतां । त्यासी तूं तत्त्वता
उपदेशीं ॥ २८ ॥
पावोनि कृष्णगुह्यज्ञान । मैत्रेयासी परम समाधान
।
म्हणे कलियुग धन्य धन्य । ब्रह्मवादी जन बहुसाल
होती ॥ २९ ॥
‘सर्वे ब्रह्म वदिष्यन्ति सम्प्राप्ते च कलौ युगे
।
नैव तिष्ठन्ति मैत्रेय शिश्नोदरपरायणाः’ ॥ २ ॥
वादकत्वें कलियुगाप्रती । बहुसाल ब्रह्मवादी होती
।
परी न राहती ब्रह्मस्थितीं । जाण निश्चितीं मैत्रेया
॥ ९३० ॥
वदूनियां ब्रह्मज्ञान । होती शिश्नोदरपरायण ।
जिह्वा शिश्न जो आवरी संपूर्ण । त्यासीच ब्रह्मज्ञान
कलियुगीं ॥ ३१ ॥
ऐकोनि मैत्रेयसंवादासी । उद्धव आला श्रीकृष्णापाशीं
।
प्रदक्षिणा करूनि त्यासी । मग पायांसी लागला ॥ ३२
॥
ऐकून मैत्रेयाचें ज्ञान । देखोनि कृष्णाचें निर्याण
।
उद्धव निघाला आपण । तें ऐक लक्षण परीक्षिती ॥ ३३
॥
ततस्तमन्तर्हदि सन्निवेश्य
गतो महाभागवतो विशालाम् ।
यथोपदिष्टां जगदेकबन्धुना
ततः समास्थाय हरेरगाद्गतिम् ॥ ४७ ॥
जगाचें विश्रामधाम । जो पुरुषांमाजीं पुरुषोत्तम
।
तो ह्रुदयीं धरोनि आत्माराम । उद्धव सप्रेम निघाला
॥ ३४ ॥
कृष्णाची पूर्णस्थिती । हृदयीं धरोनि सुनिश्चितीं
।
उद्धव विशालतीर्थप्रती । स्वानंदस्थितीं निघाला
॥ ३५ ॥
उद्धव स्वानंदस्थितिपूर्ण । जेथें जेथें करी गमन
।
ते ते लोक होती पावन । भक्तिज्ञानवैराग्यें ॥ ३६
॥
जैसजैसी विवेकविरक्ती । तैसतैसी बोधकशक्ती ।
उपदेशित ज्ञानभक्ती । चालिला त्रिजगती उद्धरित
॥ ३७ ॥
ज्यांसी उद्धवासी जाहली भेटी । त्यांसी हरिभक्तजनीं
पडे मिठी ।
भवभय पडों नेदी दृष्टीं । बोधक जगजेठी उद्धव ॥ ३८
॥
जे जे भगवद्भक्ति करित । ते ते ‘भागवत’ म्हणिजेत
।
मुक्तीहीवरी भजनयुक्त । महाभागवत उद्धव ॥ ३९ ॥
उद्धवें आदरिली जे भक्ती । तिची किंकर नित्यमुक्ती
।
यालागीं ‘महाभागवत’ स्थिती । बोलिजे निश्चितीं
उद्धवा ॥ ९४० ।
निजशांतता अतिनिर्मळ । आत्मानुभवें अतिप्रांजळ
।
मोक्षाहीवरी भजशीळ । भक्त विशाळ उद्धव ॥ ४१ ॥
ऐशी उद्धवाची विशाळता । तोही पावला विशालतीर्था
।
‘विशाल’ म्हणावयाची कथा । ऐक आतां सांगेन ॥ ४२ ॥
जेथ श्रद्धामत्रें चित्तशुद्धी । स्मरणमात्रें
निर्विकल्प बुद्धी ।
‘नारायण’ नामें मोक्षसिद्धी । ‘विशाल’ विधीं बदरिकाश्रम
॥ ४३ ॥
जेथ जजहितार्थ नारायण । अद्यापि करितो अनुष्ठान
।
मोक्षमार्गीं कृप पूर्ण । यापरी विशाळपण बदरिकश्रमातें
॥ ४४ ॥
जेथ अल्प तपें फळ प्रबळ । अल्पध्यानें आकळे सकळ ।
अल्प विरक्तीं मोक्ष केवळ । ऐसा फळोनि विशळ बदरिकाश्रम
॥ ४५ ॥
जो अंतर्यामीं गोविंदु । जो जगाचा सुहद बंधु ।
जो आत्माराम प्रसिद्ध । ज्याचेनि निजबोधु उद्धवा
॥ ४६ ॥
जैसा कृष्णें केला उपदेशु । तैसा बदरिकाश्रमीं
रहिवासु ।
उद्धवें केला निजवासु । तोचि जनांसी विश्वासु परमार्थनिष्ठे
॥ ४७ ॥
जैसी उद्धवाची स्थिती गती । जैशी उद्धवाची ज्ञानभक्ती
।
जैशी उद्धवाची विरक्ती । तोचि जनांप्रती उपदेश
॥ ४८ ॥
जेथें गुरूसी विषयासक्ती । तेथें शिष्यासी कैंची
विरक्ती ।
जेथ गुरूसी अधर्मप्रवृत्ती । तेथ शिष्यासी निवृत्ती
कदा न घडे ॥ ४९ ॥
यालागीं उद्धवाचें आचरित । तेंचि आचरती जन समस्त
।
एवं परोपकारार्थ । उद्धव विरक्ती बदरिकाश्रमीं
॥ ९५० ॥
जैसें शिकवूनि गेला श्रीकृष्णनाथ । तैसेंचि उद्धव
आचारत ।
त्याचेनि धर्में जन समस्त । जाहले विरक्त परमार्थीं
॥ ५१ ॥
परब्रह्माची निजप्राप्ती । दृढ करूनि गेला श्रीपती
।
तेचि उद्धवासी ब्रह्मस्थिती । अहोरातीं अखंड ॥
५२ ॥
बैसतां घालूनि आसन । का करितां गमनागमन ।
उद्धवाचें ब्रह्मपण । सर्वथा जाण मोडेना ॥ ५३ ॥
विरक्ती आणि भोगासक्ती । दोनी देहावरी दिसती ।
या दोंहीहूनि अतीत । बह्म सदोदित उद्धव ॥ ५५ ॥
तेथ प्रारब्धक्षयें जाण । त्या देहासी येतां मरण
।
उद्धवा ब्रह्मीं ब्रह्म पूर्ण । जन्ममरण तो नेणे
॥ ५६ ॥
देहींचा देहात्मभावो । निर्दळूनि निःसंदेहो ।
उद्धवासी ब्रह्मानुभवो । श्रीकृष्णें पहा हो दृढ
केला ॥ ५७ ॥
ऐशिया उद्धवासी देहांतीं । ‘विदेहकैवल्या’ ची प्राप्ती
।
म्हणणें हें परीक्षिती । दृढ भ्रांती वक्त्याची
॥ ५८ ॥
घडितां मोडितां कांकण । घडामोडी नेणे सुवर्ण ।
तेवीं देहासीच जन्ममरण । उद्धव परिपूर्ण परब्रह्म
॥ ५९ ॥
उद्धवासी देहीं वर्तता । तो नित्य मुक्त विदेहता
।
त्यासी देहांतीं विदेहकैवल्यता । हे समूळ वार्ता
लौकिक ॥ ९६० ॥
देह राहो अथवा जावो । हा ज्ञात्यासी नाहीं संदेहो
।
त्यासी निजात्मता ब्रह्मभावो । अखंड पहा हो अनुस्यूत
॥ ६१ ॥
देहासी दैव वर्तती जाण । देहासी दैव आणि मरण ।
ज्ञाता ब्रह्मीं पूर्ण । जन्म मरण तो नेणे ॥ ६२ ॥
देह असो कींवा जावो । आम्ही परब्रह्मचि आहों ।
दोरीं सापपण वावो । दोरेंचि पहा हो जेवीं होय ॥ ६३
॥
जेथ मृगजळ आटलें । तेथें म्हणावें कोरडें जाहलें
।
जेव्हा होतें पूर्ण भरलें । तेव्हांही ओलें असेना
॥ ६४ ॥
तेवीं देहाची वर्तती स्थिती । समूळ मिथ्या प्रतीती
।
त्या देहाचे देहांतीं । विदेहकैवल्यप्राप्ती नवी
न घडे ॥ ६५ ॥
यापरी बदरिकाश्रमप्रती । उद्धवों बहुकाळ करूनि
वस्ती ।
त्याचि निजदेहाचे अंतीं । भगवद्गती पावला ॥ ६६ ॥
‘पावला’ हेही वदंती । लौकिक जाण परीक्षिती ।
तो परब्रह्मचि आद्यंतीं । सहज स्थिती पावला ॥ ६७
॥
उद्धवाची भगवद्भक्ती । आणि निदानींची निजस्थिती
।
तेणें शुक सुखावला चित्तीं । कृष्णकृपा निश्चितीं
वर्णित ॥ ६८ ॥
य एतदानन्दसमुद्रसम्भृतं
ज्ञानमृतं भागवताय भाषितम् ।
कृष्णेन योगेश्वरसेविताङ्घ्रिणा
सच्छ्द्धयाऽऽसेव्य जगद्विमुच्यते ॥ ४८ ॥
जे योगेश्वर योगस्थिती । जे पावले जीवन्मुक्ती
।
तेही कृष्णचरण सेविती । ऐशी पूज्य मूर्तीं श्रीकृष्णाची
॥ ६९ ॥
पदीं रंगले सनकादिक । संत सज्जन अनेक ।
ब्रह्मादिक तेथें रंक । ऐसा श्रेष्ठ देख श्रीकृष्ण
॥ ९७० ॥
तेणें श्रीकृष्णें स्वानंदस्थिती । प्रगट केली
निजभक्ती ।
अतिकृपा उद्धवाप्रती । स्वमुखें श्रीपती बोलिला
॥ ७१ ॥
भगवद्भक्ति महासागर । तेथें निजधैर्य तोचि मंदर
।
गुरुशिष्ययुक्ति सुरासुर । मथनतत्पर साटोपें ॥
७२ ॥
भाव विश्वास दोनी मांजरीं । बोध रविदोर दृढ धरी ।
प्रत्यगावृत्ति अभ्यासेंकरीं । मंथन निर्धारीं
मांडिलें ॥ ७३ ॥
तेथ मथनीं प्रथमदृष्टीं । ‘अहं ज्ञाता’ हें हालाहल
उठी ।
तें विवेकशिवें धरिलें कंठीं । पुढती अहं नुठी गिळिलें
तैसें ॥ ७४ ॥
निराभिमानें मथूनि मथित । काढिलें भक्तिसारमृत
।
तें उद्धवालागीं श्रीकृष्णाथ । कृपेनें निश्चित
अर्पिलें ॥ ७५ ॥
धर्म अर्थ काम मुक्ती । चहूं पुरुषार्थाहीवरती
।
श्रीकृष्णें सारमृत-निजभक्ती । उद्धवाहातीं अर्पिली
॥ ७६ ॥
निजबोधाचें पात्र जाण । निजानुभवें आसाऊन ।
तेथें हें सारमृत भरोन । करविलें प्राशन उद्धवासी
॥ ७७ ॥
तेणें उद्धव निवाला । त्रिविधतापें सांडवला ।
परम सुखें सुखावला । परब्रह्मीं जडला ब्रह्मत्वें
॥ ७८ ॥
भक्तिसारामृतप्राशन । उद्धवें करोनियां जाण ।
पावला परम समधान । ऐसा कृपाळु श्रीकृष्ण निजभक्तां
॥ ७९ ॥
कृष्णौधवसंवाद पूर्ण । भक्तिसारमृत गुह्यज्ञान
।
याचें जो करी सेवन । श्रवणमनननिदिध्यासें ॥ ९८०
॥
ऐसें जो करी कथासेवन । त्याभेणें पळे भवबंधन ।
स्वप्नीं न देखे जन्ममरण । हाही नव्हे जाण नवलावो
॥ ८१ ॥
जे लागोनि त्याचे संगती । दृढावले ये कथेचे भक्तीं
।
त्यांसी भवभयाची प्राप्ती । न बाधी कल्पांतीं कुरुराया
॥ ८२ ॥
ज्यासी या कथेची श्रद्धा पूर्ण । ज्यासी या कथेचें
अनुसंधान ।
ज्यासी ये कथेचे अनुष्ठान । तो उद्धरी जाण जगातें
॥ ८३ ॥
जो सूर्याचे घरीं राहिला । त्यासी रात्रीचा यावा
ठेला ।
मा जो त्याचे गांवींच वसला । तोही मुकला रात्रीसी
॥ ८४ ॥
सूर्यासी रात्री नाहीं । मा दिवस उगवे कंहीं ।
तेवीं स्वरूपाच्या ठायीं । बंधमोक्ष पाहीं अति
मिथ्या ॥ ८५ ॥
तेवीं ये कथेचें अनुसंधान । न घडोनि ज्यासी घडे श्रवण
।
त्यासीही भवबंधन । सर्वथा जाण बाधेना ॥ ८६ ॥
असो न घडे कथाश्रवण । जो हें आवडीं करी पठण ।
त्याच्या दुःखदोषाचें अति दहन । श्लोकश्लोकीं जण
होतसे ॥ ८७ ॥
नव्हे श्रवणप्ठणआटाटी । तरी या ग्रंथींच्या निरूपणगोष्टी
।
जेणें बांधल्या जीवाच्या गांठी । तो वंद्य सृष्टीं
सुरनरां ॥ ८८ ॥
ये कथेची ज्यांसी प्रीती । ये कथेची ज्यांसी भक्ती
।
त्याची आवडे ज्यासी संगती । त्यातें वंदती यमकाळ
॥ ८९ ॥
ये कथेची ज्यासी श्रद्धा पूर्ण । येचि कथेचें मुख्य
सेवन ।
जो श्रद्धेनें करी श्रवण मनन । त्यापासूनि श्रीकृष्ण
परता नव्हे ॥ ९९० ॥
भळ्याभोळ्या ऐकतां गोष्टी । ज्यासी या कथेची श्रद्धा
उठी ।
कृष्ण प्रकटोनि त्याच्या पोटीं । छेदी उठाउठी
भवपाश ॥ ९१ ॥
यापरी श्रद्धाळुवां जाण । कृपाळू स्वामी श्रीकृष्ण
।
यालागीं श्रीशुक्त आपण । करी नमन अतिश्रद्धा ॥ ९२
॥
भवभयमपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारं
निगमकृदुपजह्रे भृङ्गवद् वेदसारम् ।
अमृतमुदधितश्चापाययद् भृत्यवर्गान्
पुरुषमृषभमाद्यं कृष्णसज्ञं नतोऽस्मि ॥ ४९ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संगितायामेकादशस्कंधे
एकोनत्रिंशोऽध्ययः ॥ २९ ॥
संसारभयें अति त्रासले । जे कृष्णासी शरण आले ।
त्यांचे भवभय हरावया वहिलें । जेणें मथन केलें वेदार्थाचें
॥ ९३ ॥
मथूनि उपनिषद्भार । काढिलें ज्ञानविज्ञानसार
।
ज्यालागीं शिणले ज्ञाते नर । तयांसी पैल मेर ठाकेना
॥ ९४ ॥
म्हणशी निगम मथितां । वेदासी जाहली परम व्यथा ।
कृष्ण वेदांचा आदिकर्ता । तो दुःख सर्वथा हों नेदी
॥ ९५ ॥
जेवीं स्वयें वांसरूं गाय दुहितां । बाहला न लगे
सर्वथा ।
तेवीं श्रीकृष्ण वेद मथितां । वेदासी व्यथा बाधीना
॥ ९६ ॥
जो सर्वज्ञ हृषीकेश । वेदार्थसर-राजहंस ।
तेणें निदितां दुःखलेश । वेदसारांश काढिला ॥ ९७
॥
एवं वेदार्थनिजमथित । ज्ञानविज्ञानसारामृत ।
कृष्णें काढूनि इत्थंभूत । भृत्यहितार्थ कृपा अर्पी
॥ ९८ ॥
जेवीं हळुवारपणें षट्पद । काढी सुमनमकरंद ।
तेवीं मथूनियां वेद । श्रीकृष्णें सार शुद्ध काढिलें
॥ ९९ ॥
यापरी श्रीकृष्णनाथ । भक्तकृपाळू कृपावंत ।
काढूनि वेदसारामृत । निजभृत्य देत निर्भय ॥ १०००
॥
ऐसें वेदसारामृत पूर्ण । भृत्यासी पाजूनि श्रीकृष्ण
।
निजभक्ताचें जन्ममरण । निर्दळी संपूर्ण भवभय ॥
१ ॥
जगचें माया मुख्य कारण । कृष्ण मायेचेंही निजकारण
।
जें स्वरूप सच्चिदानंदघन । त्यासी संज्ञा ‘श्रीकृष्ण’
नामाची ॥ २ ॥
घेऊनि माया मनुष्यनट । पुरुषांमाजीं पुरुषश्रेष्ठ
।
पूर्ण ज्ञानें ज्ञाननिष्ठ । वंद्य वरिष्ठ श्रीकृष्ण
॥ ३ ॥
त्यासी कयावाचा आणि मन । सर्वार्थीं अनन्यशरण ।
यापरी श्रीशुक आपण । करी मनें नमन श्रीकृष्ण ॥ ४
॥
ऐसें श्रीशुकें केलें नमन । तेणें परीक्षिती सप्रेम
पूर्ण ।
भक्तक्रुपाळू एक श्रीकृष्ण । दुसरा जाण असेना ॥
५ ॥
उद्धव पावला परम निर्वाण । सरलें ज्ञानकथानिरूपण
।
जगीं श्रेष्ठ भगवद्भजन । भक्तांअधीन श्रीकृष्ण
॥ ६ ॥
जें जें भक्तांचें मनोगत । तें तें पुरवी श्रीकृष्णनाथ
।
शेखीं निजपदही देत । कृपा समर्थ भक्तांची ॥ ७ ॥
निजधामा निघतां श्रीकृष्ण । जरी उद्धव न करितां
प्रश्न ।
तरी हें परमामृतकथन । सर्वथा श्रीकृष्ण न बोलता
॥ ८ ॥
यालागीं उद्धवाचा महाथोर । जगासी जाहला उपकार ।
भक्तिज्ञानवैराग्यसार । ज्याचेनि शार्ङ्गधर स्वयें
वदला ॥ ९ ॥
उद्धवाचेनि धर्में जाण । भवाब्धि तरे त्रिभुवन
।
ऐसे बोलविलें गुह्यज्ञान । सप्रेम भजन तद्युक्त
॥ १०१० ॥
उपेक्षुन चारी मुक्ती । उद्धवें थोराविली हरिभक्ति
।
एवढी उद्धवें केली ख्याती । त्रिजगती तरावया ॥ ११
॥
एकादशाचेन नांवें । घातली भक्तिमुक्तीची पव्हे
।
एवढी कीर्ति केली उद्धवें । जडजीवें तरावया ॥ १२
॥
धेनूच्या ठायीं क्षीर पूर्ण । परी हाता न ये वत्सेंवीण
।
तेवीं श्रीकृष्णाचें पूर्ण ज्ञान । उद्धवें जाण
प्रगट केलें ॥ १३ ॥
कृष्णोद्धवसंवादकथन । तें अतिशयें ज्ञान गहन ।
तेथ मी अपुरतें दीन । केवीं व्याख्यान करवलें ॥ १४
॥
कृष्णोद्धवज्ञान गहन । त्याचें करावया व्याख्यान
।
साह्य जाहला जनार्दन । जो सर्वीं सर्वज्ञ सर्वार्थीं
॥ १५ ॥
पदपदार्थसंगतीं । ज्ञानाची परिपाकस्थिती ।
वैराग्ययुक्त भक्तिमुक्ती । हेही व्युत्पत्ती
मी नेणें ॥ १६ ॥
माझें जें कां मीपण । तेंही जाहला जनार्दन ।
तेव्हां पदपदार्थव्याख्यान । कर्ता जाण तो एक ॥
१७ ॥
तो एका एकपणाचेनि भावें । ऐक्यता फावली स्वभावें
।
‘एकाजनर्दन’ येणें नांवें । हा ग्रंथ देवें विस्तारिला
॥ १८ ॥
माझे बुद्धीचीही बुद्धी । जनार्दन जाहला अर्थवबोधीं
।
कवित्वयुक्ती-पदबंधी । वदता त्रिशुद्धी जनार्दन
॥ १९ ॥
माझें नामरूप कर्म गुण । मूळीं पाहतां मिथ्या जाण
।
परी तेंही जाहला जनार्दन । ऐसे एकपण पढियंतें ॥ १०२०
॥
नांवे भावें एकपण । यालागीं तुष्टला जनार्दन ।
तेणें माझ्या नांवाऐसें जाण । जगीं एकपण प्रकाशिलें
॥ २१ ॥
‘एका’ या नामाचें कौतुक । पढिये जनार्दनासी आत्यंतिक
।
तेणें तो मजशीं जाहला एक । ‘मी तूं’ देख म्हणतांही
॥ २२ ॥
‘एका’ या नांवाचें कौतुक । जनार्दनासी ऐसें देख
।
एकत्वीं प्रकशी अनेक । अनेकीं एक अविकारी ॥ २३ ॥
नांवें एक भावें एक । त्यासी देवाचें सर्वदा ऐक्य
।
मग देखतां एकानेक । भिन्नत्व देख असेना ॥ २४ ॥
ह्ं एकत्व जंव न ये हाता । तंव न लाभे देवाची प्रसन्नता
।
एकत्वावांचूनि सर्वथा । अकर्तात्मत कळेना ॥ २५
॥
जंव कर्तव्याचा अहंभावो । तंव सर्वथा न भेटे देवो
।
अहंपाशीं बद्धतेशी ठावो । मुक्तता पहा हो तत्त्यागें
॥ २६ ॥
नामरूपा एकपण । हेंचि माझें अनुष्ठान ।
तेणें तुष्टला जनार्दन । माझें कीपण तोचि जाहला
॥ २७ ॥
जेवीं बाहुल्यांचें खेळणें । तेथ रुसणें आणि संतोषणें
।
हें खेळवित्याचें करणें । बाहुली नेणे तो अर्थ ॥
२८ ॥
तेवीं माझेनि नांवें कविता । करून जनार्दन जाहला
वक्ता ।
यालागीं हे ग्रंथकथा । साधुसंतां पढियंती ॥ २९ ॥
देहअहंता ग्रंथ करितां । एकही वोवी न ये हाता ।
येथ जनार्दन जाहला वक्ता । ग्रंथ ग्रंथार्था तेणें
आला ॥ १०३० ॥
देखोनि मराठी गोठी । न म्हणावी वृथा चावटी ।
पहावी निजबोधकसवटी । निजात्मदृष्टीं सज्जनीं ॥
३१ ॥
संस्कृत वंद्य प्राकृत निंद्य । हे बोल काय होती
शुद्ध ।
हाही अभिमानवाद । अहंता बंध परमार्थीं ॥ ३२ ॥
मोलें भूमि खणितां वैरागरीं । अवचटें अनर्ध्यरत्न
लाभे करीं ।
तें र्त्न सांपडल्या केरीं । काय चतुरीं उपेक्षा
॥ ३३ ॥
तेवीं संस्कृत आटाटी । करीतां परमार्थीं नव्हे
भेटी ।
तेचि जोडल्या मराठीसाठीं । तेथ घालिती मिठी सज्ञान
॥ ३४ ॥
चकोरां चंद्रामृतप्राशन । वायसां तेथें पडे लंघन
।
तेवीं हा महाराष्ट्र ग्रंथ जाण । फळाफळपण ज्ञानाज्ञानें
॥ ३५ ॥
देवासी नाहीं भाषाभिमान । संस्कृत प्राकृत दोनी
समान ।
ज्या भाषा केलें ब्रह्मकथन । त्या भाषां श्रीकृष्ण
संतोषे ॥ ३६ ॥
साजुक आणि सुकलीं । सुवर्णसुमनीं नाहीं चाली ।
तेवीं संस्कृत प्राकृत बोली । ब्रह्मकथेंने आली
समत्वा ॥ ३७ ॥
संस्कृत भाषा निंदा केली । तरी ते काय पावन जाहली
।
प्राकृत भाषा हरिकथा केली । ते वृथा गेली म्हणवेना
॥ ३८ ॥
जंव जंव दृढ भाषाअभिमान । तंव तंव वक्त्यासी बाधक
पूर्ण ।
ज्या भाषा केलें ब्रह्मकथन । ते होय पावन हरिचरणीं
॥ ३९ ॥
माझी मराठी भाषा उघडी । परी परब्रह्मेंसीं फळली
गाढी ।
जे जनार्दनें लविली गोडी । ते चवी सोडी ग्रंथार्थ
॥ १०४० ॥
जे ननार्दनकवितावाडी । ब्रह्मरसें रसाळ गाढी ।
संतसज्जन जाणती गोडी । यालागीं जोडी जोडिला ग्रंथ
॥ ४१ ॥
उद्धवव्याजें स्वयें श्रीकृष्ण । वदला पूर्ण ब्रह्मज्ञान
।
येणें छेदूनि भवबंधन । दीनजन तरावया ॥ ४२ ॥
तो हा एकाद्शाऐसा ग्रंथ । जेथ ठाकठोक परमार्थ ।
येणें महाकवि समस्त । निजहितार्थ पावले ॥ ४३ ॥
पक्क फळीं शुक झेंपावे । तेथ मुंगीही जाऊनि पावे
।
तेवीं महाकवींचे घेऊनि मागोवे । मीही पावें प्राकृत
॥ ४४ ॥
महारायाच्या ताटापाशीं । रिगमु नाहीं समर्थांसी
।
तेथें सुखें बैसे माशी । तेवीं हा आम्हांसी प्राकृत
ग्रंथ ॥ ४५ ॥
भोजनीं धरोनि बापाचा हात । गोड तें आधीं बाळक खात
।
तेवीं हा महाकवींच्या अनुभवांत । प्राकृतें परमार्थ
मीही लाभें ॥ ४६ ॥
मी लाधलों सद्गुरुचरण । तेणें हें चालिलें निरूपण
।
बाप कृपाळु जनार्दन । ग्रंथ संपूर्ण तेणें केला
॥ ४७ ॥
म्हणाल पूर्ण जाहला परमार्थ । पुढें आहे महाअनर्थ
।
तैसा नव्हे गुह्यज्ञानर्थ । स्वयें श्रीकृष्णनाथ
दावील ॥ ४८ ॥
माता पिता स्त्री पुत्र जन । जाती गोत सुह्रुद सज्जन
।
सकळ कुळासी येतां मरण । ममता श्रीकृष्ण कदा न धरी
॥ ४९ ॥
कृष्णआज्ञा काळ वंदी माथां । एवढी हातीं असतां
सत्ता ।
तरी कुळरक्षणाची ममता । श्रीकृष्णनाथा असेना ॥
१०५० ॥
ज्यासी देहीं निरभिमानता । ज्यासीं बाधीना कुळाची
ममता ।
ते देहींची निरहंकारता । श्रीकृष्ण आतां स्वांगें
दावी ॥ ५१ ॥
तें ज्ञानपरिपाकनिर्वाण । अतिगोडीचें निरूपण ।
पुढिलें दों अध्यायीं जाण । श्रीशुक आपण सांगेल
॥ ५२ ॥
ते ज्ञानगुह्य निजकथा । जनार्दनकॄपा तत्त्वतां
।
एका जनार्दन वक्ता । अवधान श्रोतां मज द्यावें ॥
५३ ॥
जेथ संत अवधान देती । ते कथा वोढवे परमार्थीं ।
एका जनार्दनीं विनंती । अवधान ग्रंथार्थीं मज द्यावें
॥ १०५४ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे भगवदुद्धवसंवादे
एकाकारटीकायां
परमार्थप्राप्तीसुगमोपायकथनोद्धवबदरिकाश्रमप्रवेशो
नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ॥ ४९ ॥ ओव्या ॥ १०५४
॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय तिसावा
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
जय सद्गुरु अनादी । जय जय सद्गुरु सर्वादी ।
जय जय सद्गुरु सर्वासिद्धी । जय जय कृपानिधि कृपाळुवा
॥ १ ॥
जय जय वेदवाचका । जय जय वेदप्रकाशक ।
जय जय वेदप्रतिपालका । जय जय वेदात्मका वेदजा ॥ २
॥
जय जय विश्वप्रकाशका । जय जय विश्वप्रतिपाळका ।
जय जय विश्वनिवासका । अकर्तात्मका अव्यया ॥ ३ ॥
तुझी अव्यय अक्षर स्थिती । नाहीं नाम रूप व्यक्ती
।
तो तूं नांदसी जातिगोतीं । लोकस्थितीव्यवहारें
॥ ४ ॥
तुज जगीं नाही दुसरें । तो तूं गृहस्थ घरदारें ।
तूं पुरुष ना नपुंसक साचोकारें । कीं स्त्रीपुत्रें
नांदसी ॥ ५ ॥
अज आणि वंदिसी पिता । अजन्मा तो नमिसी माता ।
जगीं तुझी सर्वसमता । शेखीं अतिमित्रता चाळिसी
॥ ६ ॥
तूं जगन्नाथ जगचाळक । कीं एकाचा होसी सेवक ।
तूं परिपूर्ण पूर्णात्मक । कीं मागसी भीकं रंकत्वें
॥ ७ ॥
तूं नैष्ठिक ब्रह्मचारी । कीं व्यभिचारें तारिसी
नारी ।
तूं सर्वज्ञ कीं गुरूच्या द्वारीं । तृणकाष्टें
शिरीं वाहसी स्वयें ॥ ८ ॥
जो तूं कळिकाळतें ग्रासिसी । तो तूं बागुलाभेणें
लपसी ।
तूं मायानियंता हृषीकेशी । शेखीं माया बांधिजशी
उखळीं ॥ ९ ॥
तूं आत्माराम नित्यतृप्त । शेखीं गोवळांचा खाशी
भात ।
तुझा ब्रह्मदिकां न कळे अंत । तो तूं उभा रडत यशोदेपाशीं
॥ १० ॥
त्रैलोक्य दाविसी उदरीं । तो तूं गोपिकांचे कडियेवरी
।
तूं जगाचा चाळक श्रीहरी । त्या तुज लेंकुरी शिकवेजे
चालूं ॥ ११ ॥
जो तूं सर्ववंद्य सर्वेश्वर । तो तूं होसी पांढरा
डुकर ।
एवं करितां तुझा निर्धार । वेदांसी विचार कळेना
॥ १२ ॥
वेदीं घेतलें महामौन । ज्ञाते झाले नेणकोण ।
योगी वळंघले रान । तुझें महिमान कळेना ॥ १३ ॥
मुख्यत्वें जन्म नाहीं जाण । तो कृष्ण कैसें दावी
मरण ।
तें ऐकावया निरूपण । परीक्षिती पूर्ण श्रद्धाळू
॥ १४ ॥
प्रथमाध्यायीं वैराग्यार्थ । मुसळ बोलिलें शापयुक्त
।
तेंचि ग्रंथावसानीं एथ । असे पुसत परीक्षिती ॥ १५
॥
राजोवाच -
ततो महाभागवत उद्धवे निर्गते वनम् ।
द्वारवत्यां किमकरोद्धगवान् भूतभावनः ॥ १ ॥
जो पांडवकुळीं कुळरत्न । कीं कौरवकुळीं कुळभूषण
।
जो धर्माचें निजरक्षण । कलीचें निग्रहण जेणें केलें
॥ १६ ॥
ऐसा राजा परीक्षीती । धैर्यवीर्यउदारकीर्ति ।
तेणें स्वमुखें श्रीशुकाप्रती । केली विनंती अतिश्रद्धा
॥ १७ ॥
उद्धव पावोनि पूर्ण ज्ञान । तो बदरिकश्रमा गेलिया
जाण ।
मार्गे द्वारकेसी श्रीकृष्ण । काय आपण करिता झाला
॥ १८ ॥
उत्पत्तिस्तितिनिदान । जोइच्छामात्रें करी जाण
।
तो स्वदेहाचें विसर्जन । कैसेनि श्रीकृष्ण करिता
झाला ॥ १९ ॥
ब्रह्मशापोपसंसॄष्टे स्वकुले यादवर्षभः ।
प्रेयसीं सर्वनेत्राणां तनुं स कथमत्यजत् ॥ २
॥
ब्रह्मशापें श्रीकृष्णनाथ । निःशेष निजकुळासी
घात ।
कैसेनि करविला एथ । हें सुनिश्चित सांगावें ॥ २०
॥
जननयना आल्हादकर। कृष्णतनु अतिसुंदर ।
जीसी देखतांचि त्रिनेत्र । हर्षें निर्भर स्वानंदें
॥ २१ ॥
ऐशी आल्हादकारक तनु । कैसेनि सांडी श्रीकृष्णु
।
ब्रह्मशापासी भिऊन । तो का निजतनु सांडिता झाला
॥ २२ ॥
कृष्ण परब्रह्म परिपूर्ण । त्यासी बाधीना शापबंधन
।
तोही सत्य करी ब्रह्मवचन । यादववंशीं तनु सांडूनि
॥ २३ ॥
दॄष्टीं देखतां श्रीकृष्ण । सुखें सुखावे जीवप्राण
।
त्याच्या सौंदर्याचें निरूपण । राजा आपण सांगत
॥ २४ ॥
प्रत्याक्रष्टुं नयनमबला यत्रलग्नं न शेकुः दृष्टा
न सरति ततो यत्सतामात्मलग्नम् ।
यच्छ्रीर्वाचां जनयति रति किं नु मानं कवीना
दृष्टा निष्णॊर्युधि रथगतं यच्च तत्साम्यमीयुः
॥ ३ ॥
ज्याची अकराही इंद्रियां सदा गोडी । भोगिजे तंव
तंव प्रीती गाढी ।
कदा वीट नुपजे अनावडी । अवीट गोडी कृष्णाची ॥ २५
॥
बाळा पौढा मुग्धा प्रगल्भा व्यक्ती । ऐशी चतुर्विधा
स्त्रियांची जातीं ।
तिंहीं देखिल्या श्रीकृष्णमूर्ती । दृष्टी मागुती
परतेना ॥ २६ ॥
ज्या धार्मिका धैर्यवृत्ती । ज्या पतिव्रता महासती
।
तिंहीं देखिल्या कृष्णमूर्ती । दृष्टि मागुती परतेना
॥ २७ ॥
ज्या का अबळा अभुक्तकामा । ज्या अतिवृद्धा अतिनिष्कामा
।
तिंहीं देखिल्या मेघश्यामा । नयन सकामा हरिरूपीं
॥ २८ ॥
जेवीं लवणजळा भेटी । तेवीं श्रीकृष्णीं स्त्रियांची
दिठी ।
मिसळलिया उठाउठी । पुरतोनि मिठी सुटेना ॥ २९ ॥
एवं देखिलिया श्रीकृष्णमूर्ती । स्त्रियांचिया
निजात्मशक्ती ।
दृष्टीं परतेना मागुती । ऐशी नयनां प्रीती हरिरूपीं
॥ ३० ॥
स्त्रिया बापुड्या त्य किती । जे का संत विरक्त परमार्थी
।
त्यांचे श्रवणीं पडतां कीर्ती । चित्तीं श्रीकृष्णमूर्ती
ठसावे ॥ ३१ ॥
चित्तीं ठसावोनि श्रीकृष्णमूर्ती । चित्तचि आणी
कृष्णस्थितीं ।
ऐशी कृष्णाची कृष्णकीर्ती । चित्तवृत्ती आकर्षी
॥ ३२ ॥
संतांची आकर्षी चित्तवृत्ती । हें नवल नव्हे कृष्णकीर्ती
।
कीर्ती ऐकतां असंतीं । तेही होती तद्रूप ॥ ३३ ॥
लागतां चंदनाचा पवन । खैर धामोडे होती चंदन ।
तेवीं कृष्णकीर्तीश्रवण । दे समाधान समसाम्यें
॥ ३४ ॥
भावें ऐकतां श्रीकृष्णकीर्ती । असंतही संतत्वा
येती ।
मग संतासंअ दोनी स्थिती । हारपती समसाम्यें ॥ ३५
॥
महाकवि वर्णीतां श्रीकृष्णकीर्ती । पावले परम सौभाग्यस्थिती
।
ते कृष्णकीर्ती जे वर्णिती । तेही पावती ते शोभा
॥ ३६ ॥
कवीश्वरां नवरसिकु । नवरंगडा श्रीकृष्ण एकु ।
जो जो वर्णिजे रसविशेखु । तो तो यदुनायकु स्वयें
होय ॥ ३७ ॥
महाकवि आदिकरूनी । कवीश्वरांची कीर्तिजननी ।
जे विनटले हरिकीर्तनीं । वंद्य वाणी तयांची ॥ ३८
॥
श्रीकृष्णकीर्तिपवाडे । ज्याची वाणी अबद्धही पढे
।
ते वाचा वंदिजे चंद्रचूडें । त्याच्या पायां पडे
यमकाळ ॥ ३९ ॥
जेथें श्रीकृष्णकीर्तिकीर्तन । तेथें कर्माकर्मांची
उजवण ।
होय संसाराची बोळवण । जन्ममरणसमवेत ॥ ४० ॥
यापरी कीर्तीचें महिमान । सर्वार्थीं अगाध जाण
।
श्रीकृष्णकीर्तिकविता । जाण परम पावन तिंही लोकीं
॥ ४१ ॥
कवीश्वरांची श्रीकृष्णकीर्ति । ऐकतां वाढे श्रद्धा
प्रीती ।
तेणें थोरावे कॄष्णभक्ती । हें कविताशक्ती अगाध
॥ ४२ ॥
ऐशी अगाध श्रीकृष्णकीर्ती । मा त्या कृष्णाची कृष्णमूर्ती
।
जे अखंड ध्यनीं देखती । ते ते होती तद्रूप ॥ ४३ ॥
ज्यांसी अखंड ध्यानीं श्रीकृष्णमूर्ती । ते ते
तद्रूप पावती ।
हें नवल नव्हे कृष्णस्थिती । जे द्वेषें देखती तेही
मुक्त ॥ ४४ ॥
ज्याचे रथीं मेघश्याम । सारथी झाला पुरुषोत्तम
।
यालागीं पार्थाचा पराक्रम । मिरवी नाम विजयत्वें
॥ ४५ ॥
सदा जयशील संपूर्ण । यालागीं अर्जुना नाम ‘जिष्णु’
।
ज्याचे युद्धींचा कठिण पणु । सिद्धी श्रीकृष्णु
पाववी ॥ ४६ ॥
तो बैसोनि अर्जुनाचे रथीं । विचरतां युद्धक्षिती
।
जे जे देखती श्रीकृष्णमूर्ती । ते ते कृष्णस्थिती
पावले ॥ ४७ ॥
जेथ कृष्णाचा पडे पदरेणु । तेथें चहूं मुक्तींसी
होय सणु ।
ऐशी पावन कृष्णतनु । कैसेनि श्रीकृष्णु सांडिता
झाला ॥ ४८ ॥
म्हणाल ब्रह्मशापाभेण । शरीर सांडी श्रीकृष्ण ।
हा बोलचि अप्रमाण । कृष्ण बर्ह्म पूर्ण परमात्मा
॥ ४९ ॥
हेळण छळण दुर्वचन । द्विजा न करावा अपमान ।
त्यांचा वाढवावया पूर्ण सन्मान । तनुत्यागें श्रीकृष्ण
द्विजशाप पाळी ॥ ५० ॥
कृष्न परमात्मा परिपूर्ण । तेणेंही निजकुळ निर्दळून
।
सत्य करी ब्राह्मणवचन । विप्रशापें आपण निजतनु
त्यागी ॥ ५१ ॥
तो तनुत्यागप्रकार । साङ्ग समूळ सविस्तर ।
सांगताहे शुक योगींद्र । परिसे नरेंद्र त्यक्तोदक
॥ ५२ ॥
पांडवकुळीं कुळदीपक । जन्मला परीक्षितीच एक ।
जो होऊनि त्यक्तोदक । भागवतपरिपाक सेवित ॥ ५३ ॥
ब्रह्मानारदव्यासपर्यंत । भागवत-उपदेश गुह्य गुप्त
।
तो परीक्षितीनें जगाआंत । केला प्रकटार्थ दीनोद्धार
॥ ५४ ॥
धर्मवंशीं अतिधार्मिक । जन्मला परीक्षितीच एक ।
भागवतरसीं अतिरसिक । अति नेटक श्रवणार्थी ॥ ५५ ॥
ऐसा जो कां परीक्षिती । तेणें अत्यादरें केली विनंती
।
शुक सुखावोनि चित्तीं । काय त्याप्रती बोलिला ॥
५६ ॥
ऋषिरुवाच-दिवि भुव्यन्तरिक्षे च महोत्पातान्
स्मुत्थितान् ।
दृष्टाऽऽसीनान् सुधर्मयां कृष्णः प्राह यदूनिधम्
॥ ४ ॥
शुक म्हणे परीक्षिती । उद्धव गेलिया वनाप्रती ।
मांगे विघ्नभूत द्वारवती । त्रिविध उत्पातीं हतिव्यास
॥ ५७ ॥
दिवि-भुवि-अंतरिक्षगत । उठिले ग महोत्पात ।
दिवस उल्कापात होत । भूतें खाखात अंतरिक्षीं ॥ ५८
॥
गगनीं उगवले त्रिविध केतु । दंडकेतु धूमकेतु ।
शिखाकेतु अति अद्भुतु । दिवसाही दिसतु सर्वांसी
॥ ५९ ॥
धरा कांपोनि अतिगजरीं । भूस्फोट झाला नगरद्वारीं
।
भूकंप तीन दिवसवरी । घरोघरीं आंदोळ ॥ ६० ॥
वारा सुटला अति झडाडें । समूळ उन्मळतीं झाडें ।
द्वारकेमाजीं धुळी उडे । डोळा नुघडे जनांचा ॥ ६१
॥
अंतरिक्षीं नग्न भूतें । धांवती खाखातें खिंखातें
।
रुधिरवृष्टि होय तेथें । अकस्मातें निरभ्रीं ॥
६२ ॥
रविचंद्राचें मंडळ । खळें करीत सर्वकाळ ।
ग्रह भेदिती ग्रहमंडळ । क्रूरग्रहमेळ शत्रुसदनीं
॥ ६३ ॥
सन्मुख आकाशाचे पोटीं । दिग्दाह देखती दृष्टीं
।
अभ्रेंवीण कडाकडाटी । पडती वितंडी महाविजा ॥ ६४
॥
घारी झडपिती सत्राणें । जेवितां पुढील नेती भाणें
।
दिवसा दिवाभीत घुंगाणे । राजद्वारीं श्वानें सैंघ
रडती ॥ ६५ ॥
बैसल्या सुधर्मासभेप्रती । संकल्पविकल्पांची
निवृत्ती ।
ते सभेसी वीर वोसणती । मारीं मारीं म्हणती परस्परें
॥ ६६ ॥
तें ऐकतांचि उत्तर । दचकती महाशूर ।
सुधर्मासभेसी चितातुर । यादववीर समस्त ॥ ६७ ॥
यादव बैसले सभेसी । छाया देखती वीणशिसीं ।
सुधर्मासभेपाशीं । अरिष्टें ऐशीं उठतीं ॥ ६८ ॥
ऐशीं अरिष्टें अनिवार । दुःखसूचकें दुस्तर ।
देखोनि यादव थोरथोर । विघ्नविचार विवंचिती ॥ ६९
॥
द्वारकेचें विघ्ननिर्दळण । करूं ठेविलेंसे सुदर्शन
।
ते द्वारकेमाजीं महाविघ्न । काय कारण उठावया ॥ ७०
॥
जंव पातया पातें लवे । तंव चक्र एकवीस वेळा भंवे
।
ते द्वारकेसी विघ्न संभवे । देखोनि आघवे अतिचकित
॥ ७१ ॥
सर्व विघ्नांचें आकर्षण । करी या नांव म्हणिपे ‘कृष्ण’
।
तो कृष्ण येथें असतां जाण । उत्पात दारुण कां उठती
॥ ७२ ॥
एवं विचाररूढ यादवांसी । चिंतातुर देखोनियां त्यांसी
।
बुद्धि सांगावया त्यांपाशीं । काय हृषीकेशी बोलत
॥ ७३ ॥
एते घोरा महोत्पाता द्वार्वंत्या यमकेतवः ।
मुहूर्तमपि न स्थेयमत्र नो यदुपुङ्गवाः ॥ ५ ॥
जो जगाचा सूत्रधारी । जो मायायंत्रींचा यंत्रकारी
।
तो यादवांप्रती श्रीहरी । आलोच करी विघ्नांचा ॥
७४ ॥
यादवकुळासी आला प्रांत । हें जाणे श्रीकृष्णनाथ
।
यांचा द्वारकेसी होऊं नये घात । यालागीं समस्त
प्रभासा धाडी ॥ ७५ ॥
द्वारवते सातवी पुरी । येथील मरण मोक्षोपकारी ।
यादव समस्त देवाधिकारी । यालागीं ते बाहेरी श्रीकृष्ण
काढी ॥ ७६ ॥
कुळनाशाचें मूळ देखा । प्रभासीं निघालीसे एरिका
।
हाचि कृष्णाचाही आवांका । तो धाडी सकळिकां प्रभासासी
॥ ७७ ॥
यादवांसी ब्रह्मशाप । घडलासे घोररूप ।
यालागीं द्वारकेमाजीं संताप । उत्पातरूप उठती ॥
७८ ॥
उत्पात उठले अनेक । हे अनिवार अरिष्टसूचक ।
अविलंबें तत्काळिक । परम दुःख पावाल ॥ ७९ ॥
यालागीं तुम्हीं आवश्यक । येथें न राहावें मुहूर्त
एक ।
स्त्रिया पुत्र सुहृद लोक । तात्काळिक निघावें
॥ ८० ॥
म्हणाल यादववीर उद्भट । आम्हांसी काय करील अरिष्ट
।
येणें गर्वें अतिअनिष्ट । परम कष्ट पावाल ॥ ८१ ॥
ब्राह्माणाचे शापापुढें । कायसें शौर्य बापुडें
।
तुम्हीं न विचारितां मागेंपुढें । आतांचि रोकडें
निघावे ॥ ८२ ॥
द्वारकेमाजीं आजि कोणी । सर्वथा पिऊं नये पाणी
।
स्त्रीपुत्रसुहृदजनीं । परिवारोनि निघावें ॥ ८३
॥
कुळासी घडला ब्रह्मशाप । तेणें द्वारकेसी उठिला
संताप ।
तें फेडावया कुळाचें पाप । क्षेत्र पुण्यरूप प्रभास
॥ ८४ ॥
स्त्रियो बालाश्च वृदश्च शङ्खोद्धारं ब्रजन्त्वितः
।
वयं प्रभासं यास्यामो यत्र प्रत्यक् सरस्वती ॥
६ ॥
वस्तीसी अतिगूढ शंखोद्धार । तेथें ठेवावी स्त्रीवृद्धकुमार
।
आम्हीं समस्त यादववीर । निघावें सत्वर प्रभासेसी
॥ ८५ ॥
जेथें प्राची सरस्वती । मिळाली असे सागराप्रती
।
तेथें जाऊनि समस्तीं । करावें विध्युक्तीं तीर्थविधान
॥ ८६ ॥
तत्रभिषिच्य शुचय उपोष्य सुसमाहिताः ।
देवताः पूजयिष्यामः स्नपनालेपनार्हणैः ॥ ७ ॥
तेथें वेदोक्तविधान । करावें तीर्थीं तीर्थस्न्नान
।
तीर्थविध्युक्त उपोषण । करावें आपण निराहार ॥ ८७
॥
तेथें सद्भावें शुचिर्भूत । राहोनियां समस्त ।
तीर्थदेवता विध्युक्त । निःशापार्थ पूजावी ॥ ८८
॥
स्न्नान वस्त्रें अलंकार । चंदनादि पूजासंभार ।
समर्पूनि पूजा षोडशोपचार । श्रद्धा हरिहर पुजावे
॥ ८९ ॥
ब्राह्मणांस्तु महभागान् कृतस्वस्त्ययना वयम्
।
गोभूहिरण्यवासोभिर्गजाश्वरथवेश्मभिः ॥ ८ ॥
वेदवेदांगपारंगत । शमदमादितपयुक्त ।
ब्राह्मण जे स्वधर्मनिरत । विघ्नशांत्यर्थ पूजावे
॥ ९० ॥
व्हावया अरिष्टनिरसन । करिती शांत्यर्थ स्वस्तिवाचन
।
त्या ब्राह्मणांसी आपण । द्यावें दान श्रद्धायुक्त
॥ ९१ ॥
गोदान भूदान गजदान । अश्वदान सुवर्णदान ।
तिळदान वस्त्रदान । द्यावें गृहदान अतिश्रद्धा
॥ ९२ ॥
रथीं संजोगोनि अश्ववर । दान द्यावें रहंवर ।
द्विज सुखी होती अपार । तो तो प्रकार करावा ॥ ९३ ॥
जें जें ब्राह्मण अपिक्षित । तें तें द्यावें श्रद्धायुक्त
।
ब्राह्मण तुष्टमान जेथ । अरिष्ट तेथ रिघेना ॥ ९४
॥
विधिरेष ह्यरिष्टघ्नो मङ्गलायनमुत्तमम् ।
देवद्विजगवां पूजा भूतेषु परमो भवः ॥ ९ ॥
जेथ हरीचें देवतार्चन । जेथ शालग्रामशिलार्चन ।
जेथ सधुसंतां सन्मान । ते अरिष्टनाशन महापूजा ॥
९५ ॥
जेथ सद्भावें द्विजपूजन । जेथ भावार्थें गोशुश्रूषण
।
जेथ भूतदया संपूर्ण । तेथें कदा विघ्न रिघेना ॥ ९६
॥
अंध पंगु अशक्त जन । जेथ पावती अवश्य अन्न ।
जेथ सुखी होती दीन । तेथ कदा विघ्न बाधीना ॥ ९७ ॥
जेथें भूतदाय अलोलिक । ते सकळ अरिष्टच्छेदक ।
परममंगळप्रकाशक । सुखदायक सर्वार्थीं ॥ ९८ ॥
इति सर्वे समाकर्ण्य यदुवृद्धा मधुद्विषः ।
तथेति नौभिरुत्तीर्य प्रभासं प्रययू रथैः ॥ १०
॥
जो मधुकैटभमर्दन । जो मुरारी मधुसूदन ।
जो परमात्मा श्रीकृष्ण । तो करी प्रेरण प्रभास ॥
९९ ॥
यादवांमाजीं वृद्ध सज्ञान । पुत्र मित्र सुहृद
स्वजन ।
तिहीं श्रीकृष्णाचें वचन । बहुसन्मानें वंदिलें
॥ १०० ॥
सकळ समृद्धिसंभारा । स्त्रीवृद्धादि बाळकुमारा
।
नावा भरोनियां समग्रा । शंखोद्धारा न्या म्हणती
॥ १ ॥
पालाणोनि रथ कुंजर । चतुरंग सेनासंभार ।
कृष्णसहित यादववीर । निघाले समग्र प्रभासासी ॥
२ ॥
तस्मिन् भगवताऽऽदिष्टं यदुदेवेन यादवाः ।
चक्रुः परमया भक्त्या सर्वश्रेयोपबृंहितम् ॥
११ ॥
यादवा प्रभासा पावोन । जैसें होतें श्रीकृष्णवचन
।
त्याहूनि विशेष जाण । स्नानदान तिंहीं केलें ॥ ३
॥
यादव समस्त मिळोन । केलें पारणाविधिभोजन ।
मग महामद्य आणूनि जण । मद्यपान मांडिलें ॥ ४ ॥
ततस्तस्मिन्महापानं पपुर्मैरेयकं मधु ।
दिष्टविभ्रंशितधियो यद्द्रवैर्भ्रश्यते मतिः
॥ १२ ॥
करूनियां तीर्थविधान । करावें अरिष्टनिरसन ।
बाप अदृष्टाचें विदान । तेथें मद्यपान मांडिलें
॥ ५ ॥
ज्याची गोडपणें पडे मिठी । उन्मादता अतिशयें उठी
।
तें मद्यपान उठाउठी । वडिलींधाकुटीं मांडिलें
॥ ६ ॥
ज्याचा वास येतांचि घ्राणीं । उन्माद चढे तत्क्षणीं
।
तैशिया मद्याचे जिव्हेवरी । भ्रांत करी सज्ञान
॥ ८ ॥
तें मद्यपान यादववीरीं । आदरिलें स्वेच्छाचारीं
।
आग्रह करूनि परस्परीं । लहानथोरीं मांडिलें ॥ ९
॥
महापानाभिमत्तानां वीराणां दृप्तचेतसाम् ।
कृष्णमायाविमूढानां सङ्घर्षः सुमहानभूत् ॥ १३
॥
पूर्वीं अतिमित्रत्व पोटांत । ते महापानें झाले
मत्त ।
वीर मातले अतिदृप्त । नोकूनि बोलत परस्परें ॥ ११०
॥
कृष्णमाया हरिला बोध । अवघे झाले बुद्धिमंद ।
सांडूनि सुहृदसंबंध । निर्वाणयुद्ध मांडिलें ॥
११ ॥
नोकूनि बोलतां विरुद्ध । अतिशयें चढला क्रोध ।
शस्त्रें घेऊनि सन्नद्ध । सुहृदीं युद्ध मांडिलें
॥ १२ ॥
युयुधुः क्रोधसंरब्धा वेलायामाततायिनः ।
धनुर्भिरसिभिर्भल्लैर्गदाभिस्तोमरर्ष्टिभिः
॥ १४ ॥
क्रोधें नेत्र रक्तांबर । वेगें वोढूनि हातियेर
।
समुद्रतीरीं महावीर । युद्ध घोरांदर ते करिती ॥
१३ ॥
धनुष्यें वाऊनियां जाणा । बाण सोडिती सणसणां ।
खड्गे हाणिती खणखणां । सुहृदांच्या प्राणां घ्यावया
॥ १४ ॥
एकीं उचलोनियां भाले । परस्परें हाणिते झाले ।
एकीं उचलोनि गदा बळें । वीर कलेंवरें पाडिती ॥ १५
॥
एक तोमरें लवलाहीं । राणीं खवळले भिडती पाहीं ।
एक टोणप्याच्या घायीं । वीर ठायीं पाडिती ॥ १६ ॥
यापरी चतुरंगसेना । मिसळली रणकंदना ।
आपुलालिया अंगवणा । गज रथ रणा आणिती ॥ १७ ॥
पतत्पताकै रथकुञ्जरादिभिः
खरोष्ट्रगोभिर्महिषैर्नरैरपि ।
मिथः समेत्याश्वतरैः सुदुर्मदा
न्यहञ्छरैर्दद्भिरिव द्विपा वने ॥ १५ ॥
पताकांसीं रथ कुंजर । रणीं पाडिले अपार ।
पाखरांसीं असिवार । मारिले खरोष्ट्र रणामाजीं ॥
१८ ॥
म्हैसे मारूनियां रणीं । पाडिलिया वीरश्रेणी ।
जैसे उन्मत गज वनीं । दंतीं खणाणी भीडत ॥ १९ ॥
यापरी यादववीर । रणीं मातले महाशूर ।
घाय मारोनि निष्ठूर । रणीं अपार पाडिले ॥ १२० ॥
कृष्णमाया केले भ्रांत । युद्धीं न देखतां स्वार्थ
।
परस्परें प्राणघात । व्यर्थ करित सुहृअदांचा ॥
२१ ॥
रणीं पाडिलें अपार । तंव खवळले कृष्णकुमर ।
ज्यांच्यांमाजीं प्रीति थोर । ते युद्धातुर चालिले
॥ २२ ॥
प्रद्युम्नसाम्बौ युधिरूढमत्सरौ
अक्रूरभोजावनिरुद्धसात्यकी ।
सुभद्रसङ्ग्रामजितौ सौदारुणौ
गदौ सुमित्रासुरथौ समीयतुः ॥ १६ ॥
ज्यांज्यांमाजीं अतिप्रीती । ते ते निर्वाणयुद्ध
करिती ।
बाप संहारक काळगती । सखे मारिती संख्यातें ॥ २३ ॥
प्रद्युम्न सांब अतिमित्र । त्यासीं युद्ध मांडले
घोरांदर ।
अक्रूर भोज दोन्ही वीर । युद्धीं सत्वर मिसळले ॥
२४ ॥
अनिरुद्ध आणि सात्यकी । उठावले क्रोधतवकीं ।
वाणीं वर्षोनि अनेकीं । एकामेकीं भीडती ॥ २५ ॥
सुभद्र संग्रामजित दोनी । खवळले रणांगणीं ।
वर्षोनियां तीक्ष्ण बाणीं । उन्मत्त रणीं मातले
॥ २६ ॥
कृष्णपुत्र कृष्णबंधु । दोंहीचेंही नाम गदु ।
त्यांसी समत्सर क्रोधु । युद्धसंबंधु परस्परें
॥ २७ ॥
सुमित्र आणि सुरथ । या दोंहीसीं द्वेष अद्भुत ।
परस्परें करावया घात । युद्धाआंत मिसळले ॥ २८ ॥
अन्ये च ये वै निशठोल्मुकादयः
सहस्रजिच्छतजिद्भानुमुख्याः ।
अन्योन्यमासाद्य मदान्धकारितां
जघ्नुर्मुकुन्देन विमोहिता भृशम् ॥ १७ ॥
यादवकुळीं बळें अधिक । निशठादि उल्मुकादिक ।
शतजित्सहस्त्रजिद्भानुमुख्य । हेही युद्धीं
देख खवळले ॥ २९ ॥
मद्यपानें अतिगर्वित । कृष्णमाया हरिलें चित्त
।
महामोहें केले भ्रांत । सुहृदां घात स्वयें करिती
॥ १३० ॥
ब्रह्मशापाची केवढी ख्याती । बंधु बंधुतें जीव
घेती ।
कृष्णमाया पाडिले भ्रांतीं । युद्ध स्वयातीमाझारीं
॥ ३१ ॥
दाशार्हवृष्णयन्धकभोजसात्वता
मध्यर्बुदा माथुरशूरसेनाः ।
विसर्जनाः कुकुराः कुन्तयश्च
मिथस्ततस्तेऽथ विसृज्य सौहृदम् ॥ १८ ॥
यादवांची एक जाती । तेचि बारा नामीं नामांकिती ।
त्या बाराही ज्ञाती युद्धी भिडती । ऐक परीक्षिती
तीं नामें ॥ ३२ ॥
दाशार्ह सात्वक अंधक जाण । अर्बुद माथुर शूरसेन
।
कुंती कुकुर विसर्जन । मधु भोज वृष्ण्य बारा नामें
॥ ३३ ॥
पूर्वील यादवांचें साजणें । ज्ञातीचें अल्पही ऐकतां
उणें ।
जीवेंसीं सर्वस्व वेंचणें । परी वांचवणें स्वयाती
॥ ३४ ॥
तेचि यादव पैं गा आतां । सांडोनियां सुहृदता ।
ज्याचे चरणीं ठेविजे माथा । त्याच्या जीवघाता पेटले
॥ ३५ ॥
पुत्रा अयुध्यन्पितृभिर्भ्रातृभिश्च
स्वस्त्रीयदौहित्रपितृव्यमातुलैः ।
मित्राणि मित्रैः सुहृदः सुहृद्भिः
ज्ञातींस्त्वहन् ज्ञातय एव मुढाः ॥ १९ ॥
कृष्णमाया आकळिलें चित्त । अवघे झाले परम भ्रांत
।
न कळे आप्त अनाप्त । रणीं उन्मत्त मातले ॥ ३६ ॥
ज्याचे चरण वंदिजे भावार्था । श्रद्धा घेइजे चरणीतीर्थ
।
त्या निजपित्याचिया माथां । पुत्र शस्त्रघाता प्रवर्तर्ले
॥ ३७ ॥
बंधु शिरक्ल्या रणांगणीं । बंधु बंधूंतें सोडवी
निर्वाणीं ।
तेचि बंधु बंधूंतें रणीं । निर्वाणबाणीं खोंचिती
॥ ३८ ॥
जो लळे पुरवूनि खेळविता । जैसा बाप तैसा चुलता ।
त्यासी पुतण्या प्रवर्ते घाता । शस्त्रें माथां
हाणोनी ॥ ३९ ॥
कन्येचा सुत दौहित्र । ज्यासी श्राद्धी अधिकार
।
तो आज्यासी करी मार । घाय निष्ठुर हाणोनी ॥ १४० ॥
मामाभाचे परस्परीं । प्रवर्तले महामारीं ।
सुहृद सुहृदांच्या शिरीं । सतेज शस्त्रौं हाणिती
॥ ४१ ॥
मित्र मित्रांच्या मित्रतां । वेंचिति अर्था जीविता
।
ते मित्र मित्रांच्या जीवघाता । सक्रोधता उठिले
॥ ४२ ॥
आयुष्य सरलें निःशेख । चढलें काळासर्पाचें विख
।
अवघे होऊनियां मूर्ख । ज्ञातीसी देख वधिते झाले
॥ ४३ ॥
शरेषु क्षीयमाणेषु भज्यमानेषु धन्वसु ।
शस्त्रेषु क्षीयमाणेषु मुष्टिभिर्जह्रुरेरकाः
॥ २० ॥
युद्ध मांडिले घोरांदर । सरले भातडींचे शर ।
धनुष्यदंडें येरायेर । घायें निष्ठुर हाणिती ॥
४४ ॥
घाय हाणितां अतिबळें । धनुष्ये मोडलीं तत्काळें
।
क्षीण झालीं शस्त्रें सकळें । हतियेर-बळें खुंटलीं
॥ ४५ ॥
ब्रह्मशापाची एरिका । तीरीं निघाली होती देखा ।
ते मुष्टीं घेऊनि क्रोधतवका । एकमेकां हाणिती
॥ ४६ ॥
ता वज्रकल्पा ह्यभवन् परिघा मुष्टिना भृताः ।
जघ्रुर्द्विषस्तैः कृष्णेन वार्यमाणास्तु तं
च ते ॥ २१ ॥
ते एरिका घेतांचि हातीं । झाली वज्रप्राय धगधगिती
।
अतितीक्षण परिघाकृती । तेणें हाणीती परस्परें ॥
४७ ॥
नाना शस्त्रें लागतां पाहीं । यादव न डंडळती कंहीं
।
तेही एरिकेच्या घायीं । पडती ठायीं अचेतन ॥ ४८ ॥
एरिकेच्या निजघायीं । यादवांसी उरी नाहीं ।
दुधड तोडूनियां पाहीं । पडती ठायीं परस्परें ॥ ४९
॥
एरिकेच्या निजघायीं इतर । यादव उरले महाशूर ।
जे कां नेटके जुंझार । निधडे वीर निजयोद्धे ॥ १५०॥
यादव उरले भद्रजाती । हे आणिकासि नाटोपती ।
त्यां निर्दळावया निश्चितीं । निवारणार्थीं हरि
धांवे ॥ ५१ ॥
तो म्हणे बह्मशापाची एरिका । ही सर्वथा हातीं धरूं
नका ।
सांडा युद्धाचा आवांका । शिकविले ऐका माझें ॥ ५२
॥
धर्मतां निवारी श्रीकृष्ण । त्यासीही मारूं धांवले
जाण ।
हें कृष्णमायेचें विंदान । न चुकत मरण पैं आलें ॥
५३ ॥
एक म्हणती श्रीकृष्णासी । आधीं झोडोनि पाडा यासी
।
ठकूं आला आम्हांसी । म्हणोनि एरिकेसीं धांविनले
॥ ५४ ॥
एक म्हणती धरा केशीं । एक म्हणती भीड कायसी ।
एक म्हणे मी श्रीकृष्णासी । एका घायेंसीं लोळवीन
॥ ५५ ॥
प्रत्यनीकं मन्यमाना बलभद्रं च मोहिताः ।
हन्तुं कृतधियो राजन्नापन्ना आततायिनः ॥ २२ ॥
पैल पैल तो बळिभद्रु । हाचि आमुचा मुख्य शत्रु ।
यासी चला आघीं मारूं । यादवभारु लोटला ॥ ५६ ॥
मदमोहें अतिदुर्मती । वज्रप्राय एरिका हातीं ।
घेऊनि बळिभद्रावरी येती । तेणें तोही निश्चितीं
क्षोभला ॥ ५७ ॥
अथ तावपि सङ्क्रुद्धावुद्यम्य कुरुनन्दन ।
एरकामुष्टिपरिघौ चरन्तौ जघ्रतुर्युधि ॥ २३ ॥
शुक म्हणे कुरुनंदना । यादव टेंकले आत्ममरणा ।
ते मारावया रामकृष्ण । आततायी जाणा लोटले ॥ ५८ ॥
यादव उठले हननासी । देखोनि राम्-हृषीकेशी ।
अतिक्रोध चढला त्यांसी । तेही युद्धासी मिसळले
॥ ५९ ॥
एरका जे कां परिघाकृती । वज्रप्राय धगधगिती ।
दोघीं जणीं घेऊनि हातीं । यादवां ख्यातीं लाविली
॥ १६० ॥
रामकृष्णांच्या निजघातीं । यादवांची जाती व्यक्ती
।
अवघेचि रणा येती । कृष्ण काळशक्तीं क्षोभला ॥ ६१
॥
निजकुळाचें निधन । देखोनियां श्रीकृष्ण ।
कर्तव्यार्थ झाला पूर्ण । ऐसें संपूर्ण मानिले
॥ ६२ ॥
ब्रह्मशापोपसृष्टानां कृष्णमायावृतात्मनाम्
।
स्पर्धाक्रोधः क्षयं निन्ये वैणवोऽग्निर्यथा
वनम् ॥ २४ ॥
ब्रह्मशापें छळिलें विधीं । कृष्णमाया ठकली बुद्धी
।
मद्यपानउन्मादमदीं । क्रोधें त्रिशुद्धी क्षया
नेले ॥ ६३ ॥
वेळुवाच्या वेळुजाळीं । जेवीं कांचणीं पडे इंगळी
।
तेणें वनाची होय होळी । तेवीं यदुकुळीं कुलक्षयो
॥ ६४ ॥
एवं नष्टेषु सर्वेषु कुलेषु स्वेषु केशवः ।
अवतारितो भुवों भार इति मेनेऽवशेषितः ॥ २५ ॥
स्वकुळ नाशूनि श्रीधर । अवशेष धराभार ।
उतरला मानी चक्रधर । तेणें सुखें थोर सुखावे ॥ ६५
॥
जेवीं कां आलें पेरी माळी । निजजीवनें प्रतिपाळी
।
शेखीं तोचि खणे समूळीं । तेवीं यदुकुळीं श्रीकृष्ण
॥ ६६ ॥
यादव निजबळें प्रतिपाळी । त्यातें स्वयें निजांगें
निर्दळी ।
हें दाखवीतां वनमाळी । ममतामेळीं अलिप्त ॥ ६७ ॥
कृष्ण पाळी यादवां समस्तां । त्यांची दाविली अतिममता
।
शेखीं करूनि कुळाचे घाता । निरभिमानता हरि दावी
॥ ६८ ॥
स्त्रीपुत्रेंसीं निजजीविता । सकळ कुळाच्या होतां
घाता ।
ज्ञात्यासी नुपजे ममता । ते ‘नित्यमुक्तता’ हरि
दावी ॥ ६९ ॥
ज्ञात्यासी नाहीं अहंममता । तेचि दावावया तत्त्वतां
।
कुळेंसी होतां पुत्रघाता । स्वप्नींहीं ज्ञाता
ग्लानि नेणे ॥ १७० ॥
ब्राह्मणाचा शाप दारुण । अन्यथा हों नेदी श्रीकृष्ण
।
निजकुळ निर्दळी आपण । विप्रवचनसत्यत्वा ॥ ७१ ॥
करूनि कुळक्षयाचें काम । सुख मानी पुरुषोत्तम ।
तें देखोनि म्हणे बळराम । अवतारकर्म संपलें ॥ ७२
॥
रामः समुद्रवेलायां योगमास्थाय पौरुषम् ।
तत्त्याज मानुष्यं संयोज्यात्मानमात्मनि ॥ २६
॥
मग बळिभद्रें आपण । समित्रतीरीं योगासन ।
दृढ घालोनियां जाण । निर्वाणध्यान मांडिलें ॥ ७३
॥
आकर्षूनि देहींचा प्राण । निःशेष सांडिला देहाभिमान
।
मग परमपुरुषध्यान । करितांचि आपण तद्रूप झाला
॥ ७४ ॥
जेवीं घटामाजील गगन । सहजें महदाकाश पूर्ण ।
तेवीं सांडितां देहाभिमान । झाला संकर्षण बळराम
॥ ७५ ॥
होतें मनुष्यनाट्य अवलंबिलें । तें देह निःशेष
त्यागिलें ।
जे कां पूर्वरूप आपुलें । तें होऊनि ठेलें बळिराम
॥ ७६ ॥
समुद्रतीरीं योगासन । तें देह ठेविलें अचेतन ।
हें रामनिर्याण देखोन । स्वयें श्रीकृष्ण सरसावला
॥ ७७ ॥
रामनिर्याणमालोक्य भगवान् देवकीसुतः ।
निषसाद धरोपस्थे तूष्णीमासाद्य पिप्पलम् ॥ २७
॥
बळभद्र झाला देहातीत । हें देखोनि देवकीसुत ।
भगवान् श्रीकृष्णनाथ । स्वयें इच्छित निजधाम ॥
७८ ॥
तेव्हां धरातळीं धराधर । मौनें अश्वत्थातळीं स्थिर
।
वीरासनीं शार्ङ्गधर । श्यामसुंदर बैसला ॥ ७९ ॥
ज्याच्या स्वरूपाचे आवडीं । शिवविरिंच्यादि झालीं
वेडीं ।
ज्याच्या दर्शनाची गोडी । दृष्टी नोसंडी क्षणार्ध
॥ १८० ॥
दृष्टीनें चवी चाखिली गाढी । तंव तंव रसना चरफडी
।
तिणें कीर्तनरसें रसगोडी । चवी चोखडी चाखिली ॥ ८१
॥
प्राशनेंवीण कृष्णरस । रसना सेवी अतिसुरस ।
तेव्हां विषयरस तो विरस । होय निरस संसार ॥ ८२ ॥
श्रवणीं पडतां श्रीकृष्णकीर्ती । त्रिविध तापां
उपशांती ।
ज्याची वर्णितां गुणनामकीर्ती । चारी मुक्ती कामाऱ्या
॥ ८३ ॥
चरणकमलमकरंद । तुळशीमिश्रित आमोद ।
सेवितां घ्राणीं परमानंद । इतर गंध ते तुच्छ ॥ ८४
॥
ज्याचा लागतां अंगसंग । देहबुद्धीसी होय भंग ।
स्वानंदविग्रही श्रीरंग । अंगप्रत्यंगसुखकारी
॥ ८५ ॥
ज्याचें अवडीं वंदितां पाये । समाधि लाजिली मागें
ठाये ।
तो अश्वत्थातळीं पाहें । बैसला आहे निजशोभा ॥ ८६
॥
तें अंतकाळेचें कॄष्णध्यान । शुक्रासे आवडलें संपूर्ण
।
तोही स्वानंदें वोसंडून । श्रीकृष्णध्यान वर्णित
॥ ८७ ॥
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया
।
दिशो वितिमिराः कुर्वन् विधूम इव पावकः ॥ २८ ॥
प्रांतींचें श्रीकृष्णध्यान । पांचां श्लोकीं
निरूपण ।
श्रोता परीक्षिती सावधान । वक्ता ज्ञानघन शुकयोगींद्र
॥ ८८ ॥
पिंपळातळीं प्रकाशघन । ते काळींची मूर्ति जाण ।
निजतेजें देदीप्यमान । दिशा परिपूर्ण तेणें तेजें
॥ ८९ ॥
ना धूम ना इंगळ । आरक्ततेवीण अग्निज्वाळ ।
तैशी कृष्णमूर्ती तेजाळ । प्रकाश प्रबळ अतिदीप्त
॥ १९० ॥
कृष्णमूर्तीचे निजप्रभा । लोपली रविचंद्राची शोभा
।
शून्यत्वें ठाव नाहीं नभा । सच्चिदानंदगाभा साकार
॥ ९१ ॥
चैतन्यतेजें तनु मुसावली । शांतिरसाची वोतिली ।
चतुर्भुजत्वें रूपा आली । तेणें दिशांची गेली काळिमा
॥ ९२ ॥
श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटाकवर्चसम् ।
कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥
सुन्दरस्त्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम्
।
पुण्डरीएकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम्
॥ ३० ॥
कृष्णमूर्ति स्वच्छ स्वयंभ । अंगीं प्रत्यंगीं
बिंबलें नभ ।
तेणें घनश्यामता-शोभ । अतिसप्रभ साजिरी ॥ ९३ ॥
आधींच नेटका श्रीकृष्ण । वरी घनश्यामता बाणली पूर्ण
।
तेणें मुसावलें बरवेंपण । लागलें ध्यान नरनारी
॥ ९४ ॥
नरनारे बापुड्याअ किती । संन्यासी भुलोनि ठाती
।
विरक्त वेधले परमार्थी । देखोनि मूर्ती कृष्णाची
॥ ९५ ॥
देखतां श्रीकृष्णदर्शन । शिवासी लागलें नित्यध्यान
।
पार्वत्याही निजमन । कृष्णार्पण स्वयें केलें ॥
९६ ॥
ऐसें अंगींचें बरवेंपण । त्याहीवरी हास्यवदन ।
साजिरें राजीवलोचन । आकर्ण पूर्ण आरक्त ॥ ९७ ॥
मस्तकींचे नीलालक । सुगंधसुमनीं गुंफिले चोख ।
कृष्णीं कृष्णरूप मधुक । कृष्णकेशीं देख विगुंतले
॥ ९८ ॥
स्फुरत्कुंडलें मकराकार । ऐसें वर्णिती कविवर ।
परी तीं आकारीं निर्विकार । श्रवणें विकार मावळती
॥ ९९ ॥
फावलिया कृष्णश्रवण । आकारविकारां बोळवण ।
ते श्रीकृष्णश्रवणीं पूर्ण । देदीप्यमान कुंडलें
॥ २०० ॥
तप्त सुवर्णासमान । उभय पीतांबर जाण ।
एक कासे विराजमान । दुजा प्रावरण शोभत ॥ १ ॥
ब्रह्मण्यदेवो श्रीकृष्ण । लक्ष्मी डावलूनि पूर्ण
।
दक्षिणांगीं विप्रचरण । श्रीवत्सलांच्छन गोविंद
॥ २ ॥
कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदैः ।
हारनूपुरमुद्राभिः कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१
॥
वनमालापरीताङ्गं, मूर्तिमद्भिर्निजायुधैः ।
कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२
॥
कंठीं कौस्तुभ सोज्वळा । कटीं मिरवे रत्नमेखळा
।
ब्रह्मसूत्र रुळे गळा । आपाद वनमाळा शोभत ॥ ३ ॥
माथां मुकुटाचें खेवणें । लखलखीत अनर्घ्य रत्नें
।
कीर्तिमुखें बाहुभूषणें । वीरकंकणें विचित्रें
॥ ४ ॥
यंत्रउपासती उपासका । तैशा कराग्रीं करमुद्रिका
।
त्रिकोण षट्कोण कर्णिका । जडितमाणिका शस्त्रोक्त
॥ ५ ॥
वैजयंतीचा सोहळा । पदक एकावळी गळां ।
नाना रत्नें हार मुक्ताफळा । तुळशीमाळा सुगंधा
॥ ६ ॥
दोनी मोतीलग पदर । रत्नें जडित पीतांबर ।
किंकिणी क्षुद्रघंटिका विचित्र । मनोहर शोभती ॥
७ ॥
वांकीअंदुवांचा गजर । चरणीं नूपुरांचा झणत्कार
।
रुळे बिरुदांचा तोडर । मनोहर हरिचरणीं ॥ ८ ॥
रातोत्पलां कठिणपण । त्यांहूइ सुकुमार चरण ।
घवघवईत श्रीकृष्ण । शोभा संपूर्ण शोभत ॥ ९ ॥
शंख चक्र गदा कमळ । मूर्तिमंत आयुधें सकळ ।
आश्रऊनि पिंपळ । बैसळा केवळ वीरासनीं ॥ २१० ॥
त्या वीरासनाचें लक्षण । तळीं सूनि दक्षिण चरण ।
त्याचि मांडीवरी जाण । वामचरण आलोहित ॥ ११ ॥
लाजवूनि संध्यारागासी । उणें आणोनि बाळसूर्यासी
।
चरणशोभा हृषीकेशीं । अतिदीप्तीसीं आरक्त ॥ १२ ॥
मुसलावशेषायःखण्डकृतेषुर्लुब्धको जरा ।
मृगास्याकारं तच्चरणं विव्याध मृगशङ्कया ॥ ३३ ॥
करूनि निजकुळाची होळी । सरस्वतीतीरीं वनमाळीं ।
टेंकोनि बैसला पिंपळातळीं । चरणनवाळी आरक्त ॥ १३
॥
आरक्त श्रीकृष्णचरण । भावूनि मृगमुखासमान ।
जराव्याधें विंधिला बाण । अतिसत्राण भेदिला ॥ १४
॥
ब्रह्मशापाचें मुसल घन । यादवीं पिष्ट करितां जाण
।
उरला अवशेष लोहकण । तो समुद्रीं जाण टाकिला ॥ १५
॥
तो पडतांचि समुद्रजळीं । त्यातें मीन सगळेंचि गिळी
।
त्या मीनातें जराव्याध गळीं । जाळ्यामेळीं आकळित
॥ १६ ॥
व्याध करी मीनविदारण । तंव निघाला तो लोहकण ।
त्याचा जरव्याधें केला बाण । तेणें कृष्ण चरण विंधिला
॥ १७ ॥
मत्सयोदरींचा लोहघन । त्याचा केलिया दृढ बाण ।
थोर पारधी साधे संपूर्ण । व्याधें जाणोनि बाण तो
केला ॥ १८ ॥
भेदावया कृष्णचरण । मुळीं ब्रह्मशापचि कारण ।
यालागीं जराव्याधाचा बाण । कृष्णचरणीं पूर्ण खडतरला
॥ १९ ॥
व्याधें अवचितें विंधिला । परी कृष्ण नाहीं दचकला
।
बाण सत्राणें खडतरला । तेणें सुखी झाला श्रीकृष्ण
॥ २२० ॥
चतुर्भुजं तं पुरुषं दृष्टा स कृतकिल्बिषः ।
भीतः पपात शिरसा पादयोरसुरद्विषः ॥ ३४ ॥
बाण श्रीकृष्णचरणीं पूर्ण भेदला । जराव्याधाचा
हात निवाला ।
म्हणे म्यां मोठा मृग विंधिला । म्हणोनि धांवला
धरावया ॥ २१ ॥
देखोनि चतुर्भुज पुरुषासी । भय सुटलें जराव्याधासी
।
म्हणे मज घडल्या महापापराशी । परमपुरुषासी विंधिलें
॥ २२ ॥
म्हणे कटकटा रे अद्रुष्टा । आचरविलें कर्मा दुष्टा
।
ऐशिया मज महापापिष्ठा । दुःखदुर्घटा कोण वारी ॥
२३ ॥
जगाचा परमात्मा श्रीहरी । तो म्यां विंधिला बाणेंकरीं
।
माझ्या पापासमान थोरी । नाहीं संसारीं आनासी ॥ २४
॥
भयें सुटला थोर कंप । मज घडलें महापाप ।
जगाचें जें ध्येय स्वरूप । त्यासी संताप म्यां दिधला
॥ २५ ॥
ज्याचे अमर वंदिती चरण । ज्यासी संत येती लोटांगण
।
त्या श्रीकृष्णासी विंधिला बाण । पाप संपूर्ण मज
घडलें ॥ २६ ॥
अवचटॆं आत्महत्या घडे । तें पाप कदा न झडे ।
जगाचा आत्मा कृष्ण वाडेंकोडें । ते आत्महत्या पडे
मस्तकीं माझे ॥ २७ ॥
जगाचें आत्महनन । कर्ता मी एक पाफी पूर्ण ।
त्या पापाचें पुरश्चरण । सर्वथा जाण दिसेना ॥ २८
॥
प्रमादें बर्ह्महत्या घडे । तेणें पापें तो समूळ
बुडे ।
तें पूर्णब्रह्म म्यां मूढे । बाणें सदृढें विंधिलें
॥ २९ ॥
पापकर्मा मी व्याधरूप । तेणें म्यां जोडलें पाप
अमूप ।
कृष्ण परमात्मा चित्स्वरूप । त्यासीही संताप दिधला
म्यां ॥ २३० ॥
येणें अनुतापें तप्त पूर्ण । धांवोनि घाली लोटांगण
।
श्रीकृष्णाचे श्रीचरण । मस्तकीं जाण दृढ धरिले
॥ ३१ ॥
मर्दी दैत्यांचा अभिमान । मधुद्वेष्टा जो मधुसूदन
।
त्याचे दृढ धरूनि चरण । करी रुदन अट्टहासें ॥ ३२
॥
चरणीं घातली परम मिठी । उठवितां कदा नुठी ।
मज क्षमा करीं कृपाड्रुष्टीं । कृपाळू सृष्टीं
तूंचि एक ॥ ३३ ॥
अजानता कृतमिदं पापेन मधुसूदन ।
क्षन्तुमर्हसि पापस्य उत्तमश्लोक मेऽनघ ॥ ३५ ॥
अतिभीत जराव्याध । म्हणे मी पापात्मा अतिअशुद्ध
।
नेणतां घडला हा अपराध । लिंगभेद मज घडला ॥ ३४ ॥
जो ईश्वरप्रतिमा उच्छेदी । तो महापापी लिंगभेदी
।
त्या तुज ईश्वरासी म्यां दुर्बुद्धीं । अदृष्टविधीं
विंधिलें ॥ ३५ ॥
ऐसा मी पापी पापाकर्मा । महापापी पापात्मा ।
माझा अपराध करावा क्षमा । पुरुषोत्तमा कृपाळुवा
॥ ३६ ॥
तूं कृपाळु त्रिजगतीं । गर्भीं राखिला परीक्षिती
।
गजेंद्राचें अतिआकांतीं । उडी कृपामृर्ती घातली
॥ ३७ ॥
पांडव जळतां जोहरीं । तुवां काढिले विवरद्वारीं
।
शेखीं अर्जुनाचा कैवारी । घेशी जुंझारी भीष्मासीं
॥ ३८ ॥
द्रौपदीचे अतिसांकडीं । धांवलासी लवडसवडीं ।
तिळभरी न दिसतां उघडी । नेसतीं लुगडीं तूं होसी ॥
३९ ॥
ऐसी कृपाळुत्वाची ख्याती । श्रुतिपुराणें वाखणिती
।
तुझी उत्तम श्लोककीर्ती । ऋषि वर्णिती महासिद्ध
॥ २४० ॥
नेणतां आचरलों दुष्कर्मा । तें मज करावया क्षमा
।
तूं कृपाळु परमात्मा । पुरुषोत्तमा क्षमाशीळ ॥
४१ ॥
अजामिळ दुराचारी । पुत्रलोभें नाम उच्चारी ।
त्याचे पापाची झाली बोहरी । ऐशी निष्पाप थोरी नामाची
॥ ४२ ॥
नामें निष्पाप दुर्मती । नामें निष्पाप पितृघाती
।
नामें दुराचारी तरती । हे निष्पाप ख्याती नामाची
॥ ४३ ॥
यस्यानुस्मरणं नृणामज्ञानध्वान्तनाशनम् ।
वदन्ति तस्य ते विष्णो मयासाधु कृतं प्रभो ॥ ३६ ॥
ज्या विष्णूचें नामस्मरण । कोटीजन्मांचें घन अज्ञान
।
नराचें निर्दाळी पूर्ण । सकळ कल्याणदायक ॥ ४४ ॥
ऐसें ज्याचे नामस्मरण । त्याचे स्वरूपासी म्यां
जाण ।
निजबळें विंधिला निर्वाण बाण । अपराध पूर्ण हा माझा
॥ ४५ ॥
ज्याचें अगाध महिमान । सदा वर्णिती साधु सज्जन ।
जो स्वरूपें सच्चिद्धन । स्वामी श्रीकृष्ण जगाचा
॥ ४६ ॥
जगाचें जीवन श्रीकृष्ण । त्या कृष्णासही मी आपण
।
विंधिला निर्वाणींचा बाण । हा अपराध पूर्ण पैं माझा
॥ ४७ ॥
त्रैलोक्यराजा कृष्ण समर्थ । तो म्यां केला राजघात
।
जगाचा आत्मा श्रीकृष्णनाथ । तो आत्मघात म्यां केला
॥ ४८ ॥
श्रीकृष्ण जगाचा जनिता । त्या म्यां केलें पितृघाता
।
जगप्रतिपाळणीं श्रीकृष्णमाता । त्या मातृघाता
म्यां केलें ॥ ४९ ॥
श्रीकृष्ण ब्राह्मण ब्रह्मबोध । तो म्यां केला
ब्रह्मवध ।
याहीहोनि अगाध । जगीं अपराध असेना ॥ २५० ॥
राजघात आत्मघात । मातृपितृ-ब्रह्मघात ।
मजचि घडला समस्त । जे म्यां श्रीकृष्णनाथ विंधिला
॥ ५१ ॥
तन्माऽऽशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृगलुब्धकम्
।
यथा पुनरहं त्वेवं न कुर्यां सदतिक्रमम् ॥ ३७ ॥
ऐशिया मज पापरूपासी । कृपा करावी हृषीकेशी ।
निष्कृती होय पापासी । त्या उपायासी करीं वेगीं
॥ ५२ ॥
कोरणिये कृपेचा संबंध । तेणें न फिटे दोषबाध ।
माझा जेव्हां तूं करीसी वध । तेव्हां मी शुद्ध होईन
॥ ५३ ॥
मी लुब्धक पापबुद्धी । मृगलोभी पशुपारधी ।
त्या मज तूं निजहस्तें वधीं । तैं मी त्रिशुद्धी
उद्धरालें ॥ ५४ ॥
जेणें देहें केलें पापकर्मा । तो देह निवटीं पुरुषोत्तमा
।
पुढती ऐशिया असत्कर्मा । न करीं अधर्मा तें करीं
॥ ५५ ॥
बाण विंधिला तुझिया पायां । हें अगाध पाप केलें काया
।
तीसी शीघ्र वधावें यदुराया । तैं महापापा या होय
निस्तारु ॥ ५६ ॥
जेणें देहें केलें पापाचरण । त्याचें प्रायश्चित्त
हेंचि पूर्ण ।
करीं निजहस्तें देहदंडण । म्हणोनि चरण दृढ धरिले
॥ ५७ ॥
देहें केलें पापाचरण । देहलोभी तो पापी पूर्ण ।
स्थूल लिंग आणि कारण । यांचें करीं छेदन निजतेजचक्रें
॥ ५८ ॥
यस्यात्मयोगरचितं न विदुर्विरिञ्चो
रुद्रादयोऽस्य तनयाः पतयो गिरां ये ।
त्वन्मायया पिहितदृष्टय एतदञ्जः
किं तस्य ते वयमसद्गतयो गृणीमः ॥ ३८ ॥
देहसंभवाचें मूळ जाण । स्थूल सूक्ष्म आणि कारण ।
यासी नातळतां तूं श्रीकृष्ण । चतुर्भुज संपूर्ण
देह धरिसी ॥ ५९ ॥
स्थूल-सूक्ष्म-कारणता । ये तिन्ही त्रिगुणेसीं
नातळतां ।
तूं योगमायेचिया सत्ता । नाना अवतारता देह धरिसी
॥ २६० ॥
नवल तुझा लीलाविग्रहो । मत्स्य कूर्म श्वेतवराहो
।
होतां न धरिसे संदेहो । जन्मभयो तुज नाहीं ॥ ६१ ॥
वोडवल्या जन्म एक । ब्रह्मादिक होती रंक ।
तो तूं अवतार अनेक । धरीसी निःशंक निजात्मतां ॥ ६२
॥
अदृष्टाचिये निजगतीं । देहासी नाना भोग होती ।
तूं अदृष्टेंवीण श्रीपती । नाना भ्गसंपत्ती भोगिसी
॥ ६३ ॥
आयुष्य तंववरी देहधारण । वेदें नेमस्त केलें जाण
।
नवल तुझें लीलाविदान । आयुष्येंवीण देह धरिसी ॥
६४ ॥
काळसत्ता दुर्धर पूर्ण । ब्रह्मादिकां अलोट मरण
।
तुज काळ वेळ नसतां जाण । स्वलीला मरण दाविसी ॥ ६५
॥
तुझे योगमायेची योगगती । लीलाविग्रहें देहस्थिती
।
अतर्क्य सर्वांसी सर्वार्थीं । तेही उपपत्ती निर्धारीं
॥ ६६ ॥
ब्रह्मा जगाचा आदिकर्ता । त्यासाही न कळे तुझी सत्ता
।
तूं नाना अवतारीं देह धरिता । त्याचा कर्ता नव्हे
ब्रह्मा ॥ ६७ ॥
तूं स्वलीला देह कैसा धरिसी । अवतारचरित्रें कैसी
करिसी ।
कैसेनि तो देहो सांडिसी । हें ब्रह्मादिकांसी कळेना
॥ ६८ ॥
ज्यासी तूं मानिसी अतिसन्मानीं । सदाशिव जो कां
त्रिकाळज्ञानी ।
त्यासीही अतर्क्य तुझी करणी । शार्ङ्गपाणी श्रीकृष्णा
॥ ६९ ॥
सदाशिवाचे निजवचनीं । तूं दुजेन झालासी मोहिनी
।
ते शिवासी न कळे तुझी करणी । तत्क्षणीं तो भुलला
॥ २७० ॥
जाणोनि योग ज्ञान दोनी । सनकादिक ब्रह्मज्ञानी
।
जिंहीं मायापडळ छेदूनी । स्वानंदभुवनीं सुखरूप
॥ ७१ ॥
त्यांसीही तुझी स्वलीलाशक्ती । सर्वथा न कळेचि
श्रीपती ।
ते जयविजयां शाप देती । सकोपस्थितीं वैकुंठी ॥ ७२
॥
पारंगत वेदशास्त्रार्थीं । ब्रहस्पत्यादि वाचस्पती
।
त्यांसीही लीलाविग्रहस्थिती । न कळे निश्चितीं
श्रीकृष्ण ॥ ७३ ॥
जे सज्ञान ज्ञाते परमार्थी । त्यांसीही अतर्क्य
अवतारशक्ती ।
मा इंद्रादि देवांसी ते स्थिती । कैशा रीतीं कळेल
॥ ७४ ॥
इंद्रादि देवां दिविभोगनिष्ठीं । माया आच्छादी
तयांच्या दृष्टी ।
त्यांसी तुझे लीलेची गोष्टी । न कळे जगजेठी निश्चित
॥ ७५ ॥
तेथ मायावी देहवंता । उद्बोध नव्हे पैं सर्वथा।
तुझी लीला श्रीकृष्णनाथा । अतर्क्य सर्वथा सर्वांसी
॥ ७६ ॥
सुखें होईल ब्रह्मज्ञान । परी तुझें स्वलीलादेहधारण
।
याचें नेणती पर्यवसान । अतिसज्ञान साकल्यें ॥ ७७
॥
तेथ मी तंव अधम जन । असद्गतीचें भाजन ।
त्या मज तुझें लीलावर्णन । सर्वथा जाण अतर्क्य ॥
७८ ॥
आतां असो हें निरूपण । बहु बोलाचें काय कारण ।
माझ्या पापाचें पुरश्चरण । देहदंडाणं करीं कृष्णा
॥ ७९ ॥
तुझेनि हस्तें देहदंडण । तेणें सकळ पापांचें निर्दळण
।
मज उद्धरावया जाण । हे कृपा पूर्ण करावी ॥ २८० ॥
म्हणोनि घातलें लोटांगण । धांवोनि धरिले दोनी चरण
।
ऐकोनि व्याधाचें स्तवन । कृपा श्रीकृष्ण तुष्टला
॥ ८१ ॥
श्रीभगवानुवाच-
मा भैर्जरे त्वमुत्तिष्ठ काम एष कृतो हि मे ।
याहि त्वं मदनुज्ञातः स्वर्गं सुकृतिनां पदम्
॥ ३९ ॥
जो वेदार्थाचा मथित बोध । जो जगदादि-आनंदकंद ।
जो स्वरूपें स्वानंद शुद्ध । तो व्याधेंसीं गोविंद
सकृप बोले ॥ ८२ ॥
तूं जीवघातक पारधी । भय मानिसी ममापराधीं ।
तुज अभय गा त्रिशुद्धीं । माझी कार्यसिद्धी त्वां
केली ॥ ८३ ॥
कुमारीं सांब केला स्त्रीरूप । कपटें ब्राह्मणां
आला कोप ।
कुळासी झाला ब्रह्मशाप । हा त्रिविध संकल्प माझाचि
॥ ८४ ॥
शापावशेष लोह जाण । त्याचा तुवां करोनि बाण ।
मृगलोभें विंधिला चरण । यासही कारण संकल्प माझा
॥ ८५ ॥
मी बुद्धीची अनादि बुद्धी । मी क्रियेची क्रिया
त्रिशुद्धी ।
तेथें अहंकर्तृत्वाचे विधी । तूं वृथा अपराधी म्हणविसी
॥ ८६ ॥
मिथ्या धरूनि देहाभिमान । म्हणसी घडलें मज पाप पूर्ण
।
त्याही पापासी पुरश्चरण । माझें दर्शन मुख्यत्वें
॥ ८७ ॥
माझिया नामा एकासाठीं । जळती महापातकांच्या कोटी
।
त्या मज तुवां देखिलें दृष्टीं । परम भाग्यें भेटी
घडली तुज ॥ ८८ ॥
माझी घ्यावया क्षणार्ध भेटी । एक रिघाले गिरिकपाटीं
।
एक योगयागसंकटीं । झाले महाहटी नेमस्त ॥ ८९ ॥
एवं नाना नेमआटाटी । शिणतांही कल्पकोटी ।
स्वप्नींही न लभे माझी भेटी । त्या मज त्वां दृष्टीं
देखिलें ॥ २९० ॥
माझें होतांचि दर्शन । सकळ पातकां निर्दळण ।
तूं तंव पुण्यात्मा परिपूर्ण । पापाभिमान धरूं
नको ॥ ९१ ॥
पापाभिमानें अधोगती । पापाभिमानें स्वर्गा जाती
।
निरभिमानें माझी प्राप्ती । सत्य वचनोक्ती पैं
माझी ॥ ९२ ॥
तूं ऐसें मानिसी आपण । परब्रह्म परमात्मा श्रीकृष्ण
।
त्यासी विंधिला निर्वाणबाण । हें पाप दारुण अनिवार
॥ ९३ ॥
लोहपरिसा आलिंगन । तेणें लोह होय सुवर्ण ।
त्यासी फोडूं आल्या लोहघण । आघातें सुवर्ण तो होय
॥ ९४ ॥
तेवीं भक्तीं घेतल्या माझी भेटी । पातकें जातीं
उठाउठी ।
का द्वेषे देखिल्या मज दृष्टीं । पातकां तुटी तत्काळ
॥ ९५ ॥
हो कां इतरांच्या अपराधतां । प्राणी पावे अधःपाता
।
तोचि अपराध माझा करितां । नित्यमुक्तता अपराध्यां
॥ ९६ ॥
ममापराधें नरक पावे । तैं माझें सामर्थ्य बुडालें
आघवें ।
माझेनि अपराधें सुख पावे । मुक्तिवैभवें भयानिर्मुक्त
॥ ९७ ॥
विष म्हणोनि अमृतपान । केल्या अमरत्व न चुके जाण
।
तेवीं द्वेषेंही माझें दर्शन । करी पावन प्राण्यासी
॥ ९८ ॥
जाणोनि अग्नि लविला घरीं । तो जाळूनि सर्वही भस्म
करी ।
मा नेणतांही ठेविला वळचणीवरी । तोही करी तैसेंचि
॥ ९९ ॥
तेवीं भावें अथवा द्वेषें पूर्ण । ज्यासी घडे माझें
दर्शन ।
तो होय परम पावन । हें सत्य जाण जराव्याधा ॥ ३०० ॥
मज ठाकावया निजधाम । त्वां सिद्ध केलें माझें काम
।
तेणें तुष्टलों मी आत्माराम । तूं पावन परम तिंहीं
लोकीं ॥ १ ॥
ज्या नांव म्हणसी ‘पाप’ पूर्ण । जेणें देहें मज विंधिला
बाण ।
तेणेंचि देहें तूं आपण । होसी स्वर्गभूषण सुरवंद्य
॥ २ ॥
याग करूनि याज्ञिक । पावती सुख पतनात्मक ।
तैसें तुज न घडे देख । तूं अक्षय सुख पावसी ॥ ३ ॥
माझिया दर्शनाचें पुण्य । दिविभोगें नव्हे क्षीण
।
यालागीं अक्षय सुख संपूर्ण । तूं सर्वथा जाण पावसी
॥ ४ ॥
तूं विकल्प सांडोनियां पोटीं । जराव्याधा सवेग
उठीं ।
मिथ्या माझ्या गोष्टी । तूं अक्षय्य तुष्टी पावसी
॥ ५ ॥
तूं ऐसें जीवीं कल्पिसी । आपण निघालां निजधामासी
।
मागें अक्षय सुखासी । कोणापाशीं मागावें ॥ ६ ॥
जैसें बोलती इतर लोक । ममज्ञा तैशी नव्हे देख ।
ठाकठोक आतांचि रोख । अक्षय सुख पावसी ॥ ७ ॥
माझे आज्ञेचें लाहोनि बळ । ध्रुव अद्यापि झाला अढळ
।
माझी आज्ञा बंदी कळिकाळ । कोणेपरी विकळ करूं न शके
॥ ८ ॥
ऐसें श्रीमुखें आपण । जंव बोलों नपुरे श्रीकृष्ण
।
तंव घवघवीत विमान । व्याधासी जाण उतरलें ॥ ९ ॥
इत्यादिष्टो भगवता कृष्णेनेच्छाशरीरिणा ।
त्रिः परिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययौ ॥ ४०
॥
जो सदा पूजिजे सुरासुरीं । जो परमात्मा चराचरीं
।
जो लीलाविग्रहदेहधारी । जो योगीश्वरीं वंदिजे ॥
३१० ॥
ऐसा अतिवरिष्ठ श्रीकृष्ण । तेणें जराव्याध आज्ञापून
।
कृष्णैच्छामात्रें विमान । देदिप्ययान जें आलें
॥ ११ ॥
व्याधें देखोनि विमाना । हर्षें निर्भर झाला मना
।
तीन प्रदक्षिणा करूनि कृष्णा । नमूनि विमाना आरुढे
॥ १२ ॥
व्याध आरूढोनि विमाना । क्रमूनि इंद्रचंद्रग्रहगणा
।
अक्षय सुख स्वर्गभुवना । कृष्णकृपें जाणा तो पावला
॥ १३ ॥
जेणें अपकार केला पूर्ण । त्यासी उपकार करावा आपण
।
हें निज शांतिज्ञानलक्षण । स्वांगें श्रीकृष्ण
स्वयें दावी ॥ १४ ॥
ब्रह्मज्ञानाचे बोल बोलती । तैसें नाहीं कृष्णनाथी
।
अंगीं दावूनियां स्थिती । व्याध निश्चितीं उद्धरिला
॥ १५ ॥
सकळ कुळाचें निर्दळण । झाल्याही मोह न धरी श्रीकृष्ण
।
जेणें निजांगें विंधिला बाण । तो व्याधही जाण सुखी
केला ॥ १६ ॥
समुद्रतीरीं घेऊनि रथ । दारुक उभा होता तेथ ।
तेणें न देखतां श्रीकृष्णनाथ । गवेषणार्थ निघाला
॥ १७ ॥
दारुकः कृष्णपदवीमन्विच्छनधिगम्यताम् ।
वायुं तुलसिकामोदमाघ्रायाभिमुखं ययौ ॥ ४१ ॥
कृष्ण न देखतां दारुक । कासावीस झाला देख ।
शोधीत श्रीकृष्णपदांक । पृथ्वी सम्यक् अवलोकी
॥ १८ ॥
तंव कृष्णकंठींच्या तुळसीमाळा । त्यांचा आमोद दारुका
आला ।
तेणें गंधाभिमुखें निघाला । तंव देखता झाला महातेज
॥ १९ ॥
तं तत्र तिग्मद्युभिरायुधैर्वृत्तं
हाश्वत्थमूले कृतकेतनं पतिम् ।
स्न्नेहल्पुतात्मा निपपात पादयो
रथादवल्पुत्य स्बाष्पलोचनः ॥ ४२ ॥
तंव धगधगीत तेजागळा । दिव्य आयुधांचा मेळा ।
त्यांमाजीं घनसांवळा । श्रीकृष्ण डोळां देखिला
॥ ३२० ॥
अश्वत्थातळीं धरूनि स्थान । घालूनियां वीरासन ।
निजतेजें विराजमान । दारुकें श्रीकृष्ण देखिला
स्वयें ॥ २१ ॥
कृष्ण देखतां लवडसवडीं । रथाखालीं घालूनि उडी ।
पोटींच्या सप्रेम आवडीं । धरिले तांतडीं हरिचरण
॥ २२ ॥
नेत्री अश्रूचिया धारा । अंग कांपे थरथरा ।
तुजवेगळें शार्ङ्गधरा । अंधतम नेत्रा दृढ दाटे
॥ २३ ॥
अपश्यतस्त्वच्चरणाम्बुजं प्रभो
दृष्टीः प्रनष्टा तमसि प्रविष्टा ।
दिशो न जाने न लभे च शान्तिं
यथा निशायामुडुपे प्रनष्टे ॥ ४३ ॥
ऐके स्वामी श्रीकृष्णा । न देखतां तुझिया श्रीचरणां
।
जगदांध्य पडे नयनां । दिशांची गणना गणी कोण ॥ २४
॥
ज्ञानेंसी मावळला विवेक । अणुमात्र न लभे सुख ।
तुज न देखतां मी देख । जड मूढ मूर्ख होऊनि ठेलों
॥ २५ ॥
जेवीं नष्टचंद्राचिये रात्रीं । निबिड अंवसेचिये
आंधारीं ।
तेवीं तुजवीण श्रीहरी । दृढ दाटे संसारीं अंधतम
॥ २६ ॥
तुझे देखतांचि श्रीचरण । अंधतमा निर्दळण ।
जेवीं प्रकटतां रविकिरण । अंधारेंसीं जाण निशा
नासे ॥ २७ ॥
इति ब्रुवति सुते वै रथो गरुदलाञ्छनः ।
खमुत्पपात राजेन्द्र साश्वध्वज उदीक्षतः ॥ ४४ ॥
ऐसें विनवी जंव दारुक । तंव परमश्वर्य कांहींएक
।
देखतां झाला अलोलिक । पाखेंवीण देख उडाला रथु ॥ २८
॥
चहूं वारुवांसंयुक्त । गरुडध्वजेंसीं श्रीकृष्णरथ
।
ऊर्ध्वगतीं गगनाआंत । दारुकादेखत उडाला ॥ २९ ॥
शुक म्हणे परीक्षिती । निजधामा जातां श्रीपती ।
आपुली ऐश्वर्यसंपत्ती । स्वेच्छा ऊर्ध्वगती स्वयें
नेत ॥ ३३० ॥
इहलोकीं ठेवूनि कीर्ती । निजवैभवविलाससंपत्ती
।
आवरूनियां निजशक्ती । स्वयें ऊर्ध्वगती स्वसत्ता
नेत ॥ ३१ ॥
तमन्वगच्छन् दिव्यानि विष्णुप्रहरणानि च ।
तेनातिविस्मितात्मानं सूतमाह जनार्दनः ॥ ४५ ॥
रथ जातां ऊर्ध्वमंडळ । शंख चक्र गदा कमळ ।
तदनुलक्षित तत्काळ । दिव्यायुधें सकळ निघालीं ॥
३२ ॥
ऊर्ध्वमंडळीं उडाला रथ । दिव्यायुधेंही समस्त ।
तें देखोनि अतिविस्मित । ठेला तटस्थ दारुक ॥ ३३ ॥
धुरे बैसोनियां नित्य । मी वागवीं श्रीकृष्णरथ
।
तो रथ ऊर्ध्वगतीं कृष्ण नेत । मज कां एथ सांडिलें
॥ ३४ ॥
मज सांडूनियां गोविंदें । नेलीं आपुलीं दिव्यायुधें
।
मी अभाग्य भग्यमदें । त्यजिलों मुकुंदें निश्चित
॥ ३५ ॥
म्यां उडी घातली रथाखालती । हेचि माझी मंदमती ।
येरवीं मीही जातों ऊर्ध्वगती । कां श्रीपती रुसला
॥ ३६ ॥
जेणें चरणीं विंधिला बाण । तो व्याधही उद्धरिला
जाण ।
मी भाग्यें अभागी पूर्ण । यालागीं श्रीकृष्ण मज
त्यागी ॥ ३७ ॥
नित्य कृष्ण दृष्टीं पुढें । धुरे बैसोनि वागवीं
घोडे ।
तो मी कृष्णावेगळा पडें । भाग्य कुडें पैं माझें
॥ ३८ ॥
मी श्रीकृष्णाचा सारथी । ऐशी त्रिलोकीं झाली ख्याती
।
तो मी वेगळा पडें अंतीं । कां श्रीपती रुसला ॥ ३९
॥
यावजन्म भोगिलें कृष्णसुख । त्या मज वोडवलें वियोगदुःख
।
कृष्णा कां झालासी विमुख । मी दीन रंक पैं तुझें
॥ ३४० ॥
माझा बोल अणुभरी । नाहीं अव्हेरिला हरी ।
त्या मज तूं श्रीहरी । अंतीं दुर्धरीं दुराविशी
कां ॥ ४१ ॥
अपरधिया तारिलें व्याधासी । अश्व-ध्वजेंसीं रथ
नेसी ।
तो तूं मज उद्धरावयासी । कां उबगलासी गोविंदा ॥ ४२
॥
ऐसा अवस्थाभूत पूर्ण । पाहतां श्रीकृष्णाचें वदन
।
दारुकासी आलें रुदन । आसुवीं नयन लोटले ॥ ४३ ॥
दीर्घस्वरें देऊनि हांक । दारुक रडे अधोमुख ।
अंतीं श्रीकृष्ण झाला विमुख । हें अतिदुःख मजलागीं
॥ ४४ ॥
दुःखें चरफडीत मोठा । करें पिटीत ललाटा ।
मर मर विधातया नष्टा । वोखटें अदृष्टा काय लिहिलें
॥ ४५ ॥
मग म्हणे श्रीकृष्णनाथा । तुजपुढें बापुडें विधाता
।
तुजवेगळा मी राहतां । अतिदीनता पावेन ॥ ४६ ॥
तुझेनि बळें श्रीकृष्णा । म्यां कळिकाळा घातला
आंकणा ।
तो मी काळाचा वोळंगणा । कां करिसी पोसण जगाचा ॥ ४७
॥
ऐसें ऐकोनियां वचन । ‘ना भीं ना भीं’ म्हणे जनार्दन
।
मग आश्वासून पूर्ण । गुह्य आलोचन सांगत ॥ ४८ ॥
आजिच्या काळाचे काळगतीं । तूं एक उरलासी निकटवर्ती
।
तुज म्यां राखिलें निजकार्यार्थीं । वेगीं द्वारावतीं
तूं जाईं ॥ ४९ ॥
गच्छ द्वारवतीं सूत ज्ञातीनां निधनं मिथः ।
सङ्कर्षणस्य निर्याणं बन्धुभ्यो ब्रूहि मद्दशाम्
॥ ४६ ॥
द्वारकायां च न स्थेयं भवद्भिश्च स्वबन्धुभिः
।
मया त्यक्तां यदुपुरीं समुद्रः प्लावयिष्यति ॥
४७ ॥
स्वं स्वं परिग्रहं स्वर्वे आदाय पितरौ च नः ।
अर्जुनेनाविताः सर्व इंद्रप्रस्थं गमिश्यथ ॥ ४८
॥
तूं जाऊनि द्वारकेआंत । यादवांचा निधनवृत्तांत
।
परस्परें कलहयुक्त । निमाले समस्त हें सांग ॥ ३५०
॥
बळिभद्रें निजात्मस्थितीं । देहो त्यजिला योगगतीं
।
माझीही दशा समस्तांप्रती । यथनिगुती सांगावी ॥
५१ ॥
तुवां जाऊनियां त्यांपाशीं । शीघ्र सांगावें समस्तांशी
।
कोणी न रहावें द्वारकेसी । निघावें वेगेंसीं ममज्ञा
॥ ५२ ॥
द्वारका त्यागावयाचें कारण । तुज मी सांगेन आपण
।
दारुका तूं अतिसज्ञान । विश्वास पूर्ण मज तुझा ॥
५३ ॥
यालागीं तुज राहवूनि एथ । अंतकाळींचें गुज सांगत
।
तुवां जाऊनि द्वारकेंत । बाहेर समस्त काढावे ॥
५४ ॥
बाहेर काढावयाचें कारण । म्यां द्वारका त्यागिल्या
जाण ।
समुद्र येऊनि आपण । नगर संपूर्ण बुडवील ॥ ५५ ॥
यालागीं सत्वर गमन । शीघ्र करावें आपण ।
माझीं माता पिता समस्त जन । द्वारकेहून काढावीं
॥ ५७ ॥
जंव समुद्र बुडविना तो ठावो । तंव आपुलाला समुदावो
।
घेऊनि सकळ परिग्रहो । शीघ्रतर पहा हो निघावें ॥
५८ ॥
झालिया राज्यलोट । चोराकुळित होईल वाट ।
कोणीं नव जावें एकट । अवघीं एकवट करावीं ॥ ५९ ॥
अर्जुनाचेनि सांगातें । एकत्र मिळूनि समस्तें ।
शीघ्र जावें इंद्रप्रस्थातें । तो मागीं त्यांतें
रक्षील ॥ ६० ॥
ऐसें ऐकतां श्रीकृष्णवचन । दारुकासी आलें रुदन
।
न वचे सांडूं पाहे प्राण । जळेंवीण मीन जैसा ॥ ६१
॥
निजकुळासी करूनि घात । गेला गेला रे श्रीकृष्णनाथ
।
मी काळमुखा द्वारकेआंत । जावों हा वृत्तांत सांगावया
॥ ६२ ॥
गिळूनि श्रीकृष्णनिजसुखा । म्हणती हा आला काळमुखा
।
सकळ जगाचिया दुःखा । सूचक देखा मी होईन ॥ ६३ ॥
ऐकतां माझिया वचनासी । प्राणान्त होईल सर्वांसी
।
एवढ्या द्यावया महादुःखासी । न वचें हृषीकेशी मी
तेथें ॥ ६४ ॥
ज्यासी म्यां सांगावी हे वार्ता । त्यांच्या करावें
जीवघाता ।
एवढी घोर निष्ठरता । नव्हे कृष्णनाथा माझेनीं ॥
६५ ॥
बहुतां मुंग्यांच्या विवरासी । जेवीं आगी लावावी
हृषीकेशी ।
तेवीं हे वार्ता द्वारकेसी । म्यां सुहृदांपाशीं
सांगावी ॥ ६६ ॥
जेवीं फळते फुलते वनीं । भडकोनि लावावा दावाग्नी
।
तैसा भडका हा सुहृदांचे कानीं । कृष्णनिधनाग्नी
कोण लावी ॥ ६७ ॥
जेवीं बुडतयाचे माथां । पाषाण न देववे सर्वथा ।
तेवीं कृष्णसहित कुळाच्या घाता । मी नव्हें सांगता
सुहृदांसी ॥ ६८ ॥
सुख द्यावें सुहृदंसी । तें राहिलें हृषीकेशी ।
घेऊनियां महादुःखांचिया राशी । सुहृदांपाशी मी
न वर्चे ॥ ६९ ॥
आशंका ॥
म्हणसी जन्मवरी अवज्ञा । तुवां नाहीं केली अतिप्रज्ञा
।
तो तूं अंतकाळींच्या वचना । कां अवज्ञा करितोसी
॥ ३७० ॥
कृष्णा अंतकाळींचें तुझें श्रीमुख । पाहतां मज
अत्यंत सुख ।
तें सांडूनि जनांसी दुःख । द्यावया देख मी न वचें
॥ ७१ ॥
कुळानिधनाचें घोर दुःख । कृष्णनिधनें संतापक ।
माझे वचनमात्रें हें विख । जगासी देख न देववे ॥ ७२
॥
तुझे आज्ञेकरितां देख । जगासी द्यावें महादुःख
।
तुझे अवज्ञेचा उल्लेख । नरकदायक मज् होय ॥ ७३ ॥
मा आपणचि घेऊनि विख । तुजपुढें मरतां देख ।
उत्तम गति अलोलिक । मी निजनिष्टंक पावेन ॥ ७४ ॥
ऐसें म्हणोनि आपण । दारुकें घातलें लोटांगण ।
मस्तकीं धरिले श्रीचरण । सर्वथा जाण सोडीना ॥ ७५
॥
देखोनि दारुकाचा भावो । कृपें द्रवला देवाधिदेवो
।
जेणें निर्दळे शोकमोहो । तों वर्म पहा हो सांगत ॥
७६ ॥
त्वं तु मद्धर्ममास्थाय ज्ञाननिष्ठ उपेक्षकः ।
मन्मायारचनामेतां विज्ञायोपशमं व्रज ॥ ४९ ॥
माझ्या धर्माचें निजलक्षण । दृढ आश्रयितां आपण
।
पावोनि माझें ज्ञान विज्ञान । तूं ब्रह्मसंपन्न
स्वयें होसी ॥ ७७ ॥
माझें धर्माचें निजलक्षण । तूं म्हणसी तें कोण कोण
।
ऐक दारुका सावधान । मद्धर्म पूर्ण ते ऐसे ॥ ७८ ॥
हृदयीं नित्य माझें ध्यान । मुखीं माझें नामकीर्तन
।
श्रवणीं माझें कथाश्रवण । करें मदर्चन सर्वदा ॥
७९ ॥
नयनीं मम मूर्तिदर्शन । चरणीं मदालया गमन ।
रसनें मम तीर्थप्राशन । मत्प्रसादभोजन अत्यादरें
॥ ३८० ॥
साष्टांगें मजचि नमन । आल्हादें मद्भक्तां आलिंगन
।
सप्रेम माझे सेवेवीण । रिता अर्धक्षण जाऊं नेदी
॥ ८१ ॥
ऐसी सेवा करितां पहा हो । सर्वभूतीं देखें मद्भावो
।
हा सर्वधर्मांमाजीं रावो । तेथें अपावो कदा न रिघे
॥ ८२ ॥
सर्वभूतीं माझें दर्शन । तेव्हां ‘वैराग्य’ वोसंडे
संपूर्ण ।
तेथ सहजें होय शुद्ध ज्ञान । देहाभिमानच्छेदक ॥
८३ ॥
देहाभिमान होतां क्षीण । अपेक्षेसी पडे शून्य ।
तेव्हां ‘निरपेक्षता’ पूर्ण । सहजें जाण ठसावे
॥ ८४ ॥
निरपेक्षतेची दशा कैशी । विषय भेटलिया इंद्रियांसी
।
उपेक्षा करी त्यांसी । जेवीं मृगजळासी सज्ञान ॥
८५ ॥
या दृष्टीं पाहतां चराचर । समूळ मिथ्या व्यवहार
।
जेवीं दोराचा सर्पाकार । तेवीं भ्रमें संसार भासत
॥ ८६ ॥
केवळ दोराचा सर्पाकार । तो श्वेत कृष्ण कीं रक्तांबर
।
तेवीं विषयीं विषयव्यवहार । मिथ्या संसार मायिक
॥ ८७ ॥
जेवीं शुक्तिकेचा रजताकार । न घडे एकही अलंकार ।
तेवीं हा आभासे संसार । मिथ्या व्यवहार मायिक ॥ ८८
॥
मूळीं मिथ्या भवभान । त्याचें भ्रांतासीच बंधन
।
तेथील जें मुक्तपण । तोही भ्रम जाण सोलींव ॥ ८९ ॥
आम्हीं सज्ञान पूर्ण । निर्दळूनि भवबंधन ।
दृढ साधिलें मुक्तपण । हेंही जल्पन मायिक ॥ ३९० ॥
संसार मायिक रचना । हें सत्यत्वें कळलें ज्याच्या
मना ।
तैं मनचि लाजे मनपणा । ‘विज्ञान’ जाण त्या नांव ॥
९१ ॥
जागृति सुषुप्ति आणि स्वप्न । संसाराचें मिथ्या
ज्ञान ।
हें ज्यासी ठसावलें संपूर्ण । ‘विज्ञान’ जाण त्या
नांव ॥ ९२ ॥
मुख्य विज्ञानाचें लक्षण । साधक होय ब्रह्म पूर्ण
।
जगीं न देखे मीतूंपण । ‘उपशम’ जाण या नांव ॥ ९३ ॥
ऐसा उपशम ज्यासी पूर्ण । त्यासी मजसीं नाहीं भिन्नपण
।
दारुकें ऐकतां निरूपण । हृदयीं ते खूण चमत्कारली
॥ ९४ ॥
अलंकार सोनें पाहूं गेला । तंव तोचि सोनें होऊनि
ठेला ।
तेवीं मी तंव कृष्णरसें वोतला । वियोग नाथिला देहलोभें
॥ ९५ ॥
मी कृष्णरूप आपण । मज कृष्णेंसीं नाहीं भिन्नपण
।
ऐशी चमत्कारली खूण । मी ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वें
॥ ९६ ॥
इत्युक्तस्तं परिक्रम नमस्कृत्य पुनः पुनः ।
तत्पादौ शीष्णर्युपाधाय दुर्मनाः प्रययौ पुरीम्
॥ ५०॥
इति श्रीमद्भागवते म्हापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादस्कन्धे
त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥
ऐसें ऐकोनि श्रीकृष्णवचना । शिरीं वंदूनि श्रीकृष्णाज्ञा
।
खेद सांडोनियां मना । कृष्णचरणां लागला ॥ ९७ ॥
करूनि त्रिवार प्रदक्षिणा । पुनः पुनः लागोनि चरणां
।
चरणीं माथा ठेवूनि जाणा । घेऊनि कृष्णाज्ञा निघाला
॥ ९८ ॥
ब्रह्म सर्वत्र परिपूर्ण । त्याचा बोधक श्रीकृष्ण
।
तो निजधामा गेला आपण । तेणें दुर्मन दारुक ॥ ९९ ॥
पुढती श्रीकृष्णदर्शन । सर्वथा न लभे आपण ।
यालागीं अतिदुर्मन । करी गमन द्वारकेसी ॥ ४०० ॥
दारुक धाडिला दारकेसी । तंव मैत्रेय आला कृष्णापाशीं
।
तेचि काळीं हृषीकेशी । ब्रह्मज्ञान त्यासी उपदेशी
॥ १ ॥
तो ब्रह्मज्ञानउपदेशविधि । शुक बोलिला तृतीयस्कंधीं
।
म्हणोनि तें निरूपण ये संधीं । न प्रतिपादीं पुनरुक्त
॥ २ ॥
पाहावया कृष्णनिर्याण । उद्धव गुप्त होता आपण ।
तेणें ऐकोनि ज्ञाननिरूपण । संतोषें नमन करी कृष्णा
॥ ३ ॥
तेचि काळीं मैत्रेयासी । स्वमुखें बोलिला हृषीकेशी
।
विदुर येईल तुजपाशीं । त्यासी तूं उपदेशीं गुह्यज्ञान
॥ ४ ॥
उपदेशूनि मैत्रेयासी । देवें धाडिला तो स्वाश्रमासी
।
उद्धवेंही नमूनि हृषीकेशी । तोही बदरीसी निघाला
॥ ५ ॥
दारुक धाडिला द्वारकेसी । मैत्रेय धाडिला स्वाश्रमासी
।
उद्धव धाडिला बदरीसी । व्यधअधमासी धाडिलें स्वर्ग
॥ ६ ॥
निजरथसहित घोडे । निजायुधेंसीं धाडिलें पुढें ।
आतां आपणही वाडेंकोडें । निजधामाकडे निघेल ॥ ७ ॥
निजधामा निघतां श्रीपती । समस्त देव पाहों येती
।
ते सुरस कथासंगती । पुढिले अध्यायार्थी अतिगोड
॥ ८ ॥
अजन्मा तो जन्म मिरवी । विदेहाअंगीं देहपदवी ।
स्वयें अक्षयी तो मरण दावी । अतिलाघवी श्रीकृष्ण
॥ ९ ॥
ज्याचें निजधामगमन । शिवविरिंच्यादिकां अतर्क्य
खूण ।
त्यांचे सांगेन उपलक्षण । श्रोता अवधान मज द्यावें
॥ ४१० ॥
एकादशाचा कळस जाण । श्रीकृष्णांचे निजनिर्याण ।
जेथ नाहीं देहाभिमान । तें ब्रह्म पूर्ण परिपक्व
॥ ११ ॥
भय नाहीं जन्म धरितां । भय नाहीं देहीं वर्ततां ।
भय नाहीं देह त्यागितां । ‘हे ब्रह्म-परिपूर्णता’
हरि दावी ॥ १२ ॥
एका जनार्दना शरण । पुढें अचुंबित निरूपण ।
संतीं मज द्यावें अवधान । सांगेन व्याख्यान सद्गुरुकृपा
॥ ४१३ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे परमहंससंहितायां
एकाकारटीकायां ‘स्वकुलनिर्दळणं’ नाम त्रिंशोऽध्यायः
॥ ३० ॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ५० ॥ ओंव्या ॥ ४१३
॥
॥ श्री एकनाथी भागवत ॥
अध्याय एकतिसावा
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो श्रीसद्गुरु अच्युता । तूं देहीं असोनि देहतीता
।
गुणीं निर्गुणत्वें वर्तता । देहममता तुज नाहीं
॥ १ ॥
देहममता नाहीं निःशेख । तानेपणीं प्यालासी विख
।
पूतना शोषिली प्रत्यक्ष । दावाग्नि देख प्राशिला
॥ २ ॥
जो तूं वैकुंठपीठविराजमान । त्या तुज नाहीं देहाभिमान
।
हूओनि गोवळांसमान । हुंबरी जाण घालिशी स्वयें
॥ ३ ॥
तुज पावावया कर्मबळें । सदा सोशिती सोंवळें ओंवळें
।
तो तूं मेळवूनि गोवळे । जेवणें खेळेंमेळें स्वये
करिसी ॥ ४ ॥
ज्यातें म्हणती दुराचार । तो तुवां करूनि व्यभिचार
।
केला गोपिकांचा उद्धार । हें अगम्य चरित्र वेदशास्त्रं
॥ ५ ॥
घरीं सोळा सहस्त्र नारी । नांदसी एकलक्ष साठी सहस्त्र
कुमरीं ।
तरीं तूं बाळब्रह्मचारी । तुज सनत्कुमारीं वंदिजे
॥ ६ ॥
तुझे ब्रह्मचर्याची थोरी । शुक नारद वंदिती शिरीं
।
हनुमंत लोळे पायांवरी । तूं ब्रह्मचारी नैष्टिक
॥ ७ ॥
व्रतबंध नव्हतां आधीं । तुवां भोगिलीं गोवळीं पेंधीं
।
तो तूं उर्ध्वरेता त्रिशुद्धीं । तुज भीष्म वंदी
सर्वदा ॥ ८ ॥
नवलक्ष गोकंठपाशीं । तुज बांधवेना हृषीकेशी ।
तो तूं भावार्थें बांधिलासी । रासक्रीडेसी गोपिकीं
॥ ९ ॥
जैसे जैसे त्यांचे मनोरथ । तैसतैसा तूं क्रीडा करित
।
सामान्य रात्रि करूनि तेथ । प्रत्येमयुक्त विचरसी
॥ १० ॥
तो तूं कामासी नातळत । कामिनीकाम पूर्ण पूर्ण करित
।
लाजवूनि विधिवेदार्थ । गोपिका समस्त तारिल्या ॥
११ ॥
गोपी तारिल्या प्रेमाद्भुतें । गायी तारिल्या वेणुगीतें
।
गौळिये तारिले समस्तें । श्रीकृष्णनाथें निजयोगें
॥ १२ ॥
कंस तारिला दुष्टबुद्धी । व्याध तारिला अपराधी
।
ऐसा कृपाळु तूं त्रिशुद्धी । संसारअवधी श्रीकृष्णा
॥ १३ ॥
नुल्लंघवे श्रीकृष्णाच्या बोला । यमें गुरुपुत्र
आणूनि दिधला ।
तो श्रीकृष्ण निजतनु त्यागिता जाहला । जो नव्हे
अंकिला कळिकाळा ॥ १४ ॥
भागवतीं कलसाध्यावो । जेथें निजधामा जाईल देवो
।
तो अतिगहन अभिप्रावो । सांगे शुकदेवो परीक्षितीसी
॥ १५ ॥
कळसावरतें न चढे काम । तेवीं देवें ठाकिल्या निजधाम
।
राहिला निरूपणसंभ्रम । ’कळसोपक्रम’ या हेतु ॥ १६
॥
वेदशास्त्रार्थनिजनिर्वाहो । देहीं नुपजे अहंभावो
।
तो हा एकतिसावा अध्यावो । जेथ निजधामा देवो स्वेच्छा
निघे ॥ १७ ॥
श्रीकृष्णाचें निजधामगमन । ब्रह्मादिकां अतर्क्य
जाण ।
एका जनार्दनकृपा पूर्ण । विशद व्याख्यान सांगेन
॥ १८ ॥
दारुकें द्वारका प्रयाण । केलिया निजधामा निघे
श्रीकृष्ण ।
तें निर्याणकाळींचें दर्शन । पाहों देवगण स्वयें
आले ॥ १९ ॥
तेचि अर्थींचें निरूपण । श्रीशुक सांगे आपण ।
श्रोता परीक्षिती सावधान । श्रीकृष्णनिर्याणश्रवणार्थी
॥ २० ॥
श्रीशुक उवाच -
अथ तत्रागमद्भह्या भवन्य च समं भवः ।
महेन्द्रप्रमुखा देवा मुनयः सप्रजेश्वराः ॥ १ ॥
पितरः सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगाः ।
चारणा यक्षरक्षांसी किन्नराप्सरसो द्विजाः ॥ २
॥
जो व्यासाचें निजजीवन । जो योगियांचें चूडारत्न
।
तो श्रीशुक स्वयें आपण । श्रीकृष्णनिर्याण निरूपी
॥ २१ ॥
शुक म्हणे परीक्षिती । निजाधामा निघतां श्रीपती
।
सकळ देव दर्शनार्थ येती । विमानपंक्तीं सवेग ॥ २२
॥
ब्रह्मा सत्वर आला तेथ । भव भवानीसमवेत ।
इंद्रमूख्य देव समस्त । स्वगणयुक्त ते आले ॥ २३ ॥
सनकादिक मुनिपंक्ती । आले दक्षादि प्रजापती ।
अर्यमादि पितर येती । कपिलादि धांवती महासिद्ध
॥ २४ ॥
आले गंधर्व विद्याधर । यक्ष चारण किन्नर ।
बिभीषणादि राक्षस थोर । वेगीं श्रीधर पाहों येती
॥ २५ ॥
पहावया श्रीरंग । आले पाताळींचें प्रन्नग ।
ज्यांतें म्हणती महोरग । तेही सवेग पैं आले ॥ २६
॥
द्विज आले दत्तत्रेयादिक । नारद पाहों आला कौतुक
।
द्विज-पक्षी गरुडप्रमुख । सत्वर देख ते आले ॥ २७
॥
रंभा उर्वशी मेनका । अप्सरा ज्या अष्टनायिका ।
श्रीकृष्णदर्शना आवांका । धरोनि देखा त्या आला
॥ २८ ॥
श्रीकृष्णस्वरूप पहावया । नयनीं थोर घेतला थाया
।
यालागीं देंवसमुदाया । येणें लवलाह्यां जाहलें
एथें ॥ २९ ॥
द्रष्टुकामा भगवतो निर्याणं परमोत्सुकाः ।
गायन्तश्च गृणन्तश्च शौरेः कर्माणि जन्म च ॥ ३ ॥
कृष्ण पाहावया आवडीं । दृष्टी धांवे लवडसवडी ।
होत डोळ्यां आडाडी । अभिनव गोडी कृष्णाची ॥ ३० ॥
श्रीकृष्णनिर्याणदर्शन । पाहावया उत्साहपूर्ण
।
सत्वर आले सुरगण । पुढती श्रीकृष्णदर्शन आम्हां
कैंचें ॥ ३१ ॥
सौंदर्याची निजसीमा । घनश्याम सुंदर प्रतिमा ।
तो कृष्ण गेलिया निजधामा । दर्शन आम्हां मग कैंचें
॥ ३२ ॥
श्रीकृष्णदर्शनाची गोडी । सुरगणां लागलीसे गाढी
।
यालागीं तें अतितांतडी । आले आवडीं दर्शनार्थ ॥
३३ ॥
श्रीकृष्णकर्में स्वयें वर्णिता । कृष्णचरित्रें
गीतीं गात ।
मिळोनि सुरवर समस्त । आले दर्शनार्थ सत्वर ॥ ३४ ॥
ववर्षुः पुष्पवर्षाणी विमानावलिभिर्नभः ।
कुर्वन्तः सङ्कुलं राज्न् भक्त्या परमया युताः
॥ ४ ॥
विमानश्रेणी आकाशीं । तेथ दाटलिया चौपाशीं ।
संपली देखोनि हृषीकेशी । जयजयकारासी तिहीं केलें
॥ ३५ ॥
देखोनि श्रीकृष्णनाथ । भक्तिउद्रेक जाहलें चित्त
।
दिव्य सुमनांतें वर्षत । मिळूनि समस्त समकाळें
॥ ३६ ॥
दिव्य सुमनांचा रोळा । कृष्णा-चौपाशीं विखुरला
।
तेणें श्रीकृष्ण शोभला त्या काळां । घनश्यामलीळा
साजिरी ॥ ३७ ॥
भगवान् पितामहं वीक्ष्य विभूतीरात्मनो विभुः
।
संयोज्यात्मनि चात्मानं पद्मनेत्रे न्यमीलयत्
॥ ५ ॥
देव पावले शीघ्रगतीं । ब्रह्मा देखिला संमुखस्थिती
।
सदशिवसम विभूती । त्यांतेंही श्रीपती देखता जाहला
॥ ३८ ॥
इंद्रादिक निजविभूती । त्यांतें देखोनि श्रीपती
।
स्वनेत्र पद्मदलाकृती । ते सहजस्थितीं झांकिले
॥ ३९ ॥
झांकिले अथवा उघडे नयन । परी स्थिति नाहीं अधिक न्यून
।
तो आत्मा आत्मत्वें परिपूर्ण । तरी कां श्रीकृष्ण
नयन झांकी ॥ ४० ॥
देखोनि देवसमुदावो । कांहीं न बोलतां देवो ।
नेत्र झांकावया कोण । भावो अभिप्रावो अवधारा ॥ ४१
॥
द्वारके असतां श्रीकृष्णनाथ । सुरवर प्रार्थूं
आले तेथ ।
तिहीं विनविला देवकीसुत । दास समस्त कृपा पाही ॥
४२ ॥
स्वर्लोकादि लोकपाळ । आम्ही तुझे दास सकळ ।
निजधामा जातां एक वेळ । आश्रम सकळ पुनीत कीजे ॥ ४३
॥
त्या समस्त देवांप्रती । स्वमुखें बोलिला श्रीपती
।
यदुकुळक्षयाचे अंतीं । येईन निश्चितीं तेणें मार्गें
॥ ४४ ॥
ऐकोनि श्रीकृष्णवदंती । सुरवर संतोषले चित्तीं
।
आम्हांसी वश्य जाहला श्रीपती । वचनोक्ती नुल्लंघी
॥ ४५ ॥
ते संधीचा ठाकुन ठावो । आला सुरवरसमुदावो ।
त्यांचा छळवया अहंभावो । निजनेत्र पहा हो हरि झांकी
॥ ४६ ॥
देवांचा बहु समुदावो । तेथ मी कोठकोठें जावों ।
त्यासी ठकावया पहा हो । नेत्र झांकोनि देवो समाधि
दावी ॥ ४७ ॥
नाहीं समाधि आणि व्युत्थान । कृष्ण प्ररब्रह्म
परिपूर्ण ।
तोही निजनेत्र झांकून । समधिलक्षण मृषा दावी ॥ ४८
॥
स्वच्छंदमृत्यु योगियांसी । ते स्थिति नाहीं श्रीकृष्णापाशीं
।
अतर्क्यगति शिवादिकांसी । ते परोक्षितीसी शुक सांगे
॥ ४९ ॥
लोकाभिरामां स्वतनुं धारणाध्यानमङ्गलम् ।
योगधारणयाऽऽग्नेय्यादग्ध्वा धामाविशत्स्वकम्
॥ ६ ॥
कळिकाळ जिणोनि जाण । स्वच्छंदमृत्यु योगिजन ।
ते अग्निधारणाकरूनि पूर्ण । स्वदेह जाळून स्वरूप
होती ॥ ५० ॥
घृत थिजलें तें विघुरलें । तैसें सगुण निर्गुणत्वा
आलें ।
या नांव योगाग्निधारण बोलिलें । श्रीकृष्णें देह
दाहिलें हें कदा न घडे ॥ ५१ ॥
कृष्णस्वरूप परिपूर्ण । तो कां करील योगधारण ।
त्याचा लीलाविग्रही देह जाण । करावें दहन कशाचें
॥ ५२ ॥
देखतां डोळ्यां लागे ध्यान । संपूर्ण जेथें विगुंते
मन ।
एवढें श्रीकृष्णसौंदर्य संपूर्ण । निजमोहन जगाचें
॥ ५३ ॥
ज्याचें देखतां बरवेंपण । मदन पोटा आला आपण ।
लक्ष्मी भुलली देखोन चरण । चैतन्यघन श्रीकृष्ण
॥ ५४ ॥
ज्याचें योगियां सदा ध्यान । शिवादिकां नित्य चिंतन
।
सकल मंगलाचें आयतन । चैतन्यघन श्रीकृष्ण ॥ ५५ ॥
श्रीकृष्ण स्वयें आत्माराम । यालागीं तो जगाचा
आराम ।
लीलाविग्रही घनश्याम । ध्यानगम्य चिद्रूप ॥ ५६
॥
जैशी धृताची पुतळी । थिजोनि जाहली एके काळीं ।
तैसी चैतन्याची मुसावली । स्वलीला जाहली श्रीकृष्णमूर्ती
॥ ५७ ॥
दावाग्नि प्राशिला प्रत्यक्ष । न चढेचि काळियाचें
विख ।
तो देहचि नव्हे देख । मा मरणात्मक तेथ कैंचें ॥ ५८
॥
कृष्ण प्रकटे ज्याचे हृदयीं । तो देहींच होय विदेही
।
मा त्या कृष्णाच्या ठायीं । देहत्व कायी असेल ॥ ५९
॥
कृष्णदेहो नाहीं निमाला । तो आभासचि सहजत्वा आला
।
जैसा दर्पणींचा लोपला । प्रतिबिंब आपुला आपुले
ठायीं ॥ ६० ॥
ज्याचें करितां नामस्मरण । भक्तांचें निरसे जन्म
मरण ।
तो कृष्ण पावे जैं निधन । तैं भक्तांसी कोण उद्धरी
॥ ६१ ॥
आत्ममायेचे स्वलीला । कृष्ण कृष्णरूपें प्रगट जाहला
।
ते लीला त्यागोनि संचला । निजरूपीं ठेला निजत्वें
॥ ६२ ॥
कृष्णें देहो नेला ना त्यागिला । तो लीलाविग्रहें
संचला ।
भक्तध्यानीं प्रतिष्ठिला । स्वयें गेला निजधामा
॥ ६३ ॥
जैसजैसा भक्ताचा भावो । तैसातैसा होय देवो ।
तो भक्तध्यानीं स्थापूनि देहो । निजधामा पहा हो
न वचोनि गेला ॥ ६४ ॥
हो कां कृष्णमूर्ति जरी सगुण । तरी देहा दाह न घडे
जाण ।
कृष्णाश्रमें जग संपूर्ण । तेव्हां दहन जगाचें
॥ ६५ ॥
जेणें मायेसी निजपोटीं । दाविल्या ब्रह्मांडांच्या
कोटी ।
त्या श्रीकृष्णदेहदाहापाठीं । जगाची गोठी नुरावी
॥ ६६ ॥
ऐशियाही युक्ती विचरितां । अतिस्थूळ ते योग्यता
।
श्रीकृष्णदेहचि विदेहता । तेथ दाहकता ते कैची ॥
६७ ॥
कृष्णाचें असणें जाणें । हेहीं श्रीकृष्णचि स्वयें
जाणे ।
तेथ वेदांचेंही बोलणें । जाणपणें सरेना ॥ ६८ ॥
हे कृष्णाची अगम्य गती । शिवविरिंच्यादि नेणती
।
त्यांची कल्पना ऐशी चित्तीं । आम्हांसवें श्रीपती
येईल ॥ ६९ ॥
ऐसेनि अभिप्रायें पूर्ण । आनंदले सुरगण ।
अवघे होऊनि सावधान । उल्हास पूर्ण मांडिला ॥ ७०
॥
दिवि दुन्दुभयो नेदुः पेतुः सुमनश्च खात् ।
सत्यं धर्मो धृतिर्भूमेः कीर्तिः श्रीश्चानु तं
ययुः ॥ ७ ॥
उल्हासले सुरगण । दिवि द्ंदुभि त्रहाटिल्या जाण
।
दिव्य सुमनें गगनींहूत । वर्षले पूर्ण श्रीकृष्णावरी
॥ ७१ ॥
वैकुंठादि स्वर्ग संपत्ती । भूलोका आणील्या श्रीपतीं
।
तो येतां निजधामाप्रति । आमुच्या आम्हां हातीं
देईला वेगीं ॥ ७२ ॥
ऐसेनि देव उल्हासोनि । पुनः पुनः वर्षती सुमनीं
।
शिवादि पाहती सावधानीं । अतर्क्य गमनीं हरि गेला
॥ ७३ ॥
आम्ही सकळ मायेचे नियंते । आम्ही सर्वद्रष्टे सर्वज्ञाते
।
ऐसा अभिमान होता देवांतें । त्यासी श्रीकृष्णनाथें
लाजविलें ॥ ७४ ॥
अलक्ष्य श्रीकृष्णाची निजगती । शंभु स्वयंभू स्वयें
नेणती ।
तेणें विस्मित ते होती । आश्चर्य मानिती सुरवर ॥
७५ ॥
देव परमाश्चर्य जंव मानिती । तंव सत्य-धर्म-श्री-धृति-कीर्ती
।
श्रीयेसमवेत निघती । सांडूनि क्षिती कृष्णलक्ष्मीं
॥ ७६ ॥
सत्य-धर्म-श्री-धृती-कीर्ती । यांची श्रीकृष्णचरणीं
नित्य वस्ती ।
यालागीं कृष्णासवें त्याही निघती । सांडोनि क्षिती
तत्काळ ॥ ७७ ॥
तूं ऐसें मानिशी परीक्षिती । जे सत्य धर्म श्री धृति
कीर्ती ।
निःशेष सांडूनि गेलीं क्षिती । ऐक ते अर्थीं विचार
॥ ७८ ॥
मज पाहतां श्रीकृष्णमूर्तीं । स्थिरावली ज्याचे
चित्तीं ।
तेथ सत्य धर्म श्री धृति कीर्ती । साम्राज्यें वसती
कुरुरया ॥ ७९ ॥
केवळ भक्तानुग्रही । कृष्ण स्वयें लीलाविग्रही
।
त्या कृष्णाची गती पाहीं । न पडे ठायीं ब्रह्मादिकां
॥ ८० ॥
देवादयो ब्रह्ममुख्या न विशन्तं स्वधामनि ।
अविज्ञातगतिं कृष्णं ददृशुश्चतिविस्मिताः ॥ ८
॥
इंद्र बृहस्पती मुख्यत्वें ब्रह्मा । देव पाडूनि
परम भ्रमा ।
श्रीकृष्ण प्रवेशला निजधामा । अतर्क्य महिमा हरीचा
॥ ८१ ॥
अतर्क्य श्रीकृष्णाची गती । देवांसी लक्षेना निजशक्तीं
।
अतिविस्मय पावोनि चित्तीं । स्वधामाप्रती निघाले
॥ ८२ ॥
देव जातां स्वधामाप्रती । क्षणक्षणा आश्चर्य करिती
।
अलक्ष लक्षेना कृष्णगती । अतर्क्य स्थिती शिवादिकां
॥ ८३ ॥
तेचि श्रीकृष्णाची अतर्क्य गती । देवांसी लक्षेना
दैवी शक्तीं ।
तेचि विशद दृष्टांतीं । परीक्षितीप्रती शुक सांगे
॥ ८४ ॥
सौदामन्या यथाऽऽकाशे यान्त्या हित्वाभ्रमण्डलम्
।
गतिर्न लक्ष्यते मर्त्यैस्तथा कृष्णस्य दैवतैः
॥ ९ ॥
वीज तळपें अभ्रमंडळी । ते कोठोनि आली कोठें गेली
।
गति नरां न लक्षे भूतळीं । तैशी श्रीकृष्णगति जाहली
दुर्गम देवां ॥ ८५ ॥
वीज सकळ मनुष्यें देखती । परी न कळे येती जाती गती
।
तेवीं श्रीकृष्णाची अवतारशक्ती । न कळे निश्चितीं
देवांसी ॥ ८६ ॥
तेथूनिया येथें येणें । कां येथूनिया तेथें जाणें
।
हें नाहीं श्रीकृष्णास करणें । तो सर्वत्र पूर्णपणें
परिपूर्ण सदा ॥ ८७ ॥
द्यावया आकाशासी बिढार । सर्वथा रितें न मिळे घर
।
तेवीं श्रीकृष्ण परमात्मा सर्वत्र । गत्यंतर त्या
नाहीं ॥ ८८ ॥
ऐसा श्रीकृष्ण गेला निजधामा । परमाद्भुत ज्याचा
महिमा ।
अलक्ष्य लक्षेना कृष्णगरिमा । जाणोनि स्वाश्रमा
निघाले देव ॥ ८९ ॥
ब्रह्मरुद्रादयस्ते तु दृष्टा योगगतीं हरेः ।
विस्मितास्तां प्रशंसन्तः स्वं स्वं लोकं ययुस्तदा
॥ १० ॥
आम्ही मायानियंते निजशक्तीं । आम्ही जाणों दुर्गमा
योगगती ।
आम्ही सर्वद्रष्टे त्रिजगतीं । हा अभिमान चित्तीं
देवांसीं ॥ ९० ॥
तिंहीं देखोनि कृष्णगती । गळाली जाणिवेची वृत्ती
।
लाजें पळाली अभिमानस्थिती । तिंहीं मांडिली स्तुती
श्रीकृष्णाची ॥ ९१ ॥
रुद्र पंचमुखीं करी स्तुती । ब्रह्मा चहूं मुखीं
वर्णी कीर्ती ।
देव विस्मयातें पावती । अगाध गती श्रीकृष्णाची
॥ ९२ ॥
करितां श्रीकृष्णाची स्तुती । देवांसी न बाणे तृप्ती
।
वर्णित श्रीकृष्णकीर्ति । स्वलोकाप्रती सुर गेले
॥ ९३ ॥
पूर्वीं सांगितली कृष्णगती । तेचि सांगावया विशद
स्थिती ।
परतोनि परीक्षितीप्रती । अतिप्रीतीं शुक सांगे
॥ ९४ ॥
राजन्परस्य तनुभृज्जननाप्ययेहा
मायाविडम्बनमवेही यथा नटस्य ।
सृष्द्वाऽऽत्मनेदमनुविश्य विह्रत्य चान्ते
संह्रत्य चात्ममहिमोपरतः स आस्ते ॥ ११ ॥
ऐके राया परीक्षिती । सकळ कारणां कारण श्रीपती ।
मायेचीही चेतनाशक्ती । जाण निश्चितीं श्रीकृष्ण
॥ ९५ ॥
ज्यासी नाहीं व्यक्ती वर्ण । ज्यासी नाहीं रूप गुण
।
तो स्वलीला श्रीकृष्ण । यदुवंशीं जाण अवतरला ॥ ९६
॥
जो सकळवंशवंशज जाण । जो सकळ गोत्र गोत्रज पूर्ण ।
जो सकळ जातींची जाती जाण । स्वयें श्रीकृष्ण सर्वादि
॥ ९७ ॥
त्यासी यदुवंशीं जें जन्म । गोवर्धनोद्धारणादि
कर्म ।
कुलक्षयो निधनधर्म । हें स्वलीलाकर्म योगमाया ॥
९८ ॥
योगमायेचिया सत्ता । मस्त्यकूर्मादि अवतारता ।
शेखीं धरी श्वेतवराहता । ते अतर्क्य योग्यता कृष्णाची
॥ ९९ ॥
श्रीकृष्ण नव्हे नव्हे अवतार । हा अवतारी पूर्ण
चिन्मात्र ।
त्याचें अतिअतर्क्य चरित्र । ब्रह्मादि रुद्र
नेणती ॥ १०० ॥
जैसे आरिसां प्रतिबिंब बिंबले । तैसें यदुवंशीं
कृष्णजन्म जाहलें ।
आरिसां हावभाव पाहिले । तैसें कर्म केलें श्रीकृष्णें
॥ १ ॥
तो आरिसा हातींचा त्यागितां । हारपे पुढील प्रतिबिंबता
।
त्या नांव कृष्णनिधनता । मिथ्या वार्ता मायिक ॥
२ ॥
जैसा नट धरी नाना वेष । सवेंचि सांडी त्या वेषांस
।
परी नटासी नाहीं नाश । तैसा पैं हृषीकेश अवतारी ॥
३ ॥
यदुवंशीं श्रीकृष्णनाथ । सर्व कर्मीं सद अलिप्त
।
सृष्टिस्थित्यंतीं नित्यमुक्त । त्यासी परमद्भुत
तें कायी ॥ ४ ॥
न मेळवितां साह्य संगें । कृष्ण सृष्टी सृजी निजांगें
।
ते प्रतिपाळूनि यथाभागें । संहरूनि वेगें स्वयें
उरे ॥ ५ ॥
श्रीकृष्ण सृजी पाळी संहारी । हे प्रत्यक्ष जगीं
दिसे थोरी ।
कर्में करूनि तो अविकारी । कदा विकारी नव्हे कृष्ण
॥ ६ ॥
श्रीकृष्ण अंतर्यामी सर्व भूतां । जगकर्मांचा कृष्ण
कर्ता ।
कर्म करूनि तो अकर्ता । विदेहता निजरूपें ॥ ७ ॥
ऐसा अगाध श्रीष्णमहिमा । मर्यादा न पवे शिव शक्र
ब्रह्मा ।
त्याचा देहचि विदहात्मा । गेला निजधामा तेणें योगें
॥ ८ ॥
येचि अवतारीं श्रीकृष्णनाथें । देहीं दाविलें विदेहकर्मातें
।
तें मागें परिसविलें तूतें । ऐक मागुतें सांगेन
॥ ९ ॥
सात दिवस गोवर्धन । निजकरी धरूनि जाण ।
इंद्राचा हरिला मान । विदेही पूर्ण श्रीकृष्ण ॥
११० ॥
दावाग्नि प्राशूनि आपण । लाजविला हुताशन ।
रासक्रीडा करूनि जाण । हरिला मान मदनाचा ॥ ११ ॥
समुद्र सारूनि माघारां । वसविलें निजनगरा ।
निद्रा न मोडितां मथुरा । द्वारकापुरा आणिली ॥ १२
॥
सेवूनि भाजीचे पान । तृप्त केले ऋषिजन ।
श्रीकृष्ण अंतर्यामी आपण । हें निजलक्षण दाविलें
॥ १३ ॥
येणेंचि देहें श्रीकृष्णनाथ । जाहला वत्सें वत्सप
समस्त ।
ब्रह्मा लाजवूनि तेथ । गर्वहत तो केला ॥ १४ ॥
मर्त्येन यो गुरुसुतं यमलोकनीतं
त्वां चानयच्छरणदः परमास्त्रदग्धम् ।
जिग्येऽन्तकान्तकमपीशमसावनीशः
किं स्वावने स्वरनयन्मृगयुं सदेहम् ॥ १२ ॥
श्रीकृष्णें येणेंचि देहेसीं । जाऊनियां यमलोकासी
।
निग्रहूनि यमकाळासी । निमाल्या गुरुसुतासी आणिलें
॥ १५ ॥
उत्तरेचिये गर्भस्थितीं । जळतां ब्रह्मास्त्रमहाशक्तीं
।
तुज राखिलें आकांतीं । स्वचक्र श्रीपती प्रेरोनी
॥ १६ ॥
तुज राखावया हेंचि कारण । तुझी माता रिघाली शरण ।
श्रीकृष्ण शरणागतां शरण्य । संकटहरण निजभक्तां
॥ १७ ॥
यादवांदेखतां द्वारकापुरीं । द्विजसुत राखितां
सटीचे रात्रीं ।
अर्जुन नेमेंसीं प्रतिज्ञा करी । तंव तो सशरीरीं
हारपला ॥ १८ ॥
ब्राह्मणें निर्भ्रर्त्सिलें त्यासी । थोर लाज
जाहली अर्जुनासी ।
तेणें कळवळला हृषीकेशी । भक्तसाह्यासी पावला ॥
१९ ॥
अर्जुनासहित हृषीकेशी । रथेंसीं रिघे क्षीरसागरासी
।
द्विजसुत होते नारायणापाशीं । ते द्वारकेसी आणिले
॥ १२० ॥
एवं भक्तसंकटनिवारण । निजांगें करी श्रीकृष्ण ।
कृष्णप्रतापाचें महिमान । ऐक सांगेन अलौकिक ॥ २१
॥
बाणासुराचा कैवारु । करूँ आला महरुद्रु ।
सवें नंदी भृंगी वीरभद्रु । स्वामिकार्तिकेंसीं
हरु जिंतिला कृष्णें ॥ २२ ॥
उग्रासीही अतिउग्र । भयंकराही भयंकर ।
तो जिणोनि काळाग्निरुद्र । बाणभुजाभार छेदिला ॥
२३ ॥
श्रीकृष्णवचन अतिअगाध । जेणें केला अपराध ।
तो स्वदेहेंसीं जराव्याध । स्वर्गा प्रसिद्ध धाडिला
॥ २४ ॥
एवढें सामर्थ्य श्रीकृष्णापाशीं । तो काय राखूं
न शके स्वदेहासी ।
देहीं देहत्व नाहीं त्यासी । गेला निजधामासी निजात्मता
॥ २५ ॥
एवढें सामर्थ्य श्रीकृष्णापाशीं । तरी कां गेला
निजधामासी ।
ये लोकीं तेणें देहेंसीं । राहतां त्यासी भय काय
॥ २६ ॥
ऐसा पोटींचा आवांका । धरुन धरिशी आशंका ।
लोकाभिमान नाहीं यदुनायका । स्वेच्छा देखा स्थिति
त्याची ॥ २७ ॥
तथाप्यशेषस्थितिसम्भवाप्य
येष्वनन्यहेतुर्यदशेषशक्तिधृक् ।
नैच्छत्प्रणेतुं वपुरत्र शोषितं
मर्त्येन किं स्वस्थगतिं प्रदर्शयन् ॥ १३ ॥
मायादि तीन्ही गुण । इत्यादि कारणां कारण ।
निजांगें श्रीकृष्ण आपण । स्वयें अकारण अनादित्वें
॥ २८ ॥
ब्रह्मांडें कोटी अनंत । उत्पत्तिस्थितिप्रलयावर्त
।
करूनि श्रीकृष्णु अलिप्त । सामर्थ्यें अद्भुत श्रीकृष्णीं
॥ २९ ॥
अशेषांही परम शक्ती । श्रीकृष्णलेशें सामर्थ्यवंती
।
कृष्णुदेह तो विदेहस्थिती । स्वेच्छाशक्तीं स्वाधामा
गेला ॥ १३० ॥
इहलोकींची आसक्ती । श्रीकृष्णासी नाहीं चित्तीं
।
निजधामाची अतिप्रीती । तेही निश्चितीं असेना ॥
३१ ॥
निजदेहेंही इहलोकीं वस्ती । स्वेच्छा न मानीच श्रीपती
।
माझ्या देहाची अगम्य गती । तेणें साधकस्थिती भ्रंशेल
॥ ३२ ॥
माझा देह चैतन्यघन । तेथें बाधीना विषयसेवन ।
हें देख्नोनि साधक जन । देहसाधन मांडिती ॥ ३३ ॥
वायो साधूनियां पूर्ण । दृढ करूनि देहधारण ।
माझ्याऐसें विषयसेवन । करावया अभिमान वाढेल ॥
३४ ॥
ऐसा वाढल्या देहाभिमान । माझें मावळेल निजात्मज्ञान
।
यालागीं विदेह श्रीकृष्ण । गेला निघोन निजधामा
॥ ३५ ॥
माझें नाकळतां निजात्मज्ञान । परी माझ्याऐसें
विषयसेवन ।
करूं लागती योगी जन । यालागीं श्रीकृष्ण निजधामा
गेला ॥ ३६ ॥
माझ्या देहाची स्थिति गती । शंभु स्वयंभू कदा नेणती
।
मा इतरांसीं ते गती । कैशा रीतीं कळेल ॥ ३७ ॥
परी माझेऐसा देहाभिमान । वाढवितील योगी जन ।
हें जाणोनियां श्रीकृष्ण । विदेहें आपण निजधामा
गेला ॥ ३८ ॥
ज्याचे देहाचें दर्शन । देखतां सबाह्य निवे मन ।
त्याही देहाचें मिथ्यात्व पूर्ण । दावूनि श्रीकृष्ण
निजधामा गेला ॥ ३९ ॥
एवं त्यागावया देहाभिमान । कृष्ण निजधामा करी गमन
।
तरावया साधक जन । कृपाळु पूर्ण दीक्षा दावी ॥ १४०
॥
एथवरी वैराग्यदृढस्थिती । देहाभिमानाच्या विरक्तीं
।
साधावी निजात्मप्राप्ती । हे दीक्षा श्रीपती दावूनि
गेला ॥ ४१ ॥
जेणें देहें स्वयें श्रीकृष्ण । आचरला अनेक विदान
।
परी ज्ञात्यासी न लगे दूषण । हें पूर्णत्व पूर्ण
प्रकाशलें ॥ ४२ ॥
जैत अथवा आल्या हारी । ज्ञान मैळेना दोंहीपरी ।
ज्यासी मिथ्या भास नरनारी । तो सदा ब्रह्मचारी व्यभिचारामाजीं
॥ ४३ ॥
स्त्रीपुत्रादि गृहवासी । असोनि नित्य संन्यासी
।
हेंही लक्षण हृषीकेशीं । येणें अवतारेंसीं दाविलें
॥ ४४ ॥
अंगीं बाणलें गोवळेपण । सवेंचि स्वामित्व आलें
पूर्ण ।
शेखीं सेवकही जाहला आपण । तरी पूर्णपण मैळेना ॥ ४५
॥
एकाचे घरीं उच्छिष्टें काढी । एकाचीं अंगें धूतसे
घोडीं ।
तरी पूर्णत्वाचिये जोडी । उणी कवडी नव्हेचि ॥ ४६
॥
एकाचीं निमालीं आणिलीं बाळें । एकाचीं समूळ निर्दाळिलीं
कुळें ।
इंहीं दोंही परी ज्ञान न मैळे । हेंही प्रांजळें
प्रकाशिलें ॥ ४७ ॥
एकाचा पूर्ण जाहला कैवारी । एकाचा जाहला पूर्ण वैरी
।
परी एकात्मता चराचरीं । अणुभरी ढळेना ॥ ४८ ॥
एकीं उद्धरिलीं चरणीं लागतां । तोही एकाचे चरणीं
ठेवी माथा ।
बाप ज्ञानाची उदारता । न्यूनपूर्णता तरी न घडे ॥
४९ ॥
इतर ज्ञाते ज्ञानस्थिती । बोल बोलोनि दाविती ।
तैशी नव्हे श्रीकृष्णमूर्ति । आचरोनि स्थिती दाविली
अंगें ॥ १५० ॥
अतिगुह्य ज्ञानलक्षणें । आचरोनि दाविलीं श्रीकृष्णें
।
परी अणुमात्रही उणें । नेदीच पूर्णपणें अंगीं लागों
॥ ५१ ॥
एवढी ज्या देहाची ख्याती । जेणें देहें दीन उद्धरती
।
ज्या देहातें सुरवर वंदिती । ज्या देहाची कीर्ती
त्रैलोक्य वर्णी ॥ ५२ ॥
त्या देहाची अहंक्रुती । निःशेष सांडूनि श्रीपती
।
गेला निजधामप्रती । ठेवूनि निजमूर्ति स्वभक्तध्यानीं
॥ ५३ ॥
श्रीकृष्णें देह नेला ना त्यागिला । तो लीलाविग्रहें
संचला ।
निजभक्तध्यानीं प्रतिष्ठिला । स्वयें निजधामा
गेला निजात्मयोगें ॥ ५४ ॥
य एतां प्रातरुत्थाय कृष्णस्य पदवीं परम् ।
प्रयतः कीर्तयेद्भक्त्या तामेवाप्नोत्यनुत्तमाम्
॥ १४ ॥
श्रीकृष्णावताराचे अंतीं । कृष्णाची जे परम गती
।
अति उत्कृष्ट योगस्थिती । अतर्क्य निश्चितीं सुरश्रेष्ठां
॥ ५५ ॥
जे गतीहूनि वरती । चढेना अधिक गती ।
तीतें ’परा पदवी’ म्हणती । वेदशास्त्रोक्तीं सज्ञान
॥ ५६ ॥
हे ’श्रीकृष्णपरमपदवी’ । जो कोणी भक्तियुक्त सद्भावीं
।
नित्य नेमस्त धरूनि जीवीं । पढे निजभावीं प्रातःकाळीं
॥ ५७ ॥
भक्तियुक्त हृदयकमळीं । या चौदा श्लोकांची जपमाळी
।
जिह्वाग्रें अनुदिनीं चाळी । नित्य प्रातः काळीं
नेमस्त ॥ ५८ ॥
केलिया या नेमासी । सांडणें नाहीं प्राणांतेंसीं
।
ऐशी निष्ठा जयापाशीं । उत्तमत्वासी तो पावे ॥ ५९
॥
श्रीकृष्णपदवी गातां गीतीं । पाया लागती चारी मुक्ती
।
त्यांचीही उपेक्षूनि स्थिती । कृष्णपदवी निश्चितीं
स्वयें पावे ॥ १६० ॥
हे चौदाही श्लोक जाण । चौदा विद्यांचें जन्मस्थान
।
जो प्रातःकाळीं करी करी पठण । कृष्णपदवी पूर्ण तो
पावे ॥ ६१ ॥
हे चौदाही श्लोक जाण । चौदा भुवनांचें निजजीवन ।
कृष्णपदवी पाविजे पूर्ण । नेमस्त पठण केलिया ॥ ६२
॥
हे चौदाही श्लोक जाण । चौदा पदें गयावर्जन ।
पदीं पिंडा समाधान । नेमस्त पठण केलिया ॥ ६३ ॥
हे चौदाही श्लोक जाण । चौदा इंद्रांच्या जीवां जीवन
।
इंद्रांचा इंद्र होइजे आपण । नेमस्त पठण केलिया
॥ ६४ ॥
हे चौदाही श्लोक जाण । चौदा कांडें वेद संपूर्ण ।
वेदवादां समाधान । नेमस्त पठण केलिया ॥ ६५ ॥
हे चौदाही श्लोक जाण । संसाराचे गुणकर्मवर्ण ।
मोडूनि करी ब्रह्म पूर्ण । नेमस्त पठण केलिया ॥ ६६
॥
प्रातःकाळीं नेमस्त पठण । करितां पाविजे ब्रह्म
परिपूर्ण ।
मा त्रिकाळीं जो करे पठण । तो स्वदेहें श्रीकृष्ण
स्वयें होय ॥ ६७ ॥
एथ पढोनि जो अर्थ पाहे । तो स्वयें स्वयंभ श्रीकृष्ण
होये ।
श्रीकृष्णाची पूर्ण पदवी पाहे । अंदाणी होये तयाची
॥ ६८ ॥
श्रीकृष्णपदवी निजनिर्याण । श्रवणें पठणें अर्थें
जाण ।
साधकां करी ब्रह्म परिपूर्ण । हें गुह्य निरूपण
परमार्थसिद्धीं ॥ ६९ ॥
एथ न करितां अतिसाधन । अनायासें बह्मज्ञान ।
कृष्णपदवीं पाविजे पूर्ण । श्रद्धायुक्त पठण नेमस्त
करितां ॥ १७० ॥
तक्षकभयाची निवृत्ती । देहीं पावावया विदेहप्राप्ती
।
हे सुगमोपायस्थिती । कृपेनें परीक्षितीप्रती शुक
सांगे ॥ ७१ ॥
हे कृष्णपदवी निजनिर्याण । श्रद्धायुक्त नेमस्त
पठण ।
करितां पाविजे ब्रह्म पूर्ण । हे प्रतिज्ञा पूर्ण
श्रीशुकाची ॥ ७२ ॥
ऐशी हे सुगम परी । असतां जो श्रद्धा न धरी ।
तो बुडाला संसारसागरीं । अविद्येघरीं घरजांवयी
तो ॥ ७३ ॥
तेचि अविद्येचा पोसण । विषयीं प्रतिपाळिला सुणा
।
अहंथारोळां बैसणा । सर्वदा जाणा वसवसित ॥ ७४ ॥
असोत या मूढ गोष्टी । रचल्या सुखा पडेल तुटी ।
या श्लोकपठणासाठीं । होय भेटी परब्रह्मीं ॥ ७५ ॥
कृष्णनिजपदवीव्याख्यान । करावया मी अपुरतें दीन
।
जनार्दनें कृपा करून । हें निरूपण बोलविलें ॥ ७६
॥
एका जनार्दना शरण । श्रीकृष्णपदवीनिरूपण ।
तो हा ’एकादशाचा कळस’ पूर्ण । व्यासें जाणोन वायिला
॥ ७७ ॥
श्रीकृष्णपदवीपरतें । निरूपण न चढे एथें ।
तो हा ’कळस’ एकादशातें । व्यासें निश्चितें निर्वाळिला
॥ ७८ ॥
निर्वाळिलें निरूपण । हे जनार्दनकृपा पूर्ण ।
एका जनार्दना शरण । यापरी श्रीकृष्ण निजधामा गेला
॥ ७९ ॥
येरीकडे द्वारकेसी । दारुक पावला विव्हळतेसीं ।
तेथील वर्तले कथेसी । परीक्षितीसी शुक सांगे ॥ १८०
॥
दारुको द्वारकामेत्य वसुदेवोग्रसेनयोः ।
पतित्वा चरणावस्त्रैर्न्यषिञ्चत्कृष्णाविच्युतः
॥ १५ ॥
दारुक द्वारका देखत । जैसें का प्राणेंवीण प्रेत
।
का राजा जैसा दैवहत । तैशी दिसत कळाहीन ॥ ८१ ॥
जेवीं का वनिता पतिवीण । सर्वार्थीं दिसे दीन ।
तैशी द्वारावती जाण । कळाहीन आभासे ॥ ८२ ॥
रस पिळिल्या जैसा ऊंस । कणेवीण फळकट भूस ।
तैशी श्रीकृष्णेवीण उद्वस । दिसे चौपास द्वारका
॥ ८३ ॥
दारुक प्रवेशे राजभुवन । देखोनि वसुदेव उग्रसेन
।
अश्रुधारा स्त्रवती नयन । आक्रंदोनि चरण धरिले
त्यांचे ॥ ८४ ॥
कृष्णवियोगें तापला पूर्ण । जैसें अतिसंतप्त जीवन
।
तैसे अश्रुधारा स्त्रवती नयन । तेणें पोळती चरण
वसुदेवाचे ॥ ८५ ॥
उकसाबुकसीं फुंदे पोट । दुःखें होऊं पाहे हृदयस्फोट
।
जिव्हेसी बोबडी वाळले ओंठ । सद्गदें कंठ दाटला ॥
८६ ॥
बोल न बोलवे सर्वथा । देखोनि दारुकाची व्यथा ।
द्वारकेच्या जनां समस्तां । अतिव्याकुलता वोढवली
॥ ८७ ॥
देवकी आणि रोहिणी । आल्या अत्यंत हडबडोनी ।
अतिव्याकुलता देखोनि । कृष्णपत्नी तेथें आल्या
॥ ८८ ॥
राणीवसाचिया नरनारी । धांवल्या सभामंडपाभीतरीं
।
तंव दारुकाची अवस्था भारी । देखोनि जिव्हारीं दचकल्या
॥ ८९ ॥
स्फुंदतां उकसाबुकसीं । श्वास परतेना दारुकासी
।
सांगतां कृष्णवियोगासी । मूर्छा त्यासीं पैं आली
॥ १९० ॥
तेथें वसुदेव उग्रसेन । करूनि त्याचें सांतवन ।
वृत्तांत पुसतां सावधान । काय तो वचन बोलिला ॥ ९१
॥
कथायामास निधनं वृष्णीनां कृत्स्त्रशो नृप ।
तच्छुत्वोद्विग्नहृदया जनाः शोकविमूर्च्छिताः
॥ १६ ॥
दारुक म्हणे तुम्ही समस्त । पळा पळा अर्जुनासमवेत
।
अर्ध क्षण न रहावें एथ । यादव समस्त निमाले ॥ ९२ ॥
यादवीं जाऊनि प्रभासासी । केला तीर्थविधि विधानेंसीं
।
दान भोजनें देऊनि द्विजांसी । मद्यपानासी मांडिलें
॥ ९३ ॥
चढला मद्याचा उन्मादु । यादव सखे सगोत्र बंधु ।
परस्परें युद्धसंबंधु । गोत्रवधु तेथ घडला ॥ ९४
॥
शस्त्रेंकरूनि स्वयमेव । कोणी न मरतीच यादव ।
तेथ घडलें एक अपूर्व । एरिकेनें सर्व निमाले ॥ ९५
॥
बळिभद्रें त्यागिलें देहासी । श्रीकृष्णही गेला
निजधामासी ।
मज धाडिलें तुम्हांपाशीं । क्षण द्वारकेसी न रहावें
॥ ९६ ॥
हरीनें त्यागिलें द्वारकेसी । समुद्र बुडवील शीघ्रतेशीं
।
हें कृष्णें सांगितलें तुम्हांसी । एथूनि त्वरेंसीं
निघावें ॥ ९७ ॥
ऐकूनि दारुकाची गोठी । द्वारकेसी एक बोंब उठी ।
उग्रसेन कपाळ पिटी । मस्तक आपटी वसुदेव ॥ ९८ ॥
एक कुस्करिती दोनी हात । एक अत्यंत चरफडत ।
एक आक्रोशें आक्रंदन । एकें मूर्छित पैं पडली ॥ ९९
॥
एका रडतां शोषले कंठ । एकाचे दोनी फुटले ओंठ ।
एकाचा होऊं पाहे हृदयस्फोट । दुःख अचाट सर्वांसी
॥ २०० ॥
एक स्फुंदती उकसाबुकशीं । एक पीटिती हृदयासी ।
एक तोडिती कान-केशीं । एकें दुःखें पिशीं पैं जाहलीं
॥ १ ॥
एक देती दीर्घ हाक । एकें पडलीं अधोमुख ।
एके मानीच्या ऐसें देख । अत्य्ंतिक तळमळती ॥ २ ॥
बोंबं सुटली नरनारी । शंख करिती घरोघरीं ।
कोण कोणातें निवारी । समस्तां सरी समदुःख ॥ ३ ॥
देवकी आणि रोहिणी । मूर्छित पडल्या धरणीं ।
सवेंचि उठती आक्रंदोनी । दीर्घस्वरीं विलपती ॥
४ ॥
कृष्णा विसाविया निजाचिया । वेगीं भेटी देईं कां
रे कान्हया ।
का रुसलासी रे तान्हया । तुझिया पायां लागेन ॥ ५
॥
श्रीकृष्ण तूं माझा कैवारी । श्रीकृष्ण तूं माझा
सहाकारी ।
शेखीं मज सांडोनि दुरंधरी । तूं दूरचे दूरी गेलासी
॥ ६ ॥
जिणॊनि कंसकेशियातें । बंदीं सोडविलें आमुतें ।
शेखीं तुवां सांडिलें एथें । निष्ठुर चित्तें झालासी
॥ ७ ॥
आणूनि नामाल्या पुत्रांतें । तुवां मज सुखी केलें
येथें ।
अंतीं ठकिलें ठकिलें मातें । श्रीकृष्णनाथें नाडिलें
॥ ८ ॥
कृष्णा निरसूनि माझें दुःख । तुवा दिधलें परम सुख
।
तो तूं निष्ठुर जाहलासी देख । अंतीं निःशेख सांडिलें
॥ ९ ॥
माझिया पुत्रा कृष्णराया । वेगीं ये का रे कान्हया
।
माझ्या नाहीं प्राशिलें पान्हया । म्हणोनि तान्हया
रुसलासी ॥ २१० ॥
जिचें केलें स्तनपान । ते यशोदाही जाहली दीन ।
तुझें न देखतां वदन । कैसेनि प्राण राहतील ॥ ११ ॥
कृष्णा ये रे ये रे धांवोन । चौभुजीं मज दे आलिंगन
।
तुझें चुंबीन रे वदन । मी अतिदीन तुजलागीं ॥ १२ ॥
माझिया श्यामसुंदरा । राजीवलोचना सुकुमारा ।
चतुर्भुजा शार्ङ्गधरा । ये का रे उदारा श्रीकृष्णा
॥ १३ ॥
तुझे पद्यांकित पाये । मज आठवती पाहें ।
तेणें हृदय फुटताहे । करूं मी काये श्रीकृष्णा ॥
१४ ॥
कृष्णा तुजहूनि वेगळी । मी जाहलें रे आंधळी ।
माझी धरावया आंगोळी । धांव वनमाळी श्रीकृष्णा ॥
१५ ॥
मज अंधाची कृष्ण काठी । कोणें घातली गे वैकुंठीं
।
आतां मी मार्ग केवीं कंठीं । पाव जगजेठी श्रीकृष्णा
॥ १६ ॥
पुत्र नातू वंशावळी । एके वेळीं जाहली होळी ।
कोणी नुरेचि यदुकुळीं । वक्षःस्थळीं पिटिती ॥ १७
॥
यादव पडले रे केउते । तुज कोठूनि धाडिलें कृष्णनाथें
।
वेगीं न्या रे मज तेथें । पाहीन समस्तें तानुलीं
॥ १८ ॥
ऐकोनि देवकीचें रुदन । वसुदेवादि उग्रसेन ।
आक्रंदोनि सकळ जन । प्रभासासी जाण निघाले ॥ १९ ॥
तत्र स्म त्वरिता जग्मुः कृष्णविश्लेषविह्वलाः
।
व्यसवः शेरते यत्र ज्ञातयोग्रहन्त आननम् ॥ १७
॥
स्त्रिया पुरुष सुहज्जन । मिळोनि स्वगोत्रस्वजन
।
शीघ्र प्रभासा गमन । करीत रुदन निघाले ॥ २२० ॥
हाकाबोबांचे बंबाळ । स्त्रिया करिती कोल्हाळ ।
कृष्णवियोगें सकळ । दुःखविव्हळ निघालीं ॥ २१ ॥
रणीं पडिले यादव । प्राणरहित निर्जीव ।
तेथ पावलीं ते सर्व । बोंबारव खंती करिती ॥ २२ ॥
देवकी रोहिणी चैव वसुदेवस्तथा सुतौ ।
कृष्णरामावपश्यन्तः शोकार्ता विजहुः स्मृतिम्
॥ १८ ॥
प्राणांश्च विजहुस्तत्र भगवद्विरहातुराः ।
उपगुह्य पतींस्तात चितमारुरुहुः स्त्रियः ॥ १९
॥
देवकी आणि रोहिणी । वसुदेव उग्रसेन दोनी ।
यादव निमाले रणांगणीं । ते स्थानीं पाहों येती ॥
२३ ॥
दीर्घशयनें युद्धधरणीं । पडिल्या यादववीरश्रेणी
।
तेथें राम कृष्ण पुत्र दोनी । पाहतां नयनीं न देखती
॥ २४ ॥
कृष्णविरहें शोकाकुलित । दुःख न संठेचि अतिअद्भुत
।
चौघे जणें आक्रंदन । पडिलीं मूर्छित अतिदुःखें
॥ २५ ॥
निमाल्या रामकृष्णांचें मुख । आम्ही न देखों निःशेख
।
तेणें उथळलें परम दुःख । दुःखासवें देख निमाला प्राण
॥ २६ ॥
प्राणें करावें उत्क्रमण । त्यांसीही श्रीकृष्णदुःख
दारुण ।
दुःखें निमाले स्वयें प्राण । वांचवी कोण रडत्यांसी
॥ २७ ॥
न देखतां राम कृष्ण । ते मूर्च्छेसवेंचि जाण ।
चौघीं त्यजिले जणीं त्यजिले प्राण । अर्ध क्षण न
लागतां ॥ २८ ॥
समस्त यादवांच्या स्त्रिया । धरूनि आपुलाले प्रिया
।
अग्निप्रवेश करावया । चढल्या लवलाह्यां चितेमाजीं
॥ २९ ॥
यादवांचिया स्त्रिया बहुतीं । कोण प्रवेशल्या कैश
रीतीं ।
तेही अग्निप्रवेशाची स्थिती । परीक्षितीप्रती
शुक सांगे ॥ २३० ॥
रामपत्न्यश्च तद्देहमुपगुह्याग्निमाविशन् ।
वसुदेवपत्न्यस्तद्गात्रं प्रद्युम्नादीन् हरेः
स्नुषाः ।
कृष्णपत्न्योऽविशन्नग्नीं रुक्मिण्याद्यास्तदात्मिकाः
॥ २० ॥
बळरामाचिया पत्नी । रेवत्यादि मुख्य करूनी ।
स्वपतीचा देह मनीं धरूनी । प्रवेशल्या तद्ध्यानयुक्त
॥ ३१ ॥
निमाला देवकी रोहिणी । इतरा ज्या वसुदेवपत्नी ।
त्याही प्रवेशल्या अग्नीं । देह धरूनी स्वपतीचा
॥ ३२ ॥
प्रद्युम्नासवें रती । प्रवेशली महासती ।
सांबासवें रूपवती । प्रवेशे निश्चितीं दुर्योधनकन्या
॥ ३३ ॥
अनिरुद्धासवें देखा । प्रवेशे रोचना आणि उखा ।
एवं कृष्णसुना सकळिका । यादवनायिका प्रवेशल्या
अग्नीं ॥ ३४ ॥
अग्निप्रवेश श्रीकृष्णपत्नी । त्यांची अलोलिक
करणी ।
त्यांमाजीं मुख्य रुक्मिणी । सत्यांशिरोमणी जगन्माता
॥ ३५ ॥
कृष्णनिर्याणें रुक्मिणी । तद्रूप जाहली तत्क्षणीं
।
जेवीं ज्वाळा मिळे वन्हीं । तेवीं कृष्णपणीं तदात्मक
॥ ३६ ॥
कृष्ण गेला जाणोनि रुक्मिणी । तटास्थ ठेली ते तत्क्षणीं
।
सांडूनि गवसणी । कृष्णस्वरूपमिळणीं तदात्मक झाली
॥ ३७ ॥
रुक्मिणीचा देह अहन । करावया नुरेचि प्रेतपण ।
कृष्ण पूर्णत्वें स्वयंभ पूर्ण । गति समान दोहींची
॥ ३८ ॥
येरी पट्ट-मुख्या सातजणी । आणि सोळासहस्त्र कामिनी
।
सवें प्रवेशल्या अग्नीं । श्रीकृष्णचरणीं तदात्मक
॥ ३९ ॥
जिंहीं भोगिलें कृष्णसुरतसुख । त्यांसी गति न्यूनाधिक
।
बोलतां वाचेसी लागे देख । जाहल्या तदात्मक कृष्णसंगें
॥ २४० ॥
जो वाचे स्मरे ’कृष्ण कृष्ण’ । तो तदात्मत पावे पूर्ण
।
मा जिंहीं स्वयें भोगिला श्रीकृष्ण । त्यांची दशा
न्यून कदा न घडे ॥ ४१ ॥
ज्यासी लागे कृष्णाचा अंगसंग । त्याच्या लिंगदेहा
होय भंग ।
त्यासी पूर्ण पदवी अभंग । भोगितां भोग तादात्म्य
नित्य ॥ ४२ ॥
ज्याच्या ध्यानीं वसे श्रीकृष्णमूर्ती । त्यासी
चारी मुक्ति वंडिती ।
मा जिंहीं स्वयें भोगिला श्रीपती । त्यांसी अन्यगती
असेना ॥ ४३ ॥
ज्यांसी इहलोकीं श्रीकृष्णसंगती । त्यांसी परलोकीं
अन्य गती ।
बोलतां सज्ञान कोपती । त्यांसी पूर्ण प्राप्ती
पूर्णत्वें ॥ ४४ ॥
जो अडखळोनि गंगेसी पडे । त्याचें पातक तत्काळ उडे
।
मा ज्यासी विध्युक्त स्नान घडे । त्याचें पाप न झडे
मग कैसेनी ॥ ४५ ॥
तेवीं कृष्णव्यभिचारसंगती । गोपी उद्धरला नेणों
किती ।
त्याच्या निजपत्न्यासी अन्य गती । कैश रीतीं घडेल
॥ ४६ ॥
तृण वल्ली मृग पाषाण । गायी गोपिका गौळीजन ।
कृष्णसंगें तरले पूर्ण । त्याच्या स्त्रियांसी
अन्य गति कैशी ॥ ४७ ॥
यालागीं कृष्णसंगती । ज्यांसी घडे भलत्या रीतीं
।
ते उद्धरले गा निश्चितीं । जाण परीक्षिती कुरुराया
॥ ४८ ॥
अर्जुनः प्रेयसः सख्युः कृष्णस्य विरहातुरः ।
आत्मानं सान्त्वयामास कृष्णगीतैः सदुक्तिभिः
॥ २१ ॥
ज्याचा रथ वागवी आपण । ज्याचा सारथी श्रीकृष्ण ।
ऐसा प्रियसखा अर्जुन । कृष्णविरहें पूर्ण उद्विग्न
जाहला ॥ ४९ ॥
तंव कृष्णगीता सदुक्ती । आठवल्या त्याच्या चित्तीं
।
मग आपण आपणाप्रती । बोलिला उपपत्ती त्या ऐका ॥ २५०
॥
कृष्ण माझ्या मनाचें ’मन’ । कृष्ण ’बुद्धिचें’
आयतन ।
कृष्णप्रभा हें प्रकाशे ’ज्ञान’ । तेथ भिन्नपण
मज कैंचें ॥ ५१ ॥
कृष्णप्रभा ’दृष्टी’ देखे । कृष्णावधानें ’श्रवण’
ऐके ।
कृष्णानुवादें ’बोल’ बोलकें । तेथें ’मी’ वेगळिकें
वृथा मानीं ॥ ५२ ॥
कृष्ण हृदयस्थ ’आत्मा’ अव्यंग । कृष्ण माझ्या अंगाचें
अंग ।
त्या कृष्णासीं मज वियोग । हा मिथ्या प्रयोग मायिक
॥ ५३ ॥
कृष्ण माझ्या जीवाचें जीवन । कृष्ण सबाह्य परिपूर्ण
।
कृष्णवियोग मानी जें मीपण । तेंही निमग्न श्रीकृष्णीं
॥ ५४ ॥
भिन्न भिन्न भूताकृती । त्यामाजीं अभिन्न कृष्णस्थिती
।
विषमीं समान श्रीपत्ती । त्यासी वियोगप्राप्ती
कदा न घडे ॥ ५५ ॥
घट मृत्तिकेसी नव्हे भिन्न । पट न निवडें तंतु त्यागून
।
तैसा श्रीकृष्णवेगळा अर्जुन । माझें मीपण निवडेना
॥ ५६ ॥
कृष्णवियोग मी मानीं जेथ । तेथेंही असे श्रीकृष्णनाथ
।
वियोग मानिती जे सत्य । ते केवळ भ्रांत अतिमूर्ख
॥ ५७ ॥
नित्य सर्वगत परिपूर्ण । कृष्ण अखंड दंडायमान ।
त्यासीं मजसीं वेगळेपण । सर्वथा जाण असेना ॥ ५८ ॥
’न जायते म्रियते’ हें वचन । स्वमुखें बोलिला श्रीकृष्ण
।
त्या कृष्णासी जन्ममरण । मूर्खजन मानिती ॥ ५९ ॥
’अक्षरं ब्रह्म परमं’ । स्वयें बोलिला पुरुषोत्तम
।
त्या कृष्णासी मरणजन्म । मूर्ख मनोधर्म कल्पिती
॥ २६० ॥
जो ’क्षराक्षरातीत’ । ’उत्तमपुरुष’ श्रीकृष्णनाथ
।
त्यासी जन्ममरणादि आवर्त । कल्पिती भ्रांत मनोधर्में
॥ ६१ ॥
त्या कृष्णासीं मज वेगाळेपण । कल्पांतींही नाहीं
जाण ।
करितां गीतार्थाचें स्मरण । आपुलें आपण पूर्णत्व
देखे ॥ ६२ ॥
मी अज आद्य अचळ । मी निज नित्य निर्मळ ।
माझ्या स्वरूपा नाहीं चळ । त्रैलोक्य खेळ पैं माझा
॥ ६३ ॥
जगातें नेमिता वेद । तो निःश्वसित माझा बोध ।
मी आनंदा परमानंद । स्वानंदकंद निजांगें ॥ ६४ ॥
मी आपरूपें आप । मी प्रकृतिपुरुषांचा बाप ।
मी अवतारी अवतरें कृष्णरूप । हा सत्यसंकल्प पै माझा
॥ ६५ ॥
धरोनियां माझ्या स्वरूपाचा आधार । मीचि कृष्णीं
कृष्णरूप अवतार ।
करूनि स्वलीला नानाचरित्र । अंतीं सामावें साचार
मजमाजीं मीच ॥ ६६ ॥
माझ्या निजस्वरूपाचेनि बळें । मीच कृष्णरूपें खेळ
खेळें ।
अंतीं मजमाजीं मी मिळें । निजात्ममेळें निजनिष्ठा
॥ ६७ ॥
एक नर एक नारायण । परस्परें तें जाण अभिन्न ।
यालागीं पूर्णत्वें अर्जुन । आपण्या आपण स्वयें
देखे ॥ ६८ ॥
बाप कृपाळु कृपानिधि । उपदेशिला युद्धसंधीं ।
परी लाविली जे समाधी । ते न मोडे त्रिशुद्धी कल्पांतकाळीं
॥ ६९ ॥
नाहीं स्थानशुद्धी चोखट । सैंघ रथांचे घडघडाट ।
सुटतां शस्त्रांचे कडकडाट । लाविली निर्दुष्ट परमार्थानिष्ठा
॥ २७० ॥
कैशी लाविली समाधी । जी न मोडेच महायुद्धी ।
शेखीं कृष्णावसानावधीं । तोचि बोध उद्वोधी परिपूर्णत्वें
॥ ७१ ॥
ज्यासी ईता उपदेशी श्रीकृष्ण । त्यासी न बाणे पूर्णपण
।
ऐसें बोलतां वचन । परम दूषण वाचेसी ॥ ७२ ॥
ते वाचा गलितकुष्ठें झडे । तीसी विकल्पाचे पडती
किडे ।
ते वाचाचि समूळ उडे । ’कृष्णोक्तीं न घडे’ बोध म्हणतां
॥ ७३ ॥
’गीताउपदेशें पूर्णपण । नव्हे’ ऐसें म्हणतां जाण
।
वाग्देवता कांपे आपण । इतरांचा कोण पडिपाडू ॥ ७४
॥
गीता ऐके पाहे पढे । ज्यासी गीतास्मरण घडे ।
त्यासी परिपूर्णत्व स्वयें जोडे । मा उपदेशें नातुडे
परिपूर्णत्व कैसें ॥ ७५ ॥
गीतार्थाचें पूर्णपण । वक्ता जाणे श्रीकृष्ण ।
कां श्रोता जाणे अर्जुन । त्यासी ते खूण बाणली ॥
७६ ॥
सारांश काढूनि वेदार्था । श्रीकृष्णें प्रकट केली
गीता ।
जेथील अभिप्रायो पाहतां । जोडे आइता निजमोक्ष
॥ ७७ ॥
परदेशी जाहला होता वेदान्त । त्यासी सहाय जाहला
गीतार्थ ।
तेणें बळें मतें समस्त । जिणोनि समर्थ तो झाला ॥
७८ ॥
कृष्णनिःश्वासीं जन्मले वेद । गीता श्रीकृष्णमुखें
प्रगटली शुद्ध ।
यालागीं गीतार्थ अगाध । धडौते वेद तेणें जाहले ॥
७९ ॥
वेदें आप्त केले तिनी वर्ण । दुरावले स्त्रीशूद्रादि
जन ।
न शिवेचि त्यांचे कान । हें वेदांसी न्यूनपण पैं
आलें ॥ २८० ॥
तें वेदाचें फेडावया उणें । गीता प्रगट केली श्रीकृष्णें
।
गीतेचेनि श्रवणें पठणें । उद्धरणें समस्तीं ॥ ८१
॥
अर्जुनाचे प्रीतीकारणें । गीतार्थ प्रकाशिला श्रीकृष्णें
।
ते गीतेचेनि श्रवणें पठणें । उद्धरलें जडजीवीं
॥ ८२ ॥
असो अगाध गीतामहिमान । तेणें गीतार्थें तो अर्जुन
।
करूनि आपुलें सांत्वन । जाहला सावधान प्रकृतिस्थ
॥ ८३ ॥
बन्धूनां नष्टगोत्राणामर्जुनः सांपरायिकम् ।
हतानां कारयामास यथावदनुपूर्वशः ॥ २२ ॥
यादव निमाले कुळवंशेंसीं । गोत्रज नाहीं कर्मांतरासी
।
वज्र राहिला द्वारकेसी । ते विधी अर्जुनासी करणें
पडली ॥ ८४ ॥
’मी पावलों निष्कर्म ब्रह्म । तो मी न करीं अंत्येष्टीकर्म’
।
ऐसा ज्ञानगर्वोप्रक्रम । तोही सूक्ष्म भ्रम अर्जुनीं
नाहीं ॥ ८५ ॥
’कर्मण्यकर्म यः पश्येत्’ । हा अर्जुनास बाणला
पूर्णदंश ।
तेणें अंत्येष्टीकर्मास । स्वयें सावकाश करिता
जाहला ॥ ८६ ॥
प्रथम ज्येष्ठांचें दहन । पाठीं कनिष्ठांचें जाण
।
तैसेंचि करी पिडदान । तिळतर्पण सर्वांचें ॥ ८७ ॥
उत्तरक्रिया करूनि संपूर्ण । द्वारकेसी आला अर्जुन
।
तेथेंही वर्तलें आने आन । समुद्र दारुण क्षोभला
॥ ८८ ॥
द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रोऽप्लावयत्क्षणात्
।
वर्जयित्वा महाराज श्रीमद्भगवदालयम् ॥ २३ ॥
नित्यं सन्निहितस्तत्र भगवान् मधुसूदनः ।
स्मृत्याशेषशुभहरं सर्वमङ्गलम् ॥ २४ ॥
द्वारका सांडूनि गेला श्रीकृष्ण । तेथें समुद्र
येऊनि आपण ।
बुडविली न लागतां क्षण । पळाले जन हाहाभूत ॥ ८९ ॥
द्वारका बुडविली संपूर्ण । राखिलें भगवंताचें स्थान
।
जो आला पाताळींहून । कुशनिर्दळण करावया ॥ २९० ॥
तें भगवंताचें स्थान । समुद्र न करीचि निमग्न ।
तेथें हरीचें सन्निधान । नित्य जाण स्फुरद्रूप
॥ ९१ ॥
ज्याचें करितांचि स्मरण । महापातकां निर्दळण ।
सकळ मंगळाचें आयतन । तें हरीचें स्थान उरलें असे
॥ ९२ ॥
ते द्वारकेमाजीं नित्यपूजा । अद्यापि होतसे गरुडध्वजा
।
ऐक परीक्षिती महाराजा । तें अधोक्षजाचें स्थान
॥ ९३ ॥
स्त्रीबालवृद्धानादाय हतशेषान् धनज्ययः ।
इन्द्रप्रस्थं समावेश्य वज्ज्रं तत्राभ्यषेचयत्
॥ २५ ॥
एवं द्वारका जालिया निमग्न । उरले बाल वृद्ध स्त्रीजन
।
त्यांसी घेऊनियां अर्जुन । निघाला आपण इंद्रप्रस्था
॥ ९४ ॥
यादव प्रभासापर्यंत । गेले ते निमाले समस्त ।
उरले जे द्वारकेआंत । वज्रादिकांसमवेत अर्जुन
निघे ॥ ९५ ॥
एवं घेऊनियां समस्तांसी । पार्थ आला इंद्रप्रस्थासी
।
राज्यधर यादववंशीं । तेथ वज्रासी अभिषेकी ॥ ९६ ॥
अनिरुद्धाचा पुत्र वज्र । यादववंशीं राज्यधर ।
अभिषेकूनि अर्जुनवीर । निघे सत्वर धर्माप्रती ॥
९७ ॥
श्रुत्वा सुहृद्वधं राजन्नर्जुनात्ते पितामहाः
।
त्वां तु वंशधरं कृत्वा जम्मुः सर्वे महापथम्
॥ २६ ॥
निजधामा गेला श्रीपती । अर्जुनें सांगतां धर्माप्रती
।
तुज राज्य देऊनि परीक्षिती । लागले महापंथीं तत्काळचि
॥ ९८ ॥
निजधामा गेला श्रीकृष्ण । ऐकतां कुंत्या वनीं सांडिला
प्राण ।
द्रौपदीसहित पांचही जण । महांपथीं जाण निघाले ॥
९९ ॥
य एतद्देवदेवस्य विष्णोः कर्माणि जन्म च ।
कीर्तयेच्छ्द्धया मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते
॥ २७ ॥
देवाधिदेव सर्वेश्वर । त्याचे मत्स्यकूर्मादि
अवतार ।
जन्मकर्मादि नाना चरित्र । गाती ते पवित्र पुण्यराशी
॥ ३०० ॥
तेंचि चरित्र तत्त्वतां । श्रद्धायुक्त गीतीं गातां
।
प्रयागादि समस्त तीर्थां । होय पवित्रता त्याचेनि
॥ १ ॥
श्रद्धायुक्त हरिकीर्तन । त्याचे पवित्रतेसमान
।
आन नाहीं गा पावन । तुझी आण गा परीक्षिती ॥ २ ॥
ते तूं ’श्रद्धा’ कोण म्हणसी । जेवीं धनलोभी धनासी
।
गुळीं आवडी माकोड्यांसी । तैसी कीर्तनासी निज आवडी
॥ ३ ॥
जेवीं शिणतां काळें बहुतें । वंध्या प्रसवे एकोलतें
।
ते कळवळी जैशी त्यातें । तेवीं कीर्तनातें अतिप्रीती
॥ ४ ॥
जो कीर्तनाचेनि वैभवें । हरिचरित्र गावया सद्भावें
।
पतंगाच्या परी ऐसें व्हावें । ’श्रद्धा’ त्या नांवें
कुरुराया ॥ ५ ॥
ऐशिया श्रद्धासंपत्तीं । वर्णीतां भगवद्गुणकीर्ती
।
श्रद्धाळुवा परम प्राप्ती । जाण निश्चितीं नृपनाथा
॥ ६ ॥
जरी आपण परमेश्वर । स्वलीला धरी नानावतार ।
तरी श्रीरामकृष्णचरित्र । अति गंभीर पावनत्वें
॥ ७ ॥
श्रीकृष्णाची चोरी गीतीं गातां । सुवर्णस्तेया
पावनता ।
कृष्णव्यभिचार वर्णितां । गुरुतल्पगता हरी दोष
॥ ८ ॥
पूतनापयःपानशोषण । हें चरित्र करितां पठण ।
सुरापानादि दोष दारुण । हरती संपूर्ण विश्वासकांचे
॥ ९ ॥
राक्षसकुळींचा रावण । परी तो जातीचा शुद्ध ब्राह्मण
।
न्त्य करी वेदपठण । ब्रह्मयाचा जाण तो पणतू ॥ ३१०
॥
त्याचें सकुळ निर्दळण । श्रीराम करी आपण ।
तें चरित्र करितां पठण । ब्रह्महत्या जाण नासती
॥ ११ ॥
दर्मसाह्यकारी श्रीकृष्ण । केलें पांडवांचें रक्षण
।
त्या भारताचेनि श्रवणें जाण । निमाले ब्राह्मण
वांचविले ॥ १२ ॥
अठरा ब्रह्महत्या जनमेजयासी । अठरा पर्वें सांगोनि
त्यासी ।
निमाल्या उठविलें द्विजांसी । कृष्णकीर्ति ऐसी
पावन ॥ १३ ॥
ऐकतां श्रीरामकृष्णकीर्ती । महापातकें बापुडीं
किती ।
पायां लागती चारी मुक्ती । श्रद्धासंपत्ती कीर्ती
गातां ॥ १४ ॥
श्रद्धेचिया अतिसंपत्ती । आवडीं गातां श्रीकृष्णकीर्ती
।
सहजें सायुज्यता पावती । देहस्थिती असतांही ॥ १५
॥
हरिकीर्तिकीर्तन ज्याच्या ठायीं । तोही वर्ततां
दिसे देहीं ।
परी देहीं ना तो हरिच्या ठायीं । हरि त्याचे हृदयीं
अवघाचि ॥ १६ ॥
तोही अवघा हरीभीतरीं । हरि त्या सबाह्य अभ्यंतरीं
।
परीक्षिती ऐशियापरी । कीर्तिवंत संसारीं नांदती
॥ १७ ॥
यालागीं हरिकीर्तनापरतें । सुगम साधन नाहीं एथें
।
जे विनटले हरिकीर्तनातें । ते देहबंधातें नातळती
॥ १८ ॥
कृष्णकीर्तनें उजळली स्थिती । ते मैळेना कदा कल्पांतीं
।
जरी देहकर्में करिती । तरी जाहली स्थिती मैळेना
॥ १९ ॥
आकाश पर्जन्येंनव्हे वोलें । कां रविबिंब थिल्लरजळें
।
असोनियां तेणें मेळें । कदाकाळें तिंबेना ॥ ३२०
॥
तेवीं हरिकीर्तिकीर्तनकल्लोळें । जयाची निष्कामदशा
उजळे ।
ते वर्ततां देहकर्ममेळें । देहविटाळें अलिप्त ॥
२१ ॥
निजभक्तांचें शरीरकर्म स्वयें चालवी पुरुषोत्तम
।
यालागीं भक्तांसी कर्मभ्रम । अधमोत्तम बाधीना ॥
२२ ॥
भक्तांअभक्तांची कर्मगती । भगवंत चालवी निश्चितीं
।
तेथ भक्तांची कां अलिप्तस्थिती । अभक्त कां होती
अतिबद्ध ॥ २३ ॥
करितां श्रीकृष्णकीर्तिकीर्तन । भक्तांचा निरसे
देहाभिमान ।
यालागीं ते अलिप्त जाण । अभक्तां बंधन अहंभावे ॥
२४ ॥
हे दशा मागितल्या पावती । ऐसें न घडे गा परीक्षिती
।
आवडीं गातां कृष्णकीर्ती । सहजें हे स्थिति ठसावे
॥ २५ ॥
श्रीकृष्णकीर्तिकीर्तनें । बहुतांचें संसारधरणें
।
उठविलें स्वयें श्रीकृष्णें । चरित्रपठणें तुष्टोनी
॥ २६ ॥
कृष्णकीर्तिकीर्तनगोडी । अहंकाराची बांदवडी फोडी
।
जीवाचें जीवबंधन तोडी । निःसीम आवडीं कीर्ति गातां
॥ २७ ॥
एवं कृष्णकीर्तिकीर्तनें । भक्ती ’कृष्णपदवी’
स्वयें घेणें ।
जग उद्धरावयाकारणें । कीर्ति श्रीकृष्णें विस्तारिली
॥ २८ ॥
जन्मापासूनि अंतपर्यंत । श्रीकृष्णचरित्र परमाद्भुत
।
तुज म्यां सांगितले साद्यंत । परमामृत निजसार ॥
२९ ॥
इत्थं हरेर्भगवतो रुचिरावतार
वीर्याणि बालचरितानि च शंतमानि ।
अन्यत्र चेह च शुतानि गृणन्मनुष्यो
भक्तिं परां परमहंसगतौ लभेत ॥ २८ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे वैयासिक्यामष्टादशसाहस्त्र्यां
पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कंधे एकत्रिंशोऽध्यायः
॥ ३१ ॥
॥ समाप्त एकादशस्कंधः ॥
जन्मापासून ज्ञानघन । श्रीकृष्णचरित्र अतिपावन
।
ज्याचे संगतीं गोवळे जाण । अज्ञान जन उद्धरिले ॥
३३० ॥
ज्याचिया व्यभिचारसंगतीं । गोपी उद्धरल्या नेणों
किती ।
कृष्ण श्यामसुंदरमूर्ती । अभिलाष चित्तीं दृढ धरितां
॥ ३१ ॥
देखोनि सुंदर कृष्ण मूर्ती । गायी वेधल्या तटस्थ
ठाती ।
पशु उद्धरले कृष्णसंगतीं । मा गोपी नुद्धरती कैसेनि
॥ ३२ ॥
गायीगोपिकांचें नवल कोण । वृंदावनींचे तृण पाषाण
।
कृष्णसंगें तरले जाण । ऐसा ज्ञानघन श्रीकृष्ण ॥
३३ ॥
विषें भरोनियां निजस्तना । पूतना घेऊं आली प्राणा
।
तेही कृष्णसंगें जाणा । त्याच क्षणा उद्धरली ॥ ३४
॥
कंसशिशुपाळादिकांसी । द्वेषेंचि तारी हृषीकेशी
।
चंदन लावितां अंगासी । अंगसंगे कुब्जेसी तारिलें
॥ ३५ ॥
उन्मत्त मदें अतिमूढ । मारूं आला कुवलयापीड ।
त्यासी मोक्षाचा सुरवाड । उद्धरिला सदृढ कृष्णाभिघातें
॥ ३६ ॥
अरिष्ट करूं आला श्रीकृष्णालागीं । तो अरिष्ट तारिला
धरूनि शिंगीं ।
अघासुरें गिळितां वेगीं । चिरोनि दो भागीं उद्धरी
कृष्ण ॥ ३७ ॥
कृष्णलक्षें लावूनि टाळी । बक ध्यानस्थ यमुनाजळीं
।
तोही श्रीकृष्णा सवेग गिळी । करूनि दोन फाळी तारिला
कृष्णें ॥ ३८ ॥
उडवूं आला तृणावर्त । त्यासी कृष्णें भवंडिला आवर्त
।
अंगसंगेंचि कृष्णनाथ । कृपावंत वैरियां ॥ ३९ ॥
गोपाळ नेले चोरचोरूं । ठकूं आला व्योमासुरु ।
त्याचाही केला उद्धारु । मोक्षें उदारु श्रीकृष्ण
॥ ३४० ॥
केशिया कंसाचा घोडा । श्रीकृष्णें मारूनि तारिला
फुडा ।
मल्ल मर्दूनि मालखडां । मोक्षाचा उघडा सुकाळ केळा
॥ ४१ ॥
काळिया नाथिला विखारु । वृक्षीं उपाडिला वत्सासुरु
।
भवाब्धीमाजीं श्रीकृष्ण तारूं । संगें उद्धारु
जडमूढां ॥ ४२ ॥
जिंहीं खेळविला चक्रपाणी । ज्यांचे घरींचें प्याला
पाणी ।
ज्यांचें चोरूनि खादलें लोणी । त्याही गौळणी उद्धरिल्या
॥ ४३ ॥
रुक्मया तारिला विटंबोनी । बाण तारिला विटंबोनी
।
बाण तारिला भुजा छोदोनी । कुश (?) तारिला निर्दळूनि
। मोक्षदानी श्रीकृष्ण ॥ ४४ ॥
जे जे मिनले सोयरिके । जे कां पाहूं आले कौतुके ।
ते ते तारियेले यदुनायकें । दर्शनसुखें निववूनि
॥ ४५ ॥
पांडव तारिले पक्षपातें । वैरी तारिले शस्त्रघातें
।
यापरी श्रीकृष्णनाथें । उद्धरिलीं बहुतें निजसंगें
॥ ४६ ॥
वैरी तारिले द्वेषभावें । भक्त पावले भजनभावें
।
गोपी तारिल्या संगानुभवें । ज्या जीवें भावें अनुसरल्या
॥ ४७ ॥
गायी तारिल्या संरक्षणेंसीं । मयूर तारिले मोरविशीं
।
वृक्ष तारिलें तुरंबोनि घोसीं । तारक हृषीकेशी
पूर्णब्रह्मत्वें ॥ ४८ ॥
पूर्ण ब्रह्म श्रीकृष्णावतार । ज्ञानप्राधान्य
लीला विचित्र ।
त्यांत परम पावन बाळचरित्रं । वंद्य सर्वत्र सज्ञानां
॥ ४९ ॥
घेऊनि षड्गुणैश्वर्यसंपत्ती । अवतरली श्रीकृष्णमूर्ती
।
यश-श्री-औदार्य-कीर्ती । ज्ञान-वैराग्यस्थिती अभंग
॥ ३५० ॥
इतर अवतारीं अवतरण । तेथें गुप्त केले साही गुण ।
कृष्णावतार ब्रह्म परिपूर्ण । पूर्ण षड्गुण प्रकाशिले
॥ ५१ ॥
यालागीं श्रीकृष्णावतारी जाण । अनवच्छिन्न सही
गुण ।
त्याचेनि अंगसंगे उद्धरण सर्वांसी जाण सर्वदा ॥
५२ ॥
उद्धरले श्रीकृष्णसंगतीं । अथवा कृष्णाचिया अतिप्रीतीं
।
तरले देखतां श्रीकृष्णमूर्ती । हें नवल निश्चितीं
नव्हे एथें ॥ ५३ ॥
हेचि पैं गा श्रीकृष्णकीर्ती । अत्यावडीं गातां
गीतीं ।
उद्धरले नेणों किती । अद्यपि उद्धरती श्रद्धाळू
॥ ५४ ॥
आवडीं गातां श्रीकृष्णकीर्तीं । कीर्तिमंतां लाभे
परम भक्ती ।
जीतें ’परा’ ऐसें म्हणती । ते चौथी भक्ती घर रिघे
॥ ५५ ॥
आर्तजिज्ञास-अर्थार्थी । त्यांची सहजें राहे स्थिती
।
अखंड प्रकटे चौथी भक्ती । श्रीकृष्णकीर्ती स्वयें
गातां ॥ ५६ ॥
आवडीं गातां श्रीकृष्णकीर्ती । सहजें होय विषयविरक्ती
।
शमदमादि संपत्ती । पायां लागती सहजेंचि ॥ ५७ ॥
श्रीकृष्णकीर्तीची जपमाळी । जो अखंड जपे जिव्हामूळीं
।
श्रीकृष्ण सर्वकाळीं । त्याजवळी सर्वदा ॥ ५८ ॥
आदरें जपतां श्रीकृष्णकीर्ती । श्रीकृष्ण प्रकटे
सर्वभूतीं ।
सहजें ठसावे चौथी भक्ती । परमात्मस्थितीसमवेत ॥
५९ ॥
जे भक्तीमाजीं जाण । पूज्य पूजक होय श्रीकृष्ण ।
मग पूजाविधिविधान । देवोचि आपण स्वयें होये ॥ ३६०
॥
’अत्र गंध धूप दीप’ जाण । अवघेंचि होय श्रीकृष्ण
।
हें चौथे भक्तीचें लक्षण । आपणा आपण स्वयें भजे ॥
६१ ॥
चौथे भक्तीचें विंदान । भोग्य होय श्रीकृष्ण ।
कृष्णेंसीं वेगळेपण । भक्तां अर्धक्षण असेना ॥
६२ ॥
ते काळीं भक्तांसी जाण । देह गेह होय श्रीकृष्ण ।
जात गोत श्रीकृष्णचि आपण । संसार संपूर्ण श्रीकृष्ण
होये ॥ ६३ ॥
ऐशी लाहोनि चौथी भक्ती । परमहंसाची श्रीकृष्णगती
।
ते कृष्णस्वरूप स्वयें होती । श्रीकृष्णकीर्ती
वर्णितां ॥ ६४ ॥
जे स्वरूपीं नाहीं च्युती । तें कृष्णस्वरूप निश्चितीं
।
भक्त तद्रूप स्वयें होती । श्रीकृष्णकीर्ती वर्णितां
॥ ६५ ॥
श्रीकृष्णकीर्तीचें एकेक अक्षर । चहूं वेदांचें
निजजिव्हार ।
सकळ शास्त्रांचें परम सार । श्रीकृष्णचरित्र कुरुराया
॥ ६६ ॥
जे वेदांचें जन्मस्थान । सकळ शास्त्रांचें समाधान
।
षड्दर्शनां बुझावण । तो आठवा श्रीकृष्ण पूर्णावतार
॥ ६७ ॥
अनंत अवतार झाले जाण । परी श्रीकृष्णावतार ज्ञानघन
।
त्याचें चरित्र अतिपावन । भवबंधनच्छेदक ॥ ६८ ॥
त्या श्रीकृष्णाची कृष्णकीर्ती । आदरें आठवितां
चित्तीं ।
होय भवबंधनाची समाप्ती । जाण निश्चितीं नृपनाथा
॥ ६९ ॥
वैभव श्रीकृष्णकीर्तीसी । वैराग्य श्रीकृष्णकीर्तीपासीं
।
श्रीकृष्णकीर्ती वसे ज्यां मानसीं । ते कळिकाळासी
नागवती ॥ ३७० ॥
आळसें स्मरतां कृष्णकीर्ति । सकळ पातकें भस्म होती
।
श्रीकृष्णकीर्ति जे सदा गाती । त्यांसी चारी मुक्ती
आंदण्या ॥ ७१ ॥
श्रीकृष्णकीर्तीचें एकेक अक्षर । निर्दळी महापातकसंभार
।
मोक्ष देऊनि अतिउदार । जगदुद्धारकारक ॥ ७२ ॥
बहु अवतारीं अवतरे देवो । परी ये अवतारींचा नवलावो
।
ज्ञानप्राधान्य लीला पहा हो । अगम्य अभिप्रावो
ब्रह्मादि देवां ॥ ७३ ॥
जन्मापासून जो जो देहाडा । तो तो नीच नवा पवाडा ।
ब्रह्मसुखाचा उघडा । केला रोकडा सुकाळ ॥ ७४ ॥
अवतारांमाजीं श्रीकृष्ण । निजनिष्टंक ब्रह्म पूर्ण
।
त्याचें चरित्र ज्ञानघन । पठणें पावन जन होती ॥ ७५
॥
ऐशी पावन कृष्णकीर्ती । पढतां वाचक उद्धरती ।
श्रद्धेनें जे श्रवण करिती । तेही तरती भवसिंधु
॥ ७६ ॥
कलियुगीं जन मंदमती । त्यांसी तरावया सुगमस्थितीं
।
श्रीकृष्ण पावन कीर्ती । कृपेनें निश्चितीं विस्तारली
॥ ७७ ॥
ऐसि पावन भगवत्कीर्ती । विस्तारली श्रीभागवतीं
।
त्यांत दशमस्कंधाप्रती । श्रीकृष्णकीर्ती अतिगोड
॥ ७८ ॥
उपजल्या दिवसापासूनी । चढोवढी प्रतिदिनीं ।
कीर्ती विस्तारी चक्रपाणी । दीनजनीं तरावया ॥ ७९
॥
धरूनी नर-नटाचा वेष । अवतरला हृषीकेश ।
तेथें नानाचरित्रविलास । दिवसेंदिवस विस्तारी
॥ ३८० ॥
त्याहिमाजीं बाळचरित्र । मधुर सुंदर अतिपवित्र
।
मालखडां जें केलें क्षात्र । परम पवित्र पावनत्वें
॥ ८१ ॥
जरासंध पराभवून । काळयवनातें निर्दाळून ।
तें अतिविचित्र विंदान । लाघवी श्रीकृष्ण स्वयें
दावी ॥ ८२ ॥
रुक्मया रणीं विटंबून । शिशुपाळादि वीर गांजून
।
कृष्ण करी भीमकीहरण । ते परम पावन हरिलीला ॥ ८३ ॥
पट्टमहिषींचें वरण । भौमासुराचें निर्दळण ।
पारिजाताचें हरण । पाणीग्रहण सोळासहस्त्रांचें
॥ ८४ ॥
समुद्रीं वसवूनि द्वारावती । निद्रा न मोडतां निश्चितीं
।
मथुरा आणिली रातोरातीं । हे अभिनव कीर्ती कृष्णाची
॥ ८५ ॥
वत्सें वत्सप होऊनि आपण । आपुलें दावी पूर्णपण
।
ब्रह्मदिकां न कळे जाण । अवतारी श्रीकृष्ण पूर्णांशें
॥ ८६ ॥
खाऊनि भाजीचें पान । तृप्त केले ऋषिजन ।
ऐसीं चरित्रें ज्ञानप्राधान्य । परम पावन आचरला
॥ ८७ ॥
ऐसी श्रीकृष्णलीला परमाद्भुत । पाठाकां करी परम
पुनीत ।
ते दशमामाजीं समस्त । कथा साद्यंत सांगितली ॥ ८८
॥
एकादशाची नवल स्थिति । मूळापासूनि परम प्राप्ती
।
ज्ञान-वैराग्य-भक्ती-मुक्ती । स्वमुखें श्रीपती
संवादला ॥ ८९ ॥
प्रथमाध्यायीं वैराग्य पूर्ण । मुख्य अधिकाराचें
लक्षण ।
नारदवसुदेवसंवाद जाण । भूमिशोधन साधकां ॥ ३९० ॥
तेथें निमिजायंतसंवादन । निर्भयाचें कोण स्थान
।
उत्तम भागवत ते कोण । मायातरण कर्म ब्रह्म ॥ ९१ ॥
इत्यादि विदेहाचे नव प्रश्न । नवांचीं नवही उत्तरें
पूर्ण ।
तेचि नव नांगरण । क्षेत्रकर्षण अतिशुद्ध ॥ ९२ ॥
ते पंचाध्यायींच्या अंतीं । देवीं प्रार्थिला श्रीपती
।
कृष्ण कुलक्षयाच्या प्रांतीं । निजधामाप्रती निघेल
॥ ९३ ॥
हें उद्धवें जाणोनि आपण । निर्वेद केला जो संपूर्ण
।
तेचि कल्पनाकाशाचें निर्दळण । पालव्या छेदन विकल्पांच्या
॥ ९४ ॥
कामलोभांचे तुप्त खुंट । आडवूं लागले उद्भट ।
ते समूळ केले सपाट । अतितिखट अनुतापें ॥ ९५ ॥
क्रोधाचिया अतिजाडी । समूळ उपडिल्या महापेडी ।
शांति निवडक चोखडी । समूळ उपडी मूळेंसीं ॥ ९६ ॥
उद्धवचातकआर्तिहरण । वोळला श्रीकृष्ण कृपा-घन्
।
क्षेत्र वोल्हावलें सबाह्य पूर्ण । लागली संपूर्ण
निजबोधवाफ ॥ ९७ ॥
तेथें पूर्णब्रह्म निजबीज । चाडें तंतु सर्व परित्यज्य
।
श्रवणनळें अधोक्षज । पेरिलेंचि सहज स्वयें पेरी
॥ ९८ ॥
युदुअवधूतसंवादस्थिती । चोविसां गुरूंची उपपत्ती
।
आगडु खणविला क्षेत्राप्रती । वोढाल पुढती रिघों
न शके ॥ ९९ ॥
चिकभरित जाहल्या पिकातें । भोरड्या वोरबडिती तेथें
।
ते दशमाध्यायीं श्रीअनंतें । उडविलीं मतें भजनगोफणा
॥ ४०० ॥
अकरावे अध्यायीं जाणा । हुरडा ओंब्या आणि घोळाणा
।
तिळगुळेंसीं चाखविलें सुजाणां । मुक्तलक्षणांचेनि
हातें ॥ १ ॥
ते श्रीयेचे भोक्ते एथ । सत्संगतीं भगवद्भक्त ।
ते बारावे अध्यायीं साद्यंत । कृपायुक्त सांगितले
॥ २ ॥
विषयांची विशयावस्था । बाधक नोहे साधकांच्या चित्ता
।
तेचि त्रयोदशीं कथा । जाण तत्त्वतां सांगितली ॥
३ ॥
एवं तेराव्या अध्यायाप्रती । जाहली पिकाची पूर्ण
निष्पत्ती ।
तेचि हंसगीतउपपत्ती । समाधि श्रीपती सांगोनि गेला
॥ ४ ॥
समाधीं सांठवलें जें पीक । तें कैसेनि पावती साधक
।
तदर्थीं भजनपूर्वक । चौदावा देख निरूपिला ॥ ५ ॥
पीक चढतचढतां हातीं । माझारीं ऋद्धिसिद्धी झडपोनि
नेतीं ।
ते सिद्धित्यागाची उपपत्ती । पंधराव्याप्रती दाविली
॥ ६ ॥
पीक न माये त्रिजगतीं । तरी त्याच्या सांठवण किती
।
त्या षोडशाध्यायीं विभूती । उद्देशें श्रीपती दावूनि
गेला ॥ ७ ॥
क्षेत्र अधिकारी एथें जाण । चारी आश्रम चारी वर्ण
।
सतरावा अठरावा निरूपण । वांटे संपूर्ण विभागिले
॥ ८ ॥
एकूणिसाव्या अध्यायीं जाण । करूनि पिकाची संवगण
।
जेणें कोंडेनि वाढले कण । तो कोंडा सांडूनि जाण कण
घ्यावे ॥ ९ ॥
ऐसे निवडिले जे शुद्ध कण । तेथें प्राप्ताप्राप्तीचें
लक्षण ।
त्रिविधविभागनिरूपण । विसावा जाण निरूपिला ॥ ४१०
॥
जे भागा आले शुद्ध कण । ते राखावे आपले आपण ।
गुणदोषांचे चोरटे जाण । खळें फोडून कण नेती ॥ ११
॥
सर्वांच्या भागा येताती कण । परी खावों न लाहती चोरा
भेण ।
थोर थोर नागविले जाण । यालागीं संरक्षण दृढ कीजे
॥ १२ ॥
गुणदोषांचीं नवलकथा । मिळणीं मिळोनि आप्तता ।
ठकूनि नेति सर्वस्वतां । दाणाही हातां नेदिती येवों
॥ १३ ॥
गुणदोष आतुर्बळी । सज्ञानातें तत्काळ छळी ।
जो गुणदोषांतें निर्दळी । तो महाबळी तिहीं लोकीं
॥ १४ ॥
हे शिवकण उद्धवें ऐकतां । तो म्हणे चोरांचा प्रतिपाळिता
।
तुझा वेदचि गा तत्त्वतां । गुणदोषप्रबळता त्याचेनि
अंगें ॥ १५ ॥
मुख्य चोरांचा कुरुठा । तुझा वेदचि महाखाटा ।
त्यामाजीं गुणदोषाचा घरटा । नाना चेष्टा तो शिकवी
॥ १६ ॥
एंव प्रतिपाळोनि गुणदोषांसी । वेद नागवी समस्तांसी
।
एवं उद्धवें वेदांच्या शिसीं । कुडेपणासी स्थापिलें
॥ १७ ॥
तो वेदानुवाद नव्हे कुडा । ऐसा प्रतिपदीं दिधला
झाडा ।
ते निरूपणीं अति चोखडा । अध्याय रोकडा एकविसावा
॥ १८ ॥
चोर कोणे मार्गे येती । पिकत्वें पीक ज्या वाटां
नेती ।
तो मार्ग बुजावया निश्चितीं । तत्त्वसंख्याउपपत्ती
बाविसावा ॥ १९ ॥
मुख्यत्वें ज्ञानाचें संरक्षण । दृढ शांतीचें कारण
।
तें भिक्षुगीतनिरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगोनि
गेला ॥ ४२० ॥
मुख्य चोरांचें चोरटेपण । मनापाशीं असे जाण ।
तें मनोजयाचें लक्षण । भिक्षुगीतनिरूपण तेविसावा
॥ २१ ॥
चोर जन्मती जिचे पोटीं । ते मुख्यत्वें प्रकृति
खोटी ।
पिकल्या पिका करूनि लुटी । लपती शेवटीं तीमाजीं
॥ २२ ॥
आदीं निर्गुण अंतीं निर्गुण । मध्यें मिथ्या प्रकृतीसीं
त्रिगुण ।
हें मुख्य पिकाचें संरक्षण । केलें निरूपण चोविसावा
॥ २३ ॥
मोकळें पीक असतां शेतीं । पशु पक्षी चोर रिघों ने
शकती ।
ते सहज संरक्षणउपपत्ती । निर्गुणोक्तीं पंचविसावा
॥ २४ ॥
स्त्रीकामाची धाडी जाण । सकळ पिकासी नागवण ।
पुरूरवा नागवला आपण । इतरांचा कोण पडिपाडू ॥ २५ ॥
कामासक्ति करितां जाण । प्रमदाबंदीं पडिले पूर्ण
।
त्यांसी अनुताप करी सोडवण । हें केलें निरूपण सव्विसावां
॥ २६ ॥
निकोप पीक लागल्या हातीं । त्याची करावया निष्पत्ती
।
क्रियायोगाची निजस्थिती । सत्ताविसाव्याप्रती
प्रकाशिली ॥ २७ ॥
एवं पीक भोगिलें सकळ । त्याचा परिपाक पक्वान्न सबळ
।
अठ्ठाविसावा अमृतफळ । अतिरसाळ निजगोड्या ॥ २८ ॥
मृदु मधुर अतिअरुवार । तेणें वासेंचि निवे जेवणार
।
त्याचा सेवितां ग्रासमात्र । सबाह्यअभ्यंतर नित्यतृप्ती
॥ २९ ॥
आकांक्षेसी निवाली भूक । सुखावरी लोळे तृप्तिसुख
।
तो हा अठ्ठाविसावा देख । अलोकिक निजगोड्या ॥ ४३०
॥
अठ्ठाविसाव्याची निजगोडी । चाखाया अतिआवडीं ।
ब्रह्मादिकां अवस्था गाढी । चवी चोखडी अनुपम ॥ ३१
॥
हें जीव्हेवीण जेवण । रसनेवीण गोडपण ।
अदंताचे दांत पाडूनि पूर्ण । आपुली आपण चवी चाखें
॥ ३२ ॥
श्रीकृष्णें परवडी ऐशी । ताट केलें उद्धवासी ।
एका जनार्दनचरणींची माशी । सुखें त्या रसासी स्वयें
सेवी ॥ ३३ ॥
जेथ रिगमु नाहीं थोरथोरांसी । तेथें सुखेंचि रिघे
माशी ।
एवं धाकुटे जे होती सर्वांशीं । कृष्णरस त्यांसी
सुसेव्य ॥ ३४ ॥
अगम्य योगें योगभांडार । गुह्यज्ञानें ज्ञानगंभीर
।
परम सुखाचें सुखसार । अतिगंभीर अठ्ठाविसावा ॥ ३५
॥
या जेवणीं जे धाले नर । त्यांचे तृप्तीचे सुखोद्गार
।
तो एकूणतिसावा सधर । अतिविचित्र निरूपण ॥ ३६ ॥
एकूणतिसाव्याची स्थिती । दृढ आकळली होय हातीं ।
तैं सकळ भागवताची गती । ये धांवती तयापाशीं ॥ ३७
॥
एकूणतिसावा अध्यावो । सध्यसाधना एकात्मभावो ।
निर्दळोनि अहंभावो । परमानंदें पहा हो उद्गार देत
॥ ३८ ॥
सकळ भोजनां मंडण । तांबूल आणि चंदन ।
तो तिसावा एकतिसावा जाण । श्रीकृष्णनिर्याण निजबोधु
॥ ३९ ॥
येणें भोजनें जे नित्य तृप्त । त्यांसी ममताबाध
नव्हे प्राप्त ।
सकळ कुळ निर्दळूनि एथ । निजधामा निश्चित हरि गेला
॥ ४४० ॥
पूर्ण ब्रह्मानुभव ज्यासी । एथवरी ममता नसावी त्यासी
।
हें स्वांगें दावूनि हृषीकेशी । निजधामासी स्वयें
गेला ॥ ४१ ॥
श्रीभागवत महाक्षेत्रं । तेथें ब्रह्मा मुख्य बीजधर
।
नारद तेथें मिरासीकर । पेरणी विचित्र तेणें केली
॥ ४२ ॥
तेथें श्रीव्यासें अतिशुद्ध । बांधारे घातले दशविध
।
पीक पिकलें अगाध । स्वानंदबोध निडारे ॥ ४३ ॥
तेथ शुक बैसला सोंकारा । तेणें फोडिला हरिकथापागोरा
।
पापपक्ष्यांचा थारा । उडविला पुरा निःशेष ॥ ४४ ॥
त्याची एकादशीं जाण । उद्धवें केली संवगण ।
काढिले निडाराचे कण । अतिसघन कृष्णोक्तीं॥ ४५ ॥
तेथ नानायुक्तिपडिपाडीं । उत्तमोत्तम प्रश्नपरवडी
।
केलीं पक्वान्नें चोखडीं । त्यांची नीच नवी गोडी
अविनाशी ॥ ४६ ॥
ते अविनाशी निजगोडी । पदोपदीं अतिचोखडी ।
एकादशामाजीं रोकडी । उद्धवाचिये जोडी उपकार जगा
॥ ४७ ॥
त्या उद्धवाचे मागिले पंक्तीं । त्यक्तोदक श्रवणार्थीं
।
शुकमुखें परीक्षिती । निजात्मतृप्तीं निमाला ॥
४८ ॥
त्या समर्थाचिये पंक्तीं । भावार्थदीपिका धरोनि
हातीं ।
श्रीधरें दावितां पदपदार्थीं । निजात्मस्थितीं
निवाला ॥ ४९ ॥
तेथ देशभाषा-पदपक्षेंसीं । एका जनर्दनकृपेची माशी
।
तृप्त होय अवघ्यासरशीं । निषेध तिशी असेना ॥ ४५०
॥
एका-जनार्दनी मांजर वेडें । भावार्थदीपिकाउजियेडें
।
हे रस देखोनि चोखडे । ताटापुढें पैं आलें ॥ ५१ ॥
’मीयों मीयों’ करितां स्मरण । कृपेनें तुष्टले
सज्जन ।
शेष प्रसाद देऊनि जाण । संतृप्त पूर्ण मज केलें
॥ ५२ ॥
एका जनार्दनाचें पोसणें । मी मांजर जाहलों नीचपणें
।
चाटितां संतांचें शेषभाणें । म्यां तृप्ती पावणें
परिपूर्ण ॥ ५३ ॥
हो कां त्या समर्थांच्या ताटीं । ब्रह्मरसें पूर्ण
भरली वाटी ।
ते मी अत्यंत प्रेमें चाटीं । स्वानंदपुष्टीं संतोषें
॥ ५४ ॥
जो काया मनें आणि वाचा । सद्भावें विनीत होय नीचा
।
तोचि अधिकारी एकादशाचा । हा जनार्दनाचा उपदेश ॥
५५ ॥
जंव जंव देहीं ज्ञानाभिमान । जंव जंव योग्यता सन्मान
।
तंव तंव एकादशाचें ज्ञान । सर्वथा जाण अनोळख ॥ ५६
॥
सर्वभूतीं भगवद्भजन । सद्भावें जंव नुपजे पूर्ण
।
तंववरी एकादशाचें ज्ञान । सर्वथा जाण कळेना ॥ ५७
॥
यापरी श्रीभागवतक्षेत्र । पीक पिकलें परम पवित्र
।
तेथें सुखी होती साधक नर । ज्यांसी अत्यादर सर्वभूतीं
॥ ५८ ॥
एकादश क्षेत्र नव्हे जाण । हा चित्समुद्र परिपूर्ण
।
येथें जो जैसा होय निमग्न । तो तैसाचि आपण रत्नें
लाभे ॥ ५९ ॥
हा एकादश नव्हे निर्धारीं । जीवगजेंद्राच्या उद्धारीं
।
सवेगवेगें पावला श्रीहरी । ज्ञानचक्र करीं घेऊनी
॥ ४६० ॥
हेही नव्हे एकादशाची थोरी । अहं-हिरण्यकशिपू विदारी
।
तो हा प्रकाटला नरहरी । भक्तकैवारी कृपापूर्ण ॥
६१ ॥
गंगा यमुना दोनी साङ्ग । कृष्ण उद्धव उत्तम चांग
।
गुप्त सरस्वती ज्ञानवोघ । त्रिवेणी-प्रयाग एकादश
॥ ६२ ॥
तेथ वैराग्य-माघमासीं जाण । श्रद्धाअरुणोदयीं
नित्य स्नान ।
करितां होऊनि पावन । कृष्णपदवी पूर्ण पावती ॥ ६३
॥
हेही एकादशाची नव्हे कोटी । कृष्णउद्धवांची गुह्य
गोष्टी ।
हे बहुकल्प कपिलाषष्ठी । पर्वणी गोमटी निजसाधकां
॥ ६४ ॥
ते पर्वकाळीं जे निमग्न । ते तत्काळ पावती कल्याण
।
बाधूं न शके जन्ममरण । ब्रह्म परिपूर्ण स्वयें होती
॥ ६५ ॥
हा एकादश नव्हे जाण । एकतिसां खणांचें वृंदावन ।
एथ नित्य वसे श्रीकृष्ण । स्वानंदपूर्ण निजसत्ता
॥ ६६ ॥
एथं पंध्राशतें श्लोक । तेचि पानें अत्यंत चोख ।
माजीं ज्ञानमंजरीचे घोख । अतिसुरेख शोभती ॥ ६७ ॥
तेथ जे घालिती निजजीवन । ते होती परम पावन ।
स्वयें ठाकती कृष्णसदन । ब्रह्म परिपूर्ण स्वानंदें
॥ ६८ ॥
जे वंदिती मुळींच्या उदका । जे लाविती मूळमृत्तिका
।
ते वंद्य होती तिहीं लोकां । नित्य निजसखा श्रीकृष्ण
जोडे ॥ ६९ ॥
जे पठणरूपें जाणा । प्रत्यगावृत्ति प्रदक्षिणा
।
सद्भावें करिती सुजाणा । ते श्रीकृष्णचरणां विनटती
॥ ४७० ॥
ये कथेच्या विचित्र लीला । जे नित्य घालिती रंगमाळा
।
ते नागवती कळिकाळा । सदा त्यांजवळा श्रीकृष्ण ॥
७१ ॥
हें एकादशाचें वृंदावन । जो श्रवणें करी नित्य पूजन
।
त्यासी प्रसन्न होऊनि श्रीकृष्ण देहाभिमान निर्दळी
॥ ७२ ॥
तेथ मननाची पुष्पांजळी । जो अनुदिनीं अर्पी त्रिकाळीं
।
तोही पावे हरिजवळी । निजात्ममेळीं निजनिष्ठा ॥
७३ ॥
हें श्रीभागवत-वृंदावन । मेळवूनि संतत सज्जन ।
ये कथेचें करी जो व्याख्यान । तें महापूजन निरपेक्ष
॥ ७४ ॥
हें देखूनि महापूजन । संतोषे श्रीजनार्दन ।
श्रोते वक्ते जे सावधन । त्यांसी निजात्मज्ञान
स्वयें देत ॥ ७५ ॥
श्रवणें पठणें मननें । अर्थावबोधव्याख्यानें ।
एकादशें समान देणें । जाणें तानें त्या नाहीं ॥ ७६
॥
श्रवण मनन नव्हे पठण । तरी एकादशाचें पुस्तक जाण
।
ब्राह्मणासी द्यावें दान । विवेकज्ञान तेणें उपजे
॥ ७७ ॥
एकादश द्यावें दान । करावें एकादशाचें पूजन ।
करितां एकादशाचें स्मरण । पाप संपूर्ण निर्दळे
॥ ७८ ॥
एकादशसंग्रह जो करी । श्रीकृष्ण तिष्ठे त्याचे
घरीं ।
जो एकादशाची श्रद्धा धरी । ज्ञान त्यामाझारीं स्वयें
रिघे ॥ ७९ ॥
श्लोक श्लोकार्ध पादमात्र । नित्य स्मरे ज्याचें
वक्त्र ।
तोही होय परम पवित्र । अतिउदार एकादश ॥ ४८० ॥
अवचटें जातां कार्यांतरीं । दृष्टी पडे एकादशावरी
।
तैं पातकां होय रानभरी । आपधाकें दूरी तीं पळती ॥
८१ ॥
तो एकाद्श ज्याचे करीं । देव वंदिती त्यातें शिरीं
।
तो निजांगें जग उद्धरी । एवढी थोरी एकादशा ॥ ८२ ॥
सकळ पुराणांमाझारीं । हा एकादश वनकेसरी ।
भवगजातें विदारी । क्षणामाझारीं शोकार्धें ॥ ८३
॥
’मामेकमेव शरणं’ । याचि श्लोकाचें करितां पठण ।
मायेच गळा धरोनि जाण । अपधाकें पूर्ण संसार निमे
॥ ८४ ॥
’नरपेक्षं मुनिं शांतं’ । हा श्लोक चढे जैं हात ।
तैं सेवकां सेवी श्रीकृष्णनाथ । भवभय तेथ उरे कैंचें
॥ ८५ ॥
एकादशाचा एकेक श्लोक । होय भवबंधच्छेदक ।
जेथ वक्ता यदुनायक । तेथ हा विशेख म्हणों नये ॥ ८६
॥
श्रीभागवतामाजीं जाण । एकादश मोक्षाचें स्थान ।
यालागीं श्लोकार्धमात्रें परिपूर्ण । भवबंधन निर्दळी
॥ ८७ ॥
श्रीकृष्ण वेदांचें जन्मस्थान । त्याचे मुखींचें
हें निरूपण ।
तेथें सकळ वेदार्थ जाण । माहेरा आपण स्वयें येती
॥ ८८ ॥
यालागीं एकादशीं वेदार्थ । माहेरीं सुखावले समस्त
।
ते साधकासी परमार्थ । स्वानंद देत संपूर्ण ॥ ८९ ॥
मंथोनि वेदशास्त्रार्थ । व्यासें केलें महाभारत
।
त्या भारताचा मथितार्थ । श्रीभागवत-हरिलीला ॥ ४९०
॥
त्या भागवताचा सारंश । तो हा जाण एकादश ।
तेथ वक्ता स्वयें हृषीकेश । परब्रह्मरस प्रबोधी
॥ ९१ ॥
भागवतामाजीं एकादश । जैसा यतींमाजीं परमहंस ।
का देवांमाजीं जगन्निवास । तैसा एकादश अति वंद्य
॥ ९२ ॥
पक्ष्यांमाजीं राजहंस । रसांमाजीं सिद्धरस ।
तैसा भागवतामाजीं एकादश । परम सुरस स्वानंदें ॥
९३ ॥
तीर्थ क्षेत्र वराणसी । पावनत्वें गंगा जैशी ।
जीवोद्धारीं एकादशी । महिमा तैसी अनिर्वाच्या ॥
९४ ॥
त्या एकादशाची टीका ॥ जनार्दनकृपा करी एका ।
तो एकत्वाच्या निजसुखा । फळे भाविका सद्भावें ॥
९५ ॥
धरोनि बालकाचा हातु । बाप अक्षरें स्वयें लिहिवितु
।
तैसा एकादशांचा अर्थु । बोलविला परमार्थु जनार्दनें
॥ ९६ ॥
कैसा चालवावा ग्रंथ । केवीं राखावा पदपदार्थ ।
ये व्युत्पत्तीची नेणें नेणें मी मात । बोलवी समर्थ
जनार्दन ॥ ९७ ॥
जनार्दनें नवल केलें । मज मूर्खाहातीं ज्ञान बोलविलें
।
ग्रंथीं परमार्थरूप आणिलें । वाखाणविलें एकादशा
॥ ९८ ॥
एकादशाचा पदपदार्थ । शास्त्रवक्त्यां अतिगूढार्थ
।
तोही वाख्हाणविला परमार्थ । कृपाळु समर्थ जी जनार्दन
॥ ९९ ॥
जनार्दनें ऐसें केलें । माझें मीपण निःशेष नेलें
।
मग परमार्था अर्थविलें । बोलवूनि बोलें निजसत्ता
॥ ५०० ॥
खांबसूत्राचीं बाहुलीं । सूत्रधार नाचवी भलीं ।
तेवीं ग्रंथार्थाची बोली । बोलविली श्रीजनार्दनें
॥ १ ॥
अवघा श्रीजनार्दनचि देखा । तोचि आडनांवें जाहला
’एका’ ।
तेणें नांवें ग्रंथ नेटका । अर्थूनि तात्त्विकां
तत्त्वार्थ दावी ॥ २ ॥
कवित्वीं घातलें माझें नांव । शेखीं नांवाचा नुरवी
ठाव ।
ऐसें जनार्दनवैभव । अतिअभिनव अलोलिक ॥ ३ ॥
ग्रंथ देखोनियां सज्ञान । म्हणती ज्ञाता एका जनार्दन
।
जवळीं जाहलिया दर्शन । मूर्ख संपूर्ण मानिती ॥ ४
॥
एका जनार्दनाचा वृत्तांत । एक म्हणती ’भला भक्त
।
एक म्हणती जीवन्मुक्त । प्रपंची निश्चित मानिती
एक ॥ ५ ॥
अहो हा एका जनार्दन । नाहीं आसन न देखे ध्यान ।
मंत्र मुद्रा माळा जपन । उपासकलक्षण या नाहीं ॥ ६
॥
कोण मंत्रासे यासी । काय उपदेशी शिष्यांसी ।
हें कळों नेदी कोणासी । भुललीं भाविकें त्यासी अतिभावार्थें
॥ ७ ॥
नुसत्या हरिनामाचे घोष । लावूनि भुलविले येणॆं
लोक’ ।
ऐसें नाना विकल्प अनेक । जनर्दन देख उपजवी स्वयें
॥ ८ ॥
मी जेथ झाडा देऊं जायें । तें बोलणें जनार्दनचि
होये ।
युक्तिप्रयुक्तीचें पाहें । मीपण न राहे मजमाजीं
॥ ९ ॥
एवं माझें मीपण समूळीं । श्रीजनार्दन स्वयें गिळी
।
आतां माझी हाले जे अंगुळी । ते ते क्रिया चाळी श्रीजनार्दन
॥ ५१० ॥
निमेषोन्मेषांचे संचार । श्वासोच्छ्वासांचें
परिचार ।
सकळ इंद्रियांचा व्यापार । चाळिता साचार श्रीजनार्दन
॥ ११ ॥
जेथ मी म्हणों जाये कविता । ते जनार्दनचि होय तत्त्वतां
।
माझें मीपण धरावया पुरता । ठाव रिता नुरेचि ॥ १२
॥
माझें जें कां मीपण । जनार्दन जाहला आपण ।
एका जनार्दना शरण । ग्रंथ संपूर्ण तेणें केला ॥ १३
॥
हेही बोल बोलतां जाण । खुणा वारे जनार्दन ।
झाडा सूचितां संपूर्ण । वेगळेंपण अंगीं लागे ॥ १४
॥
आतां वेगळा अथवा एक । अवघा जनार्दन स्वयें देख ।
तेणें ग्रंथार्थाचे लेख । अत्यंत चोख विस्तारिले
॥ १५ ॥
ग्रंथ देशभाषा व्युत्पत्ती । म्हणोनि नुपेक्षावा
पंडितीं ।
अर्थ पहावा यथार्थीं । परमात्मस्थिती निजनिष्ठा
॥ १६ ॥
जरी संस्कृत ग्रंथ पूर्ण । तरी देशभाषाव्याख्यान
।
मा हें आयतें निरूपण । साधक सज्ञान नुपेक्षिती ॥
१७ ॥
जे या ग्रंथा आदर करिती । अथवा जे कां उपेक्षिती
।
केवळ जे कोणी निंदिती । तेही आम्हां ब्रह्ममूर्ति
सद्गुरुरूपें ॥ १८ ॥
हेंचि शिकविलें जनार्दनें । सर्व भूतीं मजचि पाहणें
।
प्रकृतिगुणांचीं लक्षणें । सर्वथा आपणें न मानावीं
॥ १९ ॥
शिष्याचे क्षोभ न साहवती । निंदकांची निंदा न जिरे
चित्तीं ।
तैं तो कोरडाचि परमार्थीं । क्षोभें निश्चितीं
नागविला ॥ ५२० ॥
एवं पराचे प्रकृतिगुण । पाहतां सर्वथा क्षोभे मन
।
ते न पहावे आपण । सर्वभूतीं चैतन्य समत्वें पहावें
॥ २१ ॥
येचि उपदेशीं अत्यादर । जनार्दनें केला थोर ।
यावेगळा भवाब्धिपार । सज्ञान नर पावों न शके ॥ २२
॥
येणें निर्धारे गुरु तो गुरु । आम्हां शिष्य तोही
संवादगुरु ।
निंदक तो परम गुरु । निपराद सद्गुरु जनार्दनकृपा
॥ २३ ॥
जनार्दनकृपा एथें । गुरूवेगळें नुरेचि रितें ।
मीपणासहित सकळ भूतें । गुरुत्वा निश्चितें आणिली
तेणें ॥ २४ ॥
तेणेंचि हे ग्रंथकथा । सिद्धी पावविली परमार्था
।
माझे गांठीची नव्हे योग्यता । हें जाणितलें श्रोतां
ग्रंथारंभीं ॥ २५ ॥
ग्रंथारंभ प्रतिष्ठानीं । तेथ पंचाध्यायी संपादूनि
।
उत्तर ग्रंथाची करणी । आनंदवनीं विस्तारिली ॥ २६
॥
’अविमुक्त’ ’महाश्मशान’ । ’वाराणसी’ ’आनंदवन’
।
एकासीचि नांवें जाण । ऐका लक्षण त्याचेंही ॥ २७ ॥
अतिशयें जेथें मुक्ती । अधमोत्तमां एकचि गति ।
पुढती नाहीं पुनरावृत्ती । ’अविमुक्त’ म्हणती या
हेतू ॥ २८ ॥
जे श्मशानीं सांडिल्या प्राण । प्राणी पुढें न देखे
मसण ।
यालागीं हें ’महाश्मशान’ । अंतीं ब्रह्मज्ञान शिव
सांगे ॥ २९ ॥
मर्यादा श्वेत ’वरुणा’ ’अशी’ । मध्यें नांदे पंचक्रोशी
।
रिगम नाहीं पातकांसी । यालागीं ’वारणासी’ म्हणीपें
इतें ॥ ५३० ॥
’वरुणा’ पातकांतें वारी । ’अशी’ महादोष संहारी
।
मध्यें विश्वेश्वराची नगरी । ’वाराणसी’ खरी या
हेतु ॥ ३१ ॥
जें विश्वेश्वराचें क्रीडास्थान । जेथ स्वानंदें
शिव क्रीडे आपण ।
यालागीं तें आनंदवन । ज्यालागीं मरण अमर वांछिती
॥ ३२ ॥
जेथें जितां सदन्नें भुक्ती । मेल्यामागें अचुक
मुक्ती ।
यालागीं ’आनंदवन’ म्हणती । पार्वतीप्रती सदशिव
सांगे ॥ ३३ ॥
तया वाराणसी मुक्तिक्षेत्रीं । मणिकर्णिकामहातीरीं
।
पंचमुद्रापीठामाझारीं । एकादशावरी टीका केली ॥
३४ ॥
ऐकतां संतोषले सज्जन । स्वानंदें तुष्टला जनार्दन
।
पंचाध्यायी संपतां जाण । स्वमुखें आपण वरद वदला
॥ ३५ ॥
ग्रंथ सिद्धी पावेल यथार्थीं । येणें सज्ञानहीं
सुखी होती ।
मुमुक्षु परमार्थ पावती । साधक तरती भवसिंधु ॥ ३६
॥
भाळेभोळे विषयी जन । याचें करितां श्रवण पठण ।
ते हरिभक्त होती जाण । सन्मार्गी पूर्ण बहुत होती
॥ ३७ ॥
’हे टीका तरी मराठी । परी ज्ञानदानें होईल लाठी’
।
ऐसी निजमुखीं बोलोन गोठी । कृपदृष्टीं पाहिलें
॥ ३८ ॥
तेथ म्यां ही केली विनंती । ’जे ये ग्रंथीं अर्थार्थी
होती ।
त्यांसी ब्रह्मभावें ब्राह्मणीं भक्ती । नामीं
प्रीतीं अखंड द्यावी ॥ ३९ ॥
ते न व्हावे ब्रह्मद्वेषी । निंदा नातळावी त्यांसी
।
समूळ क्षय ब्रह्मद्वेषेंसीं । निंदेपासीं सकळ पापें’
॥ ५४० ॥
ऐसी ऐकतां विनवण । कृपेनें तुष्टला श्रीजनार्दन
।
जें जें मागितलें तें तें संपूर्ण । वरद आपण स्वयें
वदला ॥ ४१ ॥
ये ग्रंथी ज्या अत्यंत भक्ती । निंदाद्वेष न रिघे
त्याचे चित्तीं ।
श्रीरामनामीं अतिप्रीती । सुनिश्चितीं वाढेल ॥
४२ ॥
अविद्य सुविद्य व्युत्पत्ती । न करितां ब्राह्मणजातीं
।
ब्रह्मभावें होईल भक्ती । तेणें ब्रह्मप्राप्ती
अचूक ॥ ४३ ॥
नामापरता साधकां सद्भावो । नाहीं ब्राह्मणापरता
आन देवो ।
तो ये ग्रंथीं भजनभावो । नीच नवा पहा हो वाढेल ॥ ४४
॥
ऐसें देवोनि वरदान । हृदयीं आलिंगी जनार्दन ।
म्हणे ये ग्रंथीं जया भजन । त्याचें भवबंधन मी छेदीं
॥ ४५ ॥
हेही अलंकारपदवी । स्वयें जनार्दनचि वदवी ।
एवं कृपा केली जनार्दनदेवीं । हे ठेवाठेवी मी नेणें
॥ ४६ ॥
थोर भाग्यें मी पुरता । पूर्ण कृपा केली समस्त श्रोतां
।
समूळ सांभाळिले ग्रंथार्था । अर्थपरमार्था समसाम्यें
॥ ४७ ॥
पुढें या ग्रंथाचें व्याख्यान । जेथ होईल कथाकथन
।
तेथ द्यावें अवधान । हें पार्थन दीनाचें ॥ ४८ ॥
हे ऐकोनि प्रार्थन । संतोषले श्रोतेसज्जन ।
हे कथा आमुचें निजजीवन । जेथ व्याख्यान तेथ आम्ही
॥ ४९ ॥
ऐसे संतुष्टले श्रोतेजन । वरदें तुष्टला श्रीजनार्दन
।
एका जनार्दन शरण । ग्रंथ संपूर्ण तेणें जाहला ॥ ५५०
॥
वाराणसी महामुक्तिक्षेत्र । विक्रमशक ’वृष’ संवत्सर
।
शके सोळाशें तीसोत्तर । टीका एकाकार जनार्दनकृपा
॥ ५१ ॥
महामंगळ कार्तिकमासीं । शुक्ल पक्ष पौर्णीमेसी
।
सोमवारशिवयोगेंसी । टीका एकादशी समाप्त केली ॥
५२ ॥
स्वदेशींचा शक संवत्सर । दंडकारण्य श्रीरामक्षेत्र
।
प्रतिष्ठान गोदातीर । तेथील उच्चार तो ऐका ॥ ५३ ॥
शालिवहनशकवैभव । संख्या चौदाशें पंचाण्णव ।
’श्रीमुख’ संवत्सराचें नांव । टीका अपूर्व तैं
जाहली ॥ ५४ ॥
एवं एकादशाची टीका । जनार्दनकृपा करी एका ।
ते हे उभयदेशाअवांका । लिहिला नेटका शकसंवत्सर
॥ ५५ ॥
पंध्राशतें श्लोक सुरस । एकतीस अध्याय ज्ञानरहस्य
।
स्वमुखें बोलिला हृषीकेश । एकाकी एकादश दुजेनिवीण
॥ ५६ ॥
एकादश म्हणजे एक एक । तेथ दुजेपणाचा न रिघे अंक ।
तेंचि एकादश इंद्रियीं सुख । एकत्वीं अलोलिक निडारलें
पूर्ण ॥ ५७ ॥
त्या एकादशाची टीका । एकरसें करी एका ।
त्या एकत्वाच्या निजमुखा । फळेल साधकां जनार्दनकृपा
॥ ५८ ॥
हा ज्ञानग्रंथ चिद्रत्न । यथार्थ अर्थिला संपूर्ण
।
माझेनि नांवें श्रीजनार्दन । ग्रंथकर्ता आपण स्वयें
जाहला ॥ ५९ ॥
एका जनार्दना शरण । जनार्दना पढियें एकपण ।
जेवीं कां सूर्याचे किरण । सूर्यतेजें पूर्ण निरसी
तम ॥ ५६० ॥
तेवीं श्रीजनार्दन तेजें जाण । प्रकाशलें एकपण
।
तेणें प्रकाशें ग्रंथ संपूर्ण । जनार्दनार्पण एकपणेंसीं
॥ ६१ ॥
’जन जनार्दन एक’ । जाणे तो सुटला निःशेख ।
हेंचि नेणोनियां लोक । गुंतले अनेक निजात्मभ्रमें
॥ ५६२ ॥
इति श्रीभागवते महापुराणे परमहंससंहितायां एकादशस्कंधे
श्रीकृष्णउद्धवसंवादे
एकाकारटीकायां ’मौसलोपाख्यानं’ नाम एकत्रिंशोऽध्यायः
॥ ३१ ॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक २८ ॥ ओंव्या ॥ ५६२ ॥