॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय पहिला


श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यैः नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥

श्री दत्तात्रेयाय नमः ॥ श्री रुक्मिणीपांडुरंगाभ्यां नमः ॥

ॐ नमो जी जनार्दना । नाहीं भव‌अभव भावना ।

न देखोनि मीतूंपणा नमन श्रीचरणा सद्‌गुरुराया ॥ १ ॥

नमन श्री‍एकदन्ता । एकपणें तूंचि आतां ।

एकीं दाविसी अनेकता । परी एकात्मता न मोडे ॥ २ ॥

तुजमाजीं वासु चराचरा । म्हणौनि बोलिजे लंबोदरा ।

यालागीं सकळांचा सोयरा । साचोकारा तूं होसी ॥ ३ ॥

तुज देखे जो नरु । त्यासी सुखाचा होय संसारु ।

यालागीं ’विघ्नहरु’ । नामादरु तुज साजे ॥ ४ ॥

हरुष तें वदन गणराजा । चार्‍ही पुरुषार्थ त्याचि चार्‍ही भुजा ।

प्रकाशिया अप्रकाशी वोजा । तो झळकत तुझा निजदंतु ॥ ५ ॥

पूर्व‌उत्तरमीमांसा दोनी । लागलिया श्रवणस्थानीं ।

निःशब्दादि वाचा वदनीं । कर जोडूनि उभिया ॥ ६ ॥

एकेचि काळी सकळ सृष्टी । आपुलेपणें देखत उठी ।

तेचि तुझी देखणी दृष्टी । सुखसंतुष्टी विनायका ॥ ७ ॥

सुखाचें पेललें दोंद । नाभीं आवर्तला आनंद ।

बोधाचा मिरवे नागबंद । दिसे सन्निध साजिरा ॥ ८ ॥

शुद्ध सत्त्वाचा शुक्लांबर । कासे कसिला मनोहर ।

सुवर्णवर्ण अलंकार । तुझेनि साचार शोभति ॥ ९ ॥

प्रकृति पुरुष चरण दोनी । तळीं घालिसी वोजावुनी ।

तयांवरी सहजासनीं । पूर्णपणीं मिरवसी ॥ १० ॥

तुझी अणुमात्र झालिया भेटी । शोधितां विघ्न न पडे दृष्टी ।

तोडिसी संसारफांसोटी । तोचि तुझे मुष्टी निजपरशु ॥ ११ ॥

भावें भक्त जो आवडे । त्याचें उगविसी भवसांकडें ।

वोढूनि काढिसी आपणाकडे । निजनिवाडें अंकुशें ॥ १२ ॥

साच निरपेक्ष जो निःशेख । त्याचें तूंचि वाढविसी सुख ।

दे‍ऊनि हरिखाचे मोदक । निवविसी देख निजहस्तें ॥ १३ ॥

सूक्ष्माहूनि सूक्ष्म सान । त्यामाजीं तुझें अधिष्ठान ।

यालागीं मूषकवाहन । नामाभिधान तुज साजे ॥ १४ ॥

पाहता नरु ना कुंजरु । व्यक्ताव्यक्तासी परु ।

ऐसा जाणोनि निर्विकारु । नमनादरु ग्रंथार्थीं ॥ १५ ॥

ऐशिया जी गणनाथा । मीपणें कैंचा नमिता ।

अकर्ताचि जाहला कर्ता । ग्रंथकथाविस्तारा ॥ १६ ॥

आतां नमूं सरस्वती । जे सारासारविवेकमूर्तीं ।

चेतनारूपें इंद्रियवृत्ती । जे चाळीती सर्वदा ॥ १७ ॥

जे वाचेची वाचक । जे बुद्धीची द्योतक ।

जे प्रकाशा प्रकाशक । स्वयें देख स्वप्रभ ॥ १८ ॥

जे शिवांगीं शक्ती उठी । जैसी डोळ्यामाजीं दिठी ।

किंवा सुरसत्वें दावी पुष्टी । फळपणें पोटीं फळाच्या ॥ १९ ॥

जैसा साखरे‌अंगी स्वादु । किं सुमनामाजीं मकरंदु ।

तैसा शिवशक्ती संबंधु । अनादिसिद्ध अतर्क्य ॥ २० ॥

ते अनिर्वाच्य निजगोडी । चहूं वाचांमाजीं वाडी ।

म्हणोनि वागीश्वरी रोकडी । ग्रंथार्थी चोखडी चवी दावी ॥ २१ ॥

सारासार निवडिती जनीं । त्या हंसावरी हंसवाहिनी ।

बैसली सहजासनीं । अगम्यपणीं अगोचरु ॥ २२ ॥

ते परमहंसीं आरूढ । तिसी विवेकहंस जाणती दृढ ।

जवळी असतां न देखती मूढ । अभाग्य दृढ अतिमंद ॥ २३ ॥

तिचें निर्धारितां रूप । अरूपाचें विश्वरूप ।

तें आपुलेपणें अमूप । कथा अनुरूप बोलवी ॥ २४ ॥

हा बोलु भला झाला । म्हणोनि बोलेंचि स्तविला ।

तैसा स्तुतिभावो उपजला । बोलीं बोला गौरवी ॥ २५ ॥

ते वाग्विलास परमेश्वरी । सर्वांगदेखणी सुंदरी ।

राहोनि सबाह्य‌अभ्यंतरीं । ग्रंथार्थकुसरी वदवी स्वयें ॥ २६ ॥

ते सदा संतुष्ट सहज । म्हणोनि निरूपणा चढलें भोज ।

परी वक्तेपणाचा फुंज । मीपणें मज येवोंच नेदी ॥ २७ ॥

वाग्देवतेची स्तुति । वाचाचि जाहली वदती ।

तेथें द्वैताचिये संपत्ती । उमस चित्तीं उमजेना ॥ २८ ॥

तिणें बोल बोलणें मोडिलें । समूळ मौनातें तोडिलें ।

त्यावरी निरूपण घडिलें । न बोलणें बोलें बोलवी ॥ २९ ॥

तिसी सेवकपणें दुसरा । हो‍ऊनि निघे नमस्कारा ।

तंव मीपणेंसीं परा । निजनिर्धारा पारुषे ॥ ३० ॥

जेथें मीपणाचा अभावो । तेथें तूंपणा कैंचा ठावो ।

याहीवरी करी निर्वाहो । अगम्य भावो निरूपणीं ॥ ३१ ॥

जैशा सागरावरी सागरीं । चालती लहरींचिया लहरी ।

तैसे शब्द स्वरूपाकारीं । स्वरूपावरी शोभती ॥ ३२ ॥

जैशा साखरेचिया कणिका । गोडिये भिन्न नव्हती देखा ।

तैसें निरूपण ये रसाळसुखा । ब्रह्मरसें देखा रसवृत्ति ॥ ३३ ॥

तेथें मीपणेंशीं सरस्वती । बैसविलें एका ताटें रसवृत्ती ।

तेणें अभिन्नशेष दे‍ऊनि तृप्ती । ते हे उद्‍गार येती कथेचे ॥ ३४ ॥

आतां वंदू ते सज्जन । जे कां आनंदचिद्‍घन ।

वर्षताती स्वानन्दजीवन । संतप्त जन निववावया ॥ ३५ ॥

ते चैतन्याचे अळंकार । कीं ब्रह्मविद्येचे श्रृंगार ।

कीं ईश्वराचें मनोहर । निजमंदीर निवासा ॥ ३६ ॥

ते अधिष्ठाना अधिवसु । कीं सुखासही सोल्हासु ।

विश्रांतीसी विश्वासु । निजरहिवासु करावया ॥ ३७ ॥

कीं ते भूतदयार्णव । कीं माहेरा आली कणव ।

ना ते निर्गुणाचे अवेव । निजगौरव स्वानन्दा ॥ ३८ ॥

ना ते डोळ्यातील दृष्टी । कीं तिचीही देखणी पुष्टी ।

कीं संतुष्टीसी तुष्टी । चरणांगुष्ठीं जयांचे ॥ ३९ ॥

ते पाहती जयांकडे । त्यांचें उगवे भवसांकडें ।

परब्रह्म डोळियांपुढें । निजनिवडें उल्हासे ॥ ४० ॥

तेथें साधनचतुष्टयसायास । न पाहती शास्त्रचातुर्यविलास ।

एका धरिला पुरे विश्वास । स्वयें प्रकाश ते करिती ॥ ४१ ॥

ते जगामाजीं सदा असती । जीवमात्रातें दिसती ।

परी विकल्पेंचि ठकिजती । नाहीं म्हणती नास्तिक्यें ॥ ४२ ॥

मातियेचा द्रोण केला । तो कौळिका भावो फळला ।

म्हणौनि विश्वासेंवीण नाडला । जगु ठकला विकल्पें ॥ ४३ ॥

एका‍एकीं विश्वासतां । तरी वाणी नाहीं निजसत्ता ।

त्यांचे चरणी भावार्थता । ठेविला माथां विश्वासें ॥ ४४ ॥

ते नमस्कारितां आवश्यक । करून ठाकती एक ।

परी एकपणें सेवक । त्यांचाचि देख स्वयें हो‍आवें ॥ ४५ ॥

त्यांचिया सेवेचिये गोडी । ब्रह्मसुखाची उपमा थोडी ।

जे भजती अनन्य आवडीं । ते जाणती गाढी निजचवी ॥ ४६ ॥

ते प्रकृतीसी पर । प्रकृतिरूपीं ते अविकार ।

आकार-विकार-व्यवहार । त्यांचेनि साचार बाधीना ॥ ४७ ॥

ते भोगावरी न विटती । त्यागावरी न उठती ।

आपुलिये सहजस्थिती । स्वयें वर्तती सर्वदा ॥ ४८ ॥

ते ज्ञातेपणा न मिरविती । पिसेपण न दाविती ।

स्वरूपफुंजुविस्मृती । गिळूनि वर्तती निजांगें ॥ ४९ ॥

प्रेमा अंगींचि जिराला । विस्मयो येवोंचि विसरला ।

प्रपंचुपरमार्थु एकु जाहला । हाही ठेला विभागु ॥ ५० ॥

स्मरण विस्मरणेंशीं गेलें । देह देहीच हारपलें ।

आंतुबाहेरपण गेलें । गेलें ठेलें स्मरेना ॥ ५१ ॥

स्वप्न जागृती जागतां गेली । सुषुप्ती साक्षित्वेंसीं बुडाली ।

उन्मनीही वेडावली । तुर्या ठेली तटस्थ ॥ ५२ ॥

दृश्य द्रष्टेनशीं गेलें । दर्शन एकलेपणें निमालें ।

तें निमणेंपणही विरालें । विरवितें नेलें विरणेनिशीं ॥ ५३ ॥

ज्ञान अज्ञानातें घे‍ऊनि गेलें । तंव ज्ञातेपणही बुडालें ।

विज्ञान अंगी घडलें । परी नवें जडलें हें न मनी ॥ ५४ ॥

यापरी जे निजसज्जन । तिहीं व्हावें सावधान ।

द्यावें मज अवधान । हें विज्ञापन बाळत्वें ॥ ५५ ॥

सूर्य सदा प्रकाशघन । अग्नि सदा देदीप्यमान ।

तैसे संत सदा सावधान । द्यावें अवधान हें बालत्व माझें ॥ ५६ ॥

तंव संतसज्जनीं एक वेळां । थोर करूनियां सोहळा ।

आज्ञापिलें वेळोवेळां । ग्रंथ करविला प्राकृत ॥ ५७ ॥

एकांतीं आणि लोकांतीं । थोर साक्षेप केला संतीं ।

तरी सांगा जी मजप्रती । कोण ग्रंथीं प्रवर्तों ॥ ५८ ॥

पुराणीं श्रेष्ठ भागवत । त्याहीमाजी उद्धवगीत ।

तुवां प्रवर्तावें तेथ । वक्ता भगवंत तुज साह्य ॥ ५९ ॥

आम्हांसी पाहिजे ज्ञानकथा । वरी तुजसारिखा रसाळ वक्ता ।

तरी स्तुति सांडूनि आतां । निरूपण तत्त्वतां चालवी ॥ ६० ॥

तुज संतस्तवनीं उत्साहो । हा तंव कळला भावो ।

तरी कथेचा लवलाहो । निजनिर्वाहो उपपादीं ॥ ६१ ॥

या संतांचे कृपावचनें । एका‍एकी आनंदलों मनें ।

तेणें वाक्यपसायदानें । स्वानंदघनें उल्हासे ॥ ६२ ॥

जैसा मेघांचेनि गर्जनें । मयूर उपमों पाहे गगनें ।

नाना नवेनि जीवनें । जेवीं चातक मनें उल्हासे ॥ ६३ ॥

कां देखोनि चंद्रकर । डोलों लागे चकोर ।

तैसें संतवदनींचें उत्तर । आले थोर सुखावित ॥ ६४ ॥

थोर सुखाचा केलों स्वामी । तुमचें पुरतें कराल तुम्ही ।

तरी वायांचि कां मीपणें मी । मनोधर्मीं वळंगेजों ॥ ६५ ॥

परी समर्थांचि आज्ञा । दासां न करवे अवज्ञा ।

तरी सांगितली जे संज्ञा । ते करीन आज्ञा स्वामींची ॥ ६६ ॥

परी तुम्हीं एक करावें । अखंड अवधान मज द्यावें ।

तेणें दिठिवेनि आघवें । पावेल स्वभावें निजसिद्धी ॥ ६७ ॥

अगा तुझिया मनामाजीं मन । शब्दीं ठेविलेंसे अनुसंधान ।

यालागीं निजनिरूपण । चालवीं जाण सवेगें ॥ ६८ ॥

आतां वंदूं कुळदेवता । जे एका‍एकी एकनाथा ।

ते एकीवांचून सर्वथा । आणिक कथा करूं नेदी ॥ ६९ ॥

एक रूप दाविलें मनीं । तंव एकचि दिसे जनीं वनीं ।

एकचि कानीं वदनीं । एकपणीं ’एकवीरा’ ॥ ७० ॥

ते शिवशक्तिरूपें दोनी । ने‍ऊन मिरवे एकपणीं ।

एकपणें जाली गुर्विणी । प्रसवे एकपणीं एकवीरा ॥ ७१ ॥

तें एकरूपें एकवीरा । प्रसवली बोध-फरशधरा ।

जयाचा कां दरारा । महावीरां अभिमानियां ॥ ७२ ॥

तेणे उपजोनि निवटिली माया । आज्ञा पाळूनि सुख दे पितया ।

म्हणोनि तो जाहला विजया । लवलाह्यां दिग्मंडलीं ॥ ७३ ॥

जो वासनासहस्रबाहो । छेदिला सहस्रार्जुन-अहंभावो ।

स्वराज्य करूनियां पहा हो । अर्पी स्वयमेवो स्वजातियां ॥ ७४ ॥

तेणें मारूनि माता जीवविली । तेचि कुळदेवता आम्हां जाहली ।

परी स्वनांवें ख्याति केली । एकात्मबोली एकनाथा ॥ ७५ ॥

ते जैंपासोनि निवटिली । तैंपासोनि प्रकृति पालटली ।

रागत्यागें शांत झाली । निजामा‍उली जगदंबा ॥ ७६ ॥

तया वोसंगा घे‍ऊन । थोर दिधलें आश्वासन ।

विषमसंकटीं समाधान । स्वनामस्मरण केलिया ॥ ७७ ॥

ते जय जय जगदंबा । ’उदो’ म्हणे ग्रंथारंभा ।

मतीमाजी स्वयंभा । योगगर्भा प्रगटली ॥ ७८ ॥

आतां वंदूं जनार्दनु । जो भवगजपंचाननु ।

जनीं विजनीं समानु । सदा संपूर्णु समत्वें ॥ ७९ ॥

ज्याचेनि कृपापांगें । देहीं न देखती देहांगें ।

संसार टवाळ वेगें । केलें वा‍उगें भवस्वप्न ॥ ८० ॥

जयाचेनि कृपाकटाक्षें । अलक्ष्य लक्ष्येंवीण लक्षे ।

साक्षी विसरली साक्षें । निजपक्षें गुरुत्वें ॥ ८१ ॥

नेणें जीवेंवीण जीवविलें । मृत्युवीण मरणचि मारिलें ।

दृष्टि घे‍ऊनि दाखविलें । देखणें केलें सर्वांग ॥ ८२ ॥

देहीं देह विदेह केलें । शेखीं विदेहपण तेंही नेलें ।

नेलेपणही हारपलें । उरीं उरलें उर्वरित ॥ ८३ ॥

अभावों भावेंशीं गेला । संदेह निःसंदेहेंशीं निमाला ।

विस्मयो विस्मयीं बुडाला । वेडावला स्वानंदु ॥ ८४ ॥

तेथ आवडीं होय भक्तु । तंव देवोचि भक्तपणा‍आंतु ।

मग भज्यभजनाचा अंतु । दावी उप्रांतु स्वलीला ॥ ८५ ॥

नमन नमनेंशीं नेलें । नमितें नेणो काय जाहलें ।

नम्यचि अंगीं घडलें । घडले मोडलें मोडूनि ॥ ८६ ॥

दृश्य द्रष्टा जाण । दोहींस एकचि मरण ।

दर्शनही जाहलें क्षीण । देखणेपण गिळूनि ॥ ८७ ॥

आतां देवोचि आघवा । तेथें भक्तु न ये भक्तभावा ।

तंव देवोही मुकला देवा । देवस्वभावा विसरोनि ॥ ८८ ॥

देवो देवपणे दाटला । भक्तु भक्तपणें आटला ।

दोहींचाही अंतु आला । अभेद जाहला अनंतु ॥ ८९ ॥

अत्यागु त्यागेंशीं विराला । अभोगु भोगेंशीं उडाला ।

अयोगु योगेंशीं बुडाला । योग्यतेचा गेला अहंभावो ॥ ९० ॥

ऐशियाहीवरी अधिक सोसु । सायुज्यामाजीं होतसे दासू ।

तेथील सुखाचा सौरसु । अति अविनाशु अगोचरू ॥ ९१ ॥

शिवें शिवूचि यजिजे । हें ऐशिये अवस्थेचि साजे ।

एर्‍हवीं बोलचि बोलिजे । परि न पविजे निजभजन ॥ ९२ ॥

ये अभिन्न सुखसेवे‌आंतु । नारद आनंदें नाचत गातु ।

शुकसनकादिक समस्तु । जाले निजभक्तु येणेंचि सुखें ॥ ९३ ॥

सागरीं भरे भरतें । तें भरतें भरे तरियांतें ।

तैसें देवेंचि देवपणें येथें । केलें मातें निजभक्त ॥ ९४ ॥

सागर सरिता जीवन एक । परी मिळणीं भजन दिसे अधिक ।

तैसें एकपणेंचि देख । भजनसुख उल्हासे ॥ ९५ ॥

वाम सव्य दोनी भाग । परी दों नामी एकचि आंग ।

तैसा देवभक्तविभाग । देवपणीं साङ्ग आभासे ॥ ९६ ॥

तेवीं आपुलेपणाचेनि मानें । भक्त केलों जनार्दनें ।

परी कायावाचामनें । वर्तविजे तेणें सर्वार्थीं ॥ ९७ ॥

तो मुखाचें जाला निजसुख । दृष्टीतें प्रकटे सन्मुख ।

तोचि विवेकेंकरून देख । करवी लेख ग्रंथार्थी ॥ ९८ ॥

परी नवल त्याचें लाघव । अभंगीं घातलें माझें नांव ।

शेखीं नांवाचा निजभाव । उरावया ठाव नुरवीच ॥ ९९ ॥

या वचनार्था संतोषला । म्हणे भला रे भला भला ।

निजभाविकु तूंचि संचला । प्रगट केला गुह्यार्थु ॥ १०० ॥

हे स्तुति कीं निरूपण । ग्रंथपीठ कीं ब्रह्मज्ञान ।

साहित्य कीं समाधान । संज्ञाही जाण कळेना ॥ १०१ ॥

तुझा बोलुचि एक‌एकु । सोलीव विवेकाचा विवेकु ।

तो संतोषासी संतोखु। आत्यंतिकु उपजवी ॥ १०२ ॥

तुझेनि मुखें जें जें निघे । तें संतहृदयीं साचचि लागे ।

मुमुक्षुसारंगांचीं पालिंगें । रुंजी निजांगें करितील ॥ १०३ ॥

ग्रंथारंभु पडला चोख । मुक्त मुमुक्षु इतर लोक ।

श्रवणामात्रेंचि देख । निजात्मसुख पावती ॥ १०४ ॥

येणें वचनामृत तुषारें । ग्रंथभूमिका विवेकांकुरें ।

अंकुरली एकसरें । फळभारें सफलित ॥ १०५ ॥

कीं निर्जीवा जीवु आला । नातरी सिद्धा सिद्धिलाभु जाला ।

कीं निजवैभवें आपुला । प्रियो मीनला पतिव्रते ॥ १०६ ॥

तैसेनि हरुषानंदें । जी जी म्हणितलें स्वानंदें ।

तुमचेनि पादप्रसादें । करीन विनोदें ग्रंथार्थू ॥ १०७ ॥

श्रीरामप्रतापदृष्टीं । शिळा तरती सागरापोटीं ।

कीं वसिष्ठवचनासाठीं । तपे शाटी रविमंडळीं ॥ १०८ ॥

कीं याज्ञवल्कीच्या मंत्राक्षता । शुष्ककाष्ठांस पल्लवता ।

कीं धर्में श्वानु सरता । केला सर्वथा स्वर्गलोकीं ॥ १०९ ॥

तैसे माझेनि नांवें । ग्रंथ होती सुहावे ।

आज्ञाप्रतापगौरवें । गुरुवैभवें सार्थकु ॥ ११० ॥

घटित एका आणि एकादशें । राशि-नक्षत्र एकचि असे ।

त्या एकामाजीं जैं पूर्ण दिसे । तैं दशदशांगें चढे अधिक ॥ १११ ॥

मागां पुढां एक एक कीजे । त्या नांव एकादशु म्हणिजे ।

तरी एका एकपणचि सहजें । आलें निजवोजें ग्रंथार्थें ॥ ११२ ॥

तेथें देखणेंचि करूनि देखणें । अवघेंचि निर्धारूनि मनें ।

त्यावरी एकाजनार्दनें । टीका करणें सार्थक ॥ ११३ ॥

पाहोनि दशमाचा प्रांतु । एकादशाच्या हृदया‍आंतु ।

एकादशावरी जगन्नाथु । ग्रंथार्थु आरंभी ॥ ११४ ॥

म्हणौनि एकादशाची टीका । एकादशीस करी एका ।

ते एकपणाचिया सुखा । फळेल देखा एकत्वें ॥ ११५ ॥

आतां वंदूं महाकवी । व्यास वाल्मीक भार्गवी ।

जयातें उशना कवी । पुराणगौरवीं बोलिजे ॥ ११६ ॥

तिहीं आपुलिये व्युत्पत्ती । वाढवावी माझी मती ।

हेचि करीतसें विनंती । ग्रंथ समाप्तीं न्यावया ॥ ११७ ॥

वंदूं आचार्य शंकरू । जो ग्रंथार्थविवेकचतुरू ।

सारूनि कर्मठतेचा विचारू । प्रबोधदिनकरू प्रकाशिला ॥ ११८ ॥

आतां वंदूं श्रीधर । जो भागवतव्याख्याता सधर ।

जयाची टीका पाहतां अपार । अर्थ साचार पैं असे ॥ ११९ ॥

इतरही टीकाकार । काव्यकर्ते विवेकचतुर ।

त्यांचे चरणीं नमस्कार । ग्रंथा सादर तिहीं हो‍आवें ॥ १२० ॥

वंदूं प्राकृत कवीश्वर । निवृत्तिप्रमुख ज्ञानेश्वर ।

नामदेव चांगदेव वटेश्वर । ज्यांचें भाग्य थोर गुरुकृपा ॥ १२१ ॥

जयांचे ग्रंथ पाहतां । ज्ञान होय प्राकृतां ।

तयांचें चरणी माथा । निजात्मता निभावें ॥ १२२ ॥

संस्कृत ग्रंथकर्ते ते महाकवी । मा प्राकृतीं काय उणीवी ।

नवीं जुनीं म्हणावीं । कैसेनि केवीं सुवर्णसुमनें ॥ १२३ ॥

कपिलेचें म्हणावें क्षीर । मा इतरांचें तें काय नीर ।

वर्णस्वादें एकचि मधुर । दिसे साचार सारिखें ॥ १२४ ॥

जें पाविजे संस्कृत अर्थें । तेंचि लाभे प्राकृतें ।

तरी न मनावया येथें । विषमचि तें कायी ॥ १२५ ॥

कां निरंजनीं बसला रावो । तरी तोचि सेवकां पावन ठावो ।

तेथें सेवेसि न वचतां पाहा हो । दंडी रावो निजभृत्यां ॥ १२६ ॥

कां दुबळी आणि समर्थ । दोहींस रायें घातले हात ।

तरी दोघींसिही तेथ । सहजें होत समसाम्य ॥ १२७ ॥

देशभाषावैभवें । प्रपंच पदार्थीं पालटलीं नांवें ।

परी रामकृष्णादिनामां नव्हे । भाषावैभवें पालटु ॥ १२८ ॥

संस्कृत वाणी देवें केली । तरी प्राकृत काय चोरापासोनि जाली ।

असोतु या अभिमानभुली । वृथा बोलीं काय काज ॥ १२९ ॥

आतां संस्कृता किंवा प्राकृता । भाषा झाली जे हरिकथा ।

ते पावनचि तत्त्वता । सत्य सर्वथा मानली ॥ १३० ॥

वंदूं ’भानुदास’ आतां । जो कां पितामहाचा पिता ।

ज्याचेनि वंश भगवंता । झाला सर्वथा प्रियकर ॥ १३१ ॥

जेणें बाळपणीं आकळिला भानु । स्वयें जाहला चिद्‍भानु ।

जिंतोनि मानाभिमानु । भगवत्पावनु स्वयें झाला ॥ १३२ ॥

जयाचि पदबंध प्राप्ति । पाहों आली श्रीविठ्ठलमूर्ति ।

कानीं कुंडलें जगज्ज्योति । करितां रातीं देखिला ॥ १३३ ॥

तया भानुदासाचा ’चक्रपाणि’ । तयाचाही सुत सुलक्षणी ।

तया ’सूर्य’ नाम ठेवूनि । निजीं निज हो‍ऊनि भानुदास ठेला ॥ १३४ ॥

तया सूर्यप्रभाप्रतापकिरणीं । मातें प्रसवली रुक्मिणी ।

म्हणौनि रखुमा‍ई जननी । आम्हांलागूनि साचचि ॥ १३५ ॥

हे ग्रंथारंभकाळा । वंदिली पूर्वजमाळा ।

धन्य निजभाग्याचि लीळा । आलों वैष्णवकुळा जन्मोनि ॥ १३६ ॥

ते वैष्णवकुळीं कुळनायक । नारद प्रल्हाद सनकादिक ।

उद्धव अक्रूर श्रीशुक । वसिष्ठादिक निजभक्त ॥ १३७ ॥

ते वैष्णव सकळ । ग्रंथार्थीं अवधानशीळ ।

म्हणौनि वैष्णवकुळमाळ । वंदिली सकळ ग्रंथार्थीं ॥ १३८ ॥

उपजलों ज्याचिया गोत्रा । नमन त्या विश्वामित्रा ।

जो कां प्रतिसृष्टीचा धात्रा । गायत्रीमंत्रा महत्त्व ॥ १३९ ॥

जो उपनिषद्‌विवेकी । तो वंदिला याज्ञवल्की ।

जो कविकर्तव्यातें पोखी । कृपापीयूखीं वर्षोनि ॥ १४० ॥

नमन भूतमात्रां अशेखां । तेणें विश्वंभरू जाहला सखा ।

म्हाणौनि ग्रंथारंभु देखा । आला नेटका संमता ॥ १४१ ॥

आतां नमूं दत्तात्रेया । जो कां आचार्यांचा आचार्या ।

तेणें प्रवर्तविलें ग्रंथकार्या । अर्थवावया निजबोधु ॥ १४२ ॥

तो शब्दातें दावितु । अर्थु अर्थें प्रकाशितु ।

मग वक्तेपणाची मातु । स्वयें वदवितु यथार्थ ॥ १४३ ॥

तो म्हणे श्रीभागवत । तें भगवंताचें हृद्‌गत ।

त्यासीचि होय प्राप्त । ज्याचें निरंतर चित्त भगवंतीं ॥ १४४ ॥

तें तें हें ज्ञान कल्पादी । ’चतुःश्लोक’ पदबंधीं ।

उपदेशिला सद्‍बुद्धी । निजात्मबोधीं विधाता ॥ १४५ ॥

नवल तयाचा सद्‌भावो । शब्दमात्रें झाला अनुभवो ।

बाप सद्‌गुरुकृपा पहा हो । केला निःसंदेहो परमेष्ठी ॥ १४६ ॥

तो चतुःश्लोकींचा बोधु । गुरुमार्गें आला शुद्धु ।

तेणें उपदेशिला नारदु । अतिप्रबुद्धु भावार्थीं ॥ १४७ ॥

तेणें नारदु निवाला । अवघा अर्थमयचि झाला ।

पूर्ण परमानंदें धाला । नाचों लागला निजबोधें ॥ १४८ ॥

तो ब्रह्मवीणा वाहतु । ब्रह्मपदें गीतीं गातु ।

तेणें ब्रह्मानंदें नाचतु । विचरे डुल्लतु भूतळीं ॥ १४९ ॥

तो आला सरस्वती तीरा । तंव देखिलें व्यास ऋषीश्वरा ।

जो संशयाचिया पूरा । अतिदुर्धरामाजीं पडिला ॥ १५० ॥

वेदार्थ सकळ पुराण । व्यासें केलें निर्माण ।

परी तो न पवेचि आपण । निजसमाधान स्वहिताचें ॥ १५१ ॥

तो संशयसमुद्रा आंतु । पडोनि होता बुडतु ।

तेथें पावला ब्रह्मसुतु । ’नाभी’ म्हणतु कृपाळू ॥ १५२ ॥

तेणें एकांतीं ने‍ऊनि देख । व्यासासि केला एकमुख ।

मग दाविले चार्‍ही श्लोक । भवमोचक निर्दुष्ट ॥ १५३ ॥

ते सूर्याते न दाखवुनी । गगनातेंही चोरूनी ।

कानातें परते सारूनी । ठेला उपदेशुनी निजबोधु ॥ १५४ ॥

तें नारदाचें वचन । करीत संशयाचें दहन ।

तंव व्यासासि समाधान । स्वसुखें पूर्ण हों सरलें ॥ १५५ ॥

मग श्रीव्यासें आपण । भागवत दशलक्षण ।

शुकासि उपदेशिलें जाण । निजबोधें पूर्ण सार्थक ॥ १५६ ॥

तेणें शुकही सुखावला । परमानंदें निवाला ।

मग समाधिस्थ राहिला । निश्चळ ठेला निजशांती ॥ १५७ ॥

तेथें स्वभावेंचि जाणा । समाधि आली समाधाना ।

मग परीक्षितीचिया ब्रह्मज्ञाना । अवचटें जाणा तो आला ॥ १५८ ॥

पहावया परीक्षितीचा अधिकारु । तंव कलीसि केला तेणें मारु ।

तरी धर्माहूनि दिसे थोरु । अधिकारु पैं याचा ॥ १५९ ॥

कृष्णु असतां धर्म जियाला । पाठीं कलिभेणें तो पळाला ।

परी हा कलि निग्रहूनि ठेला । धर्माहूनि भला धैर्यें अधिक ॥ १६० ॥

अर्जुनवीर्यपरंपरा निर्व्यंग । सुभद्रा मातामहीचें गर्भलिंग ।

तो अधिकाररत्‍न उपलिंग । ज्यासी रक्षिता श्रीरंग गर्भीं झाला ॥ १६१ ॥

गर्भींच असता ज्याच्या भेणें । स्पर्शूं न शके शस्त्र द्रौण्य ।

त्याचा अधिकार पूर्ण । सांगावया कोण समर्थ ॥ १६२ ॥

जेणें रक्षिले गर्भाप्रती । तया परीक्षी सर्वांभूतीं ।

यालागीं नांवें परीक्षिती । अगाध स्थिती नांवाची ॥ १६३ ॥

तो अभिमन्यूचा परीक्षिती । उपजला पावन करीत क्षिती ।

ज्याचेनि भागवताची ख्याती । घातली त्रिजगतीं परमार्थपव्हे ॥ १६४ ॥

अंगीं वैराग्यविवेकु । ब्रह्मालागीं त्यक्तोदकु ।

तया देखोनि श्रीशुकु । आत्यंतिकु सुखावला ॥ १६५ ॥

बाप कोपु ब्राह्मणाचा । शापें अधिकारु ब्रह्मज्ञानाचा ।

तयांच्या चरणीं कायावाचा । निजभावा नमस्कारु ॥ १६६ ॥

ब्रह्माहूनि ब्राह्मण थोरु । हें मीच काय फार करूं ।

परी हृदयीं अद्यापि श्रीधरु । चरणालंकारु मिरवितु ॥ १६७ ॥

म्हणोनि ब्रह्माचा देवो ब्राह्मणु । हा सत्यसत्य माझा पणु ।

यालागीं वेदरूपें नारायणु । उदरा ये‍ऊनु वाढविला ॥ १६८ ॥

म्हणोनि ब्राह्मण भूदेव । हें ब्रह्मींचे निजावेव ।

येथें न भजती ते मंददैव । अति निर्दैव अभाग्य ॥ १६९ ॥

ब्राह्मणप्रतापाचा नवलावो । तिहीं आज्ञाधारकु केला देवो ।

प्रतिमाप्रतिष्ठेसि पहा हो । प्रकटे आविर्भावो मंत्रमात्रें ॥ १७० ॥

तंव संत म्हाणती काय पहावें । जें स्तवनीं रचिसी भावें ।

तेथें प्रमेय काढिसी नित्य नवें । साहित्यलाघवें साचार ॥ १७१ ॥

गणेशु आणि सरस्वती । बैसविलीं ब्रह्मपंक्ती ।

तैशींच संतस्तवनीं स्तुतीं । ऐक्यवृत्ती वदलासी ॥ १७२ ॥

पाठीं कुल आणि कुलदैवता । स्तवनीं वदलासि जे कथा ।

ते ऐकतांचि चित्त चिंता । विसरे सर्वथा श्रवणेंचि ॥ १७३॥

जो सद्‍भावो संतचरणीं । तोचि भावो ब्राह्मणीं ।

सुखी केले गुरु स्तवनीं । धन्य वाणी पैं तुझी ॥ १७४ ॥

तरी तुझेनि मुखें श्रीजनार्दन । स्वयें वदताहे आपण ।

हे बोलतांचि खूण । कळली संपूर्ण आम्हांसी ॥ १७५ ॥

चढत प्रमेयाचें भरतें । तें नावेक आवरोनि चित्तें ।

पुढील कथानिरूपणातें । करी निश्चितें आरोहण ॥ १७६ ॥

विसरलों होतों हा भावो । परी भला दिधला आठवो ।

याचिलागीं सद्‍भावो । तुमचे चरणीं पहा हो ठेविला ॥ १७७ ॥

उणें देखाल जें जें जेथें । तें तें करावें पुरतें ।

सज्जनांमाजीं सरतें । करावें मातें ग्रंथार्थसिद्धी ॥ १७८ ॥

ते म्हणती भला रे भला नेटका । बरवी ही आया आली ग्रंथपीठिका ।

आतां संस्कृतावरी टीका । कविपोषका वदें वहिला ॥ १७९ ॥

याचि बोलावरी माझा भावो । ठेवूनि पावलों पायांचा ठावो ।

तरी आज्ञेसारिखा प्रस्तावो । करीन पाहा हो कथेचा ॥ १८० ॥

तरी नैमिषारण्या‍आंतु । शौनकादिकांप्रति मातु ।

सूत असे सांगतु । गतकथार्थु अन्वयो ॥ १८१ ॥

मागें दहावें स्कन्धीं जाण । कथा जाली नव-लक्षण ।

आतां मोक्षाचें उपलक्षण । सांगे श्रीकृष्ण एकादशीं ॥ १८२ ॥

जो चिदाकाशींचा पूर्ण चंद्र । जो योगज्ञाननरेंद्र ।

तो बोलता झाला शुक योगींद्र । परिसता नरेंद्र परीक्षिती ॥ १८३ ॥

तंव परीक्षिती म्हणे स्वामी । याचिलागीं त्यक्तोदक मी ।

तेचि कृपा केली तुम्हीं । तरी धन्य आम्ही निजभाग्यें ॥ १८४ ॥

अगा हे साचार मोक्षकथा । ज्यांसि मोक्षाची अवस्था ।

तिहीं पाव दे‍ऊनि मनाचे माथां । रिघावें सर्वथा श्रवणादरीं ॥ १८५ ॥

भीतरी ने‍ऊनियां कान । कानीं द्यावें निजमन ।

अवधाना करूनि सावधान । कथानुसंधान धरावें ॥ १८६ ॥

बहुतीं अवतारीं अवतरला देवो । परी या अवतारींचा नवलावो ।

देवां न कळे अभिप्रावो । अगम्य पहा हो हरिलीला ॥ १८७ ॥

उपजतांचि मायेवेगळा । वाढिन्नला स्वयें स्वलीळा ।

बाळपणीं मुक्तीचा सोहळा । पूतनादि सकळां निजांगें अर्पी ॥ १८८ ॥

मायेसि दाविलें विश्वरूप । गोवळां दाविलें वैकुंठदीप ।

परी गोवळेपणाचें रूप । नेदीच अल्प पालटों ॥ १८९ ॥

बाळ बळियांतें मारी । अचाट कृत्यें जगादेखतां करी ।

परी बाळपणाबाहेरी । तिळभरी नव्हेचि ॥ १९० ॥

ब्रह्म आणि चोरी करी । देवो आणि व्यभिचारी ।

पुत्र कलत्र आणि ब्रह्मचारी । हेही परी दाखविली ॥ १९१ ॥

अधर्में वाढविला धर्म । अकर्में तारिलें कर्म ।

अनेमें नेमिला नेम । अति निःसीम निर्दुष्ट ॥ १९२ ॥

तेणें संगेंचि सोडिला संगु । भोगें वाढविला योगु ।

त्यागेंवीण केला त्यागु । अति अव्यंगु निर्दोष ॥ १९३ ॥

कर्मठां हो‍आवया बोधु । कर्मजाड्याचे तोडिले भेदु ।

भोगामाजीं मोक्षपदु । दाविलें विशदु प्रकट करूनि ॥ १९४ ॥

भक्ति भुक्ति मुक्ति । तिन्ही केलीं एके पंक्ती ।

काय वानूं याची ख्याति । खा‍ऊनि माति विश्वरूप दावी ॥ १९५ ॥

त्याचिया परमचरित्रा । तुज सांगेन परमपवित्रा ।

परी निजबोधाचा खरा । या अवतारीं पुरा पवाडा केला ॥ १९६ ॥

एकादशाच्या तात्पर्यार्थीं । संक्षेपें विस्तरे मुक्ति ।

बोललीसे आद्यंतीं । परमात्मस्थिति निजबोधें ॥ १९७ ॥

तेथें नारदें वसुदेवाप्रती । संवादूनि निमि-जायंती ।

सांगितली कथासंगती । ’संक्षेपस्थिति’ या नाम ॥ १९८ ॥

तेचि उद्धवाची परमप्रीति । नाना दृष्टांतें उपपत्ति ।

स्वमुखें बोलिला श्रीपति । ते कथा निश्चितीं ’सविस्तर’ ॥ १९९ ॥

दशमीं ’निरोध’ लक्षण । मागां केलें निरूपण ।

जेथें धराभार अधर्मजन । निर्दळी श्रीकृष्ण नानायुक्ति ॥ २०० ॥

ज्यांचेनि अधर्मभारें क्षिति । सदा आक्रंदत होती ।

जिच्या साह्यालागीं श्रीपति । पूर्णब्रह्मस्थिति अवतरला ॥ २०१ ॥

दुष्ट दैत्य आणि दानव । धराभार राजे सर्व ।

वधिता झाला श्रीकृष्णदेव । तो गतकथाभाव शुक सांगे ॥ २०२ ॥


श्रीशुक उवाच -

कृत्वा दैत्यवधं कृष्णः सरामो यदुभिर्वृतः ।

भुवोऽवतारयत‍भारं जविष्ठं जनयन्कलिम्‌ ॥ १ ॥

पूर्णब्रह्म स्वयें श्रीकृष्ण । बळि बळिराम लोकरमण ।

निधडे यादव मेळवूनि जाण । दैत्यनिर्दळण श्रीकृष्णें केलें ॥ २०३ ॥

जे यादवांसि न येत वधीं । तेथें श्रीकृष्ण करी बुद्धि ।

सखे स्वजन स्वगोत्रामधीं । कलह उत्पादी अतिघोर ॥ २०४ ॥

उतरावया धराभार । कलहमिसें शारंगधर ।

मारवी कौरबभार । पांडुकुमर क्षोभवूनि ॥ २०५ ॥


ये कोपिताः सुबहु पाण्डुसुताः सपत्‍नैः

दुद्यूतहेलनकचग्रहणादिभिस्तान्‌ ।

कृत्वा निमित्तमितरेतरतः समेतान्‌

हत्वा नृपान्‌ निरहरत्‌ क्षितिभारमीशः ॥ २ ॥


दुष्ट अकर्मी अतिघोर । ज्यांची सेना धराभार ।

ते वधार्थ करावया एकत्र । कलहाचें सूत्र उपजवी कृष्ण ॥ २०६ ॥

येणें श्रीकृष्णसंकल्पोद्देशें । हों सरले कपटफांसे ।

तेणें कपट बांधून कैसे । वधवी अनायासें कौरवभार ॥ २०७ ॥

जगीं द्यूत खेळिजे दुष्टें । तेंही आरंभिलें कपटें ।

धर्मावरी फांसे खोटे । घालिती हटें दुर्बुद्धि ॥ २०८ ॥

बाळेभोळे अज्ञान जनीं । तेही गांजिती ना धर्मपत्‍नी ।

ते साचचि धर्माची मानिनी । आणिली बांधोनी सभेमाजीं ॥ २०९ ॥

दुःशासनें धरिले वेणीकच । तेणेंचि वाढिली कचकच ।

तें कर्म त्याचें त्यासीच । भंवलें साच त्याभोंवतें ॥ २१० ॥

वनी कोणी कोणा नागवी । तो नागोवा राजा आणवी ।

सभेसि राजा उगाणवी । तैं मृत्युची पदवी मस्तका आली ॥ २११ ॥

अन्यायेंवीण नागवी रावो । तैं धांवणिया धांवे देवो ।

द्रौपदीवस्त्रहरण पाहा हो । हा मुख्य अन्यावो कौरवां ॥ २१२ ॥

अग्निदानें गरदानें । धनदारा अपहारणें ।

घाला घालूनि मारणें । शस्त्रपाणी होणें वधार्थ ॥ २१३ ॥

अवज्ञा आणि हेळण । दुरुक्ती जें धर्मच्छळण ।

हेंचि निमित्तासी कारण । केलें संपूर्ण श्रीकृष्णें ॥ २१४ ॥

पतिव्रतेचे वस्त्रहरण । तेणें तत्काळ पावे मरण ।

हेंचि कलहाचें कारण । कुळनिर्दळण येणें कर्में ॥ २१५ ॥

ऐसा जो धर्माचा विरोधी । त्यासी देवो अवश्य वधी ।

यालागी पाण्डवांचिये बुद्धि । अत्युग्र त्रिशुद्धी उपजवी कोपु ॥ २१६ ॥

भूभारहरणचरित्र । सखे स्वजन सुहृद स्वगोत्र ।

शास्त्रविवेकी अतिपवित्र । त्यांमाजीं विचित्र उपजवी कलहो ॥ २१७ ॥

धराभार हरावया गोविंदु । कळवळियाचे सखे बंधु ।

करविला तेथ गोत्रवधु । साह्य संबंधु राजभारेंसीं ॥ २१८ ॥


भूभारराजपृतना यदुभिर्निरस्य

गुप्तैः स्वबाहुभिरचिन्तयदप्रमेयः ।

मन्येऽवनेर्ननु गतोऽप्यगतं हि भारं

यद्यादवं कुलमहो ह्यविषह्यमास्ते ॥ ३ ॥


ऐसे पक्षपाती राजे अपार । अमित सेना धराभार ।

मारविले अधर्मकर । मिषांतर कलहाचें ॥ २१९ ॥

पृथ्वीचे अधर्मसेनासंभार । शोधशोधूनि राजे मारिले अपार ।

तर्‍ही उतरला धराभार । हे शारंगाधर न मनीचि ॥ २२० ॥

यादव करून अतुर्बळ । नाना दुष्ट दमिले सकळ ।

परी यादव झाले अतिप्रबळ । हें न मनीच केवळ श्रीकृष्ण ॥ २२१ ॥

नव्हतां यादवांचें निदान । नुतरे धराभार संपूर्ण ।

ऐसें मानिता झाला श्रीकृष्ण । कुलनिर्दळण तो चिंती ॥ २२२ ॥

अग्नि कर्पूर खा‍ऊनि वाढे । कापुरांतीं अग्निही उडे ।

तैसें यादवांचें अतिगाढें । आले रोकडें निदान ॥ २२३ ॥

केळी फळे तंव वाढे वाढी । फळपाकें माळी झाड तोडी ।

तैसी यादवकुळाची शीग गाढी । चढे रोकडी मरणार्थ ॥ २२४ ॥

फळ परिपाकें मरिमळी । तें घे‍ऊन जाय माळी ।

तैशीं स्वकुळफळें वनमाळी । न्यावया तत्काळीं स्वयें इच्छी ॥ २२५ ॥

अनंतबाहुप्रतापें । यादव वाढलें श्रीकृष्णकृपें ।

तोचि निधनाचेनि संकल्पें । कालरूपें क्षोभला ॥ २२६ ॥

अतुर्बळ अतिप्रबळ । वाढलें जें यादवकुळ ।

ते वीर देखोनि सकळ । असह्य केवळ श्रीकृष्णासी ॥ २२७ ॥


नैवान्यतः परिभवोऽस्य भवेत्‌ कथञ्चिन्‌

मत्संश्रयस्य विभवोन्नहनस्य नित्यम्‌ ।

अन्तः कलिं यदुकुलस्य विधाय वेणु

स्तम्बस्य वह्निमिव शान्तिमुपैमि धाम ॥ ४ ॥


मज गेलिया निजधामा । हेचि प्रवर्तती अधर्मा ।

श्रियोन्नत अतिगर्व महिमा । मुख्य अकर्मा निजहेतु ॥ २२८ ॥

हे मद्‌बळें अतिप्रबळ । अतिरथी झाले सकळ ।

यांसि अप्रतिमल्लु दिग्मंडळ । यांतें दमिता केवळ मी एकु ॥ २२९ ॥

हे नाटोपती इंद्रादि देवां । दैत्य राक्षसां कां दानवां ।

शेखीं निर्दाळावया यादवां । मागुतें मज तेव्हां पडेल येणें ॥ २३० ॥

तरी आतांचि आपुले दिठी । कुळ बांधूं काळगांठीं ।

ऐसा विचार जगजेठी । निश्चये पोटीं दृढ केला ॥ २३१ ॥

दुवंश वंशजाळी । वाढली श्रीकृष्णकृपाजळीं ।

तेथें अवकृपेची इंगळी । ऋषिशापमेळीं कपटें पडली ॥ २३२ ॥

ते मूळी पेटली श्रीकृष्णसंकल्पें । धडाडली ब्रह्मशापें ।

ते स्वजनविरोधरूपें । काळाग्निकोपें नाशील ॥ २३३ ॥

ऐसें यादवकुळनिर्दळण । करूनियां स्वयें श्रीकृष्ण ।

निरसूनि निजधामा गमन । स्वलीला आपण करूं इच्छी ॥ २३४ ॥


एवं व्यवसितो राजन्‌ सत्यसङ्कल्प ईश्वरः ।

शापव्याजेन विप्राणां सञ्जह्रे स्वकुलं विभुः ॥ ५ ॥


यापरी आपुले कुळ । नासूं आदरिलें तत्काळ ।

हाचि विचारु अढळ । केला समूळ कुळक्षयार्थ ॥ २३५ ॥

हेंचि कार्य होय कैसें । तें विचारिजे जगदीशें ।

ब्रह्मशापाचेनि मिसें । कुळ अनायासें नासेल ॥ २३६ ॥

इतकें हें जैं सिद्धी जाय । तैं सरलें अवतारकृत कार्य ।

मग स्वधामा यदुवर्य । जावों पाहे स्वलीला ॥ २३७ ॥

लीलाविग्रही सुंदरपूर्ण । गुणकर्मक्रिया अतिपावन ।

जगदुद्धारी श्रीकृष्ण । ब्रह्मपरिपूर्ण पूर्णावतार ॥ २३८ ॥


स्वमूर्त्या लोकलावण्य निर्मुक्त्या लोचनं नृणाम्‌ ।

गीर्भिस्ताः स्मरतां चित्तं पदैस्तान्‌ ईक्षतां क्रियाः ॥ ६ ॥


जो सकळ मंगळां मंगळ पूर्ण । जो कां गोकुळीं कामिनीरमण ।

मोक्षाचें तारूं स्वयें श्रिकृष्ण । ज्याचें बरवेपण अलोलिक ॥ २३९ ॥

जो भक्तकामकल्पद्रुम । मनोहर मेघश्याम ।

ज्याचें त्रिलोकीं दाटुगें नाम । स्वयें पुरुषोत्तम शोभतु ॥ २४० ॥

श्रीकृष्णाचिया सौंदर्यापुढें । लक्ष्मी भुलोनि झाली वेडें ।

मदन पोटा आलें बापुडें । तेथ कोणीकडे इंद्र चंद्र ॥ २४१ ॥

ज्याचें त्रैलोक्य पावन नाम । जो करी असुरांचे भस्म ।

तो बोलिजे अवाप्तकाम । भक्तां सुगम सर्वदा ॥ २४२ ॥

त्रिलोकींचे बरवेपण । भुलोनि कृष्णापाशीं आले जाण ।

नाम कृष्णलेशें बरवेपण । शोभे संपूर्ण तिहीं लोकीं ॥ २४३ ॥

जो सकल सौंदर्याची शोभा । जो लावण्याचा अतिवालभा ।

ज्याचिया अंगसंगप्रभा । आणिली शोभा जगासी ॥ २४४ ॥

जो हरिखाचा सोलींव हरिख । कीं सुख सुखावतें परमसुख ।

ज्याचेनि विश्रांतीसि देख । होय आत्यंतिक विसांवा ॥ २४५ ॥

तो अमूर्त मूर्तिधारण । कीं सकललोकलावण्य ।

शोभा शोभवी श्रीकृष्ण । सौभाग्य संपूर्ण साजिरा ॥ २४६ ॥

घृत थिजलें कीं विघुरलें । परी घृतपणा नाहीं मुकलें ।

तेवीं अमूर्त मूर्तीं मुसावलें । परी तें संचलें परब्रह्म ॥ २४७ ॥

तयासि देखिलियाचि पुरे । देखादेखीं देखणेंचि सरे ।

पहाणें पाहतेनिसीं माघारें । लाजोनि वोसरे सलज्ज ॥ २४८ ॥

दृष्टी धाली दे ढेंकर । आपण आपुले शेजार ।

होवोनियां परात्पर । सुखाचे साचार श्रीकृष्णरूपीं ॥ २४९ ॥

श्रीकृष्णाची चाखिल्या गोडी । रसस्वादु रसना सोडी ।

जाये चाखणेपणाची आवडी । चाखतें दवडी चाखोनि ॥ २५० ॥

नवल तेथींचें गोडपण । अमृतही फिकें केलें जाण ।

यापरी रसना आपण । हरिरसीं संपूर्ण सुखावे ॥ २५१ ॥

लागतां श्रीकृष्णसुवावो । अवघा संसारुंचि होय वावो ।

सेवितां श्रीकृष्णसुगंधवावो । घ्राणासि पहा वो आन नावडे ॥ २५२ ॥

वासु सुवासु सुमन । घ्रेय घ्राता घ्राण ।

कृष्णमकरंदे जाण । विश्रामा संपूर्ण स्वयें येती ॥ २५३ ॥

जयाचेनि अंगस्पर्शें । देह देही देहपण नासे ।

अंगचि अंगातें कैसें । विसरे आपैसें देहबुद्धि ॥ २५४ ॥

कठिणाचें कठिणपण गेलें । मृदुचें मृदुपणही नेलें ।

कृष्णस्पर्शें ऐसें केलें । स्पर्शाचें ठेलें स्पर्शत्व ॥ २५५ ॥

तयाचेनि पठणें वाचा । ठावो वाच्यवाचकांचा ।

नेतिशब्दें पुसोनि साचा । करी शब्दाचा निःशब्दु ॥ २५६ ॥

बोलु बोलपणेंचि ठेलें । बोलतें नेणों काय झालें ।

कृष्णशब्दें ऐसें केलें । वाच्यानें नेलें वाचिक ॥ २५७ ॥

चित्त चिंतितांच पाये । चित्तपणा विसरोनि जाये ।

मग निश्चितपणे पाहे । कृष्णचरणी राहे निवांत ॥ २५८ ॥

चित्त चिंता चिंतन । तिहींची नुरे आठवण ।

चिंतितांचि श्रीकृष्णचरण । ब्रह्मपरिपूर्ण निजचित्त ॥ २५९ ॥

नवल तयाचा पदक्रम । पाहतां पारुषे कर्माकर्म ।

मग कर्म कर्ता क्रियाभ्रम । करी निर्भ्रम पदरजें ॥ २६० ॥

पाहतां पा‍उलांचा माग । तुटती कर्माकर्मांचे लाग ।

कर्माचें मुख्य माया अंग । तिचा विभाग उरों नेदी ॥ २६१ ॥

गयीमागील कृष्ण पा‍उले । पाहतां कर्म कर्तेनिसीं गेलें ।

अकर्म म्हणणें नाहीं उरलें । ऐसें कर्म केलें निष्कर्म ॥ २६२ ॥

जयाचेनि कीर्तिश्रवणें । श्रोता नुरे श्रोतेपणें ।

वक्ता पारुषे वक्तेपणें । श्रवणें पावणें परब्रह्म ॥ २६३ ॥


आच्छिद्य कीर्तिं सुश्लोकां वितत्य ह्यञ्जसा नु कौ ।

तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात्स्वं पदमीश्वरः ॥ ७ ॥


यापरी उदारकीर्ती । थोर केली अवतारख्याती ।

जेणें जडजीव उद्धरती । श्रवणें त्रिजगती पावन होये ॥ २६४ ॥

स्वधामा गेलिया चक्रधरु । मागां तरावया संसारु ।

कृष्णकीर्ति सुगम तारूं । ठेवून श्रीधरु स्वयें गेला ॥ २६५ ॥

नवल या तारुवाची स्थिती । बुडवूं नेणे कल्पांतीं ।

श्रवणें तरले नेणों किती । पुढेंही तरती श्रद्धाळू ॥ २६६ ॥

श्रीकृष्णकीर्तीचें तारूं । घालितां आटे भवसागरु ।

तेथें कोरड्या पा‍उलीं उतारु । श्रवणार्थी नरु स्वयें लाहे ॥ २६७ ॥

जे कृष्णकीर्ति करिती पठण । त्यांच्या संसारासि पडे शून्य ।

कीर्तिवंत ते अतिपावन । त्यांतें सुरगण वंदिती ॥ २६८ ॥

आदरें पढतां श्रीकृष्णकीर्ति । पायां लगती चारी मुक्ति ।

त्यांचेनि पावन त्रिजगती । परमनिर्वृत्ति हरिनामें ॥ २६९ ॥

श्रीकृष्णकीर्तिनामाक्षरें । रिघतांचि श्रवणद्वारें ।

भीतरील तम एकसरें । निघे बाहेरें गजबजोनि ॥ २७० ॥

तंव कृष्णकीर्तिकथा गजरीं । तमासि ठावो नुरेचि बाहेरी ।

धाकेंचि निमे सपरिवारीं । कृष्णकीर्तिमाझारीं परमानंदु । २७१ ॥

कृष्णकीर्तिप्रतापप्रकाशें । संसार कृष्णमय दिसे ।

कीर्ति कीर्तिमंता‍ऐसें । दे अनायासें निजसुख ॥ २७२ ॥

जो देखिलिया देखणें सरे । जो चाखिलिया चाखणें पुरे ।

जो ऐकिलिया ऐकणें वोसरे । जो चिंतितां नुरे चित्तवृत्ति ॥ २७३ ॥

ज्यासि झालिया भेटी । भेटीसी न पडे तुटी ।

ज्यासि बोलतां गोठी । पडे मिठी परमार्थीं ॥ २७४ ॥

ज्यासि दिधलिया खेंव । खेंवाची पुरे हांव ।

ज्याचें घेतांचि नांव । नासे सर्व महाभय ॥ २७५ ॥

तो सत्यसंकल्प ईश्वरु । स्वलीला सर्वेश्वरु ।

स्वपदासि शारङ्गधरु । अतिसत्वरु निघाला ॥ २७६ ॥


श्रीराजोवाच ।

ब्रह्मण्यानां वदान्यानां नित्यं वृद्धोपसेविनाम्‌ ।

विप्रशापः कथं अभूत्‌ वृष्णीनां कृष्णचेतसाम्‌ ॥ ८ ॥


आदरें पुसे परीक्षिती । यादव विनीत विप्रभक्तीं ।

त्यांसि शापु घडे कैशिया रितीं । सांग तें मजप्रती शुकयोगींद्रा ॥ २७७ ॥

यादव दानें अति‍उदार । राजे हो‍ऊनि परम पवित्र ।

ब्राह्मणसेवे तत्पर । आज्ञाधर कृष्णाचे ॥ २७८ ॥

यादव सदा कृष्णयोगेंसी । नित्य साधु यादवांपासी ।

तेथेंचि वसे नारद‌ऋषी । शापु यादवांसी घडे कैसा ॥ २७९ ॥

दक्षशाप न बाधी कृष्णापासीं । म्हणौनि नारद वसे द्वारकेसी ।

तोचि श्रीकृष्ण असतां अंगेंसी । शापु यादवांसी घडे कैसा ॥ २८० ॥


यन्निमित्तः स वै शापो यादृशो द्विजसत्तम ।

कथमेकात्मनां भेद एतत्सर्वं वदस्व मे ॥ ९ ॥


शापासि मूळ मुख्य संतापु । कैसेनि ब्राह्मणां आला कोपु ।

कोणेपरीचा दिधला शापु । संक्षेपरूपु सांगावा ॥ २८१ ॥

यादव समस्त सखे बंधु । यांसि प्रतिपाळी स्वयें गोविंदु ।

एकात्मता स्वगोत्रसंबंधु । त्यांमाजीं युद्धभेदु घडे कैसा ॥ २८२ ॥

"आत्मा वै पुत्रनामासि" । हे श्रुति प्रमाण सर्वांसी ।

तेथें शाप बाधी कृष्णात्मजांसी । केवीं आलें यासी सत्यत्व ॥ २८३ ॥

कृष्णसंकल्प कुळनाशन । तोचि ब्रह्मशापासी कारण ।

यालागीं बाधक जाण । होय संपूर्ण यादवां ॥ २८४ ॥

सृष्टि स्रजी पाळी संहारी । हें कृष्न संकल्पमात्रें करी ।

तो यदुकुळनिधान निर्धारी । त्याची अवतारथोरी शुक सांगे ॥ २८५ ॥


श्रीबादरायणिरुवाच ।

बिभ्रद्वपुः सकलसुन्दरसन्निवेशं

कर्माचरन्भुवि सुमङ्गलमाप्तकामः ।

आस्थाय धाम रममाण उदारकीर्तिः

संहर्तुमैच्छत कुलं स्थितकृत्यशेषः ॥ १० ॥

कर्मानि पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि

गायज्जगत्कलिमलापहराणि कृत्वा ।

कालात्मना निवसता यदुदेवगेहे

पिण्डारकं समगमन्‌ मुनयो निसृष्टाः ॥ ११ ॥


रायासी म्हणे श्रीशुकु । कर्ता करविता श्रीकृष्ण एकु ।

तो शापार्थ आत्यंतिकु । आत्मजां अविवेकु उपजवी स्वयें ॥ २८६ ॥

स्वयें जावया निजधामा । थोर आवडी पुरुषोत्तमा ।

यालागीं अवशेषकर्मा । मेघश्यामा लवलाहो ॥ २८७ ॥

केव्हां हो‍ईल कुलक्षयो । हेंचि मनीं धरी देवो ।

तो देवाचाचि भावो । शपासि पहा वो दृढ मूळ ॥ २८८ ॥

जो कुलक्षयो चिंती । त्या कृष्णाची सुंदरमूर्ति ।

शुक सांगे परीक्षितीप्रती । स्वानंदस्थिति उल्हासे ॥ २८९ ॥

सकल सौंदर्या अधिवासु । धरोनि मनोहर नटवेषु ।

लावण्यकलाविन्यासु । आणी जगदीशु उल्हासे ॥ २९० ॥

नवल सौंदर्या बीक उठी । सर्वांगीं गुंतल्या जनदिठी ।

कृष्णस्वरूपीं पडे मिठी । होत लुलुबुटी डोळ्यां ॥ २९१ ॥

जैशी गुळीं माशीवरी माशी । तेवीं दिठीवरी दिठी कृष्णारूपासी ।

सर्वांगी वेढोनि चौपासीं । अहर्निशीं नोसंडिती ॥ २९२ ॥

नयन लांचावले लोभा । दृष्टीसि निघालिया जिभा ।

यापरी श्रीकृष्णशोभा । स्वानंदगाभा साकार ॥ २९३ ॥

तो श्रीकृष्ण देखिला ज्या दिठीं । ते परतोनि मागुती निठी ।

अधिकाधिक घाली मिठी । देखे सकळ सृष्टी श्रीकृष्णु ॥ २९४ ॥

ऐशी डोळ्यां आवडी । म्हणौनि कामिनी वरपडी ।

यालागीं गोपिकां गोडी । अतिगाढी गोविंदीं ॥ २९५ ॥

कृष्ण अतिसुंदर मनोरम । म्हणाल असेल त्यासी विषयधर्म ।

तरी तो अवाप्तसकळकाम । आत्माराम श्रीकृष्ण ॥ २९६ ॥

कृष्ण अवाप्तसकळकाम । त्यासि कां द्वारका गृहाश्रम ।

स्त्रिया पुत्र राज्यसंभ्रम । विषयकाम कां भोगी ॥ २९७ ॥

चहुं आश्रमां प्रकाशकु । त्रिलोकीं कृष्ण गृहस्थ एकु ।

तोचि ब्रह्मचारी नैष्ठिकु । अतिनेटकु संन्यासी ॥ २९८ ॥

कृष्णदेहीं नाहीं दैवबळ । लीलाविग्रही चित्कल्लोळ ।

त्याची सर्व कर्में पावनशीळ । उद्धरी सकळ श्रवणें कथनें ॥ २९९ ॥

कृष्णकर्मांचे करी जो स्मरण । तें कर्म तोडी कर्मबंधन ।

ऐसें उदार कर्माचरण । आचरला श्रीकृष्ण दीनोद्धरणा ॥ ३०० ॥

श्रीकृष्ण असेल सकाम । म्हणाल यालागीं आचरे कर्म ।

ज्याचें नाम निर्दळी सर्व काम । तो स्वयें सकाम घडे केवीं ॥ ३०१ ॥

श्रीकृष्णाचा स्मरतां काम । स्वयें संन्यासी होती निष्काम ।

सकामाचा निर्दळे काम । ऐसें उदार कर्म आचरला ॥ ३०२ ॥

तेणें अवाप्तसकळकामें । ऐशीं आचरला अगाध कर्में ।

मानव तारावया मनोधर्में । कीर्ति मेघश्यामें विस्तारिली ॥ ३०३ ॥

कैसें कर्म सुमंगळु । कानीं पडतांचि अळुमाळु ।

नासोनियां कर्ममळु । जाती तत्काळु श्रवणद्वारे ॥ ३०४ ॥

श्रवणें उपजे सद्‍भावो । सद्‍भावें प्रकटे देवो ।

तेणें निर्दळे अहंभावो । ऐशी उदार पहा वो हरिकीर्ति ॥ ३०५ ॥

श्रीकृष्णकीर्तीचें स्मरण । कां करितां श्रवणपठण ।

मागें उद्धरले बहुसाल जन । पुढें भविष्यमाण उद्धरती ॥ ३०६ ॥

जरी केलिया होती पुण्यराशी । तरी अवधान होये हरिकथेसी ।

येर्‍हवीं ऐकतां येरांसी । लागे अनायासीं अतिनिद्रा ॥ ३०७ ॥

जे हरिकथेसी सादर । त्यांच्या पुण्या नाहीं पार ।

कृष्णें सुगमोपाव केला थोर । दिनोद्धार हरिकीर्तनें ॥ ३०८ ॥

कृष्णकीर्तनें गर्जतां गोठी । लाजिल्या प्रायश्चित्तांचिया कोटी ।

उतरल्या तीर्थांचिया उटी । नामासाठी निजमोक्षु ॥ ३०९ ॥

ऐसा निजकीर्ति‍उदारु । पूर्णब्रह्म शारंगधरु ।

लीलाविग्रही सर्वेश्वरु । पूर्णावतारु यदुवंशी ॥ ३१० ॥

उतरला धराभार येथ । सत्य न मनी श्रीकृष्णनाथ ।

यादव उरले अति‍अद्‌भुत । तेही समस्त निर्दळावे ॥ ३११ ॥

ये अवतारीं हृषीकेशी । म्हणें हेंच कृत्य उरलें आम्हांसी ।

निर्दळोनि निजवंशासी । निजधामासी निघावें ॥ ३१२ ॥

तो यादवांमाजी माधव । कालात्मा देवाधिदेव ।

जाणोनि भविष्याचा भाव । काय अपूर्व करिता झाला ॥ ३१३ ॥

नारदादि मुनिगण । त्यांसि पाचारूनि आपण ।

करूं सांगे शीघ्रगमन । स्वयें श्रीकृष्ण साक्षेपें ॥ ३१४ ॥

ज्यांपासूनि संत दूरी गेले । तेथें अनर्थाचें केलें चाले ।

हें यादवनिधनालागीं वहिलें । लाघव केलें श्रीकृष्णें ॥ ३१५ ॥

भक्त संत साधु ज्यापासीं । तेथें रिघु नाही अनर्थासी ।

जाणे हें स्वयें हृषीकेशी । येरां कोणासी कळेना ॥ ३१६ ॥

जेथें संतांचा समुदावो । तेथें जन्ममरणां अभावो ।

हा श्रीकृष्णचि जाणे भावो । तो करी उपावो ब्रह्मशापार्थ ॥ ३१७ ॥

जेथूनि संत गेले दुरी । तेथें सद्यचि अनर्थु वाजे शिरीं ।

हें जाणोनियां श्रीहरी । द्वारकाबाहेरी ऋषी घाली ॥ ३१८ ॥

ऋषि जात होते स्वाश्रमासी । त्यांते लाघवी हृषीकेशी ।

तीर्थमिषें स्मस्तांसी । पिंडारकासी स्वयें धाडी ॥ ३१९ ॥

पिंडारका मुनिगण । श्रीकृष्णें धडिले कोण कोण ।

ज्यांचे करितांचि स्मरण । कळिकाळ आपण भयें कांपे ॥ ३२० ॥


विश्वामित्रोऽसितः कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्‌गिराः ।

कश्यपो वामदेवोऽत्रिः वसिष्ठो नारदादयः ॥ १२ ॥


जे तपस्तेजें देदीप्यमान । जे पूर्णज्ञानें ज्ञानघन ।

ज्यातें सदा वंदी श्रीकृष्ण । ते ऋषीश्वर जाण निघाले ॥ ३२१ ॥

जे गायत्रीमंत्रासाठी । करूं शके प्रतिसृष्टी ।

जो विश्वामित्र महाहटी । तोही उठा‍उठी निघाला ॥ ३२२ ॥

जेथ न बाधी उष्णशीत । ते आश्रमीं वसे असित ।

ज्याचेनि नामें द्वंद्वें पळत । तोही त्वरीत निघाला ॥ ३२३ ॥

जो सूर्यासि रिघोनि शरण । अश्वाचे कर्णीं बैसोन आपण ।

पूर्ण केले वेदपठण । तो कण्वही जाण निघाला ॥ ३२४ ॥

जो दुर्वास अत्याहारी । आहार सेवून निराहारी ।

तोही द्वारकेबाहेरी । त्वरेंकरूनि निघाला ॥ ३२५ ॥

भृगूचा श्रीचरण । हृदयीं वाहे नारायण ।

मिरवी वत्स भूषण । तो भृगुही जाण निघाला ॥ ३२६ ॥

अंगिरा स्वयें सद्‌बुद्धी सृष्टीं । बृहस्पति जन्मला ज्याचे पोटी ।

जो परमगुरु देवांच्या मुकुटीं । तोही उठी गमनार्थ ॥ ३२७ ॥

कश्यपाची नवलगोठी । सुर नर किन्नर जन्मले पोटीं ।

यालागी हे काश्यपी सृष्टी । तोही कश्यपु उठी निजगमनीं ॥ ३२८ ॥

मुक्तांमाजी श्रेष्ठ भावो । वेदीं वाखाणिला वामदेवो ।

तोही द्वारकेहूनि पहा हो । स्वयमेवो निघाला ॥ ३२९ ॥

अत्रीची नवल परी । तीनी देव जन्मले उदरीं ।

श्रीदत्त वंदिजे योगेश्वरीं । हे अगाध थोरी अनसूयेची ॥ ३३० ॥

तो स्वयें अत्री ऋषीश्वर । श्रीकृष्ण‌आज्ञातत्पर ।

पिंडारका अतिसत्वर । प्रयाण शीघ्र तेणें केलें ॥ ३३१ ॥

जो रामाचा सद्‌गुरु । ब्रह्मज्ञाने अति‍उदारु ।

ज्याचे शाटीचा प्रथाप थोरु । जिंकिला दिनकरु तपस्तेजें ॥ ३३२ ॥

ऐसा जो वसिष्ठ महामुनी । तोही कृष्णसंज्ञा मानुनी ।

निघाला द्वारकेहूनी । शीघ्र गमनीं पिंडारका ॥ ३३३ ॥

आणि देवर्षि नारदु । त्याचाही अगाध बोधु ।

ज्यासि सर्वदा परमानंदु । अति आल्हादु हरिकिर्तनी ३३४ ॥

ब्रह्मवीणा स्वयें वातु । ब्रह्मपदें गीत गातु ।

ब्रह्मानंदे नाचतु । निघे डुल्लतु पिंडारका ॥ ३३५ ॥

इत्यादि हे मुनिवरु । श्रेष्ठ श्रेष्ठ ऋषीश्वरु ।

शिष्यसमुदायें सहपरिवारु । मीनले अपारु पिंडारकीं ॥ ३३६ ॥

एवं पिंडारकीं ऋषि सर्व । शापानुग्रही महानुभाव ।

मीनले कृष्णवैभव । अति‍अपूर्व वर्णिती ॥ ३३७ ॥

बाप लाघवी वनमाळी । कुलक्षयो घडावया तत्काळीं ।

कुमरीं ऋषीश्वरांसी रांडोळी । कपटमेळीं मांडिली ॥ ३३८ ॥

निंदा अवज्ञा हेळण । करितां ब्राह्मणांसि छळण ।

जेथ ब्रह्मद्वेष वाढे पूर्ण । कुळक्षयो जाण ते ठायीं ॥ ३३९ ॥

ब्राह्मणांच्या कोपापुढें । कुळ कायसें बापुडे ।

महादेवाचें लिंग झडे । इंद्रपदवी पडे समुद्रीं ॥ ३४० ॥

तो समुद्रही केला क्षार । ऐसा द्विजकोप अतिदुर्धर ।

हें एका‍एकाचें चरित्र । ते ऋषि समग्र मीनले तेथें ॥ ३४१ ॥

धरातळीं ब्रह्म ब्राह्मण । त्यांचें वचन परम प्रमाण ।

हें सत्य करावया श्रीकृष्ण । कुळनिर्दळण स्वये दावी ॥ ३४२ ॥


क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दनाः ।

उपसङ्गृह्य पप्रच्छुः अविनीता विनीतवत्‌ ॥ १३ ॥


यदुनंदन समस्त । क्रीडाकंदुक झेलित ।

एकमेकांतें हाणित । ठकवून पळत परस्परें ॥ ३४३ ॥

ऐसा नाना क्रीडाविहार । करीत आले यदुकुमर ।

अंगीं श्रीमद अपार । औद्धत्यें थोर उन्मत्त ॥ ३४४ ॥

अतीत अनागत ज्ञानवंत । ऋषीश्वर मीनले समस्त ।

ज्यांचें वचन यथार्थभूत । त्यांसिही निश्चित ठकूं म्हणती ॥ ३४५ ॥

जैं अघडतें ये‍ऊनि पडे । तैं यांचें वचन कैसें घडे ।

म्हणोनि ऋषीश्वरांपुढें । मांडिलें कुडें यदुकुमरीं ॥ ३४६ ॥


ते वेषयित्वा स्त्रीवेषैः साम्बं जाम्बवतीसुतम्‌ ।

एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्‍न्यसितेक्षणा ॥ १४ ॥


पहिलेच श्रीमतें उद्धट । त्यावरी मांडिलें कपट ।

साम्बास दे‍ऊनि स्त्रीनट । अतिवरिष्ठ बाणला ॥ ३४७ ॥

तो श्यामसुंदर डोळसु । अंगा शोभला स्त्रीवेषु ।

प्रमदावैभविलासु । दावी विन्यासु सलज्ज ॥ ३४८ ॥

नयनी सोगयाचें काजळ । व्यंकट कटाक्षु अतिचपल ।

सुंदर सुकुमार वेल्हाळ । चाले निश्चळ हंसगती ॥ ३४९ ॥

वस्त्रें बांधोनिया उदर । नावेक केलें थोर ।

तेणें ते गरोदर । दिसे साचार इतरांसी ॥ ३५० ॥

हात घालूनि सखियांच्या खांदीं । चालतां उदर हालों नेदी ॥

विसावा घेत पदोपदीं । येतां ऋषिवृंदीं देखिली ॥ ३५१ ॥

ऐसा स्त्रीवेष दाखवूनि । नावेक अंतरें राहोनि ।

इतर ऋषींजवळी ये‍ऊनि । लोटांगणें घालिती ॥ ३५२ ॥

पूर्वश्लोकींचा श्लोकार्थ तेथ । व्याख्यान नव्हेच समस्त ।

यालागीं तेंचि येथ । वाखाणिजेत कथान्वयें ॥ ३५३ ॥

छळाचेनि मिषें जाणा । ऋषींसि करिती प्रदक्षिणा ।

आत्यादरें लागती चरणा । म्हणती दर्शना आम्हीं आलों ॥ ३५४ ॥

ऐसे यदुकुमार समस्त । अविनीत परी विनीतवत ।

कर जोडोनि राहिले तेथ । मृदु विनवीत मुनीश्वरां ॥ ३५५ ॥

स्वामी पैल हे जे सुंदर । तुमच्या वचनीं भावार्थ थोर ।

आसन्नप्रसव गरोदर । स्वयें सुकुमार पुसों लाजे ॥ ३५६ ॥


प्रष्टुं विलज्जती साक्षात्‌ प्रब्रूतमोघदर्शनाः ।

प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किं स्वित्सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥


स्वयें ये‍ऊन तुम्हांप्रती । तिचेनि न बोलवे निश्चितीं ।

यालागीं आम्हांहातीं । सेवेसि विनंती करविली ॥ ३५७ ॥

तुम्ही सत्यदर्शी साचार । अमोघवीर्य तुमचें उत्तर ।

शिरीं वंदिती हरिहर । ज्ञानें उदार तुम्ही सर्व ॥ ३५८ ॥

यालागी हे गर्भवती । सादरें असे पुसती ।

पुत्रकाम असे वांछिती । काय निश्चितीं प्रसवेल ॥ ३५९ ॥

ऐसे कपटाचेनि वालभें । विनीत कर जोडूनि उभे ।

तैशींच फलें भावगर्भें । छळणलोभें पावती ॥ ३६० ॥

कर्म जाणोनियां कुडें । नारदु नाचे ऋषींपुढें ।

मुनि म्हणे यादवांचें गाढें । निधन रोकडें वोढवलें ॥ ३६१ ॥

मुंगिये निघालिया पांख । तिसी मरण ये अचूक ।

तेवीं ब्राह्मणछळणें देख । आवश्यक कुळनाश ॥ ३६२ ॥

शापीत आलिया द्विजजन । त्यांसि सद्‍भांवें करावें नमन ।

मारूं आलिया ब्राह्मण । मस्तक आपण वोढवावें ॥ ३६३ ॥

त्या ब्राह्मणांसि छळण । तें जाणावें विषभक्षण ।

विषें निमे भक्षित्याचा प्राण । कुळनिर्दळण द्विजछळणें ॥ ३६४ ॥

अविद्य सुविद्य न म्हणतां जाण । धरातळीं ब्रह्म ब्राह्मण ।

त्याचें करूं जातां छळण । कुळनिर्दळण आवश्यक ॥ ३६५ ॥


एवं प्रलब्धा मुनयः तानूचुः कुपिता नृप ।

जनयिष्यति वो मन्दा मुसलं कुलनाशनम्‌ ॥ १६ ॥


ऐकें परीक्षिति नृपवरा । यापरी यादवकुमरां ।

निधनाचा भरला वारा । तेणें ते ऋषीश्वरां छळूं गेले ॥ ३६६ ॥

कपट जाणोनियां साचार । थोर कोपले ऋषीश्वर ।

मग तिंहीं काय वाग्वज्र । अति‍अनिवार सोडिलें ॥ ३६७ ॥

अरे हे प्रसवेल जें बाळ । तें हो‍ईल सकळकुळा काळ ।

निखळ लोहाचें मुसळ । देखाल सकळ मंदभाग्यें ॥ ३६८ ॥


तच्छ्रुत्वा तेऽतिसन्त्रस्ता विमुच्य सहसोदरम्‌ ।

साम्बस्य ददृशुस्तस्मिन्‌ मुसलं खल्वयस्मयम्‌ ॥ १७ ॥


ऐकूनि शापाचें उत्तर । भयभीत झाले कुमर ।

सोडूनि सांबाचें उदर । अतिसत्वर पाहती ॥ ३६९ ॥

तंव ते लोहमय मुसळ । देखते झाले तत्काळ ।

मग भयभीत विव्हळ । एका‍एकीं सकळ दचकोनि ठेले ॥ ३७० ॥

नासावें यादव कुळ । ऐसा श्रीकृष्ण संकल्प सबळ ।

तोचि झाला लोहाचें मुसळ । जाण तात्काळ ऋषिवाक्यें ॥ ३७१ ॥

जें जें ब्राह्मणाचें वचन । तें तें अन्यथा हों नेदी श्रीकृष्ण ।

ब्राह्मणाचें जें वदे वदन । तें श्रीकृष्ण स्वयें सत्यत्वा आणी ॥ ३७२ ॥

देखोनि ऋषिश्वरांचा कोप । ऐकोनि कुलक्षयाचा शाप ।

यदुकुमरां अतिसंताप । भयें कंप सूटला ॥ ३७३ ॥


किं कृतं मन्दभाग्यैर्नः किं वदिष्यन्ति नो जनाः ।

इति विह्वलिता गेहान्‌ आदाय मुसलं ययुः ॥ १८ ॥


आम्ही मंदभाग्यें करंटे । ऋषीश्वरु कोपविलें शठें ।

निजघाता झालों पैठे । कुळक्षयो कपटें जोडिला आम्हीं ॥ ३७४ ॥

काय म्हणती नगरजन । कां छळूं गेले हे ब्राह्मण ।

चिंताक्रांत म्लानवदन । मुसळ घे‍ऊन घरा आले ॥ ३७५ ॥


तच्चोपनीय सदसि परिम्लानमुखश्रियः ।

राज्ञ आवेदयां चक्रुः सर्वयादवसन्निधौ ॥ १९ ॥


सभेसि वसुदेव उग्रसेन । बळराम आणि अनिरुद्ध प्रद्युम्न ।

यादव बैसले संपूर्ण । एकला श्रीकृष्ण तेथें नाहीं ॥ ३७६ ॥

सभे सांबादि आले सकळ । पुढां ठेवूनि लोहमुसळ ।

शापु सांगितला समूळ । मुखकमळ अतिम्लान ॥ ३७७ ॥


श्रुत्वामोघं विप्रशापं दृष्ट्वा च मुसलं नृप ।

विस्मिता भयसन्त्रस्ता बभूवुर्द्वारकौकसः ॥ २० ॥


ऐकून द्विजांचा परम कोपु । यादवां सुटला भयकंपु ।

मिथ्या नव्हे ब्रह्मशापु । भयें संतापु सर्वांसी ॥ ३७८ ॥

प्रत्यक्ष देखोनि मुसळ । थोर सुटली खळबळ ।

नगरनागरिकां हलकल्लोळ । यादवकुळ उरे कैसेनी ॥ ३७९ ॥

ऐक राया परीक्षिती । सबळ भविष्याची गती ।

वृत्तांतु श्रीकृष्णा न सांगती । विचार आपमतीं तिंहीं केला ॥ ३८० ॥


तच्चूर्णयित्वा मुसलं यदुराजः स आहुकः ।

समुद्रसलिले प्रास्यः लोहं चास्यावशेषितम्‌ ॥ २१ ॥


आहुक राजा उग्रसेन । तेणें लावूनि लोहघण ।

मुसळ करोनियां चूर्ण । समुद्रीं जाण घालविलें ॥ ३८१ ॥

त्या मुसळाचा मध्यकवळ । चूर्ण नव्हेच अतिप्रबळ ।

उरला वज्रप्राय केवळ । तो समुद्रीं तत्काळ झुगारिला ॥ ३८२ ॥


कश्चिन्मत्स्योऽग्रसील्लोहं चूर्णानि तरलैस्ततः ।

उह्यमानानि वेलायां लग्नान्यासन्किलैरकाः ॥ २२ ॥

मत्स्यो गृहीतो मत्स्यघ्नैः जालेनान्यैः सहार्णवे ।

तस्योदरगतं लोहं स शल्ये लुब्धकोऽकरोत्‌ ॥ २३ ॥


समुद्र लाटांचे कल्लोळ । तेणें तें लोहचूर्ण सकळ ।

प्रभासीं लागोनि प्रबळ । उठिलें तत्काळ येरिकारूपें ॥ ३८३ ॥

लोहकवळु मीन गिळी । त्या मीनातें समुद्रजळीं ।

अन्यत्र मत्स्यसहित जाळीं । मत्स्यघ्न आकळी निजलाघवें ॥ ३८४ ॥

तो मत्स्य मत्स्यघ्न विदारी । तंव लोह निघे त्याचे उदरीं ।

देखोनि हरिखला तो भारी । हें आंतुडे करीं तो सभाग्य ॥ ३८५ ॥

मत्स्योदरींचें लोह जाण । त्याचें अचूक संधान ।

अगाध पारधी साधे पूर्ण । यालागीं तो बाण लुब्धकें केला ॥ ३८६ ॥


भगवान्ज्ञातसर्वार्थ ईश्वरोऽपि तदन्यथा ।

कर्तुं नैच्छत्‌ विप्रशापं कालरूप्यन्वमोदत ॥ २४ ॥

इति श्रीमद्‍भा्गवते महापुराणे परमहंसायां संहितायां एकादशस्कन्धे प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥


कोणी न सांगतां हें पेखणें । जाणितलें सर्वज्ञें श्रीकृष्णें ।

परी द्विजशापु अन्यथा करणें । हें निजमनें स्पर्शेना ॥ ३८७ ॥

म्हणाल हें नव्हेल त्यासी । पालटवेना द्विजशापासी ।

जो निमाल्या आणी गुरुपदासी । कृष्ण कळिकाळासी नियंता ॥ ३८८ ॥

पाडूनि कळिकाळाचे दांत । देवकीचे गतगर्भ आणीत ।

ईश्वरा ईश्वरु श्रीकृष्णनाथ । जाणे सर्वार्थनिजसिद्धी ॥ ३८९ ॥

निद्रा न मोडितां तिळभरी । मथुरा आणिली द्वारकेभीतरी ।

श्रीकृष्ण काय एक न करी । तोही ममता न धरी कुळाची ॥ ३९० ॥

निजकुळक्षयो जर्‍ही न आला । तर्‍ही अन्यथा न करी ब्राह्मणबोला ।

ब्राह्मणें पांपरा जरी हाणितला । तो हृदयीं धरिला पदांकु ॥ ३९१ ॥

तेंचि श्रीवत्सलांछन । सकळ भूषणां भूषण ।

हृदयीं मिरवी श्रीकृष्ण । यालागी पूर्ण ब्रह्मण्यदेवो ॥ ३९२ ॥

श्रीकृष्ण शिरीं वंदी ब्राह्मण । अन्यथा न करी ब्राह्मणवचन ।

यालागीं ’ब्रह्मण्यदेवो’ पूर्ण । वेद बंदीजन वर्णिती ॥ ३९३ ॥

ब्राह्मणरूप स्वयें श्रीहरी । यालागीं ब्राह्मणांचा कैवारी ।

कुळक्षयो जाहला जरी । तरी द्विजांवरी क्षोभेना ॥ ३९४ ॥

ऐकोनि ब्राह्मणांचा शापु । न धरी मोहाचा खटाटोपु ।

म्हणे सिद्धी गेला कृतसंकल्पु । कुलक्षयानुरूपु संतोषे ॥ ३९५ ॥

यापरी श्रीगोविंदु । काळरूपी मानी आनंदु ।

कुळक्षयाचा क्षितिबाधु । अल्पही संबंधु धरीना ॥ ३९६ ॥

पूर्ण संतोष श्रीकृष्णनाथा । पुढील अध्यायीं ज्ञानकथा ।

अतिरसाळ स्वानंदता । अवधान श्रोतां मज द्यावें ॥ ३९७ ॥

जेथें नारद आणि वसुदेवा । संवाद हो‍ईल सुहावा ।

जनक आणि आर्षभदेवां । प्रश्नोत्तरीं जीवा स्वानंदु दाटे ॥ ३९८ ॥

हे रसाळ ब्रह्मज्ञान मातु । चाखवीन निजपरमार्थु ।

एका जनार्दना विनवितु । श्रोते कृपा करितु अर्थावबोधें ॥ ३९९ ॥

इति श्रीमद्‍भावगवते महापुराणे एकादशस्कन्धे परमहंस संहितायां

एकाकार टीकायां विप्रशापो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ॥ २४ ॥ ओव्या ॥ ३९९ ॥








॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय दुसरा


श्रीगणेशाय नमः ॥ श्री गोपालकृष्णाय नमः ॥

जय जय देवाधिदेवा । भोगिसी गुरुत्वें सुहावा ।

विश्वीं विश्वात्मा ये सद्‌भावा । तूं कृपेनें जेव्हां अवलोकिसी ॥ १ ॥

ते विश्वीं जो विश्ववासी । त्यातें विश्वासी म्हणसी ।

तेणें विश्वासें प्रसन्न होसी । तैं पायांपाशीं प्रवेशु ॥ २ ॥

त्या चरणारविंदकृपादृष्टी । अहं सोहं सुटल्या गांठी ।

एकसरें तुझ्या पोटीं । उठा‍उठी प्रवेशलों ॥ ३ ॥

यालागीं तूं निजात्ममाये । या हेतु जंव पाहों जायें ।

तंव बापपण तुजमाजीं आहे । अभिनव काये सांगावें ॥ ४ ॥

येथ मातापिता दोनी । वेगळीं असती जनीं ।

ते दोनी एक करोनी । एका जनार्दनीं निजतान्हें ॥ ५ ॥

आतां उभयस्नेहें स्नेहाळा । वाढविसी मज बाळा ।

परी नित्य नवा सोहळा । संभ्रमु आगळा निजबोधाचा ॥ ६ ॥

शिव शक्ति गणेशु । विश्व विष्णु चंडांशु ।

ऐसा अलंकार बहुवसु । निजविलासु लेवविशी ॥ ७ ॥

यापरी मज निजबाळा । लेणीं लेवविशी स्वलीळा ।

आणि ले‍इलेपणाचा सोहळा । पहाशीं वेळोवेळां कृपादृष्टीं ॥ ८ ॥

बाळका लेवविजे लेणें । तयाचें सुख तें काय जाणे ।

तो सोहळा मातेनें भोगणें । तेवीं जनार्दनें भोगिजे सुख ॥ ९ ॥

आपुल्या चिद्‌रत्‍नांच्या गांठी । आवडी घालिशी माझ्या कंठी ।

यालागीं मज पाठोवाठीं । निजात्मदृष्टीं सवें धांवे ॥ १० ॥

समर्थ जयाचा जनकु । त्यास मानिती सकळ लोकु ।

एका जनार्दनीं एकु । अमान्य अधिकु मान्य कीजे ॥ ११ ॥

बाळक स्वयें बोलों नेणे । त्यासी माता शिकवी वचनें ।

तैशीं ग्रंथकथाकथनें । स्वयें जनार्दनें बोलविजे ॥ १२ ॥

तेणें नवल केलें येथ । मूर्खाहाती श्रीभागवत ।

शेखीं बोलविलें प्राकृत । एकादशार्थ देवभाषा ॥ १३ ॥

परिसोनि प्रथम अध्यावो । उगाचि राहिला कुरुरावो ।

पुढें कथाकथनीं ठावो । कांहीं अभिप्रावो दिसेना ॥ १४ ॥

आपण करावा प्रश्न । तंव हा सांगेल कृष्णनिधन ।

यालागीं राजा मौन । ठेला धरून निवांत ॥ १५ ॥

जाणोनि त्याचा अभिप्रावो । बोलत जाहला शुकदेवो ।

तो म्हणे मोक्षाचा प्रस्तावो । तो हा अध्यावो परीक्षिति ॥ १६ ॥

हा एकादश अलोलिक । श्लोकाहून श्लोक अधिक ।

पदोपदीं मुक्तिसुख । लगटले देख निजसाधकां ॥ १७ ॥

ऐसें ऐकतांचि वचन । राजा जाहला सावधान ।

मुक्तिसुखीं आवडी गहन । अवधानें कान सर्वांग केले ॥ १८ ॥

ऐसें देखोन परीक्षिती । शुक सुखावे अत्यंत चित्तीं ।

तो म्हणे अवधानमूर्ती । ऐक निश्चितीं गुह्यज्ञान ॥ १९ ॥

द्वितीयाध्यायीं निरूपण । नारद वसुदेवसंवाद जाण ।

निमिजायंतांचे प्रश्न । मुख्य लक्षण भागवतधर्म ॥ २० ॥


श्रीशुक उवाच ।

गोविन्दभुजगुप्तायां द्वारवत्यां कुरूद्वह ।

अवात्सीन्नारदोऽभीक्ष्णं कृष्णोपासनलालसः ॥ १ ॥

जो मुक्तांमाजीं अग्रणी । जो ब्रह्मचारियां शिरोमणी ।

योगी वंदिती मुकुटस्थानीं । जो भक्तमंडणीं अतिश्रेष्ठ ॥ २१ ॥

जो ब्रह्मरसाचा समुद्र । जो निजबोधाचा पूर्णचंद्र ।

तो बोलता झाला शुक योगींद्र । श्रोता नरेंद्र कुरुवंशीचा ॥ २२ ॥

तो म्हणे व्यासाचा जो निजगुरु । आणि माझाही परमगुरु ।

नारद महामुनीश्वरु । त्यासी अति‍आदरु श्रीकृष्णभजनीं ॥ २३ ॥

द्वारकेहूनि स्वयें श्रीकृष्ण । पिंडारका पाठवी मुनिगण ।

तेथूनि नारद आपण । द्वारकेसी जाण पुनः पुनः येतु ॥ २४ ॥

हो कां जे द्वारके‍आंत । न रिघे भय काळकृत ।

जेथ स्वयें श्रीकृष्णनाथ । असे नांदत निजसामर्थ्यें ॥ २५ ॥

दक्षशापु नारदासी पाहीं । मुहूर्त राहों नये एके ठायीं ।

तो शापु हरिकीर्तनीं नाहीं । यालागीं तो पाहीं किर्तननिष्ठु ॥ २६ ॥

ज्याची गा‍इजे कीर्तनीं कीर्ती । तो द्वारकेसी वसे स्वयें श्रीपती ।

तेथें शापबाधेची न चले प्राप्ती । यालागीं नित्यवस्ती नारदासि तेथें ॥ २७ ॥

नारदासी पूर्ण ब्रह्मज्ञान । त्यासी कां कृष्णमूर्तीचें ध्यान ।

श्रीकृष्णदेहो चैतन्यघन । यालागी श्रीकृष्णभजन नारदा पढियें ॥ २८ ॥

यापरी कृष्णभजन । मुक्तांसी पढिये पूर्ण ।

त्यासी न भजे अभागी कोण । तेंचि निरूपण शुक सांगे ॥ २९ ॥


को नु राजन्‌ इन्द्रियवान्‌ मुकुन्दचरणाम्बुजम्‌ ।

न भजेत्सर्वतोमृत्युः उपास्यममरोत्तमैः ॥ २ ॥


ऐकें बापा नृपवर्या । ये‍ऊनि उत्तमा देहा या ।

जो न भजे श्रीकृष्णराया । तो गिळिला माया अतिदुःखें ॥ ३० ॥

ज्या भगवंतालागुनी । माथा धरूनि पायवणी ।

सदाशिव बैसला आत्मध्यानीं । महाश्मशानीं निजवस्ती ॥ ३१ ॥

पोटा आला चतुरानन । इतरांचा पाडु कोण ।

देहा येवोनि नारायण । न भजे तो पूर्ण मृत्युग्रस्त ॥ ३२ ॥

त्यजूनि परमात्मा पूर्ण । नाना साधनें शिणती जन ।

त्यासी सर्वथा दृढबंधन । न चुके जाण अनिवार ॥ ३३ ॥

सांडूनि श्रीकृष्णचरण । इंद्रादि देवांचें करितां भजन ।

ते देव मृत्युग्रस्त पूर्ण । मा भजत्याचें मरण कोण वारी ॥ ३४ ॥

असोनि इंद्रियपाटव पूर्ण । जो न भजे श्रीकृष्णचरण ।

त्यासी सर्वत्र बाधी मरण । क्षणक्षण निर्दाळी ॥

तो नारद महामुनीश्वरु । मुक्त हो‍ऊनि भजनतत्परु ।

द्वारके वसे निरंतरु । श्रीकृष्णीं थोरु अतिप्रीति तया ॥ ३६ ॥


तमेकदा तु देवर्षिं वसुदेवो गृहागतम्‌ ।

अर्चितं सुखमासीनं अभिवाद्येदमब्रवीत्‌ ॥ ३ ॥


धन्य धन्य तो नारदु । ज्यासी सर्वीं सर्वत्र गोविंदु ।

सर्वदा हरिनामाचा छंदु । तेणें परमानंदु सदोदित ॥ ३७ ॥

जो श्रीकृष्णाचा आवडता । ज्यासी श्रीकृष्ण आवडे सर्वथा ।

ज्याचेनि संगें तत्त्वतां । नित्यमुक्तता जडजीवां ॥ ३८ ॥

तो नारदु एके वेळां । स्वानंदाचिया स्वलीळा ।

आला वसुदेवाचिया रा‍उळा । तेणें देखोनि डोळां हरिखला ॥ ३९ ॥

केलें साष्टांग नमन । बैसों घातलें वरासन ।

ब्रह्मसद्‌भावें पूजन । श्रद्धासंपूर्ण मांडिलें ॥ ४० ॥

नारद तोचि नारायण । येणें विश्वासेंकरूनि जाण ।

हेमपात्रीं चरणक्षाळण । मधुपर्क विधिपूर्ण पूजा केली ॥ ४१ ॥

पूजा करोनि सावधानीं । वसुदेव बैसोनी सुखासनीं ।

हृदयीं अत्यंत सुखावोनी । काय आल्हादोनी बोलत ॥ ४२ ॥


श्रीवसुदेव उवाच ।

भगवन्भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम्‌ ।

कृपणानां यथा पित्रोः उत्तमश्लोकवर्त्मनाम्‌ ॥ ४ ॥

स्वलीला कृपा केली तुम्हीं । तेणें परम सभाग्य जाहलों जी मी ।

तुमचेनि आगमनें आम्ही । कृतकृत्य स्वामी सन्निधिमात्रें ॥ ४३ ॥

चुकलिया निजजननी । बाळक दीन दिसे जनीं ।

त्यासी मातेच्या आगमनीं । संतोष मनीं निर्भर ॥ ४४ ॥

त्याहूनि श्रेष्ठ तुमची यात्रा । नित्य सुखदाती भूतमात्रां ।

स्वलीला तुम्ही मही विचरां । दीनोद्धारालागुनी ॥ ४५ ॥

मातेच्या आगमनीं निजबाळा । दृष्टि‍उत्संगीं नित्य नवा सोहळा ।

तुमची यात्रा दीनां सकळां । भोगवी स्वलीळा निजात्मसुख ॥ ४६ ॥

माता सुख दे तें नश्वर । तुमच्या आगमनीं अनश्वर ।

नित्य चित्सुख चिन्मात्र । परात्पर भोगावया ॥ ४७ ॥

तुम्ही भागवतधर्ममार्गगामी । तैंचि तुमची भेटी लाहों आम्ही ।

जैं पुण्यकोटी निष्कामीं । प्रयागसंगमीं केलिया ॥ ४८ ॥

नारदा तूं भगवद्‌रूप । तुझी भेटी करी निष्पाप ।

तुवां कृपा केलिया अल्प । स्वयें चित्स्वरूप ठसावे ॥ ४९ ॥

तुझेनि भक्तीसी महिमा अमूप । तुझेनि वाढला भक्तिप्रताप ।

तुझेनि भक्ति भगवद्‌रूप । तूं चित्स्वरूप निजनिष्ठां ॥ ५० ॥

तूं भक्तिप्रकाशकु दिवटा । कीं भक्तिमार्गींचा मार्गदृष्टा ।

नारदा तुझा उपकार मोठा । भक्तीच्या पेठा वसविल्या तुवां ॥ ५१ ॥

मुख्य भागवतशास्त्र पूर्ण । तुवां व्यासासी उपदेशून ।

प्रगट करविलें दशलक्षण । दीन जन उद्धरावया ॥ ५२ ॥

नारदा तूं देवासमान । हेही उपमा दिसे गौण ।

तेचिविषयीं निरूपण । वसुदेव आपण निरूपी ॥ ५३ ॥


भूतानां देवचरितं दुःखाय च सुखाय च ।

सुखायैव हि साधूनां त्वादृशामच्युतात्मनाम्‌ ॥ ५ ॥


देवांपासूनि भूतसृष्टी । सुखदुःखें शिणे पोटीं ।

अतिवृष्टी कां अनावृष्टी । भूतकोटी आकांतु ॥ ५४ ॥

त्या देवांपरीस साधु अधिक । हें साचचि मज मानलें देख ।

देवचरिते उठी सुखदुःख । साधु निर्दोख सुखदाते ॥ ५५ ॥

त्यांहीमाजीं तुजसारिखा । जोडल्या कृपाळू निजात्मसुखा ।

तैं पेठ पिके परमार्थसुखा । हा महिमां लोकां कदा न कळेचि ॥ ५६ ॥

दिधल्या सुखाचि मागुती । च्युती हों नेणे कल्पांतीं ।

ते अच्युतात्मस्थिती । तुजपाशी निश्चितीं नारदा ॥ ५७ ॥

तुझिये महिमेपासीं । मुदल देवो नये तुकासी ।

तेंही सांगेन मी तुजपासीं । यथार्थेंसी नारदा ॥ ५८ ॥

देवाचा अवतार होये । दासां सुख दैत्यां भये ।

तेथेही ऐसे विषम आहे । हें न समाये तुजमाजीं ॥ ५९ ॥

तूं देवांचा आप्त होसी । दैत्यही विश्वासती तुजपासीं ।

रावण ने‍ऊनि तुज एकांतासी । निजगुह्यासी स्वयें सांगे ॥ ६० ॥

देव रावणें घातलें बंदीं । तो रावण तुझे चरण वंदी ।

शेखी रामाचा आप्त तूं त्रिशुद्धी । विषम तुजमधीं असेना ॥ ६१ ॥

जरासंधु कृष्णाचा वैरी । तुझी चाल त्याच्या घरीं ।

आणि कृष्णाचे सभेमाझारीं । आप्तत्वें थोरी पैं तुझी ॥ ६२ ॥

नाम घेवों नेदी देवाचें । हें बिरुद हिरण्यकशिपूचें ।

त्यासी कीर्तन तुझें रुचे । विषमत्व साचें तुज नाहीं ॥ ६३ ॥

लांचुगी बुद्धि सदा देवांसी । तैशी नाहीं तुम्हां साधूंसी ।

ऐक त्याही अभिप्रायासी । यथार्थेंसीं सांगेन ॥ ६४ ॥


भजन्ति ये यथा देवान्देवा अपि तथैव तान्‌ ।

छायेव कर्मसचिवाः साधवो दीनवत्सलाः ॥ ६ ॥


जे जैसे देव यागीं यजिजती । तैसतैसी फळें देव देती ।

न भजत्यांतें विघ्नें सूचिती । ऐसी गती देवांची ॥ ६५ ॥

जैसजैसा पुरुष वेंठे । तैसतैसी छाया नटे ।

तेवीं भजनें देव प्रसन्न मोठे । येरवीं उफराटें विघ्न करिती ॥ ६६ ॥

जंव जंव सूर्य प्रकाशत असे । तंव तंव छाया सरिसी दिसे ।

निजकर्में देवही तैसे । कर्मवशें प्रसन्न ॥ ६७ ॥

सूर्य अस्तमानीं छाया नासे । अभजनें देव क्षोभती तैसे ।

एवं लांचुगे देव ऐसे । तूंही अनायासे जाणसी ॥ ६८ ॥

इतर देवांची कथा कोण । थोरला देव लांचुगा पूर्ण ।

तोही न भेटे जीव घेतल्याविण । भेटल्याचे आपण गर्भवास सोसी ॥ ६९ ॥

त्याचें जीवें सर्वस्वें भजन । केल्या निजांग दे‍ऊनि होये प्रसन्न ।

परी न भजत्याच्या घरा जाण । विसरोनि आपण कदा न वचे ॥ ७० ॥

तैसी नव्हे तुमची बुद्धी । दीनदयाळ त्रिशुद्धी ।

तूं तंव केवळ कृपानिधी । ऐक तो विधी सांगेन ॥ ७१ ॥

तुवां व्यास देखोनि सज्ञान । उपदेशिलें गुह्यज्ञान ।

ध्रुव बाळक अज्ञान । म्हणोनि जाण नुपेक्षिसी ॥ ७२ ॥

प्रल्हाद उपदेशिला जेव्हां । दैत्यपुत्र न म्हणसी तेव्हां ।

तुझिया कृपेचा हेलावा । तो निजविसांवा दीनांसी ॥ ७३ ॥

केवळ वाटपाडा देख । भजनेंवीण एका‍एक ।

महाकवी केला वाल्मीक । अमर आवश्यक वंदिती त्यासी ॥ ७४ ॥

देखोनि ज्याचिया ग्रंथासी । सुख वोसंडे सदाशिवासी ।

ऐसा तूं कृपाळू होसी । अनाथासी कुवांसा ॥ ७५ ॥

वरिवरी दाविसी मिणधा कोप । कोपोनि सांडविशी त्याचें पाप ।

शेखीं सायुज्याचे दीप । दाविशी सद्‌रूप दयाळुवा ॥ ७६ ॥

तुम्ही अच्युतात्मे निजनिर्धारीं । म्हणौनि देवो तुमचा आज्ञाधारी ।

तुम्ही म्हणाल त्यातें उद्धरी । येर्‍हवीं हातीं न धरी आनातें ॥ ७७ ॥

ऐसा तूं दीनदीक्षागुरु । ब्रह्मज्ञाने अति‍उदारु ।

तरी पुसेन तो विचारु । निजनिर्धारु सांगावा ॥ ७८ ॥


ब्रह्मन्‌ तथापि पृच्छामो धर्मान्भागवतांस्तव ।

यान्श्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यो मुच्यते सर्वतो भयात्‌ ॥ ७ ॥


आदरें म्हणे देव‌ऋषी । आजि सकळ पुण्यें आलीं फळासी ।

मायबाप तूं घरा आलासी । निजसुखासी दायक ॥ ७९ ॥

कृपा केली मागील शिष्यां । तेचि कृपेचा घालीं ठसा ।

मज तुझा पूर्ण भरंवसा । सोडवीं भवपाशापासूनि ॥ ८० ॥

तुझेनि दर्शनें कृतकृत्यता । जर्‍ही मज जाली तत्त्वतां ।

तर्‍ही भागवतधर्मकथा । कृपेनें तत्त्वतां सांगावी ॥ ८१ ॥

ऐसे सांगावे भागवतधर्म । जेणें निरसे कर्माकर्म ।

श्रद्धेनें ऐकतां परम । जन्ममरण हारपे ॥८२ ॥

भवभय अति दारुण । त्या भयाचें माया निजकारण ।

तिचें समूळ होय निर्दाळण । ऐसे धर्म कृपेनें सांगावे ॥ ८३ ॥

मज नाही अधिकार पूर्ण । ऐसें विचाराल लक्षण ।

तेविषयींची हे निवारण । सावधान अवधारीं ॥ ८४ ॥


अहं किल पुरानन्तं प्रजार्थो भुवि मुक्तिदम्‌ ।

अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देवमायया ॥ ८ ॥


मज अधिकारु नाहीं पूर्ण । हें मीही जाणतो आपण ।

मागें म्यां केले भगवद्‌भजन । तें तूं कथन अवधारीं ॥ ८५ ॥

म्यां पूर्वीं आराधिलें देवराया । तें भजन ममता नेलें वायां ।

प्रलोभविलों देवमाया । पुत्रस्नेहालागूनि ॥ ८६ ॥

मज देव तुष्टला प्रसन्नपणें । मागसी तूं दे‍ईन म्हणे ।

तेथें मायेनें ठकिलें मजकारणें । माझा पुत्र होणें मी मागें ॥ ८७ ॥

तो हा माझा पुत्र श्रीकृष्ण । परी मज न सांगे ब्रह्मज्ञान ।

तोचि वंदी माझे चरण । म्हणे बाळक पूर्ण मी तुझें ॥ ८८ ॥

यापरी श्रीकृष्णापासीं । ज्ञानप्राप्ति नव्हे आम्हांसी ।

कृष्ण परमात्मा हृषीकेशी । हें निश्चयेंसीं मी जाणें ॥ ८९ ॥

श्रीकृष्ण जन्मला माझिया कुशीं । म्हणौनि श्रद्धा आहे मजपाशीं ।

तेणेंचि तूं तुष्टलासी देव‌ऋषी । तरी निजकृपेंसीं उद्धरी ॥ ९० ॥

जे मायेनें ठकिलो वाडेंकोडें । ते माया समूळ झडे ।

ऐसें सांगिजें रोकडें । बहू बोलोनि पुढें काय काज ॥ ९१ ॥


यथा विचित्रव्यसनाद्‌ भवद्‌भिर्विश्वतोभयात्‌ ।

मुच्येम ह्यञ्जसैवाद्धा तथा नः शाधि सुव्रत ॥ ९ ॥


मायाजलें भवसागरु । भरला असे अतिदुस्तरु ।

त्याचा उतरावया पैलपारु । होय तूं तारूं मुनिराया ॥ ९२ ॥

याचें सकळ जळ क्षार । माजीं सावजें अनिवार ।

एक‌एकें चराचर । गिळिलें साचार निजशक्तिं ॥ ९३ ॥

लाटांवरी अचाट लाटा । मोहाचिया अतिदुर्घटा ।

आदळती अविवेकतटा । धैर्याचिया कांठा पाडित ॥ ९४ ॥

अहं कुवावो वाजतां थोरु । अवघाचि खवळे सागरु ।

मी माझेनि गजरें घोरु । अतिदुर्धरु गर्जत ॥ ८५ ॥

नाना वासनांचा वळसा । पाहे पां भंवताहे कैसा ।

येथ तरावया धिंवसा । नव्हे सहसा सुरनरां ॥ ९६ ॥

क्रोधाचें प्रबळ भरतें । भरी द्वेषाचिया तरियांतें ।

असूयातिरस्कारांची तेथें । चिडाणी उते अनिवार ॥ ९७ ॥

कामपर्वताचीं शिखरें । विषमें भासती अपारें ।

आशे‍इच्छेचीं वरी थोरें । झाडें विषयांकुरें वाढलीं ॥ ९८ ॥

संकल्पविकल्पांचे मीन । निंदेच्या सुसरी दारुण ।

ब्रह्मद्वेषाचे नक्र पूर्ण । सागरीं जाण तळपती ॥ ९९ ॥

एवढाही हा भवसागरु । शोषितां तूं अगस्ती साचारु ।

तुझेनि भवाब्धीपैलपारु । पावों हा निर्धारु जाहला आम्हां ॥ १०० ॥

याचा विश्वतोभय हेलावा । तो आम्हां न बाधी तुमच्या कणवा ।

अप्रयासें नारददेवा । मरणार्णवा मज तारीं ॥ १०१ ॥

पायी उतरून भवसागरु । साक्षात्‌ पावें परपारु ।

ऐसा भागवतधर्मविचारु । तो निजनिर्धारु प्रबोधीं ॥ १०२ ॥

ऐकोनि वसुदेवाची उक्ती । नारद सुखावला चितीं ।

तोचि अभिप्रावो परीक्षिती । शुक स्वमुखें स्थिति सांगत ॥ १०३ ॥


श्रीशुक उवाच ।

राजन्‌ एवं कृतप्रश्नो वसुदेवेन धीमता ।

प्रीतस्तमाह देवर्षिः हरेः संस्मारितो गुणैः ॥ १० ॥

सांगतां वसुदेवाचा प्रश्न । श्रीशुक जाहला स्वानंदपूर्ण ।

नारदु वोळला चैतन्यघन । चित्सुखजीवन मुमुक्षां ॥ १०४ ॥

श्रीशुक म्हणे नरदेवा । भावो मीनला नारदाच्या भावा ।

ऐकोनि प्रश्नसुहावा । तो म्हणे वसुदेवा धन्य वाणी ॥ १०५ ॥

परिसतां हा तुझा प्रश्न । चित्सुखें प्रगटे नारायण ।

ऐसें बोलतां नारद जाण । स्वानंदें पूर्ण वोसंडला ॥ १०६ ॥

रोमांच उचलले अंगीं । स्वेद दाटला सर्वांगीं ।

आनंदाश्रु चालिले वेगीं । स्वानंदरंगीं डुल्लतु ॥ १०७ ॥

सप्रेम मीनलिया श्रोता । जैं पूर्ण सुखावेना वक्ता ।

तैं तो जाणावा अवघा रिता । कथासारामृता चवी नेणे ॥ १०८ ॥

ऐकतां वसुदेवाचा प्रश्न । नारद सुखावे पूर्ण ।

मग स्वानंदगिरा गर्जोन । काय आपण बोलत ॥ १०९ ॥


श्रीनारद उवाच ।

सम्यक्‌ एतत्‌ व्यवसितं भवता सात्वतर्षभ ।

यत्पृच्छसे भागवतान्‌ धर्मांस्त्वं विश्वभावनान्‌ ॥ ११ ॥

नारद म्हणे सात्वत श्रेष्ठा । वसुदेवा परमार्थ निष्ठा ।

धन्य धन्य तुझी उत्कंठा । तूं भावार्थी मोठा भागवतधर्मी ॥ ११० ॥

ज्याचेनि धर्माचे प्रश्नोत्तरें । हें विश्व अवघेंचि उद्धरे ।

हें विचारिलें तुवां बरें । निजनिर्धारें श्रीकृष्णजनका ॥ १११ ॥

तुझेनि प्रश्नोत्तरें जाण । साधक निस्तरती संपूर्ण ।

साधकांचें नवल कोण । महापापी पावन येणें होती ॥ ११२ ॥


श्रुतोऽनुपठितो ध्यात आदृतो वानुमोदितः ।

सद्यः पुनाति सद्धर्मो देवविश्वद्रुहोऽपि हि ॥ १२ ॥


भागवतधर्माचेनि गुणें । एक उद्धरती श्रवणें ।

एक तरती पठणें । एक निस्तरती ध्यानें संसारपाश ॥ ११३ ॥

एक श्रोतयां वक्तयांतें । देखोनि सुखावती निजचित्तें ।

सद्‌भावें भलें म्हणती त्यांतें । तेही तरती येथें भागवतधर्में ॥ ११४ ॥

हें नवल नव्हे भागवतधर्मा । जो कां देवद्रोही दुरात्मा ।

अथवा विश्वद्रोही दुष्टात्मा । तोही तरे हा महिमा भगवतधर्मी ॥ ११५ ॥

हृदयीं धरितां भागवतधर्म । अकर्म्याचें निर्दळी कर्म ।

अधर्म्याचें निर्दळी धर्म । दे उत्तमोत्तमपदप्राप्ती ॥ ११६ ॥

जेथ रिगाले भागवतधर्म । तेथ निर्दळे कर्माकर्मविकर्म ।

निंदा द्वेष क्रोध अधर्म । अविद्येचें नाम उरों नेदी ॥ ११७ ॥

ते भागवतधर्मी अत्यादर । श्रद्धेनें केला प्रश्न तुवां थोर ।

निजभाग्यें तूं अति उदार । परम पवित्र वसुदेवा ॥ ११८ ॥

तुझें वानूं पवित्रपण । तरी पोटा आला श्रीकृष्ण ।

जयाचेनि नामें आम्ही जाण । परम पावन जगद्वंद्य ॥ ११९ ॥

तो स्वयें श्रीकृष्णनाथ । नित्य वसे तुझियां घरांत ।

तुझिया‍ऐसा भाग्यवंत । न दिसे येथ मज पाहतां ॥ १२० ॥

वसुदेव तुझिया नामतां । "वासुदेव" म्हणती अनंता ।

तें वासुदेव नाम स्मरतां । परमपावनता जगद्वंद्यां ॥ १२१ ॥


त्वया परमकल्याणः पुण्यश्रवणकीर्तनः ।

स्मारितो भगवानद्य देवो नारायणो मम ॥ १३ ॥


ज्याचेनि श्रवणें वाढे पुण्य । ज्यचेनि नामें झडे भवबंधन ।

तो सद्य स्मरविला तुवां नारायण । तुझी वाचा कल्याण वसुदेवा ॥ १२२ ॥

तुझा आजि ऐकतांचि प्रश्न । पूर्ण प्रगटला नारायण ।

मज तुझा हा उपकार पूर्ण । तूं परम कल्याण वसुदेवा ॥ १२३ ॥

आशंका : ऐकोनि नारदाचें वचन । झणें विकल्प धरील मन ।

यासी पुर्वीं होतें विस्मरण । आतां जाहलें स्मरण वसुदेवप्रश्नें ॥ १२४ ॥

ज्यांची ऐसी विकल्पयुक्ती । ते जाणावे निजात्मघाती ।

तेही अर्थींची उपपत्ती । ऐक निश्चितीं शुक सांगे ॥ १२५ ॥

अग्नि कुंडामाजीं स्वयंभ असे । तो घृतावदानें अति प्रकाशे ।

तेवीं सप्रेम प्रश्नवशें । सुख उल्लासे मुक्तांचें ॥ १२६ ॥

सप्रेम भावार्थे मीनला श्रोता । मुक्तही उल्हासें सांगे कथा ।

तेथील सुखाची सुखस्वादुता । जाणे जाणता सवर्म ॥ १२७ ॥

यालागीं मुक्त मुमुक्षु विषयी जन । भागवतधर्में निवती संपूर्ण ।

तोचि वसुदेवें केला प्रश्न । तेणें नारद पूर्ण सुखावला ॥ १२८ ॥

जे कां पूर्वपरंपरागत । जीर्ण भागवतधर्म येथ ।

सांगावया नारदमुनि निश्चित । उपपादित इतिहासु ॥ १२९ ॥


अत्राप्युदाहरन्ति इमं इतिहासं पुरातनम्‌ ।

आर्षभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मनः ॥ १४ ॥


येच अर्थीं विदेहाचा प्रश्न । संवादती आर्षभ नवजण ।

ते भागवतधर्म जीर्ण । इतिहास संपूर्ण सांगेन ऐक ॥ १३० ॥

आर्षभ कोण म्हणसी मुळीं । त्यांची सांगेन वंशावळी ।

जन्म जयांचा सुकुळीं । नवामाजीं जाहली ब्रह्मनिष्ठा ॥ १३१ ॥


प्रियव्रतो नाम सुतो मनोः स्वायम्भुवस्य यः ।

तस्याग्नीध्रस्ततो नाभिः ऋषभस्तत्सुतः स्मृतः ॥ १५ ॥


स्वायंभु मनूचा सुतु । जाण नामें ’प्रियव्रतु’ ।

त्याचा ’आग्नीध्र’ विख्यातु । ’नाभी’ त्याचा सुतु सूर्यवंशीं ॥ १३२ ॥

त्या नाभीपासूनि ज्ञानविलासु । ’ऋषभ’ जन्मला वासुदेवांशु ।

मोक्षधर्माचा प्रकाशु । जगीं सावकाशु विस्तारिला ॥ १३३ ॥


तमाहुर्वासुदेवांशं मोक्षधर्मविवक्षया ।

अवतीर्णं सुतशतं तस्यासीद्‌ ब्रह्मपारगम्‌ ॥ १६ ॥


ऋषभ वासुदेवाचा अंशु । ये लोकीं मोक्षधर्मविश्वासु ।

प्रवर्तावया जगदीशु । हा अंशांशु अवतार ॥ १३४ ॥

त्याचें पंचमस्कंधीं चरित्र । सांगितलें सविस्तर ।

त्यासी जाहले शत पुत्र । वेदशात्रसंपन्न ॥ १३५ ॥

त्यांहीमाजीं ज्येष्ठ पुत्र । अतिशयें परम पवित्र ।

ऐक त्याचे चरित्र । अतिविचित्र सांगेन ॥ १३६ ॥


तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायणः ।

विख्यातं वर्षमेतद्‌ यन्नाम्ना भारतमद्‌भुतम्‌ ॥ १७ ॥


जो ज्येष्ठपुत्र ’भरत’ जाण । तो नारायणपरायण ।

अध्यापि ’भरतवर्ष’ उच्चारण । त्याचेनि नांवें जाण विख्यात ॥ १३७ ॥

जो मनसा-वाचा-कर्मणा । अखंड भजे नारायणा ।

असतांही राज्यधर्मीं जाणा । जो आत्मखुणा न चुके ॥ १३८ ॥

जेवीं मार्गीं चालतां । पा‍उलें वक्रेंही टाकिता ।

दैववशें अडखुळतां । आश्रयो तत्त्वतां भूमिचाचि ॥ १३९ ॥

तेवींचि तयासी असतां । राज्यधर्म चाळितां ।

यथोचित कर्म आचरितां । निजीं निजात्मता पालटेना ॥ १४० ॥

या नाव बोलिजे ’अखंडस्थिती’ । जे पालटेना कल्पांती ।

जेथ असतां सुखी होती । पुनरावृत्ति असेना ॥ १४१ ॥

ऐसें करी सदाचरण । आणि नारायणपरायण ।

आ‍ईक त्याचेंही व्याख्यान । विशद करूनि सांगेन ॥ १४२ ॥

नरांचा समुदाय गहन । त्यासी ’नार’ म्हणती जाण ।

त्याचें ’अयन’ म्हणजे स्थान । म्हणौनि म्हणती ’नारायण’ आत्मयासी ॥ १४३ ॥

त्याच्या ठायीं परायण । म्हणिजे अनन्यत्वें शरण ।

निवटूनियां आपुलें अहंपण । तद्‌रूपें जाण राहिला ॥ १४४ ॥

ऐसा तो ऋषभाचा पुत्र । जयासी नांव ’भरत’ ।

ज्याच्या नामाची कीर्ति विचित्र । परम पवित्र जगामाजीं ॥ १४५ ॥

तो भरतु राहिला हे भूमिकेसी । म्हणौनि ’भरतवर्ष’ म्हणती यासि ।

सकळ कर्मारंभीं करितां संकल्पासी । ज्याचिया नामासी स्मरताति ॥ १४६ ॥

ऐसा आत्माराम जर्‍ही झाला । तर्‍ही विषयसंग नव्हे भला ।

यालागीं त्याचा वृत्तांतु पुढिला । सांगेन सकळां आ‍इकें ॥ १४७ ॥

नामें ख्याती केली उदंड । यालागीं त्यातें म्हणती ’भरतखंड’ ।

आणीकही प्रताप प्रचंड । त्याचा वितंड तो ऐका ॥ १४८ ॥


स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस्तपसा हरिम्‌ ।

उपासीनस्तत्पदवीं लेभे वै जन्मभिस्त्रिभिः ॥ १८ ॥


तेणें दिग्मंडल जिंतिलें । समुद्रवलयांकित राज्य केलें ।

नानाविध भोग भोगिले । जे नाहीं देखिले सुरवरीं ॥ १४९ ॥

अनुकूळ स्त्रिया पुत्र । अनुकूळ मंत्री पवित्र ।

अनुकूळ राज्य सर्वत्र । ते त्यागिले विचित्र नानाभोग ॥ १५० ॥

ऐसे भोग भोगिलियापाठीं । सांडूनि वलयांकित राज्यसृष्टी ।

स्वयें निघाला जगजेठी । स्वहितदृष्टी हरिभजनीं ॥ १५१ ॥

जे राज्यवैभव भोगिती । त्यांसी कदा नव्हे गा विरक्ती ।

भरतें केली नवलख्याती । सेविला श्रीपती भोगत्यागें ॥ १५२ ॥

तों नेणेंचि जन्में जाण । हो‍आवा मोक्षासी आरोहण ।

परी जाहलें जन्मांतरकारण । तेंही विंदाण सांगेन ॥ १५३ ॥

संनिहितप्रसूतकाळीं । मृगी जळ प्राशितां जळीं ।

ऐकोनि पंचाननाची आरोळी । उडाली तत्काळीं अतिसत्राणें ॥ १५४ ॥

धाकें गर्भु तिचा पडतां जळीं । भरत स्नान करी ते काळीं ।

देखोनि कृपाळु कळवळी । काढी तत्काळी दयाळुत्वें ॥ १५५ ॥

मृगी न येचि परतोन । मातृहीन हें अतिदीन ।

भरत पाळी भूतदयेनें । मृगममता पूर्ण वाढली ॥ १५६ ॥

स्नान संध्या अनुष्ठान । करितां मृग आठवे क्षणक्षण ।

आरंभिल्या जपध्यान । मृगमय मन भरताचें ॥ १५७ ॥

आसनीं भोजनीं शयनीं । मृग आठवे क्षणक्षणीं ।

मृग न देखतां नयनी । उठे गजबजोनि ध्यानत्यागें ॥ १५८ ॥

ममता बैसली मृगापाशीं । मृग वना गेला स्व‌इच्छेंसीं ।

त्याचा खेदु करितां भरतासी । काळ आकर्षी देहातें ।१५९ ॥

यालागी साचचि जाण । ममतेपाशीं असे मरण ।

जो निर्मम संपूर्ण । त्यासि जन्ममरण स्पर्शेना ॥ १६० ॥

भरत तपिया थोर अंगें । तेथ काळ कैसेनि रिघे ।

ममतासंधी पाहोनि वेगें । मृत्यु तद्योगें पावला ॥ १६१ ॥

देहासी येतां मरण । भरतासी मृगाचें ध्यान ।

तेणें मृगजन्म पावे आपण । जन्मांतरकारण जाहलें ऐसें ॥ १६२ ॥

कृपेनें केला जो संगु । तोचि योगियां योगभंगु ।

यालागीं जो निःसंगु । तो अभंगु साधक ॥ १६३ ॥

मृगाचेनि स्मरणें निमाला । यालागीं तो मृगजन्म पावला ।

जो कृष्णस्मरणें निमाला । तो कृष्णुचि जाला देहांतीं ॥ १६४ ॥

अंतकाळीं जे मती । तेचि प्राणियांसी जाण गती ।

यालागी श्रीकृष्ण चित्तीं । अहोरातीं स्मरावा ॥ १६५ ॥

परी मृगदेहीं जाण । भरतासी श्रीकृष्णस्मरण ।

पूर्वीं केलें जें अनुष्ठान । तें अंतर जाण कदा नेदी ॥ १६६ ॥

मागुता तिसरे जन्में पाहें । तो ’जडभरत’ नाम लाहे ।

तेथें तो निर्ममत्वें राहे । तेणें होय नित्यमुक्त ॥ १६७ ॥

बहुतां जन्मींची उणीवी । येणें जन्में काढिली बरवी ।

निजात्मा आकळोनि जीवीं । परब्रह्मपदवी पावला ॥ १६८ ॥

ऋषभपुत्र‌उत्पत्ती । शतबंधु जाण निश्चितीं ।

त्यांत ज्येष्ठाची स्थिती । उरल्यांची गती ते ऐका ॥ १६९ ॥


तेषां नव नवद्वीप पतयोऽस्य समन्ततः ।

कर्मतन्त्रप्रणेतार एकाशीतिर्द्विजातयः ॥ १९ ॥


नव नवखंडांप्रती । ते केले खंडाधिपती ।

एक्यायशीं जणांची स्थिती । कर्ममार्गी होती प्रवर्तक ॥ १७० ॥

उरले जे नव जण । सकळ भाग्याचें भूषण ।

ब्रह्मज्ञानाचें अधिष्ठान । ऐक लक्षण तयांचें ॥ १७१ ॥


नवाभवन्महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिनः ।

श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदाः ॥ २० ॥


ऋषभकुळीं कुळदीप । स्नेहसूत्रेंवीण देदीप्य ।

नवही जण स्वयें सद्‌रूप । सायुज्यस्वरूप प्रकाशक ॥ १७२ ॥

आत्माभ्यासीं परिश्रम । करून निरसिलें कर्माकर्म ।

यालागीं ते अकृताश्रम । निजनिभ्रम स्वयें जाहले ॥ १७३ ॥

शाब्दबोधें सदोदित । ब्रह्मज्ञानपारंगत ।

शिष्यप्रबोधीं समर्थ । परमाद्‌भुत अतिदक्ष ॥ १७४ ॥

ते ब्रह्मविद्येचें चालतें डिंब । त्यांचे अवेव ते ब्रह्मकोंब ।

हे विद्येचें पूर्णबिंब । स्वयें स्वयंभ परब्रह्म ॥ १७५ ॥

दशदिशा एकूचि दोरा । भरूनि पांघरुणें मुनीश्वरा ।

वारा वळून कडदोरा । बांधिला पुरा ग्रंथीरूप ॥ १७६ ॥

आकाशाच्या ठायीं । अंबरत्व केलें तिहीं ।

ते चिदंबर पाहीं । एकचि नवांही पांघरूण ॥ १७७ ॥

प्राणापान वळूनि दोन्ही । गांठी केली नाभीच्या ठायीं ।

तंव जीवग्रंथी सुटली पाहीं । तेंचि नवांही ब्रह्मसूत्र ॥ १७८ ॥

ऐसे परब्रह्मवैभवें । निडारले निजानुभवें ।

त्यांचीं सांगेन मी नांवें । यथागौरवें तें ऐक ॥ १७९ ॥

ज्यांचे नाम ऐकतां । कांपत काळ पळे मागुता ।

संसार नुघवी माथा । नाम स्मरतां जयांचें ॥ १८० ॥

त्यांचिया नामांची कीर्ती । आ‍ईक सांगेन परीक्षिती ।

ज्यांचेनि नामें आतुडे मुक्ती । जाण निश्चितीं भाविकां ॥ १८१ ॥


कविर्हरिरन्तरीक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः ।

आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमसः करभाजनः ॥ २१ ॥


कवि हरि अंतरिक्ष । प्रबुद्ध पिप्पलायन देख ।

आविर्होत्र द्रुमिल सुटंक । चमस निर्दोष करभाजन ॥ १८२ ॥

एवं नवही नांवें जाण । यांचें करितां नामस्मरण ।

सकळ पापा निर्दळण । हे महिमा पूर्ण तयांची ॥ १८३ ॥

त्यांची परमहंसस्थिती । सांगेन मी तुजप्रती ।

ज्यांचेनि पावन होय क्षिती । त्या या नव मूर्ती पुण्य पूज्य ॥ १८४ ॥


एते त भगवद्‌रूपं विश्वं सदसदात्मकम्‌ ।

आत्मनोऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन्महीम्‌ ॥ २२ ॥


ते वेगळे दिसती नवांक । परी भगवद्‌रूपें अवघे एक ।

संतासंत जन अनेक । आपणांसगट देख एकत्वें पाहती ॥ १८५ ॥

त्यांसी तंव असंतता । उरली नाहीं सर्वथा ।

संत म्हणावया पुरता । भेदु न ये हाता चिन्मयत्वें ॥ १८६ ॥

जग परिपूर्ण भगवंतें । आपण वेगळा नुरे तेथें ।

तंव भगवद्‌ रूप समस्तें । भूतें महाभूतें स्वयें देखे ॥ १८७ ॥

हेंही देखतें देखणें । तेंही स्वयें आपण होणें ।

होणें न होणें येणें जाणें । हीं गिळूनि लक्षणें विचरती मही ॥ १८८ ॥


अव्याहतेष्टगतयः सुरसिद्धसाध्य ।

गन्धर्वयक्षनरकिन्नर नागलोकान्‌ ।

मुक्ताश्चरन्ति मुनिचारणभूतनाथ ।

विद्याधरद्विजगवां भुवनानि कामम्‌ ॥ २३ ॥


वैकुंठ कैलास सुरसिद्धस्थानें । सप्तपाताळादि गमनें ।

एवं श्लोकोक्त चवदा भुवनें । स्व‌इच्छा विचरणें कामनारहित ॥ १८९ ॥

त्यांसी जीवीं नाहीं विषयासक्ती । यालागीं खुंटेना त्यांची गती ।

इच्छामात्रें गमनशक्ती । सुखें विचरती निष्काम ॥ १९० ॥


त एकदा निमेः सत्रं उपजग्मुर्यदृच्छया ।

वितायमानमृषिभिः अजनाभे महात्मनः ॥ २४ ॥


जेथें मनाचा प्रवेशु नाहीं । त्यांची पायवाट ते ठायीं ।

ऐसे स्व‌इच्छा विचरतां मही । आले ते पाहीं कर्मभूमीसी ॥ १९१ ॥

मही विचरतां वितंड । पातले ’अजनाभ’ खंड ।

तंव विदेहाचा याग प्रचंड । मीनले उदंड ऋषीश्वर ॥ १९२ ॥

याग वेदोक्तविधी निका । कुंडमंडप वेदिका ।

आवो साधोनि नेटका । विधानपीठिका अतिशुद्ध ॥ १९३ ॥

स्रुक्‌-स्रुवा-त्रिसंधानें । विस्तरूनि परिस्तरणें ।

अखंड वसुधारा दंडाप्रमाणें । ऋषिमंडणें होम करिती ॥ १९४ ॥

होम होतां संपूर्ण । पूर्णाहुतीसमयीं जाण ।

येतां देखिले नवही जण । देदीप्यमान निजतेजें ॥ १९५ ॥


तान्‌ दृष्ट्वा सूर्यसङ्काशात्‌ महाभागवतान्‌ नृप ।

यजमानोऽग्नयो विप्राः सर्व एवोपतस्थिरे ॥ २५ ॥


अमित सूर्याचिया कोटी । हारपती नखतेजांगुष्टीं ।

तो भगवंत जिंहीं धरिला पोटीं । त्यांची तेजाची गोष्टी अलोलिक ॥ १९६ ॥

त्यांचिया अंगप्रभा । सूर्य लोपताहे उभा ।

जिंहीं प्रभेसी आणिली शोभा । चैतन्यगाभा साकार ॥ १९७ ॥

ते भगवद्‌भांववैभव । भगवंताचें निजगौरव ।

भक्तीचे भाग जे नव । ते हे जाण सर्व मूर्तिमंत ॥ १९८ ॥

नवखंड पृथ्वीचे अलंकार । नवविधीचें निजसार ।

नवरत्‍नांचेंही निजभांडार । तें हे साकार नवही जण ॥ १९९ ॥

कीं ते नवही नारायण । स्वयें प्रगटले आपण ।

नवही नृसिंह जाण । देदीप्यमान पैं आले ॥ २०० ॥

आव्हानिले तिन्ही अग्नी । उभे ठेले त्यांतें देखोनी ।

ते हे भागवतीं देखिले नयनीं । इतरांलागुनी दिसेना ॥ २०१ ॥

येतां देखोनि तेजोमूर्ती । ऋत्विज आचार्य उभे ठाकती ।

सा‍उमा धांवे विदेहनृपती । स्वानंदवृत्ती सन्मानी ॥ २०२ ॥

सवेग घाली लोटांगण । मुगुट काढोनि आपण ।

मस्तकीं वंदूनियां चरण । पूर्णादरें जाण आणिता झाला ॥ २०३ ॥


विदेहस्तानभिप्रेत्य नारायणपरायणान्‌ ।

प्रीतः सम्पूजयां चक्रे आसनस्थान्यथार्हतः ॥ २६ ॥


त्यांतें जाणोनि भगवत्पर । विदेहा आल्हाद थोर ।

त्यांचे पूजेसी अत्यादर । स्वयें सादर पैं झाला ॥ २०४ ॥

श्रद्धायुक्त चरणक्षालन । धूप दीप सुमन चंदन ।

पूजा मधुपर्कविधान । केलें संपूर्ण यथायोग्य ॥ २०५ ॥


तान्‌ रोचमानान्‌ स्वरुचा ब्रह्मपुत्रोपमान्नव ।

पप्रच्छ परमप्रीतः प्रश्रयावनतो नृपः ॥ २७ ॥


निजांगींच्या निजप्रभा । अंगासी आणिली शोभा ।

काय ब्रह्मविद्येचा गाभा । शोभे नवप्रभा शोभायमान ॥ २०६ ॥

निजहृदयींचें ब्रह्मज्ञान । परिपाकें प्रकाशलें पूर्ण ।

तेंचि निजांगा मंडण । इतर भूषण त्यां नाहीं ॥ २०७ ॥

मुगुट कुंडलें कंकण । मूर्खा‍अंगीं बाणलीं पूर्ण ।

ते शोभा लोपूनि मूर्खपण । बाहेर संपूर्ण प्रकाशे ॥ २०८ ॥

तैसे नव्हती हे ज्ञानघन । ब्रह्मपूर्णत्वें विराजमान ।

तेंचि त्यांसी निजांगा मंडण । इतर भूषण त्यां नाहीं ॥ २०९ ॥

ब्रह्मानुभवें पूर्णत्व पूर्ण । इंद्रियद्वारा विराजमान ।

तें त्यांसी निजशांतिभूषण । मुगुट कंकण तें तुच्छ ॥ २१० ॥

मागां वाखाणिले सनकादिक । त्यांसमान कीं अधिक ।

ऐसा विचारितां परिपाक । त्यां यां वेगळिक दिसेना ॥ २११ ॥

त्यांची यांची एक गती । त्यांची यांची एक स्थिती ।

त्यांची यांची एक शांती । भेदु निश्चितीं असेना ॥ २१२ ॥

त्यांच्या‍ऐसे हे सखे बंधु । त्यांच्या‍ऐसा समान बोधु ।

त्यांच्या‍ऐसा हा अनुवादु । सर्वथा भेदु असेना ॥ २१३ ॥

ते चौघे हे नवजण । अवघ्यां एकचि ब्रह्मज्ञान ।

त्यांची यांची शांती समान । हें विदेहासी पूर्ण कळूं सरले ॥ २१४ ॥

ऐसें परिपूर्णत्व जाणोनी । राजा सुखावे स्थिति देखोनी ।

मग अतिविनीत हो‍ऊनी । मृदु मंजुळ वचनीं विनवीत ॥ २१५ ॥


श्रीविदेह उवाच ।

मन्ये भगवतः साक्षात्‌ पार्षदान्‌ वो मधुद्विषः ।

विष्णोर्भूतानि लोकानां पावनाय चरन्ति हि ॥ २८ ॥

सार्वभौम चक्रवर्ती । देहीं असोनि विदेहस्थिती ।

तो जनकु आर्षभांप्रती । अतिप्रीतीं विनवितु ॥ २१६ ॥

त्यांच्या भेटीसवें उलथलें सुख । विदेहासी देहेंवीण हरिख ।

तेणें हरिखेंकरूनियां देख । प्रीतीपूर्वक विनवितु ॥ २१७ ॥

तुमचें सामर्थ्य पाहतां येथ । तुम्हीं ईश्वररूप समस्त ।

देहभावें तरी भगवद्‌भक्त । जैसे पार्षद हरीचे ॥ २१८ ॥

देवो आपुला आपण भक्तु । ऐसा जो कां उपनिषदर्थु ।

तो साच करूनि वेदार्थु । निजपरमार्थु अनुभवा ॥ २१९ ॥

’शिव हो‍ऊनि शिवु यजिजे’ । हें लक्षण तुम्हांसीच साजे ।

येरीं हे बोलचि बोलिजे । परी बोलते वोजें अर्थ न लभे ॥ २२० ॥

विष्णुनें सृष्टीं जें जें स्रजणें । तें तें तुम्हीं पवित्र करणे ।

मही विचरायाचीं कारणें । कृपाळूपणे दीनोद्धारा ॥ २२१ ॥

तुम्ही विचरा विश्वकणवा । परी भेटी होय प्राप्ति तेव्हां ।

आजि लाधलों तुमची सेवा । उद्‌भट दैवाथिलों मी ॥ २२२ ॥

आजि माझें धन्य दैव । आजि माझे धन्य वैभव ।

आजि धन्य मी सर्वीं सर्व । हें चरण अपूर्व पावलों ॥ २२३ ॥


दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुरः ।

तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम्‌ ॥ २९ ॥


सकल देहांमाजीं पहा हो । अतिदुर्लभ मनुष्यदेहो ।

त्याचिया प्राप्तीचा संभवो । तो अभिप्रावो अतिदुर्गम ॥ २२४ ॥

सुकृतदुष्कृत समान समीं । तैं पाविजे कर्मभूमी ।

तेंचि जैं पडे विषमीं । तैं स्वर्गगामी कां नरकीं ॥ २२५ ॥

समानकर्मीं नरदेह जोडे । तरी समस्तां समबुद्धि न घडे ।

त्यां समांमाजीं विषम गाढें । जेणें पडे तें ऐका ॥ २२६ ।

पापाचा एकु महाचिरा । पुण्यें जोखणीं चाराचुरा ।

समान आलिया तुळाभारा । येणें जन्में नरा दृढ पापबुद्धी ॥ २२७ ॥

वाळू आणि सुवर्ण । जोखितां झाल्याही समान ।

सोनियालागीं वेंचिती धन । वाळू ते जाण न घेती फुकट ॥ २२८ ॥

एकाचें पुण्य अत्यंत थोर । पाप लहानसहान एकत्र ।

करूनि जोखितां तुळाभार । समान साचार जैं होय ॥ २२९ ॥

ऐसेनि कर्में जे जन्मती । त्यांसी पुण्यावरी अतिप्रीती ।

पुण्य पाप दोनी झडती । तैं नित्यमुक्ति पाविजे ॥ २३० ॥

ऐशा अतिसूक्ष्म संकटीं । मनुष्यदेहीं होय भेटी ।

तेथेंही अभिमान अति उठी । धन दारा दिठी विषयांच्या ॥ २३१ ॥

मनुष्यदेहींचेनि आयुष्यें । विषयीं सायास करिती कैसे ।

अमृत दे‍ऊनि घे जैसें । तान्हें सावकाशें मृगजळ ॥ २३२ ॥

गंधर्वनगरींचीं ठाणीं । घेतलीं दे‍ऊनि चिंतामणी ।

तैशी लटिकियालागीं आटणी । विषयसाधनीं नरदेहा ॥ २३३ ॥

तोडूनि कल्पतरूंचे उद्यान । सायासीं तें वाहोनि रान ।

तेथें साक्षेपें पेरिली जाण । आणूनि आपण विजया जैशीं ॥ २३४ ॥

तैसें नरदेहा ये‍ऊनि नरां । करिती आयुष्याचा मातेरा ।

पूर्ण व्यवसायो शिश्नोदरां । उपहास निद्रा कां निंदा ॥ २३५ ॥

नित्य प्रपंचाची कटकट । सदा विषयांची खटपट ।

कदा आरायिल्या चोखट । स्वेच्छा सारीपाट खेळणें ॥ २३६ ॥

नाना विनोद टवाळी । नित्य विषयांची वाचाळी ।

त्यासी जपतां रामनामावळी । पडे दांतखिळी असंभाव्य ॥ २३७ ॥

घरा आली कामधेनु । दवडिती न पोसवे म्हणूनु ।

तेवीं श्रीरामनाम नुच्चारूनु । नाडला जनु नरदेहीं ॥ २३८ ॥

करितां नरदेहीं अहंकार । तंव तो देहचि क्षणभंगुर ।

देहीं देहवंता भाग्य थोर । जैं भगवत्पर भेटती ॥ २३९ ॥

ज्यांसी भगवद्‌भक्तीची अति गोडी । त्यांवरी भगवंताची आवडी ।

त्यांची भेटी तैं होय रोकडी । जैं पुण्याच्या कोडी तिष्ठती ॥ २४० ॥

ज्यांचिया आवडीच्या लोभा । भगवंतु पालटें आला गर्भा ।

दशावतारांची शोभा जाहली । पद्मनाभा ज्यांचेनि ॥ २४१ ॥

ऐसे कृष्णकृपासमारंभे । जे भगवंताचे वालभे ।

त्यांची भेटी तैंचि लाभे । जैं भाग्यें सुलभें पैं होती ॥ २४२ ॥

निष्कामता निजदृष्टी । अनन्त पुण्यकोट्यनुकोटी ।

रोकड्या लाभती पाठोवाठीं । तैं होय भेटी हरिप्रियांची ॥ २४३ ॥

व्याघ्रसिंहांचे दूध जोडे । चंद्रामृतही हाता चढे ।

परी हरिप्रियांची भेटी नातुडे । दुर्लभ भाग्य गाढें मनुष्यां ॥ २४४ ॥

व्याघ्रसिंहदुधासाठी । अतिसबळता जोडे पुष्टी ।

परी जन्ममरणांची तुटी । दुधासाठीं कदा नव्हे ॥ २४५ ॥

म्हणती चंद्रामृत जो आरोगी । तो होय नित्य निरोगी ।

मुख्य चंद्रचि क्षयरोगी । त्याचें अमृत निरोगी करी केवीं ॥ २४६ ॥

व्याघ्रसिंहदुग्धाचे शक्तीं । प्राणी जैं अजरामर होती ।

तैं तेणें दुग्धें जयांची उत्पत्ती । ते कां मरती व्याघ्रसिंह ॥ २४७ ॥

जैं हरिभक्तांची भेटी घडे । तैं न बाधी संसारसांकडें ।

जन्ममरण समूळीं उडे । त्यांची भेटी आतुडे अतिभाग्यें ॥ २४८ ॥

आजि मी भाग्यें सभाग्य पूर्ण । लाधलों तुमचें दर्शन ।

तरी "आत्यंतिक क्षेम" कोण । तें कृपा करून मज सांगा ॥ २४९ ॥


अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतोऽनघाः ।

संसारेऽस्मिन्क्षणार्धोऽपि सत्सङ्गः शेवधिर्नृणाम्‌ ॥ ३० ॥


म्हणों तुम्ही निष्पाप निर्मळ । तंव तुमचेनि दर्शनें तत्काळ ।

नासती सकळ कलिमळ । ऐसे निजनिर्मळ तुम्ही सर्व ॥ २५० ॥

स्नान केलिया गंगा । पवित्र करी सकळ जगा ।

ते गंगाही निजपापभंगा । तुमचे चरणसंगा वांछीत ॥ २५१ ॥

तुमची दर्शनसंग-चिद्‌गंगा । अत्यंत दाटुगी माजीं जगा ।

दर्शनमात्रें ने भव भंगा । जन्ममरण पैं गा मग कैंचे ॥ २५२ ॥

तेथें कायसा गंगेचा पडिपाडु । नाहीं तीर्थमहिमेसी पवाडु ।

तीर्थां भवदोष अवघडु । त्यांचा करी निवाडु दृष्टिसंगें ॥ २५३ ॥

ऐशी पवित्रता प्रबळ । दृष्टि‍उत्संगी वाढवा सकळ ।

आजि झालों मी अतिनिर्मळ । तुम्हीं दीनदयाळ मीनलेति ॥ २५४ ॥

ऐसे पवित्र आणि कृपामूर्ति । भाग्यें लाधलो हे संगती ।

सत्संगाची निजख्याती । सांगता श्रुति मौनावल्या ॥ २५५ ॥

ब्रह्म निर्धर्म नेणे निजधर्मा । साधुमुखें ब्रह्मत्व ये ब्रह्मा ।

त्या सत्संगाचा महिमा । अतिगरिमा निरुपम ॥ २५६ ॥

सत्संग म्हणों निधीसमान । निधि जोडल्या हारपे जाण ।

सत्संगाचें महिमान । साधकां संपूर्ण सद्‌रूप करी ॥ २५७ ॥

निधि सांपडलिया साङ्ग । अत्यंत वाढे विषयभोग ।

तैसा नव्हे जी सत्संग । निर्विषयें चांग सुखदाता ॥ २५८ ॥

इंद्रियांवीण स्वानंदु । विषयांवीण परमानंदु ।

ऐसा करिती निजबोधु । अगाध साधुनिजमहिमा ॥ २५९ ॥

निमिषार्ध होता सत्संग । तेणें संगें होय भवभंग ।

यालागीं सत्संगाचें भाग्य । साधक सभाग्य जाणती ॥ २६० ॥

संतचरणीं ज्यांचा भावो । भावें तुष्टती संत स्वयमेवो ।

संतसन्निधिमात्रें पहावो । संसार वावो स्वयें होय ॥ २६१ ॥

नाना विकार विषयविधी । संसारु सबळत्वें बाधी ।

त्या संसाराची अवधी । जाण त्रिशुद्धी सत्संग ॥ २६२ ॥

दीपाचिये संगप्राप्ती । निःशेष कापुरत्वाची शांती ।

तेवीं झालिया सत्संगती । संसारनिवृत्ति क्षणार्धें ॥ २६३ ॥

ते तुमची सत्संगती । भाग्यें पावलों अवचितीं ।

"आत्यंतिक क्षेम" कैशा रितीं । प्राणी पावती तें सांगा ॥ २६४ ॥

आत्यंतिक क्षेमाचें वर्णन । जरी म्हणाल भागवतधर्म ।

त्या धर्माचा अनुक्रम । साङ्ग सुगम सांगा जी ॥ २६५ ॥


धर्मान्भागवतान्ब्रूत यदि नः श्रुतये क्षमम्‌ ।

यैः प्रसन्नः प्रपन्नाय दास्यत्यात्मानमप्यजः ॥ ३१ ॥


परिसावया भागवतधर्मीं । श्रवणाधिकारी असों जरी आम्ही ।

तरी कृपा करूनि तुम्हीं । सांगावे स्वामी सकळ धर्म ॥ २६६ ॥

नवल या धर्मांची ख्याती । सप्रेम आदरितां प्रिती ।

तेणें तुष्टोनियां श्रीपती । दे सेवकां हातीं आपणिया ॥ २६७ ॥

"अजन्मा" या नामाची ख्याती । वेदशास्त्रीं मिरवी श्रीपती ।

तो भागवतधर्माचिया प्रीती । सोशी जन्मपंक्ती भक्तांचिया ॥ २६८ ॥

एवं भागवतधर्मी जाण । जो कोणी अनन्य शरण ।

त्यासी तुष्टोनियां नारायण । निजात्मता पूर्ण स्वयें देतु ॥ २६९ ॥

जी भागवतधर्मश्रवणार्थ । मज अधिकारु जरी नसेल येथ ।

तरी मी अनन्य शरणागत । आणि तुम्ही समस्त कृपाळू ॥ २७० ॥

भूतदयेचें निडारलेपण । तुमच्या ठायीं वोसंडे पूर्ण ।

तुम्ही दयानिधि संपूर्ण । दीनोद्धरण तुमचेनी ॥ २७१ ॥

जेथ तुमची कृपा पूर्ण । तेथ न राहे जन्ममरण ।

सर्वाधिकार संपूर्ण । सहज आपण वोळंगे ॥ २७२ ॥

तंव तुमचे कृपेपरतें । आन सामर्थ्य नाहीं येथें ।

ऐसें जाणोनियां निश्चितें । शरण तुम्हांतें मी आलों ॥ २७३ ॥

कायसी ज्ञातेपणाची लाज । येथें तुमचे कृपें माझें काज ।

ऐसें विदेहें प्रार्थूनि द्विज । चरणरज वंदिलें ॥ २७४ ॥

ऐकोनि विदेहाचा नम्र प्रश्न । संतोषले नवही जण ।

तेंचि श्रीमुखें नारद आपण । करी निरूपण वसुदेवा ॥ २७५ ॥


श्रीनारद उवाच ।

एवं ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमाः ।

प्रतिपूज्याब्रुवन्प्रीत्या ससदस्यर्त्विजं नृपम्‌ ॥ ३२ ॥


जो जगाचि स्थिती गति जाणता । जो हरिहरांचा पढियंता ।

जो निजात्मज्ञानें पुरता । तो झाला बोलता नारदु ॥ २७६ ॥

नारद म्हणे वसुदेवा । विदेहें प्रश्न केला बरवा ।

तेणें परमानंदु तेव्हां । त्या महानुभावां उलथला ॥ २७७ ॥

संतोषोनि नवही मूर्ती । धन्य धन्य विदेहा म्हणती ।

ऋत्विजही सादर परमार्थीं । सदस्य श्रवणार्थीं अतितत्पर ॥ २७८ ॥

ऐसें दे‍ऊनि अनुमोदन । बोलते जाहले नवही जण ।

तेचि कथेचें निजलक्षण । नव प्रश्न विदेहाचे ॥ २७९ ॥

भागवतधर्म भगवद्‌भक्त । माया कैसी असे नांदत ।

तिचा तरणोपाव येथ । केवीं पावत अज्ञानी ॥ २८० ॥

येथ कैचें असे परब्रह्म । कासया नांव म्हणिजे कर्म ।

अवतारचरित्रसंख्या परम । अभक्तां अधमगति कैशी ॥ २८१ ॥

कोणे युगीं कैसा धर्म । सांगावा जी उत्तमोत्तम ।

ऐसे नव प्रश्न परम । जनक सवर्म पुसेल ॥ २८२ ॥

ऐसे विदेहाचे प्रश्न । अनुक्रमें नवही जण ।

उत्तर देती आपण । तयांत प्रथम प्रश्न कवि सांगे ॥ २८३ ॥


श्रीकविरुवाच ।

मन्येऽकुतश्चिद्‌ भयमच्युतस्य

पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम्‌ ।

उद्विग्नबुद्धेरसदात्मभावात्‌

विश्वात्मना यत्र निवर्तते भीः ॥ ३३ ॥


रायें पुशिलें "आत्यन्तिक क्षेम" । तदर्थीं कवि ज्ञाता परम ।

तो आत्यंतिक क्षेमाचें वर्म । भागवतधर्म प्रतिपादी ॥ २८४ ॥

ऐक राया नवलपरी । आपुला संकल्प आपणा वैरी ।

देहबुद्धी वाढवूनि शरीरीं अतिदृढ करी भवभया ॥ २८५ ॥

जयापाशीं देहबुद्धी । त्यासी सुख नाहीं त्रिशुद्धी ।

ते बुडाले द्वंद्वसंधीं । आधिव्याधिमहार्णवीं ॥ २८६ ॥

जे देहबुद्धीपाशीं । सकळ दुःखांचिया राशी ।

महाभयाचीं भूतें चौपाशीं । अहर्निशीं झोंबती ॥ २८७ ॥

देहबुद्धीचिया नरा । थोर चिंतेचा अडदरा ।

संकल्पविकल्पांचा मारा । ममताद्वारा अनिवार ॥ २८८ ॥

देहबुद्धीमाजीं सुख । अणुमात्र नाहीं देख ।

सुख मानिती ते महामूर्ख । दुःखजनक देहबुद्धी ॥ २८९ ॥

दीपाचे मिळणीपाशीं । केवळ दुःख पतंगासी ।

तरी आलिंगूं धांवे त्यासी । तेवीं विषयांसी देहबुद्धी ॥ २९० ॥

ऐशी असंत देहबुद्धी कुडी । वाढवी विषयांची गोडी ।

तेथें महाभयाची जोडी । जन्ममरणकोडी अनिवार ॥ २९१ ॥

एवढा अनिवार संताप । देहबुद्धीपाशीं महापाप ।

जाणोनि धरी जो अनुताप । विषयीं अल्प गुंतेना ॥ २९२ ॥

धरितां विषयांची गोडी । भोगाव्या जन्ममरणकोडी ।

येणें भयें विषय वोसंडी । इंद्रियांतें कोंडी अतिनेमें ॥ २९३ ॥

इंद्रियें कोंडितां न कोंडती । विषय सांडितां न सांडती ।

पुढतपुढती बाधूं येती । यालागी हरिभक्ती द्योतिली वेदें ॥ २९४ ॥

इंद्रियें कोंडावीं न लगती । सहजें राहे विषयासक्ती ।

एवढें सामर्थ्य हरिभक्तीं । जाण निश्चितीं नृपवर्या । २९५ ॥

योगी इंद्रियें कोंडती । तीं भक्त लाविती भगवद्‌भक्तीं ।

योगी विषय जे त्यागितीं । ते भक्त अर्पिती भगवंतीं ॥ २९६ ॥

योगी विषय त्यागिती । त्यागितां देह दुःखी होती ।

भक्त भगवंतीं अर्पिती । तेणें होती नित्यमुक्त ॥ २९७ ॥

हें नव्हे म्हणती विकल्पक । याचिलागीं येथें देख ।

"कायेन वाचा" हा श्लोक । अर्पणद्योतक बोलिजेला ॥ २९८ ॥

दारा सुत गृह प्राण । करावे भगवंतासी अर्पण ।

हे भागवतधर्म पूर्ण । मुख्यत्वें "भजन" यां नांव ॥ २९९ ॥

अकराही इंद्रियवृत्ती । कैशा लावाव्या भगवद्‌भक्ती ।

ऐक राया तुजप्रती । संक्षेपस्थिती सांगेन ॥ ३०० ॥

’मनें’ करावें हरीचें ध्यान । ’श्रवणें’ करावें कीर्तिश्रवण ।

’जिव्हेनें’ करावे नामस्मरण । हरिकिर्तन अहर्निशी ॥ ३०१ ॥

’करीं’ करावे हरिपूजन । ’चरणीं’ देवालयगमन ।

’घ्राणी’ तुलसी आमोदग्रहण । जिंहीं हरिचरण पूजिले ॥ ३०२ ॥

नित्य निर्माल्य मिरवे शिरीं । चरणतीर्थें अभ्यंतरीं

हरिप्रसाद ज्याचे उदरीं । त्या देखोनि दूरी भवभय पळें ॥ ३०३ ॥

वाढतेनि सद्‌भावें जाण । चढतेनि प्रेमें पूर्ण ।

अखंड ज्यासी श्रीकृष्णभजन । त्यासी भवबंधन असेना ॥ ३०४ ॥

सकल भयांमाजीं थोर । भवभय अतिदुर्धर ।

तेंही हरिभक्तीसमोर । बापुडें किंकर केवीं राहे ॥ ३०५ ॥

करितां रामकृष्णस्मरण । उठोनि पळे जन्ममरण ।

तेथें भवभयाचें तोंड कोण । धैर्यपण धरावया ॥ ३०६ ॥

जेथें हरिचरणभजनप्रीती । तेथें भवभयाची निवृत्ती ।

परम निर्भय भगवद्‌भक्ती । आमुच्या मतीं निजनिश्चयो ॥ ३०७ ॥

कृतनिश्चयो आमुचा जाण । येथें साक्षी वेद-शास्त्र-पुराण ।

सर्वात्मना भगवद्‌भजन । निर्भयस्थान सर्वांसी ॥ ३०८ ॥

असो वेद शास्त्र पुराण । स्वमुखें बोलिला श्रीकृष्ण ।

मी सर्वथा भाक्ति‍आधीन । भक्तिप्रधान भगवद्वा्क्य ॥ ३०९ ॥

उभवूनियां चारी बाह्या । निजात्मप्राप्तीच्या उपाया ।

"भक्त्याहमेकया ग्राह्यः" । बोलिला लवलाह्यां श्रीकृष्ण ॥ ३१० ॥


ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्यात्मलब्धये ।

अञ्जः पुंसामविदुषां विद्धि भागवतान्‌ हि तान्‌ ॥ ३४ ॥


न करितां वेदशात्रव्युत्पत्ति । ऐशिया अज्ञानां निजात्मप्राप्ती ।

सुगम जोडे ब्रह्मस्थिती । यालागीं हरिभक्ती प्रकाशिली देवें ॥ ३११ ॥

न करितां वेदशात्रपठण । जड मूढ म्हणाल तरले कोण ।

उन्मत्तगजेंद्र‌उद्धरण । गर्भसंरक्षण परिक्षितीचें ॥ ३१२ ॥

अंबरीषगर्भनिवारण । करावया भक्तीच कारण ।

"अहं भक्तपराधीनः" । स्वमुखें नारायण बोलिला ॥ ३१३ ॥

वनचर वानर नेणों किती । उद्धरले भगवद्‌भक्तीं ।

अस्वलें तारावया निश्चितीं । विवरीं जांबवती भक्तीस्तव वरिली ॥ ३१४ ॥

जाण पां अविवेकी केवळ । गौळी गोधनें गोपाळ ।

तेही उद्धरिले सकळ । श्रीकृष्णसखे प्रबळ अनन्यप्रीतीं ॥ ३१५ ॥

शास्त्रविरुद्ध अविवेकस्थिती । जारभावें श्रीकृष्णप्रीती ।

गोपी उद्धरिल्या नेणों किती । अनन्यभक्तिसख्यत्वें ॥ ३१६ ॥

न करितां नाना व्युत्पत्ती । सुगमोपायें ब्रह्मप्राप्ती ।

अबळें तारावया निश्चितीं । भगवंतें निजभक्ति प्रगट केली ॥ ३१७ ॥

तें हें राया भगवत जाण । मुख्यत्वें भक्तिप्रधान ।

भावें करितां भगवद्‌भजन । अज्ञान जन उद्धरती ॥ ३१८ ॥

हें भागवत नव्हे नव्हे । अज्ञानालागीं निजपव्हे ।

भवाब्धि तरावया भजनभावें । महानाव देवें निर्माण केली ॥ ३१९ ॥

भागवताचे महानावे । जे रिघाले भजनभावें ।

त्यांसी भवभयाचे हेलावे । भजनस्वभावें न लागती ॥ ३२० ॥

स्त्रीशूद्रादि आघवे । घालूनियां ये नावे ।

एकेच खेपे स्वयें न्यावे । भजनभावें परतीरा ॥ ३२१ ॥

जे आवलितां भावबळें । तोडी कर्माकर्मक्रूरजळें ।

स्वबोधाचेनि पाणिढाळें । काढिती एक वेळे निजात्मतीरा ॥ ३२२ ॥

वैराग्याचे निजनावाडे । अढळ बसले चहूंकडे ।

विषयांचे आदळ रोकडे । चुकवूनि धडपुडे काढिती कांठा ॥ ३२३ ॥

संचितक्रियमाणांच्या लाटा । मोडोनि लाविती नीट वाटा ।

वेंचूनि प्रारब्धाचा सांठा । निजात्मतटा काढिती ॥ ३२४ ॥

तेथ गुरुवचन साचोकारें । सांभाळित उणेंपुरें ।

भूतदयेचेनि दोरें । निजनिर्धारें वोढिती ॥ ३२५ ॥

तंव एका‌एक एकसरीं । काढिली परात्परतीरीं ।

तंव प्रत्यावृत्ती येरझारी । आत्मसाक्षात्कारीं खुंटली ॥ ३२६ ॥

येथ धरिला पुरे भावो । तैं बुडणेंचि होय वावो ।

मग टाकावो जो ठावो । तो स्वयमेवो आपण होय ॥ ३२७ ॥

येथ पव्हणयावीण तरणें । प्रयासेंवीण प्राप्ति घेणें ।

सुखोपायें ब्रह्म पावणें । यालागीं नारायणें प्रकाशिली भक्ती ॥ ३२८ ॥

भागवतधर्माचिये स्थिती । बाळीं भोळीं भवाब्धि तरती ।

सुखोपायें ब्रह्मप्राप्ती । तेचि श्लोकार्थीं विशद सांगे ॥ ३२९ ॥


यानास्थाय नरो राजन्‌ न प्रमाद्येत कर्हिचित्‌ ।

धावन्निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिह ॥ ३५ ॥


जो श्रुतिस्मृती नेणता । भावें भजे भगवत्पथा ।

त्यासी विधिनिषेधबाधकता । स्वप्नींही सर्वथा प्रमादु न घडे ॥ ३३० ॥

सद्‌भावेंसीं सप्रेम । आचरितां भागवतधर्म ।

बाधूं न शके कर्माकर्म । भावें पुरुषोत्तम संतुष्ट सदा ॥ ३३१ ॥

श्रुतिस्मृति हे दोन्ही डोळे । येणेंवीण जे आंधळे ।

तेही हरिभजनी धांवतां भावबळें । पडे ना आडखुळें सप्रेमयोगें ॥ ३३२ ॥

प्रेमेंवीण श्रुतिस्मृतिज्ञान । प्रेमेंवीण ध्यानपूजन ।

प्रेमेंवीण श्रवण कीर्तन । वृथा जाण नृपनाथा ॥ ३३३ ॥

माता देखोनि प्रेमभावें । बालक डोळे झांकूनि धांवे ।

तें धांवेसवें झेंपावे । अति सद्‌भावे निजमाता ॥ ३३४ ॥

जैसा सप्रेम जो भजे भक्तु । त्या भजनासवें भगवंतु ।

भुलला चाले स्वानंदयुक्तु । स्वयें सांभाळितु पदोपदीं ॥ ३३५ ॥

ऐसे आचरितां भागवतधर्म । बाधूं न शके कर्माकर्म ।

कर्मासी ज्याची आज्ञा नेम । तो पुरुषोत्तम भजनामाजीं ॥ ३३६ ॥

ऐसा भागवतधर्में गोविंदु । तुष्टला चाले स्वानंदकंदु ।

तेथें केवीं रिघे विधिनिषेधु । भक्तां प्रमादु न कदा बाधी ॥ ३३७ ॥

जेवीं कां स्वामीचिया बाळा । अवरोधु न करवे द्वारपाळा ।

तेवीं भागवतधर्मभजनशीळा । कर्मार्गळा बाधूं न शके ॥ ३३८ ॥

ज्यासी भगवद्‌भजनीं विश्वासु । विधिनिषेधु त्याचा दासु ।

देखोनि निजभजनविलासु । स्वयें जगन्निवासु सुखावे ॥ ३३९ ॥

भागवतधर्में राहे कर्म । तंव तंव सुखावे पुरुषोत्तम ।

सप्रेमभक्ता बाधी कर्म । हा वृथा भ्रम भ्रांतांसी ॥ ३४० ॥

कर्म करूं पावे प्रमादु । तंव प्रमादीं प्रगटे गोविंदु ।

यलागीं विधिनिषेधु । न शकती बाधूं हरिभक्तां ॥ ३४१ ॥

अजामिळा कर्मबाध । यमपाशीं बांधितां सुबद्ध ।

तेथें प्रगटोनि गोविंद । केला अतिशुद्ध नाममात्रें ॥ ३४२ ॥

स्वधर्म कर्म हेच दोनी । निजसत्ता भोयी करूनी ।

जो पहुडे भजनसुखासनीं । तो पडे तैं दंडणी स्वधर्म-कर्मां ॥ २४३ ॥

भजनप्रतापसत्तलक्षणें । स्वधर्मकर्मां ऐसें दंडणें ।

वर्णाश्रमांचा ठावो पुसणें । होळी करणें कर्माची ॥ ३४४ ॥

एवं भागवतधर्में जे सेवक । स्वधर्मकर्म त्यांचें रंक ।

तें राहों न शके त्यांसन्मुख । मा केवीं बाधक हों शकेल ॥ ३४५ ॥

कैसे कैसे भागवतधर्म । केवीं भगवंती अर्पे कर्म ।

अतिगुह्य उत्तमोत्तम । निजभजनवर्म ऐक राया ॥ ३४६ ॥


कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा

बुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात्‌ ।

करोति यद्यत्सकलं परस्मै

नारायणायेति समर्पयेत्तत्‌ ॥ ३६ ॥


हेतुक अथवा अहेतुक । वैदिक लौकिक स्वाभाविक ।

भगवंतीं अर्पे सकळिक । या नांव देख "भागवतधर्म" ॥ ३४७ ॥

उदकीं तरंग अतिचपळ । जिकडे जाय तिकडे जळ ।

तैसें भक्ताचें कर्म सकळ । अर्पे तत्काळ भगवंतीं ॥ ३४८ ॥

ये श्लोकींचें व्याख्यान । पहिलें मानसिक अर्पण ।

पाठीं इंद्रियें बुद्धि अभिमान । कायिक जाण श्लोकान्वयें ॥ ३४९ ॥

भागवतधर्माची निजस्थिती । मन बुद्धि चित्त अहंकृती ।

आदिकरूनि इंद्रियवृत्ती । भगवंतीं अर्पिती तें ऐक ॥ ३५० ॥

बाधूं न शके स्वधर्मकर्म । ऐक राया त्याचें वर्म ।

मनीं प्रगटला पुरुषोत्तम । अतिनिःसीम निजबोधें ॥ ३५१ ॥

म्हणोनि संकल्पविकल्प । अवघे झाले भगवद्‌रूप ।

यालागीं भक्त नित्य निष्पाप । सत्यसंकल्प हरिदास ॥ ३५२ ॥

जेवीं बुद्धिबळांचा खेळ । राजा प्रधान गजदळ ।

अवघे काष्ठचि केवळ । तेवीं संकल्प सकळ भगवद्‌रूप ॥ ३५३ ॥

जो जो संपल्प कामी कामु । तो तो होय आत्मारामु ।

तेथ भजनाचा संभ्रमु । अतिनिःसीमु स्वयें वाढें ॥ ३५४ ॥

जागृति सुषुप्ती स्वप्न । तिहीं अवस्थां होय भजन ।

तेथ अखंड अनुसंधान । निजबोधें पूर्ण ठसावलें अंगीं ॥ ३५५ ॥

मना होतां समाधान । समाधानें अधिक भजन ।

पूर्ण बाणलें अनुसंधान । ध्येय-ध्याता-ध्यान समरसें भजे ॥ ३५६ ॥

तूर्या साक्षी उन्मनी । याही लाविल्या भगवद्‌भजनीं ।

जंववरी अवस्थापणीं । आप‌आपणीं मुकल्या नाहीं ॥ ३५७ ॥

ऐसा भावनेवीण उपजे भावो । तो तो तत्काळ होय देवो ।

मग अर्पणाचा नवलावो । न अर्पितां पहा हो स्वयें होय ॥ ३५८ ॥

स्वरूपें मिथ्या केलें स्वप्न । जागृती सोलूनि काढिलें ज्ञान ।

निवडोनि सुषुप्तिसुखसमाधान । तिहींतें पूर्ण एकत्र केलें ॥ ३५९ ॥

तये स्वरूपीं सगळें मन । स्वयेंचि करी निजात्मार्पण ।

तेथींचें सुखसमाधान । भक्त सज्ञान जाणती स्वयें ॥ ३६० ॥

यापरी मानसिक जाण । सहज स्वरूपीं होय अर्पण ।

आतां इंद्रियांचें समर्पण । होय तें लक्षण ऐक राया ॥ ३६१ ॥

दीपु लाविजे गृहाभीतरीं । तोचि प्रकाशे गवाक्षद्वारीं ।

तेवीं मनीं प्रगटला श्रीहरी । तोचि इंद्रियांतरीं भजनानंदु ॥ ३६२ ॥

तेचि इंद्रियव्यापार । सांगिजती सविस्तर ।

स्वाभाविक इंद्रियव्यवहार । भजनतत्पर परब्रह्मीं ॥ ३६३ ॥

जंव दृष्टि देखे दृश्यातें । तंव देवोचि दिसे तेथें ।

यापरी दृश्यदर्शनातें । अर्पी भजनसत्ते दृष्टीचा विषयो ॥ ३६४ ॥

दृश्य द्रष्टा आणि दृष्टी । देखतां तिन्ही एकवटी ।

सहजें ब्रह्मार्पण ते दृष्टी । भक्त जगजेठी यापरी अर्पी ॥ ३६५ ॥

दृश्य प्रकाशी दृश्यपणें । तेंचि दृष्टीमाजीं होय देखणें ।

ऐसेनि अभिन्नपणें । दर्शनार्पणें भजती भक्त ॥ ३६६ ॥

हे एकपणीं तीनही भाग । तिन्हीमाजीं एक अंग ।

ऐसें जें देखणें चांग । त्याचि अर्पणें साङ्ग सहजें अर्पी ॥ ३६७ ॥

नाना पदार्थ प्रांजळे । नीच नवे देखती डोळे ।

परी अर्पणाचे सोहळे । निजात्ममेळें अर्पिती स्वयें ॥ ३६८ ॥

यापरी दृष्टीचें दर्शन । भक्त करिती ब्रह्मार्पण ।

आतां श्रवणाचें अर्पण । अर्पी तें लक्षण ऐक राया ॥ ३६९ ॥

जो बोलातें बोलविता । तोचि श्रवणीं झाला श्रोता ।

तोच अर्थावबोधु जाणता । तेथें ब्रह्मार्पणता सहजेंचि ॥ ३७० ॥

शब्दु शब्दत्वें जंव उठी । तंव शब्दविता प्रगटे पाठींपोटीं ।

तेणें अकृत्रिम भजन उठी । ब्रह्मार्पणमिठी श्रवणीं पडे ॥ ३७१ ॥

शब्दबोलासवें अर्थवाढी । तंव शब्दविता घे शब्दार्थगोडी ।

तेणें हरिभजनीं आवडी । स्वयें उठी गाढी श्रवणार्पणेंसीं ॥ ३७२ ॥

शब्द जंव कानीं पडे । तंव शब्दार्थें भजन वाढें ।

बोलवित्याच्या अंगा घडे । अर्पण उघडें करितांचि ॥ ३७३ ॥

बोलासी जो बोलविता । त्यासीं दृढ केली एकात्मता ।

तें भजन चढे श्रवणाच्या हाता । ब्रह्मार्पणता निजयोगें ॥ ३७४ ॥

सद्‌गुरुवचन पडतां कानीं । मनाचे मनपण विरे मनीं ।

तेंचि श्रवण ब्रह्मार्पणीं । भगवद्‌भजनीं सार्थकता ॥ ३७५ ॥

श्रवणेंचि यापरी श्रवण । करितां उठिलें ब्रह्मार्पण ।

हेतुरहित भगवद्‌भजन । स्वभावें जाण स्वयें होत ॥ ३७६ ॥

भजनें तुष्टला जगन्निवास । होय वासाचा निजवास ।

मग घ्राणद्वारा परेश । भोगी सुवास ब्रह्मार्पणेंसीं ॥ ३७७ ॥

जो सुमना सुमनपण जोडी । तो घ्राणाचेंही घ्राण होय आवडी ।

मग नाना सुवासपरवडी । ब्रह्मार्पणप्रौढीं निजभोग अर्पी ॥ ३७८ ॥

वासाचा अवकाश होय आपण । घ्राणीं ग्राहकपणें जाण ।

तो भोगुचि स्वयें संपूर्ण । कृष्णार्पण सहज होतु ॥ ३७९ ॥

रसना रस सेवूं जाये । तंव रसस्वादु देवचि होये ।

मग रसनेमाजीं ये‍ऊनि राहे । ब्रह्मार्पणें पाहे रसभोगवृत्ती ॥ ३८० ॥

जे जे रसना सेवी गोडी । ते ते हरिरूपें धडफुडी ।

स्वादा ये‍ऊनि रोकडी । ब्रह्मार्पणपरवडी निजभोग अर्पी ॥ ३८१ ॥

रस-रसना-रसस्वादु । त्रिविधभेदें निज‌अभेदु ।

रससेवनीं परमानंदु । स्वानंदकंदु वोसंडे ॥ ३८२ ॥

कटु मधुर नाना रस । रसना सेवी सावकाश ।

परी ते अवघा ब्रह्मरस । स्वादीं सुरस परमानंदु ॥ ३८३ ॥

यापरी रसीं रसना । भोगें रतली कृष्णार्पणा ।

आतां स्पर्शविषयरचना । अर्पे ब्रह्मार्पणा तें ऐक राया ॥ ३८४ ॥

स्पर्श घे‍ईजे निजदेहीं । तंव देहींच प्रगटे विदेही ।

मग स्पर्शी जें जें कांहीं । तो तो भोगु पाहीं ब्रह्मार्पणें उठी ॥ ३८५ ॥

स्पर्शास्पर्शें जें स्पर्शिजे । तंव स्पर्शावया नाडळे दुजें ।

तेणें एकपणाचेनि व्याजें । कृष्णार्पणवोजें भजन प्रगटे ॥ ३८६ ॥

तेथ जो जो घे‍ईजे पदार्थु । तो तो पदार्थु होय समर्थु ।

तेणेंचि भजनें परमार्थु । निजस्वार्थु निजभक्तां ॥ ३८७ ॥

द्यावया कांहीं देवा जाये । तंव देतां भजन कैसें होये ।

देतें घेतें दान स्वयें । देवोचि होये निजांगें ॥ ३८८ ॥

जे‍उतें जे‍उतें चालवी पाये । तो तो मार्गु देवोचि होये ।

मग पा‍उला पा‍उलीं पाहे । निजभजन होये ब्रह्मार्पणेंशीं ॥ ३८९ ॥

चरणा चरणा निजगती । तोचि निजांगें क्षितीची क्षिती ।

चालतां तैशिया युक्ती । सहज ब्रह्मस्थिति निजकर्में अर्पी ॥ ३९० ॥

बोल बोलवितिया वदनीं भेटी । बोलणें लाजे त्याचिया दृष्टी ।

ते लाज गिळून बोलणें उठी । निजभजनपुष्टी ब्रह्मार्पणेंसी ॥ ३९१ ॥

शब्द मावळे निःशब्दीं । निःशब्दचि बोलिजे शब्दीं ।

तोचि अर्पणाचा विधी । जाण त्रिशुद्धी समर्पितेनिशीं ॥ ३९२ ॥

बोलु बोलविता बोला‍आंतु । तो बोलु अर्पणेंसींच येतु ।

ऐसा शब्देंचि भजनार्थु । प्रकटे परमार्थु ब्रह्मार्पणेंसीं ॥ ३९३ ॥

ऐसा मनें-कर्में-वचनें । जो दृढावला भगवद्‍भजनें ।

तेंचि भजन अभिमानें । निजनिर्वाणें दृढ धरी ॥ ३९४ ॥

तरंग समुद्रा‍आंतौता । म्हणे माझेनि मेघु तत्त्वतां ।

जगातें निवविता जीवविता । तृषा हरिता चातकांची ॥ ३९५ ॥

माझेनि सस्यें पिकतीं । माझेनि सरिता उसळती ।

मागुती मजमाजीं मिळती । समरसती सिंधुत्वें ॥ ३९६ ॥

तेवीं मुळींचें पूर्णपण । पावोनि भजे अभिमान ।

त्याचे भजनाचें लक्षण । सावधान अवधारीं ॥ ३९७ ॥

म्हणे मी सकललोककर्ता । कर्म करोनि अकर्ता ।

मी सर्वभोगभोक्ता । नित्य अभोक्ता मी एकु ॥ ३९८ ॥

सकळ लोकीं माझी सत्ता । सकळीं सकळांचा नियंता ।

सकळां सकळत्वें मी प्रकाशिता । होय मी शास्ता सकळिकांचा ॥ ३९९ ॥

सकळां भूतीं मी एकु । मीचि व्याप्य व्यापकु ।

जनिता जनयिता जनकु । न होनि अनेकु जगद्‌रूप मी ॥ ४०० ॥

मी देवांचा आदिदेवो । देवीं देवपणा माझाचि भावो ।

व्ययामाजीं मी अज अव्ययो । अक्षरीं अक्षरभावो माझेनि अंगें ॥ ४०१ ॥

ईश्वरीं जे जे सत्ता । ते ते माझी सामर्थ्यता ।

भगवंतीं भगवंतता । जाण तत्त्वतां माझेनि ॥ ४०२ ॥

मी आपरूपीं आपु । मी प्रकृतिपुरुषांचा बापु ।

सृष्टिरचनेचा संकल्पु । निर्विकल्पु पैं माझा ॥ ४०३ ॥

मी आदीची अनादि आदी । मी समाधीची निजसमाधी ।

निजशुद्धीसी माझेनि शुद्धी । यापरी त्रिशुद्धी अभिमानार्पण ॥ ४०४ ॥

मी अजन्मा न जन्मोनि जन्में । मी अकर्मा न करोनि करीं कर्में ।

माझेनि योगें पुरुषोत्तमें । पाविजे महिमे उत्तमत्वाचे ॥ ४०५ ॥

सच्छब्दें माझें अंग । चिच्छब्दें मीचि चांग ।

न होनिया तिन्ही भाग । आनंद निर्व्यंग तोचि मी ॥ ४०६ ॥

माझेनि सूर्यदृष्टी डोळस । मजमाजीं चिदाकाशाचा अवकाश ।

माझेनि अंगें जगन्निवास । सावकाश नांदतु ॥ ४०७ ॥

अजा अजपणें मी अज । निःशेष निर्बीजां मी बीज ।

माझेनि निजांगें निज । निजभोज स्वयें नाचे ॥ ४०८ ॥

अधिष्ठाना मजमाजीं अधिवासु । मी जगदीशाचा पूर्ण ईशु ।

मी परम पुरुषाचाही पुरुषु । परेशा परेशु मीच स्वयें ॥ ४०९ ॥

असंत माझेनि संत होये । अचित्‌ माझेनि चिदत्व लाहे ।

निजानन्दासीही पाहें । आनंदु निर्वाहे माझेनि ॥ ४१० ॥

मी सकळ सिद्धींची निजसिद्धी । मी सर्वांगदेखणी बुद्धीची बुद्धी ।

मोक्ष म्हणणें तोही उपाधी । जाण त्रिशुद्धी माझेनि ॥ ४११ ॥

मी साचार निजधर्म । मजमाजीं ब्रह्म विसरे कर्म ।

ब्रह्मसमाधीचें परब्रह्म । निजनिःसीम मीच मी ॥ ४१२ ॥

हरि-हर-ब्रह्मा निजनिर्धारीं । हेही माझे अंशांशधारी ।

मि दशावतारांचा अवतारी । माझी निजथोरी मीही नेणें । ॥ ४१३ ॥

ऐशिया नाना विवंचना । अभिमानें भजे भगवद्‌भजना ।

"ब्रह्माहमस्मि" दृढभावना । आपण आपणा पूर्णत्वें अर्पी ॥ ४१४ ॥

जीव घालूनि पुर्णत्वा‍आंतु । जें जें अभिमान कल्पितु ।

तें तें साचचि स्वयें होतु । तेंही पूर्णत्व अर्पितु निजपूर्णत्वीं ॥ ४१५ ॥

"ब्रह्माहमस्मि" नुसधें वचन । ये अहंते नाम भगवद्‌भजन ।

मा हा तंव तद्‌रूप हो‍ऊन । भजे अभिमान ब्रह्मार्पणेंसीं ॥ ४१६ ॥

सांडूनि देहबुद्धीचा केरु । भजनें उठिला अहंकारु ।

तो अपरोक्ष निजसाक्षात्कारु । पावूनि पूर्ण निर्धारु पूर्णत्वें वर्ते ॥ ४१७ ॥

म्हणौनि मनना मीचि मनन । स्मरणा मीचि नित्य स्मरण ।

चित्तासी मी निजचिंतन । चिंत्यधर्मेंवीण सर्वदा ॥ ४१८ ॥

ज्याची सहसा प्राप्ति नव्हे । तें निजचित्तेंचि चिंतावें ।

तंव अप्राप्तीची प्राप्ति पावे । चित्त निजानुभवें सहज भजतां ॥ ४१९ ॥

तेव्हां निश्चितें जें जें चिंती चित्त । तें तें स्वयेंचि होय समस्त ।

या प्रतीतीं चित्त भजत । ब्रह्मार्पणयुक्त निजबोधें ॥ ४२० ॥

नाथिलें चिंती ते "अतिचिंता" । आथिलें ते "निश्चिंतता" ।

आथी नाथी सांडिली चिंता । सहजें न भजतां भजन होये ॥ ४२१ ॥

चित्त चिंत्य आणि चिंतन । यापरी तिहींस जाहलें समाधान ।

तें समाधानही कृष्णार्पण । सहजी संपूर्ण स्वयें होये ॥ ४२२ ॥

ऐसिया भगवद्‌भजनविधीं । भजनशील झाली बुद्धी ।

तैं सकळ कर्मीं समाधी । जाण त्रिशुद्धी स्वयें झाली ॥ ४२३ ॥

कर्माचरणीं समाधी । एक म्हणती न घडे कधीं ।

तें पावले नाहीं निजात्मबोधीं । जाण त्रिशुद्धी विदेहा ॥ ४२४ ॥

ताटस्थ्या नांव समाधी । म्हणे त्याची ठकली बुद्धी ।

ते समाधी नव्हे त्रिशुद्धी । जाणावी नुसधी मुर्छा आली ॥ ४२५ ॥

ताटस्थ्यापासूनि उठिला । तैं तो समाधीस मुकला ।

तेव्हां एकदेशी भावो आला । मंदही या बोला न मानिती सत्य ॥ ४२६ ॥

समाधी आणि एकदेशी । बोलतां बोलणें ये लाजेसी ।

सत्य मानी ते शब्दपिशी । शुद्ध स्वरूपासी अनोळख ॥ ४२७ ॥

येथें प्राचीन अतिसमर्थ । तें मूर्च्छा आणोनि करी तटस्थ ।

वांचूनि चालते बोलते समाधिस्थ । जाण पां निश्चित वसिष्ठादिक ॥ ४२८ ॥

पाहें पां देवर्षि नारदु । विनोदें न मोडे समाधिबोधु ।

याज्ञवल्क्याचा समाधिसंबंधु । ऋषिप्रसिद्धु परिक्षा केली ॥ ४२९ ॥

स्वरूप देखोनि मूर्च्छित जाहला । तो आपणियां आपण तरला ।

स्वयें तरूनि जन उद्धरिला । तो बोधु प्रकाशिला शुकवामदेवीं ॥ ४३० ॥

यालागीं समाधि आणि व्युत्थान । या दोनी अवस्थांसहित जाण ।

बुद्धी होये ब्रह्मार्पण । अखंडत्वें पूर्ण परमसमाधि ॥ ४३१ ॥

अर्जुना दे‍ऊनि निजसमाधी । सवेंचि घातला महायुद्धीं ।

परी तो कृष्ण कृपानिधी । ताटस्थ्य त्रिशुद्धी नेदीच स्पर्शों ॥ ४३२ ॥

सकळ कर्मीं समाधी । हे सद्‌गुरुचि बोधी बुद्धी ।

तरी बुद्धींही त्रिशुद्धी । निजसमाधी न मोडे ॥ ४३३ ॥

बुद्धीं आकळलें परब्रह्म । तैं अहैतुक चाले कर्म ।

हेंचि बुद्धीचें अर्पण परम । इतर तो भ्रम अनुमानज्ञान ॥ ४३४ ॥

स्वरूपीं दृष्टी निवधी । अनवच्छिन्न समानबुद्धी ।

कर्माकर्मीं अज्ञान न बाधी । "परमसमाधी" तिये नांव ॥ ४३५ ॥

निःशेष गेलिया देहबुद्धी । स्वरूपपणें फुंज न बाधी ।

कर्माकर्मीं अज्ञान न बाधी । ते ’परमसमाधी’ निर्दुष्ट ॥ ४३६ ॥

ते स्वरूपीं निरवधी । भजनशीळ झाली बुद्धी ।

ते सकळ कर्मीं समाधी । निजार्पणविधी स्वयें जाहली ॥ ४३७ ॥

जेथें शमली मनाची आधी । ते जाणावी ’परमसमाधी’ ।

समाधी घेणें ते देहबुद्धी । काष्ठ तें त्रिशुद्धी मूर्च्छितप्राय ॥ ४३८ ॥

मनासी ठा‍उकें नसे । इंद्रियीं व्यापारु तरी दिसे ।

कर्म निपजे जें ऐसें । तें जाणिजे आपैसें ’कायिक’ ॥ ४३९ ॥

श्वासोच्छ्वासांचे परिचार । कां निमेषोन्मेषांचे व्यापार ।

तेही नारायणपर । केले साचार निजस्वभावें ॥ ४४० ॥

तरी देहगेहवर्णाश्रमें । स्वभागा आलीं जीं जीं कर्में ।

तीं तीं आचरोनि निजधर्में । पूर्वानुक्रमें अनहंकृती ॥ ४४१ ॥

साखरेचें कारलें प्रौढ । तें देठू-कांटेनशीं सर्वही गोड ।

तेवीं इंद्रियकर्मगूढ । स्वादिष्ठ सदृढ ब्रह्मार्पणें ब्रह्मीं ॥ ४४२ ॥

कर्मकलापु आघवा । आचरोनि आणि गौरवा ।

परी कर्तेपणाचिया गांवा । अहंभावो स्पर्शेना ॥ ४४३ ॥

मजपासून झालें सत्कर्म । माझा आचार अति उत्तम ।

म्यां निरसिलें मरणजन्म । हा स्वभावें देहधर्म उठोंचि नेणे ॥ ४४४ ॥

देहसंगें तरी वर्तणें । परी देहधर्म धरूं नेणे ।

देहस्वभाव लक्षणें । ब्रह्मार्पणें विचरिती ॥ ४४५ ॥

देहधर्माचा नुठे फांटा । ज्ञानगर्वाचा न चढेचि ताठा ।

यालागीं सहज भजनामाजिवटा । झाला तो पैठां अनहंकृती ॥ ४४६ ॥

त्यापासूनि जें जें निपजे । तें तें देवो म्हणे माझें खाजें ।

यालागीं ब्रह्मार्पणवोजें । त्याचे स्वभाव सहजें नार्पितां अर्पिती ॥ ४४७ ॥

परिसाचे कसवटीवर्‍हें । जें जें लागे तें तें साडेपंधरें ।

तेवीं निपजे जें जें शरीरें । तें तें खरें परब्रह्म ॥ ४४८ ॥

त्याचा खेळु तेंचि महापूजन । त्याची बडबड तेंचि प्रिय स्तवन ।

त्याचे स्वभावीं स्वानंदपूर्ण । श्रीनारायण सुखावे ॥ ४४९ ॥

तो जे‍उती वास पाहे । आवडीं देवो ते‍उता राहे ।

मग पाहे अथवा न पाहे । तरी देवोचि स्वयें स्वभावें दिसे ॥ ४५० ॥

तयासी चालतां मार्गें । तो मार्गु हो‍इजे श्रीरंगें ।

तो देवाचिया दोंदावरी वेगें । चाले सर्वांगें डुल्लत ॥ ४५१ ॥

जें जें कर्म स्वाभाविक । तें तें ब्रह्मार्पण अहेतुक ।

या नांव भजन निर्दोख । ’भागवतधर्म’ देख या नांव ॥ ४५२ ॥

स्वाभाविक जे वर्तन । तें सहजें होय ब्रह्मार्पण ।

या नांव शुद्ध आराधन । भागवतधर्म पूर्ण जाण राया ॥ ४५३ ॥

यापरी भगवद्‌भजनपथा । भय नाहीं गा सर्वथा ।

’अभय’ पुशिलें नृपनाथा । तें जाण तत्त्वतां भजनें होय ॥ ४५४ ॥

येथें भयाचें कारण । राया तूं म्हणशील कोण ।

तेंही सांगों सावधान । ऐक श्रवणसौभाग्यनिधी ॥ ४५५ ॥


भयं द्वितीयाभिनिवेशतः स्यात्‌

ईशादपेतस्य विपर्ययोऽस्मृतिः ।

तन्माययातो बुध आभजेत्तं

भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा ॥ ३७ ॥


आतां पूर्णत्वें सर्वत्र एक । तेथ जो म्हणे मी वेगळा देख ।

तेंचि अज्ञान भयजनक । दुःखदायक अतिद्वंद्वें ॥ ४५६ ॥

भयाचें मूळ दृढ अज्ञान । त्याचें निवर्तक मुख्य ज्ञान ।

तेथ कां लागलें भगवद्‌भजन । ऐसा ज्ञानाभिमान पंडितां ॥ ४५७ ॥

ऐक राया येचि अर्थी । ज्ञानासी कारण मुख्य भक्ती ।

हा कृतनिश्चयो आमुच्या मतीं । तेही उपपत्ती अवधारीं ॥ ४५८ ॥

अज्ञानाचें मूळ माया । जे ब्रह्मादिकां न ये आया ।

गुणमयी लागली प्राणियां । जाण ते राया अति दुस्तर ॥ ४५९ ॥

त्या मायेचें मुख्य लक्षण । स्वस्वरूपाचें आवरण ।

द्वैतांचें जें स्फुरे स्फुरण । "मूळमाया" जाण तिचें नांव ॥ ४६० ॥

ब्रह्म अद्वयत्वें परिपूर्ण । ते स्वरूपी स्फुरे जें मीपण ।

तेंचि मायेचें जन्मस्थान । निश्चयें जाण नृपनाथा ॥ ४६१ ॥

ते मायेच्या निजपोटीं । भयशोकदुःखांचिया कोटी ।

ब्रह्माशिवादींचे लागे पाठी । इतरांची गोठी ते कोण ॥ ४६२ ॥

ते माहामायेची निवृत्ती । करावया दाटुगी भगवद्‌भक्ती ।

स्वयें श्रीकृष्ण येचि अर्थीं । बोलिला अर्जुनाप्रती गीतेमाजीं ॥ ४६३ ॥


" मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते " भ. गीता-७.१४


माया म्हणिजे भगवच्छक्ती । भगवद्‌भजनें तिची निवृत्ती ।

आन उपाय तेथें न चलती । भक्त सुखें तरती हरिमाया ॥ ४६४ ॥

हरीची माया हरिभजनें । हरिभक्तीं सुखेंचि तरणें ।

हें निजगुह्य अर्जुनाचेनि कारणें । स्वयें श्रीकृष्णें सांगितलें ॥ ४६५ ॥

मायेचि हेचि निजपुष्टी । स्वरूपीं विमुख करी दृष्टी ।

द्वैतभावें अत्यंत लाठी । भ्रमाची त्रिपुटी वाढवी सदा ॥ ४६६ ॥

भयाचें जनक द्वैतभान । द्वैतजनक माया जाण ।

मायानिवर्तक ब्रह्मज्ञान । हें संत सज्ञान बोलती ॥ ४६७ ॥

ऐसें श्रेष्ठ जें ब्रह्मज्ञान । तें भक्तीचें पोसणें जाण ।

न करितां भगवद्‌भजन । ब्रह्मज्ञान कदा नुपजे ॥ ४६८ ॥

जरी जाहले वेदशास्त्रसंपन्न । तिहीं न करितां भगवद्‌भजन ।

मायानिवर्तक ब्रह्मज्ञान । तयांसीही जाण कदा नुपजे ॥ ४६९ ॥

शब्दज्ञानाची व्युत्पत्ती । दाटुगी होय लौकिक स्थिती ।

मायानिवर्तक ज्ञानप्राप्ती । न करितां हरिभक्ती कदा नुपजे ॥ ४७० ॥

हरिगुणांची रसाळ कहाणी । ते ब्रह्मज्ञानाची निजजननी ।

हरिनामाचेनि गर्जनीं । जीव घे‍ऊनि माया पळे ॥ ४७१ ॥

माया पळतां पळों न लाहे । हरिनामधाकें विरोनि जाये ।

यालागीं हरिमाया पाहें । बाधूं न लाहे हरिभक्तां ॥ ४७२ ॥

नामाची परम दुर्धर गती । माया साहों न शके निजभक्ती ।

हरिभक्त माया सुखें तरती । यालागीं श्रीपती बोलिला स्वयें ॥ ४७३ ॥

सायुज्याच्या चारी मुक्ती । अंकीं वाढवी भगवद्‌भक्ती ।

ते न करितां अनन्यगती । शास्त्रज्ञां मुक्ती न घडे कदा ॥ ४७४ ॥

हरिभजनीं जे विमुख । त्यांसी सदा द्वैत सन्मुख ।

महाभयेंसीं दुःखदायक । प्रपंचु देख दृढ वाढे ॥ ४७५ ॥

जेवीं एका‍एकीं दिग्भ्रमु पडे । तो पूर्ण म्हणे पश्चिमेकडे ।

तैसी वस्तुविमुखें वाढे । अतिगाढें मिथ्या द्वैत ॥ ४७६ ॥

द्वैताचिये भेदविहिरे । सुटती संकल्पविकल्पांचे झरे ।

तेथ जन्ममरणांचेनि पूरें । बुडे एकसरे ब्रह्मांडगोळ ॥ ४७७ ॥

जन्ममरणांचिया वोढी । नाना दुःखांचिया कोडी ।

अभक्त सोशिती सांकडीं । हरिभक्तांतें वोढी स्वप्नींही न लगे ॥ ४७८ ॥

भक्तीचें अगाध महिमान । तेथें रिघेना भवबंधन ।

तें करावया भगवद्‌भजन । सद्‌गुरुचरण सेवावे ॥ ४७९ ॥

निजशिष्याची मरणचिंता । स्वयें निवारी जो वस्तुतां ।

तोचि सद्‌गुरु तत्त्वतां । येर ते गुरुता मंत्रतंत्रोपदेशें ॥ ४८० ॥

मंत्रतंत्र उपदेशिते । घरोघरीं गुरु आहेत आ‍इते ।

जो शिष्यासी मेळवी सद्वस्तूतें । सद्‌गुरु त्यांते श्रीकृष्ण मानी ॥ ४८१ ॥

गुरु देवो गुरु माता पिता । गुरु आत्मा ईश्वर वस्तुतां ।

गुरु परमात्मा सर्वथा । गुरु तत्त्वतां परब्रह्म ॥ ४८२ ॥

गुरूचे उपमेसमान । पाहतां जगीं न दिसे आन ।

अगाध गुरूचे महिमान । तो भाग्येंवीण भेटेना ॥ ४८३ ॥

निष्काम पुण्याचिया कोडी । अगाध वैराग्य जोडे जोडी ।

नित्यानित्यविवेक‌आवडी । तैं पाविजे रोकडी सद्‌गुरुकृपा ॥ ४८४ ॥

सद्‌गुरुकृपा हातीं चढे । तेथें भक्तीचें भांडार उघडे ।

तेव्हां कळिकाळ पळे पुढें । कायसें बापुडें भवभय ॥ ४८५ ॥

गुरूतें म्हणो मातापिता । ते एकजन्मीं सर्वथा ।

हा सनातन तत्त्वतां । जाण पा वस्तुतां मायबापु ॥ ४८६ ॥

अधोद्वारें उपजविता । ते लौकिकीं मातापिता ।

अधोद्वारा आतळों नेदिता । तो सद्‌गुरु पिता सत्यत्वें शिष्यां ॥ ४८७ ॥

गुरूतें म्हणों कुळदेवता । तिची कळकर्मीच पूज्यता ।

हा सर्व कामीं अकर्ता । पूज्य सर्वथा सर्वार्थीं ॥ ४८८ ॥

गुरु म्हणो देवासमान । तंव देवांसी याचेनि देवपण ।

मग त्या सद्‌गुरूसमान । देवही जाण तुकेना ॥ ४८९ ॥

गुरु ब्रह्म दोनी समान । हेही उपमा किंचित न्यून ।

गुरुवाक्ये ब्रह्मा ब्रह्मपण । तें सद्‌गुरुसमान अद्वयत्वें ॥ ४९० ॥

यालागी अगाध गुरुगरिमा । उपमा नाहीं निरुपमा ।

ब्रह्मीं-ब्रह्मत्व-प्रमाण-प्रमा । हे वाक्यमहिमा गुरूची ॥ ४९१ ॥

ब्रह्म सर्वांचे प्रकाशक । सद्‌गुरु तयाचाही प्रकाशक ।

एवं गुरूहूनि अधिक । नाहीं आणिक पूज्यत्वें ॥ ४९२ ॥

यालागीं गुरूतें मनुष्यबुद्धीं । पाहों नये गा त्रिशुद्धी ।

ऐशिये भावार्थबुद्धी । सहजें चित्तशुद्धी सच्छिष्यां ॥ ४९३ ॥

ज्यांचा गुरुचरणीं निःसीम भावो । त्यांचा मनोरथ पुरवी देवो ।

गुरु‍आज्ञा देवो पाळी पहा हो । गुरुवाक्यें स्वयमेवो जड मूढ तारी ॥ ४९४ ॥

ब्रह्मभावें जे गुरुसेवक । देवो त्यांचा आज्ञाधारक ।

त्यांसी नित्य पुरवी निजात्मसुख । हे गुरुमर्यादा देख नुल्लुंघी देवो ॥ ४९५ ॥

देवो गुरु‍आज्ञा स्वयें मानी । तंव गुरु देवासी पूज्यत्व आणी ।

एवं उभयतां अभिन्नपणीं । भावार्थियांलागोनी तारक ॥ ४९६ ॥

सद्‌भावो नाहीं अभ्यंतरीं । बाह्य भक्ति भावेंचि करी ।

ते भावानुसारें संसारीं । नानापरी स्वयें ठकती ॥ ४९७ ॥

ठकले ते मनुष्यगती । ठकले ते निःस्वार्थी ।

ठकले ते ब्रह्मप्राप्ती । दंभें हरिभक्ती कदा नुपजे ॥ ४९८ ॥

येथ भावेंवीण तत्त्वतां । परमार्थु न ये हाता ।

सकळ साधनांचे माथां । जाण तत्त्वतां सद्‌भावो ॥ ४९९ ॥

कोरडिये खांबीं धरितां सद्‌भावो । तेथेंचि प्रगटे देवाधिदेवो ।

मा सद्‌गुरु तंव तो पहा वो । स्वयें स्वयमेवो परब्रह्म ॥ ५०० ॥

यालागी गुरुभजनापरता । भजावया मार्गु नाही आयता ।

ज्ञान-भक्ति जे तत्त्वतां । ते जाण सर्वथा सद्‌गुरुभक्ति ॥ ५०१ ॥

गुरुहूनि श्रेष्ठ ब्रह्म । म्हणतां गुरुत्वा आला कनिष्ठ धर्म ।

ऐसा भाव धरितां विषम । ब्रह्मसाम्य शिष्यां नुपजे ॥ ५०२ ॥

आम्हां सद्‌गुरु तोचि परब्रह्म । ऐसा नित्य निजभाव सप्रेम ।

हेचि गुरुसेवा उत्तमोत्तम । शिष्य परब्रह्म स्वयें होये ॥ ५०३ ॥

ऐशिये गुरुसेवे‍आंत । प्रह्लाद झाला द्वंद्वातीत ।

नारद स्वानंदें गात नाचत । ब्रह्मसाम्यें विचरत सुरासुरस्थानें ॥ ५०४ ॥

ऐसीचि गुरुसेवा करितां । चुकली अंबरीषाची गर्भव्यथा ।

ते गर्भ जाहला देवोचि साहता । भक्ता भवव्यथा बाधों नेदी ॥ ५०५ ॥

ऐशिया अभिन्न भावना । सुबुद्धी भजती गुरुचरणां ।

ते पढियंते जनार्दना । त्यांसी भवभावना शिवों नेदी ॥ ५०६ ॥

गुरु ब्रह्म दोनी एक । शिष्यही असे तदात्मक ।

जे भेदें मानिती वेगळिक । तेही मायिक कवि सांगे ॥ ५०७ ॥


अविद्यमानोऽप्यवभाति हि द्वयोः

ध्यातुर्धिया स्वप्नमनोरथौ यथा ।

तत्कर्मसङ्कल्पविकल्पकं मनो

बुधो निरुन्ध्याद्‌ अभयं ततः स्यात्‌ ॥ ३८ ॥


पुरुषासी जो प्रपंचु दिसे । तो नसतांचि मिथ्या आभासे ।

जेवीं कां एकला निद्रावशें । स्वप्नीं निजमानसें जग कल्पी ॥ ५०८ ॥

असोनि निद्रावश दिसे स्वप्न । जो जागा होवोनि आपण ।

करूं बैसे मनोरथध्यान । तो नसतेंचि जन वन एकत्वीं देखे ॥ ५०९ ॥

हो कां घालोनि आसन । जो करी मूर्तिचिंतन ।

त्यासी ध्येय-ध्याता-उपचार-ध्यान । नसतेंच जाण कल्पित भासे ॥ ५१० ॥

जेवीं धनलोभ्याचें हारपे धन । परी वासना न सांडी धनधान्य ।

धनातें आठवितां मन । धनलोभें पूर्ण पिसें होये ॥ ५११ ॥

मन स्वयें जरी नव्हे धन । तरी धनकोश आठवी मन ।

तंव स्मृती वळघे वन । व्यामोहें पूर्ण पिसें होये ॥ ५१२ ॥

तेवीं व्यामोहाचें पूर्ण भरित । मिथ्या भासे देहादि द्वैत ।

तें अहंभावें मानितां आप्त । भवभय निश्चित आदळे अंगीं ॥ ५१३ ॥

भवभयाचे कारण । मनःकल्पना मुख्य जाण ।

त्या मनाचें करावया निरोधन । सद्‌गुरुवचननिजनिष्ठा ॥ ५१४ ॥

हें जाणोनि सच्छिष्य ज्ञाते । गुरुवाक्यें विश्वासयुक्तें ।

विवेकवैराग्याचेनि हातें । निजमनातें आकळिती ॥ ५१५ ॥

तेचि आकळती हातवटी । संक्षेपें राया सांगेन गोष्टी ।

सद्‌गुरुवाक्य परिपाटी । जे मनातें थापटी निजबोधें ॥ ५१६ ॥

चंचळत्वें विषयध्यान । करितां देखे जें जें मन ।

तें तें होय ब्रह्मार्पण । सद्‌गुरुवचननिजनिष्ठा ॥ ५१७ ॥

धरूनियां विषयस्वार्थु । मनें जो जो घे‍इजे अर्थु ।

तो तो होय परमार्थु । हा अनुग्रहो समर्थु गुरुकृपेचा ॥ ५१८ ॥

जो भु‍ईभेणें पळों जाये । तो जेथें पळे तेथें भू ये ।

मग येणेंजाणें स्वयें राहे । ठायीं ठाये पांगुळला ॥ ५१९ ॥

तैसें मनासी लाविजे वर्म । जें जें देखे तेंचि ब्रह्म ।

जें जें करूं बैसे कर्म । तेथ पुरुषोत्तम स्वयें प्रगटे ॥ ५२० ॥

एवं इंद्रियवृत्ति‍उल्लाळे । मोडिले गुरुवाक्यप्रतीतिबळें ।

निजाधिष्ठानमेळें । कळासलें येके वेळे अखंड कुलुप ॥ ५२१ ॥

ऐसें नेमितां बाह्य कर्म । मनाचा मोडे द्वैत भ्रम ।

तंव बाह्य परब्रह्म । पूर्ण चिद्व्योम कोंदाटे ॥ ५२२ ॥

ऐसें भजनें मन नेमितां स्वयें । न रिघे कल्पांतकाळभये ।

भक्त हो‍ऊनियां निर्भयें । विचरती स्वयें निःशंक ॥ ५२३ ॥

हे अगाध निष्ठा परिपूर्ण । भोळ्याभाळ्या न टके जाण ।

यालागी सुगम साधन । सांगेन आन तें ऐक ॥ ५२४ ॥


श्रृण्वन्सुभद्राणि रथाङ्गपाणेः

जन्मानि कर्माणि च यानि लोके ।

गीतानि नामानि तदर्थकानि

गायन्विलज्जो विचरेदसङ्गः ॥ ३९ ॥


तरावया भाळेभोळे जन । मुख्य चित्तशुद्धीच कारण ।

जन्मकर्म हरीचे गुण । करावे श्रवण अत्यादरें ॥ ५२५ ॥

चुकल्या पुत्राची शुद्धिवार्ता । जेणें सादरें ऐके माता ।

तेणें सादरें हरिकथा । सार्थकता परिसावी ॥ ५२६ ॥

हरीचीं जन्मकर्में अनंत गुण । म्हणाल त्यांचें नव्हेल श्रवण ।

लोकप्रसिद्ध जें जें पुराण । तें श्रद्धा संपूर्ण ऐकावें ॥ ५२७ ॥

बहु देव बोलिले पुराणीं । तेही लागती ज्याचे चरणीं ।

तो समर्थ चक्रपाणी । जो वेदपुराणीं वंदिजे ॥ ५२८ ॥

त्याचीं जीं जीं जन्मे अति‍अद्‌भुत । जीं जीं कर्मे परमार्थयुक्त ।

स्वमुखें बोलिला भगवंत । तीं तीं ज्ञानार्थ परिसावीं ॥ ५२९ ॥

जें जें केलें पुराणश्रवण । तें तें व्यर्थ होय मननेंविण ।

यालागीं श्रवण-मनन । सावधान करावें ॥ ५३० ॥

मोले घेतली जे गाये । दुभतें खातां विषय होये ।

तेचि दान देतां लवलाहें । दुभती होये परमामृतें ॥ ५३१ ॥

तेवीं केले जें श्रवण । तें मननें परम पावन ।

तेंचि उपेक्षितां जाण । परिपाकीं पूर्ण वांझ होये ॥ ५३२ ॥

हरिनाम पडतां श्रवणीं । एकां गळोनि जाये वदनीं ।

एकां ये कानींचे ते कानीं । जाय निघोनि हरिनाम ॥ ५३३ ॥

हरिनाम पडतां श्रवणीं । ज्याचे रिघे अंतःकरणीं ।

सकळ पापा होवोनि धुणी । हरिचरणीं तो विनटे ॥ ५३४ ॥

यापरी श्रवणीं श्रद्धा । मननयुक्त करितां सदा ।

तैं विकल्प बाधीना कदा । वृत्तिं शुद्धा स्वयें होये ॥ ५३५ ॥

ऐसें मननयुक्त श्रवण । करितां वोसंडे हर्ष पूर्ण ।

तेणें हर्षें हरिकिर्तन । करी आपण स्वानंदें ॥ ५३६ ॥

हरिचरित्रें अगाध । ज्ञानमुद्रा-पदबंध ।

कीर्तनीं गातां विशद । परमानंद वोसंडे ॥ ५३७ ॥

वानिती अजन्मयाचीं जन्में । वानिती अकर्मयाचीं कर्में ।

स्मरती अनामियाचीं नामें । अतिसप्रेमें डुल्लत ॥ ५३८ ॥

साधावया निजकाज । सांडूनि लौकिकाची लाज ।

कीर्तनी नाचती भोज । अतिनिर्लज्ज निःशंक ॥ ५३९ ॥

कीर्तनें निर्दळिले दोष । जप तप ठेले निरास ।

यमलोक पाडिला वोस । तीर्थाची आस निरास जाहली ॥ ५४० ॥

यमनियमां पडती उपवास । मरों टेंकले योगाभ्यास ।

कीर्तनगजरें हृषीकेश । निर्दळी दोष नाममात्रे ॥ ५४१ ॥

कीर्तनाचा घडघडाट । आनंदु कोंदला उद्‌भट ।

हरुषें डोले वैकुंठपीठ । तेणें सुखें नीलकंठ तांडवनाचें नाचतु ॥ ५४२ ॥

यापरी हरिकीर्तन । देत परम समाधान ।

हा भक्ति-राजमार्ग पूर्ण । ये मार्गीं स्वयें रक्षण चक्रपाणी कर्ता ॥ ५४३ ॥

चक्र घे‍ऊनि भक्तांचे ठायीं । म्हणे तुझें कार्य कायी ।

मज जगीं वैरीचि नाहीं । भक्तद्वेषी पाहीं निजशस्त्रें नाशी ॥ ५४४ ॥

चक्रें अभिमानाचा करी चेंदा । मोहममता छेदी गदा ।

शंखें उद्बोधी निजबोधा । निजकमळें सदा निजभक्त पूजी ॥ ५४५ ॥

जेथें चक्रपाणी रक्षिता । तेथें न रिघे भवभयाची कथा वार्ता ।

यापरी कीर्तिवंता । हरि सर्वथा स्वयें रक्षी ॥ ५४६ ॥

ज्यांसी न करवे कथाश्रवण । अथवा न टके हरिकीर्तन ।

तिंहीं करावें नामस्मरण । राम-कृष्ण-गोविंद ॥ ५४७ ॥

अच्युत-नामाची निजख्याती । चेवल्या कल्पांतीं हों नेदी च्युती ।

त्या नामातें जे नित्य स्मरती । ते जाण निश्चितीं अच्युतावतार ॥ ५४८ ॥

रामकृष्णादी नामश्रेणी । अखंड गर्जे ज्यांची वाणी ।

त्यांसी तीर्थें येती लोटांगणीं । सुरवर चरणीं लागतीं स्वयें ॥ ५४९ ॥

बाप नामाचें निजतेज । यम वंदी चरणरज ।

नामापाशीं अधोक्षज । चतुर्भुज स्वयें तिष्ठे ॥ ५५० ॥

नामाचेनि पडिपाडें । कायिसें भवभय बापुडें ।

कळिकाळाचें तोंड कोणीकडे । नामापुढें रिघावया ॥ ५५१ ॥

जेवढी नामाची शक्ती । तेवढें पाप नाहीं त्रिजगतीं ।

नामापाशी चारी मुक्ती । जाण निश्चित्तीं विदेहा ॥ ५५२ ॥

ऐक राया सावधान । नामापरतें सुगम साधन ।

सर्वथा नाहीं नाहीं आन । निश्चय जाण नेमस्त ॥ ५५३ ॥

जन्म-नाम-कर्में श्रीधर । श्रवणें उद्धरती पामर ।

यालागीं हरिलीला सुभद्र । शास्त्रज्ञ नर वर्णिती ॥ ५५४ ॥

ऐसा बाणल्या भक्तियोग । न धरी जाणपणाचा फूग ।

त्यजूनि अहंममतापांग । विचरती निःसंग हरिकीर्तनें ॥ ५५५ ॥

करितां श्रवण स्मरण कीर्ति । तेणें वाढे सप्रेम भक्ति ।

भक्त विसरे देहस्फुर्ति । ऐक तेही स्थिति सांगेन राया ॥ ५५६ ॥


एवंव्रतः स्वप्रियनामकीर्त्या

जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चैः ।

हसत्यथो रोदिति रौति गायति

उन्मादवत्‌ नृत्यति लोकबाह्यः ॥ ४० ॥


हरिनामगुणकीर्तनकीर्ती । अखंड आवडे जागृतीं ।

स्वप्नींही तेचि स्थिती । दृढ हरिभक्ती ठसावे ॥ ५५७ ॥

ऐशियापरी भक्तियुक्त । दृढतर जाहलें ज्याचें व्रत ।

तंव तंव होय आर्द्रचित्त । प्रेमा अद्‌भुत हरिनामकीर्ती ॥ ५५८ ॥

आत्मा परमप्रिय हरी । त्याचे नामकीर्तीचा हर्ष भारी ।

नित्य नवी आवड वरी । सबाह्याभ्यंतरीं हरि प्रगटे ॥ ५५९ ॥

चुकल्या मायपूतां संकटीं । एकाकीं बहुकाळें जाहली भेटी ।

तेणें वोरडे घालोनि मिठी । चाले जेवीं पोटीं अनिवार रुदन ॥ ५६० ॥

तेवीं जीवशिवां अवचटी । भक्तीचे पेठे जाहली भेटी ।

आत्मसाक्षात्कारें पडे मिठी । ते संधीमाजीं उठी अनिवार रुदन ॥ ५६१ ॥

परमात्मयासी आलिंगन । तेणें अनिवार स्फुंदन ।

रोमांचित रुदन । सप्रेम पूर्ण उसासोनि करी ॥ ५६२ ॥

सवेंचि गदगदोनि हांसे । मानी मजमाजींच मी असें ।

चुकलों भेटलों हें ऐसें । देखोनि आपुलें पिसें हांसोंचि लागे ॥ ५६३ ॥

मी अखंडत्वें स्वयें संचलों । अभेदपूर्णत्वें अनादि रचलों ।

तो मी अव्ययो म्हणे जाहलों मेलों । येणें आठवें डोलडोलों हांसोंचि लागे ॥ ५६४ ॥

पळतां दोराच्या सर्पाभेण । पडे अडखळे भयें पूर्ण ।

तोच दोरातें वोळखोन । आपणिया आपण स्वयें हांसे ॥ ५६५ ॥

तेवीं संसाराचा अभावो । देहभाव समूळ वावो ।

तेथें नाथिली ममता अहंभावो । मज होता पहा वो म्हणूनि हांसे ॥ ५६६ ॥

बाप गुरुवाक्य निजनिर्वाहो । देहीं असतां विदेहभावो ।

माझे चारी देह झाले वावो । येणें अनुभवें पहा वो गर्जों लागे ॥ ५६७ ॥

म्हणे धन्य धन्य भगवद्‌भक्ती । जिणें मिथ्या केल्या चारी मुक्ती ।

मी परमात्मा निजनिश्चितीं । येणें उल्हासें त्रिजगती गर्जवी गजरें ॥ ५६८ ॥

धन्य भगवंताचें नाम । नामें केलों नित्य निष्काम ।

समूळ मिथ्या भवभ्रम । गर्जोनि निःसीम हाक फोडी ॥ ५६९ ॥

आतां दुजें नाहींच त्रिलोकीं । दिसे तें तें मीच मी कीं ।

मीच मी तो एकाकी । येणें वाक्यें अलोलिकी हाक फोडी ॥ ५७० ॥

दुर्धर भवबंध ज्याचेनि । निःशेष गेला हारपोनी ।

त्या सद्‌गुरूच्या निजस्तवनीं । गर्जवी वाणी अलोलिक ॥ ५७१ ॥

म्हणे संसार झाला वावो । जन्ममरणांचा अभावो ।

कळिकाळासी नाहीं ठावो । म्हणोनियां पहा वो हाक फोडी ॥ ५७२ ॥

ऐशा हांकावरी हाका । फोडूं लागे अलोलिका ।

सवेंचि गाये निजात्मसुखा । स्वानंदें देखा डुल्लतु ॥ ५७३ ॥

परम सख्याची गोड कथा । तृप्ती न बाणे स्वयें सांगतां ।

तेवीं निजानुभवें हरि गातां । धणी सर्वथा पुरेना ॥ ५७४ ॥

त्याचें गाणें ऐकतां । सुखरूप होय सज्ञान श्रोता ।

मुमुक्षां होय परमावस्था । जरी तो अवचिता गावों लागे ॥ ५७५ ॥

गातां पदोपदीं निजसुख । कोंदाटे अधिका‍अधिक ।

वोसंडितां परम हरिख । स्वानंदें अलोलिक नाचों लागे ॥ ५७६ ॥

सारूनि दुजेपणाचें काज । निरसोनि लौकिकाची लाज ।

अहंभावेंविण सहज । आनंदाचे भोजें अलोलिक नाचे ॥ ५७७ ॥

जो मोलें मदिरा खाये । तो मदिरानंदें नाचे गाये ।

जेणें ब्रह्मानंदु सेविला आहे । तो केवीं राहे आवरला ॥ ५७८ ॥

यालागीं तो लोकबाह्यता । स्वये नाचे ब्रह्म‌उन्मादता ।

लोक मानिती तया पिशाचता । हा बोधु पंडितां सहजा न कळे ॥ ५७९ ॥

त्याचिया निजबोधाची कथा । ऐक सांगेन नृपनाथा ।

एक भगवंतावांचून सर्वथा । त्यासी लौकिकता दिसेना ॥ ५८० ॥


खं वायुमग्निं सलिलं महीं च

ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन्‌ ।

सरित्समुद्रांश्च हरेः शरीरं

यत्किंच भूतं प्रणमेदनन्यः ॥ ४१ ॥


ब्रह्म‌उन्मादपरमानंदें । जंव जंव पाहे स्वानंदबोधें ।

तंव तंव चराचर पूर्णानंदें । देखे स्वानंदकंदें दुमदुमित ॥ ५८१ ॥

पृथ्वी आप तेज वायु नभ । देखे हरिरूप स्वयंभ ।

भूतां महाभूतांचें डिंभ । न देखे भिन्न कोंभ अभिन्नत्वें ॥ ५८२ ॥

जेवीं न मेळवितां मेळा । पाहतां जैसा केळीचा कळा ।

स्वयें विकासे फळांदळां । तेवीं वस्तु हे पांचाला भूतभौतिकात्मक ॥ ५८३ ॥

जेवीं कांतोनियां रंध्रसळे । स्फटिकदीपगृह‌अंगमेळें ।

चितारिलीं अश्वगजदळें । तीं भासती सोज्ज्वळें आंतुलेनि दीपें ॥ ५८४ ॥

तेवीं सोमसूर्यादि तेजशक्ती । कां वन्हि नक्षत्रें जे लखलखिती ।

जननयनादि निजदीप्ती । देखे आत्मज्योती सतेज ॥ ५८५ ॥

युक्तीं मेळवितां द्रव्यांतर । अग्नि परी भासे पुष्पाकार ।

तेवीं वस्तु स्वलीला साचार । रविचंद्राकारा नानात्वें भासे ॥ ५८६ ॥

पृथ्वी गंधरूपें स्वयें असे । तो गंधु कस्तूर्यादिकीं भासे ।

तेवीं भगवत्सत्ता सर्वत्र असे । परी सात्त्विकीं दिसे अतिप्रगट ॥ ५८७ ॥

यालागीं सात्त्विकाठायीं सत्त्व । तेथ देखे भवगत्तत्त्व ।

सत्त्वें सत्त्वंतां महत्त्व । अति मान्यत्व हरिरूपें ॥ ५८८ ॥

पृथ्वीसी जळावरण आहे । तेंचि चतुःसमुद्र नांव लाहे ।

तैसें देवाचेंचि अंग पाहे । दिशात्वें वाच्य होये दशदिशां ॥ ५८९ ॥

पूर्वपश्चिमादि योग । दशदिशांचे दिग्विभाग ।

तेही देवाचेंचि अंग । तद्‌रूप श्रीरंग स्वयें भासे ॥ ५९० ॥

तृण दूर्वा दर्भ द्रुम । देखोनि म्हणे हेही हरीचे रोम ।

अनोळखा हें अतिविषम । निजांगीं सर्व सम हरिरूप पाहतां ॥ ५९१ ॥

जैशा आपुल्या अंगोळिया । गणितां दिसती वेगळालिया ।

परी असती लागलिया । स्वयें सगळिया अखंड अंगीं ॥ ५९२ ॥

तेवीं वन-वल्ली-दर्भ-दांग । देखोनि म्हणे हे हरीचें अंग ।

अनन्यभावें लगबग । भिन्नभाग देखेना ॥ ५९३ ॥

म्हणे दूर्व-द्रुम-वन-वल्ली । हेचि अनंत कोटि रोमावळी ।

हरीचेनि अंगें असे वाढली । त्या निजशोभा शोभली हरिरूपत्वें ॥ ५९४ ॥

जेवीं वटाच्या पारंबिया । लोंबोनि वाढती वेगळालिया ।

त्याही वटरूपें संचलिया । वटत्वा मुकलिया म्हणों नये ॥ ५९५ ॥

तेवीं चैतन्यापासोनि वोघ । निघाले सरितारूप अनेग ।

तेही चैतन्यघन चांग । चिद्‌रूपें साङ्ग सदा वाहती ॥ ५९६ ॥

हो कां चंद्रबिंबीं अमृत जैसे । बिंबीं बिंबरूप हो‍ऊनि असे ।

तेवीं भगवंतीं संसारु भासे । भजनविश्वासें भगवद्‌रूप ॥ ५९७ ॥

ऐसे वेगवेगळे भाग । पाहतां उल्हासे जंव चांग ।

तंव अवघें उघडें जग । देवोचि साङ्ग स्वयें झाला ॥ ५९८ ॥

यालागीं सर्व भूतांचे ठायीं । अनन्यशरण कैसा पाहीं ।

लवण जैसें सागरापायीं । ठायीं ठायीं जडोनि ठाके ॥ ५९९ ॥

तेथ मुंगीही देखोनि जाण । हरिरूपीं वंदी आपण ।

मशकासही अनन्यशरण । घाली लोटांगण भगवद्‌रूपें ॥ ६०० ॥

गो-खर-चांडाळ-श्वान । अतिनिंद्य जे हीन जन ।

ते भगवद्‌रूप देखोनि पूर्ण । घाली लोटांगण अनन्यभावें ॥ ६०१ ॥

हरिरूपें देखे पाषाण । भगवद्‌रूपें वंदी तृण ।

जंगमस्थावरादिकां शरण । घाली लोटांगण चिदैक्यभावें ॥ ६०२ ॥

करितां हरिनामस्मरणकीर्ती । एका‍एकी एवढी प्राप्ती ।

झाली म्हणसी कैशा रितीं । ऐकें नृपती तो भावो ॥ ६०३ ॥

करितां पूजाविधिविधान । कां श्रवण स्मरण कीर्तन ।

सर्वदा चिदैक्यभावना पूर्ण । "पूर्ण प्राप्ति" जाण त्यातेंचि वरी ॥ ६०४ ॥


भक्तिः परेशानुभवो विरक्तिः

अन्यत्र चैष त्रिक एककालः ।

प्रपद्यमानस्य यथाश्नतः स्युः

तुष्टिः पुष्टिः क्षुदपायोऽनुघासम्‌ ॥ ४२ ॥


आ‍इके विदेहा चक्रवर्ती । ऐशी जेथें भगवद्‌भक्ती ।

तीपाशीं विषयविरक्ती । ये धांवती गोवत्स न्यायें ॥ ६०५ ॥

हें असो जेवीं जावळीं फळें । हों नेणें येरयेरां वेगळें ।

तेवीं भक्ति विरक्ति एके काळें । भक्त तेणें बळें बळिष्ठ होती ॥ ६०६ ॥

जेथ भक्ती आणि विरक्ती । नांदो लागती सहजस्थिती ।

तेथेंचि पूर्णप्राप्ती । दासीच्या स्थितीं सर्वदा राबे ॥ ६०७ ॥

यापरी भगवद्‌भक्ती । पूर्ण दाटुगी त्रिजगती ।

भक्तांघरीं नांदे प्राप्ती । भक्तिविरक्तिनिजयोगें ॥ ६०८ ॥

भक्ति विरक्ति अनुभवप्राप्ती । तिन्ही एके काळें होती ।

ऐक राया तेही स्थिती । विशदोक्तीं सांगेन ॥ ६०९ ॥

जैसी कीजे भगवद्‌भक्ती । तैसीच होय विषयविरक्ती ।

तदनुसारें अनुभवस्थिती । ती भक्त पावती तेचि क्षणीं ॥ ६१० ॥

जेवीं कां भुकेलियापाशीं । ताट वाढिलें षड्रसीं ।

तो पुष्टि तुष्टि क्षुधानाशासी । जेवीं ग्रासोग्रासीं स्वयेंचि पावे ॥ ६११ ॥

जितुका जितुका घे‍इजे ग्रास । तितुका तितुका क्षुधेचा नाश ।

तितुकाचि पुष्टिविन्यास । सुखोल्लास तितुकाचि ॥ ६१२ ॥

पुष्टि तुष्टि क्षुधानाशनी । जेवीं एके काळें येती तिनी ।

भोक्ता पावे स्वयें भोजनीं । तेवीं भगवद्‌भजनीं भक्त्यादि त्रिकु ॥ ६१३ ॥

सद्‌भावें करितां भगवद्‌भक्ती । भक्ति-विरक्ति-भगवद्प्राप्ती ।

तिनी एके काळें होती । ऐशिया युक्तीं जाणिजे राया ॥ ६१४ ॥

भक्ती म्हणिजे सर्व भूतीं । सप्रेम भजनयुक्ती ।

प्राप्ती म्हणिजे अपरोक्षस्थिती । भगवत्स्फूर्ती अनिवार ॥ ६१५ ॥

विरक्ति म्हणिजे ऐशी पहा हो । स्त्रीपुत्रदेहादि अहंभावो ।

समूळ जेथें होय वावो । विरक्ति निर्वाहो या नांव राया ॥ ६१६ ॥

यापरी भजनाचे पोटीं । भक्ति-विरक्ति-प्राप्ति त्रिपुटी ।

ऐक्यभावें सद्‌भक्तां उठी । हरिभजनदिठी एकेचि काळीं ॥ ६१७ ॥

यालागीं राया निजहितार्थीं । आदरें करावी हरिभक्ती ।

तेणें अवश्य भगवत्प्राप्ती । उपसंहारार्थी कवि सांगे ॥ ६१८ ॥


इत्यच्युताङ्‌घ्रिं भजतोऽनुवृत्त्या

भक्तिर्विरक्तिर्भगवत्प्रबोधः ।

भवन्ति वै भागवतस्य राजन्‌

ततः परां शान्तिमुपैति साक्षात्‌ ॥ ४३ ॥


यापरी अनन्य भक्ती । जे सर्वदा सर्वभूतीं करिती ।

ते भक्ती-विरक्ती-भगवत्प्राप्ती । सहजें पावती अनायासें ॥ ६१९ ॥

राया हरिभक्तिदिव्यांजन । तें ले‍ऊनि भक्त सज्जन ।

साधिती भगवन्निधान । निजभजनमहायोगें ॥ ६२० ॥

करितां ऐक्यभावें निजभक्ती । उत्कृष्ट उपजे पूर्ण शांती ।

तेणें होये असतांची निवृत्ती । भक्तां पूर्णप्राप्ति परमानंदें ॥ ६२१ ॥

यालागीं धन्य भगवद्‌भक्त । इंद्रियीं वर्तता विषयी विरक्त ।

देहीं असोनि देहातीत । नित्यमुक्त हरिभजनें ॥ ६२२ ॥

भावें करितां भगवद्‌भक्ती । भक्त मुक्तीही न वंछिती ।

तरी त्यांपाशी चारी मुक्ती । दास्य करिती सर्वदा ॥ ६२३ ॥

हा भागवतांचा निजमहिमा । अनुपम नाहीं उपमा ।

भावें भजोनि पुरुषोत्तमा । परमात्मगरिमा पावले ॥ ६२४ ॥

अगाध भगवंताची भक्ती । भक्तांची उत्कृष्ट प्राप्ती ।

ऐकतां विदेहचक्रवर्ती । आश्चर्यें चित्तीं चमत्कारला ॥ ६२५ ॥

म्हणे धन्य धन्य भगवद्‌भजन । हरिखें कवीस लोटांगण ।

घालितां चालिलें स्फुंदन । रोमांचित नयन अश्रुपूर्ण जाहले ॥ ६२६ ॥

आनंदस्वेदें कांपत । नावेक राहिला तटस्थ ।

सवेंचि जाहला सावचित्त । म्हणे झणीं महंत न पुसतां जाती ॥ ६२७ ॥

ऐशिया अतिकाकुलतीं । नेत्र उघडोनि पाहे नृपती ।

बैसली देखोनि मुनिपंक्ती । अतिशयें चित्तीं सुखावला ॥ ६२८ ॥

तेणें संतोषें डोलत । म्हणे पूर्णप्राप्त भगवद्‌भक्त ।

जगीं कैसे कैसे विचरत । तीं चिन्हें समस्त पुसों पाहों ॥ ६२९ ॥


श्रीराजोवाच ।

अथ भागवतं ब्रूत यद्धर्मो यादृशो नृणाम्‌ ।

यथाचरति यद्ब्रूते यैर्लिङ्गैर्भगवत्प्रियः ॥ ४४ ॥


भक्तां ’पूर्णप्राप्ति’ सुगम । ऐकतां राजा निवाला परम ।

तो भक्तचिन्हानुक्रम । समूळ सवर्म पूसत ॥ ६३० ॥

विदेह म्हणे स्वामी मुनी । पूर्ण प्राप्ति आकळोनी ।

ते भक्त कैसे वर्तती जनीं । तीं लक्षणें श्रवणीं लेववी मज ॥ ६३१ ॥

भक्तलक्षणभूषण । तेणें मंडित करा श्रवण ।

सावध ऐकतां संपूर्ण । हो‍इजे आपण भगवत्प्रिय ॥ ६३२ ॥

त्यांचा कोण धर्म कोण कर्म । कैसे वर्तती भक्तोत्तम ।

हृदयीं धरोनि पुरुषोत्तम । त्यांचें बोलतें वर्म तें कैसें ॥ ६३३ ॥

कोणेपरी कैशा स्थितीं । हरिभक्त हरीस प्रिय होती ।

ऐशिया लक्षणांचिया पंक्ती । समूळ मजप्रती सांगिजे स्वामी ॥ ६३४ ॥

विदेहाच्या प्रश्नावरी । संतोषिजे मुनीश्वरीं ।

कविधाकुटा जो कां हरी । तो बोलावया वैखरी सरसावला ॥ ६३५ ॥


श्रीहविरुवाच ।

सर्वभूतेषु यः पश्येद्‌ भगवद्‌भावमात्मनः ।

भूतानि भागवत्यात्मन्येष भागवतोत्तमः ॥ ४५ ॥


हरि म्हणे रायाप्रती । अमित भक्तलक्षणस्थिती ।

एक दिगंबरत्वें वर्तती । एक स्वाश्रमस्थिती निजाचरें ॥ ६३६ ॥

एक सदा पडले असती । एकांची ते उन्मादस्थिती ।

एक सदा गाती नाचती । एक ते होती अबोलणे ॥ ६३७ ॥

एक गर्जनीं हरिनामें । एक निर्दाळिती निजकर्में ।

एक भूतदयाळू दानधर्में । एक भजननेमें राहती ॥ ६३८ ॥

ऐशा अनंत भक्तस्थिती । सांगतां सांगावया नाकळे वृत्ती ।

त्यांमाजीं मुख्य संकलितीं । राया तुजप्रती सांगेन ॥ ६३९ ॥

पूर्णप्राप्तीचा मुख्य ठावो । सर्वां भूतीं भगवद्‌भावो ।

हाचि पूर्णभक्तीचा निजगौरवो । तोचि अभिप्रावो हरि सांगे ॥ ६४० ॥

सर्व भूतीं मी भगवंत । सर्व भूतें मज‌आंत ।

भूतीं भूतात्मा मीचि समस्त । मीचि मी येथ परमात्मा ॥ ६४१ ॥

ऐसें जें पूर्णत्वाचें मीपण । तेणें वाढे आत्माभिमान ।

सहजें निजनिरभिमान । तें शुद्ध लक्षण ऐक राया ॥ ६४२ ॥

शुद्ध भक्तांचें निजलक्षण । प्रत्यगात्मयाचें जें मीपण ।

तेंही मानूनियां गौण । भावना पूर्ण त्यांची ऐसी ॥ ६४३ ॥

सर्वां भूती भगवंत । भूतें भगवंती वर्तत ।

भूतीं भूतात्मा तोचि समस्त । मी म्हणणे तेथ मीपणा न ये ॥ ६४४ ॥

सर्व भूतीं भगवंत पाहीं । भूतें भगवंताचे ठायीं ।

हें अवघें देखे जो स्वदेहीं । स्वस्वरूप पाहीं स्वयें होय ॥ ६४५ ॥

तो भक्तांमाजीं अतिश्रेष्ठ । तो भागवतांमाजीं वरिष्ठ ।

त्यासी उत्तमत्वाचा पट । अवतार श्रेष्ठ मानिती ॥ ६४६ ॥

तो योगियांमाजीं अग्रगणी । तो ज्ञानियांचा शिरोमणी ।

तो सिद्धांमाजीं मुगुटमणीं । हें चक्रपाणी बोलिला ॥ ६४७ ॥

जैशा घृताचिया कणिका । घृतेंसीं नव्हती आणिका ।

तेवीं भूतें भौतिकें व्यापका । भिन्न देखा कदा नव्हती ॥ ६४८ ॥

हे उत्तम भक्तांची निजस्थिती । राया जाणावी सुनिश्चितीं ।

आतां मध्यम भक्त कैसे भजती । त्यांची भजनगती ऐक राया ॥ ६४९ ॥


ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च ।

प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः ॥ ४६ ॥


ईश्वर मानी उत्तमोत्तम । तद्‌भक्त मानी मध्यम ।

अज्ञान तो मानी अधम । द्वेषी ते परम पापी मानी ॥ ६५० ॥

ईश्वरी ’प्रेम’ पवित्र । भक्तांसी ’मैत्री’ मात्र ।

अज्ञानी तो कृपापात्र । उपेक्षा निरंतर द्वेषियांची ॥ ६५१ ॥

हे मध्यम भक्तांची भक्ती । राया जाण ऐशिया रितीं ।

आतां प्राकृत भक्तांची स्थिती । तेही तुजप्रती सांगेन ॥ ६५२ ॥


अर्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते ।

न तद्‌भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥ ४७ ॥


पाषाणप्रतिमा हाचि देवो । तेथेंचि ज्याचा पूर्ण भावो ।

भक्त-संत-सज्जनांसी पहा वो । अणुमात्र देहो लवों नेदी ॥ ६५३ ॥

ते ठायीं साधारण जन । त्याची वार्ता पुसे कोण ।

त्यांसी स्वप्नींही नाही सन्मान । यापरी भजन प्राकृताचें ॥ ६५४ ॥

ऐशिया स्थितीं जो जड भक्तु । तो जाणावा मुख्य प्राकृतु ।

प्रतिमाभंगें अंतु । मानी निश्चित्य देवाचा ॥ ६५५ ॥

यापरी त्रिविध भक्त । सांगितले भजनयुक्त ।

परी उत्तमांचीं लक्षणें अद्‌भूत । ती सांगावया चित्त उदित माझें ॥ ६५६ ॥


गृहीत्वापीन्द्रियैरर्थान्‌ यो न द्वेष्टि न हृष्यति ।

विष्णोर्मायामिदं पश्यन्‌ स वै भागवतोत्तमः ॥ ४८ ॥


> इंद्रियें विषयांतें सेविती । परी सुखदुःख नुमटे चित्तीं ।

विषय मिथ्यात्वें देखती । ते जाण निश्चितीं उत्तम भक्त ॥ ६५७ ॥

मृगजळीं जेणें केलें स्नान । तो नाहतां कोरडाचि जाण ।

तेवीं भोगीं ज्यांसी अभोक्तेपण । ते भक्त पूर्ण उत्तमोत्तम ॥ ६५८ ॥

उत्तम भक्त विषय सेविती । हा बोलु रूढला प्राकृतांप्रती ।

त्यांसी विषयीं नाहीं विषयस्फूर्ती । त्यागिती भोगिती दोनी मिथ्या ॥ ६५९ ॥

स्वप्नींचें केळें रायभोगें । जागा हो‍ऊनि खावों मागे ।

तेणें हातु माखे ना तोंडी लागे । तेवीं विषयसंगें हरिभक्त ॥ ६६० ॥

येथवरी मिथ्या विषयभान । तरी सेवावया त्यांसी काय कारण ।

येथ प्रारब्ध बळी पूर्ण । तें अवश्य जाण भोगवी ॥ ६६१ ॥

परी मी एक विषयभोक्ता । ही स्वप्नींही त्यास नुमटे कथा ।

यालागीं उत्तम भागवतता । त्यासीच तत्त्वतां बाणली ॥ ६६२ ॥

यापरी विषयासक्तीं । वर्तिजे उत्तम भक्तीं ।

याहून अगाध स्थिती । सांगेन तुजप्रती ते ऐक ॥ ६६३ ॥


देहेन्द्रियप्राणमनोधियां यो

जन्माप्ययक्षुत्‌ भयतर्षकृच्छ्रैः ।

संसारधर्मैरविमुह्यमानः

स्मृत्या हरेर्भागवतप्रधानः ॥ ४९ ॥


देह-इंद्रिय-मन-बुद्धि-प्राण । हेंचि बंधाचें पंचायतन ।

क्षुधा तृषा भय क्लेश पूर्ण । जन्ममरण इत्यादि ॥ ६६४ ॥

या पांचां स्थानीं अपार श्रम । या नांव म्हणिजे संसारधर्म ।

निजभक्तां प्रसन्न आत्माराम । त्यांसी भवभ्रम स्वप्नींही नाहीं ॥ ६६५ ॥

क्षुधा लागलिया दारुण । आन्न‌आकांक्षें पीडे प्राण ।

भक्तां क्षुधेची नव्हे आठवण । ऐसें अगाध स्मरण हरीचें ॥ ६६६ ॥

भावें करितां भगवद्‌भक्ती । क्षुधेतृषेची नव्हे स्फूर्ती ।

एवढी पावले अगाध प्राप्ती । ते भवभयें निश्चितीं डंडळतीना ॥ ६६७ ॥

मनामाजीं भवभयभरणी । तें मन रातलें हरिचरणीं ।

आतां भयातें तेथ कोण मानी । मन मनपणीं असेना ॥ ६६८ ॥

मनीं स्फुरे द्वैताची स्फूर्ती । तेथ भवभयाची दृढस्थिती ।

ते मनीं जाहली हरीची वस्ती । यालागीं भवभयनिवृत्ती द्वैतेंसीं ॥ ६६९ ॥

देहबुद्धीमाजीं जाणा । नानापरी उठती तृष्णा ।

ते बुद्धी निश्चयें हरीच्या स्मरणा । करितां परिपूर्णा विनटली स्वयें ॥ ६७० ॥

जेथें जें जें स्फुरे तृष्णास्फुरण । तेथें स्वयें प्रगटे नारायण ।

तेव्हां तृष्णा होय वितृष्ण । विरे संपूर्ण पूर्णामाजीं । ६७१ ॥

यापरी गा तृष्णारहित । हरिस्मरणें भगवद्‌भक्त ।

इंद्रियक्लेशां भक्त अलिप्त । तोही वृत्तांत ऐक राया ॥ ६७२ ॥

मुख्य कष्टाचें अधिष्ठान । इंद्रियकर्मीं राया जाण ।

ते इंद्रियकर्मीं ब्रह्मस्फुरण । हरिभक्तां पूर्ण हरिभजनें ॥ ६७३ ॥

दृष्टीनें घे‍ऊं जातां दर्शन । दृश्यमात्रीं प्रगटे नारायण ।

श्रवणीं शब्द घेतां जाण । शब्दार्थीं पूर्ण विराजे वस्तु ॥ ६७४ ॥

घ्राणीं घेतां नाना वासु । वासावबोधें प्रगटे परेशु ।

रसना सेवी जो जो रसु । रसीं ब्रह्मरसु निजस्वादें प्रगटे ॥ ६७५ ॥

देहीं लागतां शीत-उष्ण । अथवा कां मृदु-कठीण ।

तेथें स्पर्श ज्ञानें जाण । चिन्मात्र पूर्ण प्रगटे स्वयें । ६७६ ॥

आतां कर्मेंद्रियप्रवृत्ती । तेथही स्फुरे ब्रह्मस्फुर्ती ।

घेणें देणें गमनस्थिती । इंद्रियां गती आत्मारामें ॥ ६७७ ॥

ऐसे करितां इंद्रियें कष्ट । ते कष्टीं होय निजसुख प्रगट ।

तेणें इंद्रियां विश्रांति चोखट । पिकली स्वानंदपेठ हरिभक्तां ॥ ६७८ ॥

जेणें इंद्रियां कष्ट होती । तेणेंचि इंद्रिया सुखप्राप्ती ।

हे भगवद्‌भजनीं निजयुक्ती । भोगिजे हरिभक्ती हरीचेनि स्मरणें ॥ ६७९ ॥

जन्म आणि मरण । हें देहाचे माथां जाण ।

भक्त देहीं विदेही पूर्ण । ध्यातां हरिचरण हरिरूप जाहले ॥ ६८० ॥

यालागीं देहाची अहंता । कदा नुपजे भगवद्‌भक्तां ।

ते भक्तपूर्णतेची कथा । ऐक नृपनाथा सांगेन ॥ ६८१ ॥

देह धरिल्या पंचाननें । भक्त न डंडळी जीवें प्राणें ।

वंध्यापुत्र सुळीं देणें । देहाचें मरणें तेवीं देखे ॥ ६८२ ॥

छाया पालखीं बैसावी । ऐसें कोणी चिंतीना जीवीं ।

तैशी देहासी पदवी यावी । हा नुठी सद्‌भावीं लोभ भक्तां ॥ ६८३ ॥

देहासी आलिया नाना विपत्ती । भक्तां खेदु नुमटे चित्तीं ।

जेवीं आकाश शस्त्रघातीं । न ये काकुळती तैसे ते ॥ ६८४ ॥

जननीजठरीं देहो जन्मला । भक्तु न म्हणे मी जन्मा आला ।

रवि थिल्लुरीं प्रतिबिंबला । थिल्लुर मी जाहला कदा न म्हणे ॥ ६८५ ॥

सायंप्रातः सूर्य प्रकाशे । अभ्रीं गंधर्वनगर आभासे ।

देह प्रतिपाळी अदृष्ट तैसें । म्यां केलें ऐसें स्फुरेना ॥ ६८६ ॥

भक्तदेहासी येतां मरण । हेतुरहित हरीचें स्मरण ।

यालागीं देह निमाल्या आपण । न मरतां पूर्ण पूर्णत्वें उरें ॥ ६८७ ॥

थिल्लुरा समूळ नाशु झाला । तरी रवि न म्हणे तो निमाला ।

तेवीं देहो गेलिया भक्त उरला । सद्‌रूपें संचला हरिस्मरणें ॥ ६८८ ॥

आधीं काय सर्पु मारावा । मग दोरातें दोरु करावा ।

तो न पालटतां निजगौरवा । दोरूचि अघवा दोररूपें ॥ ६८९ ॥

तेवीं हरिभक्तां देहाच्या अभावो । मा काळ कवणा घालील घावो ।

आतां आम्ही ते आम्हीच आहों । तें आम्हीपणही वावो आमुचेनि आम्हां ॥ ६९० ॥

एत्यादि संसारदेहधर्म । ज्यासी स्पर्शों न शके कर्माकर्म ।

मोहें नव्हेचि भवभ्रम । तो भक्तोत्तम प्रधानत्वें ॥ ६९१ ॥

राया आणिकही एक खूण । तुज मी सांगेन संपूर्ण ।

ज्याचा काम होय नारायण । तें भक्तलक्षण अवधारीं ॥ ६९२ ॥


न कामकर्मबीजानां यस्य चेतसि सम्भवः ।

वासुदेवैकनिलयः स वै भागवतोत्तमः ॥ ५० ॥


हृदयीं चिंतितां आत्माराम । तद्‌रूप जाहला हृदयींचा काम ।

त्यासी सर्व कर्मी पुरुषोत्तम । देवदेवोत्तम तुष्टोनि प्रगटे । ६९३ ॥

तेथें ज्या ज्या वासना हृदयवासी । त्याही पडकल्या हरिमुखासी ।

एवं वासना जडल्या हरिरूपाशीं । हरि आश्रयो त्यांसी दृढ जाहला ॥ ६९४ ॥

तेथ जो जो भक्तांसी कामु । तो तो होय आत्मारामु ।

वासनेचा निजसंभ्रमु । पुरुषोत्तमु स्वयें होये ॥ ६९५ ॥

जगीं हरिभक्ति उत्तमोत्तम । भक्त कामेंचि करी निष्काम ।

चाळितां वासना-अनुक्रम । निर्वासन ब्रह्म प्रकाशे स्वयें ॥ ६९६ ॥

ग्रासोग्रासीं रामस्मरण । तें अन्नचि होय ब्रह्म पूर्ण ।

भक्त भोगी मुक्तपण । या रीतीं जाण विदेहा ॥ ६९७ ॥

ऐसा जो निष्कामनिष्ठ । तोचि भागवतांमाजीं श्रेष्ठ ।

त्यासीच प्रधानत्वपट । जाण तो वरिष्ठ उत्तमत्वें ॥ ६९८ ॥

उत्तम भक्त कैसे विचरती । त्या भक्तांची विचरणस्थिती ।

ते सांगितली राया तुजप्रती । यथानिगुती तीं श्लोकीं ॥ ६९९ ॥

उत्तम भक्त कोणें लिंगेंसी । आवडते जाहले भगवंतासी ।

तें लक्षण सांगावयासी । अति‍उल्हासीं हरि बोले ॥ ७०० ॥


न यस्य जन्मकर्मभ्यां न वर्णाश्रमजातिभिः ।

सज्जतेऽस्मिन्नहंभावो देहे वै स हरेः प्रियः ॥ ५१ ॥


प्राकृतां देहीं देहाभिमान । तेणें गुरुकृपा करितां भजन ।

पालटे अभिमानाचें चिन्ह । अहं नारायणभावनायुक्त ॥ १ ॥

अहं देह हें समूळ मिथ्या । अहं नारायण हें सत्य सत्त्वतां ।

ऐशी भावना दृढ भावितां । ते भावना‍आंतौता अभिमान विरे ॥ २ ॥

अभिमान हरिचरणीं लीन । तेव्हां भक्त होय निरभिमान ।

तेंचि निरहंतेचें लक्षण । हरि संपूर्ण सांगत ॥ ३ ॥

निरहंकाराचीं लक्षणें । तो जन्मोनि मी जन्मलों न म्हणे ।

सुवर्णाचें केलें शुनें । तरी सोनें श्वान हों नेणे तदाकारें असतां ॥ ४ ॥

तेवीं जन्मादि अहंभावो । उत्तम भक्तां नाहीं पहा हो ।

कर्मक्रियेचा निर्वाहो । अहंकर्ता स्वयमेवो मानीना ५ ॥

तो कर्म करी परी न म्हणे मी कर्ता । जेवीं गगनीं असोनि सविता ।

अग्नि उपजवी सूर्यकांता । तेवीं करोनि अकर्ता निजात्मदृष्टीं ॥ ६ ॥

सूर्ये सूर्यकांतीं अग्निसंग । तेणें होतु याग कां दाघ ।

तें बाधूं न शके सूर्याचें अंग । तेवीं हा चांग करूनि अकर्ता ॥ ७ ॥

अचेतन लोह चुंबकें चळे । लोहकर्में चुंबक न मैळे ।

तेवीं हा कर्में करूनि सकळें । अनहंकृतिबळें अकर्ता ॥ ८ ॥

देहींचीं कर्में अदृष्टें होती । मी कर्ता म्हणतां तीं बाधती ।

भक्तां सर्व कर्मीं अनहंकृती । परमात्मप्रतीती भजनयोगें ॥ ९ ॥

एवं देहींचीं कर्में निपजतां । पूर्णप्रतीती भक्त अकर्ता ।

कर्माकर्माची अवस्था । नेघे तो माथां अनहंकृती ॥ १० ॥

जरी जाहला उत्तमवर्ण । तरी तो न म्हणे मी ब्राह्मण ।

स्फटिक कुंकुमें दिसे रक्तवर्ण । । "मी लोहीवा पूर्ण" स्फटिक न म्हणे ॥ ११ ॥

ज्यासी नाही देहाभिमान । तो हाती न धरी देहाचा वर्ण ।

तैसाचि आश्रमाभिमान । भक्त सज्ञान न धरी कदा ॥ १२ ॥

अंगीं बाणला संन्यासु । परी तो न म्हणे मी परमहंसु ।

जेवी नटा‍अंगीं रजविलासु । तो राज‌उल्हासु नट न मानी ॥ १३ ॥

तेवीं आश्रमादि अवस्था । भक्त न धरीच सर्वथा ।

तैशीच जातीचीही कथा । न घे माथां भक्तोत्तम ॥ १४ ॥

जाती उंच नीच असंख्य । परी तो न म्हणे हे माझीचि एक ।

जेवीं गंगातीरीं गांव अनेक । परी गंगा माझा एक गांव न म्हणे ॥ १५ ॥

तेवीं जन्म-कर्म-वर्णा-श्रम-जाती । पूर्ण भक्त हातीं न धरिती ।

चहूं देहांची अहंकृती । स्वप्नींही न धरिती हरिभक्त ॥ १६ ॥

आशंका ॥ तरी काय वर्णाश्रम-जाती । भक्त निःशेष सांडिती ।

त्यांत असोनि नाहीं अहंकृती । ते हे उपपत्ति बोलिलो राया ॥ १७ ॥

तो जेव्हां पावे जन्मप्राप्ती । तेव्हां त्यासवें नाहीं वर्णाश्रम-जाती ।

जन्म‌अभिमानें माथां घेती । हे कुळगोत-जाति पैं माझी ॥ १८ ॥

ऐशा नाथिल्या अहंकृती । ब्रह्मादिक गुंतले ठाती ।

वाढविता वर्णाश्रम जाती । सज्ञान गुंतती निजाभिमानें ॥ १९ ॥

ऐशी अहंतेची अतिदुर्धर गती । येथें ब्रह्मादिकां नव्हे निवृत्ती ।

सोडूं नेणे गा कल्पांती । सज्ञान ठाकिजेती निजाभिमानें ॥ २० ॥

येथें भक्तांच्या भाविक स्थितीं । अभिमान तुटे भगवद्‌भक्तीं ।

ते निरभिमान भक्तस्थिती । राया तुजप्रती दाविली स्वयें ॥ २१ ॥

समूळ देहाभिमान झडे । तो देहीचि देवासी आवडे ।

ते भक्त जाण वाडेकोडें । लळेवाडे हरीचे ॥ २२ ॥

ते जें जें मागती कौतुकें । तें देवोचि होय तितुकें ।

त्यांचेनि परम संतोखें । देव सुखावला सुखें दोंदिल होये ॥ २३ ॥

तो जिकडे जिकडे जाये । देव निजांगें ते‍उता ठाये ।

भक्त जे‍उती वास पाहे । देव ते ते होय पदार्थ ॥ २४ ॥

त्यासी झणीं कोणाची दृष्टी लागे । यालागीं देवो त्या पुढें मागें ।

त्या सभोवता सर्वांगें । भक्तीचेनि पंगें भुलला चाले ॥ २५ ॥

निरभिमानाचेनि नांवें । देव निजांगें करी आघवें ।

जेवीं कां तान्हयाचेनि जीवें । जीवें भावें निजजननी ॥ २६ ॥

एवं राखतां निजभक्तांसी । तरी देव धाके निजमानसीं ।

जरी हा मजसीं आला ऐक्यासी । तरी हे प्रीति कोणासीं मग करावी ॥ २७ ॥

कोणासी पाहों कृपादृष्टीं । कोणापें सांगों निजगोष्टी ।

कोणासी खेवें देवों मिठी । ऐशी आवडी मोठी प्रेमाची ॥ २८ ॥

या काकुळतीं श्रा‍अनंतु । ऐक्यभावें करी निजभक्तु ।

मग देवो भक्त दोहींआंतु । देवोचि नांदतु स्वानंदें ॥ २९ ॥

एवं आपुली आपण भक्ती । करीतसे अनन्यप्रीतीं ।

हेंचि निरूपण वेदांतीं । अद्वैतभक्ति या नांव ॥ ३० ॥

त्यासी चहूं भुजीं आलिंगितां । हांव न बाणेचि भगवंता ।

मग रिघोनियां आंतौता । परमार्थता आलिंगी ॥ ३१ ॥

ऐसें खेंवाचें मीस करी । तेणें भक्त आणी आपणाभीतरीं ।

मग आपण त्या‍आंतबाहेरी । अतिप्रीतीवरी कोंदाटे ॥ ३२ ॥

नवल आवडीचा निर्वाहो । झणीं लागे काळाचा घावो ।

यालागीं निजभक्तांचा देहो । देवाधिदेवो स्वयें होये ॥ ३३ ॥

ऐसा जो पढियंता परम । तो भागवतांमाजीं उत्तमोत्तम ।

यापरी भागवतधर्म । पुरुषोत्तम वश्य करी ॥ ३४ ॥

ऐशिया उत्तम भक्ता । भेदाची समूळ नुरे वार्ता ।

हेचि अभेदभक्तकथा । ऐक नृपनाथा सांगेन ॥ ३५ ॥


न यस्य स्वः पर इति वित्तेष्वात्मनि वा भिदा ।

सर्वभूतसमः शान्तः स वै भागवतोत्तमः ॥ ५२ ॥


अद्वैतभजनाचे वोजें । मी माझें तूं आणि तुझें ।

ज्यासी नुरेचि सहज निजें । तो भक्त मानिजे उत्तमत्वें ॥ ३६ ॥

यापरी ज्याचे चित्ताचे ठायीं । भेदु निःशेष उरला नाहीं ।

तेथ माझें तुझें हें कांहीं । तें निमालें पाहीं जेथींच्या तेथें ॥ ३७ ॥

जेवीं अग्नीशीं जें जें टेंके । तें तें अग्नीचि हो‍ऊनि ठाके ।

तेवीं अभेदभक्त जें जें देखे । तें तें यथासुखें स्वस्वरूप होये ॥ ३८ ॥

निजवित्त आणिकापाशीं देतां । आवांकू नुपजे त्याचिया चित्ता ।

न देखे पारकेपणाची वार्ता । विकल्प घालितां तरी उपजेना ॥ ३९ ॥

डावे हातींचे पदार्था । उजवे हातीं स्वयें देतां ।

येथें कोण देता कोण घेता । तेवीं एकात्मता सर्वभूतीं ॥ ४० ॥

आपणासकट सर्व देहीं । भक्तां भगवंतावांचूनि नाहीं ।

यालागीं शांति त्याचे ठायीं । स्वानंदें पाहीं निःशंक नांदे ॥ ४१ ॥

ऐशिया निजसमशांतीं । भगवद्‌भक्त क्रीडा करिती ।

यालागीं उत्तमत्वाची प्राप्ती । सुनिश्चितीं पावले ॥ ४२ ॥

हरिभक्तांची निरपेक्षता । ऐक सांगेन नृपनाथा ।

उत्तम भक्तांची सांगतां कथा । अति‍उल्हासता हरीसी ॥ ४३ ॥

निरपेक्ष तो मुख्य भक्त । निरपेक्ष तो अति विरक्त ।

निरपेक्ष तो नित्यमुक्त । सत्य भगवंत निरपेक्षी ॥ ४४ ॥


त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठ

स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात्‌ ।

न चलति भगवत्पदारविन्दात्‌

लवनिमिषार्धमपि यः स वैष्णवाग्र्यः ॥ ५३ ॥


सप्रेमभावें करितां भक्ती । हरिचरणीं ठेविली चित्तवृत्ती ।

निजस्वार्थाचिये स्थितीं । अतिप्रीतीं निजनिष्ठा ॥ ४५ ॥

तेथें त्रिलोकींच्या सकल संपत्ती । कर जोडूनि वरूं प्रार्थिती ।

तरी क्षणार्ध न काढी चित्तवृत्ती । भक्त परमार्थी अतिलोभी ॥ ४६ ॥

क्षणार्ध चित्तवृत्ती काढितां । त्रिभुवनविभव ये हाता ।

एवढिया सांडूनि स्वार्था । म्हणाल हरिभक्तां लाभ कोण ॥ ४७ ॥

हरिचरणीं अपरोक्षस्थिति । तेथील क्षणार्धाची जे प्राप्ती ।

त्यापुढें त्रिभुवनसंपत्ती । भक्त मानिती तृणप्राय ॥ ४८ ॥

सकळ जगाचा स्रजिता । ब्रह्मा पितामहो तत्त्वतां ।

त्रैलोक्यराज्यसमर्थता । वोळगे वस्तुतां अंगणीं ज्याचे ॥ ४९ ॥

त्रिभुवनवैभवाचे माथां । ब्रह्मपदाची समर्थता ।

तो ब्रह्माही निजस्वार्था । होय गिंवसिता हरिचरण ॥ ५० ॥

त्यागोनि ब्रह्मवैभवसंपत्ती । ब्रह्मा बैसोनि एकांतीं ।

अहर्निशीं हरिचरण चिंती । तरी त्या प्राप्ति सहसा नव्हे ॥ ५१ ॥

सहसा न पवे हरिचरण । यालागीं ब्रह्मा साभिमान ।

तेणें अभिमानेंचि जाण । नेलीं चोरून गोपाल-वत्सें ॥ ५२ ॥

तेथें न कष्टता आपण । न मोडतां कृष्णपण ।

गोपाल-वत्सें जाहला संपूर्ण । पूर्णत्वें पूर्ण स्वलीला ॥ ५३ ॥

अगाध हरिलीला पूर्ण । पाहतां वेडावलें ब्रह्मपण ।

तेव्हां सांडोनि पदाभिमान । अनन्यशरण हरिचरणीं ॥ ५४ ॥

कैलासराणा शूलपाणी । ब्रह्मा लागे ज्याचे चरणीं ।

तोहि निजराज्य सांडोनी । महाश्मशानीं हरिचरण चिंती ॥ ५५ ॥

कौपीनभस्मजटाधारी । चरणोदक धरोनि शिरीं ।

हरिचरण हृदयामाझारीं । शिव निरंतरीं चिंतीत ॥ ५६ ॥

एवं ब्रह्मा आणि शंकर । चरणांचे न पवती पार ।

तेथें त्रैलोक्यवैभव थोर । मानी तो पामर अतिमंदभाग्य ॥ ५७ ॥

हरिचरणक्षणार्धप्राप्ती । त्रैलोक्यराज्यसंपत्ती ।

भक्त ओंवाळूनि सांडिती । जाण निश्चितीं निंबलोण ॥ ५८ ॥

हरिचरणसारामृतगोडी । क्षणार्ध जैं जोडे जोडी ।

तैं त्रैलोक्यवैभवाच्या कोडी । करी कुरवंडी निजभक्त भावें ॥ ५९ ॥

एवं हरिचरणांपरतें । सारामृत नाहीं येथें ।

यालागीं चित्तें वित्तें जीवितें । जडले सुनिश्चितें चरणारविंदी ॥ ६० ॥

निमिषार्ध त्रुटी लव क्षण । जे न सोडिती हरिचरण ।

ते वैष्णवांमाजीं अग्रगण । राया ते जाण "उत्तम भक्त" ॥ ६१ ॥

जे त्रिभुवनविभवभोग भोगिती । तेही पावले अनुतापवृत्ती ।

त्यांच्या तापाची निजनिवृत्ती । हरिचरणप्राप्ती तें ऐक ॥ ६२ ॥


भगवत उरुविक्रमाङ्‌घ्रिशाखा

नखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे ।

हृदि कथमुपसीदतां पुनः स

प्रभवति चन्द्र इवोदितेऽर्कतापः ॥ ५४ ॥


थोर हरिचरणाचा पराक्रम । पदें त्रैलोक्य आवरी त्रिविक्रम ।

ब्रह्मांड भेदोनि पदद्रुम । वाढला परमसामर्थ्यें ॥ ६३ ॥

ते पदद्रुमींचिया दशशाखा । त्याचि दशधा दशांगुलिका ।

अग्रीं अग्रफळचंद्रिका । नखमणि देखा लखलखित ॥ ६४ ॥

ते नखचंद्रिकेचे चंद्रकांत । चरणचंद्रामृतें नित्य स्रवत ।

भक्तचकोर ते सेवित । स्वानंदें तृप्त सर्वदा ॥ ६५ ॥

त्यांसी कामादि त्रिविधतापप्राप्ती । सर्वथा बाधूं न शके पुढती ।

जेवीं सूर्याची संतप्त दीप्ती । चंद्रबिंबा‍आंतौती कदा न रिघे ॥ ६६ ॥

जे हरिचरणचंद्रचकोर । स्वप्नींही संसारताप न ये त्यांसमोर ।

ऐसा चरणमहिमा अपार । हरि मुनीश्वर हर्षें वर्णी ॥ ६७ ॥

’देहे वै स हरेः प्रियः’ । येणें श्लोकें गा विदेह्या ।

दाविली भक्तिलिंगक्रिया । जाण तू राया सुनिश्चित ॥ ६८ ॥

’न यस्य स्वः पर इति’ । येणें त्याची धर्मस्थिती ।

राया सांगितली तुजप्रती । यथानिगुतीं यथार्थ ॥ ६९ ॥

’यादृश’ म्हणे कैसे असती । भगवद्‌भजनें स्वानंदतृप्ति ।

त्रिविध तापांची निवृत्ती । करोनि असती हरिभक्त । ७० ॥

आतां त्यांची बोलती परी । नामें गर्जती निरंतरीं ।

तेचि ते संक्षेपाकारीं । उपसंहारीं हरि सांगे ॥ ७१ ॥

सकळ लक्षणांची सारस्थिति । प्रेमळाची परमप्रीती ।

उल्लंघूं न शके श्रीपती । तेही श्लोकार्थीं हरि सांगे ॥ ७२ ॥


विसृजति हृदयं न यस्य साक्षात्‌

हरिरवशाभिहितोऽप्यघौघनाशः ।

प्रणयरसनया धृताङ्‌घ्रिपद्मः

स भवति भागवतप्रधान उक्तः ॥ ५५ ॥

इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे परमहंसायां संहितायां एकादशस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥


अवचटें तोंडा आल्या हरी । सकळ पातकें संहारी ।

तें हरिनाम निरंतरीं । जे निजगजरीं गर्जती ॥ ७३ ॥

ऐसें ज्यांचे जिव्हेवरी । नाम नाचे निरंतरीं ।

तें धन्य धन्य संसारीं । स्वानंदें हरि गर्जति ॥ ७४ ॥

सप्रेम सद्‌भावें संपूर्ण । नित्य करितां नामस्मरण ।

वृत्ति पालटती आपण । तेंही लक्षण ऐक राया ॥ ७५ ॥

नामासरिसाच हरी । रिघे हृदयामाझारीं ।

तेणें धाकें अभ्यंतरीं । हों लागे पुरी हृदयशुद्धी ॥ ७६ ॥

तेव्हां प्रपंच सांडोनि वासना । जडोनि ठाके जनार्दना ।

’अहं’कारु सांडोनि अहंपणा । सोहं सदनामाजीं रिघे ॥ ७७ ॥

चित्त विसरोनि चित्ता । जडोनि ठाके भगवंता ।

मनाची मोडली मनोगतता । संकल्प विकल्पता करूं विसरे ॥ ७८ ॥

कृतनिश्चयेंसीं बुद्धी । हो‍ऊनि ठाके समाधी ।

ऐशी देखोनि हृदयशुद्धी । तेथोनि त्रिशुद्धी न रिघे हरी ॥ ७९ ॥

हरिनामप्रेमप्रीतीवरी । हृदयीं रिघाला जो हरी ।

तो रिघों विसरे बाहेरी । भक्तप्रीतिकरीं कृपाळू ॥ ८० ॥

भक्तें प्रणयप्रीतीची दोरी । तेणें चरण धरोनि निर्धारीं ।

निजहृदयीं बांधिला हरी । तो कैशापरी निघेल ॥ ८१ ॥

भगवंत महा अतुर्बळी । अदट दैत्यांतें निर्दळी ।

तो कोंडिला हृदयकमळीं । हे गोष्टी समूळीं मिथ्या म्हणती ॥ ८२ ॥

जो शुष्क काष्ठ स्वयें कोरी । तो कोंवळ्या कमळामाझारीं ।

भ्रमर गुंतला प्रीतीवरी । केसर माझारीं कुचंबो नेदी ॥ ८३ ॥

तेवीं भक्ताचिया प्रेमप्रीतीं । हृदयीं कोंडिला श्रीपती ।

तेथ खुंटल्या सामर्थ्यशक्ती । भावार्थाप्रती बळ न चले ॥ ८४ ॥

बाळ पालवीं घाली पिळा । तेणें बाप राहे थोकला ।

तरी काय तो निर्बळ जाहला । ना तो स्नेहें भुलला ढळेना ॥ ८५ ॥

तेवीं निजभक्त लडेवाळ । त्याचें प्रेम अत्यंत गोड ।

निघावयाची विसरोनि चाड । हृदयीं सुरवाड हरि मानी ॥ ८६ ॥

ऐसें ज्याचें अंतःकरण । हरि न सांडी स्वयें आपण ।

तैसेचि हरीचे श्रीचरण । जो सांडिना पूर्ण प्रेमभावें ॥ ८७ ॥

हरीचे ठायीं प्रीति ज्या ऐशी । हरीची प्रीति त्या तैसी ।

जे अनन्य हरीपाशीं हरि । त्यांसी अनन्य सदा ॥ ८८ ॥

ऐसे जे हरिचरणीं अनन्य । तेचि भक्तांमाजीं प्रधान ।

वैष्णवांत ते अग्रगण । राया ते जाण ’भागवतोत्तम’ ॥ ८९ ॥

गौण करूनि चारी मुक्ती । जगीं श्रेष्ठ भगवद्‌भक्ती ।

त्या उत्तम भक्तांची स्थिती । संक्षेपें तुजप्रती बोलिलों राया ॥ ९० ॥

पूर्ण भक्तीचें निरूपण । सांगतां वेदां पडलें मौन ।

सहस्रमुखाची जिव्हा पूर्ण । थकोनि जाण थोंटावे ॥ ९१ ॥

ते भक्तीची एकांशता । तुज म्यां सांगितली हे कथा ।

यावरी परिपूर्णता । राया स्वभावतां तूं जाणशी ॥ ९२ ॥

हरीसारिखा रसाळ वक्ता । सांगतां उत्तमभक्त कथा ।

तटस्थ पडिलें समस्तां । भक्तभावार्थता ऐकोनी ॥ ९३ ॥

तंव रावो रोमांचित जाहला । रोममूळीं स्वेद आला ।

श्रवणसुखें लांचावला । डोलों लागला स्वानंदें ॥ ९४ ॥

पूर्ण संतोषोनि मनीं । म्हणे भलें केलें मुनी ।

थोर निवालों निरूपणीं । श्रवणाची धणी तरी न पुरे ॥ ९५ ॥

ऐकोनि हरीचें वचन । राजा म्हणे हे अवघे जण ।

अपरोक्षज्ञानें ज्ञानसंपन्न । वक्ते पूर्ण अवघेही ॥ ९६ ॥

भिन्न भिन्न करोनि प्रश्न । आकर्णूं अवघ्यांचें वचन ।

ऐशिया श्रद्धा राजा पूर्ण । अनुपम प्रश्न पैं करील ॥ ९७ ॥

रायासी कथेची पूर्ण चाड । पुढां प्रश्न करील गोड ।

जे ऐकतांचि पुरे कोड । श्रोते वाड सुखावती ॥ ९८ ॥

त्या प्रश्नाचें गुह्य ज्ञान । श्रवणीं पाववीन संपूर्ण ।

वदनीं वक्ता जनार्दन । यथार्थ पूर्ण अर्थवी ॥ ९९ ॥

पांवा नाना मधुर ध्वनी गाजे । परी तो वाजवित्याचेनि वाजे ।

तेवीं एका जनार्दनीं साजे । ग्रंथार्थवोजें कवि कर्ता ॥ ८०० ॥

इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे एकादशस्कन्धे परमहंस संहितायां

एकाकार टीकायां निमिजायंतसंवादे द्वितीयोऽध्यायः ॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ॥ ५५ ॥ ओव्या ॥ ८०० ॥





॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय तिसरा


श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो जी श्रीगुरुराया । म्हणोनि सद्‍भावें लागें पायां ।

तंव मीपण गेलें वायां घे‍ऊनियां तूं पणा ॥ १ ॥

नवल पायांचे कठिणपण । वज्रें न तुटे लिंगदेह जाण ।

त्याचेंही केलें चूर्ण । अवलीळा चरण लागतां ॥ २ ॥

पायीं लागतांचि बळी । तो त्वां घातला पाताळीं ।

पायीं लवणासुरा रवंदळी । अतुर्बळी निर्दाळितां । ३ ॥

पाय अतिशयेंसीं तिख । काळियासी लागतां देख ।

त्याच्‌ं शोषोनियां विख । केला निर्विख निःशेष ॥ ४ ॥

पाय अतिशय दारुण । शकटासी लागतां जाण ।

त्याचें तुटलें गुणबंधन । गमनागमन खुंटलें ॥ ५ ॥

पायांचा धाक सबळां । पायें उद्धरिली अहल्या शिळा ।

पाय नृगें देखतां डोळां । थित्या मुकला संसारा ॥ ६ ॥

आवडी पाय चिंतिती दास । त्यांच्या मनुष्यधर्मा होय नाश ।

पायें यमलोक पाडिला वोस । पायें जीवास जीवघात ॥ ७ ॥

पायवणी शिरीं धरिलें शिवें । तो जगातें घेतु उठिला जीवें ।

त्यासी राख लाविली जीवेंभावें । शेखीं नागवा भंवे श्मशानीं ॥ ८ ॥

ऐसें पायांचें करणें । शिवासी उरो नेदी शिवपणें ।

मा जीवांसी कैंचें जीवें जिणें । हें मानितें मानणें उरों नेदी ॥ ९ ॥

ऐसा जाणोनियां भावो । एका एकपणीं ठेला ठावो ।

तेथेंही पायांचा नवलावो । केला एकपणा वावो वंदनमात्रें ॥ १० ॥

तेथें कवेणें कवणासी वानणें । कवणें कवणासी विनविणें ।

कवणें कवणासी देणें घेणें । मीतूंचें जिणें जीवें केलें ॥ ११ ॥

तेव्हां देव आणि भक्तु । जाहलासी मा तूंचि तूं ।

तेथें मीपणाची मातु । कोणें कोणांतु मिरवावी ॥ १२ ॥

ऐशिया पदीं वा‍ऊनि तत्त्वतां । करवितोसी ग्रंथकथा ।

तेव्हां माझेनि नांवें कवि कर्ता । तूंचि वस्तुतां सद्‍गुरुराया ॥ १३ ॥

माझें नामरूप आघवें एक । तेंही जनार्दनु झाला देख ।

ऐसें एकपणाचें कौतुक । आत्यंतिक श्रीजनार्दना ॥ १४ ॥

तेणें कौतुकेंचि आतां । माझेनि नांवें कवि कर्ता ।

हो‍ऊनि स्वयें रची ग्रंथा । यथार्थता निजबोधें ॥ १५ ॥

तेथें द्वितीयाध्यायाचे अंतीं । दूस्तर माया उत्तम-भक्तीं ।

निरसोनियां भजनस्थिती । भगवत्प्राप्ती पावले ॥ १६ ॥

कैशी दुस्तर हरीची माया । पुसावया सादरता झाली राया ।

अत्यादरेंकरोनियां । म्हणे मुनिवर्या अवधारीं ॥ १७ ॥

श्रीराजोवाच -

परस्य विष्णोरीशस्य मायिनामपि मोहिनीम्‌ ।

मायां वेदितुमिच्छामो भगवन्तो ब्रुवन्तु नः ॥ १ ॥

तृतीयाध्यायीं निरूपण । राजा करील चारी प्रश्न ।

माया आणि तिचें तरण । ब्रह्म तें कोण - कर्म तें कैसें ॥ १८ ॥

तेथें प्रथम मायेचा प्रश्न । रायें पुशिला आपण ।

तेचि अर्थींचें निरूपण । मायेचें लक्षण राजा बोले ॥ १९ ॥

सुरांमाजीं श्रेष्ठ हृषीकेशी । ब्रह्मादि शिवु वंदिती ज्यासी ।

त्या श्रीविष्णूची माया कैसी । जे मायिकांसी व्यामोही ॥ २० ॥

कैशी मायिकां माया मोही येथें । ब्रह्मा शिवु मानिती चितें ।

आम्ही पूर्ण मायेचे नियंते । शेखीं माया मयांतें निजमोहें मोही ॥ २१ ॥

ब्रह्मा मोहिला शिवाचे लग्नीं । वीर्य द्रवे पार्वती देखोनी ।

महादेवो महाज्ञानी । देखतांचि मोहिनी निजवीर्य द्रवलें ॥ २२ ॥

जे सज्ञाना छळी लवलाह्या । जीतें श्रुति म्हणती ’अजया’ ।

ते हरीची दुर्धर माया । विवंचूनियां मज सांगा ॥ २३ ॥

म्हणाल दुर्धर मायेचि बाधकता । ते बाधूं न शके अनन्य भक्तां ।

तुवांही भजावें भगवंता । मिथ्या मायेची कथा कां पुसशी ॥ २४ ॥

तेचि अर्थींचें निरूपण । राजा साक्षेपेंसीं आपण ।

मुनींचें ऐकावया गुह्य ज्ञान । विदग्ध प्रश्न आदरें पुसतु ॥ २५ ॥

नानुतृप्ये जुषन्युष्मद्‌ वचो हरिकथामृतम्‌ ।

संसारतापनिस्तप्तो मर्त्यस्तत्तापभेषजम्‌ ॥ २ ॥

येथपर्यंत तपासले

सेवितां तुमचें वचनामृत । पुरें न म्हणे माझें चित्त ।

आस्वादितां शब्दीं शब्दार्थ । श्रवण क्षुधार्त अधिक जाहले ॥ २६ ॥

अद्‍भुत कथा अतिसुरस । श्रवणीं श्रवणा अधिक सोस ।

रसना म्हणे हा अतिगोड रस । डोळ्यां उल्हास हें अपूर्व रूप ॥ २७ ॥

घ्राण म्हणे हा निजगंधु । सुमनीं सुमना अतिसुगंधु ।

वाचा म्हणे हा शब्दु । परमानंदु अनुवादे ॥ २८ ॥

नवल निरूपणाचा यवा । भुजां स्फुरण ये द्यावया खेवा ।

आलिंगन जीवींच्या जीवा । निजसद्‍भावा होतसे ॥ २९ ॥

तुमच्या कथा सुनिश्चितीं । दिव्यौषधि भवरोग छेदिती ।

त्रिविध तापांची निवृत्ती । जड मूढ प्राकृतीं ऐकता भावें ॥ ३० ॥

राजा परमार्थें साकांक्ष । देखोनि सार्थक कथेंचे लक्ष ।

हरीधाकुटा अंतरिक्ष । निरूपणीं दक्ष बोलता झाला ॥ ३१ ॥


श्री‌अन्तरीक्ष उवाच -

एभिर्भूतानि भूतात्मा महाभूतैर्महाभुज ।

ससर्जोच्चा-वचान्याद्यः स्वमात्रा-त्मप्रसिद्धये‌आ ॥ ३ ॥

अंतरिक्ष म्हणे राया । तुवां पुशिली हरीची माया ।

तो प्रश्नचि गेला वयां । बोलणें न ये आया बोल्क्यचे ॥ ३२ ॥

वंध्यापुत्राचा जन्मकाल । रायें आणविला तत्काल ।

राशिनक्षत्र-जाति-कुल । सांगों जातां विकल वाचा होय ॥ ३३ ॥

मृगजळाची पव्हे बरवी । गंधर्वनगरीं घालावी ।

वारा वळूनि सूत्रस्वभावीं । वाती लावावी खद्योततेजें ॥ ३४ ॥

निजच्छायेचें शिर फोडा । आकाशाची त्वचा कढा ।

शिंपीं आंधारु खरवडा । बागुलाचा रांडवडा निजशस्त्रें कीजे ॥ ३५ ॥

वांझेचे सुने पुत्र झाला । तेथ भीष्मस्त्रियेसी पान्हा आला ।

तेणें पयःपनें तो मातला । घरभंगु केला दिगंबराचा ॥ ३६ ॥

जातीं लहान दळावा वारा । अश्वशृंगें आकाश चिरा ।

नपुंसकाचीं नातोंडें घरा । सूर्योदयीं अंधारा लपों आलीं ॥ ३७ ॥

गुंजेचे निजतेजें दिवी । हनुमंतलग्नीं लावावी ।

या सोहळियालागीं विकावी । वोसगांवीं निजच्छाया ॥ ३८ ॥

आकाशाचिं सुमनें । सुवासें कीं वासहीनें ।

हें विवंचिती जे देखणे । ते मायेचें सांगणें सांगोत सुखें ॥ ३९ ॥

एवं मायेचें जें बोलणें । तें सांगतांचि लाजिरवाणें ।

नुपजत्याचें श्राध करणें । तैशी सांग्णें महामाया ॥ ४० ॥

माया म्हणवी येणें भावें । जे मीकदा विद्यमान नव्हें ।

यालागीं अविद्या येणें नांवें । वेदानुभवें गर्जती शास्त्रें ॥ ४१ ॥

भ्रम तो मायेचें निजमूळ । भ्रांति हेंचि फूल सोज्ज्वळ ।

भुली तें इचें सजुक फळ । विषय रसाळ सदा फळित ॥ ४२ ॥

हे नसतेनि रूपें रूपा अली । सत्यासत्यें गरोदर जाहली ।

तेथें असत्याचीन्‌ पिलीं । स्वयें व्याली असंख्य ॥ ४३ ॥

वासनाविषयगुणीं । गुंफिली मिरवे वेणी ।

मीपणाच्या तरुणपणीं । मदनमोहिनी चमके ॥ ४४ ॥

मृगजलींच्या मुक्ताफळीं । मस्तकीं बाणली जाळी ।

गगनाच्या चांपेकळीं । मिरवे वेल्हाळी अतिसौंदर्यें ॥ ४५ ॥

रज्जुसर्पमाथ्याचा मणी । काढूनि ले‍इली ते लेणीं ।

शुक्तिकारजत-पैंजणीं । चाले रुणझुणी खळखळत ॥ ४६ ॥

शशाविषाणपादुका । ले‍ऊनि ते चाले देखा ।

तिसी तो अहंकरु सखा । अतिनेटका ज्येष्ठपुत्र ॥ ४७ ॥

कुळविस्तारालागीं पाहीं । ममता व्याली ठायीं ठायीं ।

मोहो उपजवूनि देहीं । घरजांव‌ई त्या केला ॥ ४८ ॥

अहंमोहममतायोगें । जग विस्तारले अंगें ।

स्थूळ सबळ प्रयोगें । ममता निज‍अंगें वाढवी ॥ ४९ ॥

संकल्पविकल्पांचीं कांकणें । बाणोनि मन दिधलें आंदणें ।

घालोनि त्रिगुणाचें ठाणें । माया पूर्णपणें थोरावें ॥ ५० ॥

ऐशी मिथ्या मूळमाया । वाढली दिसे राया ।

ते कैसेनि ये आया । सांगावया अनिरूप्य ॥ ५१ ॥

संत म्हणों तरी ते नासे । असंत म्हणों तरी आभासे ।

आधीं असे पाठीं नासे । ऐसीही नसे निजंगें ॥ ५२ ॥

जैसें मृगजळाचें ज्ञान । दिसे तरी तें मिथ्या पूर्ण ।

तैसें आभासे भवभान । ते माया जाण नृपनाथा ॥ ५३ ॥

श्रुतिशास्त्रां मायामाग । पुसतां आरोगिती मूग ।

मायेसी साचाचें अंग । पाहतां चांग दिसेना ॥ ५४ ॥

मृगजळाची महानदी । कोण गिरिवर उद्‍बोधी ।

हें सांगावया नाकळे बुद्धी । तेवीं मायासिद्धी अनिर्वाच्य ॥ ५५ ॥

आरसां काय प्रतिबिंब असे । जो पाहे तोचि आभासे ।

तेवीं आपुलेनि संकल्पवशें । माया उल्हासे नसतीचि ॥ ५६ ॥

रज्जुसर्प जीत धरिला । त्याचें कौतुक पाहों चला ।

ऐसे बोलती जे बोला । ते मायेच सोहळा सांगोत सुखें ॥ ५७ ॥

उडवों जातां आपुली छाया । सर्वथा न उडवे ज्याची तया ।

तेवीं तरतां दुस्तर माया । जाण राया निश्चितीं ॥ ५८ ॥

अग्निसंकल्पु सूर्यीं नसे । शेखीं सूर्यकांतींही न दिसे ।

तळीं धरिलेनि कापुसें । अग्नि प्रकाशे तद्योगे ॥ ५९ ॥

तेवीं शुद्ध ब्रह्मीं संकल्पु नाहीं । शेखीं न दिसे केवळ देहीं ।

माझारीं वासनेच्या ठायीं । देहाभिमानें पाहीं संसारु भासे ॥ ६० ॥

जागृतिदेहाचा विसरु पडे । सवेंचि स्वप्नदेह दुजें जोडे ।

तेणें मिथ्या प्रपंच वाढे । स्वप्नीं स्वप्न कुडें कदा न मने ॥ ६१ ॥

सुषुप्ती देहाचा असंभवो । तेथ नहीं बवभावो ।

जन्ममरण तेंही वावो । संसारसंभवो देहाभिमानें ॥ ६२ ॥

तेवीं आत्मतत्त्वाचा विसरू । तेणें मी देह हा अहंकारू ।

तेणें अहंकारें संसारू । अतिदुस्तरू थोरावे ॥ ६३ ॥

जेवीं मृगजळीं मिथा मासे । तेवीं ब्रह्मीं प्रपंचु नसे ।

तो निरसावया कैसें । साधनपिसें पिशाच ॥ ६४ ॥

दोनीच अक्षरें माया । जंव गेलों सांगावया ।

तंव श्लोकार्थ दुरी ठेला राया । वाढला वायां ग्रंथु सैरा ॥ ६५ ॥

माया पाहों जातां हर्षें । सज्ञानही झाले पिसे ।

नांवारूपाचिये भडसें । कल्पनावशें माया वाढे ॥ ६६ ॥

मायेचें मुख्य लक्षण । राया तुज मी सांगेन खूण ।

आपली कल्पना संपूर्ण । ते माया जाण नृपवर्या ॥ ६७ ॥

निजहृदयीची निज‍आशा । तेचि माया गा मुख्य क्षितीशा ।

जो सर्वथा नित्य निराशा । तों पूज्य जगदीशा पूर्णत्वें ॥ ६८ ॥

आतां कांहीं एक तुझ्या प्रश्नीं । माया सांगोंउपलक्षणीं ।

सर्गस्थित्यंतकारिणी । त्रिविधगुणीं विभागे ॥ ६९ ॥

जेवीं सूर्यासी संकल्पु नसे । तरी नसतां त्याच्या ठायीं दिसे ।

जेव्हां कां निजकिरणवशें । अग्नि प्रकाशे सूर्यकांतीं ॥ ७० ॥

तेवीं शुद्धस्वरूपीं पाहीं । संकल्पमात्र कांहीं नाहीं ।

नसतचि दिसे ते ठायीं । ते जाण विदेही मूळमाया ॥ ७१ ॥

स्वरूप निर्विकल्प पूर्ण । तेथ मी म्हणावया म्हणतें कोण ।

ऐसेही ठायीं स्फुरे मीपण । ते मुख्यत्वें जाण मूळमाया ॥ ७२ ॥

तया मीपणाच्या पोटीं । म्हणे मजचि म्यां पहावें दिठीं ।

मजसीं म्यां सांगाव्या गोठी । अत्यादरें भेटी माझी मज हो‍आवी ॥ ७३ ॥

मज माझी अतिप्रीती । माझी मज हो‍आवी रती ।

माझ्याचि म्यां घे‍ऊनि युक्ती । मज माझी प्राप्ति मद्‍बोधें व्हावी ॥ ७४ ॥

म्हणे मज मियां आलिंगावें । मज मियांचि संबोगावें ।

मज मियांचि संयोगावें । नियोगावें स्वामिसेवकत्वें सर्वदा ॥ ७५ ॥

ऐकें आजानुबाहो नृपनाथा । ऐसें आठवलें भगवंता ।

तो आठवो जाला स्रजिता । महाभूतां भौतिकां ॥ ७६ ॥

चारी वर्ण चारी खाणी । चारी युगें चारी वाणी ।

चारी पुरुषार्थ चहूं लक्षणीं । मुक्तीची मांडनी मांडली चतुर्धा ॥ ७७ ॥

उभारूनि तिन्ही गुण । आठवो रची त्रिभुवन ।

तेणें मांडूनि त्रिपुटीविंदान । कर्मही संपूर्ण त्रिधा केलें ॥ ७८ ॥

एवं एकपणीं बहुपण । रूपा आणी मूळींची आठवण ।

परी बहुपणीं एकपण । अखंडत्वें पूर्ण तें कदा न भंगे ७९ ॥

जीं जीं कुंभार भांडीं करी । आकाश सहजेंचि त्यांभीतरीं

तेवीं महाभूतें भौतिकाकारीं । समन्वयें हरि सर्वदा सर्वीं ॥ ८० ॥

राया जाण येचि अर्थीं बोलिलें उपनिषदांप्रती ।

एकाकी न रमते या श्रुती । द्वैताची स्फुर्ति भगवंतीं स्फुरली ॥ ८१ ॥

किंबहुना एकपणें समस्तें । रूपा आलीं महाभूतें ।

तींचि हरीची माया येथें । जाण निश्चितें नृपनाथा ॥ ८२ ॥

भूत-भौतिक स्फुरे जे स्फूर्ती । ते प्रकाशूं न शके माया स्वशक्तीं ।

मायाप्रकाशकु चिन्मूर्ती । अखंडत्वें भूताकृतीं प्रवेशला भासे ॥ ८३ ॥

मुख्य मायेचें निजलक्षण । प्रकाशी परमात्मा चिद्‍घन ।

तोचि भूतीं भूतात्मा आपण । प्रवेशलेपण नसोनि दावी ॥ ८४ ॥

एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्टः पञ्चधातुभिः ।

एकधा दशधात्मानं विभजन्जुषते गुणान्‌ ॥ ४ ॥

ऐशीं स्रजिलीं भूतें महाभूतें । जीं जड मूढ अचेतें ।

त्यांसी वर्तावया व्यापारार्थें विभागी आपणातें तत्प्रवेशीं ॥ ८५ ॥

पंचधा पंचमहाभूतें । तें कार्यक्षम व्हावया येथें ।

पंचधा विभागें श्री‍अनंतें । प्रविशिजे तेथें तें ऐक राया ॥ ८६ ॥

गंध रूपें पै पृथ्वीतें । प्रवेशोनि श्री‍अनंतें ।

पूर्ण क्षमा आणोनि तीतें । चराचरभूतें वाहवी स्वयें ॥ ८७ ॥

पृत्वी प्रवेशला भगवंतु । यालागीन्‌ ते आवरण-जळांतु ।

उरलीसे न विरतु । जाण निश्चितु मिथिलेशा ॥ ८८ ॥

धरा दरी धराधर । यालागीं विरवूं न शके समुद्र ।

धराधरें पृथ्वी सधर । भूतभार तेणें वाहे ॥ ८९ ॥

स्वाद रूपें उदकांतें । प्रवेशोनि श्री‍अनंतें ।

द्रवत्वें राहोनियां तेथें । जीवनें भूतें जीववी सदा ॥ ९० ॥

जीवनी प्रवेशे जगज्जिवन । याकारणें आवरण तेंचि जाण ।

न शोषितां उरे जीवन । हें लाघव पूर्ण हरीचें ॥ ९१ ॥

तेजाचे ठायीं रूप । प्रवेशला हरि सद्रूप ।

यालागीं नयनीं तेज अमूप । जठरीं देदीप्य जठराग्नि जाहला ॥ ९२ ॥

रूपयोगें लवलाहीं । हरि प्रवेशेतेजाच्या ठायीं ।

तें आवरण-वायूमाजीं पाहीं न मावळे कांहीं यालागीं राया ॥ ९३ ॥

वायूमाजीं स्पर्श योगें । प्रवेशु कीजे श्रीरंगें ।

यालागीं प्राणयोगें । वर्तती अंगें अनेक जीव ॥ ९४ ॥

वायूच्या ठायीं हृषीकेश । स्पर्शरूपें करी प्रवेश ।

यलागीं वायूचा ग्रास । सर्वथा आकाश करूं न शके ॥ ९५ ॥

शब्द गुणें हृषीकेश । आकाशीं करी प्रवेश ।

यालागीं भूतांसी अवकाश । सावकाश वर्तावया ॥ ९६ ॥

शब्दगुणें गगनीं प्रवेशला चक्रपाणी ।

यालागीं तें निजकरणीं । लीन हो‍ऊनि जा‍ऊं न शके ॥ ९७ ॥

महाभूतीं निरंतर । स्वाभाविक नित्य वैर ।

येरांतें ग्रासावया ये‌अर्‌ । अतितत्पर सर्वदा ॥ ९८ ॥

जळ विरवूं पाहे पृथ्वीतें तेज शोषूं पाहे जळातें ।

वायु प्राशुं धांवे तेजातें । आकाश वायूतें गिळूं पाहे ॥ ९९ ॥

तेथ प्रवेशोनि श्रीधर । त्यांतें करोनियां निर्वैर ।

तेचि यरामाजीं ये‌अर्‌ । उल्हासें थोर नांदवी ॥ १०० ॥

एवं पंचभूतां साकारता । आकारली भूताकारता ।

तेथें जीवरूपें वर्तविता । जाहला पैं तत्त्वता प्रकृतियोगें ॥ १०१ ॥

त्यासी ब्रह्मांडीं पुरुष हें नांव । पिंडीं त्यातें म्हणती जीव ।

हा मायेच निजस्वभाव । प्रतिबिंबला देव जीवशिवरूपें ॥ १०२ ॥

शिवीं जे योगमाया विख्याती । जीवीं तीतें अविद्या म्हणती ।

हेचि मायेची मुख्यत्वें भ्रांती । स्वप्नस्थिती संसारू ॥ १०३ ॥

ज्यातेन्‌ म्हणती दीर्घस्वप्न । तो हा मायावी संसार संपूर्ण ।

निद्रेमाजीं दिसे जें भान । तें जीवाचें स्वप्न अविद्यायोगें ॥ १०४ ॥

येथ जागा जाहल्या मिथ्या स्वप्न । बोध जाहलिया मिथ्या भवभान ।

हें अवघें मायेचें विंदान । राया तूं जाण निश्चित ॥ १०५ ॥

आतां जीवाची विषयावस्था । विषयरसीं विषयभोक्ता ।

एकधा दशधा विभागता । आ‍ईक नृपनाथा सांगेन ॥ १०६ ॥

एकधा भागें अंतःकरण । स्वयेन्‌ झाला जनार्दन ।

मन-बुद्धि-चित्त-अहंस्फुरण । चतुर्धा जाण विभागें ॥ १०७ ॥

जीव आपुल्या परिपूर्णता । अहं म्हणे निजात्मता ।

तेथ मायेची अतिलाघवता । देहात्मता दृढ केली ॥ १०८ ॥

अहंकारु वाढवितां देहात्मता । विसरे आपुली चिद्रूपता ।

तो विसरू वाढवी विषयचिंता । तेचि चित्त तत्त्वतां महामाया ॥ १०९ ॥

देह‍अहंता अतिचपळ । तीतेंच म्हणती मन चंचळ ।

नाना संकल्पविकल्पजाळ । वाढवी प्रबळ भय-शोक-दुःख ॥ ११० ॥

देह‍अहंतेचे शहाणपण । तिये नांव गा बुद्धि जाण ।

ते बुद्दीनें निश्चय केला पूर्ण । आम्हा।जन्ममरण अनिवार ॥ १११ ॥

एवं देहाभिमानाचे माथां । चित्तचतुष्टय अवस्था ।

मुख्य संसाराचा कर्ता । जाण तत्त्वतां देहाभिमानु ॥ ११२ ॥

अहंकार धरी सोहंपण । तैं चित्तीं प्रगटे चैतन्यघन ।

तेव्हां मनही होय उन्मन । बुद्धीचा निश्चयो पूर्ण परब्रह्मीं ॥ ११३ ॥

समूळ मावळल्या अभिमान । कैंची बुद्धि कैंचें मन ।

बुडे चित्तचें चित्तपण । ब्रह्म परिपूर्ण कोंदाटे ॥ ११४ ॥

एकधा विभाग अंतःकरण । त्याची उणखूण निजलक्षण ।

राया सांगितलें संपूर्ण । आतां दशधा लक्षण तें ऐक ॥ ११५ ॥

दशधा इंद्रियें अचेतन । तयांतें चेतविता नारायण ।

दशधारूपें प्रवेशोन । इंद्रियवर्तन वर्तवी ॥ ११६ ॥

दृष्टीमाजी झाला देखणें । दृष्य प्रकाशी दृश्यपणें ।

ऐसेनि प्रकाशकपणें दृश्याभरणें दाखवी ॥ ११७ ॥

श्रवणीं झाला तो ऐकणें । शब्द प्रकाशी शब्दलक्षणें ।

मग अर्थावबोधकपणें शब्दविंदानें ऐकवी ॥ ११८ ॥

रसीं रसस्वादु नारायण । रसने तोचि रसस्वादन ।

यापरी नानारससेवन । करवी जनार्दन जनांमाजीं ॥ १९ ॥

सुमनीं श्रीहरी सुगंध । घ्राणी तोचि जाणे गंधावबोध ।

यापरी सुमनमकरंद । भोगवी गोविंद निजांगयोगें ॥ १२० ॥

शीत-उष्ण-मृदु-कठिण । स्पर्श प्रकाशिता नारायण ।

त्वचेमाजीं तोचि स्पर्शज्ञ । यपरी जगजीवन भोगवी स्पर्श ॥ १२१ ॥

वाचेचा वाचकु कमळापती । तोचि प्रकाशी शब्दपंक्ती ।

नाना शब्दार्थव्युत्पत्ति । वदवी निश्चितीं वाचाळपणें ॥ १२२ ॥

करांच्या ठायीं देती घेती । अकर्तेनि कतव्यशक्ती ।

चरणा आचरणें निगुती । गमनस्थिती गोविंदें ॥ १२३ ॥

उपस्थसुखाची सुखप्राप्ती । तेणें सुखें सुखावे श्रीपती ।

स्त्रीपुरुषमैथुनव्युत्पत्ती । प्रकाशी अतिप्रीतीं पुरुषोत्तमु ॥ १२४ ॥

गुदचे ठायी जें का क्षरण । तेंही अक्षरें होय जाण ।

यापरी निजात्मा परिपूर्ण । दशधा आपण विभागला देहीं ॥ १२५ ॥

यापरी गा देहयोगें । विलासे विषयसंभोगें ।

भोग्य भोक्ता उभय घागें । प्रकाशूनि अंगें स्वयें भोगी ॥ १२६ ॥

जेवीं साळ‍ईच्या रुखा । साळ‍ईचि बीज देखा ।

साळ‍ईचि शाखोपशाखा । न विकारितां असका वृक्ष होये ॥ १२७ ॥

जेवीं कां ऊंस बीजीं पडे । तो बाहेर ऊंसपणेंचि वाढे ।

जरी भिन्न भिन्न कांडें चढे । तरी मगें पुढें रस एकु ॥ २८ ॥

तेवीं विषय आणि करणें । प्रकाशूनि एकपणें ।

मग विषयरस सेवणें । जीवपणें स्वयें सेवी ॥ २९ ॥

गुणैर्गुणान्स भुञ्जान आत्मप्रद्योतितैः प्रभुः ।

मन्यमान इदं सृष्टमात्मानमिह सज्जते ॥ ५ ॥

इंद्रिया आणि विषयांसी । सहजें अंतर्यामी प्रकाशी ।

जीव सेवूनि त्या विषयांसी । पावे आसक्तीसी अहंभावें ॥ १३० ॥

म्हणे हे विषय कैसे गोड । माझ्या देहाचें पुरे कोड ।

तंव इंद्रियांची खवळे चाड । विषय वाड भोगावया ॥ १३१ ॥

इंद्रियां विषयांची आसक्ती । देहाभिमानें वाढे वृत्ती ।

मावळोनि मूळींची स्फूर्ती । मोहममतास्थिति दृढ वाढे ॥ १३२ ॥

मग मी म्हणे देहातें । देहसंबंधीं जें तें आप्तें ।

विषयांचिये लोलुपते । उसंतु चित्तें असेना ॥ १३३ ॥

प्रकृतिस्वभावें कर्म जाहलें । तें तें म्हणे म्यां केलें ।

देह‍अहंतेचें नाथिलें । काविरें चढलें अनिवार ॥ १३४ ॥

देह‍अहंता अति‍उद्धट । तेथें मोहममता अतिदुर्घट ।

तेणें जन्ममरणांची वाट । घडघडाट प्रवाहे ॥ १३५ ॥

कर्माणि कर्मभिः कुर्वन्सनिमित्तानि देहभृत्‌ ।

तत्तत्कर्मफलं गृह्णन्भ्रमतीह सुखेतरम्‌ ॥ ६ ॥

मनीं धरोनि विषयकाम । कर्मेंद्रियीं करितां कर्म ।

तेथें निपजती धर्माधर्म । बाधक परम पुरुषातें ॥ १३६ ॥

कल्पिला फळभोग घडे । त्यासारिखें देह धरणें पडे ।

देहें देहाची खाणी उघडे । मरणही वाढे तैसेंचि ॥ ३७ ॥

फळाशा कर्म अतिदारुण । अमरां आणी अमित मरण ।

अजन्म्या अंगीं जन्म पूर्ण । पुनः पुनः जाण आदळती ॥ ३८ ॥

एवं स्वर्ग आणि संसारा । जन्ममरणांच्या येरझारा ।

नाना योनि अपारा । निजकर्मद्वारा स्वयेन्‌ भोगी ॥ ३९ ॥

डोळे बांधोनि जुंपिला घाणा । तेलियाचा ढोरु जाणा ।

करकरीतु परिभ्रमणा । अविश्रम जाणा भोंवतसे ॥ १४० ॥

तेवीं बांधोनि ज्ञानाचे डोळे । भोगूं जातां निजकर्मफळें ।

तंव जन्ममरणांचे सोहळे । भोगी आगळे अनिवार ॥ १४१ ॥

उदो‍अस्तांचेनि प्रमाणें । जैसें सूर्यासी पडे भंवणें ।

तैशीं हीं जनमरणें । अतिदारुणें स्वयें सोशी ॥ १४२ ॥

शिणशिणों जंव जन्म कंठी । सवेंच मरण ये त्यापाठीं ।

जैसीं जावळी फळें एक देठीं । तैशा जन्ममरणकोटी भोगी स्वयें ॥ १४३ ॥

इत्थं कर्मगतीर्गच्छन्बह्वभद्रवहाः पुमान्‌ ।

आभूतसम्प्लवात्सर्ग प्रलयावश्नुतेऽवशः ॥ ७ ॥

ःओता पूर्णत्वें जो स्वतंत्र । तो झाला कर्मपरतंत्र ।

णानाकर्मगतिपात्र । दुःखसुखक्षेत्र सद वाहे ॥ १४४ ॥

ंआनोनि विषयांचें सुख । देखतदेखतां घेतलें विख ।

ट्याचें अगणित असुख । जन्मकोटी दुःख सोशितां न सरे ॥ १४५ ॥

डुःखावरी दुःखांचे आवर्त । मोहशोकांचे गर्तीं पडत ।

आतियातनेमाजीं बुडत । सदा उकडत काळाग्नीं ॥ १४६ ॥

आ‌इसे सोशितां दुःख-शोक । पुढें अवचितां एका‍एक ।

ंअहाप्र्ळयाचा भडका देख । निकट सन्मुख अंगी वाजे ॥ १४७ ॥

टेथें मागें न वचे काढिला पावो । पुढें निघावया नाहीं वावो ।

णिजकर्में बांधिला पहा वो । प्रळयाचा घावो मस्तकीं वाजे ॥ १४८ ॥

ऊत्पत्तिस्थितिप्रकरण । तुज सांगितलें संपूर्ण ।

षातां प्रळयाचें लक्षण । सावधान अवधारीं ॥ १४९ ॥

धातूपप्लव आसन्ने व्यक्तं द्रव्यगुणात्मकम्‌ ।

अनादिनिधनः कालो ह्यव्यक्तायापकर्षति ॥ ८ ॥

सूर्योदयेंसीं दिवसस्थिती । लोटल्या अवश्य पावे राती ।

तेवीं झालिया उत्पत्तिस्थिती । प्रळयाची प्राप्ती अवश्य पावे ॥ १५० ॥

एवं पावल्या प्रळयवेळु । खवळे अनादिनिधन काळु ।

तो महाभूतेंसीं भूगोळु । नाशर्थ प्रबळु प्रताप मंडी ॥ १५१ ॥

तेथ जें जें स्थूळाकारें व्यक्त । तें तें करूं लगे अव्यक्त ।

जेवीं पेरिलें पिकोनि शेत । स्वये वाळत उष्णकाळीं ॥ १५२ ॥

तृणादि नाना बीजें क्षितीं । स्वभावें वार्षिये विरूढती ।

तेचि शारदीये नानाव्यक्ती । सफळितें होती सुपुष्ट ॥ १५३ ॥

तेचि ग्रीष्माच्या अंतीं । फळमूळ मोडोनि व्यक्ती ।

बीजें लीन होती क्षितीं । कैशी काळगती संसारा ॥ १५४ ॥

जेवीं वसंताचे ऐलीकडी । वृक्षांसी होय पानझडी ।

तेवीं ब्रह्मादिकांची परवडी । काळ झोडी निजसत्ता ॥ १५५ ॥

जेवीं कां वळलिया शेत । कृषीवळु मळुं लागे समस्त ।

तेवीं व्यक्ताचें अव्यक्त । काळ त्वरित करूं लागे ॥ १५६ ॥

तेच अव्यक्त करिती स्थिती । राया सांगेन तुजप्रती ।

काळाची क्षोभक शक्ती । प्रळयाचे प्राप्तीपूर्वीं पावे ॥ १५७ ॥

शतवर्षा ह्यनावृष्टिर्भविष्यत्युल्बणा भुवि ।

तत्कालोपचितोष्णार्को लोकांस्त्रीन्प्रतपिष्यति ॥ ९ ॥

काळक्षोभाचिये दृष्टि । शतवर्षें अनावृष्टी ।

तेणें अत्युल्बणें आटे सृष्टी । पृथ्वीच्या पोटीं कांही नुरे ॥ १५८ ॥

प्राणिमात्र निमाले देख । वनें वाळूनि जाहली रख ।

बिंदुमात्र न मिळे उदक । यापरी लोक आटिले काळे ॥ १५९ ॥

तंव द्वादिशादित्यमेळा । मंडळीं झाला एकवेळां ।

तेथींच्या किरणीं प्रबळा । त्रैलोक्य सकळा संतप्त केलें ॥ १६० ॥

येती उष्णाचिया आह्या । होती पर्वतांच्या लाह्या ।

तेणें धरातळ लवलाह्या । भस्म झलें राया मह‍उष्णें ॥ १६१ ॥

पातालतलमारभ्य सङ्कर्षणमुखानलः ।

दहन्नूर्ध्वशिखो विष्वग्वर्धते वायुनेरितः ॥ १० ॥

उष्णॆं तापले पृथ्वीतळ । पोळलें शेषफळामंडळ ।

तैं सहस्रमुखें विषानळ । अग्निकल्लोळ वमिता झाला ॥ १६२ ॥

पाताळतळींहूनि देखा । ऊर्ध्वमुख अग्निशिखा ।

जाळितचि तिहीं लोकां । उठिला घडका अनिवार ॥ १६३ ॥

क्षोभें दिधला फूत्कारा । सहस्रमुखें सुटला वारा ।

तो साह्य झाला त्या वैश्वानरा । जाळीत दिगंतरा वाढला वणवा ॥ १६४ ॥

संवर्तको मेघगणो वर्षति स्म शतं समाः ।

धाराभिर्हस्तिहस्ताभिर्लीयते सलिले विराट्‌ ॥ ११ ॥

स्वर्ग आणि पाताळतळा । कवळूनि उठिल्या अग्निज्वाळा ।

तंव प्रळयकर्त्या मेघमाळा । क्षोभल्या त्या काळा अतिदुर्धरा ॥ १६५ ॥

म्हणाल तेथ मोठमोठे । वर्षों लागले थेंबुटे ।

तैसें नव्हे गा कडकडाटें । एकी धार सुटे अनिवार ॥ १६६ ॥

इतर पर्जन्याच्या धारा । त्य तैशा नव्हती नृपवरा ।

ऐक प्रमाणाच्या निर्धारा । तो समयो महावीरा अतिदुस्तर ॥ १६७ ॥

जैशी कां मदगजाची सोंड । तैशा धारा अतिप्रचंड ।

शत वर्षेंवरी अखण्ड । पर्जन्य वितंड पैं वर्षें ॥ १६८ ॥

विजु निजतेजें नभ जाळी । कडकडाटे दे आरोळी ।

काळाची बैसे दांखिळी । ऐसा प्रलयकाळीं मेघ खवळे ॥ १६९ ॥

तेणें उलथलें जळ सैंघ । जेथोनि वर्षत होते मेघ ।

त्यांतेंही विरवूनि सांग । जळमय चांग त्रिलोक्य झालें ॥ १७० ॥

अनिवार वर्षतां वेग । जेथें मेघांचेंही विरे आंग ।

य नांव सांवर्तक मेघ । अति‍अमोघ वर्षावो ॥ १७१ ॥

तीर्थ क्षेत्र पवित्रोदक । सरिता समुद्र झाले एक ।

हारपले चंद्रसूर्यादिक । तिनी लोक बुडाले ॥ १७२ ॥

ऐशिया एकार्णवाचे ठायीं । विराट विराला गा पाहीं ।

साकार उरे ऐसें कांहीं उरलें माहीं नृपनाथा ॥ १७३ ॥

ततो विराजमुत्सृज्य्‌ वैराजः पुरुषो नृप ।

अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धन इवानलः ॥ १२ ॥

प्रळयकाळीं अतिगहिंसु । अगाध उसळे जलोल्हासु ।

स्थूळाचा करितां नशु । विरे निःशेषु विराटु ॥ १७४ ॥

विराटाच वैराज पुरुषु । तो अव्यक्तीं करी प्रवेशु ।

जेवीं इंधननाशें हुताशु । करी रहिवासु निजकरणीं ॥ १७५ ॥

जें ब्रह्मलोकनिवासी होती । त्यांसी महाप्रळयाचे अंतीं ।

ब्रह्मयसवें सर्वांसी क्रममुक्ती । ऐसें स्मॄ-श्रुतींचें दृढ वाक्य ॥ १७६ ॥

वैराजपुरुष नाम वदंती । हिरण्यगर्भतें म्हणती ।

त्यासी प्रळयीं प्रवेशु अव्यक्तीं । तैं इतरांची गति श्रुतिवाक्यें कैसी ॥ १७७ ॥

विदेहें पुशिली मायेची स्थिती । ते मायेची ऐशी दुर्धर शक्ती ।

जे न करिती भगवद्‍भक्ती । त्यां ब्रह्म्यासवें मुक्तीं घडों नेदी ॥ १७८ ॥

जालिया ब्रह्मसदनप्राप्ती । नकरितां भगवद्‍भक्ती ।

अतिशयें दुर्लभ मुक्ती । भक्तीपाशीं मुक्ती दासी जैशी ॥ १७९ ॥

न करितां भगवद्‍भजन । ब्रह्म्यासीही मुक्ति नव्हे जाण ।

मा इतरांचा ज्ञानाभिमान । पुसे कोण परमार्थीं ॥ १८० ॥

ज्यासी जेथ पदाभिमान । त्यासी तेंचि दृढबंधन ।

यलागीं दुर्लभपण । मोक्षासी जाण तिहीं लोकीं ॥ १८१ ॥

सांडोनियां पदाभिमान । अंगें सदाशिवु आपण ।

नित्य वसवी महाश्मशान । भगवद्‍भजनीं निजनिष्ठा ॥ १८२ ॥

यलागीं ज्यांसी ब्रह्मलोकप्राप्ती । तेथही जे करिती भगवद्‍भक्ती ।

त्यांसीच प्रळयाच्या अंतीं । परममुक्ती नृपवर्या ॥ १८३ ॥

ब्रह्मलोकीं ज्यां नाहीं हरिभक्ती । तेही पावती पुनरावृत्ती ।

ऐशी मयेची दुर्धर शक्ती । न करितां भक्ती मुक्ति कैंची ॥ १८४ ॥

अर्थीं ब्रह्म्याचें वचन । दों श्लोकीं बोलिला आपण ।

ज्ञानाभिमानियां पतन । भक्तां भवबंधन कदा न बधी ॥ १८५ ॥

[ ब्रह्मादिकृतगर्भस्तुतिश्लोकौ ]

येऽयेऽरविन्दाक्ष व्विमुक्तमानिनस्त्वय्यस्तभावादबिशुद्धबुद्धयः ।

आरुह्य कृच्छ्रेण परं पदं ततः पतन्त्यधोऽनादृतयुष्मदङ्घ्रयः ॥ ३२ ॥

तथा न ते माधव तावकाः चिद्‍भ्रश्यन्ति मार्गात्त्वयि बद्धसौहृदाः ।

त्वयाभिगुप्ता विचरन्ति निर्भया विनायकानीकपमूर्धसु प्रभो ॥ ३३ ॥

[ भा द स्क पू अ २ ]

न करितां भगवद्‍भक्ती । सज्ञानाही नातुडे मुक्ती ।

तेचि अर्थींच्या दृष्टांतीं ब्रह्म्याची उक्ती दाविली येथें ॥ १८६ ॥

जन्मामाजी ब्रह्माणपण । तेही वेदशास्त्रसंपन्न ।

न करितां भगवद्‍भजन । अचूक पतन तयांसी ॥ १८७ ॥

भक्तां सर्वभूतीं भगवद्‍भावो । तेथ विघ्नांसी नाहीं ठावो ।

तयां अपावचि होय उपावो । भावार्था देवो सदा साह्य ॥ १८८ ॥

भक्तीवीण मुक्तीचा सोसु । करितां प्रयत्न पडे वोसु ।

असो हें वैराजपुरुषु करी प्रवेशु अव्यक्तीं ॥ १८९ ॥

अव्यक्तीं वैराजाचा प्रवेशु । होतांचि महाभूतविलासु ।

हों लागे भूतां र्‍हासु । तो अनुप्रवेशु ऐक राया ॥ १९० ॥

वायुना हृतगन्धा भूः सलिलत्वाय कल्पते ।

सलिलं तद्धृतरसं ज्योतिष्ट्वायोपकल्पते ॥ १३ ॥

हृतरूपं तु तमसा वायौ ज्योतिः प्रलीयते ।

हृतस्पर्शोऽवकाशेन वायुर्नभसि लीयते ॥ १४ ॥

प्रळयवायूचा क्षोभक क्रोधु । तेणें पृथ्वीचा हरिला गंधु ।

तंव तेही विरोनियां प्रसिद्धु । एकवदु जळ जाहलें ॥ १९१ ॥

क्षोभला वायु असमसाहस । तो हरी जळचा जळरस ।

तेव्हां जळाचा होतसे र्‍हास । सावकाश्‌ प्रळयमहातेनीं ॥ १९२ ॥

त्या तेजाचा निजसंभ्रम । वयुबळें ग्रासीत तम ।

तेव्हां प्रळयवायु परम । भरोनि व्योम कोंदाटे ॥ १९३ ॥

त्या प्रळयवायूचा स्पर्श । चपळतेसी सर्व ग्रास ।

करूनि ठके अवकाश । तेव्हां वायूतें आकाश निःशेष ग्रासी ॥ १९४ ॥

कालात्मना हृतगुणं नभ आत्मनि लीयते ।

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सह वैकारिकैर्नृप ।

प्रविशन्ति ह्यहङ्कारं स्वगुणैरहमात्मनि ॥ १५ ॥

आकाशाच जो शब्दगुण । तो प्रळयकाळु गिळी । संपूर्ण ।

तंव क्षभला तामसाभिमान । तो करी प्राशन गगनाचें ॥ १९५ ॥

दश इंद्रियांचा गोंदळा । राजसाभिमानीं रिघाला ।

चित्तचतुष्टयाचा मेळा । तोही प्रवेशला सात्त्विकाभिमानीं ॥ १९६ ॥

इंद्रिय‍अधिष्ठात्रीं दैवतें । तीहीं मिळोनियां समस्तें ।

प्रवेशलीं सात्त्विकातें । जाण निश्चितें नृपनाथा ॥ १९७ ॥

ते तिनी अहंकार त्रिगुणेंसीं । प्रवेशती महतत्त्वासीं ।

महत्तत्त्व मिळे मायेसी । जेवीं कन्या संततीसीं माहेरा ये ॥ १९८ ॥

जेवीं कुकडीचीं पिलीं । कुकडी पांखांतळी घाली ।

मग ते स्वयें दिसे एकली ॥ तेवीं माया उरली कल्पांतीं ॥ १९९ ॥

एवं उत्पत्तिस्थितिप्रळयांत । त्रिविध भागें दाविली येथ ॥

ते गुणमयी माया निश्चित । मिथ्याभूत आभासे ॥ २०० ॥

जेवीं लेंकुरें खेळतां खेळासी । दिवसा म्हणती जाहली निशी ।

तेवींचि पूर्णस्वरूपापाशीं । देखती मायेसी त्रिविध कल्पता ॥ २०१ ॥

एषा माया भगवतः सर्गस्थित्यन्तकारिणी ।

त्रिवर्णा वर्णितास्माभिः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १६ ॥

उत्तम मध्यम अधम जन । तिन्ही अवस्था त्रिभुवन ।

त्रिविध कर्में तीन गुण । हें जाण विंदान मायेचें ॥ २०२ ॥

ध्येय ध्याता ध्यान । पूज्य पूजक पूजन ।

ज्ञेय ज्ञाता आणि ज्ञान । हेही त्रिपुटी पूर्ण मायेची ॥ २०३ ॥

दृश्य द्रष्टा आणि दर्शन । कर्म कर्ता क्रियाचरण ।

भोग्य भोक्ता भोजन । हे त्रिपुटी पूर्ण मायेची ॥ २०४ ॥

शब्द श्रोता आणि श्रवण । घ्रेय घ्राता आणि घ्राण ।

रस रसना रसस्वादन । हे त्रिपुटी जाण मायेची ॥ २०५ ॥

कर क्रिया आणि कर्ता । चरण चाल चालता ।

बोल बोलणें बोलता । हे त्रिविधावश्ता मायेची ॥ २०६ ॥

अहं सोहं जडमूढता । साधक साधन साच्यता ।

देवी देवो परिवारदेवता । हेही त्रिविधता मायेची ॥ २०७ ॥

देह देही देहाभिमान । भव भय भवबंधन ।

मुक्त मुमुक्षु अज्ञान । हेंही विंदान मायेचें ॥ २०८ ॥

सुख दुःख जडत्व पूर्ण । आधी समाधी व्युत्थान ।

उत्पत्ति स्थिति निधन । इंहीं लक्षणीं संपूर्ण माया विलसे ॥ २०९ ॥

नभी निळिमा पूर्ण भासे । शेखी निळिमेचा लेशही नसे ।

तेवीं स्वरूपीं माया आभासे । मिथ्यावेशें मायिक ॥ २१० ॥

जेवीं प्रत्यक्ष दिसे मृगजळ । परी तें निधाघचि केवळ ।

तेवीं स्वरूपीं माया प्रबळ । मूळीं निर्मूळ आभासे ॥ २११ ॥

हे मिथ्या माया कल्पनावशें । प्रबळ बळें भासली दिसे ।

नासूं जातां नाशिजे ऐसें । सत्यत्वें नसे निजांग ॥ २१२ ॥

नांवरूपाचिया भडसें । ब्रह्मादिक केले पिसे ।

मिथ्या त्रिपुटीविन्यासें । ज्या बंधिलें दिसे त्रिलोक्य ॥ २१३ ॥

जेवीं रूपासवें दिसे छाया । नाशितां नातुडे नाशावया ।

तेवीं स्वरूपीं मिथ्या माया । अतिदुर्जया देवांसी ॥ २१४ ॥

जेवीं देहासवें मिथ्या छाया । तेवीं ब्रह्मीं मिथ्या माया ।

कल्पनायोगें वाढली वायां । यालगी अजया वेदशास्त्रें म्हणती ॥ २१५ ॥

राया कल्पना वाढे जे ठायीं । तेंचि मायेचें दृढ मूळ पाहीं ।

जो निर्विकल्प निजदेहीं । त्यासी माया नाहीं तिहीं लोकीं ॥ २१६ ॥

कल्पिती कल्पना जे राया । तेचि जाण मुख्य माया ।

आणीक रूपकें सांगावया । नातुडे माया निरूपणीं । २१७ ॥

तेचि त्रिविध मुख्यलक्षणीं । माया सांगितली विवंचोनी ।

आतां कोण्या अर्थींचेश्रवणीं । अत्यादरु मनीं वर्ते राया ॥ २१८ ॥

माया दुस्तर दारुण । ऐकूनि ऋत्विज ब्रह्मण ।

थरारले सभाजन । राजाही पूर्ण विस्मित जाहला ॥ २१९ ॥

नवल मायेचे रूपक । नाशूं न शकतीच ज्ञाते लोक ।

जिया गोंविले ब्रह्मादिक । इतरांचा देख पाडु कोण ॥ २२० ॥

माया आक्रमूनि शिवासी । तोही आणिला जीवत्वासी ।

ते माया तरवे दीनासी । तो उपावो यासी पुसों पां ॥ २२१ ॥

सुखोपायें दीन जन । दुस्तर माया तरती पूर्ण ।

तदर्थीं राजा आपण । अत्यादरें प्रश्न श्रद्धेनें पुसे ॥ २२२ ॥

श्रीराजोवाच ।

यथैतामैश्वरीं मायां दुस्तरामकृतात्मभिः ।

तरन्त्यञ्जः स्थूलधियो महर्ष इदमुच्यताम्‌ ॥ १७ ॥

अतिदुस्तर हरीची माया । आ‍इकोनि हांसें आले राया ।

लटकीच परी देहाभिमानियां । बाधावया दृढ जाहली ॥ २२३ ॥

माया दुस्तर शास्त्रप्रसिद्धी । तेथ बाळेभोळे स्थूळबुद्धी ।

सुखें तरती कोणे विधीं । तो सांग त्रिशुद्दी उपावो ॥ २२४ ॥

ज्यासी वश्य नाही निजमन । आणि भवाब्धि तरावया भाव पूर्ण ।

ऐसे भोळे भाविक जन । त्यांसी मायातरण सुगम सांगा ॥ २२५ ॥

मागां कवि बोलिला संकलितीं । तन्माययाऽतो बुध आभजेति ।

गुरु-ब्रह्म अभेदस्थिती । करितां भक्ती माया तरिजे ॥ २२६ ॥

तें भक्तीचें स्पष्ट लक्षण । विशद हो‍आवया श्रवण ।

पुढती मायेचें तरण । पुसावया कारण मुख्य हेंचि ॥ २२७ ॥

तो मायातरणोपायविधी । सुगम सांगावया त्रिशुद्धी ।

अंतरिक्षाधाकुटा सुबुद्धी । प्रबुद्ध प्रज्ञानिधी बोलता जाहला ॥ २२८ ॥




श्रीप्रबुद्ध उवाच ।

कर्माण्यारभमाणानां दुःखहत्यै सुखाय च ।

पश्येत्पाकविपर्यासं मिथुनीचारिणां नृणाम्‌ ॥ १८ ॥

मुख्य मायेचें तरण । प्रबुद्धचिजाणे पूर्ण ।

प्रबुद्ध जाहलिया आपण । मायेचें विंदान न तरतां तरती ॥ २२९ ॥

मनीं विषयाचा छंदु । तो केवळ महाबाधु ।

विषयत्यागी तो प्रबुद्धु । तोचि विशदु भावो आ‍इका ॥ २३० ॥

विषयीं लोभलें अत्यंत मन । तेथ नव्हतां वैराग्य पूर्ण ।

कदा नव्हे मायेचें तरण । वैराग्यार्थ जाण विषय निंदी ॥ २३१ ॥

केवळ नश्वर विषय देख । तेंचि मानिती परम सुख ।

तें सुखचि दुःखदायक । स्त्रीकामें मुख्य माया बाधे ॥ २३२ ॥

वेंचुनि धनाचिया गांठी । सुखार्थीं स्त्री वैसविली पाटीं ।

तेचि भोगवी दुःखकोटी । जगीं माया लाठी स्त्रीकामें ॥ २३३ ॥

स्त्रीकामें प्रपंचु सबळ । स्त्रीकामें दुःख प्रबळ ।

स्त्रीकामें मायेसी बळ । स्त्रीकामें मोहिलें जग ॥ २३४ ॥

आवडीं स्त्री बैसवितां पाटीं । ते प्रपंचाच्या वाढवी कोटी ।

महामोहाच्या पाडूनि गांठी । दुःखसागरीं लोटी स्त्रीकामु ॥ २३५ ॥

जे नवमास वाहे उदरांत । ते माता करूनि अनाप्त ।

स्त्रियेसी मानिती अति‍आप्त । ऐशी माया समर्थ स्त्रीकामें ॥ २३६ ॥

जे तोंडींचें पोटींचें खाववित । जे सदा सोशी नरकमूत ।

ते मातेहूनि स्त्री आप्त । जाहली जगांत मायामोहें ॥ २३७ ॥

स्त्रिया मेळवितां असंख्य मिळती । परी माता न मिळे त्रिजगतीं ।

ऐसें जे सज्ञान जाणती । तेही आप्त मानिती स्त्रियेतें ॥ २३८ ॥

मातेतें भजतां भुक्तिमुक्ती । स्त्रियेतें भजतां नरकप्राप्ती ।

ऐसें जे शास्त्रज्ञ जाणती । तेही मता उपेक्षिती स्त्रीकामें ॥ २३९ ॥

एवं स्त्रीकामाचिया व्याप्ती । माया व्यापिली त्रिजगतीं ।

सज्ञानही पाडले भ्रांतीं । स्त्रीकामसक्ती महामाया ॥ २४० ॥

मानूनि विषयांचे सुख । काम्य कर्म करितां देख ।

तेणें अतिदुःखी होती लोक । दुःखदयक काम्य कर्म ॥ २४१ ॥

कामिनीकामें गृहासक्ती । प्राणी प्राणांतें स्वयें शिणविती ।

त्या श्रमाची निदानस्थिती । सांगेन तुजप्रती राजाधिराजा ॥ २४२ ॥

निर्मळ जळें भिंती धुतां । जळाचीच नासे निर्मळता ।

हात माखती धुतले म्हणतां । भिंतीही तत्त्वतां निदळ केली ॥ २४३ ॥

तेवीं विषयांचेनि सुखें सुख । न पावतीच ब्रह्मादिक ।

विषयाचा जे मानिती हरिख । ते परममूर्ख पशुदेही ॥ २४४ ॥

नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेनात्ममृत्युना ।

गृहापत्याप्तपशुभिः का प्रीतिः साधितैश्चलैः ॥ १९ ॥

तरिदिवसु निजनिकटें । मर्णेंसीं घेतां झटें ।

कवडीची प्राप्ती न भेटे । प्राणांतकष्टें द्रव्य जोडे ॥ २४५ ॥

एवं कष्टलें जोडलें धन । तें महादुःखाचें जन्मस्थान ।

अर्थ अनर्थाचें अधिष्ठान । निजात्ममरण निजमूळ ॥ २४६ ॥

द्रव्य नातां उपायें शिणवी । जाहलिया संरक्षणीं आधी लावी ।

रात्रिदिवस हृद्रोग जीवीं । अविश्वासें नांदवीं धनलोभु ॥ २४७ ॥

मायाबापांशीं चोरी करवी । स्त्रीपुरुषांसी कलहो लावी ।

सुहृदांतें दूरी दुरावी । हे द्रव्याची पदवी स्वाभाविक ॥ २४८ ॥

द्रव्यपाशीं आधिव्याधी । द्रव्यापाशीं दुष्ट बुद्धी ।

द्रव्यापाशीं सलोभ क्रोधीं । असत्य निरवधी द्रव्यापाशीं ॥ २४९ ॥

द्रव्यापाशीं अतिविकल्प । द्रव्यापाशीं वसे पाप ।

द्रव्यापाशीं अतिसंताप । पूर्ण दुःखरूप ते द्रव्य ॥ २५० ॥

हें दानें त्यागितां फळ गोमटें लोभियां नरका ने हटॆंतटें ।

द्रव्या‍ऐसे गा वोखटें । आन न भेटे तिहीं लोकीं ॥ २५१ ॥

नळिया चणियांचे आशा । वानरें मुठीं धरणें तोचि फांसा ।

तेवीं द्रव्यदाराभिलाषा । नरदेहदशा अधःपातीं ॥ २५२ ॥

द्रव्य सहसा न मिळे पाहीं मिळेतरी अनीति अपायीं ।

यालागीं द्रव्याच्या ठायीं । सुख नाहीं त्रिशुद्धी ॥ २५३ ॥

धन वेचोनि फाडोवाडें । घर करिती वाडेंकोडें ।

तें अध्रुवत्वें सवेंचि पडे । थितें द्रव्य बुडे आयुष्येंसीं ॥ २५४ ॥

करूनि आयुष्याचा मातेरा । मुद्दलसिंचने जोडिलें पुत्रा ।

त्या पुत्राच्या मरणद्वारा । दुःखदुर्धरामाजीं बुडती ॥ २५५ ॥

प्रपंचींचे सुहृद समस्त । जंव स्वार्थ तंव होती आप्त ।

स्वार्थविरोधें तें अनाप्त । हो‍ऊनि घात सुहृदां करिती ॥ २५६ ॥

करोनिया अतिहव्यासु । मेळविती नाना पशु ।

त्यांचा सवेंचि होय नाशु । तेणें दुःखें त्रासु गृहस्थांसी ॥ २५७ ॥

निजदेहोचि नश्वर येथ । त्यासि प्रपंच नव्हे गा शाश्वत ।

अवघें जगचि काळग्रस्त । इहलोकीं समस्त ठकिले विषयीं ॥ २५८ ॥

मनुष्यदेहो कर्मभूमीं प्राप्त । तो लोक म्हणती कर्मजित ।

हा जैसा नश्वर येथ । तैसाच निश्चित नश्वर स्वर्गु ॥ २५९ ॥

एवं लोकं परम्विद्यान्नश्वरं कर्मनिर्मितम्‌ ।

सतुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम्‌ ॥ २० ॥

मनीं धरोनी विषयभोग । इहलोकीं करिती याग ।

पुण्य जोडोनियां साङ्‍ग । पावती स्वर्गनिजपुण्ययोगें ॥ २६० ॥

स्वर्गासुखा इंद्र अधिपती । तोही पतनार्थ धाके चित्तीं ।

विघ्नें सूची तापसांप्रती । स्वर्गस्थिति अपायी ॥ २६१ ॥

यापरी निजपुण्यें स्वर्गप्राप्ती । त्या लोकातें पुण्यजित म्हणती ॥

तेही पुण्यक्षयें क्षया जाती । तेणें धाकें धाकती स्वर्गस्थ श्तेष्ठ ॥ २६२ ॥

गांठीं पुण्य असतां चोख । स्वर्गभोगीं असेल सुख ।

हेही वार्ता समूळ लटिक । स्वर्गींचें दुःख ऐक राया ॥ २६३ ॥

समान पुण्यें समपदप्राप्ती । त्यांसी स्पर्धकलहो करिती ।

आपणाहूनि ज्यां अधिक स्थिति । त्यांचा द्वेष चित्तीं अहर्निशी ॥ २६४ ॥

जैसे राजे मंडळवर्ती । राज्यलोभें । कलहो करिती ।

तैशी स्वर्गस्थां कलहस्थिती । देवेषें होती अतिदुःखी ॥ २६५ ॥

पतनभयें कलह-द्वेष वोढी । क्षयतें पावे पुण्यजोडी ।

अधोमुख पडती बुडीं । यज्ञिकें बापुडीं चरफडती ॥ २६६ ॥

एवं स्वर्गसुख‍उल्हसु । मानिती ते केवळ पशु ।

प्रत्यक्ष तेथ द्वेष नाशु । असहसाहसु नित्य कलहो ॥ २६७ ॥

सेविलाचि विषयो नित्य सेविती । परी कदा नव्हे मानसीं तृप्ती ।

तरी मिथ्या म्हणौनि नेणती । हेमोहक शक्ती मायेची ॥ २६८ ॥

जैसें वेश्येचें सुख साजणें । वित्त घे‍ऊनि वोसंडणें ।

तेवीं विषयाचा संगु धरणें । तंव तंव होणें अतिदुःखी ॥ २६९ ॥

यालागीं उभयभोगु‍उपाया । जे जे प्रवर्तले गा राया ।

ते ते जाण ठकिले माया । थितें गेलें वायां उत्तम अयुष्य ॥ २७० ॥

कर्मभूमीं नरदेह प्राप्त । हें पूर्ण निजभाग्याचें मथित ।

देव नरदेह वांछित । ते देव केले व्यर्थ विषयार्थीं ॥ २७१ ॥

एवं विषयाची आसक्ती । माया ठकिले नेणों किती ।

यालागीं विषयाचे विरक्ती । करावी गुरुभक्ती तेंचि सांगों ॥ २७२ ॥

तस्माद्‍गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम्‌ ।

शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम्‌ ॥ २१ ॥

जाणोनि विषयांचे नश्वरपण । पावावयालागीं ब्रह्म पूर्ण ।

सद्‍गुरुसी अनन्यशरण । रिघावें संपूर्ण श्रद्धायुक्त ॥ २७३ ॥

सद्‍गुरुवचनमात्रें माया । तरेन हा निश्चयो राया ।

येणें सद्‍भावें लागतो पायां । पावावया निजस्वार्तु ॥ २७४ ॥

गुरु ऐसें जे म्हणणें । तेंही आहे बहुसालपणें ।

ऐक राया तीं लक्षणें । तुज कारणें सांगेन ॥ २७५ ॥

एक वेदाध्ययन गुरु । एक व्याख्यानदानीं उदारु ।

एक ज्योतीषज्ञानीं गंभीरु । परी तो सद्‍गुरु न म्हणती ज्ञाते ॥ २७६ ॥

एक आगमोक्त मंत्र उपसिती । जप करावा विधानयुक्ती ।

मग कैं हो‍ईल निजप्राप्ती । हें नकळे निश्चितीं गुरुशिष्यां ॥ २७७ ॥

एक वयुधारणा लाविती । एक नाना ल लक्ष्यें दाविती ।

एक हठयोगें गोंविती । एक वैसविती महामुदा ॥ २७८ ॥

एक ब्रह्मानुवादें चोखटु । तत्त्वनिरूपणीं उद्‍भटु ।

वैरग्यबोलिका वरिष्ठु । उपजवी विटु उभयभोगंचा ॥ २७९ ॥

कैसें निरूपी शुद्ध ब्रह्म । ऐकोनि सात्त्विकं येत प्रेम ।

परी निजहृदयींचा भ्रम । निरसे तें वर्म नेणेचि ॥ २८० ॥

जेवीं गूळ-उसांचा घाणा । तोंडींचा रसु भरे भाणा ।

शब्दचोपटें भरोनि वदना । करी परिभ्रमणा करकरितु ॥ २८१ ॥

ऐसा जो कां शब्दज्ञानी । उत्तम व्यख्याता ज्ञानगुणीं ।

तो जन रंजवी निरूपणीं । स्वयें कोरडेपणीं करकरितु ॥ २८२ ॥

योगक्ष्म चाले गोमटा । लौकिकीं थोर प्रतिष्ठा ।

तेथें निजप्राप्तीची उत्कंठा । न वचे वरिष्ठा शिष्यांची ॥ २८३ ॥

जेवीं अमृत म्हणतां । चवी न लभे गा सर्वथा ।

तेवीं शाब्दिक ज्ञानयोग्यता । अनुभववार्ता स्वयें नुपजे ॥ २८४ ॥

जेणें स्वयें चाखिली नाहीं चवी । तो दुजयातें गोडी केवीं लावी ।

यालागीं जो पूर्णानुभवी । तो तारी सद्‍भावें सच्छिष्यसी ॥ २८५ ॥

एवं गुरुपणाची वदंती । असे बहुपणें नांदती ।

जो करी अपरोक्षप्राप्ती । त्यातें म्हणती सद्‍गुरुस्वामी ॥ २८६ ॥

ज्याचेनि वाक्यें असंतता । निःशेष मावळे तत्त्वतां ।

त्यासीचि गा सद्‍गुरुता । वेदशास्त्रार्थां प्रतिपाद्य ॥ २८७ ॥

जे उपदेशिती मंत्रतंत्र । तेही पूज्यत्वें अतिसधर ।

जेथें नुरे पूज्यपूजकताविचार । तोचि साचार सद्‍गुरुस्वामी ॥ २८८ ॥

एकातें ब्रह्मज्ञान । वस्तु देखोनि विरालें मन ।

मावळले द्वैताचें भान । पडिलें मौन चहूं वाचां ॥ २८९ ॥

इंद्रियें टंवकारिलीं समस्त । प्राण पांगुळला जेथींचा तेथ ।

वस्तु देखोनियां परमाद्‍भुत । पडलें ताटस्त्य्ह देहभावा ॥ २९० ॥

ऐसा जो आत्मानुभवी । त्यातें सद्‍भावें शिष्यु विनवी ।

तंव तो पुसे ना समजावी । ताटस्त्यभावीं अबोलपणा ॥ २९१ ॥

एका अनुभवा आलें ब्रह्म । फिटला बाध्यबाधकतेचा भ्रम ।

मोडलें द्वैतभावाचें कर्म । जगीं विषम असेना ॥ २९२ ॥

परी अचुंबित वर्तणें । अघटमान कर्म करणें ।

अत्यंत उग्रता निरवणें । दुर्धरपणें भयानकु ॥ २९३ ॥

आपण आपणियामाजी हंसत । ध्वनितें बोले परमार्थ ।

तेथें बोधेन शिष्याचें चित्त । पडे दुश्चित ते ठयीं ॥ २९४ ॥

ऐसा जो वर्ते ब्रह्मज्ञानी । त्याची ब्रह्मस्थिती न मने जनीं ।

मा कोण जा‍ईल भाव धरोनि । बोधालागोनी त्यापाशीं ॥ २९५ ॥

आतां सद्‍गुरुचीं जीं निजलक्षणें । राया संगेन तुजकारणें ।

जें ऐकतां अंतःकरणें । सुखी होणें सद्‍भावें ॥ २९६ ॥

तरी जो कायावाचामनें । अतिकृपाळू दीनाकारणें ।

तोडी शिष्याचीं भवबंधनें । उठवी ठाणें अहंकाराचें ॥ २९७ ॥

ज्याचा जैसा जैसा भावो । तैसा तैसा करी अनुभवो ।

तरी गुरुत्वाचा अहंभावो । अणुमात्र पहा हो धरीना ॥ २९९ ॥

शिष्यपासूनि सेवा घेणें । हें स्वप्नींही न स्मरे मनें ।

शिष्याची सेवा स्वयें करणें । पूज्यत्वें पाहणें निजशिष्यां ॥ ३०० ॥

शिष्य देखावा पुत्रासमान । हें स्मृतिवक्य असे प्रमाण ।

दृष्टीं देखो नेणें गौण । शिष्या देखे पूर्ण ब्रह्मत्वें ॥ ३०१ ॥

शिष्या सेवा करी निजभावार्थें । परी तो सेवक न म्हणे त्यातें ।

ज्यासी भगवद्‍रूप सर्व भूतें । शिष्य वेगळा तेथें सेवकत्वें नुरे ॥ ३०२ ॥

ऐसा मी एक महायोगी । हेंही न मिरवी ति जगीं ।

गुरुत्वाचा ताठा अंगीं सर्वथा शिगीं लागों नेदी ॥ ३०३ ॥

आपुल्या योगक्षेमाचें सांकडें । स्वप्नींही न घाली शिष्याकडे ।

शिष्य संकट अतिगाढें । निवारी रोकडें निजांगें जो ॥ ३०४ ॥

मी एक अकर्ता निजात्मयोगी । म्हौनि विषयांतें न भोगी ।

अथवा विषयो निःशेष त्यागी । हाही आग्रहो अंगीं असेना ॥ ३०५ ॥

तो विषय भोगी ना स्वयें त्यागी । तो अदृष्टाच्या निजविभागीं ।

लावूनियां देहाच्या अंगीं । परब्रह्मयोगीं विचरत ॥ ३०६ ॥

देह दैवें पालखीमाजीं चढे । अथवा विष्ठेमाजीं पडे ।

तें दोहींचें सुखदुःख त्याकडे । मी म्हणौनि पुढें कदा न रिघे ॥ ३०७ ॥

देहीं असोनि नाहीं अहंकृती । गेहीं असोनि नाहीं गृहासक्ती ।

शेखीं लोकांमाजीं लौकिकस्थिती । सुखें वर्तती लोकांसरिसें ॥ ३०८ ॥

त्यासी स्त्री म्हणे माझा भर्ता । पुत्र म्हणे माझा पिता ।

शिष्य म्हणती गुरु तत्त्वतां । तो त्यांहूनि परता त्यांमाजीं वर्तें ॥ ३०९ ॥

ऐशिया पूर्णप्रतीती । आचरोनि दावी भक्ती ।

हरि भजावा सर्वां भूतीं हेंच शिष्यांप्रती उपदेशी ॥ ३१० ॥

हीं सद्‍गुरुचीं निजलक्षणें । पंडितां न कळती ज्ञु‌आतेपणें ।

पूर्णानुभवी जाणती खुणे । इतरांचें जाणणें पांगुळे तेथ ॥ ३११ ॥

त्याचे गुरुत्वाची वोळखण । अंगीं निजशांति पूर्ण ।

हेंचि सद्‍गुरुत्वाचें लक्षण । मुख्य भूषण हेंचि राया ॥ ३१२ ॥

जगीं शांति जाली परदेशी । कोठेंही ठावो न मिळे तिशीं ।

ते आली सद्‍गुरुपायांपाशीं । सुखवासासी वसावया ॥ ३१३ ॥

यापरी स्सद्‍गुरुपाशीं शांती । स्वयें आली सुखवासवस्ती ।

जेवीं कां माहेरा‍आंतौती । स्वानंदें क्रीडती कन्या जैशी ॥ ३१४ ॥

जाणोनि वेदशास्त्र निश्चितीं । जो न मिरवी गा व्युत्पत्ती ।

ज्यासी अपरोक्षें पूर्ण शांती । तो सद्‍गुरुमूर्ति निश्चयें राया ॥ ३१५ ॥

झणीं श्रोते कोपती येथ । म्हणतील ग्रंथ वाढविला व्यर्थ ।

निष्णात या पदाचा अर्थ । काढितां तेथ स्फुरलें हो ॥ ३१६ ॥

हे माझे गांठीची नव्हे युक्ती । सद्‍गुरु आपण आपली स्थिती ।

बोलवीतसे ग्रंथार्थीं । पदपदार्थीं साधूनि ॥ ३१७ ॥

तरी सद्‍गुरुचीं लक्षणें । न वर्णवती अगाधपणें ।

वेद वेडावले मुकेपणें । तेथें माझें बोलणें सरे केवीं ॥ ३१८ ॥

येथ आश्चर्य कैसे देखा । श्रीभगवत देशभाखा ।

परमार्थु साधिला नेटका । तुष्टला निजसखा जनार्दनस्वामी ॥ ३१९ ॥

एका जनार्दना शरण । त्याची जैं होय कृपा परिपूर्ण ।

त्या देहीं असता देहबंधन । नातळे जाण गुरुभक्तां ॥ ३२० ॥

ज्याचे सेवितां निजचरण । देहीं न बाधी देहबंधन ।

त्यासी जाहलिया अनन्य शरण । दे अगाध कोण हें न कळे वेदां ॥ ३२१ ॥

न करितां सद्‍गुरुभक्ती । कदा नव्हे परमार्थप्राप्ती ।

यालागीं सद्‍गुरुभक्ती । बोलिलीं ग्रंथीं शिष्यहितार्थ ॥ ३२२ ॥

यलागीं पूर्ण सद्‍गुरुपाशीं । अनन्य शरण होतां त्यासी ।

तो सद्‍भावें निववी शिष्यासी । निजबोधेंसीं यथार्थ ॥ ३२३ ॥

सद्‍गुरुस्थितीचें निरूपण । राया सांगितलें संपूर्ण ।

आतां शिष्याचे लक्षण । सावधान अवधारीं ॥ ३२४ ॥

तत्र भागवतान्धर्मान्शिक्षेद्‍गुर्वात्मदैवतः ।

अमाययानुवृत्त्या यैस्तुष्येदात्मात्मदो हरिः ॥ २२ ॥

वरीवरी दिसती सात्त्विक । भीतरीं विकल्पी शिष्य एक ।

एक ते केवळ दांभिक । एक ज्ञानठक अतिधूर्त ॥ ३२५ ॥

एक ते केवळ प्रतिष्ठाकाम । एकासी पूज्यतेचा संभ्रम ।

एकासी जाणिवेचा आक्रम । एकाचे पोटीं भ्रम महासिद्धीचा ॥ ३२६ ॥

एक वाग्वादी वाजट । एका आवडे अतिशयेंसीं कर्मठ ।

एक केवळ कर्मनिष्ठ । आम्ही ब्रह्मनिष्ठ अभिमानें ॥ ३२७ ॥

एका आवडे वायुधारण । एका आसनजाभिमान ।

एकाचें संशयी मन । विश्वास पूर्ण दृढ नाहीं ॥ ३२८ ॥

एक आदरें उपदेशु घेती । मग होय नव्हे विकल्प चित्तीं ।

ए‌इशा अनेक शिष्यपंक्ती । ते जाण निश्चितीं मायिक ॥ ३२९ ॥

आतां जे कां अमायिक । शोधितसत्त्वाचे सात्त्विक ।

मुख्य परमार्था साधक । जे अवंचक सर्वस्वें ॥ ३३० ॥

जे गुरुचरणाचे अंकिले । जे गुरुवाक्या जीवें विकले ।

सद्‍गुरूलागीं वहिलें । सर्वस्व आपुलें वोवाळिती ॥ ३३१ ॥

जो सद्‍गुरूच्या बोलावरी । जीविताची कुरवंडी करी ।

जो गुरु‍आज्ञेबाहेरी । तिळभरी हों न शके ॥ ३३२ ॥

सद्‍गुरुतें मनुष्यबुद्धी । पाहोंचि नेणे जो त्रिशुद्धी ।

सेवेलागीं निरवधी । हर्षानंदीं तत्पर ॥ ३३३ ॥

निजभावार्थें सादर । सेवलागीं अतितत्पर ।

शरीर आठही प्रहर । अणुमात्र वंचिना ॥ ३३४ ॥

उंच अथवा नीच काम । म्हणो नेणे मनोधर्म ।

गौण करोनि नित्यकर्म । मानी उत्तमोत्तम गुरुसेवा ॥ ३३५ ॥

सेवेंलागीं निष्कपट । नित्य निजभावें चोखट ।

जंव जंव सेवा पडे सदट । तंव तंव उद्‍भट उल्हासु ॥ ३३६ ॥

सच्छिष्य असच्छिष्य समुदावो । सद्‍गुरुसी सारिखेचि पहा वो ।

ज्याचे हृदयीं जैसा भावो । तैसा पहा हो फळभोग ॥ ३३७ ॥

भावेषु विद्यते देवो । हा उपदेशीं मुख्य निर्वाहो ।

आपुला आपणया भावो । फळभोग पहा हो भोगवी ॥ ३३८ ॥

चुकवावया मृत्यूचा ठावो । जाणिवे आणितां निजभावो ।

हिरण्यकशिपु नाडला पहा हो । संधी साधोनि देवो निर्दळी त्यासी ॥ ३३९ ॥

तेथेंचि प्रल्हादाचा भावो । मज रक्षिता देवाधिदेवो ।

त्यासी साक्षेपें मारितां रावो । मरणचि वावो भावार्थें केलें ॥ ३४० ॥

परमार्थीं जें जाणपण । ते जाणावी नागवण ।

यालागीं सद्‍भावें जो संपूर्ण । तो जन्ममरणछेदकु ॥ ३४१ ॥

मी शिष्यपरीक्षकु ज्ञाता । हे सद्‍गुरुसी नाही अहंता ।

तेथें जैशी त्याची भावार्थता । तैशा थैशा अर्था तो पावे ॥ ३४२ ॥

हें असो सच्छिष्याचा सद्‍भावो । राया अभिनव कैसा पहा हो ।

गुरु ब्रह्म ऐक्यभावो । निजनिर्वाहो निष्टंक ॥ ३४३ ॥

माझा इंद्रियवृत्ती चाळिता । सद्‍गुरु निजात्मा मज‍आंतौता ।

बाह्य सेवेलागीं सर्वथा । ब्रह्मूर्ति तत्त्वतां सद्‍गुरु मानी ॥ ३४४ ॥

सद्‍गुरुचरणीं आपण । चित्त-वित्त-जीवितेंसीं पूर्ण ।

करूनि घाली आत्मार्पण । सर्वस्वें संपूर्ण सर्वभावें ॥ ३४५ ॥

तेथें संतुष्टला स्वामी पूर्ण । तोही सर्वस्वें भुलोन ।

आवडी निजांगें आपण । सेवका आधीन स्वामी होये । ३४६ ॥

आत्मार्पण करितां बळी । द्वारीं द्वारपाळ जाहला वनमाळी ।

ऐसी भजनभावाची नवाळी । सेवकाजवळी स्वामी तिष्ठे ॥ ३४७ ॥

एवढी ये अगाध प्रीती । उत्तम भक्त स्वयें पावती ।

भाळ्याभोळ्यां हेचि स्थिती । कैशा रीती आतुडे ॥ ३४८ ॥

याचिलागीं सद्‍गुरूपाशीं । शरण रिघावें सर्वस्वेंशीं

तो संतोषोनियां शिष्यासी । भजनधर्मासी उपदेशी ॥ ३४९ ॥

जेणें भजनें भगवंत । भजोनि जाहले उत्तम भक्त ।

ते भागवतधर्म समस्त । शिकावे निश्चित सद्‍भावेंसीं ॥ ३५० ॥

मुख्य भागवतधर्मस्थिती । अवश्य करावी सत्संगती ।

हेंचि सद्‍गुरु उपदेशिती । असत्संगतित्यागार्थ ॥ ३५१ ॥

सर्वतो मनसोऽसङ्गमादौ सङ्गं च साधुषु ।

दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेष्वद्धा यथोचितम्‌ ॥ २३ ॥

सर्वांपासोनि निःसंग । जरी मनीं होणें आहे चांग ।

तैं अवश्य धरावा सत्संग । असत्संग त्यागावा ॥ ३५२ ॥

मुख्य असत्संग देहसंगती । त्याची समूळ करावी निवृत्ती ।

जगीं दाटुगी सत्संगती । जाण निश्चिती नृपनाथा ॥ ३५३ ॥

तेथें दया मैत्री प्रश्रयो पूर्ण । मुख्यत्वें हें त्रिविध लक्षण ।

अवश्य करावें आपण । सत्संग प्रमाण सहितासी ॥ ३५४ ॥

सांडोनिया थोरपण । साधूसी लीन हो‍आवें संपूर्ण ।

सांडोनियां देहाभिमान । त्यासी लोटांगण घलावें ॥ ३५५ ॥

साधूपरता पूज्य पहा हो । जगीं नाहीन्‌ आन देवो ।

संतपूजनें देवाधिदेवो । स्वयमेवो संतुष्टे ॥ ३५६ ॥

संतपदींचे रजःकण । शिरीं वंदावे श्रद्धेने पूर्ण ।

संतांपुढें जाणपण । सर्वथा आपण न मिरववें ॥ ३५७ ॥

देखोनि संतसमुदावो । अनन्यगती भगवद्‍भावो ।

भगवभावें नम्र स्वभावो । प्रश्रयो पहा हो या नांव ॥ ३५८ ॥

नम्रता सेवितां सन्तचरण । येथें भूतदया वाढें पूर्ण ।

हें दयेचें निजलक्षण । सावधान । अवधारीं ॥ ३५९ ॥

भूतांसी कठिणपण । देखतां निघों पाहे प्राण ।

मा स्वयें करील आपण । हें सर्वथा जाण स्वप्नीं न घडे ॥ ३६० ॥

जेणें आपणासी होय दुःख । तें भूतांसी करीना निःशेख ।

जेणें आपणासी होय सुख । तें आवश्यक करी दीना ॥ ३६१ ॥

सर्व भूतीं दया समान । कदा न बोले कठिणपण ।

भूतांची पीडा निवारण । करोनि आपण शोपाय चिंती ॥ ३६२ ॥

जीवमात्रीं दुरुक्ती बोलतां । जिव्हेच्या घेवों पाहे जीविता ।

भूतीं दुष्टपण चाळितां । समूळ निजचित्ता निर्दाळूं पाहे ॥ ३६३ ॥

भूतांसी जेथ पीडा पावे । त्यातळी जीव भलूं धंवे ।

जीवापरीस भूतें सर्वें । दयागौरवें पढियंतीं ॥ ३६४ ॥

ऐसें जें कारुण्य पूर्ण । त्या नांव दया संपूर्ण ।

आतां मैत्रीवें लक्षण । असाधारण तें ऐका ॥ ३६५ ॥

सर्व भूतांचे ठायीं । सुहृदावांचोनि दुजें नाहीं ।

तरी न करितांचि मैत्री पाहीं । ठायींचे ठायीं अलोलिक ॥ ३६६ ॥

जे विषयवियोगें न विटे । नाना विकल्पीं न तुटे ।

आलिया परम संकटें । मैत्री नेटेंपाटें सदा ग्राह्य ॥ ३६७ ॥

या नांव गा मित्रभावो । प्राण गेलिया न तुटे पहा हो ।

देखतां कल्पांतकाळघावो । निजमित्रसमुदावो एकवटे कीं ॥ ३६८ ॥

ऐसी आचरतां निजस्थिती । श्रद्धा उपजे सर्वां भूतीं ।

त्या श्रद्धेची व्युत्पत्ती । यथनिगुती सांगेन ॥ ३६९ ॥

नवल श्रद्धेचें लक्षण । ब्रह्मा मुंगी समसमान ।

तरी यथोचित विधान । सर्वथा जाण चुकेना ॥ ३७० ॥

अर्घ्यपाद्यादि पूजन । सकळ दान आणि सन्मान ।

हे श्रद्धा ब्रह्मणीं संपूर्ण । एकासी तें जाण अन्नमात्रचि ॥ ३७१ ॥

एका अन्न आच्छादन । एकासी ते कोरडे कण ।

तृण आणि जीवन । एका पयःपान यथोचित ॥ ३७२ ॥

जेणें ज्यासी सुख संपूर्ण । तें तें करी उचित श्रद्धें जाण ।

अनुचित श्रद्धेचें विंदाण दुःखकारी संपूर्ण सर्वार्थीं ॥ ३७३ ॥

जेवीं ब्राह्मणा वाढिलें तृण । गा‍ईस वाढिलें मिष्टान्न ।

श्वानासी बैसणें सिंहासन । साधूसी आसन थारोळा ॥ ३७४ ॥

व्याघ्रासी पडिल्या लंघन । त्यासी अर्पूं नये गोदान ।

गाय गादल्या संपूर्ण । तैलाभ्यंजन करूं नये ॥ ३७५ ॥

हो कां देह इंद्रियें जरी एकें । तरी जिव्हाकर्म नव्हे नाकें ।

तेवीं एक भूतात्मा भूतवेखें उचितोन्मुखें यजावा ॥ ३७६ ॥

करितां यथोचित अर्पण । जरी क्रिया दिसे भिन्न भिन्न ।

तरी अंतरश्रद्धा अभिन्न । हें मुख्य लक्षण भागवतधर्मीं ॥ ३७७ ॥

भूतीं भूतात्मा अभिन्नस्थिती । दया मैत्री साधूंची भक्ती ।

हेच आतुडे कैशा रीतीं । प्रबुद्ध तदर्थीं उपाव सांगे ॥ ३७८ ॥

तेचि नव श्लोकीं श्लोकोक्ती । समूळ भगवतधर्मस्थिती ।

प्रबुद्ध सांगे रायाप्रती । साधकां निजप्राप्ती साधावया ॥ ३७९ ॥

शौचं तपस्तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायमार्जवम्‌ ।

ब्रह्मचर्यमहिंसां च समत्वं द्वन्द्वसंज्ञयोः ॥ २४ ॥

मुख्य सधावया परमार्थ । अवश्य पाहिजे गा शिचिता ।

शुचित्वावांचोनि तत्त्वता । न लाभे हाता निजस्वार्थु ॥ ३८० ॥

यालागीं गा नृपनाथा । शुद्ध शौचाची आ‍इक कथा ।

आंतर मळ न क्षाळितां न लाभे हाता बाह्यशुद्धी ॥ ३८१ ॥

मन मळिण वासनामळें । तें न करितां सोंवळें ।

बाह्य पवित्रता अहंबळें । तें जाण आंधळें न्याहाळी जैसें ॥ ३८२ ॥

सोनें जेवीं पुटीं पडे । मळ तुटे वाणीं चढे ।

तेवीं गुरुसेवा जडत्व मोडे । चित्तशुद्धी जोडे निर्दुष्ट ॥ ३८४ ॥

आरशासी सहाणीं तोडिजे । तेणें स्वमुखा शुद्धत्व जोडिजे ।

तेवीं चित्तशुद्धी उघडिजे । सहजीं सहजें निजशुद्धी ॥ ३८५ ॥

लोहें परिसु झांकिजे । तंव लोहत्वा मुकिजे ।

तेवीं अंतरशुद्धीनें कीजे । महा निर्बुजे स्थूळबुद्धि ॥ ३८६ ॥

सूर्यासन्मुख सूर्यकांत । जाहलिया शुद्धत्वें होय दीप्त ।

तेप्रभा बाह्य प्रकाशत । अग्निहोत्रार्थ महायागा ॥ ३८७ ॥

तेवीं गुरुवक्यें अंतरशुद्धता । सबाह्य आली शुचिता ।

हे न करिती जे पवित्रता । ते जाण तत्त्वतां अतिभंडिमा ॥ ३८८ ॥

अल्प जळ शौचाप्रती । तेणें हात करकटले ठाती ।

शेवटीं गिरबडे बृहती । तेवीं विकल्पी होती अपवित्र ॥ ३८९ ॥

भरलें काळकूट जीवीं । वरी टवटव अतिवरवी ।

तें इंद्रावण कोणीही न सेवी । अंतरस्वभावीं अतिमळिण ॥ ३९० ॥

तीर्थीं धुतला रजकराजु । तो काय हो‍ईल शुद्ध द्विजु ।

नटें भेतला राजध्वजु । तो नव्हे पूज्यु बाह्यक्रियावशें ॥ ३९१ ॥

सुंदरी सुकुमार साजिरी । वोठीं कुष्ठता तिळभरी ।

जाहलिया तीतें कोणी न वरी । वरीवरी बरी दिसतांही ॥ ३९२ ॥

नागवी माथा मोत्यांची जाळी । शिंबरी सुपाणीदाणा ल्याली ।

तेवीं बाह्य पवित्रता दाविली । ते ते केली निजभंडिमा ॥ ३९३ ॥

दहें माखला वायसु । तो काय हो‍ईल राजहंसु ।

दहीं म्हणोनि मथितां कापुसु । तृप्ती नव्हे उपहासु जगीं प्रगटे ॥ ३९४ ॥

तेवीं अंतरीं विकल्पु असतां । बाह्य जे जे पवित्रता ।

ते ते क्रिया नृपनाथा । जाण तत्त्वतां अतिभंडिमा ॥ ३९५ ॥

अंतर क्षाळिलें गुरुप्रतीतीं । बाह्य क्षाळिलें शास्त्रयुक्तीं ।

ऐसें शुचित्व निजनिश्चितीं अद्वैत स्थिती तेथें नांदे ॥ ३९६ ॥

अंतरी शुचित्व पूर्ण वसे । तें बाह्यकर्मीं स्वयें प्रकाशे ।

तें शुचित्वचि अनायासें परमार्थदशे प्रकाशी ॥ ३९७ ॥

ईश्वरभावाचें निजवर्म । ज्याचे पोटीं रिघालें सप्रेम ।

त्याचें कर्मचि होय ब्रह्म । त्या देहभ्रम बाधिना ॥ ३९८ ॥

या नम शुचिष्मता । सत्य जाण गा नृपनाथा ।

तपाचीही स्थिती आतां ऐक तत्त्वतां सांगेन ॥ ३९९ ॥

शरीरशोषणा नांव तप । तें प्रारब्ध-भोगानुरूप ।

हृदयीं वाहणें कृष्णस्वरूप । तो शुद्ध साक्षेप तपाचा ॥ ४०० ॥

जेवीं धूरसूनि दिठी । शूर रणामाजीं उठी ।

तेवीं ईश्वर धरोनि पोटीं । वर्ते तो सृष्टीं तपिया शुद्ध ॥ ४०१ ॥

हेंचि तपाचें निजस्वरूप । याचि नांव शुद्ध तप ।

यावरतें न चढे रूप । व्यर्थ वाग्जल्प कां करावे ॥ ४०२ ॥

द्वंद्वसहिष्णुता मुमुक्षा । या नांव म्हणिजे तितिक्षा ।

तेही आणावया लक्षा । नृपाध्यक्षा अवधारीं ॥ ४०३ ॥

सुखदुःख उभय भोग । दोंमाजीं अखंड आपुलें अंग ।

जेवीं चितींची वाघीण आणि वाघ । दोहींमाजीं साङ्‍ग निजत्वें भिंती ॥ ४०४ ॥

जेवीं दावाग्नी कां उन्हाळे । आकाश जैसें न पोळें ।

असोनि त्यांचेनि मेळें । त्यांवेगळें अलिप्त ॥ ४०५ ॥

शीतळ जळ कां हींव पडे । पृथ्वी निजक्षमा न कांकुडे ।

तेवी निजस्वरूपसुरवाडें द्वंद्वा नातुडे निजसाधु ॥ ४०६ ॥

शरीर जरी हिंवे कांपे । तेणें देह कांपे साधु न कांपे ।

शरीर अति‍उष्णें तापे । परी साधु न तापे देहतापामाजीं ॥ ४०७ ॥

सुख देखोनि दिठी । ज्या गोडिया घाली मिठी ।

दुःखही त्याचि आवडि घोंटी । द्वंद्वसहिष्णुता मोठी या नांव राया ॥ ४०८ ॥

गोफणगुंडा सन्मुख । लागतां अवश्य उठे दुःख ।

तोच सुवर्णाचा जाहलिया देख । दुःख लोपोनि सुख अनिवार वाढे ॥ ४०९ ॥

सुखदुःखप्रकाशक । निजवस्तु असे एक ।

त्या एकात्मता देख । द्वंद्वें साधक सुखें साहती ॥ ४१० ॥

तेवीं द्वंद्वाचें जाणपण । जाणवीता असे जें ज्ञान ।

तेंजाणितल्या आपण । द्वंद्वें संपूर्ण निर्द्वंद्वें होती ॥ ११ ॥

रस‍उसीं कठिणपण । त्यामाजीं गोडी अखंड पूर्ण ।

तेवीं द्वंद्वामाजीं वस्तु चिद्‍घन । अखंडदंडायमान स्वयें देखे ॥ १२ ॥

ऐशी हे अखंडता । जंव न ये साधकाचे हाता ।

तंव द्वंद्वाची सहनता । नव्हे नृपनाथा निश्चयेंसीं ॥ १३ ॥

या नांव द्वंद्वसहन । निजनिश्चयें जाण पूर्ण ।

आतां मौनाचें लक्षण । सवधान अवधारीं ॥ १४ ॥

वाग्वादु करावा जनीं । तैं दृढ व्हावें देहाभिमानी ।

सांडविला तो सद्‍गुरूंनी । निःशेष धो‍उनी शब्देंसीं ॥ १५ ॥

सद्‍गुरुवचन पडतां कानीं । स्तुति निंदा मिळोनि दोन्ही ।

बोल बोलणें निरसुनी । हृदयभुवनीं परिपक्कलें ॥ १६ ॥

तेव्हां ज्याचे बोलावे अवगुण । तेथें दिसे हृदयस्थ आपण ।

यालागीं बोलतां पैशुन्य । पडे मौन गुरुवाक्यें ॥ १७ ॥

गुण देखोनियां स्तवन । करितां पडे दृढ मौन ।

मीचि स्तव्य स्तविता स्तवन । मज म्यान्‌ वानितां पूर्ण मूर्खत्व माझें ॥ १८ ॥

निजात्मा निःशेष नसे । ऐसा रिता ठाव न दिसे ।

तेथें जें जें कांहीं दिसे । तें आत्मप्रकाशें सदोदित ॥ १९ ॥

ऐशी सद्‍गुरूंनि दाखविली युक्ती । ती विश्वासें स्थिरवली चित्तीं ।

यालागीं निंदा आणि स्तुती । वाचेप्रती बोलेना ॥ २० ॥

संवाद करावा निजस्वार्थी । तंव सद्‍गुरूच्या वचनोक्तीं ।

खुंटल्या वेदशास्त्रांच्या युक्ती । त्यावरी स्थिती चढेना ॥ २१ ॥

एवं स्तुति निंदा वाग्वाद । करितां खुंटला संवाद ।

महामौनें अतिशुद्ध । परमानंद सधकां ॥ २२ ॥

ऐसें साधावया दृढ मौन । सद्‍गुरु शिकवी वेदाध्ययन ।

उपनिषदर्थ विवंचून । पढवी संपूर्ण अर्थावबोधें ॥ २३ ॥

अथव अतिशयें दृढ मौन । श्रीरामकृष्णनामस्मरण ।

अखंड नमें गर्जतां पूर्ण । वेदार्थ जाण तिष्ठती पुढें ॥ २४ ॥

नित्य रामनाम गर्जे वाणी । त्या तीर्थें येती लोटांगणीं ।

सुरवर लागती चरणीं । यम पायवणी स्वयें वंदी ॥ २५ ॥

रामनामाचें जें स्मरण । या नांव गा महामौन ।

वेदें नाम स्तविलें पूर्ण । शुद्ध अध्ययन हरिनाम ॥ २६ ॥

वेदु अथवा नामस्मरण । या नांव गा स्वाध्यावो जाण ।

आतां आर्जवाचें लक्षण । ऐकें संपूर्ण महाराजा ॥ २७ ॥

आतां आर्जव तें ऐसें । सर्वा जीवां जीवन जैसें ।

कां तंतु जैसा निजविलासें । अवोधें असे पटामाजीं ॥ २८ ॥

सखरेचें इंद्रावण । केलिया न वचे गोडपण ।

तैसें विषमांही जीवां जाण । आर्जवें पूर्ण रंजवी स्वभावें ॥ २९ ॥

वक्र चंद्राची चंद्रिका । परी अमृत वक्र नव्हे देखा ।

तैसें देखोनि विषमां लोकां । मनोवृत्ति देख पालटेना ॥ ३० ॥

निपराद न देखे कोणासी । जिवलग सोयरा सर्वांशीं ।

वोळखी जीवमात्रांशीं । जैशी तैशी जुनाट ॥ ३१ ॥

न्यहा संतप्ता आधार देत । वरूनि घणघाय घेत ।

सांडस घायातळीं सूत । तें आघवेंचि आप्त लोहत्वें लोहा ॥ ३२ ॥

यापरी जयसी आप्त सर्व । ऐसा जो कां निजस्वभाव ।

तया नांव गा आर्जव । अति‍अपूर्व गुरुदीक्षा ॥ ३३ ॥

असुर सुर नर ऋषीश्वर । मदनें केले निजकिंकर ।

कंदर्पाचा मार थोर । अतिदुर्धर अनंगु ॥ ३४ ॥

अंतरीं कामचें दृढ ठाणें । वरीवरी दऽन्त चावूनि सहणें ।

त्याचें मनचि निष्काम न म्हणे । चाळवणें लौकिकु ॥ ३५ ॥

तैसी नव्हे सद्‍गुरुची युक्ती । कमाची पालटे कामनावृत्ती ।

अभंग ब्रह्मचर्यस्थिती । शिष्यांप्रती उपदेशी ॥ ३६ ॥

कंदर्परणिवेस्त्रीपुरुष । तेथें गुरुदीक्षा अलोलिक ।

मिथ्या स्त्रीपुरुष मा‌इक । विषयसुख भ्रम मात्र ॥ ३७ ॥

आनंदाचें उपस्थ एकायतन । हें काय मिथ्या वचन ।

ते अर्थीं पूण वेदज्ञ । वेदविवंचन दाविती ऐसें ॥ ३८ ॥

पुसतां साखरेची गोडी कैशी । तो स्वादु न ये सांगावयासी ।

तेथें चाखो देत्ती अणुमात्रेंशीं । तेचि गोडपण रशीं जाणती जाण ॥ ३९ ॥

तेवीं परमानंदसुखप्रप्ती । उपस्थद्वारा नर चाखिती ।

आनंद एकायतनस्थिती । बोलिली उपस्थीं या हेतु वेदें ॥ ४० ॥

त्या उपस्थसुखाची नित्यस्थिती संभोगेंवीण जे वाढविती ।

तेथ मिथ्या स्त्रीपुरुषव्यक्ती । सहजें होती सज्ञान ॥ ४१ ॥

चाखिली गोडी तेचि सखर । परमानंद मैथुनमात्र ।

मानूनियां मैथुनपर । जाहले पामर विषयांधा ॥ ४२ ॥

पु‌अस्थीं परमानंदगोडी । यालागीं स्त्रीकामाची अतिवोढी ।

सद सोसिजे महामूढीं । ताडतोडी जीविताच्या ॥ ४३ ॥

साखरेचें केलें नारियेळ । तेथ त्वचा गर्भ साखरचि केवळ ।

तेवीं विषयद्वारा सुखकल्लोळ । उठती सकळ परमानंदें ॥ ४४ ॥

नाना पक्वान्नपरवडी । गुळाच्या गोडीनें ते चवी गाढी ।

तेवीं विषयाची जे जे आवडी । ते ते गोडी निजानंदें ॥ ४५ ॥

हें नेणोनि मुळींची निजगोडी । सोशिती विषयंच्या अतिवोढी ।

बाप सद्‍गुरुकृपा गाढी । विषयांची आवडी एकत्वा आणी ॥ ४६ ॥

यलागीं विषयांची अस्था । न चढे सच्छिष्यचे माथां ।

स्त्रीबोगाची आसक्तता । मिथ्या तत्त्वतां गुरुवाक्यनिष्ठा ॥ ४७ ॥

हा आत्मा हे आत्मी पाहीं । ऐसें मिथुन मुळीं नाहीं ।

तें निजमूळ पादितां ठयीं । ब्रह्मचर्य पाहीं अभंग ॥ ४९ ॥

आतां अहिंसेची स्थिती । ऐकें राया चक्रवर्ती ।

भंव‍ई उचलणें नाहीं भूतीं । स्वप्न-सुषुप्ती-जागतां ॥ ५० ॥

पावो सादळतां देख । झणीं पृथ्वी पावेल दुःख ।

या काकुळती आवश्यक । पा‍उलें अलोलिक हळुवार ठेवी ॥ ५१ ॥

आकाश दचकेल देख । यलागीं नेदी सैरा हांक ।

वाचा परिपक्व पीयुख । वचनें परम सुख सर्वांसी देतु ॥ ५२ ॥

त्याचा शब्दु जैं गगनीं भरे । तेणें शब्दानंदचमत्कारें ।

गगनचि निजसुखें भरें । येणें सुखोद्‍गा वचनोक्ती ॥ ५३ ॥

जळामाजीं घलितां उडी । झणीं उदक दडपे बुडीं ।

तरंगन्यायें देणें बुडी । जीवनाची दुथडी न हेलावतां ॥ ५४ ॥

त्यासी जळीं होतां निमग्न । जळाचा तापु शमे सन्पूर्ण ।

यपरी करी स्नान । जीवना जीवन निववितु ॥ ५५ ॥

झणीं दुःख पावेल वारा । म्हणौनि श्वसु न घाली सैरा ।

नेमूनि प्राणसंचारा । निजशरीरा वागवी ॥ ५६ ॥

निजदेहा करावया घातु । सर्वथा जेवीं नुचले जातु ।

तेवीं भूतावरी निघातु । ज्याच्या पोटांतु उपजेना ॥ ५७ ॥

अत्यंत न्याहारें पाहतां । वचकु पडेल प्राण्यांच्या चित्ता ।

यालागीं बह्यदृष्टीं क्रूरता । न पाहे भूतां भूतभवें ॥ ५८ ॥

रोम रगडतील संपूर्ण । यालागीं न करी अंगमर्दन ।

एवं स्वदेहाचें देहपण । भूतहिंसाभेण अहंत्व नाणी ॥ ५९ ॥

भूतां देतां दुःखलेशु । भूतीं दुखवेल भूतेशु ।

ऐसा ज्याचा दृढ विश्वासु । तेथ रहिवासु अहिंसेचा ॥ ६० ॥

कायिक-वाचिक-मानसिक । भूतां उपजे त्रिविध दुःख ।

तें जेथें निमालें निःशेख । अहिंसा देख ते ठायीं ॥ ६१ ॥

या नांव गा शुद्ध अहिंस । सत्य जाण नृपवरेशा ।

आतां द्वंद्वसाम्याची दशा । आ‍इक क्षितीशा सांगेन ॥ ६२ ॥

सुख दुःख अदृष्टाधीन । तें अदृष्ट देहाचे माथं पूर्ण ।

ऐसें जाणोनि आपण । निर्द्वंद्व संपूर्ण सद्‍गुरुवाक्यें ॥ ६३ ॥

अदृष्टें देह सुखदुःख भोगी । मूर्ख तेथ रागी विरागी ।

शिश्यु लागों नेदी निजांगीं । गुरुवाक्यरंगीं रंगला । ६४ ॥

देहींचेनि सुखें सुखावतां । सवेंचि दुःख चढे माथां ।

हें गुरूनें जाणोनि तत्त्वतां देह‍अहंता सांडविली ॥ ६५ ॥

निरभिमान्यच्या अंगीं । दुःख नुरेचि दुःखनियोगीं ।

सुख नुरेचि सुखसंभोगीं । तो उभयभगीं अलिप्त ॥ ६६ ॥

छाया उष्णामाजी तापली । ते छाया छायेंचि निवाली ।

तेवीं सुखदुःखें मिथ्या जाहलीं । स्थिति सुखावली यथनुलाभें ॥ ६ ॥

अदृष्टें देही वर्तां देख । बाधूं न श‌ए सुखासुख ।

हें गुरुगम्य अलोलिक । शिष्य विश्वासिक पावती ॥ ६८ ॥

विश्वसेंवीण सर्वथा । गुरुगम्य नये हाता ।

गुरुगम्येंवीण तत्त्वतां । द्वंद्वसमता कद न घडे ॥ ६९ ॥

देहीं दृढता जंव मीपण । तंव तंव द्वंद्वबाधा दारुण ।

जे गुरुवाक्यें निरभिमान । त्यांसी द्वंद्वें जाण अतिमिथ्या ॥ ७० ॥

स्वप्नींचें दरिद्र-समर्थता । तेवीं दोनी मिथ्या जागृता ।

तेवीं द्वंद्वबाधेची वार्ता । न बाधे गुरुभक्तां अपरोक्षबोधें ॥ ७१ ॥

लेंकुरांच्या खेळापाशीं । पारणें तैशी एकादशी ।

द्वंद्वाची दशा तैशी । गुरुवाक्यासरिसी समूळ उडे ॥ ७२ ॥

जेवीं चंदनाचिया द्रुतीं । आरीबोरी चंदन होती ।

तेवीं गुरुवाक्यप्रतीती । सकळ द्वंदेवें येती निजसाम्या ॥ ७३ ॥

चंदनासभोंवतीं झाडें । तींही कोरडीं लांकडें ।

देवद्विजांचे मस्तकी चढे । भाग्य एवढें सत्संगी ॥ ७४ ॥

सद्‍गुरु तोचि सत्संगती । तत्संगें शिष्य पलटती ।

स्वयें ब्रह्मरूप होती । तेव्हां द्वंदें येतीं निर्द्वंद्वा ॥ ७५ ॥

एवं गुरुवाक्यीं विश्वासतां । द्वंद्वसाम्य चढे हाता ।

तें गुरुवाक्यही तत्त्वतां ऐक आतां सांगेन ॥ ७६ ॥

सर्वत्रात्मेश्वरान्वीक्षां कैवल्यमनिकेतताम्‌ ।

विविक्तचीरवसनं सन्तोषं येन केनचित्‌ ॥ २५ ॥

सद्‍गुरुवचनविश्वासें । मानीं सर्वत्र परमात्मा ऐसें ।

तेचि निजबुद्धी निश्चयवशें । निजमानसें विवंची ॥ ७७ ॥

मजमाजीं परमात्मा वसे । तेणें स्थूळदेहो वर्ततसे ।

त्याचेनि पूर्ण चित्प्रकाशें । जग भसे जगद्रूपें ॥ ७८ ॥

तेणें निजात्मप्रकाशें माझें दृष्टीसी दृश्य दिसे ।

दृश्यद्रष्ट्टदर्शनविलासें विलसतसे परमात्मा ॥ ७९ ॥

दृश्य दृश्यपणें जें जें उठीं । तें तें निजात्मता पाठींपोटीं ।

तेणें अन्वयें देवो देखे दृष्टी । आझाळबाहाळ सृष्टि दुमदुमित ॥ ८० ॥

तेव्हां जें जें देखे भूताकृती । तेथ परमात्मा ये प्रतीती ।

मी नियंता ईश्वर त्रिजगतीं । हेही स्फुर्तीं स्फुरों लागे ॥ ८१ ॥

जग वर्ते माझिया सत्ता । मी कळिकाळाचा नियन्ता ।

मी उत्पत्ति-स्थिति-प्रलयकर्ता । हे मूळ अहंता स्वभावें स्फुरे ॥ ८२ ॥

येणें पूर्वान्वयें जंव पाहे । तंव सर्वीं सर्व मीचि आहें

तें पाहतें पाहणें पाहोन्‌ ठाये । तेथें अहं जाये विरोनि ॥ ८३ ॥

तेथें परब्रह्मैक प्रसिद्ध । कोंदला ठाके सच्चिदानंद ।

ऐसा गुरुवाक्यें प्रबोध । शिष्य अतिशुद्ध पावती ॥ ८४ ॥

तेव्हां वैकुंठीं देवो आहे । हें बोलणें त्या आहाचि होये ।

क्षीरसागरीं देवो राहे । हें ऐकतांचि पाहें अनिवार हांसे ॥ ८५ ॥

देवांवाचोनि तत्त्वता । तिळभरी ठावो नाहीं रिता ।

त्यातें एकदेशीं नेमितां । न मने वस्तुतां सच्छिष्यासी ॥ ८६ ॥

वैकुंठ आणी क्षीराब्धी । ज्याचेनि प्रकाशे ज्यामधीं ।

तो वैकुंठवासी अथवा क्षीराब्धीं । हे बोल सोपाधी शबलत्वाचे ॥ ८७ ॥

जेथ सर्वीं सव परमात्मा । तेथे एकदेशी न सरे महिमा ।

तो पूर्णब्रह्म अनाश्रमा । वैकुंठादि आश्रमा वश नव्हे ॥ ८८ ॥

अखंडातें आवाहन । अधिष्ठानातें आसन ।

सर्वगता सिंहासन कल्पिती स्थान निजकल्पना ॥ ८९ ॥

तेही कल्पिती निजवृत्ती । जे ब्रह्मरूप नित्य पाहती ।

त्यांची परब्रह्मस्थिती । कद कल्पांतीन्‌ भंगेना ॥ ९० ॥

ऐशी परब्रह्म‍आवाप्ती । साधकीं पावावया निश्चितीं ।

नित्य वसावें एकांतीं द्वैताची स्फुर्ती त्यागोनी ॥ ९१ ॥

साधितां परमार्थनिधान । साधकां आडवी वस्त्र‍अन्न

निमोली वल्कलें परिधान । कां त्यागिलीं अतिजीर्ण वस्त्रें घ्यावीं ॥ ९२ ॥

शाकफलमूलकंदभोजन । येणें करावें जठरतर्पण ।

सांडूनि परमार्थ साधन । जोडावय अन्नधन न वचावें कदा ॥ ९३ ॥

चौपालवीं बांधोनि करीं भीक मागावी दारोदारीं ।

परी अन्न आच्छादनावरी । आयुष्य तिळभरी न वेंचावें ॥ ९४ ॥

मेळवावया अन्न आच्छादन । न शिणती साधक सज्ञान ।

देह अदृष्टाधीन । तें सहजें जाण प्रतिपाळी ॥ ९५ ॥

स्वयें शिणतां अहोराती । अदृष्टावेगळी अणुभरी प्राप्ती ।

कदा न चढे कोणाचे हातीं । हें साधक जाणती सज्ञान ॥ ९६ ॥

यलगीं अदृष्टें जें प्राप्त । तेणें निर्वाहेन्‌ सदा निश्चिंत ।

साधक परमार्थ साधित । संतोषयुक्त गुरुवाक्यें ॥ ९७ ॥

देह अदृष्टपरवडी । होती सुखदुःख घडामोडी ।

साधकां संतोषु चढोवढी । गुरुवाक्यसुख गोडी दृढ लागली ॥ ९८ ॥

जैसें देहाचे प्रक्तन । तैसें होय अशन वसन ।

परी गुरुवाक्यलुख सांडून । देहावरी मन ममत्वें न ये ॥ ९९ ॥

यांचेवीण यथाकाळें यदृच्छया जें जें मिळे ।

तें तें सेवी सकळ मंग्ळें गुरुवाक्यमेळें स्वनंदें ॥ ५०० ॥

शरीरनिर्वाहाविखीं । कोठें कांहीं नाभिलाखी ।

जें जें मिळे तेणेंचि सुखी । निजात्मतोखीं संतुष्ट ॥ ५०१ ॥

प्रारब्धें सुखदुःख भोगितां । संतोष साधकांच्या चित्ता ।

हें गुरुवाक्यें विश्वासतां । चढे हाता शिष्याच्या ॥ ५०२ ॥

त्याच्या दृढ विश्वासासीं । भगवतशास्त्र गुरुपाशीं ।

अभ्यासावें आदरेंसीं । दृढ-निश्चयेंसीं प्रबोधक ॥ ५०३ ॥

श्रद्धां भागवते शास्त्रेऽनिन्दामन्यत्र चापि हि ।

मनोवाक्कर्मदण्डं च सत्यं शमदमावपि ॥ २६ ॥

सगुण अथवा निर्गु‌अण ।जेथ भगवत्स्वरूपवर्णन ।

कं भग्वंत बोलिला आपण । अथवा भगवद्‍गुणकीर्ति जेथें ॥५०४ ॥

तें तें राया शास्त्र जाण । आवडे जैसें जीवुप्रण ।

विशेषेंसीन्‌ ज्ञान कथन । सप्रेम पूर्ण पढियंतें ॥ ५०५ ॥

गुरुमुखें ज्ञानकथा गोड । तेणें श्रीभागवतीं श्राद्धा दृढ ।

श्रवणें पुरे जीवाचें कोड । वोसरे चाड विषयांची ॥ ५०६ ॥

जीवीं नाहीं विषयकौतुकें तरी विषय आवश्यक ।

साधकां होती बाधक । तेणें आत्यंतिक अनुतापु ॥ ५०७ ॥

अनिवार विषयावस्था । त्यागिली न वचे निजसत्ता ।

तेणें मुमुक्षूच्या चित्ता । अत्यंत व्यथा अनुतापें ॥ ५०८ ॥

नसतां विषयांची अतिप्रीति । स्वतां नव्हे विषयनिवृत्ति ।

ऐशिया साधकांप्रती । निर्णीत शास्त्रार्थीं नेमिला नेमु ॥ ५०९ ॥

नाहीं विषयांची आसक्ति । ना नव्हे विषयनिवृत्ति ।

ऐशी जे कां साधकस्थिति । नेमू त्याप्रती शास्त्रें केली ॥ ५१० ॥

जो कां केवळ विषयासक्त । तो कदा न मानी शास्त्रार्थ ।

कां जो झाला जीवन्मुक्त । तोही शास्त्रार्थ मानूनि न मानी ॥ ५११ ॥

जैसी मृगजळाची भसे स्थिति । तैसे विषय मुक्तांप्रती ।

त्या विषयांचिये निवृत्ती ं कोणते शास्त्रार्थीं मानावा नेमु ॥ ५१२ ॥

एवं अत्यासक्त अतिविरक्त । त्यंसी नेमु न चले येथ ।

मुमुक्षूंसीच शास्त्रार्थ । नेमी निश्चित निजनेमे ॥ ५१३ ॥

तेथ गुरुशिष्यसंवाद । करितां ज्ञानार्थबोध ।

ते बोधीन्‌ बाधी विषयबाध । तत्तागीं प्रसिद्ध शास्त्रार्थनेमु ॥ ५१४ ॥

मनसा-वाचा-कर्मावरोधु । येणें विषयंचा त्रिविध बाधु ।

त्या तिहींसही त्रिविधु । शास्त्रें अतिशुद्धु नेमिला नेमु ॥ ५१५ ॥

पूर्वश्लोकोत्तरार्धम्‌ - मनोवाक्कर्मदण्डं च सत्यं शमदमावपि ॥

मनासी नेमु उपशमाचा । इंद्रियां नेमु तो दमाचा ।

सत्यें नेमिलीं वाचा । तिहींसही तिहींचा निजनेमु ॥ ५१६ ॥

विषयकाम गज दारुण । अहंमदें उन्मत्त पूर्ण ।

देहतारुण्यें अतिघूर्ण । तोडी बंधन विधीचें ॥ ५१७ ॥

रवंदी सुहृद राजा गुरु । सोंडां कवळी स्वर्गशिखरु ।

नरकनदीमाजीं अपारु । अतिदुस्तरु बुड्या देत ॥ ५१८ ॥

धर्मजलें क्षाळे अवचिता । सवेंचि सलोभ धुळी घाली माथां ।

घोळसी ब्रह्मादिकां समस्तां । अहंममता गर्जतु ॥ ५१९ ॥

त्यासी विवेकमहावत जाण । माथां चढों जाणे आपण ।

शास्त्रविधी-अंकुशें पूर्ण । धरिला आवरून करकरितु ॥ ५२० ॥

त्यासी उपशमाचें संरक्षण । वैराग्ययुक्त ठेवूनि जाण ।

दमाचे शृंखळीं आकळून । सत्याचे स्तंभीं पूर्ण विवेकु बांधे ॥ ५२१ ॥

अनसा-वाचा-कायिक कर्म । येणें विषयबाधा बाधी परम ।

त्या तिहींसी केला त्रिविध नेम । त्या नेमाचें वर्म ऐक राया ॥ ५२२ ॥

आतां शमची ऐशी स्थिती । मनबुद्ध्यादि चित्तवृत्ती ।

सांडवूनि विषयासक्ती । लावी परमार्थीं प्रबोधूनि ॥ ५२३ ॥

पूर्वे उगवतां गभस्ती । आंधारु सांडी त्रिजगती ।

तेवीं गुरुवाक्यें शमाची प्राप्ती । विषयनिवृत्ति अनसिक ॥ ५२४ ॥

बाह्य इंद्रियप्रवृत्ती । दमें दमोनि गुरुवाक्यस्थिती ।

मग शमाची संगति । आणी निवृत्ती इंद्रियकर्में ॥ ५२५ ॥

कन्या प्रतिपाळूनि जैसी । दान देतां जांवयासी ।

त्यागी बापचे कुळगोत्रासी । दमें इंद्रियें तैशीं विषयार्था ॥ ५२६ ॥

झणीं वाचा जा‍ईल विकळ । तिसी सत्याचा महामोकळ ।

दे‍ऊनि केली निखळ । अति‍अढळ सत्यधूत वाणी ॥ ५२७ ॥

सत्यवादिया ब्रह्मदि वंदिती । असत्या होय अधोगती ।

ऐसें व्याख्यन जे करिती । तेही वदती असत्य ॥ ५२८ ॥

कां राम नामाच्या आवृत्तीं । वाचा धूतली स्मरणोक्तीं ।

ते असत्यामाजीं पुढती । कदा कल्पंतीं बुडेना ॥ ५२९ ॥

मंथूनि काढिलें नवनीत । तें पुढती न बुडें ताकंत ।

तेवीं नामें वाचा निर्धूत । असत्य तेथ स्पर्शेना ॥ ५३० ॥

जेवीं लागलेनि रविकरें । घृतकणिका स्वयेन्‌ विरे ।

तेवीं सत्याचेनि निजनिर्धारें । असत्य चमत्कारें समूळ उडे ॥ ५३१ ॥

चंदनाचिया चौफेरीं । काष्ठत्वा मुकती खैर बोरी ।

तेवीं नामाच्या निजगजरीं । वाचेमाझारीं निजसत्य प्रगटे ॥ ५३२ ॥

झलेनि अर्कप्रकाशें । खद्योत हारपती जैसे ।

तेवीं रामनामसौरसें । लोपे अनयासें असत्य ॥ ५३३ ॥

अंवसेसी प्रतिपदे कुहु । गेलिया बिंब संडी राहु ।

तेव्हां प्रकाशाचा समूहु । प्रगटे बहु जगामाजीं ॥ ५३४ ॥

तेवीं असत्याचेनि आक्रमें । वाचा प्रकाशे सत्यसंभ्रमें ।

जेवीं राजाज्ञा‍अनुक्रमे । प्रजा स्वधर्में वर्तती ॥ ५३५ ॥

सत्यापरतें नाहीं तप । सत्यापरता नाहीं जप ।

सत्यें पाविजे सद्रूप । सत्यें निष्पाप साधक होती ॥ ५३६ ॥

एवं काया वाचा आणि मनें । शमदमादिसत्यलक्षणें ।

जो नेमिला त्रिविधविंदानें । त्याचे विषयाचें धरणें तत्काळ उठी ॥ ५३७ ॥

ऐसिया स्वार्थलागीं जीवीं । भगवच्छास्त्रीं आवडी करावी ।

परी आणिकां शास्त्रां न लावी । द्वेषभावीं निंदेचें बोट ॥ ५३८ ॥

एका स्तुती एका निंदा । करितां आदळे अंगी बाधा ।

यलागीं निंदानुवादा । साधक कदा नातळती ॥ ५३९ ॥

अर्धांगींची लक्ष्मी वंदावी । मा चरणींची गंगा कय निंदावी ।

निजजननी नमस्करावी । काय येरां द्यावी पांपर ॥ ५४० ॥

तरी भज्य भजावें भजनीं । परी निंदा स्तुति संडूनि दोनी ।

जो निजसत्यें होय मौनी । तैं ब्रह्मज्ञानीन्‌ अधिकारु ॥ ५४१ ॥

ऐशी न करितां व्युत्पत्ति । नसोशितां हे कष्टस्थिति ।

भावें करितां भगवद्‍भक्ति । फुकाची मुक्ति हरिभक्तां ॥ ५४२ ॥

ते भक्तीची निजस्थिति । राया सांगेन तुजप्रती ।

सुगमत्वें परमात्मप्राप्ति । हरिभक्त पावती तें ऐक ॥ ५४३ ॥

श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्‍भुतकर्मणः ।

जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम्‌ ॥ २७ ॥

मुख्य भक्तीचें करण । हरीचे जन्म-कर्म-गुण ।

पूर्ण श्रद्धा करावे श्रवण । हरिकीर्तन स्वानंदें ॥ ५४४ ॥

हरिकीर्तनाचिया जोडी । सकळ साधनें केलीं बापुडीं ।

अद्‍भुत कर्में हरीचीं गढीं । गातां अति‍आवडी उल्हसे ॥ ५४५ ॥

शिळा तारिल्या सागरीं । गोवर्धन धरिला करीं ।

निद्रा न मोडितां सकळ नगरी । द्वारकेमाझरीं आणिली मथुरा ॥ ५४६ ॥

निमाला गुरुपुत्र दे आणूनि । मुखें प्राशिला दावाग्नि ।

गत गर्भ आला घे‍ऊनि । निजजननीतोषार्थ ॥ ५४७ ॥

अजन्म्या जन्में नेणॊं किती । अकर्म्याचीं जर्में गाती ।

अगुणाचे गुण वर्णिती । तेणें श्रीपति सुखावे ॥ ५४८ ॥

जो सुखैकमूर्ति निजस्वभवें । तोही जन्म-कर्म-गुणवैभवें ।

गातां कीर्तनीं अतिसुखावे । स्वानंदगौरवें डुल्लतु ॥ ५४९ ॥

ऐशी कीर्तनीं गातां कीर्ति । निर्मळ होय चित्तवृत्ति ।

तेथें ठसावे ध्यानस्थिति । ऐक ते नृपती सांगेन ॥ ५५० ॥

मुकुट कुंडलें मेखळा । कांसे कसिला सोनसळा ।

अपाद रुळे वनमळा । घनसांवळा घवघवित ॥ ५५१ ॥

ऐशी मूर्ती सुरेख सगुण । कां निरसून रूप नाम गुण ।

ध्यानीं ठसावे निजनिर्गुण । ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वें ॥ ५५२ ॥

ऐसें ठसावतां ध्यान । भक्तांची सबह्य क्रिया जाण ।

ते ते होय कृष्णार्पण । स्त्रीपुत्रादि जाण सर्वस्वें ॥ ५५३ ॥

इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मनः प्रियम्‌ ।

दारान्सुतान्गृहान्प्राणान्यत्परस्मै निवेदनम्‌ ॥ २८ ॥

अग्निहोत्रादि यग होम । ग्रहणादि दन अनुत्तम ।

तप म्हणिजे स्वधर्म । जो वर्णाश्रम यथोचित ॥ ५५४ ॥

आगमोक्त यथशस्त्र । आवरणविधि-विधानतंत्र ।

गुरुदीक्षा शुद्ध मंत्र । अथवा नाममात्र जो जपु कीजे ॥ ५५५ ॥

तें यज्ञ दान क्रिया तप । दीक्षामंत्र कां नामजप ।

तेथें न घालितां संकल्प । करी निर्विकल्प कृष्णार्पण ॥ ५५६ ॥

हरीशीं जहले जे अनन्य शरण । ते हरीचे लडिवाळ पूर्ण ।

त्यांचें हरि करी प्रतिपाळण । जेवीं जननी जाण तानुलेया ॥ ५५७ ॥

यालागीं जें जें जीविकावर्तन । तेंही करावें कृष्णार्पण ।

हें माझें म्हणोनि अभिमन । भक्त सज्ञन न धरिती कद ॥ ५५८ ॥

ज्याची आवडी अतिशयें चित्तीं । ज्याची आपणिया अतिप्रीति ।

तें तें कृष्णार्पण करिती । गुरुवाक्यस्थिती विश्वासें ॥ ५५९ ॥

यलागीं आठही प्रहर । सेवेसी वेंचिति निजशरीर ।

निमिषर्धही व्यापार । विषयाकार करिती ना ॥ ५६० ॥

अन्नालागी हो‍ऊनि वेडें । सधनांच्या पायां न पडे ।

आयुष्याचे तीन कवडे । विषयाचे चाडे कदा न करी ॥ ५६१ ॥

आयुष्याची अर्ध घडी । वेंचितां न मिळे लक्ष कोडी ।

तेणें आयुष्यें परमार्थ जोडी । विषयांच्या कोडी थुंकोनि सांडी ॥ ५६२ ॥

त्यागोनियान्‌ राज्यसंपत्ती । राजे जा‍ऊनि वनाप्रति ।

स्वयें परमार्थ साधिती । विषयासक्ति थुंकोनि ॥ ५६३ ॥

कैशी भक्तीची गोडी संपूर्ण । रिता जावों नेदी अर्ध क्षण ।

अवघें जीवितचि जाण । करी कृष्णार्पण सर्वस्वें ॥ ५६४ ॥

आणि पुत्रदासादिक जें जें घरीं । तें तें भगवत्सेवेवारीं ।

स्वयें कृष्णार्पण करी । माझी म्हणोनि न धरी ममत जीवीं ॥ ५६५ ॥

दारा पुत्र देह गेह प्राण । यांसी आत्मा सबाह्य पूर्ण ।

तेथें संकल्पेंवीण जाण । ब्रह्मार्पण सहजचि ॥ ५६६ ॥

एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम्‌ ।

परिचर्यां चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥ २९ ॥

एवं दारा गेह देह संपदा । आत्मार्पणें शुद्ध श्रद्धा ।

भजलें सर्वकाळीं सर्वदा । ते भक्त गोविंदा पढियंते ॥ ५६७ ॥

जो सर्व भूतीं हृदयस्थु । परा‌अत्मा श्रीकृष्णनाथु ।

त्याचे ठायीं जो भक्तु । साधावया निजस्वर्थु सर्वस्वें भजे ॥ ५६८ ॥

त्या हृदयस्थाचे ठायीं दृढ दृष्टी जंव बसली नाहीं ।

तवं सगुणमूर्ती हृदयीन्‌ । भजावी पाहीं सर्वात्मभावें ॥ ५६९ ॥

सगुणमूर्ती नातुडे ध्यानीं । तरी भजावें प्रतिमेच्या स्थानीं ।

तेथें ही चलाचल दोनी । भजाव्या गुरुवचनीं समसाम्यभावें ॥ ५७० ॥

ज्या उपासक पूजिती । त्या जाणाव्या ’चला’ मूर्ति ।

ज्या पांडुरंगादि द्वारावती । त्या स्थावरा मूर्ति पुराणोक्त ॥ ५७१ ॥

त्या मूर्तीहूनि श्रेष्ठ स्थान । पूर्ण पूज्यत्वें ब्राह्मण ।

तेथें करावें गा भजन । सर्वस्वें जाण सर्वदा ॥ ५७२ ॥

त्या ब्राह्मणामाजीं अतिश्रेष्ठ । श्रोत्रिय सदाचारनिष्ठ ।

त्यांतही वेदशास्त्रार्थीं प्रविष्ट । ते अतिवरिष्ठ पूज्यत्वें ॥ ५७३ ॥

त्यांहीमाजीं जे भागवत । भागवतधर्मीं नित्य निरत ।

जे निष्कर्मेंसीं भगवत्भक्त । ज्यांचा भावार्थ श्रीकृष्णीं ॥ ५७४ ॥

ज्यांसी आत्मा श्रीकृष्ण हृदयस्थ । ज्यांचा अनन्य स्वामी श्रीकृष्णनाथ ।

ऐसें जे भगवद्‍भक्त । ते पूज्य निश्चित निजभक्तां ॥ ५७५ ॥

अतिमहत्त्वें पूज्य गहन । ज्याचे सुर नर वेद बंदीजन ।

तो सद्‍गुरु श्रेष्ठ पूज्य स्थान । शिष्यासी जाण सर्वस्वें ॥ ५७६ ॥

गुरु ब्रह्म दोनी समान । हेंही वचन दिसे गौण ।

गुरुवाक्यें ब्रह्मा ब्रह्मपण । तेथें व्हावया समान भिन्नत्व नुरे ॥ ५७७ ॥

जैसा देवाचे ठायीं भावो । तैसाचि गुरुचरणीं सद्‍भावो ।

गुरुदेवांमाजीं पहा हो । भिन्नत्वभावो असेना ॥ ५७८ ॥

देवो पूजिल्या गुरु तोषे गुरु तोषे । गुरु पूजिल्या देवो संतोषे ।

दों नांवांचेनि हरुषें । स्वरूपें एकें वर्तती ॥ ५७९ ॥

सुवर्ण आणि कांकण । दों नांवीं एक सुवर्ण ।

तेवीं गुरु-ब्रह्मांमाजीं जाण । भीन्नपण असेना ॥ ५८० ॥

त्या सद्‍गुरुचें निजभजन । चित्तवित्तें अवंचन ।

गुरुचरणीं आत्मार्पण । करावें आपण सर्वेंसीं ॥ ५८१ ॥

तैसेचि साधु श्रोते सज्ञान । तेही मानावे सद्‍गुरुसमान ।

त्यांचेनि संवादें आपण । श्रवण कथन करवें ॥ ५८२ ॥

परस्परानुकथनं पावनं भगवद्यशः ।

मिथो रतिर्मिथस्तुष्टिर्निवृत्तिर्मिथ आत्मनः ॥ ३० ॥

तेथ करितां कथनुवादु । परस्परें निजात्मबोधु ।

करितां गुह्यज्ञानसंवादु । परमानंदु वोसंडे ॥ ५८३ ॥

एवं हरिकथेच्या आवडीं । परस्परें श्रद्धा गाढी ।

सुखसंवादपरवडी । निजसुखगोडी चाखिती ॥ ५८४ ॥

चाखतां निजसुखगोडी । हारपती दुःखकोडी ।

उभवूनि भक्तिसाम्राज्यगुढी । स्वानंदजोडी जोडावी ॥ ५८५ ॥

भावें करितां अभेदभजन । भक्त पावती स्वानंद पूर्ण ।

त्या स्वानंदाचें निजचिन्ह । ऐक सांगेन नृपनाथा ॥ ५८६ ॥

स्मरन्तः स्मारयन्तश्च मिथोऽघौघहरं हरिम्‌ ।

भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्युत्पुलकां तनुम्‌ ॥ ३१ ॥

क्वचिद्रुदन्त्यच्युतचिन्तया क्वचिद्‌ । धसन्ति नन्दन्ति वदन्त्यलौकिकाः ।

नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यजं । भवन्ति तूष्णीं परमेत्य निर्वृताः ॥ ३२ ॥

हरिकथेची महिमा कैसीं । आदरें पुसत्या-सांगत्यासी ।

होती पुण्याचिया राशी । पाप वोखदासी मिळेना ॥ ५८७ ॥

ज्याचिया नामस्मरणकरीं । सकळ पातकतें हरि हरी ।

तो स्वयें प्रगटला अंतरीं । पातकां उरी उरे कैंची ॥ ५८८ ॥

साधनरूपभक्तीच्या युक्तीं । पूर्ण सप्रेम उपजे भक्ती ।

ते भक्तीची निजस्थिती । ऐक चक्रवर्ती सज्ञाना ॥ ५८९ ॥

सद्‍भावें निजभजनकरीं । हृदयीं प्रगटतां श्रीहरी ।

तंव देहींचीं चिन्हें बाहेरी । क्षणामाझारीं पालटती ॥ ५९० ॥

परस्परें निजसंवादु । करितां जाहला स्वरूपावबोधु ।

नेत्रीं जळ अंगीं स्वेदु । प्राणस्पंदु पंगुळे ॥ ५९१ ॥

चित्तचैतन्यां होतां भेटी । हर्षे बष्प दाटे कंठीं ।

पुलकंकित रोमांच उठी । उन्मीलित दृष्टी पुंजाळे ॥ ५९२ ॥

करितां अच्युतचिंतन । सप्रेम गहिंवरे मन ।

अट्टहासें करी रुदन । अनिवार स्फुंदन ऊर्ध्वश्वसें ॥ ५९३ ॥

त्या रुदनासवेंचि हर्ष प्रगटे । त्या हर्षाचेनि नेटेंपाटें ।

हांसो लागे कडकडाटें । सुखोद्‍भटें गदगदौनी ॥ ५९४ ॥

मीपणाचेनि अनुरोधेन्‌ । गिळिलों होतों मोहमदें ।

तो सुटलों गुरुकृपावबोधें । तेणें परमानंदें डुल्लत ॥ ५९५ ॥

मी=माझेनि भवभानें । मज मी चुकलों मीपणें ।

मज मी भेटलों सद्‍गुरुवचनें । आनंदें तेणें उल्हासेन्‌ ॥ ५९६ ॥

कैसें सद्‍गुरुवचन अलोलिक । म्यांचि माझें भोगिजे निजसुख ।

येणें आश्चर्यें देख । स्वानंदोन्मुख उल्हासे ॥ ५९७ ॥

संसारबागुलाचें । भय लागलें नेणों कैंचें ।

तें गुरुवाक्यें दवडिलें साचें । म्हणोनि नाचे निर्लज्ज ॥ ५९८ ॥

जेवीं मा‍उली देखोनि डोळां । बालक नचे नानाकळा ।

तेवीं गुरुवाक्याचा सोहळा । देखोनि स्वलीळा निजभक्त नाचे ॥ ५९९ ॥

तेणें निजनृत्यविनोदें । फावलेनि निजबोधें ।

नानापरीचीं भगवत्पदें । सुखानुवादें स्वयें गातु ॥ ६०० ॥

तेणें कीर्तनकीर्तिगजरें । त्रैलोक्य सुखें सुभरे ।

परमानंदुही हुंबरे । सुखोद्‍गारें तुष्टोनी ॥ ६०१ ॥

तेंही सांडोनियां गाणें गर्जो लागे अतिसत्रणें ।

दुजें नाहीं नाहीं म्हणे । गाणें ऐकणें म्यां माझें ॥ ६०२ ॥

मीचि गाता मीचि श्रोता । माझें गाणें मीचि तत्त्वतां ।

जगीं मीचि एकुलता । द्वैताची कथा असोनि नाहीं ॥ ६०३ ॥

सद्‍भावें भगवत्परिचर्या । करितां पारुषे कर्मक्रिया ।

अहं-सो‌आं निरसोनियां । वृत्तिही लया जाय तेथें ॥ ६०४ ॥

एवं सप्रेम भक्तिसंभ्रमु । तेणें निरसे साधनश्रमु ।

फिटे निःशेष भवभ्रमु । वाचेसी उपरमु इंद्रियां होय ॥ ६०५ ॥

जेथें एक ना दुसरें । सन्मुख ना पाठिमोरें ।

जेथ सुखही निजसुखामाजीं विरे । तें स्वरूप निर्धारें निजशिष्य होती ॥ ६०६ ॥

जेवीं बाळाचे लळे पाळणें । हे व्यालीचि वेदना जाणे ।

कां शिष्यांसी पूर्ण बोध करणें । तेथील कळवळणें सद्‍गुरु जाणे ॥ ६०७ ॥

बाळका लेवविल्या लेणें । जेवीं म‍ऊली निवों जाणे ।

कां शिष्यसुखें सुखावणें । हें सद्‍गुरु जाणे परिपूर्णबोधें ॥ ६०८ ॥

इंद्रियें नेणती ज्याचें घर । जें मना वचना अगोचर ।

बुद्धीसि न कळे ज्याची मेर । ऐसी निर्विकार निजवस्तु ॥ ६०९ ॥

दृष्टीं दाविजे साक्षात । हातीं दे‍इजे पदार्थ ।

तैसा नव्हे गा परमार्थ । तोही सद्‍गुरुनाथ प्रबोधी शिष्यां ॥ ६१० ॥

शिष्यासी करावया प्रबोध । बोधिता सद्‍गुरु अगाध ।

यु‌आलागीं शिष्यसुखें स्वानंद । भोगी परमानंद गुरुरावो ॥ ६११ ॥

शिष्यासी आकळे परब्रह्म । तंव तंव निरसे त्याचा भ्रम ।

तेणें सद्‍गुरुसी परम । सुखसंभ्रम उल्हासे ॥ ६१२ ॥

सेवकु परचक्र विभांडी । तंव राजा उभारी यशाची गुढी ।

शिष्य परमानंदीं दे बुडी । तेणें गुरूसी गाढी सुखावस्था ॥ ६१३ ॥

ऐसी शिष्यकृपेची कळकळ । ज्या सद्‍गुरूमाजी प्रबळ ।

तेणें भागवतधर्म हे सकळ । शिकावे अविकळ अनन्यश्रद्धा ॥ ६१४ ॥

इति भागवतान्धर्मान्शिक्षन्भक्त्या तदुत्थया ।

नारायणपरो मायामञ्जस्तरति दुस्तराम्‌ ॥ ३३ ॥

ऐशी भागवतध्र्मस्थिति । शरण जा‍ऊनि सद्‍गुरूप्रति ।

अभ्यासावी भगवद्‍भक्ति । तैं मायेची शक्ति बाधूं न शके ॥ ६१५ ॥

माया वेदशास्त्रां अनावर । ब्रह्मादिकां अतिदुस्तर ।

ते सुखें तरती भगवत्पर । हरिनाममात्र-स्मर्णार्थें ॥ ६१६ ॥

हरिनामाच्या गजरापुढें । माया पळे लवडसवडें ।

यालागीं तरणोपावो घडे । सुख सुरवाडे हरिभक्तां ॥ ६१७ ॥

परात्पर नारायणाची माया । भजतां नारायणाच्या पायां ।

सुखेंचि तरिजे गा राया । त्या भजन‍उपाया सांगितलें ॥ ६१८ ॥

मायातरणोपयस्थिति । राया तुवां पुशिली होती ।

तदर्थीं मुख्य भगवद्‍भक्ति । जाण निश्चितीं नृपनाथा ॥ ६१९ ॥

भक्तीपाशी नित्यतृप्ति । भक्तीपाशीं नित्यमुक्ति ।

भक्तीपाशींभगवत्प्राप्ति । मायानिवृत्ति हरिभजनेन्‌ ॥ ६२० ॥

हरिभजननामकल्लोळें । माया जीवित्व घे‍ऊन पळे ।

भक्त तरती बाळेभोळे । हरिभजनबळें महामाया ॥ ६२१ ॥

करितां नरायणाची भक्ती । निजभक्त सुखेन्‌ माया तरती ।

ते नारायणाची मुख्य स्थिती । स्वयें चक्रवर्ती पुसतु ॥ ६२२ ॥

श्रीराजोवाच ।

नारायणाभिधानस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।

निष्ठामर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमाः ॥ ३४ ॥

सर्वां भूतीं भगवद्‍भावो । हा मुख्य मायातरणोपावो । ।

आ‍इकोनि सुखावला रावो । तेणें आनन्दें पहा हो परब्रह्म पुसे ॥ ६२३ ॥

करितां नारायणाची भक्ति । उत्तम भक्त माया तरती ।

ते नारायणाची निजस्थिति । साक्षेपें नृपति पुसतु ॥ ६२४ ॥

ब्रह्म-परमात्मा-नारायण । वस्तूसीच म्हणणें जाण ।

ते वस्तुनिष्ठा परिपूर्ण । राजा आपण पुसतु ॥ ६२५ ॥

सकळांमाजीं अधिष्ठान । सबाह्य ज्याचेनि परिपूर्ण ।

त्या स्वरूपातें नारयण । स्वयें वेदज्ञ बोलती ॥ ६२६ ॥

तुम्हां‍ऐसे ज्ञाननिधि । भाग्यें जोडलेति त्रिशुद्धी ।

तुमच्या वचनामृतबोधीं । अहंबुद्धि उपजेना ॥ ६२७ ॥

तुमचिया वचनोक्तीं । वोसंडली स्वानन्दस्फुर्ति ।

लांचावली चित्तवृत्ती । श्रवणें तृप्ती कदा न मनीं ॥ ६२८ ॥

ऐकोनियां रायाचा श्रेष्ठ प्रश्न । प्रबुद्धाधाकुटा पिप्पलायन ।

तो बोलावया आपण । स्वानंदें पूर्ण सरसावला ॥ ६२९ ॥





श्रीपिप्पलायन उवाच ।

स्थित्युद्‍भवप्रलयहेतुरहेतुरस्य । यत्स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सद्‍बहिश्च ।

देहेन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन । सञ्जीवितानि तदवेहि परं नरेन्द्र ॥ ३५ ॥

अगा ज्याचेनि उपजे उत्पत्ति । ज्याचेनि संगें स्थितीसी स्थिति ।

ज्याचेनि प्रळया प्रळयशक्ति । ऐसा जो त्रिजगतीं मुख्य हेतु ॥ ६३० ॥

यापरी जो जगाचा हेतु । स्वयें स्वसत्ता हेरुरहितु ।

सच्चिदानंदें सदोदितु । तो जाण निश्चितु नारायणु ॥ ६३१ ॥

जेवीं सायंप्रातर्मध्यान्ह । तिहीं काळीं अलिप्त गगन ।

तेवीं उत्पत्तिस्थितिप्रळयीं जाण । अलिप्त नारायण परमात्मा ॥ ६३२ ॥

उत्पत्तिस्थितिप्रळयांत । म्हणसी कोण देखे येथ ।

तेचि अर्थींचा दृष्टांत । स्फुरदर्थ अवधारीं ॥ ६३३ ॥

जागृति स्वप्न आणि सुषुप्ति । तिन्ही व्यापूनि समधीही परती ।

ज्याची साक्षित्वें स्फुरे स्फुर्ति । तो जाण निश्चितीं नारायण । ६३४ ॥

जागृतीचें जाणपण । स्वप्नाचें मिथ्या भान ।

सुषुप्तीचा साक्षी पूर्ण । तो नारायाण निश्चित ॥ ६३५ ॥

एवं परमात्मा परंज्योति । आत्मा हृदयस्थ त्रिजगतीं ।

त्यातें नारायण म्हणती । जाण निश्चितीं नृपनाथा ॥ ६३६ ॥

ऐसी सांगतां ब्रह्मस्फूर्ति । अगम्य वाटेल ब्रह्मप्राप्ति ।

सहजें ब्रह्म आतुडे हातीं । ऐक त्‌ उपपत्ति सांगेन ॥ ६३७ ॥

तरी परमात्मा ब्रह्म पूर्ण । तुझे हृदयीं नांदे आपण ।

ज्याचेनि मन बुद्धि प्राण । इंद्रियें जाण वर्तती ॥ ६३८ ॥

नयनें तेणें तेजें देखणें । रसना तेणें स्वादें चाखो जाणें ।

श्रवण तेणें अवधानें शब्दज्ञानें प्रबोधती ॥ ६३९ ॥

तेणें अहंकारा अहंभाव । तेणेंचि मनासी मंतव्य ।

तेणेंचि चित्तसी चेतव्य । बुद्धीसि बोद्धव्य तेणें ब्रह्मावगोचें ॥ ६४० ॥

तेणें जड देह चेतन । तेणेंचि कळे मृदु कठीण ।

तेणेंचि चरणाच्या ठायीं गमन । करी कर ग्रहण त्याचिये सत्ता ॥ ६४१ ॥

त्याचेनि प्राण परिचरती । त्याचेनि निमिषोन्मेषस्फूर्ति ।

त्याच्या आनंदलेशस्थितीं । आनंद उपस्थीं भोगिती प्राणी ॥ ६४२ ॥

एवं चाळकु तो त्रिजगतीं । तो स्वानन्दें नांदे हृदयस्थितीं ।

त्यातें नारायण म्हणती । तोचि निश्चितीं परमात्मा ॥ ६४३ ॥

ज्याचेनि मन बुद्धि प्राण । इंद्रियें विचरती संपूर्ण ।

तो तूं म्हणसी त्यां‍आधिन । हें कल्पांतीं जाण कदा न घडे ॥ ६४४ ॥

तेथ जाणपणें जाणों जासी । तैं जाणावें तेंचि नेणसी ।

तेथ ज्ञातेपणें ज्ञानासी । स्वरूपापाशीं रिगू नाहीं ॥ ६४५ ॥

जाणीव आणि नेणीव । हे सोडूनि सर्व भाव ।

जैं उपजे स्द्‍भाव । तैं ब्रह्म स्वयमेवपाविजे ॥ ६४६ ॥

नैतन्मनो विशति वागुत चक्षुरात्मा । प्राणेन्द्रियाणि च यथानलमर्चिषः स्वाः ।

शब्दोऽपि बोधकनिषेधतयात्ममूलम्‌ । अर्थोक्तमाह यदृते न निषेधसिद्धिः ॥ ३६ ॥

वैकुंठ कैलास क्ष्राब्धी । मन कल्पी कल्पनीविधी ।

परी आत्मा कल्पावया त्रिशुद्धी । मनबुध्यादी सरेना ॥ ६४७ ॥

स्वयें कल्पीं त्रिभुवन । तें स्वरूपीं रिघों न शके मन ।

बुद्धि निश्चयात्मन पूर्ण । तीसही जाण अगम्य वस्तु ॥ ६४८ ॥

जें मन बुद्धि‍अगोचर । तें वाचेसी अति दुस्तर ।

वस्तु नव्हे शब्दगोचर । परात्पर ब्रह्म ॥ ६४९ ॥

मोटे बांधतां आकाशातें । चारी पालव पडती रिते ।

तेवीं शब्दें बोल्लवें वस्तूतें । तंव शब्द शब्दार्थें निर्धर्म ॥ ६५० ॥

प्राणाचेनि निज ढाळें । जे कां क्रियाशक्ति चळे ।

ते क्रियेसी वस्तु नातले । मा इंद्रियेनि आकळे कैसेनी ॥ ६५१ ॥

जेवीं थिल्लरा‍आंतौता । बिंबोनि वोला नव्हे सविता ।

तेवीं मनगुद्धि‍इंद्रियांपरता । जाण तत्त्वतां परमात्मा ॥ ६५२ ॥

जो मनाचें अनादि मन । जो बुद्धीची बुद्धि सज्ञान ।

जो नयनाचे आदि नयन । जो श्रवणाचें श्रवण साधानत्वे ॥ ६५३ ॥

जो घ्राणाचें निजघ्राण । जो रसनेची रसना आपण ।

जो त्वच्चेची निजत्वचा पूर्ण । जीवाच जो जाण जीवु स्वयें ॥ ६५४ ॥

जो इंद्रियांचा प्रकाशिता । जो कर्म करोनि अकर्ता ।

तो इंद्रियीं इंद्रियार्था । विषयी सर्वथा हों नेणें ॥ ६५५ ॥

जेथ बुद्धीची दृष्टि न वळंघे । तेथे मन मनपणें केवीं रिघे ।

मा श्रवणनयनघ्राणयोगें । विषयसंयोगें केवीं भेटे ॥ ६५६ ॥

जेथ प्राणशक्ति न चले पुढें । जेथ वाचा स्वयें लाजिली मुरडे ।

मा कर्मेंद्रियांसी कोणीकडे । पवाडु पुढें जोडेल ॥ ६५७ ॥

अग्नीपासूनि आह्या अनेग । क्षणक्षणां निघती चांग ।

परी आह्यांमाजीं अग्नींचें अंग । सर्वथा प्रगटेना ॥ ६५८ ॥

कां सूर्यापासून सूर्यकांत । प्रकाशती असंख्यात ।

परी सूर्यकांता‍आंत । कदा भास्वत प्रगटेना ॥ ६५९ ॥

जेवीं सिंधूपासून तरंग । प्रकाशति अति अनेग ।

परी तरंगीं सिंधूचें अंग । सर्वथा साङ्‍ग पगटेना ॥ ६६० ॥

तेवीं ब्रह्मापासोनि करणें पकाशती अनेकपणें

तरी त्या इंद्रियान्‌ ब्रह्म जाणणें । हें जीवें प्राणें घडेना ॥ ६६१ ॥

जरी केळापासूनि केळी निपजे । कां साखरेपासूनि ऊंस उपजे ।

तरी इंद्रियीन्‌ ब्रह्म जाणिजे । हें न ये निजवोजें ब्रह्मादिकां ॥ ६६२ ॥

आशंका ॥ शब्ददेवपरोक्षमति । ऐशी श्रुतिशास्त्र-उत्पत्ति ।

तेही मिथ्या वाटे वदंती ऽइसें तूं निश्चितीं मानिसी राया ॥ ६६४ ॥

तेही अर्थींचें निरूपण । ऐक राया सावधान ।

शब्द निमोनि आपण । दे ब्रह्मज्ञान जीवासी ॥ ६६५ ॥

पूर्वील श्लोकार्ध -

शब्दोऽपि बोधकनिषेधतयात्ममूलम्‌ । अर्थोक्तमाह यदृते न निषेधसिद्धिः ॥

जीवु सोडवावया होडा । शब्दें सवेग उचलिला विडा ।

तेणें घेतां तत्त्वांचा झाडा । आपणही पुढां निमाला ॥ ६६६ ॥

श्रुति नेते नेति येणें शब्दें अतद्व्यावृत्तिमिषेधबोधें ।

परी साक्षात्‌ वेदानुवादें । निज वस्तु शब्दें न बोलवे ॥ ६६७ ॥

शब्दासी जें वाच्य नोहे । तेंचि परब्रह्म जाणावें ।

तेथील जो खुणे पावे । तो ब्रह्म सद्‍भावें स्वयें होय ॥ ६६८ ॥

श्रुति नेति नेति येणें वचनें । शब्द निषेधूनि वस्तु दावणें ।

शब्दीं निःशब्द जो लक्षूं जाणे । तेणें पावणें परब्रह्म ॥ ६६९ ॥

शब्दु निजनिषेधें जें बोधी । तेथ समरसे ज्याचि बुद्धि ।

तेंचि परब्रह्म गा त्रुशुद्धि । निषेधावधि तो ठावो ॥ ६७० ॥

शब्द निमोनि सर्वशक्तिं । जीवासी दे ब्रह्मप्राप्ति ।

शब्दादेवापरोक्षेति । जाण निश्चितीं या नंव ॥ ६७१ ॥

वाच निःशेष निवर्ते । मन बुद्धि न पवे जेथें ।

तेचि अवधि निषेधातें । परब्रह्म त्यातें बोलिजे ॥ ६७२ ॥

जें वाचेचें वदवितें । परी वाचा वदों न शके ज्यातें ।

जें मनबुद्ध्यादिकां जाणतें । परी मन बुद्धि ज्यातें नेणती ॥ ६७३ ॥

जें नयनातें दाखवितें । परी नयन न देखती ज्यातें ।

जें श्रवणघ्राणांतें चेतवितें । परी श्रवण घ्राण ज्यातें नेणती ॥ ६७४ ॥

एवं सर्वांचें जाणतें । परी सर्व सर्वथा नेणे ज्यातें ।

ज्यासी जाणावयालागीं येथें । आणिक जाणतें असेना ॥ ६७५ ॥

ऐसें स्वसंवेद्य निजज्ञातें । ज्यासी दुजें नाहीं जाणतें ।

शब्द रिघावया तेथें । रिगमु त्यातें असेना ॥ ६७६ ॥

जें कृश ना पुष्कळ । जें वक्र ना वर्तुळ ।

जें सूक्ष्म ना नव्हे स्थूळ । वस्तु केवळ निर्विकार ॥ ६७७ ॥

ज्यासी नाहीं रूपगुण । ज्यासी नाहीं आश्रमवर्ण ।

ज्यासी नाहीं मीतूंपण । ज्यासी जन्म-मरण असेना ॥ ६७८ ॥

जें हळुवट ना गहिंस । जें चिवळ ना स्पोस ।

जें वसतें ना वोस । जें का निःशेष निर्धर्म ॥ ६७९ ॥

जें र्‍हस्व ना मोठें । जेन्‌ वडील ना धाकुटें ।

जें विचारितां विवेकवाटे । विवेकुही आटे निःशेष ॥ ६८० ॥

ज्यासी आदि ना अंतु । जे मध्यस्थितीरहितु ।

जें गुण ना गुणातीतु । अच्युतानंतु अद्वयत्वें ॥ ६८१ ॥

त्या स्वरूपाचा वचनपाठ । करावया वेदें केली खटपट ।

तेथ श्रुतीचाही बोभाट । लाजिला करूनि कष्ट नेतिनेतिवादें ॥ ६८२ ॥

वेदु काय नेणोनि परतला । जाणोनि न बोलिवेचि बोला ।

याचिलागीं तो मौनावला । तटस्थ ठेला निःशब्दें ॥ ६८३ ॥

वेदें धरितां दृढ मौन । शास्त्रें भांबावलीं जाण ।

तिहीं धरोनि मताभिमान । करिती वल्गन अतिवादें ॥ ६८४ ॥

शब्दांतीं ब्रह्मज्ञान । हे वेदें पावोनि पूर्ण खूण ।

शब्दें शब्द निषेधून । दृढ मौन तेणें धरिलें ॥ ६८५ ॥

वेदरायें धरितां मौन । शास्त्रें भांबावलीं जाण ।

शोधितां शब्दांचें रान । निजसमाधान न पावती ॥ ६८६ ॥

ज्यासी शब्दांतीं ब्रह्मप्राप्ति । त्यासी दर्शनें ऐक्या येती ।

शास्त्रें स्वयेंचि समजतीं । ऐक्यें त्रिजगती आभासे ॥ ६८७ ॥

ब्रह्म एकाकी अद्वय स्थिति । तुवांचि दाविली उपपत्ति ।

तेथें ऐक्यरूपें त्रिजगती । म्हणसी कवणाप्रती आभासे ॥ ६८८ ॥

ज्याची तुटली वासनाफांसिटी । विराली अहंकाराची गांठी ।

प्रारब्ध उतरलें देहाचे तटी । त्यासी ऐक्यें सृष्टी आभासे ॥ ६८९ ॥

त्याच्या अनुभवाची गोड गोष्टी । सांगावया उल्हास पोटीं ।

पिप्पलायनि स्वानंदतुष्टी । ब्रह्मैक्यें सृष्टी वाखाणी ॥ ६९० ॥

सत्त्वं रजस्तम इति त्रिवृदेकमादौ । सूत्रं महानहमिति प्रवदन्ति जीवम्‌ ।

ज्ञानक्रियार्थफलरूपतयोरुशक्ति । ब्रह्मैव भाति सदसच्च तयोः परं यत्‌ ॥ ३७ ॥

ब्रह्मनिज‍ऐक्यपरिपाटी । प्रपंदु ब्रह्मत्वेंचि उठी ।

संतासंत सकळ सृष्टी । देखती दृष्टीं ब्रह्मरूप ॥ ६९१ ॥

जेवीं नभीं नीळिमेचें भान । तेवीं ब्रह्मीं माया नांदे संपूर्ण ।

नवल तियेचें विन्दान । नपुंसका जाण पुरुषत्व केलें ॥ ६९२ ॥

अगाध तिचा पतिव्रताधर्म । नपुंसकीं उपजवी काम ।

अनाम्या ठेवी नाम । कीं निष्कर्मा कर्म तिचेनी ॥ ६९३ ॥

निःसंगसंगा रातली । स्पर्शेंवीण गुर्विणी झाली ।

प्रधान-महत्तत्त्वें गर्भा आली । तेथ त्रिगुणातें व्याली विकारयुक्त ॥ ६९४ ॥

विद्या‍अविद्या निजस्वभावीं । जीवशिवांची भेदपदवी ।

प्रिया पुरुषातें भोगवी । ज्ञाना-ज्ञानगांवीं वसोनियां ॥ ६९५ ॥

जेवीं सुवर्णीं अलंकार । तंतूमाजीं पटाकार ।

भिंतीवरी भासे चित्र । तेवीं माया साकार ब्रह्मीं भासे ॥ ६९६ ॥

मृत्तिकेची गोकुळें केलीं । नाना नामाकारीं जरी पूजिलीं ।

तरी मृत्तिकाचि संचलीं । तेवीं ब्रह्मीं भासलीं जगद्रूपें माया ॥ ६९७ ॥

जैशा घृताच्या कणिका । घृतेंसीं नव्हतीं आणिका ।

तेवी ब्रह्मीं मायाशक्ति देखा । दावी अनेका अर्थांतें ॥ ६९८ ॥

ब्रह्म पुर्वीन्‌ एकाकी एक । तेंचि केवीं झालें अनेक ।

तो मायायोगपरिपाक । विशद अर्थ देख पिप्पलायनु सांगे ॥ ६९९ ॥

मुळीं मुख्य ब्रह्म ओंकार । तें एकचि झालें त्रिप्रकार ।

आकार-उकार-मकार । सत्त्वादि विकार गुणत्रयात्मक ॥ ७०० ॥

गुणत्रय समसमान । त्या नांव बोलिजे प्रधान ।

तेंचि क्रियाशक्ति सूत्र जाण । तेथें प्रगटल्या ज्ञान महत्तत्त्व म्हणती ॥ ७०१ ॥

अहंब्रह्म हे पूर्णफुर्ति । तें अहं आलें देहाकृती ।

देहाभिमानें निश्चितीं । जीव म्हणती वस्तूतें ॥ ७०२ ॥

क्रिया म्हणिजे दशधा करणें । ज्ञान शब्दें चेवताधिष्ठानें ।

अर्थ ऐसें विषयांसी म्हणणें । तेथ फळ जाणणें सुखदुःख ॥ ७०३ ॥

गुण-भूतें-विषय-करणें । जीव भोक्ता सुखदुःखपणें ।

ज्ञान क्रिया कर्माचरणें । हें सर्वही जाणणें पूर्ण ब्रह्म ॥ ७०४ ॥

साखरेचा फणस प्रबळ । तेथें कांटे त्वचा बीजगोळ ।

अवघी साखरचि केवळ । तेवीं ब्रह्मचि सकळ जगदाकारें ॥ ७०५ ॥

जेवीं पाटा‍ऊ पुतळीकृत । तेथ विषमावयवीं समान सूत ।

तेवीं जगदाकारें आकारवंत । दिसे अविकृत परब्रह्म ॥ ७०६ ॥

जग-विश्व-प्रपंचु नाम । परी ते निखळ परब्रह्म ।

हा उपनिषदार्थ उत्तम । वेदांती परम परमार्थु तो हा ॥ ७०७ ॥

जगदकारें ब्रह्म निश्चित । जग अवघें विकारवंत ।

तैं ब्रह्मासही विकार प्राप्त । म्हणती तो अर्थ न घडे राया ॥ ७०८ ॥

नात्मा जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ । न क्षीयते सवनविद्व्यभिचारिणां हि ।

सर्वत्र शश्वदनपाय्युपलब्धिमात्रं । प्राणो यथेन्द्रियबलेन विकल्पितं सत्‌ ॥ ३८ ॥

ब्रह्मासी नाहीं माता पिता । यालागीं न घडे जन्मकथा ।

आत्मा एकदेशी होता । तरी जन्मा येता जनजीजठरा ॥ ७०९ ॥

आत्म्यावेगळा कांहीं । तिळभरी ठावो रिता नाहीं ।

यापरी पूर्णत्वें पाहीं । जन्म ते ठायीं स्पर्शेना ॥ ७१० ॥

जन्मापूर्वीं । बाळाचें नास्तिक्य । जन्मापाठीं मानिती आस्तिक्य ।

या अस्तिनास्तीची भाख । आत्म्यासी देख असेना ॥ ७११ ॥

आतां आहे पूर्वीं नाहीं । ऐसें आस्तिक्य आत्म्याचे ठायीं ।

कदाकाळीं न रिघे कांहीं । तो नित्य पाहीं निरंतर ॥ ७१२ ॥

तेहीं जन्मल्या बाळकासी । वाढी दिसे दिवसदिवसीं

तो बाळजन्म नाहीं आत्म्यासी । यालागीं वृद्धि त्यासी घडेना ॥ ७१३ ॥

ज्यासी वृद्धि नाहीन्‌ तत्त्वतां । त्यासी न ये विपरिणमता ।

बाल्य तारुण्य वृद्धावश्था । आत्म्यासी सर्वथा असेना ॥ ७१४ ॥

जो मी बाळत्वें होतों धाकुटा । तोचि मी तार्य्ण्यें जाहलों मोठा ।

तो मी वृद्ध जाहलों कटकटा । ऐसा त्रिकाळद्रष्टा परमात्मा ॥ ७१५ ॥

द्रष्टा । साक्षी जो अवस्थातीत । तो कदा नव्हे अवस्थाभूत ।

देहीं असोनि अवस्थारहित । जाण तो निश्चित परमात्मा ॥ ७१६ ॥

निरवस्थ आत्मा अविकारी पूर्ण । त्यासी कदा न ये क्षीणपण ।

ज्यासी जन्मचि नाहीन्‌ जाण । त्यासी मरण असेना ॥ ७१७ ॥

तो अविकारी निरवस्थ पूर्ण । ज्यासी नाहीं जन्ममरण ।

ऐसा त्य्य्‌ं आत्मा म्हणशील कोण । तरी जाण सर्वज्ञ ज्ञानस्वरूप ॥ ७१८ ॥

म्हणसी ज्ञानही क्षणिक असे । घटज्ञानें पटज्ञान निरसे ।

तेथ इंद्रियार्थवृत्तिचि नासे । ज्ञान जैसें तैसें अविनाशी ॥ ७१९ ॥

तेचि अर्थींचा पूर्ण चृष्टांत । जेवीं प्राण देहातें वाढवीत ।

तों देहोचि होय अवस्थाभूत । प्राण निरवस्थ जैसा तैसा ॥ ७२० ॥

प्राणु देहातें चाळितां । त्यासी न बाधी देहावस्था ।

आत्मा प्राणातें चेतविता । त्यासी देहावस्था असेना ॥ ७२१ ॥

येणें चि प्राणदृष्टांतें साधूनि घ्यावें परब्रह्मातें

देहेंद्रियवेगळें आत्म्यातें । पुढील श्लोकार्थें प्रबोधी ॥ ७२२ ॥

अण्डेषु पेशिषु तरुष्वविनिश्चितेषु प्राणो हि जीवमुपधावति तत्र तत्र ।

सन्ने यदिन्द्रियगणेऽहमि च प्रसुप्ते कूटस्थ आशयमृते तदनुस्मृतिर्नः ॥ ३९ ॥

अंडज स्वेदज जारज । चौथें जाण गा उद्‍भिज ।

त्यांचे ठायीं प्राणु सहज । आत्मयोगें सद वर्ते ॥ ७२३ ॥

प्राणयोगें आत्मा वर्ततां । त्यासी जीव म्हणती तत्त्वतां ।

त्या प्राणासी न बाधिती देहावस्था । मा जीवाचे माथां त्या कैंच्या ॥ ७२४ ॥

देहेंद्रियामाजीं वर्ततां । आत्मा अलिप्त देहावस्था ।

तो कैसा म्हणती आतां । ऐक त्याही दृष्टांता सांगेन ॥ ७२५ ॥

आत्मा जागृतिदेहीं वर्ते । तैं सविकार मानिती त्यातें ।

तोचि सांडूनि देहेंद्रियांतें । स्वप्नीं वर्ते पूर्वानुध्यासें ॥ ७२६ ॥

देहेंद्रियाविहीन । केवळ लिंगदेह जाण ।

निजात्मा देखे स्वप्न । जागृत्यभिमानसंकल्पें ॥ ७२७ ॥

तें उपरमल्या स्वप्न । देहाभिमान झालिया लीन ।

सवविकारविहीन । सुषुप्तिकाळीं पूर्ण परमात्मा उरे ॥ ७२८ ॥

देहेंद्रियासीं अभिमान लीन । कोणीही स्फुरेना स्फुरण ।

तरी तें झालें सर्व शून्य । आत्मा चिद्‍घन नाहीं म्हणसी ॥ ७२९ ॥

जरी सुषुप्तीसी आत्मा नाहीं । तरी सुखें निजेलों होतों पाहीं ।

हें उपजे ज्याच्या ठायीं । तो सर्वथा नव्हे कहीं शून्य ॥ ७३० ॥

जो मी जागृतीं जागता । तोचि मी स्वप्नातें देखता ।

तोचि मी सुषुप्तीं सुखभोक्ता । एवं तिहीं अवस्था साक्षी जो ॥ ७३१ ॥

गो अवस्थात्रयीं साक्षी पूर्ण । तो सर्वथा नव्हे शून्य ।

तोचि परमात्मा परिपूर्ण । शुद्ध चिद्‍घन तो राया ॥ ७३२ ॥

सुषुप्तीं ब्रह्मानुभवो आहे । तरी कां पुढतीं संसारु पाहे ।

तेथ अविद्येसीं अहं लीन राहे । यालागीं होये भवभ्रमु ॥ ७३३ ॥

तें अविद्या अहंकारेंसी नाशे । तैं जगद्रूपें ब्रहचि भासे ।

जन्ममरणांचा ठावोचि पुसे । जीव समरसे परब्रह्मीं ॥ ७३४ ॥

तेथ हेतुमातु दृष्टां । प्रमाण-प्रमेय विवर्जित ।

परमात्मा सदोदित । परब्रह्म निश्चित परमानंदें ॥ ७३५ ॥

तेथ सुखावरी सुख नांदे । आनंदु भोगिजे आनंदें ।

जग दुमदुमी परमानंदें । स्वानंद बोधें संपूर्ण ॥ ७३६ ॥

निरसोनियां निजमाया । ऐसा अनुभवो मुनिवर्या ।

कैं हो‍ईल म्हणसी राया । तैं भजावें यदुवर्या निष्कामभावें ॥ ७३७ ॥

यर्ह्यब्जनाभचरणैषणयोरुभक्त्या । चेतोमलानि विधमेद्‍गुणकर्मजानि ।

तस्मिन्विशुद्ध उपलभ्यत आत्मतत्त्वं । शाक्षाद्यथामलदृशोः सवितृप्रकाशः ॥ ४० ॥

निर्विकारस्वरूपप्राप्ति । अवश्य पावणें आहे चित्तीं ।

तैं करावी भगवद्‍भक्ति । उत्कटा प्रीति अविश्रम ॥ ७३८ ॥

त्यजूनि पुत्रवित्तेषणेचें काज । जिणौनि लौकिकाची ।आज ।

पद्मनाभभजनाचें भोज । अतिनिर्लज्ज नाचावें ॥ ७३९ ॥

पुत्रवित्तलोकेषणा । त्यजूनि भजतां हरिचरणां ।

तंव तंव चित्ताचे चैत्यमळ जाणा । क्षणक्षणां नासती ॥ ७४० ॥

रजतमादि कर्मज मळ । चित्तीं बैसले जे सबळ ।

ते प्रक्षाळती सकळ । भक्तिप्रेमजळक्षाळणें ॥ ७४१ ॥

जंव जंव थोरावे सप्रेम भक्ति । तंव तंव पाया लागे विरक्ति ।

स्वयें विरमे विषयासक्ति । होय चित्तवृत्ति निर्मळ ॥ ७४२ ॥

निर्मळ जाहलिया चित्तवृत्ति । परमात्मया सर्व भूतीं ।

भजों लागे अनन्यप्रीतीं । हे चौथीं भक्ति उदार ॥ ७४३ ॥

ये भक्ति अतिशयें उदार । निर्दाळी भक्तांचा अहंकार ।

उद्धरी सुर नर स्त्रिया शूद्र । आनंदनिर्भर करी जीवु ॥ ७४४ ॥

हे भक्ति जैं लागे हातीं । तैं भवभयाची निःशेष शांति ।

पायां लागती चारी मुक्ती । ऐशी उदार भक्ति ह्जरीची ॥ ७४५ ॥

जेवीं डोळां असतां पडळ । सविता उगवे सर्व काळ ।

तो सन्मुख न देखे रविमंडळ । मा पदार्थ सकळ त्या कैंचे ॥ ७४६ ॥

तेंचि फिटलिया पडळ । दृष्टी होय अतिनिर्मळ ।

देखों लगे पदार्थ सकळ । रविमंडळसमन्वयें ॥ ७४७ ॥

तेवीं निजात्मा हृदयीं वसे । परी चित्तवृत्ति मळिण असे ।

तंव परब्रह्म न प्रकाशे । चित्त वासनादोषें दूषित ॥ ७४८ ॥

तेथ करितां भगवद्‍भक्ति । निर्मळ होय चित्तवृत्ति ।

तेव्हां निर्विकारस्वरूपप्राप्ति । भक्त पवती निजभजनें ॥ ७४९ ॥

पावावया परमप्राप्ति जगीं दाटुगी भगवद्‍भक्ति ।

ते म्यां सांगितली तुजप्रती । यथानिगुतीं नृपनाथा ॥ ७५० ॥

जेवीं डोळ्यांचे पडळ फिटे । तेथ प्रकाशेंसीं सविता भेटे ।

तेवीं कल्पनालोपें प्रगटे । नेटेपाटें परब्रह्म ॥ ७५१ ॥

जेथ निर्विकल्प समान । निश्चयेंसीन्‌ जाहलें मन ।

त्यासी देहीं वर्तांही जाण । भवबंधन स्पर्शेना ॥ ७५२ ॥

ऐसें गर्जोनिया जाण । हर्षें बोले पिप्पलायन ।

तंव राजा सुखावला संपूर्ण । जीवींची खूण बाणली ॥ ७५३ ॥

ऐकतां ब्रह्मनिरूपण । राजा लांचावला पूर्ण ।

पुढें वाढावया निरूपण । अन्वयें प्रश्न पुसतसे ॥ ७५४ ॥

जेणें तुटे कर्मबंधन । त्या कर्मयोगाचें लक्षण ।

समूळ ऐकावया जाण । राजा आपण सादरें पुसतु ॥ ७५५ ॥

श्रीराजोवाच ।

कर्मयोगं वदत नः पुरुषो येन संस्कृतः ।

विधूयेहाशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम्‌ ॥ ४१ ॥

राजा निजश्रद्धासंपन्न । अतिविनीत करी प्रश्न ।

जेणें तुटे कर्मबंधन । तो कर्मयोग संपूर्ण सांगा स्वामी ॥ ७५६ ॥

कोणें कर्में कर्म तुटे । नैष्कर्म्यासिद्धि स्वयें प्रगटे ।

पुरुषा पुरुषोत्तम भेटे । हें मज गोमटें वर्म सांगा ॥ ७५७ ॥

एवं प्रश्नमृषीन्पूर्वमपृच्छं पितुरन्तिके ।

नाब्रुवन्ब्रह्मणः पुत्रास्तत्र कारणमुच्यताम्‌ ॥ ४२ ॥

पूर्वीं हाचि प्रश्नु सनकादिकां । पित्यासन्निध पुशिला देखा ।

ते उत्तर नेदितीचि कां । हेही आशंका फेडावी स्वामी ।

रायाचे प्रश्न अतिपवित्र । त्यांचें द्यावया प्रति‍उत्तर ।

हरिखावला आविर्होत्र । तो कर्मवैचित्र्य निरूपी ॥ ७५९ ॥






श्री‌आविर्होत्र उवाच ।

कर्माकर्म विकर्मेति वेदवादो न लौकिकः ।

वेदस्य चेश्वरात्मत्वात्तत्र मुह्यन्ति सूरयः ॥ ४३ ॥

कर्माकर्मविकर्म जाणा । सामान्य नव्हे नृपनंदना ।

करितां विभागविवंचना । नुगवे सज्ञानां स्मृतिकारांसी ॥ ७६० ॥

जे स्वयें प्रतिसृष्टिकारी । तेही भुलले कर्मविभागावरी ।

जे समुद्र घोंटिती चुळेकरीं । तेही कर्मसगरीं बुडले ॥ ७६१ ॥

येचि कर्मविवंचनेसाठीं । ऋषिमर्षींचिया कोटी ।

मताभिमानें झालें हिंपुटी । त्यांसीही शेवटीं नुगवेचि ॥ ७६२ ॥

कर्माकर्मविभाग जाणा । स्वयें नुगवेचि चतुरानना ।

इतरांची कोण गणना । कर्मविवंचना करावया ॥ ७६३ ॥

कर्म वेदमूळ जाण । वेदु स्वयें नारायण ।

वेदवादविवंचन । करितां मौन श्रुतिशास्त्रा ७६४ ॥

कर्म-अकर्म-विकर्म जाण । एकचि परी त्रिविध भिन्न ।

तेंही विभागविवंचन । सावधान अवधारीं ॥ ७६५ ॥

श्वेत मृदु मधुर । त्रिविधभेदें एक साखर ।

तेवीं एकचि त्रिप्रकार । कर्मठ नर मानिती कर्म ॥ ७६६ ॥

भिन्न करितां मधुरता । तीमाजीं ये मृदु-श्वेतता ।

श्वेततचि भिन्न करितां । मृदु-मधुरतं तीमाजीं ॥ ७६७ ॥

तेवीं भिन्न करितां कर्म । कर्मा सर्वांगीं अकर्म ।

कर्म अकर्मामाजी विकर्म । मिरवे परम सौभाग्यें ॥ ७६८ ॥

मुख्य मूळीं जें कां निपजे । कर्म ऐसें त्यातें म्हणिजे ।

विहिताविहितक्रिया जे जे । विकर्म म्हणिजे तिये नांव ॥ ७६९ ॥

कर्म अकर्मयोगें चळे । ऐसें विकर्मीं ज्यासी विवळे ।

त्यास निष्कर्मता आकळे । गुरुकृपाबळें तत्काळ ॥ ७७० ॥

कर्मावरी कर्म विशेष वाढे । विकर्म त्यातें म्हणणें घडे ।

जेथें कर्म रिघों न शके पुढें । अकर्म चोखडें या नांव ॥ ७७१ ॥

ऐशी कर्मविवंचना अटक । हा प्रश्न केला तैं तूं बाळक ।

त्याचिलागीं गा राया देख । सनकादिक न सांगितीचि ॥ ७७३ ॥

कर्माकर्मविवंचना । अधिकारेंवीण कोणा ।

सांगों नये नृपनंदना । कर्म सज्ञाना अतिदुर्बोध ॥ ७७३ ॥

परोक्षवादो वेदोऽयं बालानामनुशासनम्‌ ।

कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्यगदं यथा ॥ ४४ ॥

जेवीं रोगु जावया निश्चित । बापु बाळा भेषज देत ।

तेथें साखर घाली हातांत । तत्सेवनार्थ प्रलोभें ॥ ७७४ ॥

तेवीं वेदांचा परोक्षवाद । सत्य मानिती बुद्धिमंद ।

कर्में छेदवी कर्मबाध । हा वेदानुवाद मुख्यत्वें ॥ ७७५ ॥

वेदु बोले स्वर्गादि फळ । तो प्रवृत्तिलोभ केवळ ।

परी कर्में छेदी कर्ममूळ । हें मुख्यत्वें फळ वेदोक्तीं ॥ ७७६ ॥

लोहाची बेडी पडली पायीं । ते तोडावया घणु आणिला पाहीं ।

तो घणुचि विकून खादला जिहीं । त्यांचें बंधन कहीं तुटेना ॥ ७७७ ॥

तेवीं कर्में छेदावें कर्मबंधन । तें कर्म वेंचिती विषयीं पूर्ण ।

त्यांचें कदा न तुटे भवबंधन । जन्ममरण सरेना ॥ ७७८ ॥

आम्ही स्वर्गफळा विरक्त । म्हणोनि नाचरे जो वेदोक्त ।

त्याचें ज्ञान जालें विपरित । अति अनर्थ पावे तो ॥ ७७९ ॥

नाचरेद्यस्तु वेदोक्तं स्वयमज्ञोऽजितेन्द्रियः ।

विकर्मणा ह्यधर्मेण मृत्योर्मृत्युमुपैति सः ॥ ४५ ॥

आम्ही जितेंद्रिय म्हणवीत । म्हणोनि नाचरे जो वेदेक्त ।

त्यासी नातुडे गा परमार्थ । अति‍अनर्थ अंगीं वाजे ॥ ७८० ॥

जरी शास्त्रज्ञ ज्ञाता झाला । आणि वेदोक्ता विमुख ठेला ।

तरी तो जाणपणेंचि नागवला । जाण बुडाला दुःखार्णवीं ॥ ७८१ ॥

नाचरे जो वेदोक्त कर्म । त्यक्तकर्में मानी मिष्कर्म ।

त्यासी थोरपडला भ्रम । नाडला परम अभिमानें ॥ ७८२ ॥

जरी विषयो निग्रहिल । आनि वेदोक्ता जो दुरावला ।

तो निजघाता प्रवर्तला । स्वयें बुडाला नरकार्णवीं ॥ ७८३ ॥

वेद निज्मूळ परमार्था । तें वेदोक्त नाचरतां ।

जें जें करणें न्‌६इपनाथा । त्‌ं तें तत्त्वतां अधःपाती ॥ ७८४ ॥

डोळे देखणें तत्त्वतां । ते काढोनि पाहो जातां ।

न देखे आपुली डोळसता । मा इतर पदार्था कोण देखे ॥ ७८५ ॥

तैसा नाचरोनि चेदार्थु । जो जो मानिला परमार्थु ।

तेणें आंवतूनियां अनर्थु । जाण निश्चितु आणिला घरा ॥ ७८६ ॥

तेणें आचार अनर्थपाटें । वाहावले जन्ममरणवाटे ।

तेथ नानायोगिनिगर्भसंकटें । सोसितां न सुटे कल्पांतीं ॥ ७८७ ॥

तेथें जन्मजन्मों जन्म न टके । मरमरों मरण न चुके ।

जैं वेदविहित चुके । तैं अतिदुःखें दुःखभोगु ॥ ७८८ ॥

विकर्मणा ह्यधर्मेण । हें मूळींचें पदनिरूपण ।

तेणें विकर्मामाजीं अध्र्म पूर्ण । परी अकर्म तें जाण अधर्म नव्हे ॥ ७८९ ॥

ज्यासी लावितां न लागे कर्म । या नांव मुख्य निष्कर्म ।

निष्कर्मलक्षण हाचि धर्म । येणेंचिपरम मुक्त साधु ॥ ७९० ॥

ज्यासी शुद्ध आकळे अकर्म । तो तत्काळ होय निष्कर्म ।

अकर्माचें कळल्या वर्म । मुक्तता परम पायां लागे ॥ ७९१ ॥

वेदोक्तमेव कुर्वाणो निःसङ्गोऽर्पितमीश्वरे ।

नैष्कर्म्यं लभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुतिः ॥ ४६ ॥

दासी सामीची आज्ञाधारी । कां राजमुद्रा प्रजांवरी ।

तैसी वेदाज्ञा जो शिरीं धरी । स्वधर्माची निष्काम ॥ ७९२ ॥

मी एकु कर्मकर्ता । ऐशी उठों नेदी अहंता ।

तें कर्मचि स्वभावतां । अर्पीं श्री‍अनंता ईश्वरातें ॥ ७९३ ॥

एवं ईश्वरीं जें अर्पे कर्म । तें कर्म होय निर्धर्म ।

याचि नांव परम । नैष्कर्म्य निजसिद्धी ॥ ७९४ ॥

वेदें बोलिले कर्मफळ । ज्याची वासना निष्काम निर्मळ ।

त्यासि वेदोक्त फळ प्रबळ । भोगावया केवळ स्वप्नीं न दिसे ॥ ७९५ ॥

ऐसें असतां कर्मफळ । वांछितां नाडिजे केवळ ।

जेवीं परिसु दे‍ऊनि सोज्ज्वळ । मगिजे पोफळ ता।म्बूलासी ॥ ७९६ ॥

कर्मा निष्कामता नित्य फळ । तेथ फळाशा नाडले सकळ ।

चंदन सर्वांगीं सफळ । तेथ मागतां फळ नाडिजे स्वयें ॥ ७९७ ॥

हातिं आंतुडावया मासा । गळीं लाविजे अल्प आमिषा ।

तेवीं निष्काम करावया मानसा । वेदु फळाशा प्रलोभी ॥ ७९८ ॥

आमिष घालूनि मासे पाळी । किं तद्योगें जळाबाहेरी गळी ।

तेवीं कर्म कर्मातें निर्दाळी । हें नेणिजे मुळीं फळकामी ॥ ७९९ ॥

हो कां फळाचिये चाडे । स्वधर्मकर्मीं प्रवृत्ति घडे ।

तेणें नैष्कर्म्यसिद्धि आंतुडे । हें वेदाचे फुडें निजगृह्य ॥ ८०० ॥

कर ब्रह्मत्वें सदा सफळ । फळ वांछी त्यातें निष्फळ ।

हें जाणोनि कर्मकुशळ । फळाशा समूळ छेदिती ॥ ८०१ ॥

ऐसें आचरतां वैदिक कर्म । तेणें कर्में पाविजे नैष्कर्म्य ।

याहोनियां अति सुगम । सांगेन वर्म तें ऐक ॥ ८०२ ॥

य आशु हृदयग्रन्थिं निर्जिही‌ऋषुः परात्मनः ।

विधिनोपचरेद्देवं तन्त्रोक्तेन च केशवम्‌ ॥ ४७ ॥

जेणें वासनेचें जाळ तुटे । अहंकारची गांठी सुटे ।

जीवीं परमात्मा स्वयें प्रगटे । तें तांत्रिक गोमटें ऐक रया ॥ ८०३ ॥

जया तांत्रिक महापूजा । संतोष होय गरुडध्वजा ।

तें तांत्रिक विधान बोजा । महाराजा अवधारीं ॥ ८०४ ॥

वैदिक मंत्र त्रांत्रिक तंत्र । हे मिश्रपूजा अतिपवित्र ।

शीघ्र निष्काम करी नर । तो पूजाप्रकार अति‍उत्तम ॥ ८०५ ॥

वैदिक अथवा तांत्रिक । गुरुमार्गें सिद्धिदायक ।

यालागी गा आब्वश्यक । सद्‍गुरुसी देख शरण जावें ॥ ८०६ ॥

लब्ध्वानुग्रह आचार्यात्तेन सन्दर्शितागमः ।

महापुरुषमभ्यर्चेन्मूर्त्याभिमतयात्मनः ॥ ४८ ॥

प्रवृत्तिनिवृत्तिकृत कार्या । अवश्य पाहिजे आचार्या ।

आपमतीं भजतां राया । अनेक अपायांमाजीं पडे ॥८०७ ॥

भोयी पाय सिद्ध आहेती । भोयाळेंवीण वृथा भ्रमती ।

तेवीं गुरूवीण जे जे करिती । ते ते अहंमती दृढ भ्रमले ॥ ८०८ ॥

गुरु ब्रह्म दोनी ऐक । ऐशिया भावना आवश्यक ।

सेवा करूनि भावपूर्वक । संतोषवूनि देख अनुग्रहो घ्यावा ॥ ८०९ ॥

तेथ निजाधिकारप्राप्तें । जे मूर्ति आवडेल आपणियातें ।

तेचि मंत्रविद्या तेथें श्रद्धासंभरितें अंगीकारावी ॥ ८१० ॥

तेव्हां गुरुमुखें मिश्र वोजा । पुरुषोत्तममहापूजा ।

शिकोनियां निजकाजा । भजावें अधोक्षजा शिक्षिता मतीं ॥ ८११ ॥

ते चि भजती हातवटी । आगमोक्त निजपुष्टी ।

राया सांगेन गोमटी । सावधानदृष्टीं अवधारीं ॥ ८१२ ॥

शुचिः सम्मुखमासीनः प्राणसंयमनादिभिः ।

पिण्डं विशोध्य सन्न्यास कृतरक्षोऽर्चयेद्धरिम्‌ ॥ ४९ ॥

विध्युक्त करितां संध्यास्नान । तेथचि आहे ब्रह्मज्ञान ।

आचमनीं होय हरिरूप आपण । हें नेणोनि अज्ञान आगमीं भरती ॥ ८१३ ॥

केशवदी नामीं जाण । अंगप्रत्यंगीं न्यासितां पूर्ण ।

तेव्हां हरिरूप होय आपण । हें नेणोनि अज्ञान आगमीं भारती ॥ ८१४ ॥

करूनि आगमोक्त संध्यास्नान । मूर्तीपासीं ये‍ऊन जाण ।

संमुख घालावें आसन । चैलाजिनकुशयुक्त ॥ ८१५ ॥

र्चक-पूरक-कुंभकें जाण । प्रणायामें प्राणसंयमन ।

भूतशुद्ध्यादिकीं जाण । शरीरशोधन करावें ॥ ८१६ ॥

भूतविलय भूतशुद्धी । प्राणप्रतिष्ठा पिंडादिशुद्धी ।

मूळमंत्रें न्यास प्रबुद्धीं गुरुदीक्षाविधी विध्युक्त कीजे ॥ ८१७ ॥

हृदय कवच शिखा शिर । नेत्रे अस्त्रादि फळ्कार ।

एवंविधान अनुकार । आगमोक्तप्रकार करावे न्यास ॥ ८१८ ॥

यापरी मूळमंत्रदीक्षा । करोनि दिग्बंधनादि संरक्षा ।

मग मूर्तिपूजनपक्षा । नृपाध्यक्षा अवधारीं ॥ ८१९ ॥

अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकैः ।

द्रव्यक्षित्यात्मलिण्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम्‌ ॥ ५० ॥

प्रयोगछंद संपूर्ण । पूर्वान्वया विपरीत जाण ।

द्रव्यशुद्धि क्षितिमार्जन । हें मागील निरूपण पुढां आलें ॥ ८२० ॥

द्रव्यशुद्धि मुख्यशोधन । भूमिशुद्धि संमार्जन ।

आत्मशुद्धि सावधान । काढिल्या अनुलेपन मूर्तिशुद्धी ॥ ८२१ ॥

पूजासंभार सिद्ध करून । समस्त शंखतोयें प्रोक्षून ।

निजासनीं सावधान । एकाग्र जाण बैसावें ॥ ८२२ ॥

ज्यासी च्यानीं मूर्ति न ये पूर्ण । तेणें प्रतिमामूर्ति अधिष्ठान ।

तेथेंचि करावें पूजन । लब्धोपचारें जाण आगमोक्त ॥ ८२३ ॥

ज्यासी ध्याना मूर्ति ये अतिसंकटीं । तेणें बाह्योपचार‍आटाटी ।

सांडूनियां ध्यानदृष्टीं । करावी गोमटी मानसपूजा ॥ ८२४ ॥

ज्याचे हृदयींचें न विकरे ध्यान । बाह्यमूर्तिपूजेसी सावधान ।

तेणें उभयतां पूजन । करावें संपूर्ण आगमोक्त ॥ ८२५ ॥

पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहितः ।

हृदादिभिः कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत्‌ ॥ ५१ ॥

सकळ पूजासंभार । निकट ठेवूनि उपचार ।

मग मूर्तीसी न्यासप्रकार । उक्तशास्त्र करावा ॥ ८२६ ॥

जैसेचि न्यास आपणास । तैसेचि करावे मूर्तीस ।

हा आगमोक्त गुरुसौरस । मूळमंत्रें न्यास मूर्तीसी ॥ ८२७ ॥

आगमोक्त करितां न्यास । अंगप्रत्यंगीं विन्यास ।

तेणें कर्ता होय हृषीकेश । हा अर्थसौरस दृढ करावा ॥ ८२८ ॥

दृढ करोनि अनुसंधान । मूळमंत्रें मूर्तिपूजन ।

हृदयीं आणि प्रतिमेसी जाण । पूजाविधान दोहीं ठायीं ॥ ८२९ ॥

साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रतः ।

पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैः स्नानवासोविभूषणैः ॥ ५२ ॥

करचरणादि अव्यंग । मूर्ति चिंतावी सुन्दर साङ्‍ग ।

श्याम मनोहर श्रीरंग । उल्हास चांग निजध्यानीं ॥ ८३० ॥

मूर्ति चतुर्भुज वेल्हाळ । शंख चक्र गदा कमळ ।

सुनंदादि पार्षदमेळ । चिंतावे सकळ आयुधादिक ॥ ८३१ ॥

यथोक्त मधुपर्कविधान । अर्घ्यपाद्यादि आचान ।

पुरुषसूक्त्मंत्रें जाण । करावें स्नान निर्मळ जळें ॥ ८३२ ॥

मुकुट कुंडलें कटी मेखला । कांसे मिरवे सोनसळा ।

आपाद रुळे वनमाळा । कौस्तुभ तेजाळा कंठीं झळके ॥ ८३३ ॥

पाद पद्मांकित सुकुमार । ऊर्धरेखा ध्वज वज्र ।

वांकी अंदुवांचा गजर । चरणीं तोडर गर्जतु ॥ ८३४ ॥

गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकैः ।

साङ्गम्सम्पूज्य विधिवत्स्तवैः स्तुत्वा नमेद्धरिम्‌ ॥ ५३ ॥

निढळीं शुद्ध श्यामकळा । टिळकु रेखिला पिंवळा ।

त्यावरी अक्षता सोज्ज्वळा । आरक्त तेजाळा कुंकुमाक्त ॥ ८३५ ॥

सुमनें गुंफिली वीरगुंठी । त्यांवरी मधुकरांची घरटी ।

तुळसीकमळमाळा कंठीं । चंदनाची उटी श्यामंगीं शोभे ॥ ८३६ ॥

धूप दीपं उपहार । तांबूल अर्पावा सकर्पूर ।

निरंजनें जयजयकार । मंत्रावसर अर्पावा ॥ ८३७ ॥

स्तुति करावी वेदोक्त मंत्रें । कां पुराणोक्त नाना स्तोत्रें ।

अथवा प्राकृत नामोच्चारें । नाना प्रकारें गध्यपध्यें ॥ ८३८ ॥

स्तवनें संतोष अधोक्षजा । ऐसें भावावें महाराजा ।

मग साष्टांगें अतिवोजा । गरुडध्वजा नमस्कारावें ॥ ८३९ ॥

आत्मानं तन्मयं ध्यायन्‌ मूर्तिं संपूजयेद्धरेः ।

शेषामाधाय शिरसा स्वधाम्न्युद्वास्य सत्कृतम्‌ ॥ ५४ ॥

द्वैतभावें भजनविधि । ते जाणावी स्थूल बुद्धि ।

भजनाची भजनसिद्धी । जाण त्रिशुद्धी तन्मय होणें ॥ ८४० ॥

मूर्तिध्यानें तन्मय स्थिति । ऐक्यत्वें राहे निश्चळ वृत्ति ।

याचि नांव मुख्य भक्ति । उठलिया पुढतीन्‌ नमावें हरी ॥ ८४१ ॥

अ‌ओशी पूजा करूनि हरी । शेष प्रशादु धरोनि शिरीं ।

मग देवो आपणियाभीतरीं । हृदयमंदिरीं निजविजे ॥ ८४२ ॥

एवं पूजेचें उद्वासन । ध्यानमूर्ति हृदयीं शयन ।

प्रतिमा पर्यंकीं निजवून । विधिविधानसमाप्ति ॥ ८४३ ॥

जाहलिया पूजविसर्जन । विसर्जूं नये अनुसंधान ।

अखंड हरीचें स्मरण । सर्वस्वें आपण सर्वदा कीजे ॥ ८४४ ॥

या नांव गा आगमविधि । राया जाण त्रिशुद्धि ।

सदा पाळिती सद्‍बुद्धि । परमत्मसिद्धिप्रापक ॥ ८४५ ॥

आगमोक्त विधिकक्षण । प्रतिमाचि मुख्य नव्हे जाण ।

ज्यासी जेथ श्रद्धा पूर्ण । तेथ हें विधान सुखें कीजे ॥ ८४६ ॥

एवमग्न्यर्कतोयादावतिथौ हृदये च यः ।

यजतीश्वरमात्मानमचिरान्मुच्यते हि सः ॥ ५५ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कंधे तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

हे पूजा नव्हे एकदेशी । बहुत स्थानें ये पूजेसी ।

त्यांत शीघ्रतर जें प्रप्तीसी । तें मी तुजपासीं सांगेन राया ॥ ८४७ ॥

येणेंचि विधानें यथाकाळीं । साङ्‍ग पूजा कीजे जळीं ।

अथवा सूर्यमंडळीं । पूजा सोज्ज्वळीं हरिध्यानें कीजे ॥ ८४८ ॥

अग्नीच्या ठायीं होय दीप्ति । पूजा कीजे कमळापति ।

अवघ्यापरीस शीघ्रप्राप्ति । पूजावा अथिथि भगवद्‍भावें ॥ ८४९ ॥

आलिया वैश्वदेवाचे अंतीं । तो भलता हो भलते याती ।

त्यासी जे भगवद्‍भावें पूजिती । त्यांचे घरा पूर्ण प्राप्ति वोरसोनि ये ॥ ८५० ॥

पूर्वीं अनोळखु निश्चितीं । आलिया वैश्वचेवाचें अंतीं ।

त्यातें ब्रह्मभावें जे पूजिती । त्यांसी भुक्तिमुक्ति आंदणी ॥ ८५१ ॥

त्या वैश्वदेवाचे अंतीं जाण । निजभाग्यें आलिया शुद्ध ब्राह्मण ।

तया श्रद्धेनें पूजितां आपण । ते घरीं नारायण स्वानंदें वसे ॥ ८५२ ॥

राया वैश्वदेवाचें अंतीं । अतिथीसवें ये भुक्तिमुक्ति ।

विमुख जाहल्या त्या लाभा नाडती । पूजकां सुखप्राप्ति परमानंदें ॥ ८५३ ॥

अतिथीच्या ठायीं मूर्तिध्याम । सर्वथा करणें न लगे जाण ।

तो स्वरूपें स्वयें नारायण । पूजितां संपूर्ण सर्वार्थसिद्धि ॥ ८५४ ॥

एवं अतिथीसी जें अर्पे । तें भगवंतमुखीं स्मर्पे ।

यालागीं अतिसाक्षेपें । अतिथि ब्रह्मरूपें पूजिजे सदा ॥ ८५५ ॥

जें जें बोलिलें पूजास्थान । तेथें निजश्रद्धाचि प्रमाण ।

श्रद्धेवेगळें राया जाण । प्राप्ति संपूर्ण कदा न लभे ॥ ८५६ ॥

निजश्रद्धेचें हृदय स्थान । ते हृदयीं विध्युक्त पूजन ।

करितां श्रद्धेनें आपण । प्राप्ति संपूर्ण उद्‍बोधे स्वयें ॥ ८५७ ॥

येर्‍हवीं तरी आपुल्या देहीं । चाळक ईश्वरु आहे हृदयीं ।

श्रद्धेनें भजतां त्याचे ठायीं । निजप्राप्ति पाहीं सहजें लाभे ॥ ८५८ ॥

जें जें आपण सेविजे । तें तें भगवन्मुखीं भाविजे ।

येणें निजभजनें पाविजे । जाण सहजें परमात्मा ॥ ८५९ ॥

सांडोनि देहींची अहंता । सकळ भोग ईश्वर भोक्ता ।

ऐसी दृढ भावना भावितां । पाविजे परमार्था अपरोक्षसिद्धी ॥ ८६० ॥

देह जड मूढ अचेतन । सकळभोक्ता ईश्वर पूर्ण ।

तेथ वाढवूनि देहाभिमान । भोगिती अज्ञान अनेक दुःखें ॥ ८६१ ॥

ते सांडूनि देह‍अहंता । हृदयस्था शरण जातां ।

पाविजे पूर्ण परमार्था । जाण तत्त्वतां नृपवर्या ॥ ८६२ ॥

निःशेष सांडिजे मीपण । याचि नांव हृदयस्था शरण ।

तूं सहजें परब्रह्म पूर्ण । मिथ्या देहाभिमान धरूं नको ॥ ८६३ ॥

राया येणेंचि कर्में जाण । तुटे कर्माचें कर्मबंधन ।

पाविजे पूर्ण समाधान । तें हें मुख्य लक्षण नृपनाथा ॥ ८६४ ॥

आगमोक्त निजभजन । कर्मयोगाचें मुख्य लक्षण ।

ऐकतां राजा समधान । परमानंदें पूर्ण निवाला ॥ ८६५ ॥

जंव जंव रायाचें पुरे कोड । तंव तंव कथा लागे गोड ।

अतिशयें श्रवणाची चाड । विशेषें वाड थोरावली ॥ ८६६ ॥

राजा निवालेनि परमानंदें । सुखावलेनि निजबोधें ।

लांचावलेनि स्वानंदें । पुधां प्रश्न विनोदें पुसेल ॥ ८६७ ॥

उगें राहतां आपण । उठून जाती मुनिगण ।

यालागीं प्रश्नावरी प्रश्न । विचित्रविंदान पुसतु ॥ ८६८ ॥

स्वानंचें लोधली चित्तवृत्ती । इंद्रियें वेधलीं सुखस्थितीं ।

राजा निवाला निश्चितीं । तरी प्रश्नोक्ती पुसत ॥ ८६९ ॥

पुसेल हरीचे अवतार । ते कथा सुंदर मनोहर ।

निरूपण अति अरुवार । निजजिव्हार निववील ॥ ८७० ॥

त्या प्रश्नाचें प्रत्युत्तव । कथाकौतुक सनागर ।

एका जनार्दनाचा किंकर । उपानहधर संतांचा ॥ ८७१ ॥

संत सज्जन कृपास्थिती । श्रीजनार्दन वरदमूर्ती ।

पुढील कथेचि व्युत्पत्ती । सांगेन यथार्थी अर्थुनी ॥ ८७२ ॥

श्रीभागवताचे राशीवरी । एकाजनार्दन केला मापारी ।

तो निजबोधाचे कुडवावारीं । भरील वखारी श्रवणाच्या ॥ ८७३ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे एकादशस्कन्धे परमहंस संहितायां

एकाकार टीकायां निमिजायंतसंवादे मायाकर्मब्रह्मनिरूपणं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ५५ ॥ ओव्या ॥ ८७३ ॥





॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय चौथा


॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो श्रीगुरु शिवशिवा । नमनें जीवत्व जीवा ।

नुरविसी तेथें देहभावा । कैसेनि रिघावा हो‌ईल ॥ १ ॥

जीवें घे‌उनि जीवा । देहत्व मोडूनि देहभावा ।

याहीवरी करविसी सेवा । हें लाघव देवा नवल तुझें ॥ २ ॥

जीव घे‌ऊनि शंखासुरा । त्याच्या वागविसी कलेवरा ।

तो तूं रिघोनि मजभीतरा । माझिया शरीरा वागविसी ॥ ३ ॥

शंख मधुर ध्वनी गाजे । तो वाजवित्याचेनि वाचे ।

तेवीं म्यां जें जें बोलिजे । तें तें बोलणें साजे तुझेनि ॥ ४ ॥

आतां माझें ’शरीर’ जें चळे । तें तुझेनि आंगिकें मळें ।

’कर्में’ निपजतीं सकळें । सत्ताबळें तुझेनि ॥ ५ ॥

माझे देहींचें जें ’मीपण’ । तें तूंचि झालासी आपण ।

तुझेनि प्राणें ’प्राण’ । माझाही जाण चळे देवा ॥ ६ ॥

’दृष्टी’ जें जें काहीं देखे । तें तें तुझेनि ज्ञान‍उन्मेखें ।

’श्रवणीं’ जें जें कांहीं ऐकें । तें तें नेटकें अवधान तुझें ॥ ७ ॥

’रसना’ जें जें कांहीं चाखे । तें तें तुझेनि स्वादमुखें ।

’बुद्धि’ जाणपणें तोखे । तेहीं अतिनिकें वेदकत्व तुझें ॥ ८ ॥

’मन’ मनपणें अतिचपळ । तेंही तुझेंचि आंगिक बळ ।

विवेका ’विवेकु’ प्रबळ । अतिसोज्ज्वळ तुझेनि ॥ ९ ॥

’वाचा’ जें जें कांहीं वदे । तें वाचिकत्व तुझेनि शब्दें ।

’बोधु’ जेणें उव्दोधे । तो तुझेनि प्रबोधें प्रबोधु ॥ १० ॥

’जागृती’ जागे तुझेनि हरिखें । ’स्वप्न’स्वप्न तुझेनि देखे ।

’सुषुप्ती’सुखावे जेणें सुखें । पुर्ण संतोखें तुझेनि ॥ ११ ॥

मी जे जे ’विषय’भोगीं। तें भोक्तेपण तुझें अंगीं ।

तुझेनि निजसंयोगीं । मीपणें जगीं वर्तविशी मज ॥ १२ ॥

माझें करूनि खांबसुत्र । तूं झालसी सुत्रधार ।

हालवूनियां निजसूत्र। कर्मे विचित्र करविशी ॥ १३ ॥

ऐशिया श्रीजनार्दना । जग चेतवित्या चिद्‍घना ।

कृपाळुवा जगज्जीवना । नमन श्रीचरणा तुझेनि तुज ॥ १४ ॥

यापरी मजमाजीं तूं चाळिता । चाळकत्वें करविसी ग्रंथा ।

तेथें मी एक कवित्वकर्ता । हे जाणावी तत्वतां स्थूळबुद्धी ॥ १५ ॥

एका एकु जनार्दनीं । कीं जनार्दनु एकपणीं ।

इये पृथक्‌ नामांचीं लेणीं । ले‌ऊनि एकपणीं मिरविसी तुं ॥ १६ ॥

जेवीं कनकाचें भूषण । कीं भूषणीं कनकसंपूर्ण ।

तेवीं एका आणि जनार्दन । एकत्वें जाण जनार्दनचि ॥ १७ ॥

ऐशी ऐकोन विनवणी । सदुरु तुष्टला संतोषोनी ।

येथें भिन्न भिन्न सोसणी । न लगे निरुपणीं करणें तुज ॥ १८ ॥

जेव्हां कापुरा आगी झगटे । तेव्हांचि कापुरत्व खुंटे ।

सच्छिष्यासी सद्‍गुरु भेटे । तेव्हांचि फिटे भिन्नभेदु ॥ १९ ॥

जेणें फिटे भिन्नभेदु । तो श्रीभागवतीं निजबोधु ।

वसुदेवाप्रती नारदु । सांगत संवादु इतिहासाचा ॥ २० ॥

ज्या इतिहासाचा अर्थ । परिसतां प्रगटे परमार्थ ।

स्वानंदबोध हृदयांत । श्रवणें सदोदित श्रोते होती ॥ २१ ॥

तंव श्रोते संतसमुदावो । म्हणती कैसा नवलावो ।

सद्‍गुरुस्तवनीं ब्रह्मभावो । साधिला आवो अभेदत्वें ॥ २२ ॥

हे सद्‍गुरूची विनवणी । कीं ब्रह्मसुखाची खाणी ।

परिसतां सप्रेम बोलणीं । रिझली आयणी सज्जनांची ॥ २३ ॥

या देशभाषा वाणी । उघडिली परमार्थाची खाणी ।

बोल नव्हती हे स्पर्शमणी । लागतां श्रवणी पालटे जीव ॥ २४ ॥

यापरी श्रीभागवतीं । अनुपम अगाध स्थिति ।

ते कथेची संगति । लावी सुनिश्‌ चितीं अर्थावबोधें ॥ २५ ॥

ऐकोनि संतांचें वचन । शिरीं वंदोनि त्यांचे चरण ।

पुढील कथानिरुपण । श्रोतीं सावधान परिसावें ॥ २६ ॥

येथें तृतीय अध्यायाचे अंतीं । निरुपितां तांत्रिक भक्ति ।

भजावें आवडेल ते मूर्ति । रायासी तदर्थी प्रश्न स्फुरला ॥ २७ ॥

देवो एकचि त्रिजगतीं । त्याच्या किती अवतारमूर्ति ।

जन्म कर्म अनेक व्यक्ती । हेंचि मुनीप्रति पुसतु ॥ २८ ॥

श्रीराजोवाच ।

यानि यानीह कर्माणि यैर्यैः स्वच्छन्दजन्मभिः ।

चक्रे करोति कर्ता वा हरिस्तानि ब्रुवन्तु नः ॥ १ ॥

मुनीश्रवांचें अगाध ज्ञान । त्याहीवरी रसाळ निरुपण ।

तेंणें रायाचें वेधलें मन । प्रश्नावरी प्रश्न यालागीं पुसे ॥ २९ ॥

तो म्हणे देवधिदेवो हरि । स्वलीला कैसीं जन्में धरी ।

स्वेच्छा जीं जी कर्मे करी । ते अगाध थोरी मज सांगा ॥ ३० ॥

म्हणती देवा नाहीं जन्म । तेथें कैंचें पुसशी कर्म ।

देवो अरूप अनाम । त्यासी जन्म कर्म असेना ॥ ३१ ॥

तो ’अजन्मा’परी जन्म धरी । ’अकर्मा’ परी कर्मे करी ।

’विदेही’ तो देह्धारी । हो‌ऊनि संसारीं स्वधर्म पाळी ॥ ३२ ॥

त्याच्या अवतारांची स्थिति । कवण जन्म कवण व्यक्ति ।

किती अवतार किती मूर्ति । कृपेनें मजप्रती सांगा स्वामी ॥ ३३ ॥

जे कां अतीत अनागत । वर्तमान जे प्रस्तुत ।

ते अवतार समस्त । इत्थंभूत सांगावे ॥ ३४ ॥

हरिचरित्र अवतारगुण । प्रतीपादन करावयाचा प्रश्न ।

तो सांगावया जयंतीनंदन । स्वानंदें पूर्ण ’द्रुमिल’ सांगे ॥ ३५ ॥


श्रीद्रुमिल उवाच ।

यो वा अनन्तस्य गुणाननन्ताननुक्रमिष्यन्‌ स तु बालबुद्धिः ।

रजांसि भूमेर्गणयेत्कथञ्चित्‌ कालेन नैवाखिलशक्तिधाम्नः ॥ २ ॥

ज्याची लीलाशक्ति अपरिमित । ऐशा अनंत शक्ति ज्याच्या नखांत ।

यालागीं तो ’अनंत’ म्हणत । त्याचे गुण समस्त गणवती कोणा ॥ ३६ ॥

त्या अनंताचि गुणसमृद्धी । गणूं म्हणे तो बालबुद्धि ।

जेवीं का आकाशाची वृद्धि । मुंगिये त्रिशुद्धी न करवी माप ॥ ३७ ॥

सागरींचें जळ संपूर्ण । केवीं गणूं शके लवण ।

तेवीं अनंताचे अनंत गुण । आकळी कवण निजसत्ता ॥ ३८ ॥

पर्जन्याचिया धारा । गणितां येतील नृपवरा ।

पृथ्वीचिया दूर्वांकुरां । सुखें महावीरा गणितां येती ॥ ३९ ॥

वारा अफाट धांवे । तोही गणितातें पावे ।

निमेषोन्मेषांचे यावे । त्यांसीही संभवे गणित राया ॥ ४० ॥

पृथ्वीचिया परिमाणा । काळें काळें होय गणना ।

परी भगवंताचिया गुणां । वेदांसहि जाणा गणित नव्हे ॥ ४१ ॥

भगवंताचें नाम एक । घेतां वेद झाले मूक ।

त्याचे गुण गणितां सकळिक । शेषाचें मुख दुखंड झालें ॥ ४२ ॥

त्या अनंताचे अनंत गुण । येथ गणूं शके कवण ।

कांहीं एक संक्षेपें जाण । सांगेन लक्षण अवतारांचें ॥ ४३ ॥

भूतैर्यदा पञ्चभिरात्मसृष्टैः पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन्‌ ।

स्वांशेन विष्टः पुरुषाभिधानमवाप नारायण आदिदेवः ॥ ३ ॥

अवतारांमाजीं प्रथमतां । ’पुरुषावतारांची’ कथा ।

द्रुमिल झाला सांगता । ऐक तत्वतां महाराजा ॥ ४४ ॥

नारायणें आत्मशक्तीं । पंचमहाभूतें भूताकृती ।

सृजूनियां यथानिगुतीं । ब्रह्मांडाची स्थिति निर्माण केली ॥ ४५ ॥

’विराजपुर’ ब्रह्मांडा नाम । तेथ लीला प्रवेशे देवोत्तम ।

यालागीं ’पुरुष’ हें नाम । पुरुषोत्तम स्वांशें पावे ॥ ४६ ॥

त्याचेनि अंशयोगें प्रकृति । झाली प्रजांतें प्रसवती ।

यालागीं ’पुरुष’ नामस्थिति । जाण निश्चितीं पावला ॥ ४७ ॥

तो अकर्तात्मयोगयुक्तीं । जग चेतवी चिच्छक्तीं ।

ज्याचेनि जगा जगत्वें स्फूर्ति । त्याची गुणकीर्ति दों श्लोकीं सांगों ॥ ४८ ॥

यत्काय एष भुवनत्रयसन्निवेशो । यस्येन्द्रियैस्तनुभृतां उभयेन्द्रियाणि ।

ज्ञानं स्वतः श्वसनतो बलमोज ईहा । सत्त्वादिभिः स्थितिलयोद्‍भव आदिकर्ता ॥ ४ ॥

त्रैलोक्य वसे जें कांही । तेंचि शरीर त्याचें पाहीं ।

ज्याचेनि योगें देही । ठायींच्या ठायीं वर्तती ॥ ४९ ॥

ब्रह्मादिक जे तनुधारी । त्यांच्या ज्ञानकर्मेंद्रियांची थोरी ।

ज्याचेनि इंद्रियेंकरीं । निजव्यापारीं वर्तती ॥ ५० ॥

जो जगाचे नयनांचा नयन । जो जगाच्या घ्राणांचें घ्राण ।

जो जगाच्या श्रवणांचें श्रवण । रसनेची जाण रसना जो कां ॥ ५१ ॥

जो जगाच्या हातांचे हात । ज्याचे पाय जगाच्या पायांत ।

जो वाचेची वाचा निश्चित । एवं उभय इंद्रियांआंत इंद्रियें ज्याचीं ॥ ५२ ॥

जीवाच्या ठायीं जें कां ज्ञान । तेंही त्याचेनि ज्ञानें जाण ।

त्यासी ज्ञानदाता नाहीं आन । स्वयें ज्ञानघन स्वभावतांचि ॥ ५३ ॥

ज्याचेनि प्राणें जाण । जगाचा चळे प्राण ।

बळ तेज क्रियाचरण । जगासी संपूर्ण ज्याचेनि ॥ ५४ ॥

रजतमसत्वादिगुणयुक्त । उत्पत्तिस्थितिप्रळयान्त ।

मूळीं आदिकर्ता भगवंत । जाण तो निश्चित ’पुरुषावतार’ ॥ ५५ ॥

सत्वादि त्रिगुणावस्था । उत्पत्तिस्थितिलयकर्ता ।

तेही गुणावतारकथा । ऐक नृपनाथा सांगेन ॥ ५६ ॥

आदावभूच्छतधृती रजसास्य सर्गे । विष्णुः स्थितौ क्रतुपतिर्द्विजधर्मसेतुः ।

रुद्रोऽप्ययाय तमसा पुरुषः स आद्य । इत्युद्‍भवस्थितिलयाः सततं प्रजासु ॥ ५ ॥

तोचि आदिकल्पीं उत्पत्ति । रजोगुणें राजसा शक्तीं ।

स्वयें झाला शतधृती । ’ब्रह्मा’ म्हणती जयातें ॥ ५७ ॥

एवं ब्रह्मरूपें उत्पत्ति । सृजिता झाला राजसा शक्तीं ।

तेथें प्रतिपाळावया स्वधर्मस्थिति । सत्वगुणें निश्चितीं ’श्रीविष्णु’ जाहला ॥ ५८ ॥

तो द्विजधर्मप्रतिपाळणु । यज्ञभोक्ता श्रीविष्णु ।

देखतां धर्माचा अवगुणु । अवतरे नारायणु नानावतारीं ॥ ५९ ॥

तोचि ये सृष्टीचे प्रांतीं । तमोगुणें तामसा शक्तीं ।

स्वयें जाहला ’रुद्रमूर्ति’। सकळ कल्पांतीं निर्दाळितु ॥ ६० ॥

जो शेताची पेरणी करी । तोचि राखे देखे सोकरी ।

तोचि वाळलियावरी । संवगणी करी सर्वांची ॥ ६१ ॥

तेवीं उत्पत्तिकाळीं तोचि ब्रह्मा । स्थितिकाळीं तोचि विष्णुनामा ।

प्रळयाकाळींही रुद्रपमा । ये पुरुषोत्तमा तेचि नामें ॥ ६२ ॥

यालागीं तो आदिकर्ता । श्रुतिशास्त्रीं दृढ वार्ता ।

दक्षकश्यपादिकां कर्तव्यता । त्यांसी समर्थता याचेनि ॥ ६३ ॥

यापरी विचारितां । हाचि एक सकळ कर्ता ।

यावांचून कर्तव्यता । अणुमात्रता नव्हे आना ॥ ६४ ॥

जो सृष्टीपूर्वीं स्वयंभ असे । जेणें उत्पत्तिस्थितिप्रळयो भासे ।

तोचि आदिकर्ता अनायासें । तोचि निजांशें पुरुषावतारु ॥ ६५ ॥

ऐक राया अतिविचित्र । जें परिसतां पुण्य पवित्र ।

तो नारायणाचा अवतार । ज्याचें चरित्र अलोलिक ॥ ६६ ॥

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां । नारायणो नर ऋषिप्रवरः प्रशान्तः ।

नैष्कर्म्यलक्षणमुवाच चचार कर्म । योऽद्यापि चास्त ऋषिवर्यनिषेविताङ्‌घ्रिः ॥ ६ ॥

जो अजन्मा नित्य त्रिभुवनीं । जो न जन्मोनि जन्मला योनीं ।

तेणें धर्माची धर्मपत्नी । केली जननी दक्षकन्या ’मूर्ती’ ॥ ६७ ॥

ते मूर्तिमातेच्या उदरीं । नर-नारायण अवतारी ।

एकचि दोंरूपेंकरीं । धर्माच्या घरीं अवतरले ॥ ६८ ॥

तेणें नारदादिकांसी जाण । निरूपिलें नैष्कर्म्यलक्षण ।

स्वयें आचरला आपण । तें कथन ऐक राया ॥ ६९ ॥

’नारायण’ म्हणसी कोणे देशीं । तो बदरिकाश्रमीं आश्रमवासी ।

नारद सनकादिक ऋषि । अद्यापि त्यापासीं सेवेसी असती ॥ ७० ॥

त्यासी स्वस्वरूपाचें लक्ष । सहजीं असे प्रत्यक्ष ।

ते स्वरूपनिष्ठेचा पक्ष । अलक्ष्याचें लक्ष्य प्रबोधी स्वयें ॥ ७१ ॥

तया स्वरूपाचा निजबोध । स्वयें पावावया विशद ।

अद्यापवरी ऋषिवृंद । नित्य संवाद करिताति त्यासीं ॥ ७२ ॥

जें स्वरूप लक्षेना जनीं । तें विशद करूनि दे वचनीं ।

तेंचि अनुग्रहेंकरूनी । अनुभवा आणी तत्काळ ॥ ७३ ॥

ज्ञाते बहुसाल ऋषीश्वर । त्यांमाजीं नारायण‍अवतार ।

तेथ वर्तलें जें चरित्र । अतिविचित्र ऐक राया ॥ ७४ ॥

इन्द्रो विशङ्क्य मम धाम जिघृक्षतीति । कामं न्ययुङ्क्त सगणं स बदर्युपाख्यम्‌ ।

गत्वाप्सरोगणवसन्तसुमन्दवातैः । स्त्रीप्रेक्षणेषुभिरविध्यदतन्महिज्ञः ॥ ७ ॥

ऐसा नारायणाचा प्रताप । देखोनि निष्ठा दृढ तप ।

तेणें इंद्रासी आला कंप । म्हणे स्वर्ग निष्पाप घे‌ईल माझा ॥ ७५ ॥

त्याचें तप देखोनि परम । म्हणे गेलें गेलें स्वर्गधाम ।

इंद्रें कोपें प्रेरिला काम । अप्सरासंभ्रमसमवेत ॥ ७६ ॥

कामसमवेत अप्सरा । सवें वसंतही दुसरा ।

क्रोधु अवघियां पुढारा । जो तापसांतें पुरा नागवी सदा ॥ ७७ ॥

तीर्थोतीर्थींच्या अनुष्ठाना । क्षमा नुपजे अंतःकरणा ।

कोपु येतांच जाणा । करी उगाणा तपाचा ॥ ७८ ॥

क्रोधु तापसांचा उघड वैरी । तापसां नागवी नानापरी ।

तोही नारायणावरी । अवघ्यां अग्रीं चालिला ॥ ७९ ॥

ऐशीं मिळोनि बिरुदायितें । आलीं बदरिकाश्रमा समस्तें ।

नारायणु तप करी जेथें । उठावलीं तेथें अति‌आक्रमेंसीं ॥ ८० ॥

वसंतें श्रृंगारिलें वन । कोकिळा कलरवें गायन ।

सुगंध शीतळ झुळके पवन । पराग संपुर्ण वरुषती सुमनें ॥ ८१ ॥

तेथ भ्रमरांचें झणत्कार । कामिनीगायन कामाकार ।

हावभाव कटाक्षविकार । कामसंचार चेतविती ॥ ८२ ॥

नव्हेचि कामिनीकामबाधा । पराक्रमु न चलेचि क्रोधा ।

तोही सांडोनियां बिरुदा । परतला नुसधा म्लानवदनें ॥ ८३ ॥

मग मदनें मांडोनियां ठाण । विंधी कामिनीकटाक्षबाण ।

तेणें घायें नारायण । अणुप्रमाण न डंडळेचि ॥ ८४ ॥

शस्रें तोडितां आकाशासी । आकाश स्वयें सावकाशी ।

तेवीं कामें छळीतां नारायणासी । तो निजसंतोषीं निर्द्वंद्व ॥ ८५ ॥

आग्या निजतेजसत्ता । अग्नीतेज प्राशुं जातां ।

तोंड जळे चवी चाखितां । तेवीं कामिनीकामता नारायणदृष्टीं ॥ ८६ ॥

नेणतां नारायणमहिमे । धांवोनि घाला घातला कामें ।

तेव्हां अवघींच पराक्रमें । स्वनिंद्य धर्मे लाजलीं ॥ ८७ ॥

तेथ अवघीं झालीं पराङ्‍मुखें । पाठमोरीं निघालीं अधोमुखें ।

तेव्हां त्यांची गति निःशेखें । नारायाण देखे खुंटिली ॥ ८८ ॥

इंद्रियनियंता नारायण । नेणोनि छळूं गेलीं आपण ।

त्यापुढोनि पुनरागमन । सर्वथा जाण करवेना ॥ ८९ ॥

मागें न निघवे निश्चितें । ऐसें जाणिनि समस्तें ।

थोर गजबजलीं तेथें । भयचकितें व्याकुळें ॥ ९० ॥

जाणोनि नारायणप्रताप । आतां कोपून दे‌ईल शाप ।

येणें धाकें म्लानरूप । अतिसकंप भयभीतें ॥ ९१ ॥

ऐशी देखोनि त्यांची स्थिति । कृपेनें तुष्टला कृपामूर्ति ।

अणुमात्र कोपु नये चित्तीं । अभिनव शांति नारायणाची ॥ ९२ ॥

विज्ञाय शक्रकृतमक्रममादिदेवः । प्राह प्रहस्य गतविस्मय एजमानान्‌ ।

मा भैष्ट भो मदन मारुत देववध्वो । गृह्णीत नो बलिमशून्यमिमं कुरुध्वम्‌ ॥ ८ ॥

इंद्रें केला अपराध । तरी नारायणासी न येचि क्रोध ।

बापु निजशांति अगाध । न मनी विरुद्ध कामादिकांचे ॥ ९३ ॥

न येचि कामादिकांवरी कोप । इंद्रासही नेदीच शाप ।

नारायणाच्या ठायीं अल्प । कदा विकल्प नुपजेचि ॥ ९४ ॥

अपकार्‍यावरी जो कोपला । तो तत्काळ कोपें नागविला ।

अपकार्‍या जेणें उपकार केला । तोचि दादुला परमार्थी ॥ ९५ ॥

अपकार्‍यां उपकार करिती । त्याचे नांव गा परम शांति ।

ते शांतीची निजस्थिति । दावी लोकांप्रती आचरोनि ॥ ९६ ॥

परमार्थाची मुख्यत्वें स्थिति । पाहिजे गा परम शांति ।

ते शांतिची उत्कट गति । दावी लोकांप्रती आचरोनि ॥ ९७ ॥

भयभीत कामादिक । अप्सरागण साशंक ।

त्यातें अभयदानें सुख । दे‌ऊनियां देख नारायण बोले ॥ ९८ ॥

अहि कामवसंतदिक स्वामी । कृपा करूनि आलेति तुम्ही ।

तुमचेनि पदाभिगमीं । आश्रमभूमी पुनीत झाली ॥ ९९ ॥

तुमचें झालिया आगमन । अवश्य करावें आम्हीं पूजन ।

हेंचि आमुचें अनुष्ठान । कांहीं बळिदान अंगीकारा माझें ॥ १०० ॥

अवो अप्सरा देवकांता । तुम्ही भेवों नका सर्वथा ।

येथ आलिया समस्तां । पूज्य सर्वथा तुम्ही मज ॥ १ ॥

आश्रमा आलिया अतिथि । जे कोणी पूजा न करिती ।

त्यांची शून्य पुण्यसंपत्ति । आश्रमस्थिति शून्य होये ॥ २ ॥

तुम्हीं नांगीकारितां पूजन । कांहीं न घेतां बळिदान ।

गेल्या हा आश्रम हो‌ईल शून्य । यालागीं कृपा करून पूजा घ्यावी ॥ ३ ॥

आश्रमा आलिया अतिथी । तो पूज्य सर्वास सर्वार्थीं ।

अतिथि आश्रमीं जे पूजिती । ते आश्रमकीर्ति शिव वानी ॥ ४ ॥

व्याही रुसलिया पायां पडती । तेवीं विमुख जातां अतिथि ।

जे वंदोनियां सुखी करिती । ते सुख पावती स्वानंदे ॥ ५ ॥

व्याही रुसलिया कन्या न धाडी । अतिथि रुसलिया पुण्यकोडी ।

पूर्वापार जे कां जोडी । तेही रोकडी क्षयो पावे ॥ ६ ॥

वैकुंठीं ज्याची निजस्थिति । तो त्या आश्रमा ये नित्य वस्ती ।

जे आश्रमीं अतिथि । पूजिती प्रीतीं ब्रह्मात्मभावें ॥ ७ ॥

ऐसें बोलिला तयांप्रती । परी माझी हे अगाध शांति ।

हेही नारायणाचे चित्तीं । गर्वस्थिति असेना ॥ ८ ॥

ऐक राया अति‌अपूर्व । असोनि निजशांति‌अनुभव ।

ज्याच्या ठायीं नाहीं गर्व । तोचि देवाधिदेव निश्चयेंसीं ॥ ९ ॥

जो नित्य नाचवी सुरनरांसी । ज्या भेणें तप सांडिजे तापसीं ।

त्या अभय देवोनि कामक्रोधांसी । आपणापासीं राहविलीं ॥ ११० ॥

इत्थं ब्रुवत्यभयदे नरदेव देवाः । सव्रीडनम्रशिरसः सघृणं तमूचुः ।

नैतद्विभो त्वयि परेऽविकृते विचित्रं । स्वारामधीरनिकरानतपादपद्मे ॥ ९ ॥

एवं अभय देत नारायण । स्वमुखें बोलिला आपण ।

तेणें कामादि अप्सरागण । लाजा विरोन अधोमुख झालीं ॥ ११ ॥

देखोनि निर्विकार पूर्ण क्षमा । श्रीनारायण हा परमात्मा ।

कळों सरलें वसंतादि कामा । त्याचाचि महिमा वर्णिती स्वयें ॥ १२ ॥

ऐकें नरदेव चक्रवर्ती । विदेहा सार्वभौमा भूपती ।

त्या नारायणाची निजस्तुती । कामादि करिती सद्‍भावेंसीं ॥ १३ ॥

जे सदा सर्वांतें छळिती । त्यांहीं देखिली पूर्ण शांति ।

तेचि शांतीची स्तुति करिती । नारायणाप्रती कामक्रोध ॥ १४ ॥

जेणें संतोषे श्रीनारायण । त्यासी कृपा उपजे पूर्ण ।

ऐशिया परीचें स्तवन । मांडिलें संपूर्ण परमार्थबुद्धीं ॥ १५ ॥

जयजय देवाधिदेवा । तुझिया अविकारभावा ।

पाहतां न देखों जी सर्वां । देवांमानवांमाझारीं ॥ १६ ॥

मज कामाचेनि घायें । ब्रह्मा कन्येसी धरूं जाये ।

पराशरा केलें काये । भोगिली पाहें दिवा दुर्गंधा ॥ १७ ॥

ज्यातें योगी वंदिती मुगुटीं । जो तापसांमाजी धूर्जटी ।

तो शिवु लागे मोहिनीपाठीं । फिटोनि लंगोटी वीर्य द्रवलें ॥ १८ ॥

विष्णु वृंदेच्या श्मशानीं । धरणें बैसे विषयग्लानीं ।

अहल्येची काहणी । वेदीं पुराणीं वर्णिजे ॥ १९ ॥

नारदु नायके माझी गोष्टी । त्यासी जन्मले पुत्र साठी ।

माझी साहों शके काठी । ऐसा बळिया सृष्टीं असेना ॥ १२० ॥

जो ब्रह्मचार्‍यांमाजीं राजा । हनुमंतु मिरवी पैजा ।

तयास्तव मकरध्वजा । संगेवीण वोजा जन्मविला म्यां ॥ २१ ॥

कलंकिया केला चंद्र । भगांकित केला इंद्र ।

कपाटीं घातला षण्मुख वीर । जो लाडका कुमर महेशाचा ॥ २२ ॥

मज मन्मथाचा यावा । न साहवे देवां दानवां ।

मा तेथ इतरां मानवां । कोण केवा साहावयासी ॥ २३ ॥

मज जाळिलें महेशें । त्यासी म्या अनंगें केलें पिसें ।

नवल धारिष्ट तुझ्या ऐसें । पाहतां न तिहीं लोकीं ॥ २४ ॥

त्या मज कामा न सरतें केलें । शांतीचें कल्याण पाहालें।

हें तुवांचि एकें यश नेलें । स्वभावा जिंकलें निजशांतियोगें ॥ २५ ॥

तो मी न सरता केला काम । क्रोधा आणिला उपशम ।

वासनेचा संभ्रम । नित्य निर्भ्रम त्वां केला ॥ २६ ॥

हे नारायणा तुझी निष्ठा । न ये आणिकां तपोनिष्ठां ।

केला अनुभवाचा चोहटा । शांतीचा मोठा सुकाळु केला ॥ २७ ॥

मागें तपस्वी वाखाणिले । म्हणती कामक्रोधां जिंकलें ।

त्यांसीही आम्हीं पूर्ण छळिलें । ऐक तें भलें सांगेन ॥ २८ ॥

कपिला‌ऐसा तेजोराशी । क्रोधें तत्काळ छळिलें त्यासी ।

शापु देतांचि सगरासी । तोही क्रोधासी वश्य झाला ॥ २९ ॥

कोपु आला नारदासी । वृक्ष केलें नलकूबरांसी ।

गौतमें अहल्येसी । कोपें वनवासी शिळा केली ॥ १३० ॥

जो सर्वदा विघ्नातें आकळी । त्या विघ्नेशातें क्रोध छळी ।

तेणें अतिकोपें कोपानळीं । चंद्रासी तत्काळीं दिधला शाप ॥ ३१ ॥

कोपु आला दुर्वासासी । शाप दिधला अंबरीषासी ।

देवो आणिला गर्भवासासी । क्रोधें महा‌ऋषी छळिले ऐसे ॥ ३२ ॥

जे दुजी सृष्टी करूं शकती । तेही कामक्रोधें झडपिजेती ।

सागरीं पडे इंद्रसंपत्ती । हे क्रोधाची ख्याती पुराणप्रसिद्ध ॥ ३३ ॥

इतरांची गोठी कायासी । क्रोधें छळिलें ईश्वरासी ।

तेणें दीक्षिता द्विजदक्षासी । शिरच्छेदासी करविता झाला ॥ ३४ ॥

जेथ मी कामु स्वयें वसें । तेथ क्रोध वसे सावकाशें ।

काम क्रोध असतचि नसे । नारायणा ऐसें तुवां केलें ॥ ३५ ॥

हें परमाद्‍भुत तुझें वीर्य । आणिकां एवढें नाहीं धैर्य ।

यालागीं तुझें परिचर्य । सदा मुनिवर्य सेविती चरण ॥ ३६ ॥

शांतीच्या चाडें देवाधिदेवा । जे नित्य करिती तुझी सेवा ।

ते कामक्रोधादिस्वभावा । स्मरतां तव नांवा जिंकिती सुखें ॥ ३७ ॥

जेथ सन्मानें काम पुरत । तेथ आदरें अनुग्रहो करित ।

काम सन्मानें जेथें अतृप्त । तेथें शाप देत अतिक्रोधें ॥ ३८ ॥

यालागीं शापानुग्रहसमर्थ । ते सर्वदा कामक्रोधयुक्त ।

परी नवल तुझें सत्वोचित । केले अंकित कामक्रोध ॥ ३९ ॥

मज गर्व नाहीं सर्वथा । हेही तुज नाहीं अहंता ।

छळवाद्यां द्यावी लघुता । अथवा उपेक्षता न करिसी ॥ १४० ॥

पृथ्वी दुःखी करिती नांगरीं । ते पिकोनी त्यांतें सुखी करी ।

तेवीं अपकार्‍यां जो उपकारी । तो मोक्षाच्या शिरीं मुगुटु ॥ ४१ ॥

तुजमाजीं निर्विकार शांति । हें नवल नव्हे कृपामूर्ति ।

तुझ्या स्वरूपाची स्थिति । आजि निश्चितीं कळली आम्हां ॥ ४२ ॥

तूं निर्गुण निरुपम । मायातीत पूर्ण ब्रह्म ।

तुझें स्वभावें स्मरतां नाम । सकामाही काम स्पर्शों न शके ॥ ४३ ॥

जो नित्य स्मरे तुझें नाम । त्यासी मी कामचि करीं निष्काम ।

क्रोधाचि करी क्रोधा शम । मोहो तो परम प्रबोध होय ॥ ४४ ॥

जे धीर वीर निजशांतीं । ज्यांसी परमानंदें नित्य तृप्ति ।

ऐशियांचिया अमित पंक्ति । पायां लागती तुझिया ॥ ४५ ॥

तुज करावया नमस्कारु । पुढें सरसे महासिद्धांचा संभारु ।

त्यांसही न लभे अवसरु । तूं परात्परु परमात्मा ॥ ४६ ॥

तुझिया सेवकांकडे । विघ्न रिघतां होय बापुडें ।

तें रिघावया तुजपुढें । कोण्या परिपाडें रिघेल ॥ ४७ ॥

त्वां सेवतां सुरकृता बहवोऽन्तरायाः । स्वौको विलङ्घ्य परमं व्रजतां पदं ते ।

नान्यस्य बर्हिर्षि बलीन्‌ ददतः स्वभागान्‌ । धत्ते पदं त्वमविता यदि विघ्नमूर्ध्नि ॥ १० ॥

तापसां बहु विघ्न‍अपावो । आम्हीं करावा अंतरावो ।

हा आमुचा निजस्वभावो । नव्हे नवलावो नारायणा ॥ ४८ ॥

हृदयींचा गुप्त करोनि काम । बाह्य जप-तप-भक्तिसंभ्रम ।

ऐसे जे का शठ परम । विघ्नांचा आक्रम त्यांवरी चाले ॥ ४९ ॥

ते आमची विघ्नस्थिति । न चलें तुझिया भक्तांप्रती ।

तूं रक्षिता भक्तपति । तेथें विघ्नांची गति पराङ्मुख सदा ॥ १५० ॥

माझीया निजभक्तांसी । विघ्नें कैंची म्हणसी त्यांसी ।

ऐक त्याही अभिप्रायासी । सांगेन तुजपासीं देवाधिदेवा ॥ ५१ ॥

पावावया निजपदातें । लाता हाणून स्वर्गभोगातें ।

जे नित्य निष्काम भजती तूंतें । नाना विघ्नें त्यांतें सुरवर रचिती ॥ ५२ ॥

उल्लंघूनियां आमुतें । हे पावती अच्युतपदातें ।

यालागीं सुरवर त्यातें । अतिविघ्नांतें प्रेरिती ॥ ५३ ॥

बळी नेदूनि आम्हांसी । हे जा‌ऊं पाहती पूर्णपदासी ।

येणें क्षोभें इंद्रादिक त्यांपासीं । नाना विघ्नांसी मोकलिती ॥ ५४ ॥

या लागीं त्यांच्या भजनापासीं । विघ्नें छळूं धांवतीं आपैसीं ।

विघ्नीं अभिभव नव्हे त्यांसी । तू हृषीकेशी रक्षिता ॥ ५५ ॥

सांडूनि सकाम कल्पना । जे रतले तुझ्या चरणा ।

त्यांस आठही प्रहर जाणा । तूं नारायणा रक्षिसी ॥ ५६ ॥

भक्त विघ्नीं होती कासाविसी । धांव धांव म्हणती हृषीकेशी ।

तेव्हां तूं धांवण्या धांवसी । निष्ठुर नव्हसी नारायणा ॥ ५७ ॥

विघ्न न येतां भक्तांपासीं । आधींच भक्तसंरक्षणासी ।

तूं भक्तांचे चौंपासीं । अहर्निशीं संरक्षिता ॥ ५८ ॥

विघ्न छळूं धांवे सकोप । तंव विघ्नीं प्रगटे तुझें स्वरूप ।

यालागीं भक्तांसी अल्प । विघ्नप्रताप बाधूं न शके ॥ ५९ ॥

कामें छळावें हरिभक्तांसी । तंव हरि कामाचा हृदयवासी ।

तेव्हां विघ्नचि निर्विघ्न त्यांसी । भय भक्तांसी स्वप्नीं नाहीं ॥ १६० ॥

विघ्न उपजवी विरोधु । तंव विरोधा सबाह्य गोविंदु ।

मग विरोध तोचि महाबोधु । स्वानंदकंदु निजभक्तां ॥ ६१ ॥

ज्यासी तुझ्या चरणीं भावार्थु । त्यासी विघ्नीं प्रगटे परमार्थु ।

ऐसा भावबळें तूं समर्थु । साह्य सततु निजभक्तां ॥ ६२ ॥

यापरी समर्थ तूं संरक्षिता । ते जिणोनि विघ्नां समस्तां ।

पाय दे‌ऊनि इंद्रपदमाथां । पावती परमार्था तुझिया कृपें ॥ ६३ ॥

देवो संरक्षिता ज्यासी । विघ्नें छळूं धांवती त्यासी ।

मा सकामाची गती कायसी । विदेहा म्हणसी तें ऐक ॥ ६४ ॥

विषयकाम धरोनि मनीं । इंद्रादि देवां बळिपूजनीं ।

जे भजले यागयजनीं । देव त्यांलागोनी न करिती विघ्न ॥ ६५ ॥

इंद्र याज्ञिकांचा राजा । सकाम याज्ञिक देवांच्या प्रजा ।

यज्ञभाग अर्पिती वोजा । पावल्या बळिपूजा न करिती विघ्न ॥ ६६ ॥

म्हणसी कामादिक विटंबिती । ते निष्काम कदा नातळती ।

सहज कामा वश असती । सदा कर्मे करिती सकाम ॥ ६७ ॥

जे मज कामासी वश होती । ते तप वेंचोनि भोग भोगती ।

जे आतुडले क्रोधाच्या हातीं । ते वृथा नागवती तपासी ॥ ६८ ॥

क्षुत्तृट्‌त्रिकालगुणमारुतजैव्ह्यशैश्न्यान्‌ । अस्मानपारजलधीनतितीर्य केचित्‌ ।

क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गोः । मज्जन्ति दुश्चरतपश्च वृथोत्सृजन्ति ॥ ११ ॥

प्राणायामें प्राणापानीं । निजप्राणतें आकळोनी ।

वात वर्ष शीत उष्ण साहोनी । जे अनुष्ठानीं गुंतले ॥ ६९ ॥

क्षुधे तृषेतें नेमूनी । जिव्हा शिश्न आकळोनी ।

मज कामातें जिंतिलें मानूनी । निष्कामाभिमानी उन्मत्त ॥ १७० ॥

अल्प अपमानाहातीं । जे क्रोधासी वश होती ।

ते शाप दे‌ऊनि तपसंपत्ती । व्यर्थ नागविती निजनिष्ठा ॥ ७१ ॥

सकामाच्या अनुष्ठाना । मज कामसंगें स्त्रक्‌चंदना ।

भोग भोगिती स्वर्गांगना । अमृतपाना प्राशिती ॥ ७२ ॥

त्या मज कामातें उपेक्षिती । आणि क्रोधासी वश होती ।

ते निजतपा नागवती । शापदीप्ति अनुवादें ॥ ७३ ॥

जे अपार सागर तरती । ते गोष्पदोदकीं बुडती ।

तेवीं मज कामातें जिणोनि जाती । तेही नागविजेति निजक्रोधें ॥ ७४ ॥

मज कामाची अपूर्ण कामवृत्ति । तेचि क्रोधाची दृढ स्थिति ।

काम क्रोध अभक्तां बाधिती । हरिभक्तांप्रती तें न चले ॥ ७५ ॥

तुझ्या भक्तांप्रती जाण । न चले कामक्रोधादि बंधन ।

तो तुं भक्तपती नारायण । तुज आमुचें कामपण केवीं बाधी ॥ ७६ ॥

तेणतां तुझा महिमा । आम्ही करूं आलों निजधर्मा ।

तुजपासीं नित्य निजक्षमा । पुरुषोत्तमा कृपाळुवा ॥ ७७ ॥

इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियोऽत्यद्‍भुतदर्शनाः ।

दर्शयामास शुश्रूषां स्वर्चिताः कुर्वतीर्विभुः ॥ १२ ॥

अपकार्‍यां उपकार करिती । या नांव ’निर्विकार निजशांति’ ।

तेचि शांतिची परिपाकस्थिति । विघ्नकर्त्याप्रती हरि दावी ॥ ७८ ॥

सांगोनियां आपुली स्थिती । कामादिक स्तुति करिती ।

तंव परमाश्चर्य देखती । स्त्रिया अत्यद्‍भुती अकस्मात ॥ ७९ ॥

स्वरूप वैभव अळंकार । श्रियेह्‌ंनियां सुंदर ।

सेवेलागीं अतितत्पर । सदा सादर सावधानें ॥ १८० ॥

नवल लाघव नारायणा । कैसें यां दखविलें विंदाना ।

तया स्त्रियांखालीं स्वर्गांगना । दिवा खद्योत जाण तैशा दिसती ॥ ८१ ॥

ते देवानुचरा दृष्ट्वा स्त्रियः श्रीरिव रूपिणीः ।

गन्धेन मुमुहुस्तासां रूपौदार्यहतश्रियः ॥ १३ ॥

या स्त्रिया देखोनि दिठीं । कामु मूर्च्छित पडिला सृष्टीं ।

वसंत घटघटां लाळ घोंटी । क्रोधाची दृष्टी तटस्थ ठेली ॥ ८२ ॥

भ्रमर विसरले झणत्कार । कोकिळा विसरल्या पंचम स्वर ।

प्राण विसरला संचार । देवानुचर भुलले ॥ ८३ ॥

देखोनि त्यांचिया स्वरुपासी । अप्सरा दिसती जैशा दासी ।

अत्यंत लज्जा झाली त्यांसी । काळिमेसी उतरल्या ॥ ८४ ॥

त्यांचे अंगींचा सुगंध वातु । तेणें भुलला वसंतु ।

मलयानिल झाला भ्रांतु । त्यांचा अंगवातु लागतां ॥ ८५ ॥

नारायणाची विद्या कैसी । जे भुलवूं आले आपणासी ।

भुली पाडिली तयांसी । योगमायेसी दावूनि ॥ ८६ ॥

सुंदरत्वें रंभा तिलोत्तमा । जिया मंदरमथनीं जिंतिलिया रमा ।

रमेहूनियां उत्तमा । उत्तमोत्तमा अतिरुपें ॥ ८७ ॥

तानाह देवदेवेशः प्रणतान्प्रहसन्निव ।

आसामेकतमां वृङ्ध्वं सवर्णां स्वर्गभूषणाम्‌ ॥ १४ ॥

तें अति‌आश्चर्य देखोन । झाले कामादिक मूर्च्छापन्न ।

तयांप्रति नारायण । काय हांसोन बोलिला ॥ ८८ ॥

आम्हीं अवश्य पूजावें तुम्हांसी । कांहीं अर्पावें बलिदानासी ।

संतोषावया इंद्रासी । यांतील एकदी दासी अंगीकारा तुम्हीं ॥ ८९ ॥

यांचें सौंदर्य अतिथोर । म्हणाल हो‌ईल अपमानकर ।

तुम्हांसमान जे सुंदर । तिचा अंगीकार करावा तुम्हीं ॥ १९० ॥

म्हणाल यांत नाहीं हीन । अवघ्या सौंदर्यें संपुर्ण ।

कोणी न दिसे आम्हांसमान । केवीं आपण अंगीकारावी ॥ ९१ ॥

जरी नाहीं तुम्हांसमान । सकळ सौंदर्यें अतिसंपन्न ।

तरी एकीचें करावें वरण । हो‌ईल भूषण स्वर्गासी ॥ ९२ ॥

ऐसें नारायणाचें वचन । ऐकोनि हरिखलीं संपुर्ण ।

करूनियां साष्टांग नमन । मस्तकीं वचन वंदिलें ॥ ९३ ॥

ओमित्यादेशमादाय नत्वा तं सुरवन्दिनः ।

उर्वशीमप्सरः श्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययुः ॥ १५ ॥

इन्द्रायानम्य सदसि श्रृण्वतां त्रिदिवौकसाम्‌ ।

ऊचुर्नारायणबलं शक्रस्तत्रास विस्मितः ॥ १६ ॥

ऐकोनि नारायणवचन । मस्तकांबुजी करूनियां नमन ।

उर्वशी पुढां सून । कामादि गण निघाले वेगीं ॥ ९४ ॥

नारायणांचे ऊरूस्पर्शी । उभी होती नारायणापाशीं ।

तेंचि नांव झालें तिसी । म्हणती ’उर्वशी’ स्वर्गांगना ॥ ९५ ॥

ते देवांचे देवदूत । स्वर्गा पावले समस्त ।

मग शक्राचे सभे‌आंत । सांगती अद्‍भुत नारयणशक्ति ॥ ९६ ॥

तिहीं नारायणाचें चरित्र । सांगितलें अतिपवित्र ।

तेणें अवघेचि सुरवर । झाले थोर विस्मित पैं ॥ ९७ ॥

इंद्रें देखोनि उर्वशी । तिसी भुलला अहर्निशीं ।

बाहेर यावें सभेसी । हें वर्षानुवर्षी नाठवे ॥ ९८ ॥

हे प्रथमावतारवार्ता । जे कां नारायणाची कथा ।

पुढील अवतार आतां । नृपनाथा अवधारीं ॥ ९९ ॥

ऐक राया अति‌अपूर्व । छळवादियां पूजा सर्व ।

करून दाखवी स्वयमेव । ’पूर्णानुभव’ या नांव ॥ २०० ॥

(आशंका) ॥ भावें करितां भगवद्‍भजन । यापरी इंद्र करी विघ्न ।

नारायण चैतन्यघन । तेणें विघ्नें संपूर्ण पराभविलीं ॥ १ ॥

मा बाळ्याभोळ्यां करितां भक्ति । ऐशीं विघ्नें जैं छळूं येती ।

तै कदा नव्हे भगवत्प्राप्ति । ऐसा विकल्प चित्तीं झणीं धरिशी ॥ २ ॥

ब्रह्मादिकां सर्व भूतां । भ्रुकुटिमात्रें ज नियंता ।

त्या भगवंतातें भजतां । विघ्नें सर्वथा बाधूं न शकती ॥ ३ ॥

ज्याचेनि इंद्रा इंद्रपण । तो भावें भजतां श्रीनारायण ।

भक्तांसी विघ्न करी कोण । हरि रक्षण निजभक्तां ॥ ४ ॥

इंद्रमुख कामादिक । विघ्नें छळिती सकळ लोक ।

त्यांचाही नारायण चाळक । तो भक्तांसी देख स्पर्शीं नेदी ॥ ५ ॥

विघ्नांसी भुलविलें जेणें संपूर्ण । तो नित्य स्मरतां नारायण ।

आपधाकें विघ्ने पळतीं जाण । भक्तसंरक्षण हरिनामें ॥ ६ ॥

करावया निजभक्तकैवार । देवो धरी नानावतार ।

त्याच्या अवतारांचें चरित्र अतिविचित्र अवधारीं ॥ ७ ॥

हंसस्वरूप्यवददच्युत आत्मयोगं । दत्तः कुमार ऋषभो भगवान्‌ पिता नः ।

विष्णुः शिवाय जगतां कलयावतिर्णः । तेनाहृता मधुभिदा श्रुतयो हयास्ये ॥ १७ ॥

सनकादिक ब्रह्मनंदन । तिहीं पित्यासी केला प्रश्र्न ।

प्रश्नखंडणमिसेजाण । केलें ब्रह्मज्ञान ’हंसावतारें’ ॥ ८ ॥

नित्य स्मरतां हरीचें नाम । महाविघ्नें होतीं भस्म ।

त्याचे अवतारसंभ्रम । उत्तमोत्तम अवधारीं ॥ ९ ॥

ज्याचेनि नामें पळे कृतांतु । ज्याचेनि नामें जन्ममरणां घातु ।

तो अवतारु ’श्रीदत्तु’ । मूर्तिमंतु परब्रह्म ॥ २१० ॥

नैष्ठिक ब्रह्मचारी निश्चितीं । ज्यासी स्वप्नीं नाहीं वीर्यच्युति ।

यालागीं ’कुमार’ म्हणती । अवतारमूर्ति सनकादिक ॥ ११ ॥

आणि आमुचा जो कां पिता । ’ऋषभ’ नारायण ज्ञाता ।

तोही अवतार नृपनाथा । जाण तत्वतां भगवन्मूर्ति ॥ १२ ॥

इहीं नामीं-रूपीं संपूर्ण । अवतारीं अवतरे नारयण ।

जो जगाचा प्रतिपाळण । स्वांशें श्रीकृष्ण अवतरे ॥ १३ ॥

तोचि स्वयें गा श्रीकृष्ण । मधुकैटभ निर्दाळून ।

नामें जो कां ’मधुसूदन’ । तोचि अवतरून ’हयग्रीव’ झाला ॥ १४ ॥

तेणें शंख मर्दून पुढती । उध्दरिल्या बुडाल्या श्रुती ।

आणोनि दिधल्या ब्रह्ययाहातीं । जाण निश्चितीं वेदरक्षणा ॥ १५ ॥

गुप्तोऽप्यये मनुरिलौषधयश्च मात्स्ये । क्रौडे हतो दितिज उद्धरताम्भसः क्ष्माम्‌ ।

कौर्मे धृतोऽद्रिरमृतोन्मथने स्वपृष्ठे । ग्राहात्प्रपन्नमिभराजममुञ्चदार्तम्‌ ॥ १८ ॥

तेणेंचि ’मत्स्यावतारें’ । प्रलयकालांबुमहाभारें ।

मनूसगट रक्षिलें धरे । निजनिर्धारे औषधींसीं ॥ १६ ॥

तेणेंचि ’कमठावतारा’ । स्वपृष्ठीं धरूनि गिरिवरा ।

मंथोनिया क्षीरसागरा । अमृत सुरवरां अर्पिलें ॥ १७ ॥

श्वेतवाराह महामूर्ति । धरेनें केली पूर्ण भक्ति ।

तिसी उध्दरोनि कृपामूर्ति । अभिनव शांति अर्पिली ॥ १८ ॥

तेणे आर्तत्राणा तांतडी । वैकुंठींहून घालोनि उडी ।

’गजाचें ग्राहबंधन तोडी’ । उध्दरिलें आवडीं गजेंद्रातें ॥ १९ ॥

संस्तुन्वतोऽब्धि पतितान्‌ श्रमणानृषींश्च । शक्रं च वृत्रवधतस्तमसि प्रविष्टम्‌ ।

देवस्त्रियोऽसुरगृहे पिहिता अनाथा । जघ्नेऽसुरेन्द्रमभयाय सतां नृसिंहे ॥ १९ ॥

मार्कं एके वेळीं । बुडतां अकाळप्रळयजळीं ।

तेणें स्मरतां वनमाळी । तारी तत्काळीं ’वटपत्रशायी’ ॥ २२० ॥

शाळिग्राम पूजितां ऋषीश्वरीं । नळ वानरु ते अवसरीं ।

देवपूजा टाकी सागरीं । चेष्टा वानरी स्वभावें ॥ २१ ॥

तें देखोनि ऋषीश्वरीं । ’शिळा न बुडोत तुझ्या करीं’ ।

ऐसा शाप ते अवसरीं । क्षोभेंकरीं दिधला ॥ २२ ॥

तैं शाळिग्राम सागरोदरीं । तरतां देखिले ऋषीश्वरीं ।

काढावया रिघतां भीतरीं । लहरीकरीं निर्बुजले ॥ २३ ॥

ते काळीं ऋषीश्वरीं । ’आर्तिहरण’ स्तविला हरि ।

तेथ अवतरोनि श्रीहरि । ऋषीतें तारी पूजेसहित ॥ २४ ॥

वृत्र वधिला वज्रघातें । ते ब्रह्महत्या इंद्रातें ।

तेणें दोषें तो अंधतमातें । जाण पां निश्चितें बुडत होता ॥ २५ ॥

तेथ अवतरोनि श्री‌अनंतें । चतुर्धा वांटूनि ते हत्येतें ।

शुध्द केलें इंद्रातें । कृपावंतें कृपाळुवें ॥ २६ ॥

जिणोनियां अमरपुरें । हिरोनि देवांचीं अंतौरें ।

तीं कोंडोनियां समग्रें । मुरें महा असुरें एकंदर केलें ॥ २७ ॥

तो मुरमर्दन श्रीहरि । यालागीं नांवें ’मुरारि’ ।

देवस्त्रिया काढोनि बाहेरी । देवांच्या करीं अर्पिता झाला ॥ २८ ॥

जो असुरांमाजीं चूडामणी । जो द्वेषियांमाजीं अग्रगणी ।

तो हरिनाम ऐकतां कानीं । अतिक्षोभें मनीं प्रज्वळों लागे ॥ २९ ॥

जो पूर्ण क्रोधाचा उदधि । जो अविवेकाचा महानिधि ।

जो हरि स्मरे त्या पुत्रातें बाधी । गर्वमदीं उन्मत्त ॥ २३० ॥

तो हिरण्यकशिपु नखधारीं । स्वयें निवटी ’नरकेसरी’ ।

जो निजभक्तांचा कैवारी । अभयकारी साधुंचा ॥ ३१ ॥

देवासुरे युधि च दैत्यपतीन्‌ सुरार्थे । हत्वान्तरेषु भुवनान्यदधात्कलाभिः ।

भूत्वाथ वामन इमामहरद्‍बलेः क्ष्मां । याञ्चाछलेन समदाददितेः सुतेभ्यः ॥ २० ॥

समुद्रमंथनाच्या शेवटीं । क्षीरसागराचे तटीं ।

सुरां असुरां कळी मोठी । अमृतासाठीं मांडली ॥ ३२ ॥

तेव्हां अमृत विटे जें देखोनि । तो अवतारु घेतला मोहिनी ।

तेणें असुरां सुरापानी । अमृतदानी देवांसी ॥ ३३ ॥

तेथ चोरूनि घेतां अमृतग्रासा । निवटिला राहूचा घसा ।

त्याच्या कबंधावरी म्हाळसा । वास नेवासा स्वयें केला ॥ ३४ ॥

सुरसाह्य नारायणु । द्वारके कुश निर्दाळूनु ।

का लवणासुरमर्दूनु । अवतरे आपणु ’कुमार’ रूपें ॥ ३५ ॥

ऐसा मन्वंतरामन्वंतरीं । निजभक्तकाजकैवारी ।

सुरकार्यार्थ श्रीहरि । नाना अवतारीं अवतरे स्वयें ॥ ३६ ॥

तो सुरसाह्य जगज्जीवन । स्वयें कुब्ज झाला ’वामन’ ।

अंगें याचक हो‌ऊन । देवांचा अपमान उतरला जेणें ॥ ३७ ॥

दानें दाटुगा बळी । त्यासी देवांचेनि नव्हे कळी ।

मग त्रिविक्रमरूपें आकळी । याञ्चाछळें बळी छळिला जेणें ॥ ३८ ॥

तरी भावबळें बळी प्रबळु । तेणें देवो केला द्वारपाळु ।

विष्णु सत्व पाहे छळछळूं । शेखीं दासांचा दयाळु दास्य करी स्वयें ॥ ३९ ॥

यापरी बळीचा छळ । करूनि घेतलें दिङ्‍मंडळ ।

तेणें अमरगण सकळ । अर्पूनि तत्काळ सुखी केले ॥ २४० ॥

निःक्षत्रियामकृत गां च त्रिःसप्तकृत्वो । रामस्तु हैहयकुलाप्ययभार्गवाग्निः ।

सोऽब्धिं बबन्ध दशवक्त्रमहन्सलङ्कं । सीतापतिर्जयति लोकमलघ्नकीर्तिः ॥ २१ ॥

तो देवाधिदेवोत्तमु । स्वयें झाला ’परशुरामु’ ।

तेणें क्षत्रियांचा पराक्रमु । केला निर्धर्मु निजप्रतापें ॥ ४१ ॥

तो गोब्राम्हणकैवारी । सहस्त्रार्जुनातें संहारी ।

सहस्त्र भुजांची कांडोरीं करी । केली बोहरी दानवकुळा ॥ ४२ ॥

जमदग्नीचा कोपाग्नि । परशुरामतेजें प्रज्वळूनि ।

हैहयकुळ जाळुनि । आहाळिली अवनी क्षत्रियांची ॥ ४३ ॥

तेणें तीन सप्तकें वीररसु । दे‌ऊनि क्षत्रियमद बहुवसु ।

त्या रोगाचा केला नाशु । धरेचे ईशु धरामर केले ॥ ४४ ॥

जो अवतारांचें मूळ पीठ । जो वीरवृत्ति अति‌उद्‍भट ।

तो अवतारांमाजीं श्रेष्ठ । अतिवरिष्ठ ’श्रीराम’ ॥ ४५ ॥

पापें पळती रामनामें । नामांकित वंदिजे यमें ।

गणिकेचीं कर्माकर्में । श्रीरामनामें निर्दळिलीं ॥ ४६ ॥

नामें कळिकाळासी धाक । यमदूतां न मिळे भीक ।

रामनामगजरें देख । पळे निःशेख जन्ममरण ॥ ४७ ॥

जो देवांचे बंद सोडी । नवग्रहांची बेडी तोडी ।

जेणें रामराज्याची रोकडी । उभविली गुढी तिन्ही लोकीं ॥ ४८ ॥

ज्याचेनि शिळा तरती सागरीं । असुर मारिले वानरीं ।

जेणें सुवर्णाची नगरी । वोपिली पुरी शरणागतासी ॥ ४९ ॥

जो प्रतापाचा मरिगळा । जेणें सेतु बांधिला अवलीळा ।

चरणीं उध्दरिली शिळा । जो निजजिव्हाळा निजभक्तां ॥ २५० ॥

तो अवतार मूर्तिमंत । राया अद्यापि असे वर्तत ।

हा संवाद त्रेतायुगांत । द्रुमिल सांगत विदेहासी ॥ ५१ ॥

यालागीं श्रीराम राम । नित्य जपे जो हें नाम ।

तो पुरुषांमाजीं पुरुषोत्तम । कर्माकर्म-अतीत तो ॥ ५२ ॥

तें रामनाम अवचटें । भीतरीं रिघे कर्णपुटें ।

तैं कळिमळांचीं मळकटें । नामोद्धाटें नासती ॥ ५३ ॥

ऐशी रामनामाची ख्याती । जगदुद्धारें केली कीर्ती ।

धन्य धन्य जे परिसती । धन्य जे गाती रामचरित ॥ ५४ ॥

भूमेर्भरावतरणाय यदुष्वजन्मा । जातः करिष्यति सुरैरपि दुष्कराणि ।

वादैर्विमोहयति यज्ञकृतोऽतदर्हान्‌ । शूद्रान्‌ कलौ क्षितिभुजो न्यहनिष्यदन्ते ॥ २२ ॥

आतां भावी अवतारवार्ता । तुज मी सांगेन नृपनाथा ।

श्रीकृष्णावतारकथा । परमाद्‍भुता विचित्र ॥ ५५ ॥

जो परेहून परात्परु । जो कां अजन्मा अक्षरु ।

जो श्रुतिशास्त्रां अगोचरु । तो पूर्णावतारु ’श्रीकृष्ण’ ॥ ५६ ॥

जेथें नाममात्र रिघों न लाहे । जेथें रूपाची न लभे सोये ।

ज्या ब्रह्मत्व अंगीं न साहे । तो अवतार पाहें श्रीकृष्ण ॥ ५७ ॥

जो वर्णाश्रमांसी नातळे । ज्यासी ईश्वरत्वही वोंविळें ।

जो अज अव्यय स्वानंदमेळें । तो अवतारु स्वलीलें श्रीकृष्णनाथु ॥ ५८ ॥

ऐसा गुणधर्मकर्मातीतु । तो अवतारु श्रीकृष्णनाथु ।

प्रगटला यदुवंशा‌आंतु । स्वयें जगन्नाथु स्व‍इच्छें ॥ ५९ ॥

जैसें खळाळ कल्लोळ चंचळ । भासे परी तें केवळ जळ ।

काळी भरडी पांढरी चोळ । परी ते केवळ वसुधाचि ॥ २६० ॥

जे गोडी नाबदरासीं । तेचि वेगळी रवेयासी ।

तैसा अवतार यदुवंशीं । पूर्णांशेंसीं श्रीकृष्ण ॥ ६१ ॥

जैसा दीपु लावितां तत्क्षणीं । सवेंचि प्रगटे तेजाची खाणी ।

तैसा उपजतांचि बाळपणीं । अभिनव करणी स्वयें केली ॥ ६२ ॥

जें ब्रह्मादिक देवां नव्हे । तें बाळलीलास्वभावें ।

करूनि दाविलें आघवें । देवाधिदेवें श्रीकृष्णें ॥ ६३ ॥

वणवा गिळिला मुखें । पर्वत उचलिला नखें ।

पूतनेचें स्तन विखें । प्याला निजमुखें जीवासगट ॥ ६४ ॥

जेणें वत्सहरणमिसें । स्त्रष्ट्यासही लाविलें पिसें ।

जो वत्सवत्सपवेशें । झाला सावकाशें एकाकी एक ॥ ६५ ॥

अघ चिरिला जाभाडा । काळियाच्या कुटिल्या फडा ।

यमलोकीं घे‌ऊनि झाडा । आणिला रोकडा गुरुपुत्र जेणें ॥ ६६ ॥

जे प्रजा पीडूनि कर घेती । जयां नावडे धर्मनाती ।

ऐसे राजे भारभूत क्षितीं । नेणों किती निर्दाळिले ॥ ६७ ॥

एकां सैन्यें एकां स्वांगें । एकां वधवी आन प्रयोगें ।

एकां गोत्रकलहप्रसंगें । अग्रपूजायोगें एकांसी ॥ ६८ ॥

अधर्मा लावील सीक । धर्माचें वाढवील बिक ।

हें अवतारकौतुक । राया तूं आवश्यक देखशील पुढां ॥ ६९ ॥

जैं जैं लोटेल अहोरात्र । तैं तैं करील नवें चरित्र ।

तया कृष्णसुखासी पात्र । भक्त पवित्र होतील ॥ २७० ॥

साधूंसी स्वानंदसोहळा । नित्य नवा हो‌ईल आगळा ।

ते श्रीकृष्णाची लीला । देखसी डोळां नृपनाथा ॥ ७१ ॥

तोचि बौद्धरूपें जाण । पुढां धरील दृढ मौन ।

तेव्हां कर्माकर्मविवंचन । सर्वथा जाण कळेना ॥ ७२ ॥

तो तटस्थपणें सदा । प्रवर्तवील महावादा ।

तेणें वादमिसें सदा । वाढवील मदा महामोहातें ॥ ७३ ॥

मोह उपजवील दुर्घट । एक कर्मी करील कर्मठ ।

एक होतील कर्मभ्रष्ट । न कळे चोखट निजात्महित ॥ ७४ ॥

कैसें माजवील मत । वेद मिथ्या मानित ।

वेदविहिता नातळत । तो जाण निश्चित महामोहो ॥ ७५ ॥

मोहें केला सर्वांसी छळ । एकां ज्ञानाभिमान प्रबळ ।

ते कर्म निंदिती सकळ । त्यागिती केवळ जाड्य म्हणौनी ॥ ७६ ॥

ऐशिये वर्ततां मोहस्थिती । पुर्ण कळीची होय प्रवॄत्ती ।

तेव्हां नीच ते राजे होती । प्रजा नागविती चोरप्राय ॥ ७७ ॥

शूद्राहूनि अतिकनिष्ठ । राजे होती परम श्रेष्ठ ।

वर्णावर्ण करिती भ्रष्ट । अतिपापिष्ठ अधर्मी ॥ ७८ ॥

अपराधेंवीण वितंड । भलेत्यांसी करिती दंड ।

मार्गस्थांचा करिती कोंड । करिती उदंड सर्वापहरण ॥ ७९ ॥

अबळांचे निजबळ राजा । तो राजाचि स्वयें नागवी प्रजा ।

ऐसा अधर्म उपजे क्षितिभुजां । तें गरुडध्वजा न साहवे ॥ २८० ॥

जेव्हां स्वधर्माचें जिणें । अधर्में निलाग गांजणें ।

यालागीं श्रीनारायणें । अवतार धरणें ’कल्की’ नामा ॥ ८१ ॥

तो शस्त्रधारा प्रबळ । नष्ट राजे निर्दाळील सकळ ।

महामोहाचें मूळ । स्वयें समूळ उच्छेदील ॥ ८२ ॥

तेव्हां धर्माची पाहांट फुटे । सत्यासी सत्व चौपटे ।

तेव्हां वेदोक्त विधान प्रगटे । स्वधर्मराहाटें राहटती सर्व ॥ ८३ ॥

एवंविधानि जन्मानि कर्माणि च जगत्पतेः ।

भूरीणि भूरियशसो वर्णितानि महाभुज ॥ २३ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥

जयाचीं गा अनंत नामें । अनंत अवतार अनंत जन्में ।

अनंत चरित्रें अनंत कर्में । अनंतोत्तमें हरिकीर्ती ॥ ८४ ॥

अगाध भगवंताचा महिमा । त्याच्या पार नाहीं जन्मकर्मा ।

त्याचा अनुष्टुप्‌ हा महिमा । तुज म्यां नरोत्तमा निरूपिला येथें ॥ ८५ ॥

ऐशीं अवतारचरित्रनामें । परिसतां विचित्र कर्में ।

राजा अत्यंत सप्रेमें । मनोधर्में निवला ॥ ८६ ॥

जे जे अवतारीं देवो सगुण । जाहला परी निर्गुणाचे गुण ।

प्रकट करीतचि आपण । कर्माचरण स्वयें दावी ॥ ८७ ॥

धन्य धन्य ते हरिगण । जे वर्णिती भगवद्‍गुण ।

ज्यांचेनि वचनें संपूर्ण । निवे अंतःकरण श्रोत्यांचें ॥ ८८ ॥

श्रोत्यांचें अवधान निवे । तेथ वक्ता स्वानंदसुख पावे ।

ग्रंथ वोसंडे स्वभावें । साहित्यगौरवें रसाळ ॥ ८९ ॥

जेवी चंद्रकरें साचा । मुखबंध सुटे चकोरांचा ।

तेवीं एका जनार्दनाचा । संतकृपा वाचा फुटली त्यासी ॥ २९० ॥

जेवीं सूर्यकिरणस्पर्शें । कमळकळी स्वयें विकासे ।

तेवीं संतकृपासौरसें । ग्रंथु विकासे अर्थावबोधें ॥ ९१ ॥

तेचि कृपेनें तत्वतां । अर्थिलें श्रीभगवता ।

आतां पंचमाध्यायीं कथा । सावध श्रोतां अवधारिजे ॥ ९२ ॥

राजा प्रश्न करील गोड । जो परिसतां पुरेल कोड ।

साधकांची उपशमेल चाड । होय निवाड धर्माधर्माचा ॥ ९३ ॥

जेथ भजना भजनहातवटी । प्रश्नोत्तरें कथा गोमटी ।

अतिशयें रसाळ गोठी । जेणें सुटे गांठी अधर्माची ॥ ९४ ॥

तें उत्तमोत्तम निरूपण । भरीत संतांचे श्रवण ।

जनार्दनकृपा पूर्ण । एका जनार्दन सांगेल ॥ ९५ ॥

अंगी वारियाचेन संचरणें । घुमारा घुमों लागे तेणें ।

तेवीं एकाजनार्दनें । कविता करणें निजांगें ॥ २९६ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे निमिजायंतसंवादे एकाकारटीकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक २३ ॥ ओव्या २९६ ॥





॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय पांचवा


श्रीगणेशाय नमः । श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्गुरु देवा उदारा । म्हणतां कृपण तूं खरा ।

मागतें आपुलिया घरा । दुजेपणें दारा येवों नेदिसी ॥ १ ॥

अवचटें मागतयासी । जैं भेटी होय तुजसी ।

तैं घोट भरूं धांवसी । देखतांचि घेसी जीवें त्यातें ॥ २ ॥

जे जे मागों येती तुजपासीं । ते बांधोन ऐक्यतेमाजीं सूदसी ।

शेखीं त्यांचे सोडवणेसी । भेटी दुसर्‍यासी स्वप्नींही नव्हे ॥ ३ ॥

अणुमात्र तुझी प्राप्ती । अवचटें चढे ज्याचे हातीं ।

त्याचिये संसारसंपत्ती । सर्वस्वें निश्चितीं नाडिसी तूं ॥ ४ ॥

मैंदाचा विडा घेतां । तो प्रवर्ते आपुले घाता ।

तेवीं तुझी प्रसन्नता । झालिया जीविता स्वयें नाशी ॥ ५ ॥

जे जे तुजपें मागों आले । ते ते सर्वस्वें नागवले ।

शेखीं नागवे तुवां केले । निर्लज्ज झाले तिहीं लोकीं ॥ ६ ॥

ऐशी तुझी निर्वाणगती । त्या तुझी उदार कीर्ती ।

घडे म्हणशी कैशा रीतीं । ते अगाध स्थिति अवधारीं ॥ ७ ॥

मागें उदार वाखणिले । तेही आपणियांऐसे केले ।

मग सर्वस्व आपुलें । दान दिधलें दातृत्वें ॥ ८ ॥

षड्गुणैश्र्वर्यवैभवेंसीं । आपणियातें दाना देसी ।

दिधलें तें घेवों नेणसी । कदाकाळेंसीं कल्पांतीं ॥ ९ ॥

आपणियां दिधलें दान । यालागीं तूं दासां अधीन ।

मग त्यांचेनि छंदें जाण । सर्वस्वें आपण नाचसी ॥ १० ॥

बळीनें सर्वस्व केलें दान । शेखीं तूं झालासि त्या‌अधीन ।

त्याचें व्दारपाळपण । अद्यापि आपण चालविसी ॥ ११ ॥

धर्में अर्पिलें अग्रपूजेसी । शेखीं तूं त्याची सेवा करिसी ।

नाना संकटें स्वयें सोशिसी । अंगें काढिसी उच्छिष्टें ॥ १२ ॥

तुझा निजभक्तु अंब‌ऋषी । त्याचे गर्भवास तूं सोशिसी ।

तुज गौळिये राखिती हृषीकेशी । शेखीं त्या गोपाळांसी रक्षिलें ॥ १३ ॥

एवं स्वस्वरूप द्यावयासी । उदारत्व तुजपासीं ।

हें न ये गा आणिकांसी । हृषीकेशी कृपाळुवा ॥ १४ ॥

तो तूं परम उदार ऐसा । राया रंका समभावें सरिसा ।

भावो तेथ भरंवसा । तूं आपैसा आतुडसी ॥ १५ ॥

त्या तुझिया प्राप्तीलागीं । कपाटें सदा सेविती योगी ।

एक ते झाले भोगविरागी । एक ते त्यागी सर्वस्वें ॥ १६ ॥

एक हिंडती दशदिशे । एक तुजलागीं झाले पिसे ।

परी तुझी भेटी स्वप्नींही दिसे । ऐसा न दिसे क्षण एक ॥ १७ ॥

ऐशियाही तुझी प्राप्ती । सुलभ असे एके रीतीं ।

जरी संतचरणीं रंगती । अतिप्रीतीं सप्रेम ॥ १८ ॥

संतचरणीं जो विनटला । तो निजप्राप्तीसी पावला ।

संतस्वरूपें अवतरला । स्वयें संचला परमात्मा ॥ १९ ॥

यालागीं जीं जीं संतांची रूपें । तीं तीं श्रीहरीचीं स्वरूपें ।

म्हणौनि संतांचिये कृपे । अतिसाक्षेपें अर्जावें ॥ २० ॥

ते ज्ञानार्थाचे परम पिसे । यालागीं ग्रंथाचेनि मिसें ।

त्यांचे चरण अनायासें । सावकाशें वंदीन ॥ २१ ॥

संतकरुणावलोकन । तें मज नेत्रींचें अंजन ।

चरणकृपा पाहतां जाण । श्रीजनार्दन प्रकाशे ॥ २२ ॥

तया जनार्दनाचिये सेवे । गुरुत्वाचेनि आडनांवें ।

रिघलों निजस्वभावें । जीवेंभावें भजनासी ॥ २३ ॥

भज्य-भजक-भजना । एके अंगी त्रिविध भावना ।

दावूनियां जगज्जीवना । जनीं जनार्दना निजभक्ती ॥ २४ ॥

हे अभेदभक्ती चोखडी । परम ऐक्यें भजनगोडी ।

अधिकाधिक चढोवढी । वाढे आवडी निजभक्तां ॥ २५ ॥

देवो आपली सर्वस्वजोडी । वेंची भक्तांचिये वोढी ।

ऐशी अभेदभक्तीची गोडी । पढिये गाढी गोविंदा ॥ २६ ॥

यालागीं भक्तांचा शरीरभार । स्वयें वागवी श्रीधर ।

आपुलेनि अंगें परपार । पाववी साचार निजभक्तां ॥ २७ ॥

’निजभक्तांचा’ देहभावो । निजांगें वागवी देवाधिदेवो ।

तरी अभक्तांचा देहो । वागवावया पहा हो काय आन आहे ’ ॥ २८ ॥

भक्तां नाहीं देह‍अहंता । यालागीं देवो वागविता ।

पूर्ण देहाभिमान अभक्तां । त्यांसी अतिबध्दता या हेतू ॥ २९ ॥

यालागीं जो निरभिमान । तोचि भगवभ्दक्त संपूर्ण ।

ज्याच्या अंगीं देहाभिमान । त्यासी भक्तपण कदा न घडे ॥ ३० ॥

निजभक्त तारितां कौतुकें । त्याची रोमावळी केवीं दुखे ।

निर्भय करोनि पूर्ण हरिखें । देवो निजमुखें निजभक्तां तारी ॥ ३१ ॥

यालागीं निरभिमानता । जे विनटले भक्तिपंथा ।

ते पावो देवोनि विघ्नांचे माथां । पावती तत्वतां भगवत्पद ॥ ३२ ॥

भक्तांची ऐशी स्थिती । तरी अभक्तां कवण गती ।

तेचिं पुसावया नृपती । प्रश्र्नार्थी प्रवर्ते ॥ ३३ ॥

पंचमामाजीं निरूपण । अभक्तांची गति लक्षण ।

युगीं युगीं पूजाविधान । सांगेल पावन हरीचें ॥ ३४ ॥

अवतारचरितपुरुषार्थु । सांगोन संपला चतुर्थु ।

आतां अभक्तांचा वृत्तांतु । राजा पुसतु मुनीसी ॥ ३५ ॥

श्रीराजोवाच ।

भगवन्तं हरिं प्रायो न भजन्त्यात्मवित्तमाः ।

तेषामशान्तकामानां क निष्ठाविजितात्मनाम्‌ ॥ १ ॥

राजा म्हणे जी मुनिवरा । जो भगवभ्दजनीं पाठिमोरा ।

ऐशिया अभक्ता नरा । कोण दातारा गति त्यासी ॥ ३६ ॥

जे कामालागीं अति‌उभ्दट । जे सक्रोध क्रोधें तेजिष्ठ ।

ते अतिलोभें लोभिष्ठ । जे परम श्रेष्ठ प्रपंची ॥ ३७ ॥

जे गर्वाचे अग्रगणी । जे अहंकाराचे चूडामणी ।

जे विकारांची प्रवाहश्रेणी । जे उघडली खाणी विकल्पांची ॥ ३८ ॥

ज्यांचे सद्‍बुध्दि‌आड आभाळ । महामोहाचें सदा सबळ ।

जे छळणार्थी अतिकुशळ । जे अतिप्रबळ प्रलोभें ॥ ३९ ॥

दिवसा न देखती निश्र्चितें । ते अंधारीं देखणीं दिवाभीतें ।

तेवीं नेणोनि परमार्थतें । जे अतिज्ञाते प्रपंचीं ॥ ४० ॥

जे नेणती आत्महित । ज्ञान विकूनि काम पोसित ।

ऐसे जे कां अभक्त । त्यांची गति निश्र्चित सांग मज ॥ ४१ ॥

तुम्हांऐसे सद्‍बुध्दी । चालते बोधाचे उदधी ।

भाग्यें लाधलों ज्ञाननिधी । हा प्रश्र्न त्रिशुध्दी सांगवा ॥ ४२ ॥

राजा साक्षेपें बहुवस । पुसे अभक्तगतिविन्यास ।

तो सांगावया ’चमस’ । सावकाश सरसावला ॥ ४३ ॥


श्रीचमस उवाच ।

मुखबाहूरुपादेभ्यः पुरुषस्याश्रमैः सह ।

चत्वारो जज्ञिरे वर्णा गुणैर्विप्रादयः पृथक्‌ ॥ २ ॥

जो कां जगाचा जनकु । मुख्य गुरुत्वें तोचि एकु ।

त्यासी न भजे जो अविवेकु । तो नाडला लोकु सर्वस्वें ॥ ४४ ॥

पुरुषापासूनि जन्मले जाण । चार्‍ही आश्रम चार्‍ही वर्ण ।

त्यांचे उत्पत्तीचें स्थान । ऐक संपूर्ण नृपनाथा ॥ ४५ ॥

मुखीं वेदविद ब्राह्मण । बाहूं जन्मले राजन्य ।

उरूं जन्मले वैश्यवर्ण । चरणीं जन्मस्थान शूद्रवर्णा ॥ ४६ ॥

मूळीं अवघे तीन गुण । गुणयोगें वर्ण जाण ।

त्रिगुणीं चारी वर्ण । जन्मलक्षण घडे कैसें ॥ ४७ ॥

सत्वगुणें शुध्दे ब्राह्मण । सत्वरजमिश्रें राजे जाण ।

रजतमें वैश्यवर्ण । केवळ तमोगुण शूद्रवर्ण ॥ ४८ ॥

क्षत्रिय वैश्य आणि ब्राह्मण । व्दिजन्मे हे तिन्ही वर्ण ।

त्यांसी गायत्री वेदाध्ययन । शूद्र ते जाण संस्काररहित ॥ ४९ ॥

ब्रह्मचर्य आणि गार्हस्थ्य । तिहीं वर्णां अवश्य प्राप्त ।

चहूं आश्रमां आश्रयभूत । जाण निश्र्चित ब्राह्मण ॥ ५० ॥

गार्हस्थ्य पुरुषाच्या चरणीं । ब्रह्मचर्य हृद्‍यस्थानीं ।

वक्षःस्थळीं वसती वनी । शिरोमणि संन्यास ॥ ५१ ॥

य एषां पुरुषं साक्षाद्‌ आत्मप्रभवमीश्वरम्‌ ।

न भजन्त्यवजानन्ति स्थानाद्‍भ्रष्टाः पतन्त्यधः ॥ ३ ॥

हे ब्राह्मणादि वर्ण पहा हो । ज्यापासोनि जन्मप्रभवो ।

तो न भजतां देवोधिदेवो । उत्तमदेहो अधःपाती ॥ ५२ ॥

पूर्वोत्तरमीमांसा दोनी । नानाशास्त्रार्थकडसणी ।

स्वरूप बोलती निर्वचूनी । एवं शब्दज्ञानीं अतिचतुर ॥ ५३ ॥

यापरी जे पंडीत । ज्ञानभिमानें अति‌उन्मत्त ।

तेणें अभिमानेंचि येथ । भजनीं निश्र्चित विमुख केले ॥ ५४ ॥

एक अज्ञानी सर्वथा । स्वप्नीं नेणती परमार्था ।

ते नेणपणेंचि तत्वतां । श्रीजगन्नाथा न भजती ॥ ५५ ॥

शेळी उंसाची चवी गाढी । नेणोनि पाचोळा करांडी ।

तेवीं नणोनि हरिभक्तीची गोडी । अज्ञानें बापुडीं विषयलुब्ध ॥ ५६ ॥

आलोडूनि वेदशास्त्रार्थ । ज्ञातपणें जे पंडित ।

गर्वें हेळसिती भक्तिपंथ । अति‌उन्मत्त ज्ञातृत्वें ॥ ५७ ॥

जेवीं ज्वरिताचें मुख । दूध मानी कडू विख ।

तेवीं ज्ञानगर्वें पंडित देख । ठेले विमुख हरिभजनीं ॥ ५८ ॥

यापरी ज्ञानाभिमानी । विमुख झाले हरिभजनीं ।

ते जरी वर्णामाजीं अग्रगणी । तरी अधःपतनीं पडतील ॥ ५९ ॥

हो कां वर्णांमाजीं अग्रगणी । जो विमुख हरिचरणीं ।

त्याहूनि श्र्वपच श्रेष्ठ मानीं । जो भगवभ्दजनीं प्रेमळु ॥ ६० ॥

आम्ही मुक्त हें मानुनी । जे विमुख भगवभ्दजनीं ।

ते पचिजती अधःपतनीं । तिर्यग्योनीं जन्ममरणें ॥ ६१ ॥

मनुष्यदेहीं जे भजननष्ट । ते होती गा स्थानभ्रष्ट ।

अधःपातें भोगिती कष्ट । अति‌उभ्दट यातना ॥ ६२ ॥

ज्ञानाभिमानें जे न भजती । ते प्रौढपतनीं पचिजती ।

अज्ञानांही तेचि गती । सर्वथा नृपती म्हणों नये ॥ ६३ ॥

दूरे हरिकथाः केचिद्‌ दूरे चाच्युतकीर्तनाः ।

स्त्रियः शूद्रादयश्चैव तेऽनुकम्प्या भवादृशाम्‌ ॥ ४ ॥

एका पित्याचे दोघे अर्भक । एक प्रबुध्द एक बाळक ।

पित्यासी अवमानितां देख । तादी जनक प्रबुध्दासी ॥ ६४ ॥

बाळक पित्याचे माथां चढे । जरी लाता हाणे तयाकडे ।

तरी त्यासी दोषु न घडे । दोषांचें सांकडें सज्ञानासी ॥ ६५ ॥

ज्ञात्यांपासोनि भजन ठाके । ते कवळिजती महादोखें ।

अज्ञानें तरती भाविकें । साधुकृपामुखें अनुगृहीतां ॥ ६६ ॥

अज्ञाना नाहीं विशेष बाधु । तो साधुविश्र्वासें होय शुध्दु ।

ज्ञानाभिमानियां भाव विरुध्दु । यालागीं सुबुध्दु दोष बाधी ॥ ६७ ॥

अज्ञानी विश्र्वासें साधु वंदी । ज्ञानाभिमानीं दोहोंतें निंदी ।

यालागीं त्यातें त्रिशुध्दी । अवश्य बाधी अतिदोष ॥ ६८ ॥

साधुविश्र्वासें अज्ञान फिटे । ज्ञानाभिमानियां विकल्प मोठे ।

त्यांसी विश्र्वास कदा न घटे । अभिमानहटें अधःपात ॥ ६९ ॥

एवं विचारितां नेटेंपाटें । अहंतेचें बंधन मोठें ।

अभिमान‍ऐसें नाहीं खोटें । दुजें वोखटें त्रिलोकीं ॥ ७० ॥

अभिमानु ईश्र्वरा बाधी । तोहो शबळ कीजे सोपाधी ।

अभिमानें देहबुध्दी । बाधक त्रिशुध्दी सुरनरांसी ॥ ७१ ॥

यालागीं जे अज्ञान जन । ज्यांसी नाहीं ज्ञानाभिमान ।

तेही विश्र्वासल्या संपूर्ण । साधु सज्जन अनुग्रहो करिती ॥ ७२ ॥

ज्यासी म्हणती नीच वर्ण । स्त्रीशूद्रादि हीन जन ।

ज्यासी कां दूरी शास्त्रश्रवण । ज्यासी दूरी श्रवण वेदोक्त ॥ ७३ ॥

त्यांसी जाहलिया सभ्दाव संपूर्ण । ते होतु कां हीन जन ।

परी संतकृपेसी आयतन । विश्र्वासें पूर्ण अधिकार झाला ॥ ७४ ॥

ऐसे पूर्ण भावार्थी । त्यांसी तुम्हांऐशा साधुसंतीं ।

अनुग्रहोनि तारिती । कृपामूर्ती कृपाळु ॥ ७५ ॥

अज्ञानी यापरी तरती । परी ज्ञानभिमान ज्यांच्या मतीं ।

ते ब्रह्मादिकां न तरती । त्यांचीही स्थिति मुनि सांगे ॥ ७६ ॥

विप्रो राजन्यवैश्यौ वा हरेः प्राप्ताः पदान्तिकम्‌ ।

श्रौतेन जन्मनाथापि मुह्यन्त्याम्नायवादिनः ॥ ५ ॥

अज्ञान जे नीच वर्ण । भावें धरोनि संतचरण ।

निजविश्र्वासें संपूर्ण । जन्ममरण निरसिती ॥ ७७ ॥

येर द्विजन्मे जे कां तिन्ही । स्वभावें प्राप्त हरिचरणीं ।

आम्ही अधिकारी वेदाज्ञानी । जन्मभिमानी अतिगर्वी ॥ ७८ ॥

जन्माभिमान कर्माभिमान । अग्रपूज्यत्वें पूज्याभिमान ।

अल्पमात्र वेदींचें ज्ञान । तो वेदाभिमान वाढविती ॥ ७९ ॥

ज्यासी प्राप्त उपनयन । ज्यासी प्राप्त गायत्री पूर्ण ।

ज्यासी हरीचें आवडे भजन । त्याचे धरितां चरण हरि भेटे ॥ ८० ॥

ऐसे उत्तम जे ब्राह्मण । त्यांसी वेदावादें ज्ञानाभिमान्‌ ।

तेणें गर्वें पडे मोहन । तेंचि निरूपण विशद सांगे ॥ ८१ ॥

कर्मण्यकोविदाः स्तब्धा मूर्खाः पण्डितमानिनः ।

वदन्ति चाटुकान्‌ मूढा यया माध्व्या गिरोत्सुकाः ॥ ६ ॥

न कळे विधिविधानमंत्र । कोणे कर्मीं कैसें तंत्र ।

नेणोनियां गर्व थोर । ताठा अपार ज्ञातृत्वाचा ॥ ८२ ॥

गारोडियासी विद्या थोडी । परी सर्वांगीं बिरुदें गाढीं ।

कां जाणी जाणपणें जोडी । कडोविकडीं आसनपूजा ॥ ८३ ॥

दे‌ऊनि पतंगाचे ढाळ । स्फटिका‌अंगीं माणिक कीळ ।

तैसे मूर्खही केवळ । मिरविती प्रबळ ज्ञानाभिमानें ॥ ८४ ॥

आपण विधान नेणती । शेखीं सज्ञानाही न पुसती ।

कर्म आपमतीं करिती । लौकिकीं स्फिती वाढवावया ॥ ८५ ॥

मिथ्या मधुर शब्दें चाटुक । जे भोगीं अणुमात्र नाहीं सुख ।

तरी इहमुत्र भजविती लोक । अप्सरादिक भोगलिप्सा ॥ ८६ ॥

येथ भोग भोगावे चोखडे । आणि पुढें स्वर्गभोग जोडे ।

येणें वचनें बापुडे । यागाकडे धांवती ॥ ८७ ॥

कर्ता सर्वस्वें नागवो । परि आचार्यत्व आम्हां येवो ।

ऐशी यांची बुध्दि पहा हो । यागप्ररोहो आरंभिती ॥ ८८ ॥

पावावया अतिप्रतिष्ठा । नाना कर्मांच्या कर्मचेष्टा ।

करूनि दाविती खटपटा । कर्मारंभु मोठा आरंभुनी ॥ ८९ ॥

ना तरी जैसा मद्यपानी । मद्यरसा अमृत मानी ।

या वचनगोडिया मद्यपानीं । प्रवर्तिजे जनीं स्वादलिप्सा ॥ ९० ॥

तें सेविलिया काय जोडे । थिती सावधानता बुडे ।

मग दुर्भगत्व रोकडें । पिशाचत्व गाढें अंगीं वाजे ॥ ९१ ॥

तैसें केवळ पतनात्मक । त्या नांव म्हणती स्वर्गसुख ।

जाणोनि प्रवर्तती ते मूर्ख । फळकामुक अभिलाषी ॥ ९२ ॥

उंडणी लंघू न शके भिंतीसी । तरी चढों रिघते सायसीं ।

चढतां पडे आपैसी । तेवीं स्वर्गसुखासी दृढ पतन ॥ ९३ ॥

कर्माभिनिवेशपडिपाडें । कामलोभ दृढ वाढे ।

तेणें दांभिक करणें घडे । क्रोधाचें चढे महाभरितें ॥ ९४ ॥

रजसा घोरसङ्कल्पाः कामुका अहिमन्यवः ।

दाम्भिका मानिनः पापा विहसन्त्यच्युतप्रियान्‌ ॥ ७ ॥

ते काय करितील बापुडे । शुध्द सत्वें सांडिलें फुडें ।

मग रजोगुणें कामाकडे । झाले धडफुडे अतिकामी ॥ ९५ ॥

तेव्हां उर्वशीच्या अति‌आवडी । स्वर्गभोगाची अतिगोडी ।

यालागीं यागपरवडी । पुण्याची जोडी जोडूं धांवे ॥ ९६ ॥

तेथ मंत्रतंत्रद्रव्यशुध्दी । नाहीं यागयजनविधी ।

तेणें स्वर्ग नव्हेचि त्रिशुध्दी । ठकले दुर्बुध्दी अविहिताचारें ॥ ९७ ॥

तया अलब्ध कामासाठीं । सर्वांर्गीं क्रोधु उठी ।

जेवीं परिपाकापाठीं । धरी कडुवटी आंबिलकांजी ॥ ९८ ॥

जंव जंव पिकिजे कोरिफडें । तंव तंव कडूपण गाढें ।

तैसा कामनाशापुढें । क्रोध वाढे अत्युग्र ॥ ९९ ॥

क्रोध काळिया-नाग खरा । देतु व्देषाचा फुंफारा ।

घाली पूज्यतेच्या आकारा । धुधुःकारा साधुनिंदेचा ॥ १०० ॥

ऐसा क्रोधाचा वसौटा । होय तमाचा चोहटा ।

मग दंभाचे नाणवठां । हीनकसाचा खोटा विकरा मांडी ॥ १ ॥

मग जो जो भेटे भेटे प्राणिया । त्यासी अभिचारयोगक्रिया ।

लावूनि बाहेर मुद्रिया । पापाचारें पापिया प्रवृत्ति मांडी ॥ २ ॥

स्वधर्माचा फोडोवाडें । प्रतिपदीं पाडा पढे ।

अधर्माची खाणी उघडे । समूळ कुडें कर्माचरण ॥ ३ ॥

तेणें पापाचार पिके । गगनचुंबित जाहलीं टेंकें ।

मग अधमोत्तम एकें तुकें । घालिती यथासुखें अधर्मघालणी ॥ ४ ॥

तेथ ठाणें दे‌ऊनि अभिमाना । वाढविती ज्ञानाभिमाना ।

मग निंदिती साधुजना । विपुळाती सज्जना उपहासयुक्त ॥ ५ ॥

जगीं सर्वत्र पाहती दोष । तथापि देखिल्याही निर्दोष ।

तरी करूनियां उपहास । करिती सावकाश असदारोपणें ॥ ६ ॥

यापरी अभिमानविदां । पापबुध्दीची दृढ बाधा ।

सहजानुवादें सदा । साधुनिंदा अनुवादती ॥ ७ ॥

जे कां हरीतें आवडती । जे सदा करिती हरिभक्ती ।

त्यांतें सदा उपहासिती । अनुवादती गुणदोष ॥ ८ ॥

व्दिज स्मरती हरिनाम । त्या नांव म्हणती अधर्म ।

ऐकोनि हरिकीर्तनसंभ्रम । म्हणती हें परम महापाप ॥ ९ ॥

ऐसा जो हरिनामातें निंदी । हरिकीर्तनीं दुर्बुध्दी ।

तो खळ जाणावा त्रिशुध्दी । भजनापवादी दुर्जन ॥ ११० ॥

वदन्ति तेऽन्योन्यमुपासितस्त्रियो गृहेषु मैथुन्यपरेषु चाशिषः ।

यजन्त्यसृष्टान्नविधानदक्षिणं वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशूनतद्विदः ॥ ८ ॥

स्त्रीकामें अतिकामुक । मैथुनापरतें नाहीं सुख ।

येणें भ्रमें काममूर्ख । स्त्रिया आवश्यक उपासिती ॥ ११ ॥

यापरी मंदबुध्दी । कैसे संवादती शब्दीं ।

मनुष्यजन्में हेचि सिध्दी । नाना भोगविधी भोगाव्या स्त्रिया ॥ १२ ॥

जें स्त्रीभोगीं सद्यसुख । तें त्यागविती ते अतिमूर्ख ।

वैराग्यमिसें लोक । ठकिले देख महामूढीं ॥ १३ ॥

सांडूनि गृहभोग अंगना । जयां वैराग्यें उभ्दट भावना ।

ते निजकर्में दंडिले जाणा । नागवूनि वना दवडिले दैवें ॥ १४ ॥

काय गृहश्रमीं देव नसे । मग वना धांवताति पिसे ।

साचचि देव वनीं वसे । तरी कां मृग ससे न तरती व्याघ्र ॥ १५ ॥

घालोनियां आसनें । देवो भेटता जरी ध्यानें ।

तरी बकाचीं पाळिंगणें । कां पां तत्क्षणें नुध्दरती ॥ १६ ॥

एकान्त रहिवास विवरीं । तेथचि भेटता श्रीहरी ।

तरी न तरोनियां उंदिरीं । कां पां घरोघरीं चिंवताती ॥ १७ ॥

देवो सर्वज्ञ चोखडा । तेणें पशुपक्षियां केला जोडा ।

तोही लोकीं मानूनियां वेडा । त्यागाचा गाढा पाडिला मोळा ॥ १८ ॥

’आनंदा उपस्थ एकायतन’ । हें देवाचें वेदवचन ।

तेंही न मानूनि अज्ञान । त्यागाचें संपूर्ण मांडिती बंड ॥ १९ ॥

मैथुनीं परम सुख । देवेंचि रचिलें देख ।

तेंही त्यागोनियां मूर्ख । वीतरागें लोक संन्यासी होती ॥ १२० ॥

जे जगामाजीं केवळ पिशी । ते स्वयें होती संन्यासी ।

देवें दंड दे‌ऊनि त्यांसी । लाविलें भिकेसी दारोदारीं ॥ २१ ॥

त्यागोनियां निजस्त्रियेसी । कर्मत्यागें होती संन्यासी ।

तो स्त्रीशाप बाधी त्यांसी । मागतां भिकेसी पोट न भरे ॥ २२ ॥

हातावरी पावले दंड । खांडमिशा केलें मुंड ।

हिंडती भगवीं गुंडगुंड । हा स्त्रीशापें वितंड विटंबु केला ॥ २३ ॥

घे‌ऊनियां दोहीं हातीं । उदंड गांडीसी लाविती माती ।

त्रिकाळ जळीं बुडविजती । ऐसी स्त्रीशापें ख्याती लाविली त्यांसी ॥ २४ ॥

लंगोटी लाविली गांडीसी । झोळीं लाविली हातासी ।

त्याहीवरी दंड दे‌ऊनि त्यासी । स्त्रीशापें संन्यासी लाविले भिके ॥ २५ ॥

स्त्रीसुखापरतें नाहीं सुख । स्त्रीत्यागापरता नाहीं दोख ।

हेंचि नेणोनियां मूर्ख । दंडिले अनेक वैराग्य त्यागें ॥ २६ ॥

स्त्रीसंगेंवीण विविध भोग । ते जाणावे अति‌उव्देग ।

निजभाग्यें जे सभाग्य साग्ड़ । ते स्त्रीयोगें भोग भोगिती नाना ॥ २७ ॥

हेंचि देवाचें प्रसन्न होणें । जे सदा इष्ट भोग भोगणें ।

ते भोग जेणें त्यागणें । तेंचि क्षोभणें देवाचें ॥ २८ ॥

स्त्रियादि भोग त्यागिले रोकडे । पुढें निजमोक्ष हें वचन कुडें ।

यापरी भोळे लोक बापुडे । वैराग्यवादें फुडें नाडिले येथ ॥ २९ ॥

ऐसा‌ऐसिया अनुवादा । करिती परस्परें संवादा ।

म्हणती त्यागाची बुध्दि कदा । आम्हांसी गोविंदा दे‌ऊं नको ॥ १३० ॥

त्याग करोनि भीक मागणें । यापरीस भलें मरणें ।

मुक्ति देखिली नाहीं कोणें । आपदा भोगणें जग देखे ॥ ३१ ॥

कोणासी तरी मुक्ती । कोठें तरी देखिजेती ।

तरी ते साच मानूं येती । मिथ्या वदंती वैराग्यत्यागा ॥ ३२ ॥

ऐशी सदा त्यागाची करूनि निंदा । भोग भोगावे म्हणती सदा ।

ऐस‍ऐशिया आशीर्वादा । देती सदा स्वाध्यायासी ॥ ३३ ॥

स्त्रीसुख परम मानून । स्वयें सदा होती स्त्रैण ।

मग जागृती सुषुप्ति स्वप्न । स्त्रियेचें ध्यान अहर्निशीं ॥ ३४ ॥

नाहीं सग्दुरूचें भजन । नाहीं वृध्दासी पूजन ।

नाहीं अतिथींसी अन्न । स्त्री‌आधीन सर्वस्वें ॥ ३५ ॥

स्त्रियेचें दुखवूं नेदी मन । कदा नुल्लंघी स्त्रियेचें वचन ।

नित्य स्त्रियेचें अनुसंधान । सभ्दावें उपासन स्त्रियेचें सदा ॥ ३६ ॥

नाहीं कुळदेवता कुळवृत्ती । नाहीं पिता-माता-सग्दुरुभक्ति ।

संपत्ति वोपी स्त्रियेहातीं । आपण सर्वार्थीं ती‌अधीन वर्ते ॥ ३७ ॥

पूर्वश्लोकार्ध - यजन्त्यसृष्टान्नविधानदक्षिणं वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशूनतद्विदः ॥

ते स्त्रीभोग भोगावयासी । धनार्जन अर्जावयासी ।

यागु आरंभी जीविकेसी । केवळ दंभेंसीं उदरार्थ ॥ ३८ ॥

यागें व्हावी सर्वसिध्दि । हेही नाहीं दृढ बुध्दि ।

रोकडिये जीविकावधि । उपाय त्रिशुध्दी हाचि केला ॥ ३९ ॥

यज्ञदीक्षेची प्रतिष्ठा । तेणें पूज्य हो‌ईन वरिष्ठां ।

अग्रपूजा माझा वांटा । ऐशिया उत्कंठा आदरी यागु ॥ १४० ॥

ऐशिया नाना विवंचना । आधीं संकल्पूनि मना ।

मग प्रवर्ते यागयजना । जोडावया धना कृतनिश्र्चयो ॥ ४१ ॥

न पाहे विधिविधाना । नाहीं आदरु मंत्रोच्चारणा ।

न करी अन्नसंपादना । कोरडे कणां हवन मांडी ॥ ४२ ॥

मी यज्ञ करितों अंगें । ऐसें जगापासीं सांगे ।

आणि तेणें यागयोगें । चालवी प्रसंगें जीविकायोगु ॥ ४३ ॥

स्वयें नेणती विधिविधाना । आणि न पुसती सज्ञाना ।

परी पशूंचिया हनना । प्रवर्तती जाणा शठ नष्ट दंभें ॥ ४४ ॥

मग तेथींचा पुरोडाश । सेविती यथासावकाश ।

आम्ही पवित्र झालों निर्दोष । ऐसाही उल्हास लागती करूं ॥ ४५ ॥

गौणता आवाहनविसर्जना । तेथ कैंची पूजा दक्षिणा ।

सत्पात्राची अवगणना । करिती हेळणा ज्ञानगर्वें ॥ ४६ ॥

केवळ जीविकेच्या आशा । करूं लागती पशुहिंसा ।

आम्ही याज्ञिक या आवेशा । पिटिती ठसा तिहीं लोकीं ॥ ४७ ॥

केवळ जीविकेचिया दुराशा । अविधी करिती पशुहिंसा ।

मज दोष हो‌ईल ऐसा । कंटाळा मानसा कदा नुपजे ॥ ४८ ॥

श्रिया विभूत्याभिजनेन विद्यया त्यागेन रूपेण बलेन कर्मणा ।

जातस्मयेनान्धधियः सहेश्वरान्सतोऽवमन्यन्ति हरिप्रियान्‌ खलाः ॥ ९ ॥

यापरी वर्ततां स्थिती । त्याहीवरी झालिया संपत्ती ।

तैं गर्वाचा भद्रजाती । तैशिया उन्नतीं डुलों लागे ॥ ४९ ॥

कां लेंडिये आला लोंढा । वाहवी वाळलिया लेंडा ।

कां मर्कटाचिया तोंडा । मदिरेचा भांडा सांपडे जैसा ॥ १५० ॥

तैसा मी एकु ज्ञाता फुडा । म्हणौनि नाचे तडातडां ।

सज्ञान आम्हांपुढां । कवण बापुडा आन आहे ॥ ५१ ॥

ऐशियाहीवरी अदृष्टता । रत्नें मोतिलगा वस्तुजाता ।

गजवाजिनृयानप्राप्तता । तेणें गर्वें इंद्रमाथां मोचे फेडी ॥ ५२ ॥

यज्ञीं यागस्वाहाकारीं । इंद्र आमुची आशा करी ।

त्याची आम्हांहूनि थोरी । कैशापरी मानावी ॥ ५३ ॥

मग शिष्य-सुहृत्‌-सज्जनीं । परिवारिल्या सेवकजनीं ।

मजसमान त्रिभुवनीं । समर्थ कोणी असेना ॥ ५४ ॥

जैशी कां कांटीभोंवतीं हरळी । तैशी शिष्यांची मांदियाळी ।

ते महिमेच्या गर्वमेळीं । मानी पातांतळीं ध्रुवमंडळ ॥ ५५ ॥

जैसें विंचुवा विष थोडें । परी प्रबळ वेदनेसी चढे ।

तेवीं विद्या थोडी परी गाढें । गर्वाचें फुडें अतिभरितें ॥ ५६ ॥

तो अज्ञानामाजीं सर्वज्ञता । मिरवी आपुली योग्यता ।

जेवीं अंधारीं खद्योता । सतेजता झगमगी ॥ ५७ ॥

अल्पज्ञाता विद्येसाठीं । वाचस्पती नाणी दृष्टीं ।

जेवीं मुंगी पांखासाठीं । गरुडाचे पृष्ठीं पाय देवों पाहे ॥ ५८ ॥

निखळ तांबियाचें नाणें । देवों रिघे दामोक्यायेसणें ।

तेणें आपुलेनि दातेपणें । मानी ठेंगणें बळीतें ॥ ५९ ॥

कर्ण दातृत्वें मानिजे फुडा । तोही न मांडे आम्हांपुढां ।

प्रत्यहीं भारसुवर्णहुडा । उपजे तेणें गाढा दाता कर्णु ॥ १६० ॥

आम्ही निजार्जितें वित्तें । दान देवों सत्पात्रातें ।

मा दातृत्वें कर्णातें । विशेषु येथें तो कायी ॥ ६१ ॥

सदा अपकारुचि जोडे । त्यासीही अल्प उपकारु घडे ।

इतुकियासठीं न उकल पडे । सर्वस्व रोकडें बुडवी-सदा ॥ ६२ ॥

एवं अल्प दानासाठीं । दातृत्वाचे त्रिकुटीं ।

मेघाच्यापरी अति‌उभ्दटीं । स्वमुखें उठी गर्जतु ॥ ६३ ॥

बरवेपणाचेनि पांगें । मदनासी विटावों लागे ।

सौंद्‍र्य माझेनि अंगें । दुजें मजजोगें असेना ॥ ६४ ॥

कीं कावळा बरवेपणासाठीं । राजहंसा नाणी दिठीं ।

कां आस्वली मानी पोटीं । मीही गोमटी सीतेपरीस ॥ ६५ ॥

तेवीं बरवेपणाचा जाण । थोर चढे देहाभिमान ।

जेवीं देखोनि हिरवें रान । म्हैसा संपूर्ण उन्मादे ॥ ६६ ॥

यावरी कांहीं एक पराक्रम । केलिया न मानी तीनही राम ।

जेवीं गोग्रहणीं संग्राम । शौर्यधर्म उत्तराचा ॥ ६७ ॥

कां अंगींचेनि माजें । रानसोरु न मानी दुजें ।

तैसा बळाचेनि फुंजें । स्वयें गर्जे मुसमुसितु ॥ ६८ ॥

ते आधींच म्हणविती सज्ञान । त्याहीवरी ’याज्ञिक’ हें महिमान ।

तें याज्ञिक कर्माचरण । दाविती आपण लोकांप्रती ॥ ६९ ॥

आलिया धनिक जनांप्रती । आपुली स्तविती कर्मस्थिती ।

मग कर्ममुद्रा नानायुक्ती । स्वयें दाविती लौकिका ॥ १७० ॥

ऐशियाही कर्माचारा । ज्ञातृत्वाचा गर्व पुरा ।

जेवीं दिवाभीतु अंधारा । निघे बाहेरा घुंघातु ॥ ७१ ॥

अजांचें लेंडोरें पेटे । तेथ ज्योतिज्वाळा कदा नुमटे ।

परी धुरकटलें धुपधुपी मोठें । धुवें थिकटे दिग्मंडळ ॥ ७२ ॥

यापरी नाना दंभोपाधीं । अतिगर्वाच्या उन्मादीं ।

अंध जाहली सद्‍बुध्दी । तो साधूतें निंदी हरिहरांसहित ॥ ७३ ॥

जेवीं दाटलेनि काविळें । दृष्टीतें करी पिंवळें ।

मग देखों लागे सकळें । आचूडमूळें पीतवर्ण ॥ ७४ ॥

तेवीं निंदोपाधी अतिगर्वीं । मंद जाहली प्रज्ञाछवी ।

मग निर्दुष्टीं दोष लावी । शुध्दातें भावी अतिमलिन ॥ ७५ ॥

जो योगियांच्या मुगुटीं । ज्यातें म्हणती धूर्जटी ।

त्याची पाहतां राहाटी । दिसे शेवटीं अतिमंद ॥ ७६ ॥

रागें उमा घेतली आगी । यालागीं याज्ञिकाचें शिर भंगी ।

सकामु तरी मोहिनीलागीं । नग्न लागवेगीं पाठीं लागे ॥ ७७ ॥

विष्णु सदाचा कपटी । कांहीं न देखों शुध्द दृष्टीं ।

वृंदा पतिव्रता गोमटी । तेणें केली शेवटीं व्यभिचारिणी ॥ ७८ ॥

जेथ विष्णु व्यभिचारवासी । ते वृंदेच्या वृंदावनापाशीं ।

जट्याळ गांठ्याळ मिळती राशी । केवीं साधुत्व त्यांसी मानूं आम्ही ॥ ७९ ॥

साधु मानूं सनत्कुमार । त्यांसीही वैकुंठीं क्रोध थोर ।

शब्दासाठीं हरिकिंकर । जयविजय वीर शापिले ॥ १८० ॥

श्रेष्ठ मानूं चतुरानन । तोही निलागचि हीन ।

उमा नोवरी देखोन । म्हणतां ’सावधान’ वीर्य द्रवलें ॥ ८१ ॥

नारद ब्रह्मचारी निजांगें । तोही कृष्णदारा स्वयें मागे ।

तो कृष्णें ठकविला तत्प्रसंगें । साठी पुत्र वेगें स्त्रानीं व्याला ॥ ८२ ॥

ज्यातें म्हणती सत्य ’धर्म’ । तोही केवळ अधर्म ।

गोत्रवधाचा संभ्रम । हा पूर्ण अधर्म धर्मासी ॥ ८३ ॥

व्यास तरी तो जारपुत्र । तेणेंचि कर्में पराशर ।

व्देषिया वसिष्ठ-विश्र्वमित्र । अतिमत्सर परस्परें ॥ ८४ ॥

साधु म्हणों दुर्वास ऋषी । तो छळूं गेला अंबरीषासी ।

पितृद्रोह प्रल्हादासी । साधुत्व त्यासी केवीं मानूं ॥ ८५ ॥

एवं वाखाणिले पुराणीं । तेही साचे न मानती मनीं ।

मा आतांचे वर्तमानीं । साधु कोणी असेना ॥ ८६ ॥

ऐकोनियां अचाट गोष्टी । येरें धांवती येरांपाठीं ।

एक करिती तोंडपिटी । अतिचावटी उदरार्थ ॥ ८७ ॥

एक मुद्रावंत आसनीं । एक बसती बकध्यानी ।

परी सत्य माने मनीं । ऐसा साधु कोणी असेना ॥ ८८ ॥

ऐशी आपुलियाचि युक्तीं । साक्षेपें साधूंतें निंदिती ।

साधु असती हे वस्ती । अणुमात्र चित्तीं असेना ॥ ८९ ॥

जे जे हरीचे पढियंते । ते ते नावडती तयांतें ।

जेवीं दाखवितां दर्पणातें । क्षोभे निजचित्तें निर्नासिक ॥ १९० ॥

ज्या ईश्र्वराचेनि वर्तिजती । तो ईश्र्वरु आहे हें न मानिती ।

तो ईश्र्वर आहे कोणे स्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन राया ॥ ९१ ॥

सर्वेषु शश्वत्तनुभृत्स्ववस्थितं । यथा खमात्मानमभीष्टमीश्वरम्‌ ।

वेदोपगीतं च न शृण्वतेऽबुधा । मनोरथानां प्रवदन्ति वार्तया ॥ १० ॥

जो सर्व भूतांचे ठायीं । निरंतर अंतर नाहीं ।

समसाम्यें सर्वदा पाहीं । उणापुरा कदाही कल्पांतीं नव्हे ॥ ९२ ॥

जो सर्वांमाजीं असे सर्वदा । परी सर्वपणा नातळे कदा ।

जेवीं पद्नपत्र जलस्पंदा । अलिप्त बुब्दुदा असोनि संगें ॥ ९३ ॥

तेवीं असोनि सकळ जनीं । घसवटेना जनघसणीं ।

नभ जैसें अलिप्तपणीं । नरचूडामणी सबाह्य ॥ ९४ ॥

तैसें अलिप्तपण न मोडे । परी रची अनंत ब्रह्मांडें ।

तें ब्रह्मांड अंडें प्रचंडें । वागवी उदंडें अकर्तात्मयोगें ॥ ९५ ॥

यालागीं तो ’अंतर्यामी’ । अभिधान बोलिजे नित्य निगमीं ।

जो सर्वांच्या हृद्‍यग्रामीं । चेतनानुक्रमीं लक्षिजे ॥ ९६ ॥

त्या ईश्र्वरातें नित्य ध्यातां । कां आवडीं नाम मुखीं गातां ।

तरी अभीष्ट मनोरथां । होय वर्षता अखंडधारीं ॥ ९७ ॥

त्या ईश्र्वराच्या गातां गोष्टी । सर्व अनिष्टां होय तुटी ।

जो देखतांचि दृष्टीं । स्वानंदसृष्टि तुष्टला वर्षे ॥ ९८ ॥

एवं सुखदाता तोचि शास्ता । जो कां अंतकाचा नियंता ।

अकाळें काळही सत्ता । ज्या भेणें सर्वथा करूं न शके ॥ ९९ ॥

श्र्वासोच्छ्‍वासांचिया परिचारा । ज्या भेणें नेमस्त वाजे वारा ।

ज्याचेनि धाकें धरा । न विरवे सागरा जळीं असतां ॥ २०० ॥

ज्याचे आज्ञेवरी जाण । सूर्य चालवी दिनमान ।

ज्याचे पुरातन आज्ञेभेण । समुद्र आपण रेखा नुल्लंघी ॥ १ ॥

ज्यातें सदा गायिजे वेदीं । जो वाखाणिजे उपनिषदीं ।

ज्याची पवित्र कीर्ति दुर्बुध्दी । स्वयें त्रिशुध्दी नायकती कदा ॥ २ ॥

ज्याचें नाम स्मरतां जाण । सकळ दोषां निर्दळण ।

ज्याचे कृतांत वंदी चरण । जन्ममरण विभांडी ॥ ३ ॥

ज्याची कथा कर्णपुटीं । पडतां विकल्पांचिया कोटी ।

निर्दळूनि उठा‌उठी । पाडी मिठी परब्रह्मीं ॥ ४ ॥

यापरी जो पवित्र मूर्ती । ज्यालागीं वेद सदा वर्णिती ।

अभाग्य नायकती त्याची कीर्ती । वार्ता करिती मनोरथांच्या ॥ ५ ॥

अस्वल आपुलिया गुणगुणा । नायके वाजतिया निशाणा ।

तेवीं नायकोनि हरीच्या गुणा । विषयसंभाषणा आदरें वदती ॥ ६ ॥

यालागीं ते अतिमंद । अविनीत सदा स्तब्ध ।

विषयांलागीं विषयांध । अतिलुब्ध लोलुप्यें ॥ ७ ॥

लोके व्यवायामिषमद्यसेवा नित्या हि जन्तोर्न हि तत्र चोदना ।

व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञ सुराग्रहैरासु निवृत्तिरिष्टा ॥ ११ ॥

वेदें न करितां प्रेरणा । विषयांवरी सहज वासना ।

स्वभावें सकळ जनां । सदा जाण सर्वांसी ॥ ८ ॥

मांससेवना मद्यपाना । मिथुनीभूत मैथुना ।

ये अर्थीं सर्व जनां । तीव्र वासना सर्वदा ॥ ९ ॥

तेथें सेव्यासेव्यपरवडी । विवंचना कोण निवडी ।

लागली विषायांची गोडी । ते अनर्थकोडी करितील ॥ २१० ॥

आगी लागलिया कापुसा । विझवितां न विझे जैसा ।

तेवीं विषयवंता मानसा । विवेकु सहसा उपजेना ॥ ११ ॥

झाल्या लोलिंगत बडिशा । निजमरण विसरे मासा ।

कां मुठी चणियांच्या आशा । नळीमाजीं । आपैसा वानरू अडके ॥ १२ ॥

दूध मिळालिया मांजर । न म्हणे व्दिज‍अंत्यजघर ।

तेवीं विषय‍उन्मत्त नर । न करिती विचार सेव्यासेव्य ॥ १३ ॥

कां खवळल्या विषयचाडें । योनिसंकरु घडेल पुढें ।

यालागी वेदें चोखडे । वर्णाश्रमपाडें विभाग केले ॥ १४ ॥

जैसें अफाट पृथ्वीचें अंग । तेथें सप्तव्दीपें करूनि विभाग ।

मग भिन्नाधिकारें चांग । धरा साग्ड़ आक्रमिली ॥ १५ ॥

कां अनावृत मेघजळा । धरणें धरूनि घालिजे तळां ।

मग नेमेंचि ढाळेढाळां । पिकालागीं जळा काढिजे पाट ॥ १६ ॥

आणि पवना नादाकारा । साधूनि कीजे वाजंतरा ।

मग जेवीं नाना ध्वनि मधुरा । वाजविजे यंत्रा सप्त स्वरें ॥ १७ ॥

तैसें उच्छृंखळां विषयांसी । वेदें नेमिलें नेमेंसीं ।

तेचि वेदाज्ञा ऐशी । ऐक तुजपासीं सांगेन ॥ १८ ॥

आवरावया योनिभ्रष्टां । मैथुनीं विवाहप्रतिष्ठा ।

लावूनियां निजनिष्ठा । वर्णवरिष्ठा नेमिले ॥ १९ ॥

ब्राह्मण जातां रजकीपासीं । ते तंव कडू न लगे त्यासी ।

रजक जातां ब्राह्मणीपाशीं । तिखट त्यासी ते न लगे ॥ २२० ॥

भलती स्त्री भलता नर । मैथुनीं होय वर्णसंकर ।

तो चुकवावया प्रकार । विवाहनिर्धार नेमिला वेदें ॥ २१ ॥

धर्मपत्नीपाणिग्रहण । विवाह नेमिला सवर्ण ।

तेथें सप्तम पंचम त्यजून । स्वगोत्रीं लग्न करूं नये ॥ २२ ॥

तीन्ही वेद तीन्ही वर्ण । वेदें सांडूनियां जाण ।

सवेद आणि सवर्ण । पाणिग्रहण नेमिलें ॥ २३ ॥

कन्या सवेद सवर्ण । जीसी नाहीं रजोदर्शन ।

तेही पित्यापासीं याचून । करावें लग्न विधानोक्त ॥ २४ ॥

धर्म-अर्थ-कामाचरण । अन्यत्र न करावें आपण ।

ऐशी वाहूनियां आण । पाणिग्रहण वेदोक्त ॥ २५ ॥

करितां वधूवरां पाणिग्रहण । साक्षी व्दिज-देव-हुताशन ।

इतर स्त्रिया मातेसमान । स्वदारागमन नेमिलें वेदें ॥ २६ ॥

एवं नेमूनियां विवाहासी । वेदरायें दिली आज्ञा ऐशी ।

सांडूनि सकळ स्त्रियांसी । स्वदारेपाशीं मैथुन ॥ २७ ॥

दिवा मैथुन नाहीं स्त्रियांसी । रात्रीं त्यजूनि पूर्वापर प्रहरांसी ।

मैथुन स्त्रियेपासीं । मध्यरात्रीसी नेमस्त ॥ २८ ॥

नेमिलें स्वदारामैथुन । तेंही अहोरात्र नाहीं जाण ।

प्रजार्थ स्त्रीसेवन । ऋतुकाळीं गमन नेमस्त ॥ २९ ॥

ऋतुकाळीं ज्यां स्त्रीगमन । ते पुरुष ब्रह्मचारी पूर्ण ।

वेद निवृत्तिपर जाण । त्यागरूपें आपण भोगातें नेमी ॥ २३० ॥

’आत्मा वै पुत्रनामासि’ । पुत्र झालिया स्त्रियेसी ।

संग करूं नये स्त्रीपासीं । शनैःशनैः विषयांसी त्यागवी वेद ॥ ३१ ॥

सेवावया आमिषा । वेदें नेमु केला कैसा ।

न घडावया पशुहिंसा । संकट आयासा स्वयें द्योती ॥ ३२ ॥

आवडीं खावया मांसा । अथवा स्वर्गाचिया आशा ।

जे करिती पशुहिंसा । तयां पुरुषां अधःपतन ॥ ३३ ॥

निष्काम कर्मीं पशुहिंसा । करी तरी तो निष्काम कैसा ।

तेथ निगमाचा नेमु ऐसा । मुख्य अहिंसा सर्व धर्मीं ॥ ३४ ॥

नित्य न करावया मांसभक्षण । यज्ञीं पुरोडाशसेवन ।

तेंहि परिमित जाण । स्वेच्छा मांसादन वारिलें वेदें ॥ ३५ ॥

याग करूनि ’सौत्रामणी’ । प्रवर्तावें सुरापानीं ।

हे वेदाज्ञा जो सत्य मानी । तो स्वधर्माचरणीं नागवला ॥ ३६ ॥

जे कर्मीं मद्यपान घडे । तो स्वधर्म म्हणतां जीभ झडे ।

लोलुपते भुलले बापुडे । वेद विषयांकडे वोढिती ॥ ३७ ॥

यागु करितां सोत्रामणी । स्वयें न व्हावें मद्यपानी ।

तें यज्ञशेष अवघ्राणीं । परी सर्वथा वदनीं घालूं नये ॥ ३८ ॥

हे विषयांचें त्रिविध विंदान । मैथुन-मांसभक्षण-सुरापान ।

यदर्थीं निवृत्तीचि प्रमाण । हें मनोगत पूर्ण वेदाचें ॥ ३९ ॥

विषयांपासूनि निवृत्ती । वेद विभागें हेंचि द्योती ।

परी धरावी विषयासक्ती । हे वेदोक्ति सर्वथा न घडे ॥ २४० ॥

वेंचोनियां निजधन । करोनियां विवाह यज्ञ ।

सेवावें मद्य-मांस-मैथुन । हें वेदवचन कदा न घडे ॥ ४१ ॥

धनं च धर्मैकफलं यतो वै । ज्ञानं सविज्ञानमनुप्रशान्ति ।

गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य । मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्तवीर्यम्‌ ॥ १२ ॥

नायकोनि भगवत्कथा । ज्ञानाभिमानी नाडले तत्वतां ।

धनें परमार्थ यावा हाता । तोही स्वधर्मता न लाविती धर्मीं ॥ ४२ ॥

विषयांचिया कामना । सर्वस्वें वेंचिती धना ।

तेंचि धर्मार्थ वेंचितां जाणा । सांडिती प्राणा कवडीसाठीं ॥ ४३ ॥

जया धनाचेनि पांगें । हा धर्मचि आलासे निजांगें ।

जेवीं पायाळाचेनि योगें । महानिधि वेगें आतुडे हातीं ॥ ४४ ॥

बीज तेथें सद्रुम फळ । चंदन तेथें परिमळ ।

जळाचे ठायीं केवळ । नांदती सकळ रसस्वाद ॥ ४५ ॥

देह तेथ असे कर्म । रूप तेथ वसे नाम ।

धन तेथ उत्तमोत्तम । सकळ धर्म सदा वसती ॥ ४६ ॥

जेवीं एकादशीव्रतयोगें । जागरीं गीतनृत्यपांगें ।

तुष्टला देवो लागवेगें । आतुडे धनयोगें निजभक्तां करीं ॥ ४७ ॥

तेवीं धनाचिया पाठोवाठीं । परम धर्मेंसी पडे गांठी ।

धर्म तेथ उठा‌उठी । ज्ञानाची भेटी विज्ञानेंसीं ॥ ४८ ॥

चंद्रास्तव वाढती कळा । जीवनास्तव जिव्हाळा ।

तेवीं धनास्तव सोज्जळा । धर्माचा सोहळा धार्मिकां घरीं ॥ ४९ ॥

धर्म तेथ शुध्द ज्ञान । ज्ञान तेथ विज्ञान ।

विज्ञान तेथ समाधान । शांति संपूर्ण नांदे तेथ ॥ २५० ॥

एवढें फळ ज्या धनापासीं । तें मूर्ख वेंचिती विषयांसी ।

देहलोभें भुललीं पिसीं । अंगीच्या मृत्यूसी विसरले ॥ ५१ ॥

जळते घरीं ठेवा ठेवणें । मरत्या देहा सुरवाड करणें ।

तो नागवला वेदु म्हणे । तें वेदाचें बोल॥णें नायके कोणी ॥ ५२ ॥

उपजलेनि दिवस-दिवसें । देहातें काळु ग्रासीतसे ।

हें नित्य नवें मरण कैसें । देहलोभवशें विसरले ॥ ५३ ॥

ज्याचे त्या देखतां कैसा । काळु गिळी बाळवयसा ।

मग तारुण्याची दशा । मुरडूनि घसा ग्रासी काळ ॥ ५४ ॥

गिळोनियां तारुण्यपण । आणी वार्धक्य कंपायमान ।

ऐसें काळाचें विंदान । दुर्धर पूर्ण ब्रह्मादिकां ॥ ५५ ॥

जयाचेनि चपेटघातें । मरण आणी अमरांतें ।

मा मूर्ख तेथें जीवितातें । अक्षय चित्तें दृढ मानिती ॥ ५६ ॥

मूळीं देहचि तंव अनित्य । मा तेथींचे भोग काय शाश्र्वत ।

परी धन वेंचूनि विषयार्थ । भुलले जाणा भ्रांत स्त्रीलोभें ॥ ५७ ॥

ऐसे नश्र्वर भोग जगीं । ते भोगावया रिघावें स्वर्गीं ।

तदर्थ प्रवर्तती यागीं । लागवेगीं भोगेच्छा ॥ ५८ ॥

सुख भोगावया वेगीं । पतंगु जेवीं उडी घाली आगीं ।

तेवीं इहामुत्रभोगीं । पतनालागीं पावती ॥ ५९ ॥

स्त्री-आमिष-मद्यपान । हे वेदोक्त भोग जाण ।

तेथ केवीं घडे पतन । तें वेदविधान नेणती मूर्ख ॥ २६० ॥

यद्घ्राणभक्षो विहितः सुरायास्तथा पशोरालभनं न हिंसा ।

एवं व्यवायः प्रजया न रत्या इमं विशुद्धं न विदुः स्वधर्मम्‌ ॥ १३ ॥

वेदविहित कर्माचरण । तेथ सर्वथा नव्हे पतन ।

जेथ चुके वेदविधान । तेथें पावे पतन सज्ञान ॥ ६१ ॥

वेदींच्या अर्थवादासरिसा । मनीं बांधोनि भोगाशा ।

यज्ञमिषें पशुहिंसा । भोगलिप्सा करूं धांवती ॥ ६२ ॥

वेदें बोलिलें ’आलभन’ । त्या नांव म्हणती पशुहनन ।

हें सकाम मानिती विधान । निष्कामा हनन कदा न घडे ॥ ६३ ॥

निष्कामासी यागयजन । स्वधर्मार्थ करावे यज्ञ ।

तेथ पशूचें आलभन । सर्वथा हनन करूं नये ॥ ६४ ॥

पशूचें करूं नये हनन । देवतोद्देशें अंगस्पर्शन ।

या नांव बोलिजे ’आलभन’ । हें यज्ञाचरण निष्काम ॥ ६५ ॥

हरिश्र्चंद्राच्या यागीं । शुनःशेप-पशुप्रसंगीं ।

तेणें घावो लागों नेदितां अंगीं । वेदोक्त प्रयोगीं यज्ञसिध्दी केली ॥ ६६ ॥

वेदोक्त मंत्रभागार्थ । देव सुखी करोनि समस्त ।

आपण झाला निर्मुक्त । हा ऋग्वेदार्थ ब्राह्मणीं ॥ ६७ ॥

यापरी पशुघात । यज्ञीं न लगे निश्र्चित ।

तो हरिश्र्चंद्र यागार्थ । पशुघात निवारी ॥ ६८ ॥

तेथ मीमांसकांचें मत । देवतोद्देशें जो पशुघात ।

या नांव ’आलभन’ म्हणत । स्वर्गफलार्थ आवश्यक ॥ ६९ ॥

केवळ मांसभक्षणार्थ । जे करिती पशुघात ।

हिंसादोष तेथें प्राप्त । ऐसें बोलत मीमांसक ॥ २७० ॥

देवतोद्देशें पशूंचा घात । तेणें स्वर्गभोग होय प्राप्त ।

तोही भोगक्षयें क्षया जात । तेणें हिंसा प्राप्त याज्ञिकां ॥ ७१ ॥

याग करितां ’सौत्रामणी’ । पुरोडाश घ्यावा अवघ्राणीं ।

परी प्रवर्तावें सुरापानीं । हें वेदविधानीं असेना ॥ ७२ ॥

एवं जेथें पशुहनन । तें कर्म सदोष पूर्ण ।

यालागीं तेथ अधःपतन । बोलिलें जाण याज्ञिकांसी ॥ ७३ ॥

वेदें विहिलें पाणिग्रहण । तें प्रजार्थ स्वदारागमन ।

परी रत्यर्थ नित्य मैथुन । हे वेदाज्ञा जाण असेना ॥ ७४ ॥

मद्य-मांस-मैथुनप्रसंग । स्व‍इच्छा न करावया भोग ।

वेदें द्योतिला विवाह याग । भोगत्यागनियमार्थ ॥ ७५ ॥

नेणोनि ऐसिया शुध्द घर्मा । यागमिषें अधर्मा ।

प्रवर्तानि काम्य-कर्मा । भोग संभ्रमा भोगिती मूर्ख ॥ ७६ ॥

ये त्वनेवंविदोऽसन्तः स्तब्धाः सदभिमानिनः ।

पशून्‌ द्रुह्यन्ति विश्रब्धाः प्रेत्य खादन्ति ते च तान्‌ ॥ १४ ॥

नेणोनि शुध्द वेदविधानातें ।अतिगर्वाचेनि उध्दतें ।

आपणियां मानूनि ज्ञाते । अविधी पशूतें घातु करितीं ॥ ७७ ॥

केवळ अभिचारमतें । पावोनि सकळ भोगातें ।

ऐशिया मानोनि विश्र्वासातें । स्वेच्छा पशूतें घात करिती ॥ ७८ ॥

अविधी पशूतें वधिती । त्या याज्ञिकांचे देहांतीं ।

मारिले पशू मारूं येती । झळकत काती घे‌ऊनियां ॥ ७९ ॥

एवं निमालिया याज्ञिकांसी । भक्षिले पशु भक्षिती त्यांसी ।

जैसें सेविलें विष प्राणियांसी । ग्रासी प्राणांसी समूळ ॥ २८० ॥

द्विषन्तः परकायेषु स्वात्मानं हरिमीश्वरम्‌ ।

मृतके सानुबन्धेऽस्मिन्बद्धस्नेहाः पतन्त्यधः ॥ १५ ॥

परमात्मा जो श्रीहरी । तो अंतर्यामी सर्व शरीरीं ।

तेथ पराचा जो व्देषु करी । तेणें व्देषिला हरि निजात्मा ॥ ८१ ॥

परासी जो करी अपघातु । तेणें केला निजात्मघातु ।

त्यासी सकुटुंब अधःपातु । रौरवांतु ते बुडती ॥ ८२ ॥

ये कैवल्यमसम्प्राप्ता ये चातीताश्च मूढताम्‌ ।

त्रैवर्गिका ह्यक्षणिका आत्मानं घातयन्ति ते ॥ १६ ॥

सज्ञानी स्वतां तरती । अज्ञानी सज्ञानां शरण येती ।

तेणें त्यांसी कैवल्यप्राप्ती । त्यांच्या वचनोक्तिविश्र्वासें ॥ ८३ ॥

जे अज्ञान ना सज्ञान । ज्यांसी केवळ ज्ञानाभिमान ।

ज्यांचें विषयीं लोलुप मन । ते पुरुष जाण आत्मघाती ॥ ८४ ॥

साधावया अर्थ काम । जे करिती अभिचारधर्म ।

हें त्रैवर्णिक घोर कर्म । आत्मघाती परम ज्याचें त्यासी ॥ ८५ ॥

देहाचिया गोमटिया । जे करिती अभिचारक्रिया ।

तेणें कर्में आप‍आपणियां । सृजिला राया निजघातु ॥ ८६ ॥

जो स्वयें बैसली खांदी तोडी । तो खांदीसहित पडे बुडीं ।

तेवीं काम्यकर्माच्या वोढी । क्रियेसी रोकडीं अधःपात ॥ ८७ ॥

एत आत्महनोऽशान्ता अज्ञाने ज्ञानमानिनः ।

सीदन्त्यकृतकृत्या वै कालध्वस्तमनोरथाः ॥ १७ ॥

काम क्रोधी अति‌अभ्दुत । क्रूरकर्मी जे अशांत ।

तिहीं आप‍आपणिया अनहित । निजात्मघात जोडिला ॥ ८८ ॥

स्वयें कर्म करिती अविधी । तेचि म्हणती शुध्द विधी ।

अज्ञान तेंचि प्रतिपादी । ज्ञान त्रिशुध्दी म्हणोनियां ॥ ८९ ॥

ते काम्यकर्मीं छळिले । कां महामोहें आकळिले ।

गर्वदंभादि भेदें खिळिले । काळसर्पें गिळिले सद्‍बुध्दीसीं ॥ २९० ॥

गर्वादिज्वरितमुखें । गोडपणीं कडू ठाके ।

विषप्राय विषयसुखें । अतिहरिखें सेविती ॥ ९१ ॥

ऐशा विषयांलागीं पहाहो । आप्त मानूनि निजदेहो ।

रचूनि नाना उपावो । अर्थसंग्रहो स्वयें करिती ॥ ९२ ॥

हित्वात्ममायारचिता गृहापत्यसुहृत्स्त्रियः ।

तमो विशन्त्यनिच्छन्तो वासुदेवपराङ्मुखाः ॥ १८ ॥

मरणेंसी झटें घेत । श्री मेळविती श्रीमंत ।

गृह दारा पुत्र वित्त । नाना वस्तुजातसंग्रहो ॥ ९३ ॥

ऐसे भोग आयासयुक्त । सांडूनि ज्ञानगर्वी समस्त ।

ज्ञानाभिमानें ने‍इजेत । अंधतमांत अतिगर्वें ॥ ९४ ॥

जेथ अंधाराचे डोळे । हो‌ऊनि ठाकती आंधळे ।

तेथ मोहरात्रीचें काळें । अंधतममेळें अधिक कांटे ॥ ९५ ॥

जया अंधारातें प्रकाशूं येतां । निखिळ काळा होय सविता ।

जेथ गाढ मूढ अवस्था । अतिमौढ्यता स्वयें पावे ॥ ९६ ॥

जेथ सुषुप्तीसी झोंप लागे । आळसु आळसिजे सर्वांगें ।

तेथ घर बांधोनि निजांगें । निंदा क्रोध दोघे सदा वसती ॥ ९७ ॥

तेथ भजनविमुख नरां । अधःपतन अभिमानव्दारा ।

जेवीं अथावीं पडिला चिरा । तेवीं बाहेरा निघों न शके ॥ ९८ ॥

जे वासुदेवीं सदा विमुख । ज्यासीं हरिभजनीं नाहीं हरिख ।

त्यांची दशा हे अधोमुख । अतिदुःखें दुःख भोगिती ॥ ९९ ॥

ऐशी अभक्तांची गति । सांगितली आहाच स्थिति ।

वांचूनि त्यांची दुर्गति । वाग्देवता भीती स्पष्ट वदतां ॥ ३०० ॥

अभक्तांची गति बोलणें । यापरीस चांग मुकें होणें ।

प्राणु जावो कां सर्व प्राणें । परी ते दोष कोणें बोलावे ॥ १ ॥

राया तुझिया प्रश्र्नकाजीं । हे दशा बोलणें पडे आजी ।

येर्‍हवीं अभक्तवादें आम्हांमाजीं । वाचेची पांजी विटाळली नाहीं ॥ २ ॥

यावरी आतां नृपनाथा । वक्ता आणि समस्त श्रोतां ।

राम-स्मरणें तत्वतां । वाचेसी प्रायश्र्चित्ता सवें कीजे ॥ ३ ॥

ऐकोनि अभक्तांची गती । अतिशयेंसीं दुःखप्राप्ती ।

राजा कंटाळला चित्तीं । यालागीं निश्र्चितीं हरिनाम स्मरे ॥ ४ ॥

ज्या स्मरविलें हरीतें । तोचि यासी पुसों येथें ।

युगायुगीं भक्त त्यातें । कोणे विधीतें भजन करिती ॥ ५ ॥

श्री राजोवाच ।

कस्मिन्‌ काले स भगवान्‌ किं वर्णः कीदृशो नृभिः ।

नाम्ना वा केन विधिना पूज्यते तदिहोच्यताम्‌ ॥ १९ ॥

ज्याचेनि स्मरणें तत्वतां । कर्माकर्में नुधाविती माथा ।

त्या भगवंताची कथा । माझिया हितालागीं सांगा ॥ ६ ॥

जो परमात्मा श्रीहरी । तो सृष्ट्यादि यगयुगांतरीं ।

कोणें नामें रूपें वर्णाकारीं । भक्त कैशापरी पूजिती ॥ ७ ॥

आणि ते काळींच्या प्रजा । कैसेनि यजिती अधोक्षजा ।

कवणे विधीं करिती पूजा । तें योगिराजा सांगिजे ॥ ८ ॥

तुमचे मुखींचें कृपावचन । त्यापुढें अमृतही गौण ।

वचनें परमानंद पूर्ण । जन्ममरण उच्छेदी ॥ ९ ॥

त्याहीमाजीं भगवग्दुण । युगानुवर्ती नारायण ।

त्याचें भजनपूजनविधान । कृपा करून सांगिजे स्वामी ॥ ३१० ॥

ऐकोनि रायाचें वचन । संतोषले अवघे जण ।

जाणोनि हरिगुणांचा प्रश्र्न । कनिष्ठ ’करभाजन’ बोलता झाला ॥ ११ ॥


श्रीकरभाजन उवाच ।

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिरित्येषु केशवः ।

नानावर्णाभिधाकारो नानैव विधिनेज्यते ॥ २० ॥

नाना वर्ण नानाकारें । नाना नाम नानोपचारें ।

कृता-त्रेता-व्दापरें । भक्त निर्धारे केशवु यजिती ॥ १२ ॥

’क’कार ब्रह्मा ’व’कार विष्णु । ’श’कार स्वयें त्रिनयनु ।

केशव तो गुणविहीनु । प्रकाश पूर्ण तिहींचा ॥ १३ ॥

केशव केवळ अर्धमात्रा । न ये व्यक्ताव्यक्त उच्चारा ।

व्याप्येंवीण व्यापकु खरा । सबाह्याभ्यंतरा एकत्वें ॥ १४ ॥

तोचि युगपरत्वें रूप नाम । भजनविधि क्रियाधर्म ।

भक्त पूजिती पुरुषोत्तम । तो अनुक्रम अवधारीं ॥ १५ ॥

कृते शुक्लश्चतुर्बाहुर्जटिलो वल्कलाम्बरः ।

कृष्णाजिनोपवीताक्षान्‌ बिभ्रद्‌ दण्डकमण्डलू ॥ २१ ॥

कृतयुगीं श्र्वेतवर्णधर । जटिल चतुर्भुज वल्कलांबर ।

दंडकमंडल्वंकित कर । अजिन ब्रह्मसूत्र अक्षमाला हातीं ॥ १६ ॥

ब्रह्मचर्यें दृढव्रत । ये चिन्हीं चिन्हांकित ।

परमात्मा मूर्तिमंत । भक्त यापरी यजिती ॥ १७ ॥

मनुष्यास्तु तदा शान्ता निर्वैराः सुहृदः समाः ।

यजन्ति तपसा देवं शमेन च दमेन च ॥ २२ ॥

ते काळींचे सकळ नर । सदा शांत निवैर ।

समताबुध्दी निरंतर । सुहृन्मित्र परस्परें ॥ १८ ॥

तैं तपें करावें देवयजन । त्या तपाचें मुख्य लक्षण ।

शम-दम साधूनि संपूर्ण । भगवभ्दजन स्वयें करिती ॥ १९ ॥

तैं देवाचें नामोच्चरण । दशधा नामीं नामस्मरण ।

तेंचि नाम कोण कोण । ऐक सावधान नृपनाथा ॥ ३२० ॥

हंसः सुपर्णो वैकुण्ठो धर्मो योगेश्वरोऽमलः ।

ईश्वरः पुरुषोऽव्यक्तः परमात्मेति गीयते ॥ २३ ॥

हंस सुपर्ण वैकुंठ । धर्म योगेश्र्वर श्रेष्ठ ।

अमल ईश्र्वर वरिष्ठ । पुरुष अव्यक्त नामपाठ परमात्मा म्हणती ॥ २१ ॥

ते काळींचे भक्त श्रेष्ठ । या नामांचा नामपाठ ।

गायन करिती घडघडाट । भवसंकट निर्दाळिती ॥ २२ ॥

हें कृतयुगींचें यजन । तुज सांगितलें संपूर्ण ।

आतां त्रेतायुगींचें भजन । मूर्तीचें ध्यान तें ऐक ॥ २३ ॥

त्रेतायां रक्तवर्णोऽसौ चतुर्बाहुस्त्रिमेखलः ।

हिरण्यकेशस्त्रय्यात्मा स्रुक्स्रुवाद्युपलक्षणः ॥ २४ ॥

त्रेतीं यज्ञमूर्तिं पुरुषोत्तमु । रक्तवर्ण ज्वलनोपमु ।

पिंगटकेश निर्धूमु । देवदेवोत्तमु चतुर्बाहू ॥ २४ ॥

तया यज्ञपुरुषा निर्मळा । त्रिगुणांची त्रिमेखळा ।

वेदत्रयीचा पूर्णमेळा । मूर्तीचा सोहळा तदात्मकचि ॥ २५ ॥

स्त्रुक-स्त्रुवा-पाणिग्रहण । हेंचि तयाचें उपलक्षण ।

त्रेतायुगीं नारायण । येणें रूपें जाण निजभक्त ध्याती ॥ २६ ॥

तं तदा मनुजा देवं सर्वदेवमयं हरिम्‌ ।

यजन्ति विद्यया त्रय्या धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिनः ॥ २५ ॥

तैंचे जे मनुष्य जाण । त्रिवेदीं करिती भजन ।

सर्वदेवस्वरूप हरि पूर्ण । यापरी यजन त्रेतायुगीं ॥ २७ ॥

त्रेतायुगीं सर्वही नर । वेदोक्तीं नित्य सादर ।

सर्वही भजनतत्पर । धर्मिष्ठ समग्र अतिधार्मिक ॥ २८ ॥

ते धर्मिष्ठ धार्मिक जन । अष्टधा नामीं नामस्मरण ।

गजरें करिती सदा पठण । तें नामाभिधान ऐक राया ॥ २९ ॥

विष्णुर्यज्ञः पृश्निगर्भः सर्वदेव उरुक्रमः ।

वृषाकपिर्जयन्तश्च उरुगाय इतीर्यते ॥ २६ ॥

विष्णु यज्ञ पृश्र्निजन्म । सर्वदेव उरुक्रम ।

वृषाकपि जयंतनाम । उरुगाय परम नामें स्मरती ॥ ३३० ॥

व्दापरीं भगवध्द्‍यान । ते युगींचें पूजाविधान ।

भक्त कैसें करिती भजन । नामस्मरण तें ऐक ॥ ३१ ॥

द्वापरे भगवाञ्श्यामः पीतवासा निजायुधः ।

श्रीवत्सादिभिरङ्कैश्च लक्षणैरुपलक्षितः ॥ २७ ॥

व्दापरीं घनश्यामवर्ण । अतसीपुष्पप्रभासमान ।

पीतांबरपरिधान । श्रीवत्सचिन्ह‍अंकित ॥ ३२ ॥

शंख-चक्र-पद्म-गदा । चारी भुजा सायुधा ।

इहीं लक्षणीं गोविंदा । लक्षिती सदा निजभक्त ॥ ३३ ॥

तं तदा पुरुषं मर्त्या महाराजोपलक्षणम्‌ ।

यजन्ति वेदतन्त्राभ्यां परं जिज्ञासवो नृप ॥ २८ ॥

शशांकछत्र मणि चामर । राजलक्षणीं राजोपचार ।

यापरी व्दापरींचे नर । अतिसादर पूजेसी ॥ ३४ ॥

शीघ्र पावावया परात्पर । वैदिक तांत्रिक पूजा मिश्र ।

तत्वजिज्ञासु करिती नर । भजनतत्पर या रीतीं ॥ ३५ ॥

ते काळीचें नामस्मरण । जेणें हो‌ई कलिमलदहन ।

त्या नामांचें अभिधान । ऐक सांगेन नृपनाथा ॥ ३६ ॥

नमस्ते वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च ।

प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नमः ॥ २९ ॥

’वासुदेवा’ तुज लोटांगण । ’संकर्षणा’ तुज नमन ।

’प्रद्युम्रा’ प्रणाम पूर्ण । अभिनंदन ’अनिरुध्दा’ ॥ ३७ ॥

नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने ।

विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नमः ॥ ३० ॥

’नारायणा’ ऋषिवरा । ’महापुरुषा’ सुरेंद्रा ।

’विश्र्वरूपा’ विश्र्वेश्र्वरा’ । महात्म्या श्रीवरा नमन तुज ॥ ३८ ॥

’सर्व भूतीं तूं भूतात्मा’ । तुज नमो पुरुषोत्तमा ।

व्दापरीं ऐशिया नामां । नृपोत्तमा सदा स्मरती ॥ ३९ ॥

त्या नामांच्या पाठा । तेणें देवासी संतोष मोठा ।

वेगीं सांडोनि वैकुंठा । धावे अवचटा कीर्तनामाजीं ॥ ३४० ॥

इति द्वापर उर्वीश स्तुवन्ति जगदीश्वरम्‌ ।

नानातन्त्रविधानेन कलावपि तथा शृणु ॥ ३१ ॥

यांहीं नामीं स्तुतिस्तवन । व्दापरींचे करिती जन ।

आतां कलियुगींचें भजन । तंत्रोक्त विधान ऐक राया ॥ ४१ ॥

कृष्णवर्णं त्विषाकृष्णं साङ्गोपाङ्गास्त्रपार्षदम्‌ ।

यज्ञैः सङ्कीर्तनप्रायैर्यजन्ति हि सुमेधसः ॥ ३२ ॥

कलियुगीं श्रीकृष्णदेवो । वर्णूं कृष्णवर्णप्रभावो ।

प्रभा इंद्रनीळकीळ-समुदावो । मूर्ती तशी पहा हो शोभायमान ॥ ४२ ॥

मूर्ति सर्वावयवीं साग्ड़ । वेणुविषाणादि उपांग ।

चारी भुजा पराक्रमी चांग । आयुधें अव्यंग शंखचक्रादिक ॥ ४३ ॥

पृष्ठभागीं निजपार्षद । नंदसुनंदादि सायुध ।

कलियुगीं प्रज्ञाप्रबुध्द । यापरी गोविंद चिंतिती सदा ॥ ४४ ॥

मधुपर्कादिक विधान । साग्ड़ केलें जें पूजन ।

तेंही मानोनियां गौण । आवडे कीर्तन कलियुगीं कृष्णा ॥ ४५ ॥

नवल कैसें राजाधिराजा । कीर्तन तेचि महापूजा ।

ऐशी आवडी अधोक्षजा । कीर्तनें गरुडध्वजा उल्हासु सदा ॥ ४६ ॥

कीर्तन पढियें गोविंदा । यालागीं सन्मानी नारदा ।

तो कृष्णकीर्ती पढे सदा । नामानुवादा गर्जतु ॥ ४७ ॥

कीर्तन करितां नामानुवाद । संकटीं रक्षिला प्रल्हाद ।

कीर्तनें तुष्टे गोविंद । छेदी भवबंध दासांचा ॥ ४८ ॥

गजेंद्रें नामस्मरण । करितां पावला नारायण ।

त्याचें तोडोनि भवबंधन । निजधामा आपण स्वयें नेला ॥ ४९ ॥

अधमाधम अतिविखटी । तोंडा रामु आला अवचटीं ।

ते गणिका कीं वैकुंठीं । कृष्णें नामासाठीं सरती केली ॥ ३५० ॥

महादोषांचा मरगळा । अतिनष्ट अजामेळा ।

तोही नामें निर्मळ केला । प्रतापु आगळा नामाचा ॥ ५१ ॥

नामें विनटलीं गोविंदीं । ते संकटीं राखिली द्रौपदी ।

नाम तोडी आधिव्याधी । जाण त्रिशुध्दी दासांची ॥ ५२ ॥

अंतरशुध्दीचें कारण । मुख्यत्वें हरिकीर्तन ।

नामापरतें साधन । सर्वथा आन असेना ॥ ५३ ॥

कीर्तनीं हरीची आवडी कैशी । वत्सालागीं धेनु जैशी ।

कां न विसंबे जेवीं माशी । मोहळासी क्षणार्ध ॥ ५४ ॥

तेवीं नाम स्मरतया भक्ता । अतिशयें आवडी अच्युता ।

दासांची अणुमात्र अवस्था । निजांगें सर्वथा निवारी स्वयें ॥ ५५ ॥

यालागी हरिकीर्तनीं गोडी । जयासी लागली धडफुडी ।

त्यासी नाना साधनांच्या वोढी । सोसावया सांकडीं कारण नाहीं ॥ ५६ ॥

ज्यासी कीर्तनीं कथाकथनीं । चौगुण आल्हाद उपजे मनीं ।

तो उध्दरला सर्व साधनीं । पवित्र अवनी त्याचेनी ॥ ५७ ॥

एकचि जरी नाम वाचे । सदा वसे श्रीरामाचें ।

तरी पर्वत छेदोनि पापाचे । परमानंदाचें निजसुख पावे ॥ ५८ ॥

आवडीं करितां हरिकीर्तन । हृद्‍यीं प्रगटे श्रीजनार्दन ।

त्याहोनि श्रेष्ठ साधन । सर्वथा आन असेना ॥ ५९ ॥

थोर कीर्तनाचें सुख । निष्ठा तुष्टे यदुनायक ।

कीर्तनें तरले असंख्य । साबडे लोक हरिनामें ॥ ३६० ॥

यालागीं कीर्तनाहूनि थोर । आन साधन नाहीं सधर ।

मा कवण हेतू पामर । कीर्तन नर निंदिती ॥ ६१ ॥

एवं नामकीर्तनीं विमुख । ते स्वप्नींही न देखती सुख ।

कीर्तनव्देषें मूर्ख । अतिदुःख भोगिती ॥ ६२ ॥

ज्यांचे हृद्‍यीं व्देषसंचार । जळो जळो त्याचा आचार ।

सर्व काळ व्देषी नर । दुःख दुस्तर भोगिती ॥ ६३ ॥

कलियुगीं जे बुध्दिमंत । ते नामकीर्तनीं सदा निरत ।

गौरवूनि नाम स्मरत । हर्षयुक्त सप्रेम ॥ ६४ ॥

; नाना अवतार अतिगहन । त्यांत श्रीराम कां भगवान्‌ कृष्ण ।

यांचें चरित्र अतिपावन । त्यांचें चरणवंदन सांगत ॥ ६५ ॥

ध्येयं सदा परिभवघ्नमभीष्टदोहं । तीर्थास्पदं शिवविरिञ्चिनुतं शरण्यम्‌ ।

भृत्यार्तिहं प्रणतपाल भवाब्धिपोतं । वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम्‌ ॥ ३३ ॥

लय लक्षें ध्यानलक्षणें । देव देवी ध्येय ध्यानें ।

तृणप्राय केलीं जेणें । हरिचरणस्मरणें तत्काळ ॥ ६६ ॥

यालागीं ध्यानासी तें वरिष्ठ । ध्यातां छेदी कल्पनादि कष्ट ।

भक्तांचें अति‌अभीष्ट । मनोरथ इष्ट सदा पुरवी ॥ ६७ ॥

नित्य ध्यातां हरीचे चरण । करी भक्तदेहरोगदुःखहरण ।

इतुकेंच राया नव्हे जाण । करी निर्दळण भवरोगा ॥ ६८ ॥

भक्तांचे पुरवी मनोरथ । ते तूं म्हणसी विषययुक्त ।

परमानंदें नित्य तृप्त । निववी निजभक्त चरणामृतें ॥ ६९ ॥

वानूं चरणांची पवित्रता । शिवु पायवणी वाहे माथां ।

जे जन्मभूमी सकळ तीर्थां । पवित्रपण भक्तां चरणध्यानें ॥ ३७० ॥

अवचटें लागल्या चरण । पवित्र झाले पाषाण ।

मा जे जाणोनि करिती ध्यान । त्यांचें पवित्रपण काय वानूं ॥ ७१ ॥

जो सदा शत्रुत्वें वर्ततां । जेणें चोरून नेली निजकांता ।

त्याच्या बंधू शरणागता । दिधली आत्मता निजभावें ॥ ७२ ॥

कोरडी आत्मतेची थोरी । तैशी नव्हे गा नृपकेसरी ।

दे‌ऊनि सुवर्णाची नगरी । अचळतेवरी स्थापिला ॥ ७३ ॥

यालागीं शरणागतां शरण्य । सत्य जाण हरीचे चरण ।

यापरतें निर्भय स्थान । नाहीं आन निजभक्तां ॥ ७४ ॥

भक्तांची अणुमात्र व्यथा । क्षण एक न साहवे भगवंता ।

प्रल्हादाची अतिदुःखता । होय निवारिता निजांगें ॥ ७५ ॥

दावाग्नि गिळूनि अंतरीं । गोपाळ राखिले वनांतरीं ।

पांडव जळतां जोहरीं । काढिले बाहेरी विवरव्दारें ॥ ७६ ॥

करूनि सर्वांगाचा वोढा । नित्य निवारी भक्तांची पीडा ।

जो कां भक्तांचिया भिडा । रणरंगीं फुडां वागवी रथु ॥ ७७ ॥

ते चरण वंदितां साष्टांगीं । भक्तां प्रतिपाळी उत्संगी ।

ऐसी प्रणतपाळु कृपावोघीं । दुसरा जगीं असेना ॥ ७८ ॥

तरावया भवाब्धि प्रबळ । चरणांची नाव अडंडळ ।

अनन्यशरण सकळ । तारी तत्काळ चरणानुरागें ॥ ७९ ॥

ते महापुरुषाचे श्रीचरण । शरणागता निजशरण्य ।

ज्यांचें सनकादिक ध्यान । करिती अभिवंदन सभ्दावें ॥ ३८० ॥

अगाध चरणांचें महिमान । वानितां वेदां पडिलें मौन ।

ब्रह्मा सदाशिव आपण । करितां स्तवन तटस्थ ठेले ॥ ८१ ॥

अगम्य अतर्क्य श्रीचरण । जाणोनि ब्रह्मादिक ईशान ।

साष्टांगें अभिवंदन । करूनियां स्तवन करिती ऐसें ॥ ८२ ॥

त्यक्त्वा सुदुस्त्यजसुरेप्सितराज्यलक्ष्मीं । धर्मिष्ठ आर्यवचसा यदगादरण्यम्‌ ।

मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधावद्‌ । वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम्‌ ॥ ३४ ॥

जे राज्यश्रियेकारणें । अमर लोलंगत मनें ।

तें राज्य श्रीरामें त्यागणें । वचनाकारणें पित्याच्या ॥ ८३ ॥

श्रीराम धर्मिष्ठ चोख । पितृवचनप्रतिपाळक ।

उभ्दट राज्य सांडोनि देख । निघे एका‌एक वनवासा ॥ ८४ ॥

वनवासा चरणीं जातां । सवें घेतली प्रिया सीता ।

येणें बोलें स्त्रीकामता । श्रोतीं सर्वथा न मानावी ॥ ८५ ॥

तरी केवळ स्त्री नव्हे सीता । ते निजभक्त जाण तत्वतां ।

सांडूनि राजभोगा समस्तां । सेवेच्या निजस्वार्था वना आली ॥ ८६ ॥

राज्यीं असतां रघुवीरें । दास्य दासां वांटलें अधिकारें ।

ते मी एकली एकसरें । सेवा वनांतरीं अवघीचि करीन ॥ ८७ ॥

ते सेवा यावया हाता । सकळ सेवेच्या निजस्वार्था ।

चरणचालीं चालोनि सीता । आली तत्वतां वनवासासी ॥ ८८ ॥

कैसें श्रीरामसेवेचें सुख । चरणीं चालतां नाठवे दुःख ।

विसरली मायामाहेरपक्ष । अत्यंत हरिख सेवेचा ॥ ८९ ॥

ऐशिया मनोगत-सभ्दावा । वना आली करावया सेवा ।

श्रीराम जाणे भक्तभावा । येरां देवां दानवां कळेना ॥ ३९० ॥

निजभक्तांचें मनोगत । जाणता एक रघुनाथ ।

कां श्रीरामसेवेचा स्वार्थ । जाणती निजभक्त भजनानंदें ॥ ९१ ॥

भगवभ्दजनाचें सुख । भक्त जाणती भाविक ।

भावेंवीण भजनसुख । अनोळखी अभाविकां ॥ ९२ ॥

पूर्ण भाविक भक्त सीता । हें कळलेंसे रघुनाथा ।

यालागीं तिचिया वचनार्था । होय धांवता मृगामागें ॥ ९३ ॥

मायिक मृगाचें सुवर्णभान । जरी जाणे रघुनंदन ।

तरी भक्तलळे पाळण । करी धावन मृगामागें ॥ ९४ ॥

बाळकाचेनि छंदें जाण । जेवी मा‌उली नाचे आपण ।

तेवीं मायामृगापाठीं धावन । करी रघुनंदन निजभक्तवाक्यें ॥ ९५ ॥

जो राम वानरांच्या गोष्टी । ऐकतां विकल्प न धरीं पोटीं ।

तो सीतेच्या वचनासाठीं । धांवे मृगापाठीं नवल कायी ॥ ९६ ॥

भलतैसें भक्तवचन । मिथ्या न म्हणे रघुनंदन ।

यालागीं निजचरणीं धावन । करी आपण मृगामागें ॥ ९७ ॥

एवं भक्तवाक्यें उठा‌उठी । जो पायीं धांवे मृगासाठीं ।

ज्याचे चरणरेणु अणुकुटी । वंदिती मुकुटीं शिवादि सर्व ॥ ९८ ॥

तो मृगामागें धांवतां जाण । पावन केले पाषाण ।

त्याच्या चरणां अनन्य शरण । अभिवंदन सभ्दावें ॥ ९९ ॥

एवं महापुरुषाचे चरण । अभिवंदनें करिती स्तवन ।

कलियुगीं कीर्तनें जन । परम पावन नित्ययुक्त ॥ ४०० ॥

एवं युगानुरूपाभ्यां भगवान्युगवर्तिभिः ।

मनुजैरिज्यते राजन्श्रेयसामीश्वरो हरिः ॥ ३५ ॥

एवं कृतादि-कलियुगवरी । इहीं नामीं रूपीं अवतारीं ।

सभ्दावें तैंच्या नरीं । भजिजे श्रीहरी श्रेयार्थ ॥ १ ॥

त्यांमाजीं कलियुगाची थोरी । वानिजे सभ्दावें ऋषीश्र्वरीं ।

येथें हरिकीर्तनावरी । मुक्ती चारी वोळगण्या ॥ २ ॥

कलिं सभाजयन्त्यार्या गुण ज्ञाः सारभागिनः ।

यत्र सङ्कीर्तनेनैव सर्वस्वार्थोऽभिलभ्यते ॥ ३६ ॥

अवधारीं राया सर्वज्ञा । धन्य धन्य कलियुग जाणा ।

जेथ सर्व स्वार्थ हरिकीर्तना-। नामस्मरणासाठीं होती ॥ ३ ॥

कलियुगीं दोष बहुत । केवीं कीर्तनें होय स्वार्थ ।

तेथें दोषत्यागें जे गुण घेत । ते नित्यमुक्त हरिकीर्तनीं ॥ ४ ॥

हरिकीर्तनें शुध्द चित्त । दोषत्यागें गुण संग्रहीत ।

ऐसे सारभागी कलियुगांत । परममुक्त हरिकीर्तने ॥ ५ ॥

कलीच्या गुणांतें जाणते । नामें मोक्ष जोडणें येथें ।

जाणोनि करिती कीर्तनातें । ते जाण निश्र्चितें नित्यमुक्त ॥ ६ ॥

कलियुगीं हेंचि सार । नाम स्मरावें निरंतर ।

करिती नामाचा निजगजर । ते मुक्त नर नृपनाथा ॥ ७ ॥

स्‌ंमत श्लोक - ध्यायन्‌ कृते यजन्यज्ञैस्त्रेतायां द्वापरेऽर्चयन्‌ । यदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम्‌ ॥

कृतयुगीं शमदमादिसाधन । त्रेतायुगीं वेदोक्त यज्ञ ।

व्दापरीं आगमोक्त पूजन । तंत्रविधान विधियुक्त ॥ ८ ॥

यापरी त्रियुगीं जना । परम संकट साधना ।

करितांही परी मना । अणुमात्र जाणा उपरमु नव्हे ॥ ९ ॥

तीं अवघींच साधनें । कलीनें लाजविलीं कीर्तनें ।

जेथ गातां नाचतां आपणें । वश्य करणें परमात्मा ॥ ४१० ॥

आखरीं हुंबळी गुणें । ऐकतां गोवळांचें गाणें ।

देव भुलला जीवेंप्राणें । त्यांसवें नाचणें स्वानंदें ॥ ११ ॥

कृष्णा कान्हो गोपाळा । या आरुष नामांचा चाळा ।

घे‌ऊन गर्जती वेळोवेळां । तेणें घनसांवळा सुखावे ॥ १२ ॥

तेणें सुखाचेनि संतोषें । देवो परमानंदें उल्हासे ।

एवं कलियुगीं कीर्तनवशें । भक्त अनायासें उध्दरती ॥ १३ ॥

कीर्तन‍आवर्तनमेळीं । जळती पापांच्या वडवाळी ।

भक्त उध्दरती तत्काळीं । हरिनामें कलि दाटुगा ॥ १४ ॥

कलियुगीं हेचि थोरी । नामसंकीर्तनावारी ।

चहूं वर्णां मुक्त करी । तेथ न विचारी स्त्री शूद्र ॥ १५ ॥

वेदु अत्यंत कृपणु जाला । त्रिवर्णांचे कानीं लागला ।

स्त्रीशूद्रादिकांसी अबोला । धरूनि ठेला अद्यापि ॥ १६ ॥

तें वेदाचें अतिन्यून । उध्दरीं हरिनामकीर्तन ।

स्त्री शूद्र अंत्यज जन । उध्दरण हरिनामें ॥ १७ ॥

कीर्तनें स्वधर्मु वाढे । कीर्तनें स्वधर्मु जोडे ।

कीर्तनें परब्रह्म आतुडे । मुक्ति कीर्तनापुढें लाजोनि जाय ॥ १८ ॥

कीर्तनानंदें चारी मुक्ति । हरिभक्तांतें वरूं येती ।

भक्त त्यांतें उपेक्षिती । तरी पायां लागती दास्यत्वें ॥ १९ ॥

एवढी कलियुगीं प्रचीती । कीर्तनाची परम ख्याती ।

राया जाण गा निश्र्चितीं । विकल्प चित्तीं झणें धरिसी ॥ ४२० ॥

कृतत्रेताव्दापारासी । निषेधु नाहीं नामासी ।

कलियुगीं नामापाशीं । चारी मुक्ती दासी स्वयें होती ॥ २१ ॥

न ह्यतः परमो लाभो देहिनां भ्राम्यतामिह ।

यतो विन्देत परमां शान्तिं नश्यति संसृतिः ॥ ३७ ॥

जे जन्ममरणांच्या आवर्तीं । पडिले संसारी सदा भ्रमती ।

त्या प्राणियां कलियुगाप्रती । कीर्तनें गती नृपनाथा ॥ २२ ॥

कलियुगीं कीर्तनासाठीं । संसाराची काढूनि कांटी ।

परमशांतिसुखसंतुष्टीं । पडे मिठी परमानंदीं ॥ २३ ॥

ऐसा कीर्तनीं परम लाभु । शिणतां सुरनरां दुर्लभु ।

तो कलियुगीं झाला सुलभु । यालागी सभाग्यां लोभु हरिकीर्तनीं ॥ २४ ॥

’कीर्तनास्तव चारी मुक्ती । भक्तांपासीं वोळंगती ।

हें न घडे ’ कोणी म्हणती । ऐक ते स्थिती नृपनाथा ॥ २५ ॥

कीर्तनीं हरिनामाचा पाठा । तेणें देवासी संतोष मोठा ।

वेगीं सांडोनि वैकुंठा । धांवे अवचटा कीर्तनामाजीं ॥ २६ ॥

हरिकीर्तना लोधला देवो । विसरला वैकुंठा जावों ।

तोचि आवडला ठावो । भक्तभावो देखोनी ॥ २७ ॥

जेथ राहिला यदुनायक । तेथेचि ये वैकुंठलोक ।

यापरी मुक्ति ’सलोक’ । कीर्तनें देख पावती भक्त ॥ २८ ॥

नामकीर्तन-निजगजरीं । भक्तां निकट धांवे श्रीहरी ।

तेचि ’समीपता’ मुक्ति खरी । भक्तांच्या करीं हरिकीर्तनें ॥ २९ ॥

कीर्तनें तोषला अधोक्षज । भक्ता प्रत्यक्ष गरुडध्वज ।

श्याम पीतवासा चतुर्भुज । तें ध्यान सहज ठसावे ॥ ४३० ॥

भक्तु कीर्तन करी जेणें ध्यानें । तें ध्यान दृढ ठसावें मनें ।

तेव्हां देवाचीं निजचिन्हें । भक्तें पावणें संपूर्ण ॥ ३१ ॥

श्याम चतुर्भुज पीतांबरधारी । शंखचक्रादि आयुधें करीं ।

हे ’सरूपता’ भक्तातें वरी । कीर्तनगजरीं भाळोनी ॥ ३२ ॥

तेव्हां देव भक्त समसमान । समान अवयव सम चिन्ह ।

भावें करितां हरिकीर्तन । एवढें महिमान हरिभक्तां ॥ ३३ ॥

दोघां एकत्र रमा देखे । देवो कोण तेंही नोळखे ।

ब्रह्मा नमस्कारीं चवके । देवो तात्विकें न कळे त्यासी ॥ ३४ ॥

भावें करितां हरिकीर्तन । तेणें संतोषे जनार्दन ।

उभयतां पडे आलिंगन । मिठी परतोन सुटेना ॥ ३५ ॥

तेव्हां सबाह्यांतरीं । देवो प्रगटे चराचरीं ।

दुजें देखावया संसारीं । सर्वथा उरी उरेना ॥ ३६ ॥

वृत्ति स्वानंदीं निमग्न । परतोनि कदा नव्हे भिन्न ।

’सायुज्यमुक्ति’ या नांव पूर्ण । जेणें दुजेपण असेना ॥ ३७ ॥

ऐशी लाहूनि पूर्ण सायुज्यता । तो जैं करी हरिकथा ।

ते कथेची तल्लीनता । जीवां समस्तां अतिप्रिय ॥ ३८ ॥

यापरी हरिकीर्तनापासीं । चारी मुक्ती होती दासी ।

भक्त लोधले हरिभजनसी । सर्वथा मुक्तीसी न घेती ॥ ३९ ॥

एवं योगयागादि तपसाधनें । पोरटीं केलीं हरिकीर्तनें ।

कलियुगीं नामस्मरणें । जड उध्दारणें हरिकीर्तनीं ॥ ४४० ॥

कृतादिषु प्रजा राजन्कलाविच्छन्ति सम्भवम्‌ ।

कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणाः ॥ ३८ ॥

कीर्तनासाठीं चारी मुक्ति । हेचि कलियुगीं मुख्य भक्ति ।

यालागीं इंद्रादि देवपंक्ति । जन्म इच्छिती कलियुगीं ॥ ४१ ॥

स्वर्ग नव्हे भोगस्थान । हें विषयाचें बंदिखान ।

कलियुगीं सभाग्य जन । जन्मोनि कीर्तन हरीचें करिती ॥ ४२ ॥

जेथीच्या जन्मा देव सकाम । तेथ कृतादि युगींचे उत्तमोत्तम ।

प्रजा अवश्य वांछिती जन्म । कीर्तनधर्म निजभजना ॥ ४३ ॥

कृतयुगींचे सभाग्य जन । यागीं पावले स्वर्गस्थान ।

तेही कलियुगीचें जाण । जन्म आपण वांछिती ॥ ४४ ॥

कृत त्रेत आणि व्दापर । तेथीलही मुख्य नर ।

कलियुगीं जन्म तत्पर । निरंतर वांछिती ॥ ४५ ॥

तैंचे लोक करिती गोष्टी । चारी पुरुषार्थ कीर्तनासाठीं ।

कलियुगीं हे महिमा मोठी । धन्य धन्य सृष्टीं कलियुग ॥ ४६ ॥

जे असती धन्यभागी । ते जन्म पावती कलियुगीं ।

ऐसें कलीच्या जन्मालागीं । नर-सुर-उरगीं उत्कंठा ॥ ४७ ॥

तरावया दीन जन । कलीमाजीं श्रीनारायाण्‌ ।

नामें छेदी भवबंधन । तारी हरिकीर्तन सकळांसी ॥ ४८ ॥

यालागीं कलिमाजीं पाहीं । श्रध्दा हरिकीर्तनाच्या ठायीं ।

जन तरती सुखोपायीं । संदेहो नाहीं नृपनाथा ॥ ४९ ॥

कलियुगीं बहुसाल नर । होतील नारायणीं तत्पर ।

भक्तीचें भोज विचित्र । स्त्रीशूद्र माजविती ॥ ४५० ॥

क्वचित्क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिशः ।

ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी ॥ ३९ ॥

कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ।

ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर ।

प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशयाः ॥ ४० ॥

विशेषें द्रविड देशाचे ठायीं । अतिशयें भक्ति वाढेल पाहीं ।

तेथेंही तीर्थविशेष भुयी । ते ते ठायीं अति‌उत्कट ॥ ५१ ॥

ताम्रपर्णीच्या तीरीं । हरिभक्तीची अगाध थोरी ।

कृतमालेच्या परिसरीं । उत्साहेंकरीं हरिभक्ति नांदे ॥ ५२ ॥

निर्मळजळा पयस्विनी । जीचिये पयःप्राशनीं ।

वृत्ति वाढे हरिचरणीं । दृढ भगवभ्दजनीं बुध्दी ॥ ५३ ॥

देखतां कावेरीची थडी । पळती पापांचिया कोडी ।

जेथ श्रीरंग वसे आवडीं । तेथें भक्ति दुथडी उभ्दट नांदे ॥ ५४ ॥

प्रतीचीमाजीं देतां बुडी । चित्तशुध्दि जोडे रोकडी ।

भजन वाढे चढोवढी । भक्तीची गुढी वैकुंठीं उभारे ॥ ५५ ॥

ऐकें नरवरचूडामणी । या पंचनदींचिया तीर्थस्त्रानीं ।

अथवा पयःप्राशनीं । भगवभ्दजनीं दृढ बुध्दी ॥ ५६ ॥

या तीर्थांचें केल्या दर्शन । होय कलिमलक्षालन ।

केल्या स्त्रान पयःप्राशन । भगवभ्दजन उल्हासे ॥ ५७ ॥

दर्शन स्पर्शन स्त्रान । या तीर्थींचें करितां जाण ।

वासुदेवीं निर्मळ भजन । नित्य नूतन दृढ वाढे ॥ ५८ ॥

यापरी जे भगवभ्दक्त । ते ऋणत्रयासी निर्मुक्त ।

सुरनरपितरां पंगिस्त । हरिभक्त कदा नव्हती ॥ ५९ ॥

देवर्षिभूताप्तनृणां पित्‍ईणां न किङ्करो नायमृणी च राजन्‌ ।

सर्वात्मना यः शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्तम्‌ ॥ ४१ ॥

शरणागता निजशरण्य । मुकुंदाचे श्रीचरण ।

सभ्दावें रिघाल्या शरण । जन्ममरण बाधीना ॥ ४६० ॥

जेथ बाधीना जन्ममरण । तेथें देव-ऋषि-आचार्य-पितृगण ।

यांच्या ऋणांचा पाड कोण । ते झाले उत्तीर्ण भगवभ्दजनें ॥ ६१ ॥

जो विनटला हरिचरणीं । तो कोणाचा नव्हे ऋणी ।

जेवीं परिसाचिये मिळणीं । लोह काळेपणीं निर्मुक्त ॥ ६२ ॥

सकळ पापांपासूनी । सुटिजे जेवीं गंगास्त्रानीं ।

तेवीं विनटल्या हरिचरणीं । निर्मुक्त त्रै‌ऋणीं भगवभ्दक्त ॥ ६३ ॥

भावें करितां भगवभ्दक्ती । सकळ पितर उध्दरती ।

ऋषीश्र्वरां नित्य तृप्ती । भगवभ्दक्ति-स्वानंदें ॥ ६४ ॥

स्वानंदें भगवभ्दक्ती । तेणें सर्व भूतें सुखी होती ।

पुत्रें केल्या भगवभ्दक्ती । आप्त उध्दरती मातापितरें ॥ ६५ ॥

सकळ देवांचा नियंता । अति‌उल्हासें त्यातें भजतां ।

देव‌ऋणाची वार्ता । भगवभ्दक्तां बाधीना ॥ ६६ ॥

ज्यांसी अनन्य भगवभ्दजन । ते कदा नव्हती कर्माधीन ।

कर्म ज्याचे आज्ञाधीन । त्या हरीसी शरण जो झाला ॥ ६७ ॥

तो नव्हे कर्माचा सेवक । नव्हे देवांचा पा‌इक ।

नव्हे प्राकृताचा रंक । अनन्य भाविक हरिभक्त ॥ ६८ ॥

जो हरीचा शरणागत । तो कोणाचा नव्हे अंकित ।

कर्माकर्मीं तो अलिप्त । नित्यमुक्त ऋणत्रयासी ॥ ६९ ॥

वासुदेव सर्वां भूतीं । हे दृढ ठसावे प्रतीती ।

यालागीं अलिप्त कर्मगती । सकळ ऋणनिर्मुक्ती भगवभ्दक्तां ॥ ४७० ॥

स्वपादमूलम्भजतः प्रियस्य त्यक्तान्यभावस्य हरिः परेशः ।

विकर्म यच्चोत्पतितं कथञ्चिद्धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्टः ॥ ४२ ॥

सांडूनि देहाच्या अभिमाना । त्यजूनि देवतांतरभजना ।

जे अनन्य शरण हरिचरणां । ते कर्मबंधना नातळती ॥ ७१ ॥

यापरी जे अनन्य शरण । तेचि हरीसी पढियंते पूर्ण ।

हरिप्रियां कर्मबंधन । स्वप्नींही जाण स्पर्शों न शके ॥ ७२ ॥

राया म्हणसी ’भगवभ्दक्त । विहितकर्मीं नित्यनिर्मुक्त ’ ।

ते जरी विकर्म आचरत । तरी प्रायश्र्चित्त न बाधी त्यांसी ॥ ७३ ॥

जेवीं पंचाननाचें पिलें । न वचे मदगजांचेनि वेढिलें ।

तेवीं हरिप्रियीं विकर्म केलें । त्यांसी न वचे बांधिलें यमाचेनि ॥ ७४ ॥

स्मरतां एक हरीचें नाम । महापातक्यां वंदी यम ।

मा हरीचे पढियंते परम । तयां विकर्में यम केवीं दंडी ॥ ७५ ॥

आशंका ॥ ’वेदाज्ञा विष्णूची परम । वेदें विहिलें धर्माधर्म ।

भक्त आचरतां विकर्म । केवीं वेदाज्ञानेम न बाधी त्यांसी ’ ॥ ७६ ॥

जेवीं रायाचा सेवक आप्त । ति व्दारपाळां नव्हे अंकित ।

तेथ रायाचा पढियंता सुत । त्यांचा पंगिस्त तो केवीं होय ॥ ७७ ॥

हरिनामाचें ज्यासी स्मरण । वेद त्याचे वंदी चरण ।

मा जो हरीचा पढियंता पूर्ण । त्यासी वेदविधान कदा न बाधी ॥ ७८ ॥

भक्तापासूनि विकर्मस्थिती । कदा न घडे गा कल्पांतीं ।

अवचटें घडल्या दैवगतीं । त्या कर्मा निर्मुक्ति अच्युतस्मरणें ॥ ७९ ॥

बाधूं न शके कर्माकर्म । ऐसा कोण भागवतधर्म ।

ते भक्तीचें निजवर्म । उत्तमोत्तम अवधारीं ॥ ४८० ॥

त्यजूनि देहाभिमानवोढी । सर्वां भूतीं हरिभक्ति गाढी ।

तो कर्माकर्में पायीं रगडी । मुक्ति पाय झाडी निजकेशीं ॥ ८१ ॥

तो ज्याकडे कृपादृष्टीं पाहे । त्याचें निर्दळे भवभये ।

तो जेथ म्हणे राहें । तेथें लाहे मुक्तिसुख ॥ ८२ ॥

त्याचेनि अनुग्रहकरीं । देव प्रगटे दीनाच्या अंतरीं ।

त्याच्या कर्माकर्माची बोहरी । स्वयें श्रीहरी करूं लागे ॥ ८३ ॥

जेवीं प्रगटल्या दिनमणी । अंधार जाय पळोनी ।

राम प्रगटल्या हृद्‍यभुवनीं । कर्माकर्मधुणी सहजचि ॥ ८४ ॥

भगवंताची नामकीर्ति । याचि नामें परम भक्ति ।

भक्तीपाशीं चारी मुक्ति । दासीत्वें वसती नृपनाथा ॥ ८५ ॥

ऐकोनि भक्तीची पूर्ण स्थिती । रोमांचित झाला नृपती ।

आनंदाश्रु नयनीं येती । सुखावलिया वृत्तीं डुल्लतु ॥ ८६ ॥

आंगतां वैदेहाची स्थिती । नारदु सुखावे निजचित्तीं ।

तो उल्हासें वसुदेवाप्रती । सांगे समाप्ति इतिहासाची ॥ ८७ ॥


श्रीनारद उवाच ।

धर्मान्‌ भागवतानित्थं श्रुत्वाथ मिथिलेश्वरः ।

जायन्तेयान्‌ मुनीन्‌ प्रीतः सोपाध्यायो ह्यपूजयत्‌ ॥ ४३ ॥

नारद इतिहास सांगतु । तेवींच आनंदें डुल्लतु ।

तेणें आनंदें बोलतु । भक्तीचें मथितु वसुदेवाप्रती ॥ ८८ ॥

यापरी जयंतीसुतीं । भगवंताची उभ्दट भक्ती ।

सांगितली परम प्रीतीं । मिथिलेशाप्रती निजबोधें ॥ ८९ ॥

ऐकोनि त्यांचिया वचना । सुख जाहलें विदेहाचिया मना ।

मग अतिप्रीतीं पूजना । जयंतीनंदनां पूजिता झाला ॥ ४९० ॥

श्रवणें जाहली अतिविश्रांती । तेणें पूजेलागीं अतिप्रीती ।

विदेहा उल्हासु चित्तीं । स्वानंदस्थितीं पूजिता झाला ॥ ९१ ॥

पूजेचा परम आदरु । जयंतीनंदना केला थोरु ।

उपाध्याय जो अहल्याकुमरु । तेणेंही अत्यादरु पूजेसी केला ॥ ९२ ॥

ततोऽन्तर्दधिरे सिद्धाः सर्वलोकस्य पश्यतः ।

राजा धर्मानुपातिष्ठन्नवाप परमां गतिम्‌ ॥ ४४ ॥

यापरी ते भागवतश्रेष्ठ । नवही जण अतिवरिष्ठ ।

समस्तां देखतांचि स्पष्ट । झाले अदृष्ट ऊर्ध्वगमनें ॥ ९३ ॥

ते भागवतधर्मस्थितीं । अनुष्ठूनि भगवभ्दक्ती ।

राजा पावला परम गती । पूर्णप्राप्ती निजबोधें ॥ ९४ ॥

भावें करितां भगवभ्दक्ती । देहीं प्रगटे विदेहस्थिती ।

ते पावोनि नृपती । परम विश्रांती पावला ॥ ९५ ॥

त्वमप्येतान्‌ महाभाग धर्मान्‌ भागवतान्‌ श्रुतान्‌ ।

आस्थितः श्रद्धया युक्तो निःसङ्गो यास्यसे परम्‌ ॥ ४५ ॥

सकळ भाग्यांचिया पंक्ती । जेथें ठाकल्या येती विश्रांती ।

ते वसुदेवा भाग्यस्थिती । तुझ्या घराप्रती क्रीडत ॥ ९६ ॥

वसुदेवा तुझेनि नांवें । देवातें ’वासुदेव’ म्हणावें ।

तेणें नामाचेनि गौरवें । जनांचे आघवे निरसती दोष ॥ ९७ ॥

येवढ्या भाग्याचा भाग्यनिधि । वसुदेवा तूंचि त्रिशुध्दि ।

तुवां भागवतधर्माचा विधि । आस्तिक्यबुध्दीं अवधारिला ॥ ९८ ॥

श्रध्देनें केलिया वस्तुश्रवणा । मननयुक्त धरावी धारणा ।

तैं निःसंग हो‌ऊनियां जाणा । पावसी तत्क्षणा निजधामासी ॥ ९९ ॥

जया निजधामाच्या ठायीं । कार्य कारण दोन्ही नाहीं ।

त्या परम पदाचे ठायीं । निजसुखें पाहीं सुखरूप होसी ॥ ५०० ॥

युवयोः खलु दम्पत्योर्यशसा पूरितं जगत्‌ ।

पुत्रतामगमद्यद्वां भगवानीश्वरो हरिः ॥ ४६ ॥

तुम्हां दांपत्याचिये कीर्ती । यशासी आली श्रीमंती ।

तुमचे यशें त्रिजगती । परमानंदें क्षिती परिपूर्ण झाली ॥ १ ॥

ज्यालागीं कीजे यजन । ज्यालागीं दीजे दान ।

ज्यालागीं कीजे तपाचरण । योगसाधन ज्यालागीं ॥ २ ॥

जो न वर्णवे वेदा शेषा । जो दुर्लभ सनकादिकां ।

त्या पुत्रत्वें यदुनायका । उत्संगीं देखा खेळविसी ॥ ३ ॥

जो कळिकाळाचा निजशास्ता । जो ब्रह्मादिकांचा नियंता ।

जो संहारकाचा संहर्ता । जो प्रतिपाळिता त्रिजगती ॥ ४ ॥

जो सकळ भाग्याचें भूषण । जो सकळ मंडणां मंडण ।

षडूगुणांचें अधिष्ठान । तो पुत्रत्वें श्रीकृष्ण सर्वांगीं लोळे ॥ ५ ॥

दर्शनालिङ्गनालापैः शयनासनभोजनैः ।

आत्मा वां पावितः कृष्णे पुत्रस्नेहं प्रकुर्वतोः ॥ ४७ ॥

परब्रह्ममूर्ति श्रीकृष्ण । सादरें करितां अवलोकन ।

तेणें दृष्टि होय पावन । डोळ्यां संपूर्ण सुखावबोधु ॥ ६ ॥

कृष्णमुखींचीं उत्तरें । प्रवेशतां कर्णव्दारें ।

पवित्र झालीं कर्णकुहरें । कृष्णकुमरें अनुवादें ॥ ७ ॥

आळवितां श्रीकृष्ण कृष्ण । अथवा कृष्णेंसीं संभाषण ।

तेणें वाचा झाली पावन । जैसें गंगाजीवन संतप्तां ॥ ८ ॥

नाना यागविधीं यजिती ज्यातें । तेथ न घे जो अवदानातें ।

तो वारितांही दोंहीं हातें । बैसे सांगातें भोजनीं कृष्ण ॥ ९ ॥

दुर्लभु योगयागीं । तो वेळ राखे भोजनालागीं ।

मुखींचें शेष दे तुम्हांलागीं । लागवेगीं बाललीला ॥ ५१० ॥

तेणें संतप्त संतोखी । तोही ग्रास घाली तुम्हां मुखीं ।

तुम्हां ऐसें भाग्य त्रिलोकीं । नाहीं आणिकीं अर्जिलें ॥ ११ ॥

तेणें कृष्णशेषामृतें । रसना विटों ये अमृतातें ।

मा इतर रसा गोड तेथें । कोण म्हणतें म्हणावया ॥ १२ ॥

तेणें श्रीकृष्णरसशेषें । अंतरशुध्दि अनायासें ।

जें नाना तपसायासें । अतिप्रयासें न लभे कदा ॥ १३ ॥

देतां कृष्णाशीं चुंबन । तेणें अवघ्राणें घ्राण पावन ।

चुंबितांचि निवे मन । स्वानंद पूर्ण उल्हासे ॥ १४ ॥

तुम्हां बैसले देखे आसनीं । कृष्ण सवेग ये धांवोनी ।

मग अंकावरी बैसोनी । निजांगमिळणीं निववी कृष्णु ॥ १५ ॥

तेणें श्रीकृष्णाचेनि स्पर्शें । सर्वेंद्रियीं कामु नासे ।

तेणें कर्मचि अनायासें । होय आपैसें निष्कर्म ॥ १६ ॥

सप्रेमभावें संलग्न । देतां श्रीकृष्णासी आलिंगन ।

तेणें देहाचें देहपण । मीतूंस्फुरण हारपे ॥ १७ ॥

शयनाच्या समयरूपीं । जना गाढ मूढ अवस्था व्यापी ।

ते काळीं तुम्हांसमीपीं । कृष्ण सद्रूपीं संलग्न ॥ १८ ॥

योगी भावना भावून । कर्म कल्पिती कृष्णार्पण ।

तुमचीं सकळ कर्में जाण । स्वयें श्रीकृष्ण नित्यभोक्ता ॥ १९ ॥

पुत्रस्नेहाचेनि लालसें । सकळ कर्में अनायासें ।

स्वयें श्रीकृष्ण सावकाशें । परम उल्हासें अंगीकारी ॥ ५२० ॥

तुमची पवित्रता सांगों कैसी । पवित्र केलें यदुवंशासी ।

पुत्रत्वें पाळूनि श्रीकृष्णासी । जगदुध्दारासी कीर्ति केली ॥ २१ ॥

नाम घेतां ’वसुदेवसूनु’ । स्मरतां ’देवकीनंदनु’ ।

होय भवबंधच्छेदनु । ऐसें पावनु नाम तुमचें ॥ २२ ॥

तुम्ही तरा अनायासीं । हें नवल नव्हे विशेषीं ।

केवळ जे का कृष्णव्देषी । ते वैरी अनायासीं विरोधें तरती ॥ २३ ॥

वैरेण यं नृपतयः शिशुपालपौण्ड्र । शाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यैः ।

ध्यायन्त आकृतधियः शयनासनादौ । तत्साम्यमापुरनुरक्तधियां पुनः किम्‌ ॥ ४८ ॥

शिशुपाल दंतवक्र । पौंड्रक-शाल्वादि महावीर ।

कृष्णासीं चालविती वैर । व्देषें मत्सरें ध्यान करिती ॥ २४ ॥

घनश्याम पीतांबर कटे । विचित्रालंकारीं कृष्णु नटे ।

गदादि आयुधीं ऐसा वेठे । अतिबळें तगटे रणभूमीसी ॥ २५ ॥

ऐसें वैरवशें उभ्दट । क्रोधें कृष्णध्यान उत्कट ।

ते वैरभावें वरिष्ठ । तद्रूपता स्पष्ट पावले व्देषें ॥ २६ ॥

कंसासी परम भयें जाण । अखंड लागलें श्रीकृष्णध्यान ।

अन्नपान शयनासन । धाकें संपूर्ण श्रीकृष्ण देखे ॥ २७ ॥

कंसास्‌ उर भयावेशें । शिशुपाळादिक महाव्देषें ।

सायुज्य पावले अनायासें । मा श्रध्दाळू कैसे न पावती मोक्ष ॥ २८ ॥

तुम्ही तरी परम प्रीतीं । चित्तें वित्तें आत्मशक्तीं ।

जीवें वोवाळां श्रीपति । पायां ब्रह्मप्राप्ति तुमच्या लागे ॥ २९ ॥

पूर्ण प्राप्ति तुम्हांपासीं । ते तुमची न कळे तुम्हांसी ।

बालक मानितां श्रीकृष्णासी । निजलाभासी नाडणें ॥ ५३० ॥

मापत्यबुद्धिमकृथाः कृष्णे सर्वात्मनीश्वरे ।

मायामनुष्यभावेन गूढैश्वर्ये परेऽव्यये ॥ ४९ ॥

तुम्ही बाळकु माना श्रीकृष्ण । हा भावो अतिकृपण ।

तो परमात्मा परिपूर्ण । अवतरला निर्गुण कृष्णावतारें ॥ ३१ ॥

यासी झणें म्हणाल लेकरूं । हा ईश्र्वराचा ईश्र्वरु ।

सर्वात्मा सर्वश्र्वरु । योगियां योगींद्रु श्रीकृष्ण ॥ ३२ ॥

हा अविकारु अविनाशु । परात्परु परमहंसु ।

इंद्रियनियंता हृषीकेशु । जगन्निवासु जगदात्मा ॥ ३३ ॥

मायामनुष्यवेषाकृती । हा भासताहे सकळांप्रती ।

गूढ‍ऐश्र्वर्य महामूर्ती । व्यापक त्रिजगतीं गुणातीतु ॥ ३४ ॥

भूभारासुरराजन्य हन्तवे गुप्तये सताम्‌ ।

अवतीर्णस्य निर्वृत्यै यशो लोके वितन्यते ॥ ५० ॥

काळयवनादि असुर । कां जरासंधादि महावीर ।

अथवा राजे अधर्मकर । अतिभूभार सेना ज्यांची ॥ ३५ ॥

तो उतरावया धराभार । धर्म वाढवावया निर्विकार ।

संतसंरक्षणीं शार्ग्ड़धर । पूर्णावतार श्रीकृष्ण ॥ ३६ ॥

प्रतिपाळावया निजभक्तांसी । सुख द्यावया साधूंसी ।

अवतरला यदुवंशीं । हृषीकेशी श्रीकृष्ण ॥ ३७ ॥

तो असुरगजपंचाननु । सज्जनवन‍आनंदघनु ।

तुमच्या उदरीं श्रीकृष्णु । अवतार पूर्णु पूर्णांशेंसीं ॥ ३८ ॥

उध्दरावया त्रिजगती । थोर उदार केली कीर्ती ।

ज्याच्या अवताराची ख्याती । पवाडे पढती ब्रह्मादिक ॥ ३९ ॥

तरावया अतिदुस्तर । ज्याची कीर्ति गाती सुरनर ।

परमादरें ऋषीश्र्वर । कृष्णचरित्र सर्वदा गाती ॥ ५४० ॥

ज्याचें नाम स्मरतां भक्त । कळिकाळ नागवत ।

तो अवतार श्रीकृष्णनाथ । तुम्हांआंत प्रगटला ॥ ४१ ॥

श्रीकृष्ण परब्रह्मैकनिधी । त्यासी पाहूंनका बाळबुध्दीं ।

इतुकेन तुम्ही भवाब्धी । जाणा त्रिशुध्दी तरलेती ॥ ४२ ॥

ऐशी श्रीकृष्ण‍अवतारकथा । नारद वसुदेवा सांगतां ।

शुक म्हणे गा नृपनाथा । विस्मयो समस्तां थोर झाला ॥ ४३ ॥


श्रीशुक उवाच ।

एतत्‌ श्रुत्वा महाभागो वसुदेवोऽतिविस्मितः ।

देवकी च महाभागा जहतुर्मोहमात्मनः ॥ ५१ ॥

निमिजायंत मुनिगण । इतिहास पुरातन जीर्ण ।

कृष्ण परमात्मा ब्रह्म पूर्ण । नारद आपण निरूपी हर्षें ॥ ४४ ॥

शुक म्हणे परीक्षिती । ऐकोनि नारदवचनोक्ती ।

देवकीवसुदेवो चित्तीं । अतिविस्मितीं तटस्थ ॥ ४५ ॥

तया नारदाचेनि वचनें । कृष्ण परमात्मा बोलें येणें ।

देवकी वसुदेव निजपनें । दोघें जणें विस्मित ॥ ४६ ॥

तीं परम भाग्यवंत दोन्ही । जो पुत्रस्नेहो होता श्रीकृष्णीं ।

तो सांडोनियां तत्क्षणीं । कृष्णपरब्रह्मपणीं निश्र्चयो केला ॥ ४७ ॥

श्रीकृष्णीं ब्रह्मभावो । धरितां निःशेष मोहस्नेहो ।

हृद्‍यींचा निघोनि गेला पहा हो । बाप नवलावो भाग्याचा ॥ ४८ ॥

इतिहासमिमं पुण्यं धारयेद्यः समाहितः ।

स विधूयेह शमलं ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५२ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

जो निमिजायंतसंवादु । वसुदेवा सांगे नारदु ।

हा इतिहास अतिशुध्दु । जीवशिवभेदुच्छेदकु ॥ ४९ ॥

सावधानपणें श्रोता । तल्लीन हो‌ऊनि तत्वतां ।

हे इतिहासाची कथा । सादरता जो परिसे ॥ ५५० ॥

तेणें सकळ पुण्यांचिया राशी । श्रवणें जोडिल्या अहर्निशीं ।

तो गा पुरुषु अवश्यतेसी । ब्रह्मप्राप्तीसी सत्पात्र ॥ ५१ ॥

सार्थक एक एक पद । परिसतां होय अंतर शुध्द ।

यालागीं पावे ब्रह्मपद । परमानंद निजबोधें ॥ ५२ ॥

हे ’पंचाध्यायी’ म्हणणें घडे । पंचवक्त्र चंद्रचूडें ।

एकादशाचें ज्ञान गाढें । वर्णावया फुडें ध्वज उभविला ॥ ५३ ॥

हे पंचाध्यायी नव्हे जाण । एकादशाचे पंचप्राण ।

उपदेशावया शुध्द ज्ञान । सामोरे आपण स्वभक्तां आले ॥ ५४ ॥

हे पंचाध्यायी नव्हे केवळ । पंचम आलापे शुककोकिळ ।

एकादश वसंतकाळ । भक्त-अलिकुळ आलापवी स्वयें ॥ ५५ ॥

हाही नव्हे प्रकार । हे शर्करा पंचधार ।

चाखों धाडिली सत्वर । ज्ञानगंभीर निजभक्त ॥ ५६ ॥

हे पंचाध्यायी नव्हे सिध्द । एकादशाचे पंच गंध ।

भक्त आंवतावया शुध्द । धाडिली प्रसिध्द गंधाक्षता ॥ ५७ ॥

एकादश अतिविवेकी । यावया पंचाध्यायी पालखी ।

पुढें धाडिली कवतुकीं । निजभक्तविखीं कृपाळुवें ॥ ५८ ॥

हे कृष्ण-उध्दव‍अर्धमात्रा । अर्धोद्‍यो महायात्रा ।

ते यात्रेलागीं हांकारा । पंचाध्यायी खरा साधकां करी ॥ ५९ ॥

श्रीकृष्ण‍उध्दवमेळा । देखोनि ब्रह्मसुखाचा सोहळा ।

तो सांगों आली कळवळा । भक्तांजवळां पंचाध्यायी ॥ ५६० ॥

अहंकाराचें मेट होतें । तें उठवूनि श्रीकृष्णनाथें ।

केलें आत्मतीर्थें मुक्तें । अभयहस्तें उध्दवासी ॥ ६१ ॥

ते मुक्ततीर्थनवा‌ई । पुढें सांगों आली पंचाध्यायी ।

संसारश्रांत जे जे कांहीं । ते धांवा लवलाहीं विश्रांतीसी ॥ ६२ ॥

कृष्ण‍उध्दवगोडगोष्टी । हे निर्विकल्प कपिलाषष्ठी ।

ते पर्वकाळकसवटी । सांगों उठा‌उठीं पंचाध्यायी आली ॥ ६३ ॥

उध्दवालागीं भवसागरीं । उतरावया पाय‍उतारीं ।

भागवतमिषें श्रीहरी । सुगम सोपारी पायवाट केली ॥ ६४ ॥

पव्हणियाहूनि पाय‍उतारा । भागवतमार्ग अतिसोपरा ।

तो मार्गु दावावया पुरा । हांकारी स्त्रीशूद्रां पंचाध्यायी ॥ ६५ ॥

पुढील निरूपण‍आवडी । अतिशयें वाढे चढोवढी ।

ते कृष्णवाक्यरसगोडी । पंचाध्यायी फुडी साधावया सांगे ॥ ६६ ॥

कृष्ण‍उध्दवसंवादीं । हो‌ईल परब्रह्म-गवादी ।

साधकमुमुक्षांची मांदी । धांवे त्रिशुध्दी निजसुखार्थ ॥ ६७ ॥

परब्रह्म झालें सावेव । स्वरूपसुंदर ज्ञानगौरव ।

मनोहर रूपवैभव । स्वर्गींचे देव पाहों येती ॥ ६८ ॥

तो देवांचा स्तुतिवादु । सवेंचि उध्दवाचा निर्वेदु ।

कृष्ण‍उध्दवमहाबोधु । जेणें परमानंदु वोसंडे ॥ ६९ ॥

ते पुढील अध्यायीं कथा । रसाळ सांगेन आतां ।

अवधान द्यावें श्रोतां । ग्रंथार्था निजबोधें ॥ ५७० ॥

स्वयें वावडी करूनि पूर्ण । तिसी उडविजे जेवीं आपण ।

मग उडालेपणें जाण । आपल्या आपण संतोषिजे ॥ ७१ ॥

तेवीं मजनांवें कविता । करूनि स्वयें सग्दुरु वक्ता ।

एवं वदवूनियां ग्रंथार्था । श्रोतेरूपें सर्वथा संतोषे स्वयें ॥ ७२ ॥

तो एकपणेंवीण एकला एका । दुजेनवीण जनार्दनु सखा ।

तेणें पुढील ग्रंथ‍आवांका । विशदार्थें देखा विवंचिला ॥ ७३ ॥

नातळोनि दुजेपण । एका जनार्दना शरण ।

धरोनि श्रोत्यांचे चरण । पुढील अनुसंधान पावेल ॥ ७४ ॥

एका जनार्दन नांवें देख । दों नांवीं स्वरूप एक ।

हें जाणे तो आवश्यक । परम सुख स्वयें पावे ॥ ७५ ॥

एकाजनार्दना शरण । त्याची कृपा परिपूर्ण ।

पंचाध्यायी निरूपण । झाली संपूर्ण जनार्दनकृपा ॥ ५७६ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे वसुदेवनारदसंवादे एकाकार-टीकायां पंचमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ५२ ॥ ओव्या ५७६ ॥





॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय सहावा


॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो श्रीजनार्दना । भावार्थें नमितां चरणा ।

जनेंसहित मीपणा । नाहींच जाणा स्वयें केलें ॥१॥

लिंगदेहाचें मर्दन । तेंचि जनाचें अर्दन ।

यालागीं नामें जनार्दन । प्रगट जाण प्रसिद्धी ॥२॥

तुझी ऐशीच करणी । कर्म कर्ता नुरवूनि ।

सुखें नांदविसी जनीं । समाधानीं जनार्दना ॥३॥

सुखेंचि तुझें नाम घेतां । घातु करिसी जीविता ।

जीवु घे‌ऊनि तत्वतां । होसी सर्वथा कृपाळू ॥४॥

तुझे नामाचें प्रबळ बळ । माथा नुधविती कळिकाळ ।

चारी मुक्ति केवळ । होती निश्चळ निजदासी ॥५॥

नामें एवढें ढसाळ देणें । त्या तुझें स्वरूप कवण जाणे ।

सांडूनि जाणणें नेणणें । निवांत राहाणें तत्वतां ॥६॥

तुझा स्तुतिवादु करणें । तंव परतलीं श्रुति पुराणें ।

तेथ माझें आरुष बोलणें । कोठें कोणें सारावें ॥७॥

तुझा स्तुतिवादु तें मौन । तुझा कळवळा तें कीर्तन ।

कांहीं न करणें तें अनुसंधान । साचार जाण श्रीकृष्णा ॥८॥

ऐशियाही तुझे ठायीं । अचाट हांव उठिली पाहीं ।

तेचि अर्थीं चित्त दे‌ई । कृपानिर्वाही गुरुराया ॥९॥

खद्योत प्रकाशूं पाहे चांदा । मशक गरुडासी घे खांदां ।

तैसा मी एकादशस्कंधा । मूर्ख नुसधा टीकार्थी ॥१०॥

येचि विषयीं गुरुनाथा । कृपा करावी सर्वथा ।

ग्रंथरचना ग्रंथार्था । सार्थकता करावी ॥११॥

ऐशी विनवणी ऐकतां । कृपापद्मकरु ठेविला माथां ।

तंव उद्योत्कार जाहला ग्रंथा । यथार्थता निजदीपें ॥१२॥

नवल कृपेची करणी । अर्थचिंतामणीची खाणी ।

उघडली तत्क्षणीं । पदार्थश्रेणी कविमुद्रा ॥१३॥

लेतां सिद्ध अलंकारा । कवण सांकडें लेणारा ।

ताल राखतां खांबसूत्रा । लेपाच्या करा प्रयास काय ॥१४॥

बापाचीं पक्वान्नें घे‌उनी । बाळ घाली बापाचे वदनीं ।

तेणें साचचि तो संतोषोनी । होय मनीं सुखाचा ॥१५॥

तैशीच हेही कथा । तूंचि ग्रंथु तूंचि कविता ।

तेथें कोणीं घ्यावी अहंता । ’मी कर्ता’ म्हणौनी ॥१६॥

गुरूनें सांडविली ’अहंता’ । शेखीं राहों नेदीच ’सोहंता’ ।

तेथ मी एकु कवि-कर्ता । हेंही सर्वथा न सरे पैं ॥१७॥

सूचितां अहंकाराचा झाडा । सूचनाचि होय त्याचा जोडा ।

जो आपणियातें म्हणवी वेडा । तोचि गाढा अतिचतुर ॥१८॥

तैशीच हेही हो‌ईल वार्ता । यालागीं श्रीगुरुनाथा ।

चरणीं ठेविला माथा । कर्ता करविता तूंचि तूं ॥१९॥

मागील ग्रंथसंगती । पंचमाध्यायाचे अंतीं ।

नारद वसुदेवाप्रती । बोलिला उपपत्ति ते ऐशी ॥२०॥

हा परमात्मा श्रीहरी । लीलाविग्रहें देहधारी ।

अवतरला तुमचे घरीं । भाग्यें करी नटनाट्य ॥२१॥

हा ईशाचाही निज‌ईशु । वैकुंठींचा निजवासु ।

परमात्मा परेशु । जगदीशु श्रीकृष्णु ॥२२॥

तेंचि नारदवचनप्रमाण । प्रार्थावया श्रीकृष्ण ।

मिळवोनियां देवगण । द्वारकेसी जाण स्वयें आले ॥२३॥


श्रीशुक उवाच ।

अथ ब्रह्मात्मजैः देवैः प्रजेशैरावृतोऽभ्यगात्‌ ।

भवश्च भूतभव्येशो ययौ भूतगणैर्वृतः ॥ १ ॥

शुक म्हणे परीक्षिती । पहावया श्रीकृष्णमूर्ती ।

सुरवर द्वारकेसी येती । विचित्र स्तुति तिंहीं केली ॥२४॥

श्रीकृष्णमूर्तीचें कवतिक । पहावया देव सकळिक ।

चतुर्मुख पंचमुख । वेगें षण्मुख पातले ॥२५॥

करावयास प्रजा‌उत्पत्ती । पूर्वीं नेमिला प्रजापती ।

तोही आला द्वारकेप्रती । कृष्णमूर्ती पहावया ॥२६॥

सनकादिक आत्माराम । अवाप्तसकळकाम ।

तेही हो‌ऊनि आले सकाम । मेघश्याम पहावया ॥२७॥

भूतनायक रुद्रगण । आले अकराही जण ।

पहावया श्रीकृष्ण । भूतगणसमवेत ॥२८॥

पहावया श्रीकृष्णरावो । घे‌ऊनि गणांचा समुदावो ।

द्वारके आला महादेवो । भूतभविष्यांचा पहा हो त्रिकाळज्ञाता ॥२९॥

श्रीकृष्णदर्शनाची उत्कंठा । थोर लागली नीलकंठा ।

धांवतां मोकळ्या सुटल्या जटा । कृष्णवरिष्ठा पहावया ॥३०॥

इन्द्रो मरुद्‌भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ ।

ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवताः ॥ २ ॥

गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्धचारणगुह्यकाः ।

ऋषयः पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नराः ॥ ३ ॥

द्वारकामुपसञ्जग्मुः सर्वे कृष्णदिदृक्षवः ।

एकुणपन्नास मरुग्दण । तेणेंसीं इंद्र आला आपण ।

पहावया श्रीकृष्ण । स्वयें जाण सादर ॥३१॥

सांडोनियां रविमंडळ । बारा आदित्यांचा मेळा ।

पहावया कृष्णसोहळा । तृषित डोळां हो‌ऊनि आले ॥३२॥

सूर्य अधिष्ठिला डोळां । देखे पदार्थां सकळां ।

कृष्ण न देखतां आंधळा । सूर्यो पावला अंधत्व ॥३३॥

पाहतां श्रीकृष्णाचें मुखकमळ । फिटलें सूर्याचें पटळ ।

मग देखणा झाला केवळ । सर्वांगें सकळ स्वयें रवि ॥३४॥

तिन्ही अग्नी तेजाळे । परी ते धूमें झांकोळले ।

कृष्ण देखतांच उजळले । निर्धूम जाहले निजतेजें ॥३५॥

आठां वसूंचा मेळा । पाहों आला कृष्णलीला ।

म्हणे मदनाचा पुतळा । तंव तो खेळे लील कृष्णांकीं ॥३६॥

अश्विनीकुमार धन्वंतरी । तेही भवरोगें पीडिले भारी ।

कृष्णदर्शनामृतकरीं । निरुज क्षणावरी ते जाहले ॥३७॥

ऋषभदेव अंगिरस । रुद्र मीनले असमसाहस ।

विश्वे-साध्यदेव बहुवस । देवीं आकाश दाटलें ॥३८॥

आमुची गायनकळा मोठी । होतें गंधर्वांच्या पोटीं ।

ते कृष्णवेणुगीतासाठीं । जाहली शेवटीं न सरती ॥३९॥

यालागीं दर्शनाची आस । क्षणक्षणां पाहती वास ।

त्यांसी गायनकळा सावकाश । दिधली सुरस कृपामात्रें ॥४०॥

अप्सरा म्हणती आम्ही नाचणी । तंव काळियाच्या फणारंगणीं ।

एकेचि तालें लाजवूनी । तत्क्षणीं सांडिल्या ॥४१॥

त्या दीनवदना कामिनी । आल्या दर्शनालागोनी ।

नाचों शिकविल्या नाचणी । रासरंगणीं भृकुटिमात्रें ॥४२॥

पहावया श्रीरंग । आले पाताळींचे पन्नग ।

सिद्ध चारण अनेग । विद्याधर साङ्ग समुदायें ॥४३॥

कश्यपादि ऋषीश्वर । अर्यमादि पितर ।

गुह्यक आणि किन्नर । आले अपार स्वगणेंसीं ॥४४॥

एवं विमानांचिया पंक्तीं । दाटलिया द्वारकेप्रती ।

पहावया कृष्णमूर्ती । आले सुरपती स्वानंदें ॥४५॥

वपुषा येन भगवान्नरलोकमनोरमः ।

यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम्‌ ॥ ४ ॥

जेणें शरीरें श्रीहरी । नाना चरित्रांतें करी ।

यश विस्तारिलें संसारीं । दुराचारी तरावया ॥४६॥

ऐकतां श्रीकृष्णकीर्ती । चतुर्विध प्रायश्चितांची गती ।

खुंटली जी निश्चितीं । श्रवणार्थीं सादर जाहलिया ॥४७॥

भावें घेतलिया श्रीकृष्णनाम । सकळ पातकां करी भस्म ।

देवीं देखिला पुरुषोत्तम । विश्रामधाम जगाचें ॥४८॥

ठाणठकारें अति‌उत्तम । सुरनरांमाजी मनोरम ।

डोळ्यां जाहला विश्राम । मेघश्याम देखोनी ॥४९॥

मुकुटकुंडलें मेखला । कांसे कसिला सोनसळा ।

कंठीं रुळे वनमाळा । घनसांवळा शोभतु ॥५०॥

लावण्यगुणनिधान । अवतारमाळे मुख्य रत्‍न ।

देवीं देखिला श्रीकृष्ण । निवासस्थान द्वारका ॥५१॥

तस्यां विभ्राजमानायां समृद्धायां महर्द्धिभिः ।

व्यचक्षतावितृप्ताक्षाः कृष्णमद्‍भुतदर्शनम्‌ ॥ ५ ॥

कृष्णें अधिष्ठिली पुरी । कनककळसांचिया हारी ।

रत्नें जडिलीं नाना कुसरीं । तेज अंबरीं न समाये ॥५२॥

जे द्वारकेभीतरीं । कामधेनु घरोघरीं ।

कल्पद्रुमांचिया हारी । खेळणीं द्वारीं चिंतामणींचीं ॥५३॥

द्वारकाजननिवासियांसी । घरीं नवरत्‍नांचिया राशी ।

ऋद्धिसिद्धि करूनि दासी । हृषीकेशी नांदतु ॥५४॥

कृष्णरूपाचिया लालसे । डोळ्यां तेणें लाविलें पिसें ।

आवडी जाहले मोरपिसें । अतिडोळसें हरि‍अंगीं ॥५५॥

कैसी बरवेपणाची शोभा । पाहतां नयनीं निघती जिभा ।

रसाळपणें तो वालभा । उपनिषद्‌गाभा साकारला ॥५६॥

कृष्ण पहावया आवडी । होताहे देवांसी वरपडी ।

डोळ्यां थोर लागली गोडी । अर्ध घडी न विसंबती ॥५७॥

कृष्णरूपाचें कवतुक । पाहतां नयनां लागली भूक ।

अंतरीं निबिड दाटलें सुख । तरी अधिकाधिक भुकेले ॥५८॥

अवलोकितां श्रीकृष्णासी । दृष्टीसी दाटणी होतसे कैशी ।

मुंडपघसणी न्याहारासी । हृषीकेशी पहावया ॥५९॥

मागें पुढें श्रीकृष्णासी । देखणेनि वेढिलें चौंपाशीं ।

भाग्य उपजलें डोळ्यांसी । पूर्णपुरुषासी देखती ॥६०॥

श्रीकृष्ण घनमेघ सांवळा । निजात्मभावें पाहतां डोळां ।

सहजें श्यामता आली बुबुळा । कृष्णकळा ठसावली ॥६१॥

जो न कळेचि वेदविवंचना । योगियांच्या न ये ध्याना ।

त्या प्रत्यक्ष देखोनि कृष्णा । भाग्यगणना अपूर्व ॥६२॥

ऐसा देखोनियां श्रीहरी । देव सुमनांच्या शतधारीं ।

बहु वरुषले पै अंबरीं । राहोनि वरी विमानीं ॥६३॥

स्वर्गोद्यानोपगैर्माल्यैश्छादयन्तो युदूत्तमम्‌ ।

गीर्भिश्चित्रपदार्थाभिस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्‌ ॥ ६ ॥

मांदार पारिजात संतान । कल्पद्रुम हरिचंदन ।

ऐशिया वृक्षांचीं सुमनें जाण । कृष्णावरी संपूर्ण वरुषले ॥६४॥

श्रीकृष्णासी चहूंकडां । दिव्य सुमनांचा जाहला सडा ।

समस्त देवीं सन्मुख पुढां । केला पैं गाढा जयजयकारु ॥६५॥

सार्थ पदबंधरचना । नाना गद्यपद्यविवंचना ।

स्तवूं आदरिलें यदुनंदना । अमरसेना मिळोनी ॥६६॥

श्रीदेवा ऊचुः ।

नताः स्म ते नाथ पदारविन्दं बुद्धीन्द्रियप्राणमनोवचोभिः ।

यच्चिन्त्यतेऽन्तहृदि भावयुक्तैर्मुमुक्षुभिः कर्ममयोरुपाशात्‌ ॥ ७ ॥

विवेकयुक्त प्राणधारणा । मनसा वाचा कर्मणा ।

नमस्कारु तुझिया चरणां । सच्चिद्धना श्रीकृष्णा ॥६७॥

इंद्रिय‍उपरमालागीं जाणा । सांडूनि विषयवासना ।

दश इंद्रियीं लागलों चरणां । नमन श्रीकृष्णा निजभावें ॥६८॥

विषयीं हो‌ऊनियां उदास । सांडोनि संसाराची आस ।

चरण चिंतिती तापस । कर्मपाश छेदावया ॥६९॥

ऐसे मुक्तीचिया वासना । मुमुक्षु चिंतिती चरणां ।

त्यांसी अर्धक्षण न येसी ध्याना । दृढ भावना करितांही ॥७०॥

ते प्रत्यक्ष तुझे चरण । आम्हांसी झालें जी दरुषण ।

देव आपुल्या भाग्या आपण । अतिस्तवन करिताति ॥७१॥

देखूनि सगुण स्वरूपासी । एवढी श्लाघ्यता कां म्हणसी ।

जें आलें आकारासी । तें निश्चियेंसी मायिक ॥७२॥

जैसे तुम्ही शरीरधारी । तैसाच मीही एकु शरीरी ।

त्या माझेनि दर्शनेंकरीं । तुम्ही कैशापरी तराल ॥७३॥

ऐसें न म्हणावें जी अनंता । तूं मायेचा नियंता ।

हेंही कळलें असे तत्वतां । समूळ कथा परियेसीं ॥७४॥

त्वं मायया त्रिगुणयाऽऽत्मनि दुर्विभाव्यं । व्यक्तं सृजस्यवसि लुम्पसि तद्‍गुणस्थः ।

नैतैर्भवानजित कर्मभिरज्यते वै । यत्स्वे सुखेऽव्यवहितेऽभिरतोऽनवद्यः ॥ ८ ॥

झोंप लागल्या झोंप न दिसे पाहीं । जागें जाहल्या दिसतचि नाहीं ।

तैसी माया अतर्क्य देहीं । न पडे ठायीं सुरनरां ॥७५॥

मूळींच तुझी अतर्क्य माया । तिसी गुणक्षोभु जाहला साह्या ।

ते ब्रह्मादिकां न येचि आया । देवराया श्रीकृष्णा ॥७६॥

तूं धरोनि दैवीमायेसी । ब्रह्मादिकांतें सृजिसी ।

प्रतिपाळोनि संहारिसी । तूं त्या कर्मासी अलिप्त ॥७७॥

स्वप्नीं स्वयें सृष्टि सृजिली । प्रतिपाळूनि संहारिली ।

ते क्रिया कर्त्यासी नाहीं लागली । तेवीं सृष्टि केली त्वां अलिप्तत्वें ॥

७८॥

मृगजळाची भरणी । सूर्य करी निजकिरणीं ।

शोषूनि ने अस्तमानीं । अलिप्तपणीं तैसा तूं ॥७९॥

समूळ धर्माची वाढी मोडे । अधर्माची शीग चढे ।

तैं तुज अवतार धरणें घडे । आमुचें सांकडें फेडावया ॥८०॥

करोनि अधर्माचा घातु । धर्म वाढविशी यथस्थितु ।

देवांसी निजपदीं स्थापितु । कर्मातीतु तूं श्रीकृष्णु ॥८१॥

तुज अखंडदंडायमान । आत्मसुखाचें अनुसंधान ।

तें आम्हांसी नाहीं अर्ध क्षण । दीनवदन यालागीं ॥८२॥

ज्यासी आत्मसुख निरंतर । तो देहधारी परी अवतार ।

त्याचे चरण पवित्रकर । गंगासागर आदि तीर्थांसी ॥८३॥

तो जरी वर्ते गुणांआंतु । तरी तो जाणावा गुणातीतु ।

त्याचा चरणरेणु करी घातु । त्रैलोक्यांतु महापापां ॥८४॥

ऐशी तुझ्या दासांची कथा । त्या तुझे चरण वंदूं माथा ।

असो चरणांची हे कथा । कीर्ति ऐकतां निजलाभु ॥८५॥

चरण देखती ते भाग्याचे । त्यांचें महिमान न वर्णवे वाचे ।

पवित्रपण तुझिये कीर्तीचें । परिस साचें स्वामिया ॥८६॥

अग्निशिखा समसमानीं । इंधन घलितां वाढे अग्नी ।

आशा वाढे देहाभिमानीं । श्रवणकीर्तनीं ते त्यागवी ॥८७॥

शुद्धिर्नृणां न तु तथेड्य दुराशयानां । विद्याश्रुताध्ययनदानतपःक्रियाभिः ।

सत्त्वात्मनामृषभ ते यशसि प्रवृद्ध । सच्छ्रद्धया श्रवणसम्भृतया यथा स्यात्‌ ॥ ९ ॥

कृष्णस्तवनें स्तविता तरे । श्रवणद्वारें ऐकता उद्धरे ।

यालागीं स्तव्य तूंचि निर्धारे । स्तवनद्वारें तारकु ॥८८॥

एवं तुझे कीर्तीचें श्रवण । तेंचि परम शुद्धीसी कारण ।

यावेगळें जें साधन । तें केवळ जाण प्रयास ॥८९॥

ऐकें गा सुरवरिष्ठा । तुझिया श्रवणाची उत्कंठा ।

अंतरीं पापाचा मळकटा । धुवोनि चोखटा करी वृत्ती ॥९०॥

तुझ्या श्रवणीं हो‌ऊनि उदास । तपें तपतां तापस ।

नाना साधनीं कर्कश । जाहल्या निरस मती त्यांच्या ॥९१॥

’मंत्रविद्याग्रहण’ । विकळ उच्चारितां वर्ण ।

शुद्धी नव्हे परी दारुण । पातक पूर्ण अंगीं वाजे ॥९२॥

करितां ’शास्त्रश्रवण’ । चौगुणां गर्व चढे पूर्ण ।

तो ज्ञातेपणाचा अभिमान । न निघे जाण चतुर्मुखा ॥९३॥

करितां ’वेदाध्ययन’ । विस्वर गेलिया उच्चारण ।

शुद्धी नव्हेचि परी मरण । अवश्य जाण वृत्रासुरा‌ऐसें ॥९४॥

’दान’ देतां नृग बहुवस । कृपीं जाला कृकलास ।

प्राप्ती दूरी परी नाश । असमसाहस रोकडा ॥९५॥

’तप’ करितां ऋष्यशृंगारासी । तो वश जाहला वेश्यांसी ।

श्रद्धा श्रवणाचिया ऐशी । शुद्धी आणिकांसी पैं नाहीं ॥९६॥

’कर्म’ करावें यथानिगुती । तंव त्या कर्माची गहन गती ।

प्राचीनबर्ह्याची कर्मस्थिती । नारदोक्तीं सांडविली ॥९७॥

कर्मीं आचमन करावें । तेथ माषामात्र जळ घ्यावें ।

न्यूनाधिकत्वासवें । दोष पावे सुरापानसम ॥९८॥

एवं दुष्टहृद्‍य ज्यासी । तपादिक साधनें त्यासी ।

शुद्धि नव्हे हृषीकेशी । श्रवणें कीर्तीसी नायकतां ॥९९॥

श्रवणें परीक्षिती तरला । श्रवणें क्रौंच उद्धरिला ।

मकरोदरीं श्रवण पावला । सिद्ध जाहला मत्स्येंद्र ॥१००॥

तुझें श्रवण दोपरी । एक तें चित्तशुद्धी करी ।

दुसरें जीवब्रह्म‍ऐक्य करी । दोंहीपरी उद्धारु ॥१॥

प्रत्यक्ष पाहतां वाराणसी । श्रवणीं तारक ब्रह्म उपदेशी ।

मुक्तिक्षेत्र जाहली काशी । श्रवणें जीवासी उद्धारु ॥२॥

तूं अवाप्तसकळकाम । निष्कामाचें निजधाम ।

ऐशिया तुज करणें कर्म । भक्तभ्रम छेदावया ॥३॥

नाना चरित्रांची करणी । करिता झालासी चक्रपाणी ।

मोक्षमार्गाची निजश्रेणी । दिधली रचूनि जनासी ॥४॥

चित्तशुद्धीसी कारण । प्रेमयुक्त कीर्तिश्रवण ।

येथ सच्छ्रद्धाचि प्रमाण । अकारण साधनें ॥५॥

अपेक्षा जें जें साधन साधिलें । तें तें अपेक्षेनेंचि फोल केलें ।

निरपेक्षाचें हृदय भलें । वेगीं गेलें परमार्थीं ॥६॥

हृदयाचे सखोल आळा । स्वधर्मबीजें अंकुरला ।

श्रद्धेचा वेल उगवला । कोंभ निघाला तरितरितु ॥७॥

सच्छ्रवणप्रबळजळें । रुतलीं वैराग्यदृढमूळें ।

वेगीं गेलीं निजबळें । श्रद्धामेळें चिदाकाशीं ॥८॥

ते चिदाकाशींचा चंद्रमा । स्वप्रकाश तूं पुरुषोत्तमा ।

साधक शिणती मेघश्यामा । तुझी प्रतिमा पहावया ॥९॥

त्यां तुझे श्रीचरण । प्रत्यक्ष जाहलें दर्शन ।

घालोनियां लोटांगण । चरणस्तवन करिताती ॥११०॥

स्यान्नस्तवाङ्‌घ्रिरशुभाशयधूमकेतुः । क्षेमाय यो मुनिभिरार्द्रहृदोह्यमानः ।

यः सात्वतैः समविभूतय आत्मवद्‍भिः । व्यूहेऽर्चितः सवनशः स्वरतिक्रमाय ॥ १० ॥

आमुच्या अशुभाशयाचा घातु । करिता चरणधूमकेतु ।

तुझाचि जी विख्यातु । त्रैलोक्यांतु श्रीकृष्णा ॥११॥

पाप‍इंधनाचा मेळु । तेथ तुझा चरण वडवानळु ।

लागतां तो अतितेजाळु । तिळेंतिळु जाळितु ॥१२॥

ऐसा पापियांतें कांपविता । प्रेमळांतें अभयदाता ।

तुझा चरण जी अनंता । हृदयीं सर्वथा वाहताति ॥१३॥

तेंचि हृदय जी कैसें । वोळलें भक्तिप्रेमरसें ।

तेथ तुझे चरण सावकाशें । अति‌उल्हासें वाहताति ॥१४॥

करितां चरणाचें ध्यान । जे विसरले भूकतहान ।

त्यांसी द्यावया अभयदान । चरणध्वजु जाण पैं तुझा ॥१५॥

तोचि चरण सात्वतीं । पावावया समविभूती ।

पूजिला जी श्रीपती । चतुर्मूती व्यूहरूपें ॥१६॥

’वासुदेव’ ’संकर्षण’ । ’अनिरुद्ध’ आणि ’प्रद्युम्न’ ।

हाचि चतुर्व्यूह जाण । पूजास्थान भक्तांचें ॥१७॥

भिन्न भिन्न चारी व्यक्ती । चहूं रूपीं एक मूर्ती ।

ऐसें जाणोनि पूजिजे भक्तीं । ’व्यूहस्थिति’ त्या नांव ॥१८॥

’सात्वत’ म्हणिपती ते भक्त । भगवत्पद‍ऐश्वर्यातें वांछित ।

चतुर्व्यूहरूपें पूजित । ऐश्वर्यीं चित्त ठेवूनी ॥१९॥

जन्ममरणप्रवाहस्थिती । नासावया एक भक्तीं ।

पूजा कीजे चतुर्मुर्ती । आत्मवंती सज्ञानीं ॥१२०॥

त्रिषवण* त्रिकाळ । पूजा करितां अविकळ । [*तीन सवने]

भजोनि जिंतिला कळिकाळ । जन्ममूळ छेदावया ॥२१॥

आणिकही भक्तजन । तुझें करिताति भजन ।

यज्ञद्वारा होमहवन । विधि विधान वेदोक्त ॥२२॥

यश्चिन्त्यते प्रयतपाणिभिरध्वराग्नौ । त्रय्या निरुक्तविधिनेश हविर्गृहीत्वा ।

अध्यात्मयोग उत योगिभिरात्ममायां । जिज्ञासुभिः परमभागवतैः परीष्टः ॥ ११ ॥

दीक्षाग्रहणीं अतिसादर । यज्ञद्वारा भजनतत्पर ।

क्रियेपासोनि नेमिले कर । हस्तव्यापार न करिती ॥२३॥

तेथ वेदत्रयीची विधानकळा । बाहेर त्रिगुणांची त्रिमेखळा ।

आंत यज्ञपुरुष आव्हानिला । चैतन्यतेजाळा सर्वात्मा ॥२४॥

तेथ ओंकार वषट्कार । लक्षणोक्त मंत्र‍उच्चार ।

द्रव्यें अर्पिती अपार । अतिपवित्र अवदानीं ॥२५॥

आणिक एक योगयुक्त । योगधारणा तूतें भजत ।

प्राणापानांची समता देत । आसनस्थ हो‌ऊनियां ॥२६॥

वज्रासनीं दृढ बंध । भेदोनि षट्चक्रांचे भेद ।

कुंडलिनीचा स्कंध । अतिसुबद्ध थापटिला ॥२७॥

ते खवळली महाशक्ती । वेगें चालिली ऊर्ध्वगती ।

पवन प्राशूनि ग्रासिती । योगस्थिती गगनातें ॥२८॥

शोषूनि सहस्त्रदळाचे पाट । आटपीठ आणि गोल्हाट ।

क्रमोनियां श्रीहाट । आली अति‌उद्भट ब्रह्मस्थाना ॥२९॥

तेथ परमानंदाचा भोग । शिवशक्तींचा संयोग ।

यापरी अभ्यासोनि योग । हा भजनमार्ग योग्यांचा ॥१३०॥

तुझी जाणावया माया । एक भजों लागले तुझिया पाया ।

सर्वथा अतर्क्य तुझी माया । देवराया श्रीकृष्णा ॥३१॥

माया न लक्षेचि लक्षितां । तोचि मायामोह जाहला चित्ता ।

मग ते सिद्धीलागीं तत्वतां । चरण भगवंता पूजिती ॥३२॥

आणिकही एक पक्ष । तुज भजावया मुमुक्ष ।

जाले गा अतिदक्ष । अध्यात्मपक्षनिजयोगें ॥३३॥

आत्ममायेचा नाशु । करावया जिज्ञासु ।

निजात्मबोधें सावकाशु । अति‌उल्हासु पूजेचा ॥३४॥

विवेकाचिया भावना । नित्यानित्याची विवंचना ।

करूनि आणितां अनुसंधाना । सर्वत्र जाणा तूंचि तूं ॥३५॥

जें अनित्यपणें वाळिलें । मायिकत्वें मिथ्या जाहलें ।

मग चिन्मात्रैक उरलें । निर्वाळिलें निजरूप ॥३६॥

एवं पाहतां चहूंकडे । तुझेंचि स्वरूप जिकडे तिकडे ।

मग पूजिती वाडेंकोडें । निजसुरवाडें सर्वत्र ॥३७॥

जें जें देखती जे जे ठायीं । तें तें तुजवांचूनि आन नाहीं ।

ऐसा सर्वत्र चरण पाहीं । ठायींचा ठायीं पूजिला ॥३८॥

पर्युंष्टया तव विभो वनमालयेयं । संस्पार्धिनी भगवती प्रतिपत्नीवच्छ्रीः ।

यः सुप्रणीतममुयाहणमाददन्नो । भूयात्सदाङ्‌घ्रिरशुभाशयधूमकेतुः ॥ १२ ॥

ऐसे सर्वत्र तूतें पूजिती । भक्त पढियंते होती ।

त्यांची पूजा तेही अतिप्रीतीं । स्वयें श्रीपती मानिसी ॥३९॥

रानींची रानवट वनमाळा । भक्तीं आणूनि घातली गळां ।

रमा सांडोनि उताविळा । स्वयें भाळला माळेसी ॥१४०॥

भक्तीं अर्पिली आवडीं । म्हणौनि तियेची अधिक गोडी ।

शिळी जाहली तरी न काढी । अर्धघडी गळांची ॥४१॥

भक्तीं भावार्थें अर्पिली । देवें सर्वांगीं धरिली ।

यालागीं सुकों विसरली । टवटवीत सर्वदा ॥४२॥

तिचा आस्वादितां गंधु । भावें भुलला मुकुंदु ।

श्रियेसी उपजला क्रोधु । सवतीसंबंधु मांडिला ॥४३॥

मज न येतां आधीं । भक्तीं अर्पिली नेणों कधीं ।

मी तरुण सांडोनि त्रिशुद्धी । ते वृद्ध खांदीं वाहातसे ॥४४॥

देव नेणे भोगाची खूण । ती वृद्ध मी तरुण ।

परी तिशींच भुलला निर्गुण । गुणागुण हा नेणे ॥४५॥

मज चरण सेवा एकादे वेळां । हे सर्वकाळ पडली गळां ।

मजहूनि स्नेह आगळा । नेला वनमाळा सर्वथा ॥४६॥

मातें डावलूनि वेगीं । हे बैसली दोहीं अंगीं ।

इसीं बोलतो श्रीशार्ङ्गीं । मजचिलागीं त्यागील ॥४७॥

मज दीधली चरणांची सेवा । इचा मत्सरु किती सहावा ।

आपाद आवरिलें यादवा । माझी सेवा हरितली ॥४८॥

मी कुळात्मजा क्षीराब्धीची । हे रानट रानींची ।

खांदीं बैसली देवाची । भीड भक्तांची म्हणवूनि ॥४९॥

हे भक्तिबळें बैसली खांदीं । कंहीं नुतरेचि त्रिशुद्धी ।

रमा वनमाळेतें वंदी । द्वेषबुद्धी सांडोनी ॥१५०॥

ऐशी भक्तांची पूजा । तुज आवडे गरुडध्वजा ।

सुप्रणीत भावो वोजा । चरणीं तुझ्या अर्पिल्या ॥५१॥

तो चरणधूमकेतु तुझा । आमुच्या पापांतें नाशू वोजा ।

पुनः पुनः गरुडध्वजा । पापसमाजा निर्दळू ॥५२॥

करितां चरणांचें वर्णन । न धाये देवांचें मन ।

पुढपुढतीं चरणस्तवन । ध्वजलक्षण वर्णिती ॥५३॥

केतुस्त्रिविक्रमयुतस्त्रिपतत्पताको । यस्ते भयाभयकरोऽसुरदेवचम्वोः ।

स्वर्गाय साधुषु खलेष्वितराय भूमन्‌ । पादः पुनातु भगवन्‌ भजतामघं नः ॥ १३ ॥

बलिबंधनीं अनंता । त्रिविक्रमचरणु वाढतां ।

सत्यलोकाही वरुता । दिसे झळकता श्रीचरणु ॥५४॥

चरणु वाढला सर्वांवरी । तो ’केतु’ बोलिजे कवीश्वरीं ।

पताका झळकत कवणेपरी । सुरसरी निजगंगा ॥५५॥

बलिबंधनीं आवेश । चरण उचलिला दुराश ।

नखें भेदला आवरणकोश । जळ बहुवस चालिलें ॥५६॥

चरणस्पर्शें भगवंता । जाहली जीवनासी पवित्रता ।

ब्रह्मा कमंडलीं धरितां । शिवें माथां वाहिली ॥५७॥

चरणध्वजीं पताका ते गंगा । त्रिवाहिनी त्रिपथगा ।

चरणशोभा श्रीरंगा । नयनभृंगा उल्हासु ॥५८॥

केतु झळकलिया पाठीं । आसुरी सेनेसी भय उठी ।

दैवी संपत्तीचे पोटीं । अत्यंत उठी आल्हादु ॥५९॥

आणिक चरणाची कथा । देवांसी स्वर्गसुखदाता ।

तोच चरणु अधर्मवंतां । होय तत्वतां नरकहेतु ॥१६०॥

एक तरले चरण पूजितां । एक तरले चरण ध्यातां ।

चरण उपेक्षिती सर्वथा । अधःपाता ते जाती ॥६१॥

चरण वंदिती कां निंदिती । ते निजपदाप्रती जाती ।

सर्वथा जे उपेक्षिती । अधोगती तयांसी ॥६२॥

चरण वंदितां तरली शिळा । निंदितां उद्धरिलें शिशुपाळा ।

जे उपेक्षिती चरणकमळा । तयां खळां रौरव ॥६३॥

ऐकें स्वामिया व्यापका । ऐसा तुझा चरण निका ।

आमुच्या सकळ पातकां । क्षणार्थें देखा उद्धारु ॥६४॥

जेथ पापाचा जाहला उद्धारु । तेथ सहजचि खुंटला दुराचारु ।

ऐसा तरावया संसारु । चरण साचारु पैं तुझा ॥६५॥

नस्योतगाव इव यस्य वशे भवन्ति । ब्रह्मादयस्तनुभृतो मिथुरर्द्यमानाः ।

कालस्य ते प्रकृतिपूरुषयोः परस्य । शं नस्तनोतु चरणः पुरुषोत्तमस्य ॥ १४ ॥

निजसुखातें विस्तारिता । तुझा चरण जी अच्युता ।

काळादिकर्माचा शास्ता । आत्मा नियंता देवाचा ॥६६॥

तूं काळाचा निजनियंता । काळासी अकाळें न करवे सत्ता ।

देवांसी अधिकारीं स्थापिता । देवनियंता तूं कृष्णा ॥६७॥

कर्मस्वामी तूं कृष्णनाथा । इंद्रियक्रिया समस्ता ।

कोणा न करवे अन्यथा । कर्मनियंता श्रीकृष्णा ॥६८॥

ब्रह्मादि शरीरधारी । तुज आधीन गा श्रीहरी ।

जैसे नाथिले बैल नांगरीं । कृषीवळू धरी स्वामित्वें ॥६९॥

तेथ जो राहे मागें पुढें । तो झोडिजे आसुडें ।

तुझे आज्ञेवरी रोकडे । वर्तती गाढे कळिकाळादिक ॥१७०॥

संसारलक्षण शेतासी । अधिकारीं जुंपोनि सर्वांसी ।

निजकर्में क्षेत्रासी । तूं वाहविसी निजाज्ञा ॥७१॥

रोंवोनि अहंकाराची मेढी । महत्तत्वांचें खळें झाडी ।

त्रिगुणदोरें बापुडीं । बांधिशी कडोविकडी जीवपशूंतें ॥७२॥

उदो‌अस्तांचेनि झणत्कारें । देतां निजकर्मांचे फेरे ।

जो खांदा चुकवोनि वोसरे । तोचि मारें मारिजे ॥७३॥

हा बोल जरी म्हणसी वायां । ’सृष्टिकर्त्री धरिती माया ।

मजसी संबंध नाहीं यया ’ । देवराया हें न म्हणें ॥७४॥

मायेसी तूं अधिष्ठान । यालागीं तूं परम कारण ।

तुझिये मांडीवरी जाण । क्रीडास्थान प्रकृतिपुरुषां ॥७५॥

तूं मायेहूनि अपारु । प्रकृतिपुरुषांहूनि परु ।

काळाचा काळ तूं दुर्धरु । सर्वसंहारुकर्ता तूं ॥७६॥

आमुच्या निजसुखा उत्तमा । तुझा चरणविस्तार मेघश्यामा ।

हेंचि मागों पुरुषोत्तमा । कृपा आम्हांवरी कीजे ॥७७॥

अस्यासि हेतुरुदयस्थितिसंयमानाम्‌ । अव्यक्तजीवमहतामपि कालमाहुः ।

सोऽयं त्रिणाभिरखिलापचये प्रवृत्तः । कालो गभीररय उत्तमपूरुषस्त्वम्‌ ॥ १५ ॥

जगाची उत्पत्ति स्थिति । तुजचिपासोनि श्रीपति ।

सकळ संहरिता अंतीं । तूंचि निश्चितीं महाकाळु ॥७८॥

क्षोभलिया तामसी शक्ती । सृष्टीचा प्रळय करी अंतीं ।

तेथें बीजरूपीं अव्यक्तीं । जीव राहती सूक्ष्मत्वें ॥७९॥

मग उत्पत्तीचे काळवेळे । तींच बीजें विरूढती सकळें ।

पाल्हेजती स्थितिकाळें । पुष्पफळें सफळित ॥१८०॥

’ हे गुणक्षोभाची अवस्था । तेथ मी नव्हें प्रळयकर्ता ’ ।

ऐसें म्हणसी जरी कृष्णनाथा । तरी हे कथा परियेसीं ॥८१॥

तुझा साचार जाहलिया भावो । माया महत्तत्व आणि जीवो ।

नासोनियां दास पाहा हो । निजपदीं निर्वाहो भोगिती ॥८२॥

त्या तुज सकळ संहारितां । कोण दुर्घटता कृष्णनाथा ।

कारणेंसी प्रळयकर्ता । तूंचि सर्वथा महाकाळु ॥८३॥

कळों नेदिसी संसारस्थिती । अतिसूक्ष्म काळगती ।

नाश करिसी अंतीं । निजप्रकृतिविकार ॥८४॥

प्रळयासी प्रमाण मूळ । लव निमेष घटिका पळ ।

अहोरात्र त्रिकाळ । ’त्रिनाभी’ केवळ जो म्हणिये ॥८५॥

ऐसिये गंभीर गतीसीं । मायामहत्तत्व नाशिसी ।

तो तूं ’महाकाळ’ होसी । हृषीकेशी श्रीकृष्णा ॥८६॥

त्वत्तः पुमान्‌ समधिगम्य यया स्यवीर्यं । धत्ते महान्तमिव गर्भममोघवीर्यः ।

सोऽयं तयानुगत आत्मन आण्डकोशं । हैमं ससर्ज बहिरावरणैरुपेतम्‌ ॥ १६ ॥

पुढतीं सृष्टीचा सृजिता । तूंचि होशी गा अनंता ।

ते उत्पत्तीची अवस्था । मूळकर्ता तूंचि तूं ॥८७॥

तुझी लाहोनि वीर्यशक्ती । होये पुरुषासी पुरुषत्वप्राप्ती ।

तेणें अंगीकारूनि प्रकृती । केलें उत्पत्ती गर्भाधान ॥८८॥

तेचि ते वेळीं प्रकृती । महत्तत्वीं होय गर्भवती ।

पंचतत्वेंसी गर्भीं धरिती । हिरण्यवर्ण अंडातें ॥८९॥

तें अमोघ वीर्य प्रबळ । गर्भीं विश्वाकार बाळ ।

धरिती जाहली वेल्हाळ । ब्रह्मांड सकळ अंडामाजीं ॥१९०॥

जैसें गर्भासी उल्ब जाण । तैसें अंडासी बहिरावरण ।

सप्तधा नेमस्त प्रमाण । तूं निर्माण करविता ॥९१॥

पृथ्वी जल अनल अनिल । नभ आणि अहंकार स्थूळ ।

सातवें तें अतिसबळ । जाण केवळ क्रियासूत्र ॥९२॥

त्या गर्भासी जतनेवरी । तूंचि आंतु आणि बाहेरी ।

रिघालासी सूत्रधारी । खांबसूत्र जैसा कां ॥९३॥

ऐसें जग जाहलें दोघांपासूनी । परी तिसरें न देखों कोणी ।

अवघी सृष्टी दोघाजणीं । दुमदुमुनी भरलीसे ॥९४॥

वाती लावूनि पाहतां । तिसरें न लगेचि हाता ।

दुसरी प्रकृती निर्धारितां । तेही सर्वथा टवाळ ॥९५॥

ऐसा दुजेनवीण एकला । एकलाचि विश्व जाहला ।

आकळीत कौशल्यकळा । मल्लमर्दना श्रीकृष्णा ॥९६॥

एवं एकलेपणें तूं कर्ता । त्यालागीं लेपु न लगे सर्वथा ।

कर्म करूनि तूं अकर्ता । तेचि कथा परियेसीं ॥९७॥

तत्तस्थूषश्च जगतश्च भवानधीशो । यन्माययोत्थगुणविक्रिययोपनीतान्‌ ।

अर्थाञ्जुषन्नपि हृषीकपते न लिप्तो । येऽन्ये स्वतः परिहृतादपि बिभ्यति स्म ॥ १७ ॥

चरें आणि अचरें । जंगमें आणि स्थावरें ।

या जगाचा स्वामी तूं निर्धारें । केलें खरें गतश्लोकीं ॥९८॥

तेंचि स्वामित्व कैसें घडे । हें जरी पुससी धडफुडें ।

तरी तेहीविखीं रोकडें । वचन गाढें अवधारीं ॥९९॥

निजमायेचेनि योगें । नाना विषय भोगिसी अंगें ।

तें भोगिलेपण अंगीं न लगे । अकर्तात्मसंगें अलिप्त ॥२००॥

तोचि अकर्तात्मबोधु कैसा । जरी म्हणशी हृषीकेशा ।

ते आगमनिगमां अतर्क्य दशा । परम पुरुषा परियेसीं ॥१॥

भोग्य-भोग-भोक्ता । या तिहींतें तूं प्रकाशिता ।

जेवीं घटीं बिंबोनि सविता । अलिप्तता स्वभावें ॥२॥

घट-जळ-प्रति-बिंबासी । स्वयें सविता प्रकाशी ।

प्रकाशूनि अलिप्त त्यांसी । तेवीं तूं भोगासी श्रीकृष्णा ॥३॥

अथवा कर्म-कार्य-कर्ता । या तिहींमाजीं निजात्मता ।

देखे तो अभोक्ता । भोगोनि तत्वतां निजभोग ॥४॥

दर्पणींच्या प्रतिबिंबासीं । जो प्रवर्तला भोगासी ।

व्यभिचाराचा आळ त्यासी । केवीं अंगासी लागेल ॥५॥

जगचि हें अवघें । जो हो‌ऊनि ठाके अंगें ।

त्यासी बाधावें कोणें भोगें । निजात्मयोगें योगिया ॥६॥

ऐशिया बोधाचेनि बळें । तो विषयावरी जरी लोळे ।

तरी विषयाचेनि विटाळें । बोधु न मैळे तयांचा ॥७॥

तो घेणें देणें करी । पाहतां दिसे व्यवहारी ।

नांदतांही घरदारीं । त्यामाझारीं तो नाहीं ॥८॥

नेणोनि बोधाची मागी । भोगत्याग केला योगीं ।

तरी कांपताति सर्वांगीं । वासना अंगीं उरलीसे ॥९॥

स्वप्नीं विषय देखती । जागे जाहल्या प्रायश्चित घेती ।

नाहीं मावळली अहंकृती । यालागीं भीती सर्वदा ॥२१०॥

ऐशिया जी विषयभेडा । नाहीं निजबोधु धडफुडा ।

तैसा नव्हेसी तूं निधडा । दिसे रोकडा निजबोधु ॥११॥

स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि । भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डैः ।

पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणैः । यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न विभ्व्यः ॥ १८ ॥

मी निधडा निजबोधें संपूर्ण । म्हणशी देखों न शके कवण ।

ये अर्थींचें उपलक्षण । ऐक ते खूण स्वामिया ॥१२॥

सोळा सहस्त्र पत्‍न्या घरीं । आणि गोकुळींच्या परनारी ।

कुब्जादि मथुरेमाझारीं । कर्णकुमारी भोगिल्या ॥१३॥

मुंजी नव्हतां आधीं । भोगिली त्वां गोंवळी पेंधी ।

धरोनियां सांदीबिदीं । नदोनदीं असंख्य ॥१४॥

अविधी भोगितां नारी । बोध न मैळेचि श्रीहरी ।

अंगें रिघालासी क्षीरसागरीं । अर्जुना करीं धरोनी ॥१५॥

शेषशायी नारायणा । उत्कंठा तुझिया दर्शना ।

तेणें उपावो केला जाणा । हरूनि ब्राह्मणाचीं बाळें ॥१६॥

जेवीं आपुलें स्वरूप आपण । पहावया कीजे दर्पण ।

तेवीं पहावया कृष्णार्जुन । स्वयें नारायण अपत्यें आणी ॥१७॥

’तूं अवतार नर-नारायण । तुझें घ्यावया दरुषण ।

ब्राह्मण‍अपत्यें जाण । म्यां आपण आणिलीं’ ॥१८॥

ऐसे नारायणाचे बोल । सप्रेम अतिसखोल ।

आम्हीं ऐकिले गा सकळ । तुझा बोध अकळ श्रीकृष्णा ॥१९॥

तीं ब्राह्मणाचीं अपत्यें । जीं बहु काळ जाहलीं होतीं मृतें ।

तुवां आणोनि दिधिलीं श्री‌अनंतें । तीं देखलीं समस्तें चरितें आम्हीं ॥

२२०॥

तुझी नारायणासी आस्था । तेथ आमुची कवण कथा ।

पार न कळे जी अच्युता । गुणातीता श्रीकृष्णा ॥२१॥

मागां अवतार जाहले । परी ऐसें चरित्र नाहीं केलें ।

विधिवेदां लाजविलें । व्यभिचारियां दिधलें निजपद ॥२२॥

जें म्यां भोगिलें स्त्रियांसी । तें तूं उदासीनत्वें म्हणसी ।

तेणें बाध न पवे बोधासी । हृषीकेशी तें न घडे ॥२३॥

हावभावविलासेंसीं । अंगें दाविती चपळतेसी ।

तुज लक्षोनि पुरुषोत्तमासी । कामबाणासी योजिती ॥२४॥

वा‌ऊनि भ्रमंडलाचे वेढे । व्यंकट कटाक्षें बाण गाढे ।

सुरतमंत्रीं रोकडे । केले धडफुडे सतेज ॥२५॥

ज्या बाणांचे घायीं । इंद्र खोंचला सहस्त्रां ठायीं ।

शिव लोळविला पाहीं । मोहिनीव्यामोहीं महाबाणें ॥२६॥

ज्या बाणाचा पिसारा । लागतांचि पैं भेदरा ।

तापसीं घेतला परा । सोडोनि घरदारा पळाले ॥२७॥

ऐसें सोळा सहस्त्र बाण । अखंड तुजचिवरी संधान ।

करितां न मैळे बोधु जाण । अतिविंदान हें तुझें ॥२८॥

घरींच्या स्त्रिया सहस्त्र सोळा । गोकुलादि मथुरेच्या अबळा ।

तुज विषयी करावया गोपाळा । नव्हती सकळा समर्था ॥२९॥

त्यांचेनि तुज न करवे विषयी । परी त्या त्वां केल्या निर्विषयी ।

ऐसा तूं त्रैलोक्याचे ठायीं । स्वामी पाहीं श्रीकृष्णा ॥२३०॥

ऐशी तुझी कीर्ति ऐकतां । अथवा चरणतीर्थ घेतां ।

याचि दोंही तीर्थांची समर्थता । पवित्रता जगासी ॥३१॥

विभ्व्यस्तवामृतकथोदवहास्त्रिलोक्याः । पादावनेजसरितः शमलानि हन्तुम्‌ ।

आनुश्रवं श्रुतिभिरङ्घ्रिजमङ्गसङ्गैः । तीर्थद्वयं शुचिषदस्त उपस्पृशन्ति ॥ १९ ॥

तुझिये कीर्तीचें श्रवण । आंतरमलाचें क्षालन ।

करूनियां वृत्ति जाण । परम पावन कीर्तनें ॥३२॥

तुझिया चरणींची गंगा । सकळ पातकें ने भंगा ।

ते पायवणी श्रीरंगा । पवित्र जगातें करी ॥३३॥

या दोंही तीर्थांचें सेवन । अखंड करिती साधुजन ।

तेणें हो‌ऊनि परम पावन । समाधान निजवृत्ती ॥३४॥

अवतारांचे अंतीं । ये दोनी तीर्थीं अतिविख्याती ।

प्रगट केली तुवां क्षिती । तारावया श्रीपती निजदासां ॥३५॥

एक श्रवणें एक स्नानें । दोनी तीर्थें परम पावनें ।

प्रगट केलीं जगज्जीवनें । मलिन जनें तरावया ॥३६॥

श्रीबादरायणिरुवाच ।

इत्यभिष्टूय विबुधैः सेशः शतधृतिर्हरिम्‌ ।

अभ्यभाषत गोविन्दं प्रणम्याम्बरमाश्रितः ॥ २० ॥

शुक म्हणे परीक्षिती । यापरी देवीं समस्तीं ।

स्तविला स्वानंदें श्रीपती । परमभक्तिभावार्थें ॥३७॥

ऐसा करूनि स्तुतिवादु । संतोषविला गोविंदु ।

देवांसी होत असे आल्हादु । परम विनोदु सर्वांसी ॥३८॥

स्तुति करावया अग्रणी । ब्रह्मा शिव पुढें ये‌ऊनी ।

तिंहीं जय-जयकार करूनी । लोटांगणें घातलीं ॥३९॥

देव राहूनियां गगनीं । हात जोडोनि विमानीं ।

विनंती करावयालागोनी । ब्रह्मा पुढें राहोनी बोलतु ॥२४०॥

श्रीब्रह्मोवाच ।

भूमेर्भारावताराय पुरा विज्ञापितः प्रभो ।

त्वमस्माभिरशेषात्मन्तत्तथैवोपपादितम्‌ ॥ २१ ॥

उतरावया धराभारा । पूर्वीं प्रार्थिलासी यदुवीरा ।

अभय द्यावया सुरवरां । आम्हीं श्रीधरा विनविलें ॥४१॥

आम्हीं विनविलें जैसें । तुवां कार्य केलें म्हणों तैसें ।

त्याहूनियां विशेषें । केली निजविन्यासें धर्मवृद्धी ॥४२॥

तूं सर्वेश्वरु सर्वात्मा । जें कार्य न कळेचि आम्हां ।

तेंही तुवां पुरुषोत्तमा । घनश्यामा संपादिलें ॥४३॥

धर्मश्च स्थापितः सत्सु सत्यसन्धेषु वै त्वया ।

कीर्तिश्च दिक्षु विक्षिप्ता सर्वलोकमलापहा ॥ २२ ॥

सत्यवादी साधु जे कांहीं । ज्यांचा संकल्प तुझ्या पायीं ।

धर्म स्थापिला त्यांच्या ठायीं । तुवां पाहीं यथस्थित ॥४४॥

आणिक दश दिशांप्रती । विस्तारिली उदार कीर्ती ।

तेणें पावन त्रिजगती । होय निश्चितीं श्रवणद्वारें ॥४५॥

अवतीर्य यदोर्वंशे बिभ्रद्रूपमनुत्तमम्‌ ।

कर्माण्युद्दामवृत्तानि हिताय जगतोऽकृथाः ॥ २३ ॥

पूर्णपुरुषा हृषीकेशी । तूं अवतरलासी यदुवंशीं ।

सीमा तुझिया रूपासी । बरवेपणासी न करवे ॥४६॥

तूं सर्वांमाजीं सर्वोत्तम । देखतां वृत्तींसी उपरम ।

लीलाविग्रही पुरुषोत्तम । मनोरम सकळिकां ॥४७॥

कर्में केलीं परमाभ्दुतें । गोवर्धन धरिला वाम हस्तें ।

मुखें प्राशूनि वणव्यातें । गोपाळांतें वांचविलें ॥४८॥

मृता आणिलें गुरुपुत्रासी । गत गर्भ भेटविले देवकीसी ।

गोपालवत्सें तूं जाहलासी । विधात्यासी भुलविलें ॥४९॥

जगाचिया परम हिता-। लागीं नाना चरित्रकथा ।

करिता जालासी श्री‌अनंता । कृष्णनाथा निजजनका ॥२५०॥

यानि ते चरितानीश मनुष्याः साधवः कलौ ।

श्रृण्वन्तः कीर्तयंतश्च तरिष्यन्त्यञ्जसा तमः ॥ २४ ॥

कथाकौतुकें विचित्रें । नाना परींचीं चरित्रें ।

परम पावन पवित्रें । येणें अवतारें त्वां केलीं ॥५१॥

कलियुगीं साधुजन । या चरित्रांचें श्रवण कीर्तन ।

करितां तरले जाण । मायामोह त्रिगुणेंसीं ॥५२॥

यदुवंशेऽवतीर्णस्य भवतः पुरुषोत्तम ।

शरच्छतं व्यतीयाय पञ्चविंशाधिकं प्रभो ॥ २५ ॥

अवतरल्या यदुवंशीं । पुरुषोत्तमा हृषीकेशी ।

संख्या या अवतारांसी । जाहली ते तुजपाशीं सांगेन ॥५३॥

मृत्युलोकीं मनुष्यमर्यादा । शत वर्षें जी गोविंदा ।

ते अतिक्रमोनि आवदा । अधिक मुकुंदा पंचवीस जाहलीं ॥५४॥

नाधुना तेऽखिलाधार देवकार्यावशेषितम्‌ ।

कुलं च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम्‌ ॥ २६ ॥

आतां पुढें येथ कांहीं । देवकार्य उरलें नाहीं ।

यादवकुळ म्हणसी तेंही । नष्टप्राय पाहीं उरलेंसे ॥५५॥

उठवणी आलें हतिरूं । कां पांख उपडिल्या पांखरूं ।

तैसा यादवांचा दळभारू । भूमिये भारु उरला असे ॥५६॥

निवणाचा फुटका डेरा । कां क्षयो लागल्या राजकुमरा ।

वणवा आहाळल्या अजगरा । यादववीरां ते दशा ॥५७॥

दारुण ब्राह्मणाचा शाप । नाशला वीर्यशौर्यप्रताप ।

गळाला वाढिवेचा दर्प । केवळ प्रेतरूप दिसताती ॥५८॥

ततः स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे ।

सलोकाँल्लोकपालान्नः पाहि वैकुण्ठकिङ्करान्‌ ॥ २७ ॥

यालागीं जी यादवराया । आम्ही वांछूं तुझ्या पायां ।

वेगु कीजे स्वधामा यावया । सुरवर्या श्रीकृष्णा ॥५९॥

ऐकें देवकींनंदना । जरी मानेल तुझिया मना ।

तरी निघिजो जी याचि क्षणा । सुरसेना तिष्ठत ॥२६०॥

सलोक लोकपाळ जे जे । त्यांवरी तुवां कृपा कीजे ।

आम्ही किंकर गा तुझे । वचन मानिजे दासांचें ॥६१॥

ऐकें जी वैकुंठनाथा । तुझी थोर आम्हां अवस्था ।

आदिकरूनि उमाकांता । आणि समस्तां देवांसी ॥६२॥

श्रीभगवानुवाच ।

अवधारितमेतन्मे यदात्थ विबुधेश्वर ।

कृतं वः कार्यमखिलं भूमेर्भारोऽवतारितः ॥ २८ ॥

जो योगज्ञाना मुकुटमणी । मेघगंभीरया वाणी ।

ब्रह्मयाप्रती चक्रपाणी । हास्यवदनीं । बोलिला ॥६३॥

नादब्रद्म मुसावलें । कीं निजानंदाचें फळ पिकलें ।

तैसें श्रीमुखें बोलों आदरिलें । भाग्य उदेलें श्रवणांचें ॥६४॥

गौरवें म्हणे ’ब्रह्मदेवा । संतोषलों तुझिया भावा’ ।

पुत्रस्नेहेंकरूनि तेव्हां । उद्यत खेवा हरि जाला ॥६५॥

आवडीं म्हणे विबुधेंद्रा । सत्य तुझी वाङ्‍मुद्रा ।

तुझेनि वचनें ब्राह्मणेंद्रा । धराभारा उतरिलें ॥६६॥

सकळ कार्य निःशेख । म्यां संपादिलें देख ।

तरी उरलें असे एक । थोर अटक मजलागीं ॥६७॥

तदिदं यादवकुलं वीर्यशौर्यश्रियोद्धतम्‌ ।

लोकं जिघृक्षद्रुद्धं मे वेलयेव महार्णवः ॥ २९ ॥

यद्यसंहृत्य दृप्तानां यदूनां विपुलं कुलम्‌ ।

गन्तास्म्यनेन लोकोऽयमुद्वेलेन विनङ्क्ष्यति ॥ ३० ॥

हें यादवकुळ येथ । वीर्यशौर्यश्रियोद्धत ।

धर्म नाशावया उद्यत । अतिदृप्त निजबळें ॥६८॥

हे छेदूं पाहती धर्ममूळें । म्यां आवरिले असती योगबळें ।

जेवीं समुद्रातें मर्यादवेळें । असे राखिलें नेमूनी ॥६९॥

सांडोनि ऐशियांसी । मज गेलिया निजधामासी ।

हे प्रवर्ततील अधर्मासी । कोण यांसी वारील ॥२७०॥

जैसा निर्मर्याद सागरू । खवळल्या सर्वसंहारकरू ।

त्यासी कोण शकेल आवरूं । तैसा विचारू हो‌ईल ॥७१॥

हे अधर्मपर होतील गाढे । तुम्हांसी पडेल सांकडें ।

सांगों धांवाल मजपुढें । यांचें रोकडें गार्‍हाणें ॥७२॥

हे नाटोपती देवां । नाकळती दैत्यां दानवां ।

हें अधर्म करिती जेव्हां । तुम्हीच मज तेव्हां सांगों याल ॥७३॥

इदानीं नाश आरब्धः कुलस्य द्विजशापतः ।

यास्यामि भवनं ब्रह्मन्‌ नेतदन्ते तवानघ ॥ ३१ ॥

यालागीं कुळनाशासी त्वरित । आजिपासोनि सुमुहूर्त ।

केला असे गा निश्चित । यथोचित यादवां ॥७४॥

ऐकें सखया प्रजापती । या कुळनाशाचिया अंतीं ।

तुझिया भुवनावरूनि निश्चितीं । निजधामाप्रती ये‌ईन ॥७५॥

ऐसें बोलिला प्रभू । ऐकोनि शंभु स्वयंभू ।

आनंदला देवकदंबू । समारंभू मांडिला ॥७६॥

जयजयकारु केला सकळीं । परमानंदें पिटिली टाळी ।

चरण वंदूनि वनमाळी । पुष्पांजळी अर्पिल्या ॥७७॥


श्रीशुक उवाच ।

इत्युक्तो लोकनाथेन स्वयम्भूः प्रणिपत्य तम्‌ ।

सह देवगणैर्देवः स्वधाम समपद्यत ॥ ३२ ॥

शुक म्हणे परीक्षिती । ऐकोनि कृष्णवदंती ।

सुरवर आनंदले चित्तीं । आल्हादें करिती अभिवंदनें ॥७८॥

धाता सविता शूळपाणी । मिळोनियां देवगणीं ।

कृष्णासी घातल्या लोटांगणीं । चरण वंदूनी निघाले ॥७९॥

एवं वंदूनी श्रीपती । आपुलिया स्थानाप्रती ।

निघाल्या जी देवपंक्ती । पवनगती विमानें ॥२८०॥

अथ तस्यां महोत्पातान्‌ द्वारवत्यां समुत्थितान्‌ ।

विलोक्य भगवानाह यदुवृद्धान्समागतान्‌ ॥ ३३ ॥

कुळनाशु करणें रोकडें । ऐसें कृष्णें नेमिलें धडफुडें ।

तंव द्वारकेसी येरीकडे । महोत्पात गाढे उठिले ॥८१॥

गगनीं निघाले त्रिकेतु । धूमकेतु दंडकेतु ।

शिखेसहित शिखाकेतु । गगना‌आंतु उगवले ॥८२॥

माध्यान्हीं वाजला आघात । दिवसा उल्कापात होत ।

होत भूतें नागवीं नाचत । गगना‌आंतु रुदती ॥८३॥

वृक जंबुक नगरा‌आंत । दिवसा चौबारा कुंकात ।

नगरीं भालुवा भुंकत । जन कांपत देखोनी ॥८४॥

नगरा आंतुबाहेरी । श्वानांची रडणीं भारीं ।

मार्जारकलहो नगरीं । घरोघरीं होतेसे ॥८५॥

गा‌ई आरडती मध्यरात्रीं । लेंकुरें खेळती झुंझारीं ।

माणसांतें झडपिती घारी । घुंघाती घरोघरीं दिवाभीतें ॥८६॥

वागीश्वरी क्षोभली गाढी । बोलीं म्हणती आली यमधाडी ।

कां रे धांवतां तांतडी । आगीं उडी घालूं पाहतां ॥८७॥

भूस्फोट भूमिकंप । अग्निकरणीं तपे आतप ।

वारेनि सोडिला अहा कंप । लागे झडप खरस्पर्शें ॥८८॥

धुळोरा उधळत नगरीं । रज भरे डोळ्यांमाझारीं ।

डोळा नुघडवे नरनारीं । दिशा चारी धुमधुमित ॥८९॥

ऐसे नाना परींचे उत्पात । नगरीं रुधिरवृष्टि होत ।

देखोनि यादव समस्त । भयचकित पैं जाहले ॥२९०॥

यादव मिळोनि थोर थोर । वृद्ध वृद्ध करिती विचार ।

ये चिन्हें अरिष्टकर । विघ्न थोर दिसतसे ॥९१॥

अवघे आले कृष्णापाशीं । वृत्तांत सांगती तयासी ।

उव्दिग्न देखोनि यादवांसी । हृषीकेशी बोलिला ॥९२॥

श्रीभगवानुवाच ।

एते वै सुमहोत्पाता व्युत्तिष्ठन्तीह सर्वतः ।

शापश्च नः कुलस्यासीद्ब्राह्मणेभ्यो दुरत्ययः ॥ ३४ ॥

कृष्ण यादवांसी सांगत । दिवि-भू-अंतरिक्षगत ।

उठिले जे महोत्पात । सर्वगत सर्वदा ॥९३॥

देखोनियां चिन्हांसी । मजही आठवलें मानसीं ।

ब्राह्मणशाप यदुकुळासी । चिन्हें त्यासी सूचकें ॥९४॥

ब्राह्मणांचा शापु खरा । नुल्लंघवे हरिहरां ।

तुम्ही आतांचि विचार करा । नगराबाहिरा जनु काढा ॥९५॥

न वस्तव्यमिहास्माभिर्जिजीविषुभिरार्यकाः ।

प्रभासं सुमहत्पुण्यं यास्यामोऽद्यैव मा चिरम्‌ ॥ ३५ ॥

येथोनि द्वारकेची वस्ती । आम्हीं सांडावी समस्तीं ।

जीवें जियावयाची चाड चित्तीं । तरी प्रभासाप्रती निघावें ॥९६॥

वेगीं करा रे तांतडी । आजचि निघा लवडसवडी ।

सांडा घरदारांची गोडी । येथ अर्धघडी न रहावें ॥९७॥

यत्र स्नात्वा दक्षशापाद्‌ गृहीतो यक्ष्मणोदुराट्‌ ।

विमुक्तः किल्बिषात्सद्यो भेजे भूयः कलोदयम्‌ ॥ ३६ ॥

ऐका समस्त यादवश्रेष्ठ । प्रभासतीर्थ महावरिष्ठ ।

जेथिंचेनि स्नानें उडुराट । निस्तरला कष्ट क्षयाचे ॥९८॥

दक्षें निजकन्या चंद्रासी । सत्तावीस दिधल्या त्यासी ।

तो रतला रोहिणीसीं । येरां सर्वांसी उपेक्षुनी ॥९९॥

दक्षें शापिलें चंद्रासी । क्षयरोग लागला त्यासी ।

तेणें ये‌ऊनि प्रभासासी । स्नानदानासी पैं केलें ॥३००॥

स्नानमात्रें केवळ । क्षयरोग गेला तत्काळ ।

कळा पावला सकळ । शोभे निर्मळ निजतेजें ॥१॥

वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितॄन्‌ सुरान्‌ ।

भोजयित्वोशिजो विप्रान्नानागुणवतान्धसा ॥ ३७ ॥

आम्हीही तेथ स्नान दान । पितृतर्पण देवतार्चन ।

करूं ब्राह्मणपूजन । जे संपन्न श्रुति शास्त्रीं ॥२॥

नाना परींचीं पक्वान्ने । गुणाधिक्यें मिष्टान्ने ।

देवां ब्राह्मणांसी भोजनें । नाना दानें विधानोक्त ॥३॥

तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वै ।

वृजिनानि तरिष्यामो दानैर्नौभिरिवार्णवम्‌ ॥ ३८ ॥

श्रद्धेचेनि नेटेंपाटें । पाहूनि दानपात्रें चोखटें ।

दान द्यावें गोमटें । भूमी वोलटे जेवीं बीज ॥४॥

ब्राह्मणाचें मुख तें क्षेत्र । पालवियेपेढीवीण पवित्र ।

ऐसें पाहूनि सुक्षेत्र । दानें विचित्र पेरावीं ॥५॥

विनीततेची सेल वोल । श्रद्धेचें चाडें निर्मळ ।

शमदमादि बैल सबळ । ते तात्काळ जुंपोनी ॥६॥

ऐशिया वोजा परी । बीज पेरिलिया क्षेत्रीं ।

पीक पिकेल घुमरीं । पुरुषार्थ चारी लगटोनी ॥७॥

त्या पिकाचेनि सबळें । पापें तरोनि पैं सकळें ।

जेवीं नावेचेनि बळें । समुद्रजळें तरिजेती ॥८॥


श्रीशुक उवाच ।

एवं भगवतादिष्टा यादवाः कुरुनन्दन ।

गन्तुं कृतधियस्तीर्थं स्यन्दनान्‌ समयूयुजन्‌ ॥ ३९ ॥

शुक म्हणे कौरवनंदना । ऐकें परिक्षिति सज्ञाना ।

कृष्णें दिधली अनुज्ञा । तीर्थविधाना प्रभासा ॥९॥

यादव उठिले गाढे । रथीं जुंपिले जी घोडे ।

येर धांवती येरांपुढें । चहूंकडे लगबग ॥३१०॥

तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन्‌ श्रुत्वा भगवतोदितम्‌ ।

दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रतः ॥ ४० ॥

थोर वीरांचे बोभाट । गजरथांचे घडघडाट ।

द्वारकेमाजीं न फुटे वाट । प्रयाण उभ्दट प्रभासासी ॥११॥

हडबडली देखोनि द्वारावती । ऐक राया परीक्षिती ।

उद्धवास आठवलें चित्तीं । कृष्णवदंती देवांसी ॥१२॥

कुळनाशासी त्वरित । आजीपासूनि सुमुहूर्त ।

तोचि देवें प्रस्तुत । कार्यार्थ निश्चित मांडिला ॥१३॥

उद्धव कृष्णासवें संतत । कृष्णानुमतें तो वर्तत ।

सुरसंवाद निश्चित । होता श्रुत तयासी ॥१४॥

असतां येथ कृष्णनाथ । द्वारकेमाजीं अति‌उत्पात ।

उठिले तें मनोगत । जाण निश्चित कृष्णाचें ॥१५॥

यादव ने‌ऊनि प्रभासासी । अर्धक्षणें नाशील यांसी ।

जावया निजधामासी । हृषीकेशी उद्यत ॥१६॥

म्हणाल ’कां नेले इतुके दुरी । नाशु न करीच द्वारकापुरी ’ ।

तरी तो सर्वज्ञ श्रीहरी । सूत्रधारी जाणता ॥१७॥

यादव देवांश निश्चितीं । सातवी पुरी द्वारावती ।

येथ निमाल्या सायुज्यमुक्ती । हें जाणोनि श्रीपति न नाशी ॥१८॥

यांसी आहे पदाभिमान । द्वारकेमाजीं न घडे निधन ।

हें जाणोनि जगज्जीवन । करवी प्रयाण प्रभासासी ॥१९॥

ब्रह्मशापाचें मूळ देखा । प्रभासासी निघाली ते येरिका ।

हें कळलेंसे यदुनायका । तेथ सकळिकां धाडिलें ॥३२०॥

स्वकुळ ग्रासोनि श्रीपती । निघेल निजधामाप्रती ।

हें जाणोनि उद्धव चित्तीं । बहुतां रीतीं कळवळला ॥२१॥

बाष्पें कंठ निरोधला । नेत्रीं अश्रूंचा पूर लोटला ।

स्वेदु सर्वांगीं चालिला । हृदयीं दाटला हुंदका ॥२२॥

कृष्णवियोग अर्ध क्षण । तेणें निघों पाहे प्राण ।

विसरला कार्य आठवण । कृष्णवदन निरीक्षी ॥२३॥

वियोगप्राप्तीचे बाण प्रबळ । हृदयीं रुतले अतिसबळ ।

बुद्धि धैर्येंसीं होती विकळ । जीवीं तळमळ लागली ॥२४॥

एकांत देखोनि श्रीकृष्णासी । धांवोनि लागला पायांसी ।

मिठी घालोनि चरणेंसीं । उकसाबुकसीं स्फुंदत ॥२५॥

विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम्‌ ।

प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत ॥ ४१ ॥

जो जगाचा नियंता । त्या काळाचा कृष्ण कळिता ।

त्याचे चरणीं ठेवूनि माथा । विनीतता बोलतु ॥२६॥


श्री‌उद्धव उवाच ।

देवदेवेश योगेश पुण्यश्रवणकीर्तन ।

संहृत्यैतत्कुलं नूनं लोकं सन्त्यक्ष्यते ।

भवान्‌ विप्रशापं समर्थोऽपि प्रत्यहन्न यदीश्वरः ॥ ४२ ॥

उद्धव म्हणे यादवेंद्रा । देवेंद्राच्या आदि‍इंद्रा ।

योगियांच्या प्रबोधचंद्रा । अकळ मुद्रा पैं तुझी ॥२७॥

देवांमाजीं इंद्र ईशु । त्या इंद्राचा तूं जगदीशु ।

योगियांमाजीं श्रेष्ठ महेशु । त्याचाही ईशु तूं श्रीकृष्णा ॥२८॥

तुझें जें श्रवणकीर्तन । तें पुण्यासी करी पावन ।

छेदी संसारबंधन । समाधान कीर्तनें ॥२९॥

संहारूनि निजकुळासी । सांडोनियां या लोकासी ।

निजधामा जावों पाहसी । हृषीकेशी निश्चित ॥३३०॥

नाहं तवाङ्‌घ्रिकमलं क्षणार्धमपि केशव ।

त्यक्तुं समुत्सहे नाथ स्वधाम नय मामपि ॥ ४३ ॥

अन्यथा विप्रशापासी । करावया समर्थ होसी ।

तें न करूनि कुळ संहारिसी । निजधामासी जावया ॥३१॥

ऐसें बोलतां आलें रुदन । न धरत चालिलें स्फुंदन ।

आसुवीं पूर्ण झाले नयन । धांवोनि चरण धरियेले ॥३२॥

माथा ठेविला चरणांवरी । सखा स्वामी तूं श्रीहरी ।

आम्हांसी सांडूनियां दुरी । कैशापरी जासील ॥३३॥

तुझिया प्रयाणाची वार्ता । ऐकतांचि गा अच्युता ।

उभड सांठवेना चित्ता । वियोग सर्वथा न व्हावा ॥३४॥

जळावेगळी मासोळी । तैसा जीवु तळमळी ।

निष्ठुर जाहलासी अंतकाळीं । वनमाळी मजलागीं ॥३५॥

तुज गेलियापाठीं । मी दीनवदन ये सृष्टीं ।

कोणासी सांगों गोड गोष्टी । श्वासु पोटीं न समाये ॥३६॥

निघोनि गोलिया आत्मा । प्रेतरूप उरे प्रतिमा ।

तुवां गेलियां निजधामा । तैसें आम्हां हो‌ईल ॥३७॥

तूंचि आम्हां जनक जननी । हा दृढ विश्वास आमुचे मनीं ।

केवीं जातोसी सांडोनि । म्हणोनि लोळणी घातली ॥३८॥

तूं निघालासी निजधामा । कोणासी निरविलें जी आम्हां ।

कां रुसलासी पुरुषोत्तमा । बोलु निजकर्मा आमुच्या ॥३९॥

मुकें बाळ सांडोनि क्षितीं । माता रिघों पाहे सती ।

तें जेवीं ये काकुळती । तैसी गती उद्धवा ॥३४०॥

गोडु गिळी आमिषकवळु । सवेंचि पारधी आंसुडी गळु ।

त्या मीना‌ऐसा विकळु । होय प्रेमळु उद्धव ॥४१॥

तुजगेलियावरी देवा । म्यां कोणाची करावी सेवा ।

कां रुसलासी गा यादवा । आमच्या दैवा निश्चित ॥४२॥

कांटवणे आड क्षितीं । आंधळें सांडूनि जाये सांगाती ।

तें ग्लानी करी वनांतीं । तैसी गती उद्धवा ॥४३॥

धांवधावों पायां पडे । धाय मोकलोनि रडे ।

मज सांडोनि तूंचि पुढें । कोणीकडे जातोसी ॥४४॥

मी नव्हें पायांवेगळा । क्षण नोसंडीं चरणकमळा ।

तुझें प्रयाण जी गोपाळा । अंतकाळा मज काळु ॥४५॥

तुझी थोर लागली सवे । मज न्यावें आपणासवें ।

हेंचि प्रार्थीतसे जीवेंभावें । कृपा यादवें मज कीजे ॥४६॥

तूं गरुडारूढ होसी । तेव्हां कृपेनें बैसवीं पाठीसीं ।

सांडों नको हृषीकेशी । निजधामासी मज ने‌ईं ॥४७॥

सलगी दिधली जन्मवरी । अंतीं का त्यागिसी दुरी ।

कृपाळुवा श्रीहरी । कृपा करीं सर्वथा ॥४८॥

म्हणसी मी निजकुळासी काळु । तो तुज केवीं हो‌ईन कृपाळु ।

हें न म्हणें तूं दीनदयाळु । अतिस्नेहाळु भक्तासी ॥४९॥

तुझी कृपा भक्तांवरी । यालागीं मी सलगी करीं ।

मातें उद्धरीं श्रीहरी । झणें संसारीं सांडिसी ॥३५०॥

तव विक्रीडितं कृष्ण नृणां परममङ्गलम्‌ ।

कर्णपीयूषमासाद्य त्यजन्त्यन्यस्पृहां जनः ॥ ४४ ॥

तुझी क्रीडा नाना खेळ । प्राणियांसी परम मंगळ ।

कर्णद्वारें वेल्हाळ । निजनिर्मळ सेविती ॥५१॥

तुझे कीर्तिश्रवणाचे आवडीं । लागली कर्णपीयूषीं गोडी ।

तेथ अमृताची चवी थोडी । होय अर्ध घडी न लागतां ॥५२॥

ऐशी ऐकतां तुझी कीर्ती । सवासना स्पृहा नासती ।

ते भक्तु तुज न विसंबती । हृदयीं वाहती सर्वदा ॥५३॥

त्या तुज प्रत्यक्ष श्रीकृष्णासीं । मज न साहवे वियोगासी ।

सवे लाविली आम्हांसी । सौजन्येंसीं स्वामित्वें ॥५४॥

शय्यासनाटनस्थान स्नानक्रीडाशनादिषु ।

कथं त्वां प्रियमात्मानं वयं भक्तास्त्यजेम हि ॥ ४५ ॥

तूं तंव आमुचा स्वामी होसी । मज अर्धांसनीं बैसविसी ।

मजवेगळें हृषीकेशी । निजगुजासी तुज नाहीं ॥५५॥

अचाट कार्य पडे थोर । तेव्हां मज पुससी विचार ।

मी सांगें जो जो मंत्र । तो साचार मानिसी ॥५६॥

जेव्हां भोजन करूं रिघसी । माझें ताट ताटेंसीं मांडिसी ।

जेवितां नाना विनोद करिसी । निजशेष देसी मजलागीं ॥५७॥

ब्रह्मादिकां न लभे पंक्ती । तो मी जेवीं तुझिया पांतीं ।

शेषविभागी जी श्रीपती । केलें निश्चितीं त्वां मज ॥५८॥

मातें धरोनियां हातीं । एकला बैससी एकांतीं ।

ब्रह्मादिकांची विनंती । तुजप्रती मी सांगें ॥५९॥

कळों नेदितां कोणासी । तुवां केलें रासक्रीडेसी ।

तें गुह्य सांगोनि मजपाशी । गोकुळासी धाडिलें ॥३६०॥

सेजेचे उठवूनि भीमकीसी । मज आपणाजवळ निजविशी ।

ते निद्रेचिया सुखासी । समाधि कायसी बापुडी ॥६१॥

ऐशिया तुझे संगतीं । रात्री भोगिल्या नेणों कितीं ।

त्या मज सांडोनि श्रीपती । जाणें निश्चितीं करितोसी ॥६२॥

वेळु न गमे चक्रपाणी । मज बोलवूं धाडिसी रुक्मिणी ।

सारीपाटु आम्हीं दोघीं जणीं । एकासनीं खेळिजे ॥६३॥

जेव्हां व्याहाळिये निघसी । मज आपुले रथीं बैसविशी ।

दोघां गमन एके रथेंसीं । आजि उबलासी सांघाता ॥६४॥

जळक्रीडा करितां जळीं । करितां गोपिकांसी रांडोळी ।

तेव्हांही मी तुजजवळी । स्नानकाळीं सर्वदा ॥६५॥

ऐसें सांगों मी किती । तुजगेवळा श्रीपती ।

नाहीं झालों अहोरातीं । केवीं म्यां अंतीं सांडावें ॥६६॥

तूं स्वामी सखा सर्वात्मा । जीवाचा जीव पुरुषोत्तमा ।

तुझा वियोगु मेघश्यामा । केवीं आम्हां साहवेल ॥६७॥

आमुचा जीवु आणि प्राण । ते तुझे गा श्रीचरण ।

ते वियोगदुःख साहावया जाण । समर्थपण मज नाहीं ॥६८॥

आमुचा हाचि लाभु अव्यंग । जे तुझिया पायांचा संयोग ।

त्यांचा न साहवे वियोग । देहभंग झालिया ॥६९॥

देह राहेल तरी राहो । अथवा जा‌ईल तरी जावो ।

तुझ्या चरणांचा वियोग पहा हो । न शके साहों सर्वथा ॥३७०॥

थोर दुस्तर तुझी माया । ब्रह्मादिकां न ये आया ।

मज सुगम जाली तरावया । यादवराया निजशेषें ॥७१॥

त्वयोपभुक्तस्रग्गन्ध वासोऽलङ्कारचर्चिताः ।

उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेम हि ॥ ४६ ॥

तुझें गंधशेष आणि माळा । धरितां कपाळीं आणि गळां ।

मी नागवें कळिकाळा । दास गोपाळ पैं तुझा ॥७२॥

तुझे कांसेचा पिंवळा । ये‌ऊनि माझे कांसे लागला ।

तैंचि कामु म्यां जिंतिला । दृढ जाहला निजकांसे ॥७३॥

तुवां आपुले हृदयींचें पदक । जेव्हां मज दिधलें देख ।

तेव्हांचि माया जाहली विमुख । दासां सन्मुख न राहे ॥७४॥

मायेसी असतें मुख । तरी हों लाहती सन्मुख ।

ते मिथ्या गा निःशेख । वृथा लोक भ्रमले पैं ॥७५॥

तुझें उच्छिष्ट सेवितां देख । लाजोनि जाये समाधिसुख ।

निडारला निजात्मतोख । शेषें प्रत्यक्ष निजलाभु ॥७६॥

ऐसा तुझेनि दास्यें सरता जाहला । तुझेनि निजशेषें चर्चिला ।

तुझी माया मी तरला । जिया धाकु लाविला योगियां ॥७७॥

वातवसना य ऋषयः श्रमणा ऊर्ध्वमन्थिनः ।

ब्रह्माख्यं धाम ते यान्ति शान्ताः सन्न्यासीनोऽमलाः ॥ ४७ ॥

मिथ्या मायेच्या धाकासाठीं । योगी रिघाले कपाटीं ।

जरी सांडिली लंगोटी । तरी पोटीं धाकती ॥७८॥

आसनस्थ हो‌ऊनि जाणा । आकळावया प्राणापाना ।

मूळबंधें आकोचना । दृढ धारणा ते करिती ॥७९॥

अंगुलें बारा बारा । जिणावया जी वारा ।

रात्रंदिवस शरीरा । अभ्यासद्वारा आटिती ॥३८०॥

क्षुधेनें खादली भूक । तृषा तहान प्याली देख ।

जिणोनियां सुखदुःख । अतिनेटक निधीं ॥८१॥

सुबुद्धि धरूनिया हातीं । आकळूनि इंद्रियवृत्ती ।

वैराग्यें करित ख्याती । ऊर्ध्वगती निघाले ॥८२॥

भेदोनि मणिकर्णिका वोवरी । उसळले जी ब्रह्मरंध्रीं ।

जिणोनियां ब्रह्मगिरी । निशाणभेरी लाविल्या ॥८३॥

तेथ शांतीचेनि योगें । विलसत सर्वांगें ।

संकल्पत्यागवेगें । जाहले अंगें चिद्‍ब्रह्म ॥८४॥

ऐसे योगबळें योगी । माया जिणती अंगो‌अंगीं ।

त्याहोनि अतिसुगम मार्गीं । आम्हांलागीं त्वां केली ॥८५॥

वयं त्विह महायोगिन्‌ भ्रमन्तः कर्मवर्त्मसु ।

त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तमः ॥ ४८ ॥

भजावें तुझिया निजभक्तां । ऐकावी तुझी कथावार्ता ।

इतुकेनि तरलों जी सर्वथा । कृष्णनाथा निजमाया ॥८६॥

आम्हां कर्ममार्गींचिया कर्मठां । तुवां उपकारु केला मोठा ।

तुझ्या कथेचा श्रवणपाठा । मुक्त दारवंठा मोक्षाचा ॥८७॥

असो मोक्षाची कथा । चाड नाहीं गा सर्वथा ।

तुझ्या भक्तांसी तुझी कथा । करितां भवव्यथा न बाधीचि ॥८८॥

तुझे अभेद भक्तीचें कोड । आम्हां संसारुचि गोड ।

ठेंचूनि त्रिगुणांचें तोंड । भक्त प्रचंड भजताति ॥८९॥

स्मरन्तः कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च ।

गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम्‌ ॥ ४९ ॥

तुझ्या चरित्राचें श्रवण । आवडीं करितां कीर्तन ।

त्यांचा भवबंध च्छेदन । बळेंचि जाण तूं करिशी ॥३९०॥

पुसोनिया संसारभावो । निजपदीं देसी ठावो ।

हा श्रवणकीर्तनलाभ पाहा हो । आम्ही सहजें लाहों निजभक्त ॥९१॥

स्वभावें कीर्तन करितां । एवढा लाभु होये तत्वतां ।

या तुझिये मुखींच्या कथा गातां । आपणियां देता तूं होशी ॥९२॥

तुझीं गोकुळींचीं गमनपदें । आवडीं वर्णिती जे आनंदें ।

त्यांसी खांदीं वा‌ऊनि निजबोधें । कीर्तनच्छंदें नाचशी ॥९३॥

तुवां जे केली लीला । ते आवडी गातां जी गोपाळा ।

नित्य त्या सेवकांजवळा । अंगें अंगवळा तूं होशी ॥९४॥

तुझें वर्णिती जे हास्यवदन । त्या भक्ताचें तूं करिशी ध्यान ।

त्यांचेनि बोलें समाधान । स्त्रीशूद्रां जाण तूं देशी ॥९५॥

तुझें दृष्टीचें दर्शन । दृश्यातीत निरीक्षण ।

सर्वत्र देखणेंपण । कीर्तनीं गान जे गाती ॥९६॥

त्यांच्या पा‌उलांपा‌उलांसी । आपुलें सर्वांग तूं वोवाळिसी ।

अंग टाकूनि तिष्ठसी । त्यांपाशीं सर्वदा ॥९७॥

आपुली गुह्य ज्ञानमुद्रा । त्यांसी अर्पिसी तूं ज्ञानीनरेंद्रा ।

निजबोधें प्रबोधचंद्रा । त्यांच्या निजभद्रा तूं करिशी ॥९८॥

रासक्रीडादि नाना छंद । अंगनामंगनादि प्रबंध ।

कीर्ति अतिशयें विशद । भावार्थें शुद्ध जे गाती ॥९९॥

कां ठकूनियां ब्रह्मयासी । गोपाळवत्सें तूं जाहलासी ।

ऐस‍ऐसिया विनोदांसी । हृषीकेशी जे गाती ॥४००॥

त्यांसी सर्वांभूतीं निजात्मता । देशी तूं आपुली सत्ता ।

त्यांच्या बोलांमाजी वर्तता । कृष्णनाथा तूं होशी ॥१॥

मनुष्यनाट्याचेनि योगें । जें जें केलें तुवां अंगें ।

तें गातां ऐकतां अनुरागें । तरले वेगें निजभक्त ॥२॥

म्यांचि केली जे जे आळी । ते त्वां पुरविली सर्व काळीं ।

त्या मज उपेक्षूनि वनमाळी । अंतकाळीं कां जाशी ॥३॥


श्रीशुक उवाच ।

एवं विज्ञापितो राजन्भगवान्देवकीसुतः ।

एकान्तिनं प्रियं भृत्यमुद्धवं समभाषत ॥ ५० ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥

एवं यापरी देवकीसुत । पूर्ण पूर्णाशें भगवंत ।

विनविला श्रीकृष्णनाथ । निजभृत्य-उद्धवें ॥४॥

’निजभृत्य’ म्हणणें । उद्धवासी याकारणें ।

निजगुज श्रीकृष्णें । त्यासीं बोलणें सर्वदा ॥५॥

जेथ रिगमु नाहीं रुक्मिणीसी । ठावो नाहीं वसुदेवदेवकीसी ।

बळिभद्रा प्रद्युम्नासी । अनिरुद्धासी जे ठायीं ॥६॥

ते ठायीं कृष्णाप्रती । उद्धव असे अहोरातीं ।

यालागीं पैं ’एकांती’ । ज्ञाते म्हणती तयासी ॥७॥

श्रीकृष्णासी वाडेंकोडें । जीवापरीस जें जें आवडे ।

तें उद्धवासी देणें घडे । प्रेम गाढें भक्तांचें ॥८॥

देतां तो जरी नेघे । तरी धांवोनि आलिंगी वेगें ।

न घेतां देवो पायां लागे । भक्तपांगें पांगिला ॥९॥

यालागीं कृष्णासी प्रियकर । उद्धवुचि साचार ।

याहूनि प्रेम थोर । नाहीं सधर आनाचें ॥४१०॥

यालागीं ’प्रिय-भृत्य-एकांती’ । ये बिरुदें उद्धवासी साजती ।

तेणें निजस्वामीस विनंती । निजप्रीतीं पैं केली ॥११॥

ऐकोनि उद्धवाचें वचन । चातकांलागीं जेवीं घन ।

तेवीं वोळला जगज्जीवन । स्वानंदघन निजबोधें ॥१२॥

चातकाची तहान किती । तृप्त करूनि निववी क्षिती ।

उद्धव‍उद्देशें श्रीपती । त्रिजगती निववील ॥१३॥

ऐकतां उद्धवाचे बोल । येताति श्रीकृष्णासी डोल ।

भक्तभाग्य जी सखोल । जाहली वोल प्रेमाची ॥१४॥

ते वोळले भक्तभूमीसी । निजबीज पेरील हृषीकेशी ।

तें पीक पुरेल जगासी । मुक्तराशी मुमुक्षां ॥१५॥

धेनु वत्साचेनि वोरसें । घरा दुभतें पुरवी जैसें ।

तेवीं उद्धवाचेनि उद्देशें । जग हृषीकेशें निवविजे ॥१६॥

घरीं पाहुणयालागीं । कीजती परवडी अनेगी ।

तेथ बालकें जेवीं विभागी । होतीं वेगीं न मागतां ॥१७॥

पक्वान्न सेवूं नेणतीं बाळें । तरी माता मुखीं घाली बळें ।

तैसें जनार्दनें आम्हां केलें । स्वयें दिधलें निजशेष ॥१८॥

नवल कृपा केली कैशी । कृष्ण उद्धवातें उपदेशी ।

तोचि अर्थ दिधला आम्हांसी । देशभाषीं अर्थितां ॥१९॥

एका जनार्दनु म्हणे । श्रोतां सावधान होणें ।

हें मी तोंडें बोलों कवणें । तिंहीं मज करणें सावध ॥४२०॥

निजभक्तें केली विनंती । निजज्ञान बोलेल भक्तपती ।

श्रवणाची सावध पंक्ती । बैसवा वृत्ति तद्‍बोधें ॥२१॥

येथ मुक्तांचें कोड । पुरे मुमुक्षांची चाड ।

येचिविषयीं कथा गोड । श्रवणकवाड उघडेल ॥२२॥

उद्धवें श्रीकृष्ण विनविला । ना तो श्रवणीं डांगोरा पिटिला ।

मुमुक्षां म्हणे चला चला । कृष्ण वोळला निजबोधें ॥२३॥

मोक्षमार्गींचे कापडी । अर्थतृषातृषितें बापुडीं ।

प्रबोधबोधाची पव्हे गाढी । उद्धवें रोकडी घालविली ॥२४॥

भक्तिजननी माझी तेथ । कडे घेवोनि होती नेत ।

जनार्दन परमामृत । जाहलें प्राप्त तिचेनीं ॥२५॥

ते तुझी भक्ति तत्वतां । आम्हांसी असावी सर्वथा ।

तुज मागावी मुक्तता । तंव ते मूर्खता भक्तांची ॥२६॥

साच असावी बद्धता । तरी म्यां मागावी मुक्तता ।

तेचि नाहीं गा तत्वतां । मिथ्या मागतां मूर्खता ॥२७॥

मीतूंपणेंवीण सहजस्थिती । तुझी असो अभेद-भक्ती ।

हेचि मागणें पुढपुढतीं । संतांप्रती सर्वदा ॥२८॥

उद्धवासी ज्ञान गुप्त । उपदेशील कृष्णनाथ ।

एका जनार्दन विनवित । दत्तचित्त तुम्ही दीजे ॥४२९॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे एकाकारटीकायां

देवस्तुत्युद्धवविज्ञापनं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥६॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ॥ ५० ॥ ओव्या ॥४२९॥





॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय सातवा


श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्‌गुरु चतुरक्षरा । चतुरचित्तप्रबोधचंद्रा ।

’जनार्दना’ सुरेंद्र‌इंद्रा । ज्ञाननरेंद्रा निजबोधा ॥१॥

तुझी करितांचि गोठी । प्रगटसी पाठींपोटीं ।

सन्मुख ठसावसी दृष्टी । हृदयगांठी छेदूनी ॥२॥

छेदूनि विषयवासना । स्वयें प्रगटसी जनार्दना ।

भव‌अभवभावना । नेदिसी मना आतळों ॥३॥

आतळतां तुझे चरण । आकळलें राहे मन ।

सहज देशी समाधान । आनंदघन अच्युता ॥४॥

ऐशिया जी गुरुनाथा । समसाम्यें चरणीं माथा ।

पुढील परिसावी जी कथा । जेथ वक्ता श्रीकृष्णु ॥५॥

उद्धवें विनविलियावरी । कृपा कळवळला श्रीहरी ।

निजज्ञान अतिविस्तारीं । बोधकुसरीं सांगतु ॥६॥

होतें कृष्णाचे मानसी । ’मज गेलिया निजधामासी ।

माझें निजज्ञान कोणापासीं । अतियत्नेंसीं ठेवावें’॥७॥

तंव देखिली उद्धवाची अवस्था । सुख जाहलें श्रीकृष्णनाथा ।

वैराग्ययुक्त उपदेशिता । होय सर्वथा निजज्ञान ॥८॥

एवं वांचवावया उद्धवासी । कृष्ण ब्रह्मज्ञान उपदेशी ।

शाप न बाधी ब्रह्मवेत्यांसी । हें हृषीकेशी जाणतु ॥९॥

ब्रह्म‌उपदेशाची हातवटी । उपदेशूं जाणे जगजेठी ।

वैराग्य उपजवी उठा‌उठीं । जेणें पडे मिठी निजतत्वीं ॥१०॥

नव्हतां वैराग्य दारुण । उपदेशु केला तो वृथा जाण ।

हे श्रीकृष्णचि जाणे खूण । वैराग्यविंदान बोलतु ॥११॥

पहिलें उद्धवाच्या बोलासी । अनुमोदन दे हृषीकेशी ।

तेणें अन्वयें सावकाशीं । ज्ञानवैराग्य त्यासी बोलतु ॥१२॥



श्रीभगवानुवाच ।

यदात्थ मां महाभाग तच्चिकीर्षितमेव मे ।

ब्रह्माभवो लोकपालाः स्वर्वासं मेऽभिकाङ्‌क्षिणः ॥ १ ॥



जो वेदांचा वेदवक्ता । जो ज्ञानियांचा ज्ञानदाता ।

तो श्रीकृष्णु म्हणे भाग्यवंता । ऐकें निजभक्ता उद्धवा ॥१३॥

जें तूं बोलिलासी भावयुक्त । तें वचन तुझें सत्य सत्य ।

तेचिं माझें मनोगत । जाण निश्चित निर्धारें ॥१४॥

माझी अवस्था जाश्वनीळा । ब्रह्मादिदेवां सकळां ।

येथ आले होते मिळोनि मेळा । लोकपाळांसमवेत ॥१५॥

ये‌ऊनि माझी घेतली भेटी । अपेक्षा जे होती पोटी ।

पुशिली माझ्या प्रयाणाची गोठी । जेणें तुज मोठी अवस्था ॥१६॥

म्यां वेगीं यावें वैकुंठा । हे समस्तांसी उत्कंठा ।

आदिकरून नीळकंठा । सुरवरिष्ठां झालीसे ॥१७॥



मया निष्पादितं ह्यत्र देवकार्यमशेषतः ।

यदर्थमवतीर्णोऽहमंशेन ब्रह्मणार्थितः ॥ २ ॥



ज्यालागीं ब्रह्मेनि प्रार्थिलें । तें देवकार्य म्यां संपादिलें ।

अवतार नटनाट्य धरिलें । ज्येष्ठत्व दिधलें बळिभद्रा ॥१८॥

ज्येष्ठकनिष्ठभावना । दोघांमाजीं नाहीं जाणा ।

कृष्णा आणि संकर्षणा । एकात्मता निजांशें ॥१९॥



कुलं वै शापनिर्दग्धं नङ्क्ष्यत्यन्योन्यविग्रहात्‌ ।

समुद्रः सप्तमे ह‌अहनि एतां पुरीं च प्लावयिष्यति ॥ ३ ॥



उरलें असे आमुचें कुळ । शापनिर्दग्ध केवळ ।

अन्योन्यविग्रहें सकळ । कलहमूळ नासेल ॥२०॥

भूमि मागोनि समुद्रापाशीं । म्यां रचिलें द्वारकेसी ।

मज गेलिया निजधामासी । तो सातवे दिवसीं बुडवील ॥२१॥



यर्ह्येवायं मया त्यक्तो लोकोऽयं नष्टमङ्गलः ।

भविष्यत्यचिरात्साधो कलिनापि निराकृतः ॥ ४ ॥



ऐकें उद्धवा हितगोष्टी । म्यां सांडलिया हे सृष्टि ।

थोडियाचि काळापाठीं । नष्टदृष्टी जन होती ॥२२॥

अधर्म वाढेल प्रबळ । लोक होतील नष्ट अमंगळ ।

ते अमंगळतेचें मूळ । ऐक समूळ सांगेन ॥२३॥

मज नांदतां ये सृष्टीं । कलि उघडूं न शके दृष्टी ।

मज गेलियापाठीं । तो उठा‌उठीं उठेल ॥२४॥

कलि वाढेल अतिविषम । ब्राह्मण सांडितील स्वधर्म ।

स्वभावें नावडे दानधर्म । क्रियाकर्म दंभार्थ ॥२५॥



न वस्तव्यं त्वयैवेह मया त्यक्ते महीतले ।

जनोऽभद्ररुचिर्भद्र भविष्यति कलौ युगे ॥ ५ ॥



म्यां सांडिलिया महीतळी । प्रबळ बळें वाढेल कळी ।

आजीच तुवां निघिजे तत्काळीं । जंव तो कळी नातळे ॥२६॥

कळी आतळेल जेव्हां । जनीं अधर्मु वाढेल तेव्हां ।

कुविद्येच्या उठती हांवा । सैंघ धांवा निंदेच्या ॥२७॥

न लभे स्वार्थाची कवडी । तरी करिती निंदेच्या कोडी ।

ऐसी कलियुगीं वस्ती कुडी । तुवां अर्ध घडी न रहावें ॥२८॥



त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धुषु ।

मय्यावेश्य मनः संयक्‌ समदृग्विचरस्व गाम्‌ ॥ ६ ॥



उद्धवा तूं यालागीं । येथोनि निघावें वेगीं ।

एकलाचि आंगोवांगीं । हितालागीं सर्वथा ॥२९॥

धनधान्यसमृद्धीसीं । सांडावें स्वजनगोत्रजांसी ।

भ्रातादुहितानिजभगिनींसी । स्त्री-पुत्रासी त्यजावें ॥३०॥

स्नेहो ठेवूनि घरदारीं । अंगें तूं जरी निघालासि बाहेरी ।

तरी तो त्यागूचि कठिण भारी । अनर्थकारी हो‌ईल ॥३१॥

आधीं समूळ स्नेहो सांडावा । पाठीं अभिमानुही दंडावा ।

वासनाजटाजूट मुंडावा । मग सांडावा आश्रमु ॥३२॥

’स्नेहो कैसेनि सांडे । अभिमानु कैसेनि दंडे’।

हें तुज वाटेल सांकडें । तरी रोकडें परियेसीं ॥३३॥

माझें स्वरूप जें सर्वगत । तेथ ठेवोनियां चित्त ।

सावधानें सुनिश्चित । राहावें सतत निजरूपीं ॥३४॥

तये स्वरूपीं चित्ता । निर्धारेंसीं धारणा धरितां ।

निजभावें तन्मयता । तद्रूपता पावेल ॥३५॥

भृंगी जड कीटी मूढ । ध्यानें तद्रूप होय दृढ ।

अभ्यासीं कांहीं नाहीं अवघड । तो अभ्यास गूढ विशद केला ॥३६॥

माझें स्वरूप ज्ञानघन । ध्याता जीवु स्वयें सज्ञान ।

या स्थितीं करितां ध्यान । सहजें जाण तद्रूप ॥३७॥

तेथ समसाम्यें समस्त । समत्व पावेल चित्त ।

तेणें समभावें निश्चित । तेथींचा तेथ रहावें ॥३८॥

आधीं गृहाश्रमातें त्यागावें । मग म्यां म्हणसी कोठें राहावें ।

ऐसें मानिसील स्वभावें । तेविखीं बरवें परियेसीं ॥३९॥

स्वरूपसाम्यें समदृष्टी । समभावें विचरें सृष्टीं ।

निवासस्थानांची आटाटी । सर्वथा पोटीं न धरावी ॥४०॥

जेथ अल्प काळ वसती घडे । त्या ठायाचा अभिमान चढे ।

वसतिस्थान ऐसें कुडें । वस्तीचें सांकडें सर्वथा न धरीं ॥४१॥

तूं सर्वीं सर्वगत होसी । सर्वाधार सर्वदेशी ।

ऐसा मी हो‌ऊन मज पावसी । न हालतां येसी निजधामा ॥४२॥

’मज निजधामा न्यावें’। होतें पुशिलें उद्धवें ।

तें निजबोधस्वभावें । स्वयें केशवें सांगितलें ॥४३॥

न करितां हे उपायस्थिती । सर्वथा न घडे माझी प्राप्ती ।

मग तूं निजधामाप्रती । कैशा गती येशील ॥४४॥

गरुडीं वा‌ऊनि वेगेंसीं । न्यावें निजधामा म्हणसी ।

गति तेथ नाहीं पाखांसी । गम्य गरुडासी तें नव्हे ॥४५॥

सांडूनि उभय पक्षांसी । साधक पावती मद्रूपासी ।

पक्षाभिमान असे गरुडासी । गमन त्यासी तेणें नव्हे ॥४६॥

म्हणसी न्यावें घेवोनि खांदीं । मज खांदाचि नाहीं त्रिशुद्धी ।

तुज न सांडितां अहंबुद्धी । गमनसिद्धी तेथ नाहीं ॥४७॥

न त्यागितां अहंभावस्थिती । केल्या नाना उपाययुक्ती ।

तेणें निजधामाप्रती । नव्हे गती सर्वथा ॥४८॥

जें जें देखसी साकार । तें तें जाण पां नश्वर ।

तेचि विखींचा निर्धार । करीं साचार निजबोधें ॥४९॥



यदिदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभिः ।

नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम्‌ ॥ ७ ॥



जें जें ’दृष्टीं’ देखिलें । तें तें दृष्यत्वें वाळिलें ।

जें जें ’श्रवणा’ गोचर झालें । तेंही वाळिलें शब्दत्वें ॥५०॥

जें जें ’वाचा’ वदे । तें तें वाळिजे जल्पवादें ।

वाचिक सांडविलें वेदें । ’नेति’ शब्दें लाजिला ॥५१॥

जें जें ’संकल्पें’ आकळिलें । तें तें कल्पित पैं झालें ।

जें जें ’अहंकारा’ आलें । तें तें वाळिलें विजातीय ॥५२॥

जें जें ’इंद्रियां’ गोचरें । तें तें जाण पां नश्वरें ।

हें नित्यानित्यविचारें । केलें खरें निश्चित ॥५३॥

तोही ’नित्यानित्यविवेक’ । जाण पां निश्चित मायिक ।

एवं मायामय हा लोक । करी संकल्प सृष्टीतें ॥५४॥

जेव्हडा देखसी संसार । तेव्हडा मायिक व्यवहार ।

हा वोळख तूं साचार । धैर्यनिर्धार धरोनी ॥५५॥

जैशी स्वप्नींची राणीव । केवळ भ्रमचि जाणीव ।

तैसेंचि जाण हें सर्व । भववैभवविलास ॥५६॥



पुंसोऽयुक्तस्य नानार्थो भ्रमः स गुणदोषभाक्‌ ।

कर्माकर्मविकर्मेति गुणदोषधियो भिदा ॥ ८ ॥



परमात्मेंसी जो विभक्त । तो पुरुष बोलिजे ’अयुक्त’ ।

त्यासी नानात्वें भेदु भासत । निजीं निजत्व विसरोनी ॥५७॥

त्या विसराचेनि उल्हासें । मिथ्या भेदु सत्यत्वें भासे ।

त्या भेदाचेनि आवेशें । अवश्य दिसे गुणदोषु ॥५८॥

जरी भेदूचि नाहीं । तरी गुणदोष कैंचा पाहीं ।

दिसावया ठावोचि नाहीं । शुद्धाचे ठायीं सर्वथा ॥५९॥

यालागीं भेदाच्या उद्‌भटीं । गुणदोषदृष्टी उठी ।

तेथें कर्माकर्मत्रिपुटी । भेददृष्टी ठसावे ॥६०॥

भेदें थोर केलें विषम । कर्म अकर्म विकर्म ।

जन्ममरणादि धर्म । निजकर्म प्रकाशी ॥६१॥

कर्में विकर्में नरकयातना । काम्यकर्में स्वर्गु जाणा ।

कर्मेंचि करूनि कर्ममोचना । समाधाना पाविजे ॥६२॥

येथ म्हणती ’कर्म’ कोण । ’अकर्माचें’ काय लक्षण ।

’विकर्माचा’ कवण गुण । तेंही संपूर्ण परिस पां ॥६३॥

काया वाचा अथवा मन । करिजे तितुकें ’कर्म’ जाण ।

सूक्ष्म स्फूर्तीचें जें भान । तें मूळ जाण कर्माचें ॥६४॥

मनसा वाचा देहीं । सर्वथा कर्मबीज नाहीं ।

’अकर्म’ म्हणिजे तें पाहीं । न पडे ठायीं देहवंता ॥६५॥

जें कर्मावेगळें सर्वांगें । जेथ कर्म लावितांही न लगे ।

जें नव्हे कर्मठाजोगें । तें जाण सवेगें ’अकर्म’ ॥६६॥

विधिनिषेधजोडपाडें । जेथ विशेष कर्म वाढे ।

’विकर्म’ त्यातें म्हणणें घडें । थोर सांकडें पैं याचें ॥६७॥

कर्म सर्वसाधारण । तेंचि विकारातें पावलें जाण ।

उठिले विधिनिषेध दारुण । ’विकर्म’ जाण तें म्हणिपें ॥६८॥

जें विधीसी नातुडे । तें निषेधाचे अंग चढे ।

करितां चुके ठाके विकळ पडे । तेंही रोकडें ’निषिद्धचि’ ॥६९॥

ऐसें कर्म विकारलें । तें ’विकर्म’ पदें वाखाणिलें ।

एवं कर्माकर्म दाविलें । विभाग केले तुजलागीं ॥७०॥

जीवासी आविद्यक उत्पत्ती । त्याचीं कर्में आविद्यकें होतीं ।

श्रीधरव्याख्यानाची युक्ती । तेही उपपत्ती परियेसीं ॥७१॥

अविद्यायुक्त जीव परम । त्यासी नित्यक्रिया तेंचि ’कर्म’ ।

नित्य न करणें तें ’अकर्म’ । ’विकर्म’ तें निषिद्ध ॥७२॥

ऐशी कर्माकर्मविकर्मत्रिपुटी । भेदानुरूपें वाढली सृष्टीं ।

तेथ गुण-दोषबुद्धीच्या पोटीं । भेददृष्टी वाढती ॥७३॥

अभेदीं भेदु कैसा उठी । जेणें गुणदोषीं नांदे दृष्टी ।

विधिनिषेधीं पाडी गांठी । तेही गोठी परियेसीं ॥७४॥

पुरुष एकला एकु असे । तोचि मनोरथपूजे बैसे ।

ध्येय-ध्याता-ध्यानमिसें । वाढवी पिसें भेदाचें ॥७५॥

तेथे नानापरीचे उपचार । पूजासामाग्रीसंभार ।

ऐसा एकपणीं अपार । भेदु साचार वाढवी ॥७६॥

तेथ ’ध्येय’ उत्तम म्हणे जाण । ’ध्याता’ नीच होये आपण ।

तदंगें ’ध्यान’ गौण । गुणदोष जाण वाढवी ॥७७॥

ध्यानीं गुणदोष विचित्र । ध्येय म्हणे परम पवित्र ।

ध्याता आपण होये अपवित्र । शौचाचारदोषत्वें ॥७८॥

एवं ध्यानाचिये दृष्टीं । आपणचि आपुल्या पोटीं ।

गुणदोषांची त्रिपुटी । भेददृष्टी वाढवी ॥७९॥

ध्येय-ध्याता-ध्यान । आघवाची आहे आपण ।

तें सांडोनियां जाण । गुणदोषलक्षण वाढवी ॥८०॥

उद्धवा हे अवघी सृष्टी । वाढली असे भेददृष्टीं ।

तेणें भेदें उठा‌उठी । कर्मत्रिपुटी वाढविली ॥८१॥

जंव जंव भेदाचा जिव्हाळा । जंव जंव विषयांचा सोहळा ।

पाळिजे इंद्रियांचा लळा । तंव तंव आगळा संसारु ॥८२॥

सापा पाजिजे पीयूख । तेंचि परतोनि होय विख ।

तैसें इंद्रियां दीजे जंव जंव संतोख । तंव तंव दुःख भोगिजे ॥८३॥



तस्माद्‌ युक्तेन्द्रियग्रामो युक्तचित्त इदं जगत्‌ ।

आत्मनीक्षस्व विततमात्मानं मय्यधीश्वरे ॥ ९ ॥



यालागी इंद्रियांच्या द्वारीं । विषयो नेदावा चतुरीं ।

जेवीं विषें रांधिली क्षीरधारी । सांडिजे दुरी न चाखतां ॥८४॥

घमघमित अमृतफळें । वरी सर्पें घातलिया गरळें ।

तें न सेविती का‌उळे । सेवनीं कळे निजघातु ॥८५॥

तैसें सेवितां विषयांसी । कोण गोडी मुमुक्षासी ।

प्रतिपदीं । आत्मघातासी । अहर्निशीं देखती ॥८६॥

आत्मघातु न देखती । ते विषयी विषयो सेविती ।

जैशी दिवाभीता मध्यराती । असतां गभस्ति मध्यान्हीं ॥८७॥

तैसेंचि विषयसेवन । मुमुक्षांसी घडे जाण ।

तेणें न चुके जन्ममरण । आत्मपतन तयांचें ॥८८॥

म्हणसी ’प्राणियांची स्थिती । विषयावरी निश्चितीं ।

विषयत्यागें केवीं राहती’ । ते सुगम स्थिती अवधारीं ॥८९॥

असतां इंद्रियांचा नेमु । करी चित्ताचा उपरमु ।

ऐसा दोंहीपरी सुगमु । उत्तमोत्तमु हा त्यागु ॥९०॥

इंद्रियें असोतु विषयांवरी । मन रिघों नेदी त्यांभीतरी ।

हाही त्यागु सर्वांपरी । योगेश्वरीं बोलिजे ॥९१॥

मनासी विषयांचें बळ । विषयध्यासें तें चपळ ।

नव्हे म्हणती तें निश्चळ । ऐक समूळ तो उपावो ॥९२॥

माझें स्वरूप सर्वगत । मनाबाहेरी आणि आंत ।

जेथ जेथ जा‌ईल चित्त । तेथ तेथ तें असे ॥९३॥

मजवेगळें जावयासी । ठावो नाहीं पैं चित्तासी ।

स्वदेशीं हो परदेशीं । अहर्निशीं मज आंतु ॥९४॥

ऐसें निजरूप संतत । पाहतां थोरावेल चित्त ।

त्या चित्तामाजीं आद्यंत । पाहें समस्त हें जग ॥९५॥

अथवा जीवस्वरूप तुझें चांग । त्यामाजीं पाहतां हें जग ।

जगचि हो‌ईल तुझें अंग । अतिनिर्व्यंग निश्चित ॥९६॥

चरें आणि अचरें । लहानें कां थोरें ।

जीवरूपीं सविस्तरें । पाहें निर्धारे हें जग ॥९७॥

म्हणसी जीवु तो एकदेशी । त्यामाजीं केवीं पहावें जगासी ।

त्यासी ऐक्यता करीं मजसीं । जेवीं कनकेंसीं अळंकार ॥९८॥

चिंतितां कीटकी भिंगुरटी । तेचि ते हो‌ऊन उठी ।

तैसा तूं उठा‌उठीं । हो‌ईं निजदृष्टीं निजतत्व ॥९९॥

हो कां सैंधवाचा खडा । पडल्या सिंधूमाजिवडा ।

तो होवोनि ठाके त्या‌एवढा । तैसा तूं रोकडा मी होसी ॥१००॥

जेथ मीतूंपणाचा भेद । फिटोनि जा‌ईल विशद ।

परमानंदें शुद्धबुद्ध । मुक्त सिद्ध तूं होसी ॥१॥



ज्ञानविज्ञानसंयुक्त आत्मभूतः शरीरिणाम्‌ ।

अत्मानुभवतुष्टात्मा नान्तरायैर्विहन्यसे ॥ १० ॥



शास्त्रश्रवणें दृढ ’ज्ञान’ । मननाभ्यासें होय ’विज्ञान’ ।

या दोंहींची जाणोनि खूण । ब्रह्मसंपन्न तूं होसी ॥२॥

ऐसिया स्वार्थाचेनि लवलाहें । अविश्रम भजावे तुझे पाये ।

म्हणसी ’वोढवतील अंतराये । त्यासी काये करावें’ ॥३॥

सांडोनि दांभिक लौकिक । त्यजोनियां फळाभिलाख ।

जो मज भजे भाविक । विघ्न देख त्या कैंचें ॥४॥

त्याच्या विघ्ननाशासी देख । करीं चक्राची लखलख ।

घे‌ऊनि पाठिसी अचुक । उभा सन्मुख मी असें ॥५॥

यापरी गा उद्धवा । जो मज भजे निजभावा ।

त्यासी विघ्न करावया देवां । नव्हे उठावा मज असतां ॥६॥

एवं ब्रह्मसंपन्न जाहलियावरी । आत्मा तूंचि चराचरीं ।

जंगमीं आणि स्थावरीं । सुरासुरीं तूंचि तूं ॥७॥

तुजहूनि कांहीं । अणुभरी वेगळें नाहीं ।

तेथ विघ्न कैंचें कायी । तुझ्या ठायीं बाधील ॥८॥

ब्रह्मादिकांसी जो ग्रासी । त्या काळाचा तूं आत्मा होसी ।

पाठी थापटून हृषीकेशी । उद्धवासी सांगतु ॥९॥

ऐशी बाध्यबाधकता फिटली । संकल्पकल्पना तुटली ।

ब्रह्मानंदें पाहांट फुटली । वाट मोडली कर्माची ॥११०॥

ऐसा ब्रह्मानुभवी जो देख । कर्म तेथ होय रंक ।

वेद तयाचे सेवक । विधिविवेक कामारी ॥११॥

हेंचि किती सांगो कायी । मी त्याचा आज्ञाधारक पाहीं ।

प्रतिष्ठिती जे जे ठायीं । तेथ पाहीं प्रगटतु ॥१२॥

वचनमात्रासाठीं । प्रगटलों कोरडे काष्ठीं ।

दुर्वासा वा‌इला पाठीं । त्वांही दिठीं देखिलें ॥१३॥

म्हणसी ’देव ज्याचा आज्ञाधारु । कर्म त्याचें होय किंकरु ।

तरी ज्ञाते यथेष्टाचारु । विषयीं साचारु विचरती’ ॥१४॥

ज्ञात्यासी स्वेच्छा विषयाचरण । सर्वथा न घडे गा जाण ।

तेही विषयींचें लक्षण । सावधान परियेसीं ॥१५॥

ज्यासी दग्धपट‌अ भिमान । मिथ्या प्रपंचाचें भान ।

मृषा विषयांचें दर्शन । विषयाचरण त्या नाहीं ॥१६॥

जयासी प्रपंचाची आवडी । विषयाची अतिगोडी ।

यथेष्टाचरणाची वोढी । पडे सांकडी तयासी ॥१७॥

ज्ञातयाच्या ठायीं । सत्यत्वें विषयो नाहीं ।

मा भोगावया कायी । अभिलाषी पाहीं तो हो‌ईल ॥१८॥

आतां ज्ञातयाचें कर्म । ऐक सांगों त्याचें वर्म ।

नातळतां मनोधर्म । क्रियाकर्म आचरती ॥१९॥



दोषबुद्ध्योभयातीतो निषेधान्न निवर्तते ।

गुणबुद्ध्या च विहितं न करोति यथार्भकः ॥ ११ ॥



गुणदोषातीत ज्ञाता । तो निषेधीं न वर्ते सर्वथा ।

परी भ्यालेपण चित्ता । नाहीं तत्वतां तयासी ॥१२०॥

तो विहितही कर्म करी । तेथ गुणत्वें बुद्धि न धरीं ।

कुलालचक्राचियेपरी । पूर्वसंस्कारीं वर्तत ॥२१॥

संकल्पु नाहीं वृत्तीं । हेतु स्फुरेना चित्तीं ।

ऐसीं कर्में ज्ञाते करिती । शरीरस्थितीं केवळ ॥२२॥

तेथ सत्कर्म सिद्धी गेलें । तेणें फुगेना म्यां हें केलें ।

अथवा माझारीं विकळ पडिलें । तेणें तगमगिलेंपण नाहीं ॥२३॥

निद्रितामागें बैसला वाघु । अथवा पुढें आला स्वर्गभोगु ।

त्यासी नाहीं रागविरागु । तैसा लागु ज्ञात्याचा ॥२४॥

गुणदोषीं चित्तवृत्ती । सांडोनिया सहजस्थिती ।

बाळकें जेवीं क्रीडती । तैशी स्थिति ज्ञात्याची ॥२५॥

’अभिमानें कर्मप्राप्ती । त्या अभिमानातें त्यागिती ।

मग निरभिमानें केवीं वर्तती । कर्मस्थिती त्यां न घडे’ ॥२६॥

ऐसा विकल्पु जरी करिसी । ते स्थिति न कळे इतरांसी ।

निरभिमानता स्वानुभवेंसी । केवीं येरासी कळेल ॥२७॥

देह प्रारब्धाचेनि मेळें । स्वभावें सर्व कर्मीं चळे ।

तेथ अज्ञानाचेनि बळें । अभिमानु खवळे ’मी कर्ता’ ॥२८॥

तेथ गुरुवाक्य-अनुवृत्ती । अभ्यासूनि यथा निगुतीं ।

अज्ञानेंसहित निरसिती । अभिमानस्थिति निजबोधें ॥२९॥

शेष-प्रारब्धाचेनि मेळें । निरभिमानें देह चळे ।

ज्ञाते कर्में करिती सकळें । जाण केवळें शरीरें ॥१३०॥

केवळ शरीरें कर्में होतीं । तींच ’अहेतुक’ बोलिजेती ।

अर्भकदृष्टांतें उपपत्ती । हेचि स्थिति सांगितली ॥३१॥

निरभिमानाचीं लक्षणें । कृष्ण उद्धवातें ऐक म्हणे ।

येरु आनंदला अंतःकरणें । सादरपणें परिसतु ॥३२॥



सर्वभूतसुहृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिश्चयः ।

पश्यन्मदात्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुनः ॥ १२ ॥



पहिलें शास्त्रश्रवणें ’ज्ञान’ । तदनुभवें होय ’विज्ञान’ ।

ऐसा ज्ञानविज्ञानसंपन्न । निरभिमान तो होय ॥३३॥

साचचि निरभिमानता । जरी आली होय हाता ।

तरी ’शांति’ तेथ सर्वथा । उल्हासता पैं पावे ॥३४॥

दाटूनि निश्चळ होणें । कां दांत चावूनि साहणें ।

ते ’शांति’ ऐसें कोण म्हणे । आक्रोशपणें साहातु ॥३५॥

’शांति’ म्हणिजे ते ऐशी । सागरीं अक्षोभ्यता जैसी ।

चढ वोहट नाहीं तिसी । सर्वदेशी सर्वदा ॥३६॥

नाना सरितांचे खळाळ । आणूनि घालिती समळ जळ ।

तो तिळभरी नव्हे डहुळ । अति निर्मळ निजांगें ॥३७॥

तैशी नानाभूतविषमता । स्वार्थविरोधें अंगीं आदळतां ।

पालटू नव्हे ज्याच्या चित्ता । ते जाण सर्वथा ’निजशांति’ ॥३८॥

ऐसी शांति ज्यासी देखा । तोचि सर्वभूतांचा सखा ।

आवडता सर्व लोकां । ’सुहृद’ तो कां सर्वांचा ॥३९॥

नवल सख्यत्वाची परी । सर्वस्व दे निजमैत्रीं ।

स्वार्थीं वंचनार्थ न करी । कृपापात्रीं उपदेशु ॥१४०॥

अतर्क्य त्याची पाहती दिठी । मद्रूपें देखे सकळ सृष्टी ।

जगासी मज अभिन्न गांठी । निजदृष्टीं बांधली ॥४१॥

मग तो जे‌उतें पाहे । ते‌उता मीचि तया आहें ।

तो जरी मातें न पाहे । तें न पाहणेंही होये मीचि त्याचें ॥४२॥

त्याची पाहती जे दिठी । ते मीचि होये जगजेठी ।

ऐशी तया मज एक गांठी । सकळ सृष्टीसमवेत ॥४३॥

अवघें जगचि मी होये । तेव्हां ’तो मी’ हे भाष जाये ।

ऐसा तो मजमाजीं समाये । समसाम्येंसमत्वें ॥४४॥

सांडोनियां मनोधर्म । ऐसा ज्यासी मी झालों सुगम ।

त्यासी पुढती कैंचें जन्म । दुःख दुर्गम ज्याचेनीं ॥४५॥

मातेच्या उदरकुहरीं । रजस्वलेच्या रुधिरामाझारीं ।

पित्याचेनि रेतद्वारीं । गर्भसंचारी संसरण ॥४६॥

जे मातेच्या उदरीं । जंतु नाकीं तोंडीं उरीं शिरीं ।

विष्ठामूत्राचे दाथरीं । नवमासवरी उकडिजे ॥४७॥

जठराग्नीच्या तोंडीं । घालूनि गर्भाची उंडी ।

उकड‌उगकडूनि पिंडीं । गर्भकांडीं घडिजेति ॥४८॥

ते गर्भींचे वेदना । नानापरींची यातना ।

नको नको रघुनंदना । चिळसी मना येतसे ॥४९॥

अवघ्यांच्या शेवटीं । प्रसूतिवातु जो आटी ।

सर्वांगीं वेदना उठी । योनिसंकटीं देहजन्म ॥१५०॥

ऐसें अपवित्र जें जन्म । तें न पवतीच ते नरोत्तम ।

जींहीं ठाकिलें निजधाम । ते पुरुषोत्तम समसाम्यें ॥५१॥

मी असतां पाठीपोटीं । त्यांसी का‌इशा जन्मगोठी ।

कळिकाळातें नाणिती दिठी । आले उठा‌उठी मद्रूपा ॥५२॥

जेथ जन्म नाहीं जाहलें । तेथ मरण न लगतांचि गेलें ।

ऐसे भजोनि मातें पावले । भजनबळें मद्‌भक्त ॥५३॥

कृष्ण उद्धवातें थापटी । म्हणे वेगें उठीं उठीं ।

हेचि हातवशी हातवटी । जन्मतुटी तेणें होय ॥५४॥

जैसें मेघमुखींचें उदक । वरिच्यावरी झेलिती चातक ।

तैसें कृष्णवचनांसी देख । उद्धवें मुख पसरिलें ॥५५॥

कां चंद्राकिरणीं चकोर । जेवीं अत्यंत सादर ।

तेवीं उद्धवाचा आदर । दिसे थोर हरिवचनीं ॥५६॥

हो कां पक्षिणी देखोनि पिलें । जाणोनि चार्यांचे वेळे ।

सांडोनियां आविसाळें । मुख कोंवळें जेवीं पसरी ॥५७॥

तेवीं देखोनि कृष्णमुख । उद्धवासी अत्यंत हरिख ।

श्रवणाचे मुखें देख । कृष्णपीयूष सेवित ॥५८॥



श्रीशुक उवाच ।

इत्यादिष्टो भगवता महाभागवतो नृप ।

उद्धवः प्रणिपत्याह तत्त्वं जिज्ञासुरच्युतम्‌ ॥ १३ ॥


शुक म्हणे कौरवनाथा । कृपा उपजली भगवंता ।

उपदेशिलें महाभागवता । ज्ञानकथा निजबोधु ॥५९॥

तें ऐकोनि उद्धव । श्रवणीं थोर उठी हांव ।

कैसें बोलिला ज्ञानगौरव । अति‌अपूर्व श्रीकृष्ण ॥१६०॥

श्रीकृष्ण श्रीमुखें सांगे कोड । तें निरूपण अतिगोड ।

जीवीं उठली श्रवणचाड । नुल्लंघी भीड देवाची ॥६१॥

आवडीं कळवळे चित्त । घाली साष्टांग दंडवत ।

हात जोडोनि पुसत । प्रेमळ भक्त उद्धव ॥६२॥



श्री‌उद्धव उवाच ।

योगेश योगविन्यास योगात्मन्योगसम्भव ।

निःश्रेयसाय मे प्रोक्तस्त्यागः सन्न्यासलक्षणः ॥ १४ ॥


ऐकें योगियांच्या योगपती । योग्यांचा ठेवा तूं श्रीपती ।

योगीं प्रगट तूं योगमूर्ती । योग उत्पत्ती तुजपासीं ॥६३॥

मज मोक्षासी कारण । त्यागु संन्यासलक्षण ।

बोलिलासी तो अति कठिण । परम दारुण हा त्यागु ॥६४॥



त्यागोऽयं दुष्करो भूमन्‌ कामानां विषयात्मभिः ।

सुतरां त्वयि सर्वात्मन्नभक्तैरिति मे मतिः ॥ १५ ॥



पाहतां या त्यागाची रीती । मज तंव दुर्धरु गा श्रीपती ।

मग इतरांची येथ मती । कवण्या स्थितीं हो‌ईल ॥६५॥

कामु जयाच्या चित्तीं । विषयीं आसक्त मती ।

त्यासी या त्यागाची गती । नव्हें श्रीपति सर्वथा ॥६६॥

तुझी कृपा जंव नव्हे । तंव तो अभक्तां केवीं करवे ।

त्यागु बोलिला जो देवें । तो सर्वांसी नव्हे सर्वथा ॥६७॥

तूं सर्वात्मा असतां हृदयीं । चित्त प्रवेशेना तुझे ठायीं ।

तें आवरिलें असे विषयीं । नवल कायी सांगावें ॥६८॥

ऐसे प्रपंची आसक्त । यालागीं विमुख झाले अभक्त ।

त्यांसी त्यागु नव्हे हा निश्चित । चित्त दुश्चित सर्वदा ॥६९॥

त्यागु कां नव्हे म्हणसी । तें परिस गा हृषीकेशी ।

कठिणत्व जें त्यागासी । तें तुजपाशीं सांगेन ॥१७०॥



सोऽहं ममाहमिति मूढमतिर्विगाढः

त्वन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे ।

तत्त्वञ्जसा निगदितं भवता यथाहं

संसाधयामि भगवन्ननुशाधि भृत्यम्‌ ॥ १६ ॥



तुझी माया विचित्र उपाधी । शरीरीं केली आत्मबुद्धी ।

आत्मीयें शरीरसंबंधीं । विपरीत सिद्धी वाढली ॥७१॥

’मी-माझें’ वाढलें गाढ । तेणें मति झाली मूढ ।

गृहासक्ति लागली दृढ । त्यागु अवघड यालागीं ॥७२॥

ऐशी ही बुद्धि विवळे । अप्रयासें तत्व आकळे ।

तैशी कृपा कीजे रा‌उळें । दास गोपाळें तारावया ॥७३॥

ऐकें गा पुरुषोत्तमा । निजदासां आपुल्या आम्हां ।

सोडवी गा संसारश्रमा । आत्मयारामा श्रीकृष्णा ॥७४॥

तुज सांडोनि हृषीकेशी । पुसों जावें आणिकांपासीं ।

तें नये माझिया मनासी । विषयीं सर्वांसी व्यापिलें ॥७५॥



सत्यस्य ते स्वदृश आत्मन आत्मनोऽन्यं

वक्तारमीश विबुधेष्वपि नानुचक्षे ।

सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमे

ब्रह्मादयस्तनुभृतो बहिरर्थभावाः ॥ १७ ॥



पुसों जावें ब्रह्मयासी । तो गुंतला सृष्टिकर्मासी ।

प्रजा‌उत्पत्ति मानसी । अहर्निशीं चिंतितु ॥७६॥

जो आपुल्या निजस्वभावीं । सदा संसारु वाढवी ।

तो केवीं संसारु तोडवी । केलें न बुडवी सर्वथा ॥७७॥

वाढों नेदी संसारासी । कोपु आला प्रजापतीसी ।

शापु दिधला नारदासी । ब्रह्म उपदेशी म्हणौनी ॥७८॥

ऐसे संसारी आसक्त । नित्य संसारयुक्त ।

त्यांसी पुसों न मनी चित्त । जाण निश्चित श्रीकृष्णा ॥७९॥

पुसों जावें ऋषींप्रती । तंव ते सदा आपमती ।

आपुलें मत प्रतिष्ठिती । अन्यथा देती शापातें ॥१८०॥

जीवीं धरोनि अर्थासक्ती । शिष्यांतें उपदेशिती ।

विषयो धरोनियां चित्तीं । जीविकावृत्तीं उपदेशु ॥८१॥

गुरूसीच विषयासक्ती । तेथ शिष्यासी कैंची विरक्ती ।

ऐशियासी जे पुसती । ते भ्रंशती स्वार्थातें ॥८२॥

सत्यस्वरूप स्वप्रकाश । आत्मा तूं अविनाश ।

युक्तिप्रयुक्तीं उपदेश । विकल्पनिरास जाणसी ॥८३॥

ब्रह्मज्ञानाचा वक्ता । तुजवेगळा श्रीकृष्णनाथा ।

न दिसे गा सर्वथा । मज पाहतां त्रिलोकीं ॥८४॥

एवं आत्मा तूं तत्वतां । तूंचि आत्मज्ञानदाता ।

आत्मबोधीं संस्थापिता । कृष्णनाथा तूं एकु ॥८५॥



तस्माद्‌भवन्तमनवद्यमनन्तपारं

सर्वज्ञमीश्वरमकुण्ठविकुण्ठधिष्ण्यम्‌ ।

निर्विण्णधीरहमु हे वृजिनाभितप्तो

नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये ॥ १८ ॥



यालागीं जी यादवपती । नित्य शुद्ध पवित्र मूर्ती ।

तुज मायामोहो नातळती । पवित्र ख्याती यालागीं ॥८६॥

गोंवळांचे उच्छिष्टकवळें । ज्याची पवित्रता न मैळे ।

तेणेंचि उच्छिष्टबळें । गोंवळें सकळें तारिलीं ॥८७॥

प्राणें शोषिलें पूतनेसी । तरी पवित्रता अधिक कैशी ।

तेणेंचि उद्धरिलें तिसी । दोषें दोषांसी तारकु ॥८८॥

करूनि कालीयमर्दन । मर्दिला त्याचा अभिमान ।

तरी मैळेना पवित्रपण । निर्विषें जाण तारिला ॥८९॥

रजक अपवित्र अत्यंत । आतळे तया अधःपात ।

त्यासी मारूनियां निश्चित । केला पुनीत सायुज्या ॥१९०॥

करूनि गोपिकांसी निंद्य काम । तेणें त्या केल्या नित्य निष्काम ।

तेचि पवित्रता अनुत्तम । सायुज्यधाम पावल्या ॥९१॥

करितां सुकर्म कुकर्म । ज्याची पवित्रता अनुत्तम ।

यालागीं नामें ’पुरुषोत्तम’ । अकर्तात्म निजबोधें ॥९२॥

जो आकळे गुणांआंतु । त्यासी ते गुण करिती प्रांतु ।

त्या गुणांसी तुजमाजीं अंतु । यालागीं तूं ’अनंतु’ सर्वथा ॥९३॥

देशतः कालतः पार । तुज न करवेचि साचार ।

यालागीं अनंत तूं अपार । श्रुतींसी पार न कळेचि ॥९४॥

तुज म्यां करावी विनंती । किती यावें काकुळती ।

तूं हृदयस्थ ज्ञानमूर्ती । जाणता त्रिजगतीं तूं एकु ॥९५॥

ज्ञान अज्ञान मायाशक्ती । ईश्वरा‌आधीन गा असती ।

त्या ईश्वराची तूं ईश्वरमूर्ती । सत्यकीर्ति तूं श्रीकृष्णा ॥९६॥

तूं सर्वांचा नियंता । सर्व करूनि अकर्ता ।

ऐसा ’ईश्वरु’ तूं कृष्णनाथा । भोगूनि अभोक्ता तूं एकु ॥९७॥

देशतः कालतः स्वभावेंसीं । नाशु न पावे ज्या स्थानासी ।

तेथींचा तूं निवासवासी । पूर्ण पूर्णांशी अवतारु ॥९८॥

नराचें अविनाशस्थान । यालागी तूं ’नारायण’ ।

तुझेनि जीवासी चळणवळण । चाळकपण तुजपाशीं ॥९९॥

ऐसा ईश्वर तूं आपण । ’नरसखा-नारायण’ ।

युद्धसमयीं अर्जुनासी जाण । ब्रह्मज्ञान त्वां दिधलें ॥२००॥

दारुण होतां संग्रामासी । पावडा पावो युद्धासी ।

तेव्हां ब्रह्मज्ञान सांगसी । निज सख्यासी अर्जुना ॥१॥

ऐसा कृपाळू तूं नारायण । यालागीं तुज आलों शरण ।

त्रिविधतापें तापलों जाण । दुःख दारुण संसारु ॥२॥

संसार म्हणजे अंधकूप । माजीं कामक्रोधादि दुष्ट सर्प ।

निंदा स्पर्धा कांटे अमूप । दुःखरूप मी पडिलों ॥३॥

तेथ पडीलियापाठीं । ब्रह्मद्वेषाचा शूळ पोटीं ।

भरला जी उठा‌उठी । तेणें हिंपुटी होतुसें ॥४॥

तेथून निघावया त्रिशुद्धी । उपावो न दिसे गा निजबुद्धी ।

कृपाळुवा कृपानिधी । आत्मबोधीं मज काढीं ॥५॥



श्रीभगवानुवाच ।

प्रायेण मनुजा लोके लोकतत्त्वविचक्षणाः ।

समुद्धरन्ति ह्यात्मानमात्मनैवाशुभाशयात्‌ ॥ १९ ॥



भूत संचरलियापाठीं । सुटती जल्पवादगोठी ।

त्यातें गुणिया पाहोनि दिठीं । अक्षता त्राहाटी मंत्रोनी ॥६॥

पाहतां पांचभौतिक संसारु । सहजें झाला असे थोरु ।

माजीं झोंबलासे कृष्णवियोगखेचरु । उद्धव लेंकरूं झडपिलें ॥७॥

मिसें उद्धवाची झडपणी । अहं-म्हैसासुर लागला जनीं ।

त्यासी करावया झाडणी । कृष्ण गुणी चालिला ॥८॥

तेथ झाडणीलागीं आतां । यदु‌अवधूतसंवाद कथा ।

त्याचि मंत्रूनि मंत्राक्षता । होय झाडिता श्रीकृष्णु ॥९॥

श्रीकृष्ण म्हणे उद्धवासी । सावध हो‌ईं निजमानसीं ।

ये‌ऊनियां मनुष्यलोकासी । आप‌आीपणांसी उद्धरिती ॥२१०॥

पाहतां यया परमार्था । साह्य नव्हे माता पिता ।

पुत्र भ्राता दुहिता कांता । साह्य सर्वथा हे नव्हती ॥११॥

साह्य परमार्था नव्हे व्याही । शेखीं साह्य नव्हे जांवयी ।

आपणिया आपण साह्य पाहीं । जो निजदेहीं विवेकी ॥१२॥

मुमुक्षुमार्गींचे सज्ञान । लोक तत्वविचक्षण ।

विचारूनि कार्याकारण । स्वबुद्धीं जाण उद्धरले ॥१३॥

नित्यानित्यविवेकें । अनित्य सांडिती त्यागमुखें ।

नित्य तें यथासुखें । हित संतोखें अंगीकारिती ॥१४॥

नित्यत्वें जें उरलें जाण । तें स्वरूप माझें चिद्‌घन ।

तेंचि साधकांचे साधन जाण । अनन्यपणें चिंतिती ॥१५॥

भावितां माझी दृढ भावना । मीचि ते होती जाणा ।

कीटकी-भृंगीचिया खुणा । आप‌आणपणियां उद्धरिती ॥१६॥



आत्मनो गुरुरात्मैव पुरुषस्य विशेषतः ।

यत्प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रेयोऽसावनुविन्दते ॥ २० ॥



पश्वादि योनींच्या ठायीं । हिताहितज्ञान असे पाहीं ।

मा पुरुषाच्या पुरुषदेहीं । ज्ञान पाहीं स्फुरद्‌रूप ॥१७॥

जें कर्म करितों मी देहीं । तेणें तरेन कीं नाहीं ।

हें ज्याचे त्याचे ठायीं । स्फुरद्‌रूप पाहीं कळतसे ॥१८॥

सांडूनि अशुभ वासना । जो न करी विषयकल्पना ।

तो आपुला गुरु आपण जाणा । नरकयातना चुकविली ॥१९॥

जो कंटाळला जन्मगर्भासी । मरमरों उबगला मरणासी ।

आधि लागली मानसीं । जन्ममरणासी नासावया ॥२२०॥

आवडी नुपजे स्त्रीपुत्रांसी । निद्रा न लागे अहर्निशीं ।

काळें ग्रासिलें आयुष्यासी । निजहितासी न देखिजे ॥२१॥

तुझीच तुजचि देखतां । काळें गिळिली बाल्यावस्था ।

तारुण्याचा ग्रासिला माथा । वार्धक्याभंवता लागला असे ॥२२॥

केवळ वार्धक्याचा जरंगा । त्यासीही काळु लागला पैं गा ।

आयुष्य व्यर्थ जातसे वेगा । हा निजनाडु जगा कळेना ॥२३॥

क्षणक्षणा काळु जातसे व्यर्थ । कांही न साधे जी परमार्थ ।

जन्ममरणांचा आवर्त । पुढें अनर्थ रोकडा ॥२४॥

स्वर्ग नरक कर्म ब्रह्म । चहूं प्राप्तींसी मनुष्यधर्म ।

यालागीं त्यजूनि पापकर्म । मोक्षधर्म धरावा ॥२५॥

नरदेह मोक्षाचा वांटा । वृथा जातसे कटकटा ।

हृदयीं आधी लागला मोठा । विषयचेष्टा विसरला ॥२६॥

’प्रत्यक्ष’ लक्षणें अनित्य । संसारु दिसे नाशवंत ।

यालागीं तो नव्हे आसक्त । होय विरक्त इहभोगीं ॥२७॥

याचिपरी ’अनुमाना’ । परलोकभोगभावना ।

आतळों नेदी मना । नश्वर पतना जाणोनि ॥२८॥

कैं कृपा करील गोविंद । कैं तुटेल भवबंध ।

कैं देखेन तो निजबोध । परमानंद जेणें होय ॥२९॥

धांव पाव गा श्रीहरी । कृपा करीं दीनावरी ।

मज उद्धरीं भवसागरीं । भक्तकैवारी श्रीकृष्णा ॥२३०॥

जैसी जीवनावेगळी मासोळी । तैसा बोधालागीं तळमळी ।

प्रेमपडिभराच्या मेळीं । देह न सांभाळी सर्वथा ॥३१॥

एक नेणोनि नरदेहा मुकले । एकीं नव्हे म्हणोनि उपेक्षिले ।

एक ज्ञानगर्वे गिळिले । एक भुलले विषयार्थी ॥३२॥

एक साधनाभिमानें ठाकिले । एक करूं करूं म्हणता गेले ।

एक करितां अव्हाटां भरले । करणें ठेलें तैसेंचि ॥३३॥

जरी विवेक कळला मना । तरी न तुटती विषयवासना ।

तेणें संतप्त हो‌ऊनि जाणा । नारायणा चिंतितु ॥३४॥

कृष्ण म्हणे उद्धवासी । सविवेक वैराग्य असे ज्यासी ।

तोचि आपुला गुरु आपणासी । विशेषेंसी जाणावा ॥३५॥

त्याचिये निजबुद्धीसी । मीचि विवेकु प्रकाशीं ।

तो स्वयें जाणे निजबोधासी । निजमानसीं विवेकें ॥३६॥

ज्यासी जैसा भावो । त्यासी मी तैसा देवो ।

ये अर्थी संदेहो । उद्धवा पहा हो न धरावा ॥३७॥

उद्धवा येथ केवळ । पाहिजे निजबुद्धि निर्मळ ।

तरी आत्मबोध तत्काळ । होय सफळ सर्वथा । ॥३८॥



पुरुषत्वे च मां धीराः साङ्ख्ययोगविशारदाः ।

आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्त्युपबृंहितम्‌ ॥ २१ ॥



एवं वैराग्यें पूर्ण भरित । धीर पुरुष विवेकयुक्त ।

सांख्ययोग विवंचित । निजीं निज प्राप्त तत्काळ ॥३९॥

नरदेहीं विवेक वसे । निजरूप पावले कैसे ।

जें सर्वशक्तियुक्त असे । तें सावकाशें देखती ॥२४०॥

जें प्रसवे सर्वशक्तींतें । तें सर्वशक्ति-शक्तिदातें ।

जें नातळे सर्वशक्तीतें । त्या स्वरूपातें पाहताति ॥४१॥

उद्धवा काय सांगों गोष्टी । बहुत शरीरें सृजिलीं सृष्टीं ।

मज नरदेहीं आवडी मोठी । उठा‌उठीं मी होती ॥४२॥



एकद्वित्रिचतुस्पादो बहुपादस्तथापदः ।

बह्व्यः सन्ति पुरः सृष्टास्तासां मे पौरुषी प्रिया ॥ २२ ॥



केलीं एकचरणी शरीरें । दोंपायांची अपारें ।

तींपायांचीं मनोहरें । अतिसुंदरें चतुष्पदें ॥४३॥

सर्पादि योनींच्या ठायीं । म्यां चरणचि केले नाहीं ।

एकें चालती बहु पायीं । केलीं पाहीं शरीरें ॥४४॥

ऐशीं शरीरें नेणो किती । म्यां निर्माण केलीं ये क्षितीं ।

मज कर्त्यातें नेणती । मूढमति यालागीं ॥४५॥

मज कर्त्याची प्राप्ति । हो‌आवयालागीं निश्चितीं ।

स्वांशें प्रकाशोनि ज्ञानशक्ती । पौरुषी प्रकृति म्यां केली ॥४६॥

जेणें देहें मज पावती । त्या देहाची मज अतिप्रीति ।

यालागीं श्रुति नरदेह वर्णिती । देव वांछिती नरदेहा ॥४७॥

ऐशी नरदेहाची प्रीती । कृष्ण सांगे उद्धवाप्रती ।

येणें शरीरें मज पावती । नाना युक्तिविचारें ॥४८॥



अत्र मां मृगयन्त्यद्धा युक्ता हेतुभिरीश्वरम्‌ ।

गृह्यमाणैर्गुणैर्लिङ्गैरग्राह्यमनुमानतः ॥ २३ ॥



ये‌ऊनि नरदेहाप्रती । कर्त्याची गवेषणा जे करिती ।

जो मी ईश्वर त्रिजगतीं । उत्पत्तिस्थितिसंहर्ता ॥४९॥

बुद्धियुक्तीं विवेक करणें । ते जडें प्रकाशपणें ।

त्याचाही मी प्रकाशकु म्हणे । येणें लक्षणें लक्षिती ॥२५०॥

ऐशा नानापरींच्या अनुमानां । मी तंव वश नव्हें जाणा ।

जे लक्षिती सांडोनि अभिमाना । साक्षात्पणा ते येती ॥५१॥

ज्याची आशा होय निराश । तोचि ब्रह्म पावे सावकाश ।

तेणें कळीकाळावरी कांस । जाण अवश्य घातली ॥५२॥

मुख तंव स्वतःसिद्ध असे । तें निर्मळ आरिसां दिसे ।

तेवीं बुद्धीचेनि विवेकवशें । आत्मा भासे नरदेहीं ॥५३॥

येचिविखींचा इतिहास जाण । तुज मी सांगेन पुरातन ।

यदु‌अवधूतसंवादलक्षण । ज्ञानसाधन साधकां ॥५४॥



अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्‌ ।

अवधूतस्य संवादं यदोरमिततेजसः ॥ २४ ॥



हरिखें म्हणतसे गोविंदु । उद्धवा आमुचा पूर्वज यदु ।

तेणें ब्रह्मज्ञानासी संवादु । केला विशदु अवधूतासीं ॥५५॥

राजा यदु म्हणसी कैसा । क्षात्रसृष्टीचा सूर्यो जैसा ।

राजा चंद्राच्या प्रकाशा । निजतेजवशा लोपितु ॥५६॥

तेणें गुरूचीं लक्षणें ऐकतां । सायुज्यमुक्ति आली हाता ।

ते हे पुरातन कथा । तुज मी आतां सांगेन ॥५७॥



अवधूतं द्विजं कञ्चिच्चरन्तमकुतोभयम्‌ ।

कविं निरीक्ष्य तरुणं यदुः पप्रच्छ धर्मवित्‌ ॥ २५ ॥



कोणी एक अवधूतु । निजतेजें प्रकाशवंतु ।

ब्रह्मानंदें डुल्लतु । यदूनें येतु देखिला ॥५८॥

त्या अवधूताचें लक्षण । यदु निरीक्षी आपण ।

देखिलें ब्रह्मसूत्रधारण । होय ब्राह्मण ब्रह्मवेत्ता ॥५९॥

ऐसा तो अवधूतु । निर्भय निःशंक वर्ततु ।

यदु व्याहाळिये होता जातु । देखिला वनांतु सन्मुख ॥२६०॥

आंतुला प्राण तत्त्वतां । बाहेर रिघों नेदी सर्वथा ।

स्वभावें प्राणापानसमता । झाली न धरितां धारणा ॥६१॥

नवल तयाचें पाहणें । दृश्य दृश्यत्वें देखों नेणे ।

झाला सर्वांगें देखणें । देखणेंपणें पाहातसे ॥६२॥

मी एकु वनीं वसता । हेंही नाठवे त्याचिया चित्ता ।

झाली सर्वत्र सर्वगतता । समसाम्यता समत्वें ॥६३॥

कर्म कार्य कर्ता जाण । अवघा जाहला तो आपण ।

क्रियेनें वाहूनियां आण । निंबलोण जीवें केलें ॥६४॥

देहाचिया माथां । ठेविली होती अहंता ।

तें देहमिथ्यात्व पावतां । समूळ अहंता पळाली ॥६५॥

नित्यानित्य होमद्वारें । ब्रह्माग्नि प्रज्वळला एकसरें ।

जाळूनि आश्रमांची चारी घरें । केलें खरें निराश्रमी ॥६६॥

त्या आश्रमामाजीं होती । शास्त्रश्रवणविधिवादपोथी ।

ते जळाली जी निश्चितीं । भस्म हातीं न लगेचि ॥६७॥

विधिनिषेध पैजा । जळाली पंचायतनदेवपूजा ।

होता संचितक्रियमाणपुंजा । तोही वोजा जळाला ॥६८॥

यापरी तो अवधूतु । ब्रह्मानंदें जी डुल्लतु ।

निजसुखें वेल्हावतु । देखिला येतु यदुरायें ॥६९॥

संकल्प-विकल्परहित । शुद्ध सर्वांगी विभूत ।

यालागीं बोलिजे ’अवधूत’ । येर्हलवीं विख्यात ब्राह्मणु ॥२७०॥

सभोंवता समस्तु । प्रपंच निजबोधें असे धूतु ।

यालागीं बोलिजे ’अवधूतु’ । येर्हरवीं विख्यातु ब्राह्मणु ॥७१॥

अहं धु‌ई तो ’अवधूतु’ । तोचि योगी तोचि पुनीतु ।

जो का अहंकारग्रस्तु । तोचि पतितु जन्मकर्मी ॥७२॥

वार्धक्य यावें देहासी । तंव देहपण नाहीं देहापासीं ।

रिगमु नव्हेच जरेसी । तारुण्यासी तें मूळ ॥७३॥

आणिकही त्याचीं लक्षणें । नीच नवा बोधु मैळों नेणें ।

भोगिजे नित्य नूतनपणें । परम तारुण्यें टवटवला ॥७४॥

निजबोधाचिया सत्ता । द्वैत जिंतिलें तत्त्वतां ।

ऐसा निःशंकु विचरतां । भय सर्वथा त्या नाहीं ॥७५॥

ऐशीं लक्षणें निर्धारितां । अवधूत निजबोधें पुरता ।

यदूसी उपजली विनीतता । श्रद्धा सर्वथा अनिवार ॥७६॥

करूनि साष्टांग दंडवत । अतिनम्र श्रद्धायुक्त ।

हात जोडूनि पुसत । प्रसन्न चित्त रायाचें ॥७७॥



श्रीयदुरुवाच ।

कुतो बुद्धिरियं ब्रह्मन्नकर्तुः सुविशारदा ।

यामासाद्य भवाल्लोकं विद्वांश्चरति बालवत्‌ ॥ २६ ॥



अपूर्व बुद्धि हे स्वामी । तुमचे ठायीं देखों आम्ही ।

जे न लभे यमनियमीं । कर्मधर्मीं आचरतां ॥७८॥

दिसतोसी सर्वार्थी कुशळ । परी कांही न करूनि निश्चळ ।

अकर्तात्मबोधें तूं केवळ । जैसें बाळ अहेतुक ॥७९॥

तूं बाला‌ऐसा वर्तसी । परी बालबुद्धि नाहीं तुजपासीं ।

सर्वज्ञ सर्वथा होसी । ऐसें आम्हांसी दिसतसे ॥२८०॥

येवोनियां या लोकासी । पावोनियां नरदेहासी ।

सार्थकता तुझ्या‌ऐसी । आणिकापाशीं न देखों ॥८१॥



प्रायो धर्मार्थकामेषु विवित्सायां च मानवाः ।

हेतुनैव समीहन्ते आयुषो यशसः श्रियः ॥ २७ ॥



प्रायशा ये लोकीं लोक । धर्म‌अर्थकामकामुक ।

येचिविखीं ज्ञान देख । आवश्यक करिताति ॥८२॥

आम्ही स्वधर्म करितों म्हणती । स्नानसंध्येची कीर्ति मिरविती ।

शेवटीं गायत्रीचें फळ देती । अर्थप्राप्तीलागोनी ॥८३॥

वेदोक्त आम्ही करितों याग । संस्थापितों वेदमार्ग ।

शेखीं तो करिती जीविकायोग । स्वर्गभोग वांछिती ॥८४॥

एक म्हणती आम्ही स्वकर्मक । कुश मृत्तिका नाशिती उदक ।

समयीं आलिया याचक । इवलीसी भीक न घालिती ॥८५॥

दांभिक वाढवावया स्फीती । वैष्णवदीक्षा अवलंबिती ।

देवपूजा झळफळीत दाविती । शंख लाविती दों हातीं ॥८६॥

आयुष्यदानी पुण्यपुरुष । आम्ही चिकित्सक अहिंस ।

स्थावर जंगम जीव अशेष । मारूनियां यश मिरविती ॥८७॥

यश वाढवावया कारण । तुळापुरुष करिती दान ।

देहो मूत्रविष्ठें परिपूर्ण । धन त्यासमान जोखिती ॥८८॥

परी परमार्थाचिया चाडा । कोणी वेंचीना कवडा ।

भूल कैशी पडली मूढां । स्वार्थ रोकडा विसरले ॥८९॥

पूर्वीं अदृष्टीं नाहीं प्राप्ती । ते श्रीकामा उपास्ती करिती ।

श्रियेचा स्वामी श्रीपती । त्यातें न भजती अभाग्य ॥२९०॥

लक्ष्मी विश्वगुरु हरीची पत्‍नी । तीतें जो तो राखे अभिलाषूनी ।

नेदिती हरीची हरिलागोनी । त्यातें पतनीं हरि पचवी ॥९१॥

रोगत्यागें आयुष्य मागती । यालागीं सविता उपासिती ।

देहो नश्वर हें नाठवे चित्तीं । पडली भ्रांती निजपदा ॥९२॥

एवं आयुष्य-यश-श्रीकामीं । समस्त भजतां देखों आम्ही ।

परी नवल केलें तुवां स्वामी । परब्रह्मीं निजबोधु ॥९३॥

विषयबळ अलोलिक । मिथ्या भ्रमें भ्रमले लोक ।

ज्ञानसाधनें साधोनि देख । विषयसुख वांछिती ॥९४॥

वेदांतवार्तिकवाक्स्फू र्ती । अद्वैत ब्रह्म प्रतिपादिती ।

शेखीं पोटासाठीं विकिती । नवल किती सांगावें ॥९५॥

एक म्हणविती योगज्ञानी । वायुधारणा दाविती जनीं ।

टाळी लावूनि बैसती ध्यानीं । जीविका मनीं विषयांची ॥९६॥

ऐसे विविदिषा लोक । साधनें साधूनि झाले मूर्ख ।

तुवां केलें जी अलोलिक । आत्मसुख साधिलें ॥९७॥

ऐसें स्वामी अवधूता । तुवां तृणप्राय केलें जीविता ।

तुच्छ करोनि लोकां समस्तां । निजात्महिता मीनलासी ॥९८॥

निजानंदें निवालासी । अंतरी शीतळ झालासी ।

ऐसें दिसताहे आम्हांसी । उपलक्षणेंसी परियेसीं ॥९९॥



त्वं तु कल्पः कविर्दक्षः सुभगोऽमृतभाषणः ।

न कर्ता नेहसे किञ्चिज्जडोन्मत्तपिशाचवत्‌ ॥ २८ ॥



सर्वज्ञज्ञाता तूं होसी । तें ज्ञातपण दिसों न देसी ।

कांहीं करिसी ना वांछिसी । जडत्वें दाविसी निजशांती ॥३००॥

सर्वथा उगा अससी । परी तूं अंगें विकळ नव्हसी ।

अंगीं अव्यंगु दिसतोसी । स्वरूपरूपेंसीं शोभितु ॥१॥

ज्ञान एकलेपणें ठेलें । दुजेनिवीण परदेशी झालें ।

तें तुजमाजीं सामावलें । यालागीं आलें ’कवि’ पद ॥२॥

करूनि झालासी अकर्ता । हेचि तुझी थोर ’दक्षता’ ।

ब्रह्मरसें ’रसाळ’ बोलतां । चवी अमृता ते कैंची ॥३॥

ब्रह्मरस तू प्यालासी । ब्रह्मानंदें मातलासी ।

जगीं ’उन्मत्त’ झालासी । दृष्टीं नाणिसी कोणातें ॥४॥

सदा सावध निजरूपेंसी । यालागीं ’माझें-तुझें’ न म्हणसी ।

तेंचि ’पिसेंपण’ तुजपाशीं । दिसे जगासी सर्वथा ॥५॥

निजबोधें तृप्त झालासी । परमानंदें निवालासी ।

तीं हीं लक्षणें तुजपासीं । निर्धारेंसीं दिसताती ॥६॥



जनेषु दह्यमानेषु कामलोभदवाग्निना ।

न तप्यसेऽग्निना मुक्तो गङ्गाम्भःस्थ इव द्विपः ॥ २९ ॥



कामलोभदावाग्नी- । माजीं जळतां लोक तीन्ही ।

देखत असों जी नयनीं । वेगळा कोणी दिसेना ॥७॥

ते दावाग्नीमाजीं असतां । तूं न पोळसी गा अवधूता ।

नवल तुझी अक्षोभ्यता । नकळे सर्वथा आम्हांसी ॥८॥

वणवा जळे दोंही थडीं । गजें गंगाजळीं दिधली बुडी ।

त्यासी न लागती तापाच्या वोढी । तैसें निरवडीं तुज देखों ॥९॥

ऐशीं द्वंद्वें तुज नातळती । दृढ राहिलासी ब्रह्मस्थितीं ।

कांही एक करीन विनंती । कृपामूर्ति दयाळुवा ॥३१०॥



त्वं हि नः पृच्छतां ब्रह्मन्नात्मन्यानन्दकारणम्‌ ।

ब्रूहि स्पर्शविहीनस्य भवतः केवलात्मनः ॥ ३० ॥



तूं ब्रह्मवेत्ता ब्राह्मण । निजानंदें परिपूर्ण ।

त्या आनंदाचें कारण । विशद करून सांगावें ॥११॥

तूं देहीं वर्तसी विदेहस्थिती । तुज विषय आतळूं न शकती ।

हे अलिप्तपणाची प्राप्ती । कवण्या रीतीं तुज झाली ॥१२॥

तुज नाहीं रायाची भीड । न करिसी धनवंताची चाड ।

दीनवचन मानिसी गोड । पुरविसी कोड निजबोधें ॥१३॥

ऐसा केवळ तूं कृपाळू । आर्तबंधु दीनदयाळु ।

निजात्मभावें तूं केवळु । भक्तवत्सलु भावार्थे ॥१४॥

ऐसा यदूचा संवादु । आवडीं सांगे गोविंदु ।

उद्धवासी म्हणे सावधु । हृदयीं बोधु धरावा ॥१५॥



श्रीभगवानुवाच ।

यदुनैवं महाभागो ब्रह्मण्येन सुमेधसा ।

पृष्टः सभाजितः प्राह प्रश्रयावनतं द्विजः ॥ ३१ ॥



श्रीमुखें श्रीकांत । यदूचें भाग्य वर्णित ।

ब्राह्मणभक्त सत्त्वयुक्त । बुद्धिमंत श्रद्धाळु ॥१६॥

भगवद्‌भाग्यें भाग्यवंतु । यदूसी भेटला तो अवधूतु ।

त्यासी हो‌ऊनि अतिविनीतु । असे विनवितु निजहिता ॥१७॥

मृदु मंजुळ वचनीं प्रार्थिला । मधुपर्कविधानें पूजिला ।

अवधूत अतिसंतोषला । बोलता झाला निजमुखें ॥१८॥



श्रीब्राह्मण उवाच ।

सन्ति मे गुरवो राजन्‌ बहवो बुद्ध्युपाश्रिताः ।

यतो बुद्धिमुपादाय मुक्तोऽटामीह ताञ्छृणु ॥ ३२ ॥


क्षीरसागर उचंबळला । कीं कृपेचा मेघ गर्जिन्नला ।

निजसुखाचा वाधावा आला । तैसें बोलिला ब्राह्मणु ॥१९॥

ऐकें राजया चूडामणी । यदुकुळदीप दिनमणी ।

धन्य धन्य तुझी वाणी । निजगुणीं निवविलें ॥३२०॥

राजा आणि सात्त्विकु । सिद्धलक्षणें लक्षकु ।

पृथ्वीमाजीं तूचि एकु । न दिसे आणिकु सर्वथा ॥२१॥

सुंदर आणि सगुण । उत्तमोत्तम केला प्रश्न ।

पुसिलें निजानंदकारण । तें यथार्थ जाण सांगेन ॥२२॥

गुरूविण आत्मप्राप्ती । सर्वथा न घडे गा नृपती ।

ते गुरूही मी तुजप्रती । यथानिगुतीं सांगेन ॥२३॥

निजबुद्धीच्या विवेकस्थितीं । बहुत गुरु म्यां केले असती ।

जे जे सद्गुयण म्यां देखिले भूतीं । ते ते स्थितीं तो गुरु ॥२४॥

बुद्धीनें अंगिकारिलें गुणा । निजधैर्यें धरिली धारणा ।

तेणें मी मुक्त झालों जाणा । स्वेच्छा अटणा करीतसें ॥२५॥

संसारु तरावया । मुख्य ’सद्बुेद्धि’ गा राया ।

रिगमू नाहीं आणिका उपाया । व्यर्थ कासया शिणावें ॥२६॥

सद्बु द्धि नाहीं ज्यापासीं । तो संसाराची आंदणी दासी ।

उसंत नाहीं अहर्निशीं । दुःखभोगासी अनंत ॥२७॥

सद्बुनद्धि नाहीं हृदयभुवनीं । तेथ वैराग्य नुपजे मनीं ।

मा तो तरेल कैसेनीं । विवेक स्वप्नीं न देखे ॥२८॥

वैराग्याचेनि पडिपाडें । ज्यासी सद्बु द्धि सांपडे ।

तेथ संसार कोण बापुडें । घायें रोकडें विभांडी ॥२९॥

आधीं संसारु एकु असावा । मग तो खटाटोपें नासावा ।

जो रिघाला विवेकगांवा । त्यासी तेव्हां तो नाहीं ॥३३०॥

संसारनाशासी मूळ । शिष्य-प्रज्ञाचि केवळ ।

तिचें झाल्या अढळ बळ । होये मृगजळ संसारु ॥३१॥

जे मी गुरु सांगेन म्हणे । तें निजप्रज्ञेचेनि लक्षणें ।

हेयादेय‌उरपायपणें । घेणें त्यजणें सविवेकें ॥३२॥

हेचि मर्हा ठिया भाखा । सांगेन तें सावध ऐका ।

जेणें शिष्याचा आवांका । पडे ठा‌उका प्रत्यक्ष ॥३३॥

ऐक प्रज्ञेचीं लक्षणें । सांगेन दृष्टांतपणें ।

सूप चाळणी रांधणें । घेणें त्यजणें विवेकें ॥३४॥

चाळणीमाजीं जें जें पडे । सूक्ष्म निजतत्त्व तळीं सांडे ।

उरती गुणदोषांचे खडे । करिती बडबडे खडबडित ॥३५॥

ऐसी जे अवस्था । ते त्यागावी सर्वथा ।

भ्रंशु हो‌ईल स्वार्था । हे राखतां त्रिशुद्धी ॥३६॥

सुपाची दशा ते ऐशी । त्यजी रजःकण भुसासी ।

निडारल्या निजबीजासी । निजहृदयेंसीं राखत ॥३७॥

स्वयें वैराग्यें तापणें । ते दशा ’रांधणें’ म्हणें ।

अपक्कासी परिपक्क करणें । निजगुणें निजांगें ॥३८॥

एवं या दोनी दशा । दृढ धराव्या वीरेशा ।

तेणें परमार्थु होये आपैसा । जेवी आरिसा हातींचा ॥३९॥

यदूसी म्हणे ब्राह्मण । जें म्यां सांगितलें लक्षण ।

तेथें ठेवूनियां मन । सावधान परियेसीं ॥३४०॥

जो जो जयाचा घेतला गुण । तो तो गुरु म्यां केला जाण ।

गुरूसी आलें अपारपण । जग संपूर्ण गुरु दिसे ॥४१॥

ज्याचा गुण घेतला । तो सहजें गुरुत्वा आला ।

ज्याचा गुण त्यागरूपें घेतला । तोही गुरु झाला अहितत्यागें ॥४२॥

एवं त्यागात्यागसमतुकें । दोहींसी गुरुत्व आलें निकें ।

राया तूं पाहें पां विवेकें । जगचि असकें गुरु दिसे ॥४३॥

ऐसें पाहतां सावकाशीं । गुरुत्व आलें जगासी ।

हेंचि साधन जयापासीं । तोचि परमार्थासी साधकु ॥४४॥

ऐसें सांगतां अचाट । तुज वाटेल हें कचाट ।

तरी गुरु सांगो श्रेष्ठ श्रेष्ठ । मानिले वरिष्ठ निजबुद्धीं ॥४५॥



पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रविः ।

कपोतोऽजगरः सिन्धुः पतङ्गो मधुकृद्गजः ॥ ३३ ॥

मधुहा हरिणो मीनः पिङ्गला कुररोऽर्भकः ।

कुमारी शरकृत्सर्प ऊर्णनाभिः सुपेशकृत्‌ ॥ ३४ ॥



गुरु सांगेन अशेष । संख्याप्रमाण ’चोवीस’ ।

त्यांचीं नांवें तूं परिस । सावकाश सांगेन ॥४६॥

पृथ्वी वायु आकाश । अग्नि आप सीतांश ।

सातवा तो चंडांष । कपोता परिस आठवा ॥४७॥

अजगर सिंधु पतंग । मधुमक्षिका गज भृंग ।

हरिण मीन वेश्या साङ्ग । नांवें सुभग ’पिंगला’ ॥४८॥

टिटवी आणि लेंकरूं । कुमारी आणि शरकारु ।

सर्प कातणी पेशस्करु । इतुकेन गुरु चोवीस ॥४९॥

पावावया तत्त्व पंचविसावें । चोविसां गुरूंसी उपासावें ।

विवेकयुक्तिस्वभावें । गुरु भजावे निजबुद्धीं ॥३५०॥

ठाकावया निजबोधासी । निजविवेकें अहर्निशीं ।

गुरुत्व दे‌ऊनि अनेकांसी । निजहितासी गुरु केले ॥५१॥

कोण युक्ति कोण विचारु । कोणें लक्षणें कोण गुरु ।

केला तोही निजनिर्धारु । सविस्तारु परियेसीं ॥५२॥



एते मे गुरवो राजन्‌ चतुर्विंशतिराश्रिताः ।

शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मनः ॥ ३५ ॥



ऐकें राजवर्य नृपती । विवेकधवलचक्रवर्ती ।

गुरुसंख्या तुजप्रती । यथानिगुतीं सांगितली ॥५३॥

यांचिया शिक्षिता वृत्ती । शिकलों आपुलिया युक्तीं ।

मग पावलों आत्मस्थिती । विकल्पभ्रांती सांडूनी ॥५४॥



यतो यदनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज ।

तत्तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥ ३६ ॥



नहुषाचा पुत्र ययाती । ययातीचा यदु निश्चितीं ।

’नहुषनंदन’ यदुसी म्हणती । मूळ व्युत्पत्ती तेणें योगें ॥५५॥

यालागीं म्हणे ’नाहुषनंदना’ । पुरुषांमाजीं पंचानना ।

सांगेन गुरूंच्या लक्षणा । विचक्षणा परियेसीं ॥५६॥

ज्या गुरूचें जें शिक्षित । मी शिकलों सुनिश्चित ।

तें ते सांगेन समस्त । सावध चित्त करीं राया ॥५७॥

ऐकावया गुरुलक्षण । यदूनें सर्वांग केलें श्रवण ।

अर्थीं बुडवूनियां मन । सावधान परिसतु ॥५८॥

शब्द सांडोनियां मागें । शब्दार्थामाजीं रिगे ।

जें जें परिसतु तें तें होय अंगें । विकल्पत्यागें विनीतु ॥५९॥



भूतैराक्रम्यमाणोऽपि धीरो दैववशानुगैः ।

तद्विद्वान्न चलेन्मार्गादन्वशिक्षं क्षितेर्व्रतम्‌ ॥ ३७ ॥



परमार्थी मुख्य शांती । साधकांसी पाहिजे निश्चितीं ।

यालागीं प्रथम गुरु क्षिती । निजशांतीलागूनी ॥३६०॥

’पृथ्वी’ गुरु त्रिविध पाहीं । पर्वत वृक्ष आणि मही ।

यांचीं लक्षणें धरितां देहीं । गुरुत्व पाहीं पृथ्वीसी ॥६१॥

अंतरनिग्रहो ते ’शांती’ । बाह्येंद्रियनिग्रहो ते ’दांती’ ।

उभयसहिष्णुता ते ’क्षांती’ । क्षांतीसी क्षिति गुरु केली ॥६२॥

पृथ्वीते नानाभूतीं । माझी माझी म्हणौनि झोंबती ।

नाना भेदीं भिन्न करिती । निजवृत्तिव्यवहारें ॥६३॥

त्या भूतांचे भिन्न वर्तन । पृथ्वी संपादी आपण ।

मोडों नेदी अभिन्नपण । अखंड जाण सर्वदा ॥६४॥

तैसें योगियांचे लक्षण । करितां कर्म भिन्नभिन्न ।

वृत्ति अखंडदंडायमान । सर्वदा जाण असावी ॥६५॥

देहासी अदृष्टयोगें गती । भूतें अदृष्टयोगें आक्रमिती ।

भूतीं निजात्मता भाविती । द्वंद्वें न बाधिती साधकां ॥६६॥

येथ भूतीं पृथ्वी पूजिली । नातरी विष्ठामूत्रीं गांजिली ।

हर्षविषादा नाहीं आली । निश्चल ठेली निजक्षांती ॥६७॥

भूतें पार्थिवेंचि तंव झालीं । तिंहीं पृथ्वी पूजिली ना गांजिली ।

ऐक्यें द्वंद्वभावा मुकलीं । निश्चळ झाली निजरूपें ॥६८॥

तैसाचि योगियाही जाणा । भूतवैषम्यें डंडळेना ।

सर्वभूती निजात्मभावना । विषमीं समाना भावितां ॥६९॥

आतां पृथ्वीची अभिनव शांति । ते सांगेन राया तुजप्रती ।

जे शांति धरोनि संती । भगवद्‌भक्ती पावले ॥३७०॥

पृथ्वी दाहेंकरूनि जाळिली । नांगर घालूनि फाळिली ।

लातवरीं तुडविली । तोडिली झाडिली पैं भूतीं ॥७१॥

तो अपराधु न मनूनि क्षिती । सवेंचि भूतांतें प्रसन्न होती ।

तेथेंचि पिकवूनि नाना संपत्ती । तृप्ति देती भूतांतें ॥७२॥

ऐस‌ऐेशिया निजशांती-। लागीं गुरु म्यां केली क्षिती ।

ऐक सभाग्या भूपती । शांतीची स्थिति अभिनव ॥७३॥

एकें अपराधु केला । दुजेनि उगाचि साहिला ।

इतुकेनि शांतु केवीं झाला । उपेक्षिला अपराधी ॥७४॥

ऊंसु मोडी त्या गोड भारी । छेदितें शस्त्र गोड करी ।

पिळिलिया‌आळिलियावरी । स्वादाचिया थोरी अपकार्यां देतु ॥७५॥

अपराध साहोनु अंगी । त्याच्या प्रवर्ते हितालागीं ।

तेचि ’शांति’ पैं जगीं । होय दाटुगी निर्द्वंद्व ॥७६॥

अपराध साहोनि अंगावरी । अपराध्या हो‌ईजे उपकारी ।

हें शिकलों पृथ्वियेवरी । परोपकारीं पर्वत ॥७७॥



शश्वत्परार्थसर्वेहः परार्थैकान्तसम्भवः ।

साधुः शिक्षेत भूभृत्तो नगशिष्यः परात्मताम्‌ ॥ ३८ ॥



पृथ्वीपासोनि झाले । ते पर्वतही म्यां गुरु केले ।

त्यांपासोनि जें जें शिकलें । तेंही वहिलें परियेसीं ॥७८॥

रत्नं-निकर समस्त । पर्वत परार्थचि वाहत ।

तृण जळ नाना अर्थ । तेही परार्थ धरितसे ॥७९॥

कोणासी नेमी ना निवारी । उबगोनि न घाली बाहेरी ।

याचकाचे इच्छेवरी । परोपकारीं देतसे ॥३८०॥

ग्रीष्मा‌अंतीं सर्व सरे । परी तो देतां मागें न सरे ।

सवेंचि भगवंते कीजे पुरें । वर्षोनि जळधरें समृद्धी ॥८१॥

जंव जंव उल्हासें दाता देतु । तंव तंव पुरवी जगन्नाथु ।

विकल्प न धरितां मना‌आंतु । देता अच्युतु अनिवार ॥८२॥

सत्य अच्युत दाता । हें न मनेचि तत्त्वतां ।

यालागीं दरिद्रता । विकल्पवंता लागली ॥८३॥

एवं पर्वताची जे उत्पत्ती । ते परोपकारार्थ एकांतीं ।

उपकारावांचूनि चित्तीं । दुजी वृत्ति जाणेना ॥८४॥

त्या पर्वता‌ऐशी तत्त्वतां । असावी साधकासी उदारता ।

काया वाचा आणि चित्ता । सर्वस्व देतां उल्हासु ॥८५॥

चेष्टामात्रें परोपकारता । सर्वदा करावी समस्तां ।

कोटिलाभा हाणोनि लाता । उपकारीं तत्त्वतां उद्यतु ॥८६॥

परमार्थाचिया चाडा । स्वार्थ सांडोनि रोकडा ।

परोपकारार्थ अवघडा । रिघे सांकडा परार्थें ॥८७॥

उपकारुचि साकारला । कीं परोपकारु रूपा आला ।

तैसा जन्मोनि उपकारी झाला । उपकारला सर्वांसी ॥८८॥

ऊंसु जैसा अवधारीं । सर्वासी गोडपणें उपकारी ।

तैसाचि योगिया संसारीं । परोपकारी मधुरत्वें ॥८९॥

जैसे पर्वतीं निर्झर । तैसे उपकाराचे पाझर ।

सुकों नेणती निरंतर । कृतोपकार जग केलें ॥३९०॥

सांडोनि कृपणवृत्तीची संगती । उपकारी पर्वत एकांतीं ।

राहिलासे उपकारमूर्ती । धैर्यवृत्ति निर्धारें ॥९१॥

परोपकारालागीं निश्चित । गुरु केला म्यां पर्वत ।

आतां वृक्षापासोनि जें शिक्षित । तेंही समस्त परियेसीं ॥९२॥

सर्वांगें सर्वभावेंसी । सर्वकाळ सर्वदेशीं ।

पराधीन हो‌आवें सर्वांसी । हें वृक्षापाशीं शिकलों ॥९३॥

वृक्ष जेणें प्रतिपाळिला । तो त्या आधीन जाहला ।

कां जो छेदावया रिघाला । त्याही झाला स्वाधीनु ॥९४॥

योगिया पालखीसी घातला । तेव्हां त्याचिया आधीन झाला ।

एकीं शूळीं द्यावया चालविला । तेव्हां त्याच्याही बोला आधीनु ॥९५॥

सांडूनि देहींची अहंता । योगियासी झाली पराधीनता ।

विश्व माझा आत्मा सर्वथा । सर्वांच्या वर्तता बोला‌आंतु ॥९६॥

सर्वं तें मीचि आहें । यालागीं साधक बाधक न पाहे ।

त्याच्या बोलामाजीं राहे । वर्तता होये संतोषें ॥९७॥

प्राप्त जें जें सुखदुःख । तें तें अदृष्टा‌आधीन देख ।

आत्मा मानुनी सकळ लोक । पराधीन देख वर्तत ॥९८॥

सकळ लोकीं निजात्मता । देखता जाहली पराधीनता ।

हें वृक्षापासोनि तत्त्वतां । ’परात्मता’ शिकलों ॥९९॥

आणीक एक लक्षण । वृक्षापासोनि शिकलों जाण ।

अतिथीचें पूजाविधान । तें सावधान परियेसीं ॥४००॥

अतिथि आल्या वृक्षापासीं । वंचनार्थु न करी त्यासी ।

पत्रपुष्पफलमूळच्छायेसीं । त्वचाकाष्ठांसी देतसे ॥१॥

जो वृक्षासी प्रतिपाळी । कां जो घावो घालूं ये मूळीं ।

दोंहीसीही सममेळीं । पुष्पीं फळीं संतुष्टी ॥२॥

जैसा वृक्ष समूळ सगळा । अर्थियांलागीं सार्थक जाहला ।

तैसा चित्तें वित्तें देहें बोला । साधु संतुष्टला अर्थ्यांसी ॥३॥

अतिथीसी नव्हे पराङ्मुदख । हा साधूसी गुण अलोलिक ।

अन्न धन उदक । यथासुखें देतुसे ॥४॥

अर्थी आल्या अर्थावयासी । विमुख न व्हावें सर्वस्वेंसी ।

हें शिकलों वृक्षापासीं । विवेकेंसीं निजबुद्धीं ॥५॥

एवं पृथ्वी गुरु झाली ऐसी । दुजें गुरुत्व तें वायूसी ।

आलें जें जें युक्तीसी । तें तें परियेसीं नरदेवा ॥६॥

गुरुत्व जें वायूसी । तें दों प्रकारीं परियेसीं ।

एक तें प्राण वृत्तीसीं । बाह्य वायूसी दुसरें ॥७॥



प्राणवृत्त्यैव सन्तुष्येन्मुनिर्नैवेन्द्रियप्रियैः ।

ज्ञानं यथा न नश्येत नावकीर्येत वाङ्मनः ॥ ३९ ॥



प्राणाचियेपरी । जो विषयीं आसक्ती न धरी ।

विषय सेविलियाही वरी । नव्हे अहंकारी प्राणु जैसा ॥८॥

प्राणाभ्यासें क्षुधा अद्‌भुत । तेव्हां प्राणासीच क्षोभ येत ।

तेणें काया वाचा चित्त । विकळ पडत इंद्रियें ॥९॥

तया प्राणासी आधारु । भलतैसा मिळो आहारु ।

परी धडगोडांचा विचारु । न करी साचारु पैं प्राणु ॥४१०॥

तैसाचि योगिया पाहीं । तो अभिमान न धरी देहीं ।

विषयो सेवी परी कांही । आसक्ति नाहीं तयासी ॥११॥

क्षुधेचिया तोंडा । मिळे कोंडा अथवा मांडा ।

परी रसनेचा पांगडा । न करी धडफुडा तयासी ॥१२॥

ज्ञानधारणा न ढळे । इंद्रियें नव्हती विकळें ।

तैसा आहार युक्तिबळें । सेविजे केवळें निजधैर्यें ॥१३॥

प्राणास्तव इंद्रियें सबळें । प्राणायोगें देह चळे ।

त्या देहकर्मा प्राणु नातळे । अलिप्त मेळें वर्ततु ॥१४॥

त्या प्राणाच्या ऐसी स्थिती । योगियाची वर्तती वृत्ती ।

सर्व करूनि न करी आसक्ती । देहस्थिति नातळे ॥१५॥

ब्रह्मादिकांचा देह पाळूं । कां सूकरादिकांचा देह टाळूं ।

ऐसा न मानीच विटाळू । प्राणु कृपाळु समभावें ॥१६॥

तैसेंचि योगियाचें कर्म । न धरी उंच नीच मनोधर्म ।

कदा न देखे अधमोत्तम । भावना सम समभावें ॥१७॥

आवडीं प्रतिपाळावा रावो । रंकाचा टाळावा देहो ।

ऐसा प्राणासी नाहीं भावो । शुद्ध समभावो सर्वत्र ॥१८॥

प्राण अपान समान उदान । सर्व संधी वसे व्यान ।

इतुकीं नामें स्थानें पावोनि जाण । न सांडी प्राण एकपणा ॥१९॥

तैसे उंच नीच वर्णावर्ण । अधमोत्तमादि गुणागुण ।

देखोनियां योगी आपण । भावना परिपूर्ण न सांडी ॥४२०॥

प्राणु असोनि देहाभीतरीं । बाह्य वायूसी भेद न धरी ।

तैशी योगिया भावना करी । बाह्यभ्यंतरीं ऐक्यता ॥२१॥



विषयेष्वाविशन्योगी नानाधर्मेषु सर्वतः ।

गुणदोषव्यपेतात्मा न विषज्जेत वायुवत्‌ ॥ ४० ॥

पार्थिवेष्विह देहेषु प्रविष्टस्तद्गुवणाश्रयः ।

गुणैर्न युज्यते योगी गन्धैर्वायुरिवात्मदृक्‌ ॥ ४१ ॥



ऐक्यता साधावी चतुरीं । ते वायूच्या ऐशी दोंहीपरी ।

बाह्य आणि अंतरीं । ऐक्यकरीं वर्तावें ॥२२॥

प्राणवृत्तीचीं लक्षणे । तुज सांगितलीं संपूर्णें ।

आतां बाह्य वायूचीं चिन्हें । सावधानें परियेसीं ॥२३॥

वायु सर्वांतें स्पर्शोनि जाये । परी अडकला कोठें न राहे ।

तैसें विषय सेवितां पाहे । आसक्तु नव्हे योगिया ॥२४॥

असोनि इंद्रियांचेनि मेळें । तो विषयांमाजी जरी खेळे ।

तरी गुणदोष आसक्ति मेळें । बोधु न मळे तयाचा ॥२५॥

वस्त्र चंदन वनिता माळा । सदा भोगितां विषयसोहळा ।

वायु नातळे जेवीं जाळा । तेवीं योगी वेगळा विषयांसी ॥२६॥

जैसें वारेनीं जाळ उडे । परी जाळीं वारा नातुडे ।

तेवीं भोग भोगितां गाढे । भोगीं नातुडे योगिया ॥२७॥

जातया वायूचे भेटी । सुगंध कोटी घालिती मिठी ।

त्यांची आसक्ती नाहीं पोटीं । उठा‌उठीं सांडितु ॥२८॥

तैसा आत्मत्वें योगिया पाहीं । प्रवेशलासे सर्वां देहीं ।

देह गुणाश्रयो पाहीं । ठायींच्या ठायीं तोचि तो ॥२९॥

निजात्मदृष्टीचेनि बळें । तो देहगुणांसी नातळे ।

जैसा गंधावरी वारा लोळे । परी नाकळे गंधासी ॥४३०॥

तेचि परिपूर्ण आत्मस्थिती । राया मी सांगेन तुजप्रती ।

जैसी आकाशाची प्रतीती । सर्व पदार्थीं अलिप्त ॥३१॥



अन्तर्हितश्च स्थिरजङ्गमेषु

ब्रह्मात्मभावेन समन्वयेन ।

व्याप्त्याव्यवच्छेदमसङ्गमात्मनो

मुनिर्नभस्त्वं विततस्य भावयेत्‌ ॥ ४२ ॥



सर्व पदार्थी समत्व । यालागीं आकाशासी गुरुत्व ।

असंगत्व अभेदत्व । निर्मळत्व जाणोनी ॥३२॥

विषमीं असोनि समत्व । संगीं असोनि असंगत्व ।

भेदु करितां अभेदत्व । यालागीं गुरुत्व आकाशा ॥३३॥

वैर सर्पामुंगुसांसी । आकाश दोंहीचे हृदयवासी ।

वैर निर्वैरता आकाशासी । ते स्थिती योगियासी पाहिजे ॥३४॥

तेणें आकाशदृष्टांतें । ब्रह्मभावें आपणियातें ।

योगी देखिजे पुरतें । व्यापकत्वें आपुल्या ॥३५॥

ब्रह्मसमन्वयें पाहतां पाहीं । स्थावरजंगमांच्या ठायीं ।

तिळभरी वाढी रिती नाहीं । आपण पैं पाहीं कोंदला ॥३६॥

आकाश सर्व पदार्थीं असे । परी असे हें सर्वासी न दिसे ।

तेवीं दृश्य-द्रष्टा-अतीतदशें । सर्वत्र असे योगिया ॥३७॥

नभ न खोंचे सांबळें । जळेना वणव्याचेनि जाळें ।

नव्हतां ज्वाळांवेगळें । असे सगळें टवटवित ॥३८॥

तैसीं योगियासी द्वंद्वे सकळें । बाधूं न शकतीं कवणे काळें ।

नव्हतां द्वंद्वावेगळें । स्वरूप सगळें शोभत ॥३९॥

योगिया छेदावया लवलाहें । सोडिले शस्त्रांचे समुदाये ।

तो शस्त्रांमाजीं अपणियातें पाहे । न रुपती घाये जेवीं गगना ॥४४०॥

जें जें द्वंद्व बाधूं आलें । तें तें स्वरूप देखे आपुलें ।

सहजें द्वंद्वभावा मुकलें । अबाधित उरलें निजरूप ॥४१॥

गगन बुडालें दिसे डोहीं । परी तें उदकें भिजलेंचि नाहीं ।

तैसा असोनियां सर्व देहीं । अलिप्त पाहीं योगिया ॥४२॥

आकाशा चिखल माखूं जातां । तें न माखे माखे लाविता ।

तैसा योगिया दोषी म्हणतां । दोषु सर्वथा म्हणत्यासी ॥४३॥

गगन असोनियां जनीं । मैळेना जनघसणीं ।

तैसा योगिया सकळ कर्में करूनी । कर्मठपणीं न मैळे ॥४४॥

मोटे बांधितां आकाशातें । चारी पालव पडती रिते ।

तेवीं कर्मी बांधितां योगियातें । कर्म तेथें निष्कर्म ॥४५॥

घटामाजीं आकाश असे । तें वाच्य कीजे घटाकाशें ।

पाहतां घटा सबाह्य समरसें । आकाश असे परिपूर्ण ॥४६॥

तैसा आत्मा म्हणती देहीं । तंव तो देहा सबाह्य पाहीं ।

देह मिथ्यात्वें ठायींचे ठायीं । चिन्मात्र पाहीं परिपूर्ण ॥४७॥



तेजोऽबन्नमयैर्भावैर्मेघाद्यैर्वायुनेरितैः ।

न स्पृश्यते नभस्तद्वत्कालसृष्टैर्गुणैः पुमान्‌ ॥ ४३ ॥



नभ पृथ्वीरजें न गदळे । उदकेंकरीं न पघळे ।

अग्नीचेनि ज्वाळें न जळे । वायुबळें उडेना ॥४८॥

कडकडीत आभाळें । ये‌ऊनि आकाश झांकोळे ।

त्या समस्तां नभ नातळे । अलिप्त बळें संस्थित ॥४९॥

तैसेंचि योगियासी । असतां निजात्मसमरसीं ।

काळें सृजिलिया गुणांसी । वश्य त्यांसी तो नव्हे ॥४५०॥

काळाचें थोर सामर्थ्य जाण । देहासी आणी जरामरण ।

योगी देहातीत आपण । जन्ममरण न देखे ॥५१॥

स्वप्नीं चिंतामणी जोडला । सवेंचि अंधकूपीं पडला ।

जागा जाहल्या न म्हणे नाडला । तैसा घडला देहसंगु ॥५२॥

जो ब्रह्मादि देहांसी खाये । तो काळु वंदी योगियाचे पाये ।

जो काळाचाही आत्मा होये । निधडा पाहें महाकाळु ॥५३॥

विजू कडकडूनि आकाशीं । तेजें प्रकाशी गगनासी ।

गगन नातळे ते विजूसी । असोनि तिशीं सबाह्य ॥५४॥

तैसा सत्त्वगुण प्रकाशी ज्ञान । त्यासी योगिया नातळे जाण ।

ज्ञानस्वरूप निखळ आपण । वृत्तिज्ञान मग नेघे ॥५५॥

झालिया सूर्य‌उिदयासी । दीपप्रभा नये उपेगासी ।

तेवीं ’सहज’ आलिया हातासी । वृत्तिज्ञानासी कोण पुसे ॥५६॥

सत्त्वें प्रकाशिलें ज्ञान । तें आवडोनि नेघे जाण ।

अथवा खवळल्या रजोगुण । कर्मठपण त्या न ये ॥५७॥

हो कां तमोगुणाचेनि मेळें । क्रोधमोहांसी नातळे ।

गुणातीत झाला बळें । बोधकल्लोळें स्वानंदें ॥५८॥

उदकासी गुरुपण । आलें तें ऐक लक्षण ।

अवधूत म्हणे सावधान । नृपनंदन यदुवीरा ॥५९॥



स्वच्छः प्रकृतितः स्निग्धो माधुर्यस्तीर्थभूर्नृणाम्‌ ।

मुनिः पुनात्यपां मित्रमीक्षोपस्पर्शकीर्तनैः ॥ ४४ ॥



लक्षणें पाहतां जळ । स्वभावें अतिनिर्मळ ।

प्रकृतीस्तव कोमळ । मधुर केवळ सर्वांसी ॥४६०॥

पवित्र व्हावया प्राणियांसी । तीर्थीं तीर्थत्व उदकासी ।

इतुकीं लक्षणें योगीयासी । अहर्निशीं असावीं ॥६१॥

उदकीं रिघाले जे समैळ । ते स्वभावें करी निर्मळ ।

परी न धरी अहंबळ । जे म्यां हे मळ क्षाळिले ॥६२॥

तैसें योगियासी भजनशीळ । भावें भाविक जे केवळ ।

त्यांचे निरसूनि कळिमळ । न धरी बळ गुरुत्वें ॥६३॥

प्राणु गेला तरी प्राणियांसी । कठिणत्व उपजेना मानसीं ।

जें जें भेटे तयासी । मृदुता कैसी वर्तत ॥६४॥

जेवीं चंद्रकिरण चकोरांसी । पांखोवा जेवीं पिलियांसी ।

जीवन जैसें कां जीवांसी । तेवीं सर्वांसी मृदुत्व ॥६५॥

जळ वरिवरी क्षाळी मळ । योगिया सबाह्य करी निर्मळ ।

उदक सुखी करी एक वेळ । योगी सर्वकाळ सुखदाता ॥६६॥

उदकाचें सुख तें किती । सवेंचि क्षणें तृषितें होती ।

योगिया दे स्वानंदतृप्ती । सुखासी विकृती पैं नाहीं ॥६७॥

उदकाची जे मधुरता । ते रसनेसीचि तत्त्वतां ।

योगियांचें गोडपण पाहतां । होय निवविता सर्वेंद्रियां ॥६८॥

लागल्या योगियाची गोडी । अमृताची चवी थोडी ।

ब्रह्मेंद्रादि पदें बापुडीं । अर्धघडीमाजीं करीत ॥६९॥

तापले आले उदकापाशीं । अंगस्पर्शे निववी त्यांसी ।

तैसीचि दशा योगियासी । स्पर्शें तापासी निवारी ॥४७०॥

उदकें निवविलें ज्यासी । परतोनि ताप होये त्यासी ।

योगी कृपेनें स्पर्शें ज्यासी । त्रिविध तापांसीं निर्मुक्त ॥७१॥

योगी ज्यासी निववी जिवेंभावें । त्यासी जीवु गेलियाही तापु नव्हे ।

निवालेपणें तो वोल्हावे । स्वानुभवें डुल्लत ॥७२॥

मेघमुखें अधःपतन । उदकाचें देखोनि जाण ।

अधःपाते निवती जन । अन्नदान सकळांसी ॥७३॥

तैसें योगियासी खालुतें येणें । जे इहलोकीं जन्म पावणें ।

जन निववी श्रवणकीर्तनें । निजज्ञानें उद्धरी ॥७४॥

पर्जन्योदक देखतां जाण । जेवीं निवती सकळही जन ।

कां गंगादिकांचें दर्शन । करी मोचन पापाचें ॥७५॥

तैसें योगियाचें दर्शन । भाग्येंवीण नव्हे जाण ।

ज्याने देखिले त्याचे चरण । करी मोचन भवरोगा ॥७६॥

न घडे दर्शन स्पर्शन । तरी करावें त्याचें नामस्मरण ।

इतुकेनि भवमूळ जाण । करी छेदन तें नाम ॥७७॥

सांडूनि भगवंताचें कीर्तन । केल्या भक्ताचें नामस्मरण ।

केवीं तुटेल भवबंधन । ऐसें न म्हणा सर्वथा ॥७८॥

देवासी पूर्वी नामचि नाहीं । त्यासी भक्तीं प्रतिष्ठूनि पाहीं ।

नामरूपादि सर्वही । नानाविलासही अर्पिले ॥७९॥

ऐसा भक्तीं देव थोर केला । आणूनि वैकुंठीं बैसविला ।

भक्त‌उकपकारें दाटला । मग त्याच्या बोलामाजीं वर्ते ॥४८०॥

देवो भक्तवचनेंकरी । झाला नर ना केसरी ।

प्रगटला खांबामाझारीं । शब्द करी भक्ताचा ॥८१॥

आतांही प्रत्यक्ष प्रमाण । दासांचेनि वचनें जाण ।

पाषाणप्रतिमे देवो आपण । आनंदघन प्रगटे पैं ॥८२॥

भक्तभावें आभारला । देवो उपकारें दाटला ।

यालागीं नुलंघवे बोला । पांगें पांगला भक्तांच्या ॥८३॥

एवं जेथ भक्तांचें नाम घेणें । तेथ अवश्य देवें धांवणें ।

भक्त‌उेपकारा उत्तीर्ण होणें । वेगें पावणें यालागीं ॥८४॥

यालागीं भक्ताचें नाम घेतां । तुटती भवबंधनव्यथा ।

ऐसें सांगतां अवधूता । प्रेम सर्वथा न संडे ॥८५॥

आतां अग्नि गुरु जो करणें । त्याचीं सांगेन लक्षणें ।

काना मना एक करणें । सावधपणें परियेसीं ॥८६॥



तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्षोदरभाजनः ।

सर्वभक्ष्योऽपि युक्तात्मा नादत्ते मलमग्निवत्‌ ॥ ४५ ॥



अग्नि निजतेजें देदीप्यमान । साक्षात हातीं न धरवे जाण ।

उदरमात्रीं सांठवण । सर्व भक्षण निजतेजें ॥८७॥

तैसाचि योगियाही जाण । भगवद्‌भावें देदीप्यमान ।

त्यासी धरावया आंगवण । नव्हे जाण सुरनरां ॥८८॥

हातीं न धरवे खदिरांगारु । तैसा योगिया अतिदुर्धरु ।

तयासी न शके आवरूं । मायाव्यवहारु गुणेंसीं ॥८९॥

अग्नीसी जेवीं मुखचि पात्र । तैसें योगियासी उदर मात्र ।

ठेवा ठेवणें विचित्र । नाहीं पात्र गांठीसी ॥४९०॥

अग्नीनें जें जें सेवणें । तें जाळूनि आपुल्या‌ऐसें करणें ।

यापरी सर्व भक्षणें । नाहीं स्पर्शणें मळासी ॥९१॥

चंदन सुवासे दुर्गंध धुरे । निंब कडू ऊंस गोडिरे ।

तें जाळूनि आकारविकारें । कीजे वैश्वानरें आपणा‌ऐसीं ॥९२॥

तैसा योगी जें अंगीकारी । तें आत्मदृष्टीं निर्धारी ।

दोष दवडूनियां दूरी । मग स्वीकारी निजबोधें ॥९३॥

भोग्य जें भोगूं जाये । तेथ आत्मप्रतीति पाहे ।

भोक्ता तद्रूपचि होये । हा भोगु पाहे योगिया ॥९४॥

अग्नींत पडिलें जें समळ । तें अग्निमुखें होय निर्मळ ।

योगिया जें सेवी अळुमाळ । परम मंगळ तें होय ॥९५॥

अग्निमुखीं यागु घडे । तेणें अदृष्टें स्वर्ग जोडे ।

योगियाचे मुखीं जें पडे । तेणें जोडे निजपद ॥९६॥

आणिक अग्नीचें चिन्ह । ऐक राया सावधान ।

तेंचि साधकासी साधन । सिद्ध लक्षण सिद्धाचें ॥९७॥



क्वचिच्छन्नः क्वचित्स्पष्ट उपास्यः श्रेय इच्छताम्‌ ।

भुङ्क्ते सर्वत्र दातृणां दहन्प्रागुत्तराशुभम्‌ ॥ ४६ ॥



भीतरीं तेजस्वी वरी झांकिला । होमकुंडीं अग्नि पुरिला ।

कां यज्ञशाळे प्रज्वळला । याज्ञिकीं केला महायागु ॥९८॥

जो जो उपासका भावो जीवीं । त्या त्या श्रेयातें उपजवीं ।

पूर्वोत्तर अशुचित्वें आघवीं । जाळूनि हवी सेवितु ॥९९॥

तैशीचि योगियाची लीळा । भाविकां प्रकट दिसे डोळां ।

एकां गुप्तचि हो‌ऊनि ठेला । न दिसे पाहिला सर्वथा ॥५००॥

ऐशियाच्याही ठायीं । भावबळ भाविक पाहीं ।

अर्पिती जें जें कांहीं । तेणें मोक्ष पाहीं मुमुक्षां ॥१॥

तें पडतांचि योगियांच्या मुखीं । संचित क्रियमाणें असकीं ।

जाळोनियां एका‌एकीं । करी सुखी निजपदीं ॥२॥

आणीकही अग्नीचें लक्षण । राया तुज मी सांगेन जाण ।

जेणें सगुण आणि निर्गुण । दिसे समान समसाम्यें ॥३॥



स्वमायया सृष्टमिदं सदसल्लक्षणं विभुः ।

प्रविष्ट ईयते तत्तत्‌ स्वरूपोऽग्निरिवैधसि ॥ ४७ ॥



अग्नि सहजें निराकार । त्यासी काष्ठानुरूपें आकार ।

दीर्घ चक्र वर्तुल थोर । नानाकार भासतु ॥४॥

तैसीचि भगवंताची भगवद्ग।ती । स्वमायाकल्पित कल्पनाकृती ।

तेथ प्रवेशला सहज स्थितीं । बहुधा व्यक्ती तो भासे ॥५॥

जैसें गंगेचें एक जळ । भासे भंवरे लहरी कल्लोळ ।

तैसा जगदाकारें अखिल । भासे सकळ जगदात्मा ॥६॥

कां छायामंडपींच्या चित्रासी । दीप प्रभा भासे जैसी ।

राम रावण या नांवेंसी । दावी जगासी नटनाट्य ॥७॥

तैशा नानाविधा व्यक्ती । नाना मतें नानाकृती ।

तेथ प्रवेशोनि श्रीपती । सहजस्थितीं नाचवी ॥८॥

तैशी योगियाची स्थिती । पाहता नानाकार व्यक्ती ।

आपणियातें देखे समवृत्ती । भेदभ्रांति त्या नाहीं ॥९॥

तेथ जें जें कांहीं पाहे । तें तें आपणचि आहे ।

या उपपत्ती उभवूनि बाहे । सांगताहे अवधूतु ॥५१०॥

या देहासी जन्म नाशु । आत्मा नित्य अविनाशु ।

हा दृढ केला विश्वासु । गुरु हिमांशु करूनि ॥११॥



विसर्गाद्याः श्मशानान्ता भावा देहस्य नात्मनः ।

कलानामिव चन्द्रस्य कालेनाव्यक्तवर्त्मना ॥ ४८ ॥



शुक्लकृष्णपक्षपाडी । चंद्रकळांची वाढीमोडी ।

ते निजचंद्रीं नाहीं वोढी । तैशी रोकडी योगियां ॥१२॥

जन्मनाशादि षड्‌विकार । हे देहासीच साचार ।

आत्मा अविनाशी निर्विकार । अनंत अपार स्वरूपत्वें ॥१३॥

घटु स्वभावें नाशवंतु असे । त्यामाजीं चंद्रमा बिंबलासे ।

नश्वरीं अनश्वर दिसे । विकारदोषें लिंपेना ॥१४॥

घटासवें चंद्रासी उत्पत्ती । नाहीं नाशासवें नाशप्राप्ती ।

चंद्रमा आपुले सहजस्थितीं । नाश‌उ त्पत्तिरहितु ॥१५॥

तैसा योगिया निजरूपपणें । देहासवें नाहीं होणें ।

देह निमाल्या नाहीं निमणें । अखंडपणें परिपूर्ण ॥१६॥

काळाची अलक्ष्य गती । दाखवी नाश आणि उत्पत्ति ।

ते काळसत्ता देहाप्रती । आत्मस्थिती नातळे ॥१७॥

एवं काळाचें बळ गाढें । म्हणती ते देहाचिपुढें ।

पाहतां आत्मस्थितीकडे । काळ बापुडें तेथ नाहीं ॥१८॥

सूक्ष्म काळगती सांगतां । वेगें आठवलें अवधूता ।

सिंहावलोकनें मागुता । अग्निदृष्टांता सांगतु ॥१९॥



कालेन ह्योघवेगेन भूतानां प्रभवाप्ययौ ।

नित्यावपि न दृश्येते आत्मनोऽग्नेर्यथार्चिषाम्‌ ॥ ४९ ॥



काळनदीचा महावेगु । सूक्ष्मगती वाहतां वोघू ।

तेथ भूततरंगा जन्मभंगु । देखतांचि जगु न देखे ॥५२०॥

जराजर्जरित जाण । वाहतां नदीमाजीं वोसण ।

षड्‌विकार तेचि परिपूर्ण । भंवरे दारुण भंवताति ॥२१॥

बाल्य-तारुण्यांचें खळाळ । वार्धक्याचें मंद जळ ।

जन्ममरणांचे उसाळ । अतिकल्लोळ उठती ॥२२॥

वोघवेगाच्या कडाडी । पडत आयुष्याची दरडी ।

स्वर्गादि दे‌उळें मोडी । शिखरींचे पाडी सुरेंद्र ॥२३॥

तळीं रिचावितां घोगें । पाताळादि विवरें वेगें ।

नाशूनियां पन्नगें । अंगभंगें अडिमोडी करी ॥२४॥

ऐशिया जी काळवोघासीं । घडामोडी भूततरंगांसी ।

होतसे अहर्निशीं । तें कोणासी लक्षेना ॥२५॥

जैं महाप्रळयीं मेघु गडाडी । तैं पूर चढे कडाडी ।

ब्रह्मादिक तरुवर उपडी । समूळ सशेंडी वाहविले ॥२६॥

जैं आत्यंतिक पूरु चढे । तैं वैकुंठ कैलासही बुडे ।

तेथ काळा रिगू न घडे । हें अवचट घडे एकदां ॥२७॥

अनिवार काळनदीची गती । सूक्ष्म लक्षेना निश्चितीं ।

ते सूक्ष्मगतीची स्थिती । अतिनिगुतीं परियेसीं ॥२८॥

दीपू तोचि तो हा म्हणती । परी शिखा क्षणक्षणा जाती ।

ते लक्षेना सूक्ष्मगती । अंतीं म्हणती विझाला ॥२९॥

प्रत्यक्ष प्रवाहे गंगाजळ । ते काळींचे म्हणती बरळ ।

तैशी काळगती अकळ । लोक सकळ नेणती ॥५३०॥

प्रत्यक्ष पाहतां देहासी । काळ वयसेतें ग्रासी ।

बाल्य-कौमार-तारुण्यांसी । निकट काळासी न देखती ॥३१॥

अलक्ष्य काळाची काळगती । यालागीं गुरु केला गभस्ती ।

त्यापासोनि शिकलों स्थिति । तेही नृपति परियेसीं ॥३२॥



गुणैर्गुणानुपादत्ते यथाकालं विमुञ्चति ।

न तेषु युज्यते योगी गोभिर्गा इव गोपतिः ॥ ५० ॥



सूर्य काळें निजकिरणीं । रसेंसहित शोषी पाणी ।

तोचि वर्षाकाळीं वर्षोनी । निववी जनीं सहस्त्रधा ॥३३॥

सर्व शोषूनि घे किरणीं । तें शोषितें लक्षण नेणे कोणी ।

देतां मेघमुखें वरुषोनी । निववी अवनी जनेंसीं ॥३४॥

तैसीचि योगियाची परीं । अल्प ज्याचें अंगीकारी ।

त्याचे मनोरथ पूर्ण करी । सहस्र प्रकारी हितत्वें ॥३५॥

ज्यांचें सेविती योगी आत्माराम । त्यांचे पुरती सकळ काम ।

अंतीं करोनियां निष्काम । विश्रामधाम आणिती ॥३६॥

एवं योगी आपुले योगबळें । विषयो सेविती इंद्रियमेळें ।

जे देती त्यांसी यथाकाळें । कृपाबळें निवविती ॥३७॥

त्यांसी विषयो देतां कां घेतां । आसक्ति नाहीं सर्वथा ।

रसु चोखूनि घेतां देतां । अलिप्त सविता तैसे ते ॥३८॥



बुध्यते स्वे न भेदेन व्यक्तिस्थ इव तद्गतः ।

लक्ष्यते स्थूलमतिभिरात्मा चावस्थितोऽर्कवत्‌ ॥ ५१ ॥



सूर्यो थिल्लरामाजीं बिंबला । मूढ म्हणती थिल्लरीं बुडाला ।

त्याचेनि कंपें कंपु मानिला । डहुळें डहुळला म्हणती तो ॥३९॥

त्या थिल्लरातें नातळतां । गगनीं अलिप्त जेवीं सविता ।

तैसीच योगियांची योग्यता । देहातीतता देहकर्मीं ॥५४०॥

त्यासी देहबुद्धीचेनि छंदें । म्हणती योगिया देहीं नांदे ।

त्या देहाचेनि नाना बाधें । स्वबुद्धिभेदें बांधिला म्हणती ॥४१॥

त्यासी देहाचें बाधितभान । हें न कळें त्याचें गुह्यज्ञान ।

दोराचेनि सापें जाण । डसोनि कोण मारिला ॥४२॥

एवं आत्मा तो चिदाकाशीं । मिथ्या देहीं मिथ्यात्वेंसीं ।

बिंबोनि दावी देहकर्मासी । नव्हे तें त्यासी बाधक ॥४३॥

देखे आपणातें जळीं बिंबला । परी न म्हणे मी जळीं बुडाला ।

तैसा देहातीतु बोधु झाला । नाहीं भ्याला देहकर्मा ॥४४॥

देखोनि मृगजळाचा पूरु । मूर्ख करूं धांवती तारूं ।

तैसा मिथ्या हा संसारु । भयंकरु मूर्खासी ॥४५॥

यालागीं दारागृहपुत्रप्राप्ती । तेथ न करावी अतिप्रीती ।

येचिविषयीं रायाप्रती । कथा कपोती सांगतु ॥४६॥



नातिस्नेहः प्रसङ्गो वा कर्तव्यः क्वापि केनचित्‌ ।

कुर्वन्विन्देत सन्तापं कपोत इव दीनधीः ॥ ५२ ॥



संसारदुःखाचें मूळ । स्त्री‌आसक्तीच जाण केवळ ।

स्त्रीलोभाचें जेथ प्रबळ बळ । दुःख सकळ त्यापासीं ॥४७॥

स्त्रीपासाव झाले पुत्र । त्याचे ठायीं स्नेह विचित्र ।

करितां दुःखासी पात्र । संसारी नर होताति ॥४८॥

आसक्ति आणि स्नेहसूत्र । या दोन्हीपासाव दुःख विचित्र ।

पदोपदीं भोगिती नर । अस्वतंत्र हो‌ऊनि ॥४९॥

यालागीं भलतेनि भलते ठायीं । आसक्ति स्नेहो न करावा पाहीं ।

अतिस्नेहो मांडिजे जिंहीं । दुःख तिंही भोगिजे ॥५५०॥

स्नेहदुःखाची वार्ता । कपोता-कपोतीची कथा ।

तुज सांगेन नृपनाथा । स्वस्थचित्ता परियेसीं ॥५१॥



कपोतः कश्चनारण्ये कृतनीडो वनस्पतौ ।

कपोत्या भार्यया सार्धमुवास कतिचित्समाः ॥ ५३ ॥



कपोतीचें स्नेह गोड । धरोनी स्त्रीसुखाची चाड ।

वनीं वृक्ष पाहोनियां गूढ । करी नीड कपोता ॥५२॥

तेणें वनचरें वनस्थळीं । नीडामाजीं स्त्रीमेळीं ।

वासु केला बहुकाळीं । भार्ये जवळी भूलला ॥५३॥



कपोतौ स्नेहगुणित हृदयौ गृहधर्मिणौ ।

दृष्टिं दृष्ट्याङ्गमङ्गेन बुद्धिं बुद्ध्या बबन्धतुः ॥ ५४ ॥



कपोता आणि कपोती । परस्परें दोघां अतिप्रीती ।

स्नेहो वाढलासे चित्तीं । हृदयीं आसक्ती नीच नवी ॥५४॥

हावभाव विलासस्थिती । येरेयेरांकडे पाहती ।

परस्परें कुरवाळिती । वोठंगिती येरयेरां ॥५५॥

येरयेरां वेगळें होणें । नाहीं जीवें अथवा मनें ।

दोघें वर्तती एकें प्राणें । खाणें जेवणें एकत्र ॥५६॥



शय्यासनाटनस्थान वार्ताक्रीडाशनादिकम्‌ ।

मिथुनीभूय विश्रब्धौ चेरतुर्वनराजिषु ॥ ५५ ॥



सेवितां ज्याची अतिगोडी । तें घालिती येरयेरांच्या तोंडीं ।

जीवेंप्राणें शिणोनी जोडी । तें दे आवडीं स्त्रियेसी ॥५७॥

स्त्रियेसी सांडूनि दुरी । पा‌ऊल न घाली बाहेरी ।

हात धरोनि परस्परीं । आंतबाहेरी हिंडती ॥५८॥

सदा एकांतीं बसती । एके स्थानीं दोघें असती ।

दोघें क्रीडाविहार करिती । खेळ खेळती विनोदें ॥५९॥

एकांतीं गोड बोली । सासुसासर्यांेचा विकल्पु घाली ।

दिराभावांच्या मोडी चाली । बोलाच्या भुलीं भुलवित ॥५६०॥

एके आसनीं बैसती । येरयेरांतें टेंकती ।

एके शय्ये निद्रा करिती । अहोरातीं एकत्र ॥६१॥

मैथुनसुखाचेनि वैभवें । विश्वासोनि जीवेंभावें ।

हिताहित कांही नाठवे । गृहिणीगौरवें नाचतु ॥६२॥

खेंडकुलिया आराम । त्यामाजीं दोघां समागम ।

नाममात्रें गृहाश्रम । विषयसंभ्रम वनराजीं ॥६३॥



यं यं वाञ्छति सा राजन्‌ तर्पयन्त्यनुकम्पिता ।

तं तं समनयत्कामं कृच्छ्रेणाप्यजितेन्द्रियः ॥ ५६ ॥



जीवितापरीस समर्थ । जे जे मागे ते ते अर्थ ।

जीवेंप्राणें शिणोनि देत । काममोहित हो‌ऊनि ॥६४॥

जाणोनि जीवींचे खुणे । न मागतां अर्थ देणें ।

त्याहीवरी जरी त्या मागणें । तरी विकूनि देणें आपणियातें ॥६५॥

धर्माची वेळ नाठवणें । दीनावरी दया नेणे ।

कृपा स्त्रियेवरी करणें । जीवेंप्राणें सर्वस्वें ॥६६॥

बैसली साकरेवरी माशी । मारितांही नुडे जैशी ।

तैसा भोगितां विषयांसी । जरामरणासी नाठवी ॥६७॥

जैशी पूर्वजांची भाक । पाळिती सत्यवादी लोक ।

तैसा स्त्रियेचेंचि सुख । पाळी देख सर्वस्वें ॥६८॥

जैसी आत्म‌उिपासकासी । एकात्मता होये त्यासी ।

तैसें स्त्रीवांचोनि दृष्टींसी । जगीं आणिकासी न देखे ॥६९॥



कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णन्ती काल आगते ।

अण्डानि सुषुवे नीडे स्वपत्युः सन्निधौ सती ॥ ५७ ॥



आधींचि प्रिया पढियंती । तेही झाली गर्भवती ।

जैशी लोभियाचे हातीं । सांपडे अवचितीं धनलोहे ॥५७०॥

तैसें तिच्या गर्भाचें कोड । अधिकाधिक वाढवी गोड ।

जैसें मदिरा पि‌ऊनि माकड । नाचे तडतड डुल्लतु ॥७१॥

तैसे गर्भाचे सोहळे । सर्वस्वें पुरवी डोहळे ।

तिचे लीळेमाजी खेळे । प्राप्तकाळें प्रसूती ॥७२॥

स्वनीडा-आंतौती । जाहली अंडांतें प्रसवती ।

प्रसूतिवाधावा सांगति । ऐकोनि पति उल्हासे ॥७३॥



तेषु काले व्यजायन्त रचितावयवा हरेः ।

शक्तिभिर्दुर्विभाव्याभिः कोमलाङ्गतनूरुहाः ॥ ५८ ॥



अघटित घटी हरीची माया । अलक्ष लक्षेना ब्रह्मया ।

अवेव अंडामाजीं तया । देवमाया रचियेले ॥७४॥

रसें भरलीं होतीं अंडें । त्यांमाजीं नख पक्ष चांचुवडें ।

उघडिलीं डोळ्यांचीं कवाडें । करी कोडें हरिमाया ॥७५॥

अंडे उलोनि आपण । कोंवळी पिलीं निघालीं जाण ।

पितरें दृष्टीं देखोन । जीवेंप्राणें भुललीं ॥७६॥



प्रजाः पुपुषतुः प्रीतौ दम्पती पुत्रवत्सलौ ।

श्रृण्वन्तौ कूजितं तासां निर्वृतौ कलभाषितैः ॥ ५९ ॥



अत्यंत कोंवळीं बाळें । दोघें जणें पुत्रवत्सलें ।

शांतविती मंजुळें । अतिस्नेहाळें प्रजांसी ॥७७॥

जे समयीं जैसें लक्षण । तैसें प्रजांचें पोषण ।

अंगें करिताति आपण । दोघें जण मिळोनि ॥७८॥

गोड गोजिरे बोल । ऐकोनि दोघां येती डोल ।

धांवोनियां वेळोवेळ । निंबलोण उतरिती ॥७९॥



तासां पतत्रैः सुस्पर्शैः कूजितैर्मुग्धचेष्टितैः ।

प्रत्युद्गरमैरदीनानां पितरौ मुदमापतुः ॥ ६० ॥



त्यांचेनि आलिंगनचुंबनें । मृदु मंजुळ कलभाषणें ।

दों पक्षांचेनि स्पर्शनें । दोघे जणें निवताति ॥५८०॥

माता पिता दोघें बैसति । सन्मुख अपत्यें धांवती ।

लोल वक्र विलोकिती । वेगें दाविती येरयेरां ॥८१॥

मग देवोनियां खेवे । दूरी जाती मुग्धभावें ।

तेथूनि घे‌ऊनियां धांवे । वेगें यावें तयांपासीं ॥८२॥

मायबापांच्या पाखोव्यापासीं । हीनदीनता नाहीं बाळांसी ।

जे जन्मोनि त्यांचे कुशीं । त्या दोघांसी सभाग्यता ॥८३॥

लाडिकीं लळेवाडें बाळें । लाडें कोडें पुरविती लळे ।

देखोनि निवती दिठी डोळे । स्नेह आगळें येरयेरां ॥८४॥

ऐसी खेळतां देखोनि बाळें । दोघें धांवती एक वेळे ।

उचलूनियां स्नेहबळें । मुख कोवळें चुंबिती ॥८५॥



स्नेहानुबद्धहृदयावन्योन्यं विष्णुमायया ।

विमोहितौ दीनधियौ शिशून्‌ पुपुषतुः प्रजाः ॥ ६१ ॥



अजाची जे अजा माया । त्या कैसी भुलवी गा राया ।

अन्योन्यस्नेह बांधोनि हृदया । पिलीं पोसावया उद्यत ॥८६॥

स्त्रीपुत्रांचा मोह गहन । त्यांचें करावया पोषण ।

चिंतातुर अतिदीन । करी भ्रमण अन्नार्थ ॥८७॥



एकदा जग्मतुस्तासामन्नार्थं तौ कुटुम्बिनौ ।

परितः कानने तस्मिन्नर्थिनौ चेरतुश्चिरम्‌ ॥ ६२ ॥



एवं टणकीं जालीं बाळें । कुटुंब थोर थोरावलें ।

अन्न बहुसाल पाहिजे झालें । दोघे विव्हळें गृहधर्मे ॥८८॥

यापरी कुटुंबवत्सलें । पुत्रस्नेहें स्नेहाळें ।

दोघें जणें एके वेळे । अन्न बहुकाळें अर्थिती ॥८९॥

सहसा मिळेना अन्न । यालागीं हिंडती वनोपवन ।

बहुसाल श्रमतांही जाण । पूर्ण पोषण मिळेना ॥५९०॥

बहुसाल मेळवूनि चारा । दोघे जणें जा‌ऊं घरा ।

मग आपुल्या लेंकुरां । नाना उपचारां प्रतिपाळूं ॥९१॥

ऐस‌ऐ‌आशिया वासना । मेळवावया अन्ना ।

दोघेंजणें नाना स्थानां । वना उपवना हिंडती ॥९२॥



दृष्ट्वा तान्लुब्धकः कश्चिद्यदृच्छातो वनेचरः ।

जगृहे जालमातत्य चरतः स्वालयान्तिके ॥ ६३ ॥



माता पिता गेलीं दुरी । उडतीं पिलें नीडाभीतरीं ।

क्षुधेनें पीडिलीं भारी । निघालीं बाहेरी अदृष्टें ॥९३॥

ते वनीं कोणी एक लुब्धक । पक्षिबंधनीं अतिसाधक ।

तेणें ते कपोतबाळक । अदृष्टें देख देखिले ॥९४॥

तेणें पसरोनियां काळजाळें । पाशीं बांधिलीं तीं बाळें ।

कपोत-कपोतींचे वेळे । राखत केवळें राहिला ॥९५॥



कपोतश्च कपोती च प्रजापोषे सदोत्सुकौ ।

गतौ पोषणमादाय स्वनीडमुपजग्मतुः ॥ ६४ ॥



बाळकांच्या अतिप्रीतीं । कपोता आणि कपोती ।

चारा घे‌ऊनि येती । नीडाप्रति लवलाहें ॥९६॥

स्त्रीसुखाची आसक्ती । तेचि वाढत्या दुःखाची सूती ।

स्त्रीसंगें दुःखप्राप्ती । सांगों किती अनिवार ॥९७॥

पुरुषासी द्यावया दुःख । स्त्रीसंगूचि आवश्यक ।

पुत्रपौत्रद्वारा देख । नानादुःख भोगवी ॥९८॥



कपोती स्वात्मजान्वीक्ष्य बालकान्‌ जालसंवृतान्‌ ।

तानभ्यधावत्क्रोशन्ती क्रोशतो भृशदुःखिता ॥ ६५ ॥



तंव काळजाळीं एके वेळें । कपोती बांधली देखे बाळें ।

तोंड घे‌ऊनि पिटी कपाळें । आक्रोशें लोळें दुःखित ॥९९॥

बाळें चरफडितां देखे जाळीं । आक्रंदोनि दे आरोळी ।

बाळांसन्मुख धांवे वेळोवेळीं । दुखें तळमळी दुःखित ॥६००॥



सासकृत्स्नेहगुणिता दीनचित्ताजमायया ।

स्वयं चाबध्यत शिचा बद्धान्पश्यन्त्यपस्मृतिः ॥ ६६ ॥



दुःख द्यावया भ्रतारासी । आक्रंदें कपोती चालिली कैसी ।

शतगुणें स्नेहो वाढला तिसी । मृतपुत्रांसी देखोनि ॥१॥

पुत्रस्नेहें केलें वेडें । गुण आठ‌आतठवूनि रडे ।

हिताहित न देखे पुढें । बळेंचि पडे जाळांतु ॥२॥

मायामोहें भुलली कैशी । जेथ बांधलें देखे पुत्रासी ।

ते जाळीं घाली आपणासी । मोहें पिशी ते केली ॥३॥



कपोतः स्वात्मजान्बद्धानात्मनोऽप्यधिकान्प्रियान्‌ ।

भार्यां चात्मसमां दीनो विललापातिदुःखितः ॥ ६७ ॥



अंतरला स्त्रीबाळकीं । कपोता तो एका‌एकीं ।

रुदन करी अधोमुखीं । अतिदुःखीं विलपतु ॥४॥

जीवाहोनि प्रिय अधिक । ते निर्जीव देखिले बाळक ।

अनुकूल अनुरूपक । भार्या देख अंतरली ॥५॥



अहो मे पश्यतापायमल्पपुण्यस्य दुर्मतेः ।

अतृप्तस्याकृतार्थस्य गृहस्त्रैवर्गिको हतः ॥ ६८ ॥



धर्म अर्थ आणि काम । या तिहींचा आश्रयो गृहाश्रम ।

तो भंगला मी अनाश्रम । अतृप्त काम सांडूनि ॥६॥

पूर्वपापाचा आवर्तु । मज सांडूनि अकृतार्थु ।

माझा कामु नव्हतां तृप्तु । धर्मकामार्थु भंगला ॥७॥

गृहीं त्रैवर्गुचि भंगला । चौथा पुरुषार्थ असे उरला ।

तो साधूनि घे‌ऊं वहिला । आश्रमु भंगल्या क्षिती काय ॥८॥

ऐसें म्हणसी जरी निगुतीं । ये अर्थीं मी दुर्मती ।

विषयवासना नोसंडिती । कैसेनि मुक्ति साधेल ॥९॥

म्यां पूर्वी अल्प पुण्य होतें केलें । यालागीं अंतरायीं घर घेतलें ।

माझें परलोकसाधन ठेलें । विधुर केलें मजलागीं ॥६१०॥

हो कां गृहीं असतां गृहस्थां । काय परलोक साधे समस्तां ।

इतरांची असो कथा । मज साधनता तंव होती ॥११॥



अनुरूपानुकूला च यस्य मे पतिदेवता ।

शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य पुत्रैः स्वर्याति साधुभिः ॥ ६९ ॥



स्त्रीपुरुषांची चित्तवृत्ती । अनुकूल वर्ते धर्मप्रवृत्तीं ।

तरीच परलोक साधिती । इतरां प्राप्ती ते नाहीं ॥१२॥

एकांच्या भार्या त्या तोंडाळा । एकांच्या त्या बहु वोढाळा ।

एकांच्या त्या अतिचांडाळा । एकी दुःशीला दुर्भगा ॥१३॥

एकीचा तो क्रोध गाढा । एकी अत्यंत खादाडा ।

एकी सोलिती दांत दाढा । आरिसा पुढां मांडूनि ॥१४॥

एकीं वोंगळा आळसिणी । एकी त्या महाडाकिनी ।

एकी सुकुमार विलासिनी । बरवेपणीं गर्वित ॥१५॥

तैशी नव्हे माझी पत्नी । सदा अनुकूळ मजलागुनी ।

मजसी वर्ते अनुरूपपणीं । धर्मपत्नी धार्मिक ॥१६॥

मी जेव्हां धर्मीं तत्पर । तेव्हां धर्मासी ते अतिसादर ।

मज कामीं जेव्हां आदर । तेव्हां कामचतुर कामिनी ॥१७॥

मजवांचोनि तत्त्वतां । न भजे आणिकां देवां देवतां ।

मज सांडूनि न वचे तीर्था । माझें वचन सर्वथा नुल्लंघी ॥१८॥

एवं रूपगुणकुलशील । मजसी सदा अनुकूल ।

पतिव्रता जे केवळ । पत्नी निर्मळ पैं माझी ॥१९॥

मज सांडूनि शून्यगृहीं । पुत्रेंसहित साध्वी पाहीं ।

जातसे स्वर्गाच्या ठायीं । मज अपायीं घालूनि ॥६२०॥



सोऽहं शून्ये गृहे दीनो मृतदारो मृतप्रजः ।

जिजीविषे किमर्थं वा विधुरो दुःखजीवितः ॥ ७० ॥



नाशिली स्त्री नाशिल्या प्रजा । येथ म्यां रहावें कवण्या काजा ।

दुःखें प्राण जा‌ईल माझा । लोकलाजा निंदित ॥२१॥

एवढें अंगीं वाजलें दुःख । काय लौकिकीं दाखवूं मुख ।

भंगलें संसाराचें सुख । जितां मूर्ख म्हणतील ॥२२॥

जळो विधुराचें जिणें । सदा निंद्य लाजिरवाणें ।

न ये श्राद्धींचें आवतणें । सदा वसणें एकाकी ॥२३॥

ऐसेनीं वसतां ये लोकीं । शून्य गृहीं एकाकी ।

धडगोड न मिळे मुखीं । परम दुःखी मी हो‌ईन ॥२४॥



तांस्तथैवावृतान्शिग्भिर्मृत्युग्रस्तान्विचेष्टतः ।

स्वयं च कृपणः शिक्षु पश्यन्नप्यबुधोऽपतत्‌ ॥ ७१ ॥



ऐसें बोलोनि केलें काये । मृतस्त्रीपुत्रांकडे पाहे ।

काळपाशीं बांधिली आहे । चेष्टा राहे निःषेष ॥२५॥

ऐसें देखतांही अबुद्धी । विवेकें न धरीचि बुद्धी ।

आपण जा‌ऊनि त्रिशुद्धी । जाळामधीं पडियेला ॥२६॥

मेल्या मागें मरणें । देखों हेंचि सर्वांसी करणें ।

परी जन्ममृत्यु निवारणें । हा स्वार्थु कवणें न धरिजे ॥२७॥

पहा पां स्त्रीपुत्राकरणें । आपुलाही जीवु देणें ।

परी भगवत्पदवी साधणें । हें न मने मनें सर्वथा ॥२८॥



तं लब्ध्वा लुब्धकः क्रूरः कपोतं गृहमेधिनम्‌ ।

कपोतकान्कपोतीं च सिद्धार्थः प्रययौ गृहम्‌ ॥ ७२ ॥



जाळीं पडला कपोता दुर्बुद्धी । झाली लुब्धकाची कार्यसिद्धी ।

सहकुटुंब घे‌ऊनि खांदीं । निघे पारधी निजस्थाना ॥२९॥

ऐसा जो कोणी गृहमेधी । त्यासी सर्वथा काळु साधी ।

जैशी कपोत्याची बुद्धी । तैसी बुद्धी गृहमेध्या ॥६३०॥

बाळकांच्या काकुळतीं । मरण पावली कपोती ।

ऐसें देखत देखतां दुर्मती । तेथ निश्चितीं उडी घाली ॥३१॥

यापरी तो कपोता । कुटुंबाची मेधा वाहतां ।

मरण पावला सर्वथा । विवेकु चित्ता न धरीचि ॥३२॥



एवं कुटुम्ब्यशान्तात्मा द्वन्द्वारामः पतत्त्रिवत्‌ ।

पुष्णन्कुटुम्बं कृपणः सानुबन्धोऽवसीदति ॥ ७३ ॥



ऐसा कुटुंबी गृहस्थु । कुटुंबपोषणीं आसक्तु ।

विषयवासना अशांतु । पावे घातु सकुटुंब ॥३३॥

गृहासक्ती गृहाश्रमु । तो केवळ द्वंद्वाचा आरामु ।

कपोत्या ऐसा पडे भ्रमु । वृथा जन्मु दवडावा ॥३४॥



यः प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्वारमपावृतम्‌ ।

गृहेषु खगवत्सक्तस्तमारूढच्युतं विदुः ॥ ७४ ॥

इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥



येवोनियां कर्मभूमीसी । जो पावला उत्तम देहासी ।

त्याहीमाजीं उत्तमता कैशी । अग्रवर्णासी पैं जन्म ॥३५॥

आलिया मनुष्यदेहासी । मुक्तीचा दारवंटा मुक्त त्यासी ।

लव निमिष येकु दिशीं । यावज्जन्मेंसीं मोकळा ॥३६॥

इतरां वर्णांची हे गती । मा ब्राह्मण तरी पुण्यमूर्ती ।

ते सदा मुक्तचि असती । वृथा आसक्तीं गुंतले ॥३७॥

विद्वांस आणि वैराग्य । तें ब्रह्मादिकां न लभे भाग्य ।

वृथा आसक्तीं केले अभाग्य । शिश्नोदरा साङ्ग वेंचले ॥३८॥

मनुष्यदेहीं गृहासक्तु । तो बोलिजे ’आरूढच्युतु’।

कपोत्याचे परी दुःखितु । सिद्ध स्वार्थु नाशिला ॥३९॥

विषयीं सर्वथा नाहीं तृप्ति । ऐसें श्रुतिपुराणें बोलती ।

करितां विषयाची आसक्ती । थित्या मुकती नरदेहा ॥६४०॥

नवल नरदेहाची ख्याती । रामनामाच्या आवृत्तीं ।

चारी मुक्ती दासी होती । तो देहो वेंचिती विषयासी ॥४१॥

विषयसुखाचिये आसक्ती । कोणा नाहीं झाली तृप्ती ।

मृगजळाचिये प्राप्ती । केवीं निवती तृषार्त ॥४२॥

यालागीं जाणतेनि मनुष्यें । नरदेहींचेनि आयुष्यें ।

विषयांचेनि सायासें । व्यर्थ कां पिसे कष्टती ॥४३॥

नरदेहा‌ऐसें निधान । अनायासें लाधलें जाण ।

सांडीं सांडीं अभिमान । तेणें समाधान पावसी ॥४४॥

पुढती नरदेहाची प्राप्ती । हो‌ईल येथ नाहीं युक्ति ।

यालागीं सांडूनि विषयासक्ती । भावें श्रीपति भजावा ॥४५॥

कलियुगीं सुगम साधन । न लगे योग याग त्याग दान ।

करितां निर्लज्ज हरिकीर्तन । चारी मुक्ति चरण वंदिती ॥४६॥

इटेसाठीं परीस पालटे । येतां कां मानिती वोखटें ।

तैसा कीर्तनाचेनि नेटेंपाटें । देवो भेटे प्रत्यक्ष ॥४७॥

एका जनार्दनु म्हणे । नश्वर देहाचेनि साधनें ।

जनीं जनार्दनु होणें । हे मुद्रा तेणें लाविली ॥४८॥

एका जनार्दना शरण । तंव जनार्दनु झाला एक एकपण ।

जैसें सुवर्ण आणि कंकण । दों नांवीं जाण एक तें ॥४९॥

तोचि एका एकादशीं । श्रीकृष्ण सांगे उद्धवासी ।

अवधूत सांगे यदूसी । गुरूपदेशीं उपदेशु ॥६५०॥

इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे यदु‌अवधूतेतिहासे

एकाकारटीकायां सप्तमोऽध्यायः ॥७॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ॥७४॥ ओव्या ॥६५०॥





॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय आठवा


श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्‍गुरु तूं ज्योतिषी । एकात्मतेचें घटित पाहसी ।

चिद्‍ब्रह्मेंसी लग्न लाविशी । ॐ पुण्येंसी तत्त्वतां ॥१॥

वधूवरां लग्न लाविती । हें देखिलें असे बहुतीं ।

आपुली आपण लग्नप्राप्ती । हे अलक्ष्य गती गुरुराया ॥२॥

लग्न लाविती हातवटी । पांचां पंचकांची आटाटी ।

चुकवूनि काळाची काळदृष्टी । घटिका प्रतिष्ठी निजबोधें ॥३॥

चहूं पुरुषार्थांचें तेलवण । लाडू वळिले संपूर्ण ।

अहंभावाचें निंबलोण । केलें जाण सर्वस्वें ॥४॥

साधनचतुष्ट्याचा सम्यक । यथोक्त दे‌ऊन मधुपर्क ।

जीवभावाची मूद देख । एका‌एक सांडविली ॥५॥

विषयसुख मागें सांडे । तेंचि पायातळीं पायमांडे ।

सावधान म्हणसी दोंहीकडे । वचन धडफुडें तें तुझें ॥६॥

व्यवधानाचें विधान तुटे । सहजभावें अंत्रपटु फिटे ।

शब्द उपरमोनि खुंटे । मुहूर्त गोमटे पैं तुझें ॥७॥

अर्धमात्रा समदृष्टी । निजबिंबीं पडे गांठी ।

ऐक्यभावाच्या मीनल्या मुष्टी । लग्नकसवटी अनुपम ॥८॥

तेथ काळा ना धवळा । गोरा नव्हे ना सांवळा ।

नोवरा लक्षेना डोळां । लग्नसोहळा ते ठायीं ॥९॥

परी नवल कैसें कवतिक । दुजेनवीण एका‌एक ।

एकपणीं लग्न देख । लाविता तूं निःशेख गुरुराया ॥१०॥

तुज गुरुत्वें नमूं जातां । तंव आत्मा तूंचि आंतौता ।

आंतु कीं बाहेर पाहों जातां । सर्वीं सर्वथा तूंचि तुं ॥११॥

तुझें तूंपण पाहतां । माझें मीपण गेलें तत्त्वतां ।

ऐसें करूनियां गुरुनाथा । ग्रंथकथा करविसी ॥१२॥

मागील कथासंगती । सप्तमाध्यायाचे अंतीं ।

अवधूतें यदूप्रती । कथा कपोती सांगीतली ॥१३॥

पृथ्वी-आदि‌अंतीं चोखट । कपोतापर्यंत गुरु आठ ।

सांगितले अतिश्रेष्ठ । गुरु वरिष्ठ निजबोधें ॥१४॥

उरल्या गुरूंची स्थिती । अवधूत सांगेल यदूप्रती ।

तेथें सावधान ठेवा चित्तवृत्ती । श्रवणें स्थिति तद्‍बोधें ॥१५॥



श्रीब्राह्मण उवाच ।

सुखमैन्द्रियकं राजन्‌ स्वर्गे नरक एव च ।

देहिनां यद्यथा दुःखं तस्मान्नेच्छेत तद्‌ बुधः ॥ १ ॥


श्रवणीं सादरता यदूसी । देखोनि सुख जालें ब्राह्मणासी ।

तेणें सुखें निरूपणासी । उल्हासेंसी करीतसे ॥१६॥

तो म्हणे राया सावधान । विषयसुखाचें जें सेवन ।

तें स्वर्गनरकीं गा समान । नाहीं अनुमान ये अर्थी ॥१७॥

भोगितां उर्वशीसी । जें सुख स्वर्गीं इंद्रासी ।

तेंचि विष्ठेमाजीं सूकरासी । सूकरीपासीं निश्चित ॥१८॥

हें जाणोनि साधुजन । उभय भोगीं न घालिती मन ।

नेदवे प्रेतासी आलिंगन । तेवीं साधुजन विषयांसी ॥१९॥

जीत सापु धरावा हातीं । हें प्राणियांसी नुपजे चित्तीं ।

तेवीं विषयांची आसक्ती । साधु न धरिती सर्वथा ॥२०॥

जैसें न प्रार्थितां दुःख । प्राणी पावताति देख ।

तैसें न इच्छितां इंद्रियसुख । भोगवी आवश्यक अदृष्ट ॥२१॥

मज दुःखभोगु व्हावा । हें नावडे कोणाच्या जीवा ।

तें दुःख आणी अदृष्ट तेव्हां । तेवीं सुखाचा यावा अदृष्टें ॥२२॥

ऐसें असोनि उद्योगु करितां । तेणें आयुष्य नाशिलें सर्वथा ।

यालागीं सांडूनि विषय‌आस्था । परमार्था भजावें ॥२३॥

केवळ झालिया परमार्थपर । म्हणसी आहारेंवीण न राहे शरीर ।

येच निर्धारीं साचार । गुरु ’अजगर’ म्यां केला ॥२४॥



ग्रासं सुमृष्टं विरसं महान्तं स्तोकमेव वा ।

यदृच्छयैवापतितं ग्रसेदाजगरोऽक्रियः ॥ २ ॥



उद्योगेंवीण आहारु । अयाचित सेवी अजगरु ।

डंडळोनि न सांडी धीरु । निधडा निर्धारु पैं त्याचा ॥२५॥

स्वभावें तो मुख पसरी । सहजें पडे जें भीतरीं ।

सरस नीरस विचारु न करी । आहार अंगीकारी संतोषें ॥२६॥

तैशीचि योगियांची गती । सदा भाविती आत्मस्थिती ।

यदृच्छा आलें तें सेवती । रस‌आसक्ती सांडूनि ॥२७॥

योगियांचा आहारु घेणें । काय सेविलें हें रसना नेणे ।

रसना-पंगिस्त नाहीं होणें । आहारु सेवणें निजबोधें ॥२८॥

आंबट तिखट तरी जाणे । परी एके स्वादें अवघें खाणें ।

सरस नीरस कांहीं न म्हणे । गोड करणें निजगोडियें ॥२९॥

मुख पसरिलिया निर्धारा । स्वभावें रिघालिया वारा ।

तोचि आहारु पैं अजगरा । तेणेंचि शरीरा पोषण ॥३०॥

तैशीचि योगियांची स्थिति । वाताशनें सुखें वर्तती ।

आहारालागुनी पुढिलांप्रती । न ये काकुलती सर्वथा ॥३१॥

थोडें बहु सरसनिरसासी । हें कांहीं म्हणणें नाहीं त्यासी ।

स्वभावें जें आलें मुखासी । तें सावकाशीं सेवितु ॥३२॥



शयीताहानि भूरीणि निराहारोऽनुपक्रमः ।

यदि नोपनयेद्ग्रासो महाहिरिव दिष्टभुक्‌ ॥ ३ ॥



अजगरासी बहु काळें । यदृच्छा आहारु न मिळे ।

तरी धारणेसी न टळे । पडिला लोळे निजस्थानीं ॥३३॥

तैसें योगियासी अन्न । बहुकाळें न मिळे जाण ।

तरी करूनियां लंबासन । निद्रेंविण निजतु ॥३४॥

निद्रा नाहीं तयासी । परी निजे निजीं अहर्निशीं ।

बाह्य न करी उपायासी । भक्ष्य देहासी अदृष्टें ॥३५॥

अदृष्टीं असेल जें जें वेळें । तें तें मिळेल तेणें काळें ।

यालागीं त्याचें ज्ञान न मैळे । धारणा न ढळें निजबोधें ॥३६॥





ओजःसहोबलयुतं बिभ्रद्‌ देहमकर्मकम्‌ ।

शयानो वीतनिद्रश्च नेहेतेन्द्रियवानपि ॥ ४ ॥



अजगरासी बळ उदंड । देहो पराक्रमें प्रचंड ।

परी न करी उद्योगाचें बंड । पसरूनि तोंड पडिलासे ॥३७॥

तैसाचि योगिया केवळ । शरीरीं असे शारीर बळ ।

बुद्धिही असे अतिकुशळ । इंद्रियबळ पटुतर ॥३८॥

आहारालागीं सर्वथा । हेतु स्फुरों नेदी चित्ता ।

कायावाचा तत्वतां । नेदी स्वभावतां डंडळूं ॥३९॥

स्वप्नजागृती मुकला । सुषुप्ती सांडोनि निजेला ।

शून्याचा पासोडा झाडिला । निजीं पहुडला निजत्वें ॥४०॥



मुनिः प्रसन्नगम्भीरो दुर्विगाह्यो दुरत्ययः ।

अनन्तपारो ह्यक्षोभ्यः स्तिमितोद इवार्णवः ॥ ५ ॥



’समुद्र’ जो गुरु करणें । त्याचीं परिस पां लक्षणें ।

गंभीरत्व पूर्णपणें । निर्मळ असणें इत्यादि ॥ ४१ ॥

समुद्र सदा सुप्रसन्न । योगी सदा प्रसन्नवदन ।

केव्हांही धुसमुशिलेंपण । नव्हें जाण निजबोधें ॥४२॥

मीनल्या सरितांचें समळ जळ । समुद्र डहुळेना अतिनिर्मळ ।

तैसीं नाना कर्में करितां सकळ । सदा अविकळ योगिया ॥४३॥

जळें गंभीर सागर । योगिया स्वानुभवें गंभीर ।

वेळा नुल्लंघी सागर । नुल्लंघी योगीश्वर गुरु‌आज्ञा ॥४४॥

समुद्रीं न रिघवे भलत्यासी । तो बुडवी जळकल्लोळेंसी ।

योगिया बुडवी संसारासी । भावें त्यापासीं गेलिया ॥४५॥

जो रिघणें निघणे जाणें जळीं । तो समुद्रीं करी आंघोळी ।

येरांसी लाटांच्या कल्लोळीं । कासाकुळी करीतसे ॥४६॥

तैसीचि योगियासी । सलगी न करवे भलतियासी ।

आपभयें भीती आपैसी । तो भाविकांसी सुसेव्य ॥४७॥

जाहल्या धनवंतु वेव्हारा । उपायीं नुल्लंघवे सागरा ।

तैसें नुल्लंघवे योगीश्वरा । नृपां सुरनरां किन्नरां ॥४८॥

मळु न राहे सागरीं । लाटांसरिसा टाकी दुरी ।

तैसाचि मळु योगियाभीतरीं । ध्यानें निर्धारीं न राहे ॥४९॥

समुद्रीं मीनली ताम्रपर्णी । तेथ जाहली मुक्ताफळांची खाणी ।

योगिया मिनली श्रद्धा ये‌ऊनि । तेथ मुक्तखाणी मुमुक्षां ॥५०॥

जो समुद्रामाजीं रिघोनि राहे । तो नानापरीचीं रत्ने लाहे ।

योगियांमाजीं जो सामाये । त्याचे वंदिती पाये चिद्‍रत्नें ॥५१॥

जैशी समुद्राची मर्यादा । कोणासी न करवे कदा ।

तैशी योगियांची मर्यादा । शास्त्रां वेदां न करवे ॥५२॥

प्रवाहेंवीण जळ । समुद्रीं जेवीं निश्चळ ।

मृत्युभयेंवीण अचंचळ । असे केवळ योगिया ॥५३॥

समुद्रीं प्रवाहो नव्हे कांहीं । सदा पूर्ण ठायींच्या ठायीं ।

तैसे योगिया जन्ममरण नाहीं । परिपूर्ण पाहीं सर्वदा ॥५४॥

समुद्रलक्षणें साधितां । अधिक दशा आली हातां ।

ते योगियाची योग्यता । परिस तत्त्वतां सांगेन ॥५५॥

समुद्रामाजीं जळ । लाटांखालीं अतिचंचळ ।

योगिया अंतरी अतिनिश्चळ । नाहीं तळमळ कल्पना ॥५६॥

समुद्र क्षोभे वेळोवेळे । योगिया क्षोभेना कवणें काळें ।

सर्वथा योगी नुचंबळें । योगबळें सावधु ॥५७॥

समुद्रीं भरतें पर्वसंबंधें । योगिया परिपूर्ण सदानंदें ।

समुद्रीं चढूवोहटू चांदें । योगिया निजबोधें सदा सम ॥५८॥

समुद्र सर्वांप्रति क्षार । तैसा नव्हे योगीश्वर ।

तो सर्वां जीवांसी मधुर । बोधु साचार पैं त्याचा ॥५९॥

जयासी बोधु नाहीं पुरता । अनुभव नेणे निजात्मता ।

त्यासी कैंची मधुरता । जेवीं अपक्वता सेंदेची ॥६०॥

सागरीं वरुषल्या घन । वृथा जायें तें जीवन ।

तैसा योगिया नव्हे जाण । सेविल्या व्यर्थपण येवों नेदी ॥६१॥

अल्पही योगिया होये घेता । तेणें निवारी भवव्यथा ।

यालागीं मुमुक्षीं सर्वथा । भगवद्‍भक्तां भजावें ॥६२॥



समृद्धकामो हीनो वा नारायणपरो मुनिः ।

नोत्सर्पेत न शुष्येत सरिद्‌भिरिव सागरः ॥ ६ ॥



वर्षाकाळीं सरिता सकळ । घे‌ऊनि आल्या अमूप जळ ।

तेणें हरुषेजेना प्रबळ । न चढे जळ जळाब्धीं ॥६३॥

ग्रीष्मकाळाचिये प्राप्ती । सरितांचे यावे राहती ।

ते मानूनियां खंती । अपांपती वोहटेना ॥६४॥

तैसेंचि योगियांच्या ठायीं । नाना समृध्दि आलिया पाहीं ।

अहंता न धरी देहीं । गर्वु कांहीं चढेना ॥६५॥

समृध्दि वेंचिलिया पाठीं । खंती नाहीं योगिया पोटीं ।

तो नारायणपरदृष्टीं । सुखसंतुष्टी वर्ततु ॥६६॥

संपत्तीमाजीं असतां । मी संपन्नु हें नाठवे चित्ता ।

दरिद्र आलिया दरिद्रता । नेणे सर्वथा योगिया ॥६७॥

दरिद्र आणि संपन्नता । दोन्ही समान त्याचिया चित्ता ।

नाहीं प्रपंचाची आसक्तता । नारायणपर तत्त्वतां निजबोधें ॥६८॥

या प्रपंचाचा कठिण लागु । नाशासी मूळ स्त्रीसंगु ।

येचिविषयी गुरु पतंगु । केला चांगु परियेसीं ॥६९॥



दृष्ट्वा स्त्रियं देवमायां तद्‍भावैरजितेन्द्रियः ।

प्रलोभितः पतत्यन्धे तमस्यग्नौ पतङ्गवत्‌ ॥ ७ ॥



दैवी गुणमयी जे माया । तिचें सगुणस्वरूप त्या स्त्रिया ।

तेथ प्रलोभ उपजला प्राणियां । भोग भोगावया स्त्रीसुखें ॥७०॥

हावभावविलासगुणीं । व्यंकट कटाक्षांच्या बाणीं ।

पुरुषधैर्य कवच भेदोनि । हृदयभुवनीं संचरती ॥७१॥

दारुण कटाक्षांच्या घायीं । पुरुषधैर्य पाडिलें ठायीं ।

योषिताबंदीं पाडिले नाहीं । भोग-कारागृहीं घातले ॥७२॥

स्त्रीभोगाचें जें सुख । तें जाण पां केवळ दुःख ।

तोंडीं घालितां मधुर विख । परिपाकीं देख प्राणांतु ॥७३॥

दीपाचिया अंगसंगा । कोण सुख आहे पतंगा ।

वळें आलिंगूं जातां पैं गा । मरणमार्गा लागले ॥७४॥

पुढिला पतंग निमाला देखती । तरी मागिल्या दीपीं अति‌आसक्ती ।

तेवीं स्त्रीकामें एक ठकती । एकां अतिप्रीती पतंगन्यायें ॥७५॥

तेवीं विवेकहीन मूर्खा । लोलुप्य उपजे स्त्रीसुखा ।

तत्संसर्गें मरण लोकां । न चुके देखा सर्वथा ॥७६॥

दीप-रूपाचेनि कोडें । पतंग जळोनि स्नेहीं बुडे ।

तेवीं स्त्रीसंगे अवश्य घडे । पतन रोकडें अंधतमीं ॥७७॥



योषिद्‌ हिरण्याभरणाम्बरादि द्रव्येषु मायारचितेषु मूढः ।

प्रलोभितात्मा ह्युपभोगबुद्ध्या पतङ्गवन्नश्यति नष्टदृष्टिः ॥ ८ ॥



पहा पां कांता आणि सोनें । वस्त्रें आभरणें रत्‍ने ।

मायेनें रचिलीं पडणें । पतनाकारणें जनांच्या ॥७८॥

एकली योषिता नरकीं घाली । सुवर्णलोभे नरकु बळी ।

रत्‍नें भूषणें तत्काळीं । नरकमेळीं घालिती ॥७९॥

ते अवघेचि अनर्थकारी । मीनले योषिताशरीरीं ।

ते देखतांचि पुरंध्री । जनांसी उरी मग कैंचेनि ॥८०॥

अंगीं वेताळसंचारा । त्यावरी पाजिलिया मदिरा ।

मग डुल्लत नाचतां त्या नरा । वोढावारा पैं नाहीं ॥८१॥

कां भांडाचे तोंडीं भंडपुराण । त्यावरी आला शिमग्याचा सण ।

मग करितां वाग्विटंबन । आवरी कोण तयासी ॥८२॥

हो कां मोहक मदिरा सर्वांसी । त्यांतु घातलें उन्मादद्रव्यासी ।

सेवन करितां त्या रसासी । पारु भ्रमासी पैं नाहीं ॥८३॥

तैसें सोलीव मोहाचें रूप । तें जाण योषितास्वरूप ।

त्याहीवरी खटाटोप । वस्त्रें पडप भूषणें ॥८४॥

काजळ कुंकूं अलंकार । ले‌ऊनि विचित्र पाटांबर ।

वनिता शोभित सुंदर । मायेचे विकार विकारले ॥८५॥

माया अजितेंद्रिया बाधी । दासांसंमुख नव्हे त्रिशुद्धी ।

ज्याची अतिप्रीती गोविंदीं । त्यासी कृपानिधि रक्षिता ॥८६॥

कैसा रीतीं रक्षी भक्त । मूळीं अत्मा आत्मी नाहीं तेथ ।

स्त्रीरूपें भासे भगवंत । भक्त रक्षित निजबोधें ॥८७॥

वनिता देखोनि गोमटी । विवेकाची होय नष्ट दृष्टी ।

प्रलोभें उपभोगा देती मिठी । ते दुःखकोटी भोगिती ॥८८॥

देखोनि दीपरूपीं झगमगी । उपभोगबुद्धि पतंगी ।

उडी घालितां वेगीं । जळोनि आगीं नासती ॥८९॥

एवं योषितारूपें माया । उपभोगबुद्धि भुलवी प्राणियां ।

जे विमुख हरीच्या पायां । त्यांसीच माया भुलवितु ॥९०॥

मधुकरीचेनि विंदाणें । ’मधुकर’ म्यां गुरु करणें ।

दुःख नेदितां कार्य साधणें । तींहि लक्षणें परिस पां ॥९१॥



स्तोकं स्तोकं ग्रसेद्‌ ग्रासं देहो वर्तेत यावता ।

गृहानहिंसन्नातिष्ठेद्‌ वृत्तिं माधुकरीं मुनिः ॥ ९ ॥



भ्रमरु रिघोनि पुष्पामधीं । फुल तरी कुचुंबों नेदी ।

आपुली करी अर्थसिद्धी । चोखट बुद्धि भ्रमराची ॥९२॥

तैसीच योगियाची परी । ग्रासमात्र घरोघरीं ।

भिक्षा करूनि उदर भरी । पीडा न करी गृहस्थां ॥९३॥

प्राणधारणेपुरतें । योगी मागे भिक्षेतें ।

समर्थ दुर्बळ विभागातें । न मनूनि चित्तें सर्वथा ॥९४॥

रिघोनि कमळिणीपाशीं । भ्रमरु लोभला आमोदासी ।

पद्म संकोचे अस्तासी । तेंचि भ्रमरासी बंधन ॥९५॥

जो कोरडें काष्ठ भेदोनि जाये । तो कमळदळीं गुंतला ठाये ।

प्रिया दुखवेल म्हणौनि राहे । निर्गमु न पाहे आपुला ॥९६॥

तैसाचि जाण संन्यासी । एके ठायीं राहिल्या लोलुप्येंसीं ।

तेंचि बंधन होये त्यासी । विषयलोभासी गुंतला ॥९७॥



अणुभ्यश्च महद्‍भ्यश्च शास्त्रेभ्यः कुशलो नरः ।

सर्वतः सारमादद्यात्‌ पुष्पेभ्य इव षट्पदः ॥ १० ॥



अतिलहान सुमन जें कांहीं । भ्रमरा तेथ उपेक्षा नाहीं ।

रिघोनि त्याच्याही ठायीं । आमोद पाहीं सेवितु ॥९८॥

थोराथोरा ज्या कमळिणी । विकासल्या समर्थपणीं ।

त्यांच्याही ठायीं रिघोनी । सारांश सेवुनी जातसे ॥९९॥

तैसाचि योगिया नेटकु । शास्त्रदृष्टी अतिविवेकु ।

न करी लहान थोर तर्कु । सारग्राहकु होतसे ॥१००॥

वेदांतीं ब्रह्मस्थिती । बोलिली मानी यथानिगुतीं ।

इतर स्तोत्रीं ब्रह्मव्युत्पत्ती । तेही अतिप्रीतीं मानितु ॥१॥

पंडितांचें वचन मानी । साधारणु बोलिला हितवचनीं ।

तेंही अति‌आदरें मानूनी । सार निवडूनि घेतसे ॥२॥

प्रीती हो‌आवी पतीच्या मानसीं । कुळवधू मानी सासुसासर्‍यांसी ।

मान देतसे त्यांच्या दासासी । तेचि प्रीतीसी लक्षूनि ॥३॥

भेसळल्या क्षीरनीरासी । निवडुनि घे‌ईजे राजहंसीं ।

तैसा विवेकयुक्त मानसीं । सारभागासी घेतसे ॥४॥

सर्वभूतीं भगवद्‍भावो । हा सारभागु मुख्य पहा हो ।

हे निष्ठा ज्यासि महाबाहो । त्यासी अपावो स्वप्नीं नाहीं ॥५॥

भरलेया जगा‌आंतु । सारभागी तो योगयुक्तु ।

यदूसि अवधूत सांगतु । गुरुवृत्तांतु लक्षणें ॥६॥

गुरुत्वें म्यां मानिली ’माशी’ । ऐके राया दो प्रकारेंसी ।

एक ते मोहळमासी । ग्रामवासी दूसरी ॥७॥



सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षितम्‌ ।

पाणिपात्रोदरामत्रो मक्षिकेव न सङ्ग्रही ॥ ११ ॥



पहा पां घरींची माशी । बैसल्या साखरेचे राशीं ।

हातीं धरोनि घाली मुखाशी । संग्रहो तिसी पैं नाहीं ॥८॥

हे हो‌ईल सायंकाळा । हे भक्षीन प्रातःकाळां ।

ऐसा संग्रहो वेगळा । नाहीं केला मक्षिका ॥९॥

तैशी योगसंन्यासगती । प्राप्तभिक्षा घे‌ऊनि हातीं ।

तिसी निक्षेपु मुखाप्रती । संग्रहस्थिति त्या नाहीं ॥११०॥

भिक्षेलागीं पाणिपात्र । सांठवण उदरमात्र ।

या वेगळें स्वतंत्र । नाहीं घरपात्र सांठवणें ॥११॥



सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षुकः ।

मक्षिका इव सङ्गृह्णन्‌ सह तेन विनश्यति ॥ १२ ॥



सायंकाळ-प्रातःकाळासी । भक्ष्यसंग्रहो नसावा भिक्षूसी ।

संग्रहें पावती नाशासी । येविषीं ’मधुमाशी’ गुरु केली ॥१२॥

रिघोनि नाना संकटस्थानांसी । मधुसंग्रहो करी मधुमाशी ।

तो संग्रहोचि करी धातासी । मधु न्यावयासी जैं येती ॥१३॥

संग्रहो यत्नाचिया चाडा । मोहळ बांधिती अवघडां कडां ।

ते दुर्गमीं रिगू करिती गाढा । अर्थ-चाडा मधुहर्ते ॥१४॥

कां झाडितां मोहळासी । नाशु होतसे मासियांसी ।

संग्रहाची जाती ऐशी । जीवाघातासी करवितु ॥१५॥

ऐसें देखोनिया जनीं । भक्त-भिक्षु-योगी-सज्जनीं ।

संग्रहो न करावा भरंवसेनी । नाशु निदानीं दिसतुसे ॥१६॥

आचारावें सत्कर्म । संग्रहावा शुद्ध धर्म ।

हेंचि नेणोनियां वर्म । धनकामें अधम नाशती ॥१७॥

अर्थ विनाशाचें फळ । दुसरें एक नाशाचें मूळ ।

विशेष नाशाचें आहळबाहळ । स्त्री केवळ वोळख पां ॥१८॥

मूळ नाशासि जीविता । कनक आणि योषिता ।

जंव जंव यांची आसक्तता । तंव तंव चढता भवरोगु ॥१९॥

कनक आणि कामिनी । ज्यासी नावडे मनींहुनी ।

तोचि जनार्दनु जनीं । भरंवसेंनी ओळख पां ॥१२०॥

जो सुख इच्छील आपणासी । तेणें नातळावें स्त्रियेसी ।

येचिविषयीं ’मदगजासी’ । गुरु विशेषीं म्यां केला ॥२१॥



पदापि युवतीं भिक्षुर्न स्पृशेद्‌ दारवीमपि ।

स्पृशन्‌ करीव बध्येत करिण्या अङ्गसङ्गतः ॥ १३ ॥



पहा पां षष्टिहायन भद्रजाती । त्यांपुढें मनुष्य तें किंती ।

ते हस्तिणीचे अंगसंगतीं । बंधन पावती मनुजांचें ॥२२॥

जो दृष्टीं नाणी मनुष्यांसी । तो स्त्रियां वश केला मानवांसी ।

त्यांचेनि बोलें उठी बैसी । माथां अंकुशीं मारिजे ॥२३॥

एवं जिणावया संसारासी । जे स्वधर्मनिष्ठ संन्यासी ।

तिंही देखोनि योषितांसी । लागवेगेंसी पळावें ॥२४॥

नको स्त्रियांची भेटी । नको स्त्रियांसी गोष्टी ।

स्त्री देखतांचि दिठीं । उठा‌उठीं पळावें ॥२५॥

पळतां पळतां पायांतळी । आल्या काष्ठाची पुतळी ।

तेही नातळावी कुशळीं । निर्जीव स्त्री छळी पुरुषातें ॥२६॥

अनिरुद्धें स्वप्नीं देखिली उखा । तों धरूनि नेला चित्ररेखा ।

बाणासुरें बांधिला देखा । कृष्णा सखा जयाचा ॥२७॥

त्यासी सोडवणेलागीं हरी । धांवतां आडवा आला कामारी ।

युद्ध जाहलें परस्परीं । शस्त्रास्त्री दारुण ॥२८॥

एवं हरिहरां भिडतां । जो बांधला स्वप्नींचिया कांता ।

तो सहसा न सुटेची सोडवितां । इतरांची कथा कायसी ॥२९॥

पहा पां स्वप्नींचिया कांता । अनिरुद्धासी केली निरुद्धता ।

मा साचचि स्त्री हाती धरितां । निर्गमता त्या कैंची ॥१३०॥

’पुरुष’ आपणया म्हणविती । सेखीं स्त्रियांचे पाय धरिती ।

त्यांसी कैसेनि हो‌ईल मुक्ती । स्त्रीसंगतीं अधःपात ॥३१॥



नाधिगच्छेत्‌ स्त्रियं प्राज्ञः कर्हिचिन्मृत्युमात्मनः ।

बलाधिकैः स हन्येत गजैरन्यैर्गजो यथा ॥ १४ ॥



क्रीडतां गजींमाजीं गजपती । त्यावरी सबळ भद्रजाती ।

ये‌ऊनियां युद्ध करिती । निजबळें मारिती तयातें ॥३२॥

तो मारोनियां हस्ती । त्या हस्तिणी समस्ती ।

सबळ भोगी भद्रजाती । नाशप्रती स्त्री मूळ ॥३३॥

अहल्येचिया संगतीं । गौतमें विटंबिला अमरपती ।

भस्मासुरासी नाशप्राप्ती । स्त्रीसंगतीस्तव जाली ॥३४॥

देखोनि तिलोत्तमा उत्तम वधू । सुंद उपसुंद सखे बंधु ।

स्त्री अभिलाषें चालिला क्रोधु । सुहृदसंबंधू विसरले ॥३५॥

मग स्त्रीविरहें युद्धाचे ठायीं । दोघे निमाले येरयेरांचे घायीं ।

शेखीं स्त्रीभोगुही नाहीं । मरणमूळ पाहीं योषिता ॥३६॥

ऐसीच पूर्वकल्पींची कथा । अवतारी श्रीकृष्ण नांदतां ।

तेणें शिशुपाळ गांजोनि सर्वथा । हिरोनि कांता पैं नेली ॥३७॥

एवं सुरनरपशूंप्रती । नाशासी मूळ स्त्रीसंगती ।

तिचेनि संगें गृहासक्ती । कलहप्राप्ती स्त्रीमूळ ॥३८॥

ग्राम्य स्त्रियांचे संगतीं जाणें । तो बैसला मरणाधरणें ।

मरण आल्याही न करणें । जीवेंप्राणें स्त्रीसंगु ॥३९॥

वेश्येचे संगती जातां । बळाधिक्य करी घाता ।

निरंतर स्वपत्नी भोगितां । नाहीं बाधकता हें न म्हण ॥१४०॥

अविश्रम स्त्री सेवितां । कामु पावे उन्मत्तता ।

उन्मत्त कामें सर्वथा । अधःपाता ने‌इजे ॥४१॥

एवं हा ठावोवरी । स्त्रीसंग कठिण भारी ।

क्वचित्संगु जाहल्यावरी । नरकद्वारीं घालील ॥४२॥

नरकीं घालील हे वार्ता । उद्धाराची कायसी कथा ।

नरकरूप ग्राम्य योषिता । पाहें सर्वथा निर्धारें ॥४३॥

स्त्री आणि दुसरा अर्थु । हाचि ये लोकीं घोर अनर्थु ।

येणें अंतरला निजस्वार्थु । शेखीं करी घातु प्राणाचा ॥४४॥



न देयं नोपभोग्यं च लुब्धैर्यद्‌ दुःखसञ्चितम्‌ ।

भुङ्क्ते तदपि तच्चान्यो मधुहेवार्थविन्मधु ॥ १५ ॥



स्वयें खाये ना धर्मु न करी । घरच्यांसी खा‌ऊं नेदी दरिद्री ।

मधुमक्षिकेच्या परी । संग्रहो करी कष्टोनि ॥४५॥

माशा मोहळा बांधिती बळें । माजीं सांचले मधाचे गोळे ।

तें देखोनि जगाचे डोळे । उपायबळें घेवों पाहाती ॥४६॥

मग झाडींखोडीं अरडींदरडीं । जेथिंच्या तेथ जगु झोडी ।

भरती मधाचिया कावडी । ते सेविती गोडी श्रीमंत ॥४७॥

माशा मधु न खाती काकुळतीं । झाडित्याचे हात माखती ।

स्वादु श्रीमंत सेविती । ज्यांसी लक्ष्मीपती प्रसन्न ॥४८॥

तैसेंचि कृपणाचें यक्षधन । नाहीं दान धर्मसंरक्षण ।

त्यातें तस्कर नेती मारून । त्यांसही दंडून राजा ने ॥४९॥

जे शिणोनि संग्रह करिती । त्यांसी नव्हे भोगप्राप्ती ।

ते द्रव्यें अपरिग्रही सेविती । दैवगती विचित्र ॥१५०॥

प्रयासें गृहस्थ करवी अन्न । तें संन्यासी न शिणतां जाण ।

करूनि जाय भोजन । अदृष्ट प्रमाण ये अर्थीं ॥५१॥

यालागीं दैवाधीन जो राहे । तो संग्रहाची चाड न वाहे ।

तें अदृष्टचि साह्य आहे । कृपणता वायें करिताति ॥५२॥



सुदुःखोपार्जितैर्वित्तैराशासानां गृहाशिषः ।

मधुहेवाग्रतो भुङ्क्ते यतिर्वै गृहमेधिनाम्‌ ॥ १६ ॥



दुःखें उपार्जूनि वित्त । गृहसामग्री नाना पदार्थ ।

त्याचे पाक करवी गृहस्थ । निजभोगार्थ आवडीं ॥५३॥

तेथ समयीं आला अतिथ । संन्यासी ब्रह्मचारी अन्नार्थ ।

गृहस्था‌आधीं तो सेवित । तोंड पाहत गृहमेधी ॥५४॥

जैसें दवडून मोहळमाशियांसी । मधुहर्ता मधु प्राशी ।

तैसें होय गृहस्थासी । नेती संन्यासी सिद्धपाकु ॥५५॥

समयीं पराङ्‍मुख झालिया यती । सकळ पुण्यें क्षया जाती ।

यथाकाळीं आलिया अतिथी । स्वधर्मु रक्षिती सर्वथा ॥५६॥

अर्थ संग्रहाची बाधकता । तुज म्यां सांगितली तत्त्वतां ।

’मृग’ गुरु केला सर्वथा । तेही कथा परियेसी ॥५७॥



ग्राम्यगीतं न शृणुयाद्‌ यतिर्वनचरः क्वचित्‌ ।

शिक्षेत हरिणाद्‌ बद्धान्‌ मृगयोर्गीतमोहितात्‌ ॥ १७ ॥



ग्राम्यजनवार्ता । कां ग्राम्य स्त्रियांच्या गीता ।

ऐके जो कां तत्त्वतां । बंधन सर्वथा तो पावे ॥५८॥

अखंड पाहतां दीपाकडे । घंटानादें झालें वेडें ।

मृग पाहों विसरला पुढें । फांसीं पडे सर्वथा ॥५९॥

ग्राम्य योषितांचे गीत । ऐकतां कोणाचें भुलेना चित्त ।

मृगाच्या ऐसा मोहित । होय निश्चित निजस्वार्था ॥१६०॥

जो बोलिजे तापसांचा मुकुटी । ज्यासी स्त्रियांसी नाहीं भेट गोष्टी ।

तो ऋष्यश्रृंग उठा‌उठी । स्त्रीगीतासाठीं भुलला ॥६१॥



नृत्यवादित्रगीतानि जुषन्‌ ग्राम्याणि योषिताम्‌ ।

आसां क्रीडनको वश्य ऋष्यशृङ्गो मृगीसुतः ॥ १८ ॥



मधुर वीणागुणक्वणित । ग्राम्य स्त्रियांचें गीत नृत्य ।

देखतां पुरुष वश्य होत । जैसें गळबंधस्थ वानर ॥६२॥

जो तपसांमाजीं जगजेठी । जो जन्मला मृगीच्या पोटीं ।

जो नेणे स्त्रियांची भेटीगोठी । न पाहे दृष्टीं योषिता ॥६३॥

तो ऋष्यश्रृंग स्त्रीदृष्टीं । वश्य जाहला उठा‌उठी ।

धांवे योषितांचे पाठोवाठीं । त्यांचे गोष्टीमाजी वर्ते ॥६४॥

गारुड्याचें वानर जैसें । स्त्रियांसंगें नाचे तैसें ।

प्रमदादृष्टीं जाहला पिसें । विवेकु मानसें विसरला ॥६५॥

विसरला तपाचा खटाटोपु । विसरला विभांडक बापु ।

विसरला ब्रह्मचर्यकृत संकल्पु । स्त्रियानुरूपु नाचतु ॥६६॥

स्त्रीबाधे एवढा बाधु । संसारी आणिक नाहीं गा सुबुद्धु ।

नको नको स्त्रियांचा विनोदु । दुःखसंबंधु सर्वांसी ॥६७॥

वारिलें ना‌इकावें ग्राम्य गीता । हे सत्य सत्य गा सर्वथा ।

तेथ हरिकीर्तन कथा । जाहल्या परमार्थतां ऐकावें ॥६८॥

रामनामें विवर्जित । ग्रामणीं बोलिजे तें ’ग्राम्यगीत’ ।

तें ना‌इकावें निश्चित । कवतुकें तेथ न वचावें ॥६९॥

’मीन’ गुरु करणें । तेंही अवधारा लक्षणें ।

रसनेचेनि लोलुप्यपणें । जीवेंप्राणे जातसे ॥१७०॥



जिह्वयातिप्रमाथिन्या जनो रसविमोहितः ।

मृत्युमृच्छत्यसद्‍बुधिर्मीनस्तु बडिशैर्यथा ॥ १९ ॥



अर्थ-संग्रहें जीवघातु । स्त्रिया-आसक्तीं अधःपातु ।

रसनालोलुप्यें पावे मृत्यु । विविध घातु जीवासी ॥७१॥

ज्यासी रसनालोलुप्यता गाढी । त्यासी अनर्थुचि जोडे जोडी ।

दुःखाच्या भोगवी कोडी । रसनागोडी बाधक ॥७२॥

रसना आमिषाची गोडी । लोलुप्यें मीनु गिळी उंडी ।

सवेंचि गळु टाळू फोडी । मग चरफडी अडकलिया ॥७३॥

पाहतां रस उत्तम दिसत । भीतरीं रोगांचे गळ गुप्त ।

रस आसक्तीं जे सेवित । ते चडफडित भवरोगें ॥७४॥

गळीं अडकळा जो मासा । तो जिता ना मरे चरफडी जैसा ।

तेवीं रोगु लागल्या माणसा । दुःखदुर्दशा भोगित ॥७५॥

जो रसनालोलुप्यें प्रमादी । त्यासी कैंची सुबुद्धी ।

जन्ममरणें निरवधी । भोगी त्रिशुद्धी रसदोषें ॥७६॥

रस सेविलियासाठीं । भोगवी जन्मांचिया कोटी ।

हें न घडे म्हणसी पोटीं । राया ते गोठी परियेसीं ॥७७॥

इंद्रियांची सजीवता । ते रसने‌आधीन सर्वथा ।

रसनाद्वारें रस घेतां । उन्मत्तता इंद्रियां ॥७८॥

मातली जे इंद्रियसत्ता । ते ने‌ऊन घाली अधःपाता ।

रसना न जिणतां सर्वथा । भवव्यथा चुकेना ॥७९॥

आहारेंवीण देह न चले । सेविल्या इंद्रियवर्गु खवळे ।

रसनाजयाचें मूळ कळे । तैं दुःखें सकळें मावळतीं ॥१८०॥



इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः ।

वर्जयित्वा तु रसनं तन्निरन्नस्य वर्धते ॥ २० ॥



आहार वर्जूनि साधक । इतर इंद्रियें जिंतिलीं देख ।

तंव तंव रसना वाढे अधिक । ते अजिंक्य न जिंकवे ॥८१॥

इंद्रियांसी आहाराचें बळ । तीं निराहारें झालीं विकळ ।

तंव तंव रसना वाढे प्रबळ । रसनेचें बळ निरन्नें ॥८२॥



तावत्‌ जितेन्द्रियो न स्याद्‌ विजितान्येन्द्रियः पुमान्‌ ।

न जयेद्रसनं यावज्जितं सर्वं जिते रसे ॥ २१ ॥



निरन्नें इंद्रियें जिंतली । तीं जिंतलीं हे मिथ्या बोली ।

अन्न घेतांचि सरसावलीं । सावध जाहलीं निजकर्मी ॥८३॥

जंव रसना नाहीं जिंकिली । तंव ’जितेंद्रिय’ मिथ्या बोली ।

जैं साचार रसना जिंकली । तैं वाट मोडिली विषयांची ॥८४॥

विषया‌आंतील गोडपण । रसने-आंतील जाणपण ।

दोंहीसी ऐक्य केल्या जाण । रसना संपूर्ण जिंतिली ॥८५॥

सर्वां गोडियांचें गोड आहे । ते गोडीस जो लागला राहे ।

त्यासीचि रसना वश्य होये । रस-अपाये न बाधिती ॥८६॥

रसनाजिताचें वाधावणें । तेणें ब्रह्मसायुज्यीं पडे ठाणें ।

सोहळा परमानंदे भोगणें । रसना जेणें जिंतिली ॥८७॥



पिङ्गला नाम वेश्याऽऽसीद्‌ विदेहनगरे पुरा ।

तस्या मे शिक्षितं किञ्चिन्निबोध नृपनन्दन ॥ २२ ॥



अवधूत म्हणे नृपनंदना । ’वेश्या’ गुरु म्यां केली जाणा ।

तिच्या शिकलों ज्या लक्षणां । विचक्षणा अवधारीं ॥८८॥

पूर्वी विदेहाचे नगरीं । ’पिंगला’ नामें वेश्या वासु करी ।

तिसी आस निरासेंवरी । वैराग्य भारी उपजलें ॥८९॥



सा स्वैरिण्येकदा कान्तं सङ्केत उपनेष्यती ।

अभूत्‌ काले बहिर्द्वारि बिभ्रती रूपमुत्तमम्‌ ॥ २३ ॥



ते स्वैरिणी स्वेच्छाचारी । सायंकाळीं उभी द्वारीं ।

नाना अळंकार-अंबरीं । श्रृंगारकुसरी शोभत ॥१९०॥

आधींच रूप उत्तम । वरी श्रृंगारिली मनोरम ।

करावया ग्राम्यधर्म । पुरुष उत्तम पहातसे ॥९१॥



मार्ग आगच्छतो वीक्ष्य पुरुषान्‌ पुरुषर्षभ ।

तान्‌ शुल्कदान्वित्तवतः कान्तान्‌ मेनेऽर्थकामुकी ॥ २४ ॥



सगुण सुरूप धनवंत । कामकौशल्यें पुरवी आर्त ।

अर्थ दे‌ऊनि करी समर्थ । ऐसा कांत पहातसे ॥९२॥

ऐक गा पुरुषश्रेष्ठा । पुरुष येतां येतां देखे वाटा ।

त्यासी खुणावी नेत्रवेंकटा । कामचेष्टा दावूनि ॥९३॥



आगतेष्वपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी ।

अप्यन्यो वित्तवान्‌ कोऽपि मामुपैष्यति भूरिदः ॥ २५ ॥



येत्या पुरुषास हाणी खडा । एकासी म्हणे घ्या जी विडा ।

डोळा घाली जात्याकडा । एकापुढां भंवरी दे ॥९४॥

ठेवूनि संकेतीं जीवित । ऐसे नाना संकेत दावित ।

पुरुष तिकडे न पाहात । येत जात कार्यार्थी ॥९५॥

गेल्या पुरुषातें निंदित । द्रव्यहीन हे अशक्त ।

रूपें विरूप अत्यंत । उपेक्षित धिक्कारें ॥९६॥

आतां ये‌ईल वित्तवंत । अर्थदानीं अतिसमर्थ ।

माझा धरोनियां हात । काम‍आर्त पुरवील ॥९७॥



एवं दुराशया ध्वस्त निद्रा द्वार्यवलम्बती ।

निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथं समपद्यत ॥ २६ ॥



ऐसें दुराशा भरलें चित्त । निद्रा न लगे उद्वेगित ।

द्वार धरोनि तिष्ठत । काम वांछित पुरुषांसीं ॥९८॥

रिघों जाय घराभीतरीं । सांचल ऐकोनि रिघे बाहेरी ।

रिघतां निघतां येरझारी । मध्यरात्री पैं झाली ॥९९॥

सरली पुरुषाची वेळ । रात्र झाली जी प्रबळ ।

निद्रा व्यापिले लोक सकळ । पिंगला विव्हळ ते काळीं ॥२००॥



तस्या वित्ताशया शुष्यद्‌ वक्त्राया दीनचेतसः ।

निर्वेदः परमो जज्ञे चिन्ताहेतुः सुखावहः ॥ २७ ॥



तुटला आशेचा जिव्हाळा । सुकले वोंठ वाळला गळा ।

कळा उतरली मुखकमळा । खेदु आगळा चिंतेचा ॥१॥

वित्त न येचि हाता । तेणें ते झाली दीनचित्ता ।

वैराग्यें परम वाटली चिंता । सुखस्वार्था ते हेतु ॥२॥



तस्या निर्विण्णचित्ताया गीतं श्रृणु यथा मम ।

निर्वेद आशापाशानां पुरुषस्य यथा ह्यसिः ॥ २८ ॥

न ह्यङ्गाजातनिर्वेदो देहबन्धं जिहासति ।

यथा विज्ञानरहितो मनुजो ममतां नृप ॥ २९ ॥



कैसें वैराग्य उपजलें तिसी । जे चिंतीत होती विषयासी ।

त्या विटली विषयसुखासी । छेदक आशेसी वैराग्य ॥३॥

तेणें वैराग्यें विवेकयुक्त । पिंगलेनें गा‌इलें गीत ।

तें आ‌इक राया समस्त । चित्तीं सुचित्त हो‌ऊनि ॥४॥

ऐक राया विवेकनिधी । वैराग्य नाहीं ज्याचे बुद्धीं ।

त्यासी जन्ममरणाची आधिव्याधी । प्रतिपदीं बाधकु ॥५॥

अनुतापु नाहीं ज्यासी । विवेक नुपजे मानसीं ।

तो संसाराची आंदणी दासी । आशापाशीं बांधिजे ॥६॥

त्यासी मोहममतेची गाढी । घालिजे देहबुद्धीची बेडी ।

अहोरात्र विषय भरडी । अर्ध घडी न राहे ॥७॥

जराजर्जरित वाकळे । माजीं पडले अखंड लोळे ।

फुटले विवेकाचे डोळे । मार्गु न कळे विध्युक्त ॥८॥

त्यासी अव्हासव्हा जातां । अंधकूपीं पडे दुश्चिता ।

तेथूनि निघावया मागुता । उपावो सर्वथा नेणती ॥९॥

तेथ काया-मनें-वाचें । निघणें नाहीं जी साचें ।

तंव फणकाविला लोभविंचें । चढणें त्याचें अनिवार ॥२१०॥

तेथ निंदेचिया तिडका । आंत बाहेर निघती देखा ।

वित्तहानीचा थोर भडका । जळजळ देखा द्वेषाची ॥११॥

अभिमानाचे आळेपिळे । मोह‍उमासे येती बळें ।

तरी विषयदळणें आगळें । दुःखें लोळे गेहसेजे ॥१२॥

ऐशीं अवैराग्यें बापुडीं । पडलीं देहाचे बांदवडीं ।

भोगितां दुःखकोडी । सबुडबुडीं बुडालीं ॥१३॥

पहा पां नीच सर्व वर्णांसी । निंद्य कर्में निंदिती कैशीं ।

वैराग्य उपजलें वेश्येसी । देहबंधासी छेदिलें ॥१४॥

देहबंध छेदी त्या उक्ती । वेश्या बोलिली नाना युक्ती ।

झाली पिंगलेसी विरक्ती । चक्रवर्ती परीस पां ॥१५॥



पिङ्गलोवाच ।

अहो मे मोहविततिं पश्यताविजितात्मनः ।

या कान्तादसतः कामं कामये येन बालिशा ॥ ३० ॥



मिथ्या मोहाचा विस्तार । म्यां वाढविला साचार ।

माझ्या मूर्खपणाचा पार । पाहतां विचार पांगुळे ॥१६॥

नाहीं अंतःकरणासी नेम । अपार वाढविला भ्रम ।

असंतपुरुषांचा काम । मनोरम मानितां ॥१७॥

जरी स्त्रीसी पुरुष पाहिजे । तरी जवळील पुरुष न लाहिजे ।

हेंचि मूर्खपण माझें । सदा भुंजे असंतां ॥१८॥



सन्तं समीपे रमणं रतिप्रदं

वित्तप्रदं नित्यमिमं विहाय ।

अकामदं दुःखभयाधिशोक

मोहप्रदं तुच्छमहं भजेऽज्ञा ॥ ३१ ॥



संतपुरुषाची प्राप्ती । जवळी असतां नेणें आसक्ती ।

ज्यासी केलिया रती । कामनिवृत्ती तत्काळ ॥१९॥

काम निवर्तवूनि देख । अनिवार पुरवी नित्यसुख ।

चित्तदाता तोचि एक । अलोलिक पैं देणें ॥२२०॥

सकळ ऐश्वर्य निजपदेंसीं । संतोषोनि दे रतीसी ।

रमवूं जाणे नरनारींसीं । रमणु सर्वांसी तो एकु ॥२१॥

सांडोनि ऐशिया कांतासी । माझी मूढता पहा कैशी ।

नित्य अकामदा पुरुषासी । कामप्राप्तीसी भजिन्नलें ॥२२॥

आपुला पूर्ण न करवे काम । ते मज केवीं करिती निष्काम ।

त्यांचेनि संगें मोहभ्रम । दुःख परम पावलें ॥२३॥

त्यांचेनि सुख नेदवेच मातें । परी झाले दुःखाचेचि दाते ।

भय-शोक-आधि-व्याधींतें । त्यांचेनि सांगातें पावलें ॥२४॥



अहो मयाऽऽत्मा परितापितो वृथा

साङ्केत्यवृत्त्यातिविगर्ह्यवार्तया ।

स्त्रैणान्नराद्‌ यार्थतृषोऽनुशोच्यात्‌

क्रीतेन वित्तं रतिमात्मनेच्छती ॥ ३२ ॥



जारपुरुषापासोनि सुख । इच्छितें ते मी केवळ मूर्ख ।

वृथा परितापु केला देख । मज असुख म्यां दीधलें ॥२५॥

स्त्रैण पुरुष ते नराधम । वेश्यागामी त्याहूनि अधम ।

त्यांत कृपणु तो अधमाधम । तयांचा संगम मी वांच्छीं ॥२६॥

जितुक्या अतिनिंदका वृत्ती । मज आतळतां त्या भीती ।

योनिद्वारें जीविकास्थिती । नीच याती व्यभिचारु ॥२७॥

अल्प द्रव्य जेणें देणें । त्याची जाती कोण हें नाहीं पाहणें ।

याहोनि काय लाजिरवाणें । निंदित जिणें पैं माझें ॥२८॥

जया पुरुषासी देह विकणें । तें अत्यंत हीनदीनपणें ।

काय सांगों त्याची लक्षणें । सर्वगुणें अपूर्ण ॥२९॥

वित्त नेदवे कृपणता । काम न पुरवे पुरता ।

प्रीति न करवे तत्त्वतां । भेटी मागुती तो नेदी ॥२३०॥

ऐशियापासाव सुख । वांछितां वाढे परम दुःख ।

जळो त्याचें न पाहें मुख । वोकारी देख येतसे ॥३१॥

एवं जारपुरुषाची स्थिती । आठवितां चिळसी येती ।

पुरे पुरे ते संगती । चित्तवृत्ति वीटली ॥३२॥



यदस्थिभिर्निर्मितवंशवंश्य

स्थूणं त्वचा रोमनखैः पिनद्धम्‌ ।

क्षरन्नवद्वारमगारमेतद्‌

विण्मूत्रपूर्णं मदुपैति कान्या ॥ ३३ ॥



नरशरीर गृह सांकडें । आढीं पाखाड्या नुसधीं हाडें ।

अस्थींच्या मेढी दोंहीकडे । वोलेनि कातडें मढियेलें ॥३३॥

त्यासी सर्वांगीं सगळे । दिधले रोमावळिचे खिळे ।

घालूनि नखाचे खोबळे । अग्रीं आंगवळे बूजिले ॥३४॥

अस्थि-मांस-चर्मबांधा । सर्वांगीं आवळूनि दिधला सांदा ।

रंगीत चर्मरसना स्वादा । पुढिले बांधा बांधिली ॥३५॥

वायुप्रसरणपरिचारें । केलीं प्राणापानरंध्रें ।

वरिले डळमळीत शिखरें । बालांकुरें लाविलीं ॥३६॥

बुजूनि भीतरील सवडी । बांधाटिलें नवनाडीं ।

विष्ठामूत्रांची गाढी । नित्य परवडी सांठवण ॥३७॥

भीतरिले अवकाशीं । दुर्गंधि ऊठली कैशी ।

तेचि प्रवाह अहर्निशीं । नवद्वारांसी वाहताति ॥३८॥

अखंड पर्‍हावे वाहती मळें । देखोनि ज्याचें तो कांटाळे ।

अहर्निशीं धुतां जळें । कदा निर्मळे ते नव्हती ॥३९॥

सांगतांचि हे गोष्टी । ओकारी येतसे पोटीं ।

ऐशियास मी भुलल्यें करंटी । विवेक दृष्टीं न पाहें ॥२४०॥

अस्थिमांसाचा कोथळा । विष्ठामूत्राचा गोळा ।

म्यां आलिंगिला वेळोवेळां । जळो कंटाळा न येचि ॥४१॥



विदेहानां पुरे ह्यस्मिन्नहमेकैव मूढधीः ।

यान्यमिच्छन्त्यसत्यस्माद्‌ आत्मदात्‌ काममच्युतात्‌ ॥ ३४ ॥



ये विदेहाचे नगरीं । मूर्ख मीचि एक देहधारी ।

हृदयस्थ सांडूनि श्रीहरी । असंतां नरीं व्यभिचारु ॥४२॥

असंत पुरुष नेणों किती । म्यां भोगिले अहोरातीं ।

सुख न पवेंची निश्चितीं । रति भगवंतीं जंव नाहीं ॥४३॥

जो निकटवर्ती हृदयस्थु । पुरुषीं पुरुषोत्तम अच्युतु ।

वीर्यच्युतीवीण रमवितु । संतोषें देतु निजात्मना ॥४४॥

अच्युतें ज्यासि निजसुख दिधलें । ते सुख च्यवेना कांहीं केलें ।

ऐशिया हृदयस्था विसरलें । आणिक भुललें अकामदा ॥४५॥

अकामद ते नाशवंत । त्यांसी संग केलिया दुःखचि देत ।

कैसें माझें मूर्ख चित्त । त्यासी आसक्त पैं होतें ॥४६॥

त्या आसक्तीची झाली तडातोडी । लागली अच्युतसुखाची गोडी ।

ज्याचें सुख भोगितां चढोवढी । घडियाघडी वाढतें ॥४७॥



सुहृत्‌ प्रेष्ठतमो नाथ आत्मा चायं शरीरिणाम्‌ ।

तं विक्रीयात्मनैवाहं रमेऽनेन यथा रमा ॥ ३५ ॥



जो सोयरा माझा हृदयस्थु । सुख प्रीति प्रिय अच्युतु ।

तोचि अंतरात्मा सर्वगतु । नाथ कांतु तो माझा ॥४८॥

त्यासीच आपुले संवसाटी । विकत घे‌ईन उठा‌उठी ।

परमानंदें दे‌ईन मिठी । गोठी चावटी सांडोनी ॥४९॥

रमा झाली पायांची दासी । मी भोगीन अनारिसी ।

सर्वकाळ सर्वदेशीं । सर्वरूपेसीं सर्वस्वें ॥२५०॥



कियत्‌ प्रियं ते व्यभजन्‌ कामा ये कामदा नराः ।

आद्यन्तवन्तो भार्याया देवा वा कालविद्रुताः ॥ ३६ ॥



सांडूनि हृदयस्था अच्युतातें । वरावें वरां निर्दैवांतें ।

तंव तो द्वैतभये भयचकिते । काळग्रस्ते सर्वदा ॥५१॥

जे निजभयें सर्वदा दुःखी । ते भार्येसी काय करिती सुखी ।

अवघीं पडलीं काळमुखीं । न दिसे ये लोकीं सुखदाता ॥५२॥

असो नराची ऐशी गती । वरूं अमरांमाजीं अमरपती ।

विळांत ते चौदा निमती । पदच्युति अमरेंद्रा ॥५३॥

एवं सुर नर लोक लोकीं । आत्ममरणें सदा दुःखी ।

ते केवीं भार्येसी करिती सुखी । भजावें मूर्खीं ते ठायीं ॥५४॥

धन्य माझी भाग्यप्राप्ती । येचि क्षणीं येचि रातीं ।

झाली विवेकवैराग्यप्राप्ती । रमापति तुष्टला ॥५५॥



नूनं मे भगवान्‌ प्रीतो विष्णुः केनापि कर्मणा ।

निर्वेदोऽयं दुराशाया यन्मे जातः सुखावहः ॥ ३७ ॥



ये जन्मींचें माझें कर्म । पाहतां केवळ निंद्य धर्म ।

मज तुष्टला पुरुषोत्तम । पूर्वजन्मसामग्रीं ॥५६॥

मज कैंचे पूर्वजन्मीं साधन । ज्याचें नाम ’पतितपावन’ ।

कृपाळु जो जनार्दन । त्याचे कृपेन हें घडलें ॥५७॥

दुष्ट दुराशा व्यभिचारु । भगद्वारा चालवीं संसारु ।

तिसी मज वैराग्ययुक्त विचारु । विष्णु साचारु तुष्टला ॥५८॥

जरी असतें पूर्वसाधन । तरी निंद्य नव्हतें मी आपण ।

योनिद्वारा कर्माचरण । पतित पूर्ण मी एकी ॥५९॥

यापरी मी पूर्ण पतित । पतितपावन जगन्नाथ ।

तेणें कृपा करून येथ । केलें विवेकयुक्त वैरागी ॥२६०॥

तेणें वैराग्यविचारें देख । दुष्ट दुराशेचें फिटलें दुःख ।

मज झालें परम सुख । निजसंतोख पावलें ॥६१॥

दुःख आदळतां अंगासी । वैराग्य नुपजे अभाग्यासी ।

भगवंतें कृपा केली कैशी । दुःखें निजसुखासी दीधलें ॥६२॥



मैवं स्युर्मन्दभाग्यायाः क्लेशा निर्वेदहेतवः ।

येनानुबन्धं निर्हृत्य पुरुषः शममृच्छति ॥ ३८ ॥



अंगीं आदळतां दुःखद्वंद्व । अभाग्यासी ये सबळ क्रोध ।

थिता विवेक होय अंध । भाग्यमंद ते जाणा ॥६३॥

दुःख देखतांचि दृष्टी । ज्यासी वैराग्य विवेकेंसी उठी ।

तेणें छेदूनि स्नेहहृदयगांठी । पावे उठा‌उठी निजसुख ॥६४॥

पुरुषांसी परमनिधान । विवेकयुक्त वैराग्य जाण ।

तेणें हो‌ऊनियां प्रसन्न । समाधान पावती ॥६५॥

मी पूर्वी परम अभाग्य । महापुरुषांचे जें निजभाग्य ।

तें भगवंतें दिधलें वैराग्य । झालें श्लाघ्य तिहीं लोकीं ॥६६॥





तेनोपकृतमादाय शिरसा ग्राम्यसङ्गताः ।

त्यक्त्वा दुराशाः शरणं व्रजामि तमधीश्वरम्‌ ॥ ३९ ॥



कृपा करोनि भगवंते । निजवैराग्य दिधलें मातें ।

तेणें सांडविलें दुराशेतें । ग्राम्य विषयातें छेदिलें ॥६७॥

तो उपकार मानूनियां माथां । त्यासी मी शरण जा‌ईन आतां ।

जो सर्वाधीश नियंता । त्या कृष्णनाथा मी शरण ॥६८॥



सन्तुष्टा श्रद्दधत्येतद्‌ यथालाभेन जीवती ।

विहराम्यमुनैवाहं आत्मना रमणेन वै ॥ ४० ॥



शरण गेलियापाठीं । सहज संतुष्ट मी ये सृष्टीं ।

स्वभावें सत्‌श्रध्दा पोटीं । जीविका गांठी अदृष्ट ॥६९॥

मुनीश्वर भोगिती निजात्मा । त्या मी भोगीन आत्मयारामा ।

जो का पुरवी निष्कामकामा । तो परमात्मा वल्लभु ॥२७०॥

ब्रह्मादिक समर्थ असती । ते सांडूनियां निश्चितीं ।

भगवद्‍भजनाची स्थिती । अतिप्रीती कां म्हणसी ॥७१॥

मजसारिखिया दुराचारी । जड जीवांतें उद्धरी ।

तारकु तोचि भवसागरीं । स्वामी श्रीहरि कृपाळु ॥७२॥



संसारकूपे पतितं विषयैर्मुषितेक्षणम्‌ ।

ग्रस्तं कालाहिनाऽऽत्मानं कोऽन्यस्त्रातुमधीश्वरः ॥ ४१ ॥



संसारलक्षण कूप अंध । तेथ विषयदृष्टीं विषयांध ।

पडोनि गेले अंधांध । बुद्धिमंद उपायीं ॥७३॥

ते कल्पनाजळीं बुडाले । वासनाकल्लोळीं कवळले ।

दंभमदादि जळचरीं तोडिले । तृष्णेच्या पडले कर्दमीं ॥७४॥

दुःखाच्या खडकीं आदळले । स्वर्गपायरीसी अडकले ।

तेथूनिही एक पडले । निर्बुजले भवदळें ॥७५॥

नास्तिकें गेलीं सबुडबुडीं । कर्मठीं धरिल्या कर्मदरडी ।

वेदबाह्य तीं बापुडीं । पडलीं देव्हडीतळवटीं ॥७६॥

निंदेचे शूळ कांटे । फुटोनि निघाले उफराटे ।

द्वेषाचे पाथर मोठे । हृदय फुटे लागतां ॥७७॥

कामाची उकळी प्रबळ । भीतरूनि बाहेरी ये सबळ ।

तेणें डहुळलें तें जळ । होय खळबळ जीवासी ॥७८॥

सुटले क्रोधाचे चिरे । वरी पडिल्या उरी नुरे ।

वनितामगरीं नेलें पुरें । विवरद्वारें आंतौतें ॥७९॥

तेथ अवघियांसी एकसरें । गिळिलें काळें काळ‍अजगरें ।

विखें घेरिलें थोरें घोरें । ज्ञान पाठिमोरें सर्वांसी ॥२८०॥

सर्प चढलिया माणुसा । गूळ कडू लागे कैसा ।

निंब खाये घसघसां । गोड गूळसा म्हणौनि ॥८१॥

केवळ विषप्राय विषयो कडू । तो प्रपंचिया जाला गोडु ।

अमृतप्राय परमार्थ गोडु । तो जाहला कडू विषयिकां ॥८२॥

कूपाबाहेर वासु ज्यांसी । ते न देखती कूपा‌आंतुलांसी ।

कूपांतले बाहेरिलांसी । कदाकाळेंसी न देखती ॥८३॥

ऐसिया पीडतयां जीवांसी । काढावया धिंवसा नव्हे कोण्हासी ।

तुजवांचोनि हृषीकेशी । पाव वेगेंसीं कृपाळुवा ॥८४॥

एवं दुःखकूपपतितां । हृदयस्थु भगवंतुचि त्राता ।

धांव पाव कृष्णनाथा । भवव्यथा निवारीं ॥८५॥

ऐसें जाणोनि तत्त्वतां । त्याच्या चरणा शरण आतां ।

शरण गेलिया सर्वथा । सहज भवव्यथा निवारे ॥८६॥



आत्मैव ह्यात्मनो गोप्ता निर्विद्येत यदाखिलात्‌ ।

अप्रमत्त इदं पश्येद्ग्रस्तं कालाहिना जगत्‌ ॥ ४२ ॥



ऐसें कळलें जी तत्त्वतां । येथ आपणचि आपणिया त्राता ।

सर्व पदार्थीं सर्वथा । निर्वेदता दृढ जाहल्या ॥८७॥

दृढ वैराग्यता ते ऐशी । विषयो टेंकल्या अंगासी ।

चेतना नव्हे इंद्रियांसी । निद्रितापासीं जेवीं रंभा ॥८८॥

अथवा वमिलिया अन्ना । जेवीं वांछीना रसना ।

तेवीं विषय देखोनि मना । न धरी वासना आसक्ती ॥८९॥

तें वैराग्य कैसेनि जोडे । तरी सावधान पाहतां रोकडें ।

जग काळें गिळिलें चहूंकडे । वेगळें पडे तें नाहीं ॥२९०॥

पिता-पितामह काळें नेले । पुत्रपौत्रां काळें गिळिलें ।

वैराग्य नुपजे येणें बोलें । तरी नागवले नरदेहा ॥९१॥

मृत्युलोक याचें नांव । अनित्य स्वर्गाची का‌इसी हांव ।

वैराग्येंवीण निर्दैव । झाले सर्व सर्वथा ॥९२॥



श्रीब्राह्मण उवाच ।

एवं व्यवसितमतिर्दुराशां कान्ततर्षजाम्‌ ।

छित्त्वोपशममास्थाय शय्यामुपविवेश सा ॥ ४३ ॥


अवधूत म्हणे यदूसी । धन्य भाग्य तये वेश्येसी ।

वैराग्य उपजलें तिसी । विवेकेंसी निजोत्तम ॥९३॥

एवं विवंचूनि निजबुद्धी । परपुरुषदुराशा छेदी ।

ज्याचेनि संगें आधिव्याधी । बहु उपाधी बाधक ॥९४॥

जे उपाधीचेनि कोडें । जन्ममृत्यूचा पुरु चढे ।

दुःखभोगाचें सांकडें । पाडी रोकडें जीवासी ॥९५॥

येणें वैराग्यविवेकबळें । छेदूनि दुराशेचीं मूळें ।

उपरमु पावली एके वेळे । निजात्मसोहळे ते भोगी ॥९६॥

नित्यसिद्धसुखदाता । तो हृदयस्थ कांत आश्रितां ।

विकल्प सांडूनि चित्ता । वेगीं हृदयस्था मीनली ॥९७॥

त्यासी देखतां अनुभवाचे दिठीं । ऐक्यभावें घातली मिठी ।

निजसुख पावली गोरटी । उठा‌उठीं तत्काळ ॥९८॥

बोलु घे‌ऊनि गेला बोली । लाज लाजोनियां गेली ।

दृष्य-द्रष्टा दशा ठेली । वाट मोडिली विषयांची ॥९९॥

सुखें सुखावलें मानस । तें सुखरूप जालें निःशेष ।

संकल्पविकल्प पडिले वोस । दोघां सावकाश निजप्रीती ॥३००॥

नाबद पडलिया उदकांत । विरोनि तया गोड करित ।

तेवीं निराशीं पावोनि भगवंत । समरसत स्वानंदे ॥१॥

तेथ हेतूसी नाहीं ठावो । निमाला भावाभावो ।

वेडावला अनुभवो । दोघां प्रीती पाहा हो अनिवार ॥२॥

सांडूनि मीतूंपणासी । खेंव दिधलें समरसीं ।

मग समाधीचिये सेजेशी । निजकांतेंसी पहुडली ॥३॥

झणें मायेची लागे दिठी । यालागीं स्फूर्तीचिया कोटी ।

निंबलोण गोरटी । उठा‌उठी वोवाळी ॥४॥

ऐसी समाधिशेजेशीं । पिंगला रिघे निजसुखेंसीं ।

अवधूत म्हणे यदूसी । वैराग्यें वेश्येसी उपरमु ॥५॥

वैराग्ये छेदिले आशापाश । पिंगला जाहली गा निराश ।

निराशासी असमसाहस । सुखसंतोष सर्वदा ॥६॥



आशा हि परमं दुःखं नैराश्यं परमं सुखम्‌ ।

यथा सञ्छिद्य कान्ताशां सुखं सुष्वाप पिङ्गला ॥ ४४ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥



आशा तेथ लोलुप्यता । आशेपाशीं असे दीनता ।

आशा तेथ ममता । असे सर्वथा नाचती ॥७॥

आशेपाशीं महाशोक । आशा करवी महादोख ।

आशेपाशीं पाप अशेख । असे देख तिष्ठत ॥८॥

आशेपाशीं अधर्म सकळ । आशा मानीना विटाळ ।

आशा नेणे काळवेळ । कर्म सकळ उच्छेदी ॥९॥

आशा अंत्यजातें उपासी । नीचसेवन आशेपाशीं ।

आशा न सांडी मेल्यासी । प्रेतापाशीं नेतसे ॥३१०॥

आशा उपजली अनंतासी । नीच वामनत्व आलें त्यासी ।

आशें दीन केलें देवांसी । कथा कायसी इतरांची ॥११॥

जगाचा जो नित्य दाता । तो आशेनें केला भिकेसवता ।

वैर्‍याचे द्वारीं झाला मागता । द्वारपाळता तेणें त्यासी ॥१२॥

आशा तेथ नाहीं सुख । आशेपाशीं परम दुःख ।

आशा सर्वांसी बाधक । मुख्य दोष ते आशा ॥१३॥

ज्याची आशा निःशेष जाये । तोचि परम सुख लाहे ।

ब्रह्मादिक वंदिती पाये । अष्टमा सिद्धि राहे दासीत्वें ॥१४॥

निराशांचा शुद्ध भावो । निराशांपाशीं तिष्ठे देवो ।

निराशांचें वचन पाहा हो । रावो देवो नुल्लंघी ॥१५॥

निराश तोचि सद्‍बुद्धि । निराश तोचि विवेकनिधी ।

चारी मुक्ती पदोपदीं । नैराश्य आधीं वंदिती ॥१६॥

निराशा तीर्थांचें तीर्थ । निराशा मुमुक्षूचा अर्थ ।

निराशेपाशीं परमार्थ । असे तिष्ठत निरंतर ॥१७॥

जाण नैराश्यतेपाशीं । वैराग्य हो‌ऊन असे दासी ।

निराश पहावया अहर्निशीं । हृषीकेशी चिंतितु ॥१८॥

निराश देखोनि पळे दुःख । निराशेमाजीं नित्यसुख ।

निराशेपाशीं संतोख । यथासुखें क्रीडतु ॥१९॥

नैराश्याचे भेटीसी पाहाहो । धांवे वैकुंठीचा रावो ।

नैराश्याचा सहज स्वभावो । महादेवो उपासी ॥३२०॥

निराशेपाशीं न ये आधी । निराशेपाशीं सकळ विधी ।

सच्चिदानंदपदीं । मिरवे त्रिशुद्धी निराशु ॥२१॥

ऐकोनि निराशेच्या नांवा । थोरला देवो घेतसे धांवा ।

त्या देवोनियां खेंवा । रूपनांवा विसरला ॥२२॥

ते निराशेचा जिव्हाळा । पावोनि वेश्या पिंगला ।

जारपुरुषाशेच्या मूळा । स्वयें समूळा छेदिती झाली ॥२३॥

जें आशापाशांचें छेदन । तेंचि समाधीचें निजस्थान ।

ते निज समाधी पावोन । पिंगला जाण पहुडली ॥२४॥

सर्व वर्णामाजीं वोखटी । कर्म पाहतां निंद्य दृष्टीं ।

ते वेश्या पावन झाली सृष्टीं । माझे वाक्पुटीं कथा तिची ॥२५॥

यालागीं वैराग्यापरतें । आन साधन नाहीं येथें ।

कृष्ण थापटी उद्धवातें । आल्हादचित्तें प्रबोधी ॥२६॥

अवधूत सांगे यदूसी । प्रत्यक्ष वेदबाह्यता वेश्येसी ।

निराश होतां मानसीं । निजसुखासी पावली ॥२७॥

यालागीं कायावाचाचित्तें । उपासावें निराशेतें ।

यापरतें परमार्थातें । साधन येथें दिसेना ॥२८॥

इतर जितुकीं साधनें । तितुकीं आशा-निराशेकारणें ।

ते निराशा साधिली जेणें । परमार्थ तेणें लुटिला ॥२९॥

कृपा जाकळिलें अवधूतासी । यदूसी धरोनियां पोटासी ।

निराशता हे जे ऐसी । अवश्यतेसीं साधावी ॥३३०॥

एका जनार्दना शरण । त्याची कृपा परिपूर्ण ।

तोचि आशापाश छेदून । समाधान पाववी ॥३३१॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे

यदु-अवधूतसंवादे एकाकारटीकायां अष्टमोऽध्यायः ॥८॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ॥४४॥ ओव्या ॥३३१ ॥





॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय नववा


श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्‍गुरु अमरपती । अनुभवु तोचि ऐरावती ।

स्वानंदमदें भद्रजाती । उन्मत्तस्थितीं डुल्लत ॥१॥

उपदेशाचें वज्र तिख । छेदी संकल्पविकल्पपांख ।

जडजीव ते पर्वत देख । निजस्थानीं सम्यक स्थापिसी ॥२॥

विवेकाचे पारिजात । वैराग्यसुमनीं घमघमित ।

मुमुक्षभ्रमर रिघोनि तेथ । आमोद सेविती चित्सुख ॥३॥

उपशम तोचि बृहस्पती । विश्वासें तुझा निकटवर्ती ।

त्यासी मानिसी अतिप्रीतीं । तो सभेप्रती सदस्य ॥४॥

कृपाकामधेनूंचीं खिल्लारें । श्रद्धावत्साचेनि हुंकारें ।

वोळल्या वोरसाचेनि भरें । तें दुभतें पुरे भागवतां ॥५॥

सतेज चिंतामणीचे खडे । सभोंवतीं लोळती चहूंकडे ।

भक्त न पाहती तयांकडे । चरणसुरवाडें सुखावले ॥६॥

स्वर्गांगना अष्टमा सिद्धी । तुजपुढें नाचती नाना छंदीं ।

त्यांतें दास न पाहती त्रिशुद्धी । मंदबुद्धि भाळले ॥७॥

समसाम्यें समान । अढळ तुझें सिंहासन ।

सच्चिदानंदाची गादी जाण । तेथें सुखासन पैं तुझें ॥८॥

पावावया तुझिया पदाप्रती । साधनचतुष्टयसंपत्ती ।

जोडोनियां याजक यजिती । प्रत्यगावृत्तीचेनि यागें ॥९॥

जे मन होमिताति सावधानीं । ऐसें भक्तभजन देखोनि ।

तेणें भावार्थयोगें संतोषोनी । निजपददानी तूं होशी ॥१०॥

त्यांसी निजात्मता दे‌ऊनि । बैसविसी निजासनीं ।

मरणेंवीण अमर करूनी । अपतनीं स्थापिसी ॥११॥

इंद्रा अहल्येशीं व्यभिचारु । तुज वृंदेशीं दुराचारु ।

इंद्र जाहला सहस्रनेत्रु । तूं सर्वांगे सर्वत्रु देखणा ॥१२॥

इंद्रासी दैत्य करिती दीन । त्याचें पद घेती हिरोन ।

तुज भक्त करिती प्रसन्न । पद चिद्घन ते घेती ॥१३॥

ककुत्स्थ बैसला इंद्राचे स्कंधीं । दुर्वास बैसला तुझ्या खांदीं ।

इंद्र वर्ते विष्णूचे बुद्धीं । तूं भक्तच्छंदीं वर्तसी ॥१४॥

रावणें बंदीं घातलें इंद्रासी । तुज बळीनें राखिलें द्वारासी ।

इंद्र याची याग‍अवदानासी । तूं भूमिदानासी याचिता ॥१५॥

इंद्रासी अग्निमुखें प्राप्ती । तुज विश्वतोमुखीं तृप्ती ।

ऐसा सद्‍गुरु तूं कृपामूर्तीं । अमरचक्रवर्ती गुरुराया ॥१६॥

तुझी करावी विनवणी । तंव तेथें न रिघे वाणी ।

वाणीप्रकाश तुझेनी । वक्ता वदनीं तूं सत्य ॥१७॥

एका एक जनार्दनीं । तो जनार्दन वक्ता वदनीं ।

ऐसा वचनामाजीं प्रवेशोनी । ग्रंथकरणी करविता ॥१८॥

तेथें मूळीं निमाली अहंता । अहं दवडूनि तूं कवि कर्ता ।

एका जनार्दनु अभंगी सूता । अभंगता गुरुचरणीं ॥१९॥

त्या गुरुचरणप्रसादें । गुरूचीं लक्षणें विनोदें ।

वाखाणिलीं यथाबोधें । यदुसंवादें अवधूतें ॥२०॥

मागें अष्टमाध्यायाच्या अंतीं । असतां पिंगलेसी एकांतीं ।

विवेक-वैराग्य-निवृत्तीं । निजसुखप्राप्ती पावली ॥२१॥

जंव जंव अपरिग्रह होणें । तंव तंव निजसुख पावणें ।

हेंचि प्रस्तुत बोलणें । तेणें ब्राह्मणें बोलिजे ॥२२॥



श्रीब्राह्मण उवाच ।

परिग्रहो हि दुःखाय यद्‌ यत्प्रियतमं नृणाम्‌ ।

अनन्तं सुखमाप्नोति तद्विद्वान्‌ यस्त्वकिञ्चनः ॥ १ ॥


ब्राह्मण म्हणे रायासी । परिग्रहो जयापाशीं ।

वाढतें दुःख तयासी । अहर्निशीं चढोवढी ॥२३॥

कुटुंबपरिग्रहाचे आसक्ती । कपोता निमाला दुर्मती ।

आतां एकाकी परिग्रहो करिती । तेही पावती दुःखातें ॥२४॥

गृहपरिग्रहें गृहस्था । पाषाणमृत्तिकेची ममता ।

काडीकारणें कलहो करितां । सुहृदता सांडिती ॥२५॥

निःसंगा परिग्रहो लागला कैसा । शिष्यसंप्रदायें घाली फांसा ।

शास्त्रपुस्तकसंग्रहवशा । वाढवी आशा मठाची ॥२६॥

त्या मठशिष्यांचें सांत्वन । करितां अत्यंत होय दीन ।

मग परिग्रहाचें उपशमन । अपरिग्रही जाण करिताति ॥२७॥

त्या मठाचिया आशा । शिष्यसंप्रदायवशा ।

कलहो लागे आपैसा । विरोधु संन्यासा परिग्रहें ॥२८॥

परिग्रहो जिणोनि गाढा । लंगोटी त्यजूनि जाहला उघडा ।

नागवे माथां घे‌ऊनि घडा । लाविल्या झाडा शिंपित ॥२९॥

त्या वृक्षाचें कोणी पान तोडी । त्यासी आक्रोशें कलह मांडी ।

थोर परिग्रहाची सांकडी । दुःखें पीडी सर्वांतें ॥३०॥

आवडीं केला जो परिग्रहो । तो तो उपजवी दुःखकलहो ।

हा होतांही अनुभवो । वैराग्य पहा हो उपजेना ॥३१॥

ऐशी परिग्रहाची कथा । देखोनि देखणा जो ज्ञाता ।

आसक्ती सांडोनि सर्वथा । अकिंचनपंथा लागला ॥३२॥

प्रपंच अनित्य नाशवंत । तेथील संग्रह काय शाश्वत ।

ऐसें विवंचूनि समस्त । अकिंचनचित्त ते जाहले ॥३३॥

परिग्रहामाजीं गाढा । देहपरिग्रहाचा खोडा ।

मिथ्यात्वें फोडी रोकडा । तो विवेकें गाढा ज्ञाता पैं ॥३४॥

जेथ देहपरिग्रह मिथ्या जाहला । तो अनंत सुखाच्या घरा आला ।

ज्या सुखासी अंत न वचे केला । त्या पावला निजसुखा ॥३५॥

परिग्रहो दुःखवंतु । हा ’कुररी’ गुरुत्वें वृत्तांतु ।

तुज सांगेन साद्यंतु । उपहासें अवधूतु बोलिला ॥३६॥

तंव राजा मनीं चमत्कारला । म्हणे मी राज्यपरिग्रहें गुंतला ।

देहपरिग्रहें बंदी पडला । पाहिजे केला हा त्यागु ॥३७॥

ऐसा राजा सवैराग्यु । करूं पाहे सर्वत्यागु ।

श्रवणें जाहला तो सभाग्यु । होय योग्यु निजज्ञाना ॥३८॥

कुररी-गुरुत्वें जाणा । परिग्रहत्यागविवंचना ।

आणावया जी मना । सादर श्रवणा करीतसे ॥३९॥



सामिषं कुररं जघ्नुर्बलिनो ये निरामिषाः ।

तदामिषं परित्यज्य स सुखं समविन्दत ॥ २ ॥



’कुरर’ बोलिजे टिटवा । पावला आमिषकवळु बरवा ।

तेणें तेथेंची भक्षवा । तो लोभस्वभावा ठेविला ॥४०॥

तें आमिष देखोनियां फार । बळी जे निरामिष कुरर ।

ते धांविन्नले अतिसत्वर । लहान थोर मिळोनि ॥४१॥

हिरोनि घे‌ऊं पाहती बळें । हें जाणोनियां तो पुढें पळे ।

पळतां देखोनि एक वेळे । त्वरें तत्काळें वेढिला ॥४२॥

त्या आमिषाचिया चाडा । थोर मांडला झगडा ।

मारूं लागले फडफडां । चहूंकडा निष्ठुर ॥४३॥

एक झडपिती पांखीं । एक चपेटे हाणिती नखीं ।

एक विदारिती मुखीं । परम दुःखी होतसे ॥४४॥

आमिष-कवळें गुंतलें मुख । मारितां दे‌ऊं न शके हाक ।

खस्तावेस्त करितां देख । बोलावया मुख त्या नाहीं ॥४५॥

हे माझे स्वजाती पहा हो । सांडोनियां सुहृदभावो ।

मज कां करूं आले अपावो । तो अभिप्रावो विवंची ॥४६॥

म्हणे माझिया दुःखासी मूळ । मजपाशील आमिष-कवळ ।

तो त्यजोनियां तत्काळ । सुखी सुनिश्चळ बैसला ॥४७॥

जेथ आमिषकवळु पडे । तेथ कलहाचा गोंधळ मांडे ।

परस्परें फुटती मुंडें । ठेंचिती तोंडे येरयेरां ॥४८॥

आमिष त्यजोनि बैसला देख । तो पाहे कलहाचें कौतुक ।

मूळ परिग्रहो तेथें दुःख । परम सुख त्यागितां ॥४९॥

माड्या गोपुरें धवळारा । धनधान्य नाना अंबरा ।

रत्नें प्रवाल धन-पुत्र-दारा । हा समुदायो खरा परिग्रहो ॥५०॥

या समस्त परिग्रहाचें मूळ । देहबुद्धि गा केवळ ।

तेहीं अभिमानें सबळ । एवं सर्वांस मूळ अभिमानु ॥५१॥

तो अभिमानु जैं सांडे । तैं प्रपंचाचें मूळ खंडे ।

मूळ छेदिल्या जेवीं उलंडे । अतिप्रचंडे तरुवर ॥५२॥

अभिमान देहबुद्धिजीवन । देहबुद्धि संगास्तव गहन ।

उभयसंगु तो आयतन । निवासस्थान परिग्रहो ॥५३॥

एवं अन्योन्य सापेक्षक । येरयेरा आवश्यक ।

याचे त्यागीं परम सुख । अतिदुःख तो परिग्रहो ॥५४॥

परिग्रहत्यागाचें मूळ जाण । आधीं त्यजावा अभिमान ।

तेणेंवीण त्यागु तो विटंबन । केल्या जाण हो‌ईल ॥५५॥

अभिमानसहित सकळ सांडे । तैं पडती सुखाचे पायमांडे ।

तें सुख न बोलवे तोंडें । शब्द मुरडे लाजोनि ॥५६॥

अभिमान जा‌ऊन वर्तन । कैसें राया म्हणसी जाण ।

तें अर्भक-गुरुत्वलक्षण । तुज संपूर्ण सांगेन ॥५७॥



न मे मानापमानौ स्तो न चिन्ता गेहपुत्रिणाम्‌ ।

आत्मक्रीड आत्मरतिः विचरामीह बालवत्‌ ॥ ३ ॥



बाल माझें तुझें न म्हणे । उंच नीच कांही नेणे ।

यालागीं मानापमान तेणें । सुखें साहणें सर्वथा ॥५८॥

तिमासांचेनि बाळकें । मानु कोण हें नोळखे ।

अपमानु तोही न देखे । आपुलेनि सुखें क्रीडत ॥५९॥

दुजेपणातें नातळे । बालक आपुलियाचि लीळें ।

आप‍आपणियाशींच खेळें । आपुलेनि मेळें आपण ॥६०॥

देहगेहांची चिंता । बाळासि नातळे सर्वथा ।

स्वभावेंचि निश्चिंतता । चिंताकथा त्या नाहीं ॥६१॥

न देखतां दुजी स्थिती । बाळका आपुली आपणिया प्रीती ।

आपुली आपणिया अतिरती । तैसी गती योगिया ॥६२॥

योगियासी प्रपंचाचें भान । सत्यत्वें नाहीं जाण ।

यालागीं मानापमान । दोन्ही समान तयासी ॥६३॥

चित्रींचेनि सापें खादला । तो चित्रींचेनि अमृतें वांचला ।

तेवीं जिण्या मरण्या मुकला । निश्चळ ठेला निर्द्वंद्वें ॥६४॥

गृहदारापुत्रचिंता । हे समूळ मिथ्या वार्ता ।

स्वदेहो सत्यत्वें असता । तरी करूं लाहता चिंतेतें ॥६५॥

भवमूळ कल्पना जाण । ते कल्पना मना‌आधीन ।

तें मन स्वरूपीं जाहलिया लीन । तेव्हां वस्तु-चिद्घन सर्वत्र ॥६६॥

तेणें स्वरूपानुसंधानें । सुखें क्रीडतु चिद्धनें ।

क्रीडा दैवयोगें करणें । देहाभिमानें विरहित ॥६७॥

पावोनि निजसुखप्राप्ती । मन‍आदि इंद्रियें उपरमती ।

अणुभरी स्फुरेना वृत्ती । ’समाधि’ बोलती या नांव ॥६८॥

तेचि स्वरूपीं ठेवूनि मन । बाह्यस्फूर्तीचें स्फुरे भान ।

ते दशा गा ’व्युत्थान’ । साधुजन बोलती ॥६९॥

उंबर्‍यावरी ठेविला दिवा । तो जेवीं देखे दोंही सवा ।

तैसी व्युत्थानदशा जीवभावा । उभय स्वभावा देखणी ॥७०॥

लवण-जळा समरसता । तेवीं स्वरूपीं विरवूनि चित्ता ।

समाधिव्युत्थाना हाणी लाथा । निजीं निजस्वरूपता पावोनि ॥७१॥

त्यासी कोणाचा मानापमान । गृहपुत्रचिंता करी कोण ।

स्वरूपीं हारपलें मन । निजसमाधान पावला ॥७२॥

मनेंवीण जें विहरण । तें बालकाच्या ऐसें जाण ।

दैवयोगें चलनवलन । वृत्तिशून्य वर्तत ॥७३॥



द्वावेव चिन्तया मुक्तौ परमानन्द आप्लुतौ ।

Wयो विमुग्धो जडो बालो यो गुणेभ्यः परं गतः ॥ ४ ॥



थोर् चिंतेचा आवर्त् । जेथ् ब्रह्मादिक् बुडत् ।

ते आवर्तीं दोघे मुक्त् । परीस् निश्चित् यदुवीरा ॥७४॥

दोघां नाहीं द्वैतभान् । दोघे नेणती मानापमान् ।

दोघे सुखें सुखसंपन्न् । दोघे मनेंवीण् वर्तती ॥७५॥

एकासी पुढे भेटेल् दुःख् । दुजेनि जिंतिलें सुखदुःख् ।

एकासी मुग्धतेचें सुख् । दुज्या देख् निजज्ञान् ॥७६॥

पाहतां बाळकाचे ठायीं । गुप्तवासना असे देहीं ।

ते अंकुरीजोनि पाही । अवश्य् अपायीं घालील् ॥७७॥

तैसा नव्हे योगिया गुणातीत् । जो पूर्णानंदें पूर्णभरित् ।

त्यासी सुखदुःखाची मात् । नाहीं जगांत् सर्वथा ॥७८॥

देहीं दिसे जीव् वर्तत् । तो केवीं झाला गुणातीत् ।

ऐसे म्हणसी तो वृत्तांत् । ऐक् साद्यंत् सांगेन् ॥७९॥

साधकें सेवूनि साधुजन् । वाढविला सत्त्वगुण् ।

वाढलेनि सत्त्वें जाण् । ज्ञानसाधन् साधिलें ॥८०॥

साधिलेनि ज्ञानसाधनें । छेदी रजतमांचीं विंदानें ।

जें मोहममतेचीं दारुणें । उभय् भोगजन्यें कर्मठां ॥८१॥

एवं वाढलेनि सत्त्वोत्तमें । निर्दळलीं रजतमें ।

सत्त्व् एकलेपणें निमे । स्वयें उपशमें तें जाणा ॥८२॥

जंव् जंव् काष्ठसंभार् असे । तंव् तंव् अग्नि जाळी उल्हासें ।

सरलेनि काष्ठलेशें । अग्नि प्रवेशे निजतेजीं ॥८३॥

ऐसी जिणोनि गुणावस्था । योगी पावला गुणातीतता ।

त्यासी न् बाधी भवव्यथा । प्रलयकल्पता झालिया ॥८४॥

ज्या सुखासी नाहीं अंत् । तें सुख् स्वरूपें झालें प्राप्त् ।

ते देहीं वर्ततां देहातीत् । चिंता‌आवर्त् त्यां नाहीं ॥८५॥

एकाकी जाहल्यावीण् तत्त्वतां । ते अवस्था न् चढे हाता ।

येचिविशीं नृपनाथा । ’कुमारी’ गुरुकथा सांगेन् ॥८६॥



क्वचित्‌ कुमारी त्वात्मानं वृणानान्‌ गृहमागतान्‌ ।

स्वयं तानर्हयामास् क्वापि यातेषु बन्धुषु ॥ ५ ॥



कोणी एके कुमारीसी । घरीं राखण ठेवूनि तिसी ।

पिता माता स्वगोत्रेसीं । गेली यात्रेसी कुळदेवा ॥८७॥

ते कुमारीचें विवाहलग्न । पूर्वीं नेमिलें होतें जाण ।

त्या निश्चयालागीं ब्राह्मण । घरा संपन्न पैं आले ॥८८॥

पुसती घरीं आहे कोण । लाजे नोवरी धरी मौन ।

त्यांसी न देतां दर्शन । पूजाविधान ते मांडी ॥८९॥

वातायनद्वारा आसनें । दिधलीं समस्तांकारणें ।

गंधाक्षता सुमनें पानें । दिधले मौनें उपचार ॥९०॥

देखोनि पूजेचें विधान । जाणों सरले ते ब्राह्मण ।

घरीं नोवरीचि आहे जाण । हें चतुरलक्षण तियेचें ॥९१॥

त्यांच्या पाहुणेराची चिंता । उशिरां ये‌ईल माझी माता ।

ते काळीं साळीं सडितां । विलंबु सर्वथा हो‌ईल ॥९२॥



तेषामभ्यवहारार्थं शालीन्‌ रहसि पार्थिव ।

अवघ्नन्त्याः प्रकोष्ठस्थाश्चक्रुः शङ्खाः स्वनं महत्‌ ॥ ६ ॥



ऐसें विचारूनि जाण । साळी कांडूं रिघे आपण ।

ते कंडणकाळींचे विंदान । चतुरलक्षण परियेसीं ॥९३॥

घावो घालितां कांडणा । उठी झणत्कार करकंकणा ।

तेणें नादें लाजोनि जाणा । विचारु मनामाजीं करी ॥९४॥



सा तज्जुगुप्सितं मत्वा महती व्रीडिता ततः ।

बभञ्जैकैकशः शङ्खान्‌ द्वौ द्वौ पाण्योरशेषयत्‌ ॥ ७ ॥



या शंखवलयांचा ध्वनि । पडेल पाहुण्यांचें कानीं ।

ते अत्यंत लाज मजलागुनि । नववधु कांडणीं बैसली ॥९५॥

त्यांच्या कानीं ध्वनि न पडे । कांडण तरी चाले पुढे ।

ऐसें विचारोनि रोकडें । कंकणाकडे पाहिलें ॥९६॥

पाहतां दिसे ते अबला । विचार वृद्धाहोनि आगळा ।

करीचा कंकणखळाळा । युक्तीं वेल्हाळा विभागी ॥९७॥

जरी कंकण फोडूं आतां । तरी ते मुहूर्तींच अशुभता ।

शतायु हो माझा भर्ता । न फोडी सर्वथा या हेतु ॥९८॥

अति बुद्धिमंत ते कुमारी । हळूचि कंकणें उतरी ।

ते ठेवी जतनेवरी । राखे दों करीं दोनी ॥९९॥

दोनी कंकणें उरवूनी । कांडूं बैसली कांडणीं ।

दोंहीमाजीं उठे ध्वनी । ऐकोनि कानीं लाजिली ॥१००॥



उभयोरप्यभूद्‌ घोषो ह्यवघ्नन्त्याः स्वशङ्खयोः ।

तत्राप्येकं निरभिददेकस्मान्नाभवद्ध्वनिः ॥ ८ ॥



म्हणे दोघांचा संगु एके स्थानीं । तेथें सर्वथा न राहे ध्वनी ।

दोंतील एक वेगळें काढोनी । बसे कांडणीं कुमारी ॥१॥

एकपणीं कांडितां । ध्वनि नुठेचि तत्त्वतां ।

तो उपदेशु नृपनाथा । झालों शिकता मी तेथ ॥२॥



अन्वशिक्षमिमं तस्या उपदेशमरिन्दम ।

लोकाननुचरन्नेतान्‌ लोकतत्त्वविवित्सया ॥ ९ ॥



जिणोनि प्रतिस्पर्धी भूपाळ । किंकर केले राजे सकळ ।

तूं अरिमर्दन सबळ । मिथ्या केवळ तो गर्व ॥३॥

कामक्रोधादि अरिवर्ग । न जिणतां सकळ साङ्ग ।

’अरिमर्दन’ हा बोल व्यंग । हो‌ईल चांग ये अर्थी ॥४॥

कामादिक सहा वैरी । येणें उपदेशशस्त्रधारीं ।

जिणोनि घालितां तोडरीं । मग संसारी अरि नाहीं ॥५॥

लोकांवेगळा अवधूतु । म्हणसी कुमारी ते घरांआंतु ।

तो एकांतींचा वृत्तांतु । कैसेनि प्राप्तु तुज झाला ॥६॥

राहोनियां विजनस्थानीं । विश्वासोनि गुरुवचनीं ।

दृढ बैसोनि आसनीं । निजतत्त्व ध्यानीं आकळिलें ॥७॥

त्याचि तत्त्वनिश्चयालागुनी । मी विचरतसें ये मेदिनी ।

निजात्मभावो जनीं वनीं । दृढ करोनि पाहतसें ॥८॥

होतां दृश्येंसीं भेटी । दृश्य दृश्यत्वें न पडे मिठी ।

द्रष्टेपणही घालोनि पोटीं । ऐशिया दृष्टीं विचरत ॥९॥

अंगीकारितां गुरुत्वगुण । देखतां जगाचें दर्शन ।

मज होतसे चैतन्यभान । ऐसेन जाण मी विचरत ॥११०॥

ऐशिया निजदृष्टीं वीरा । मज विचरतां चराचरा ।

अवचटें कुमारीमंदिरा । त्याचि अवसरा मी आलों ॥११॥

करितां कंकणविवंचना । निजस्वार्थाचिया खुणा ।

पाहोनि घेतलें ज्या लक्षणा । ते विचक्षणा परियेसीं ॥१२॥



वासे बहूनां कलहो भवेद्‌ वार्ता द्वयोरपि ।

एक एव चरेत्तस्मात्‌ कुमार्या इव कङ्कणः ॥ १० ॥



जेथ होय बहुतांची वस्ती । तेथ अनिवार कलहप्राप्ती ।

दोघे बैसल्या एकांतीं । वार्ता करिती बहुविधा ॥१३॥

जेथें गोष्टीखालीं काळु जाये । तेथें निजस्वार्थु हों न लाहे ।

यालागीं मी पाहें । विचरत आहें एकाकी ॥१४॥

एकाकी एकाग्रता । साधिल्या थोर लाभु ये हाता ।

येचविषयीं शरकर्ता । गुरु तत्त्वतां म्यां केला ॥१५॥



मन एकत्र संयुज्याज्जितश्वासो जितासनः ।

वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणमतन्द्रितः ॥ ११ ॥



वैराग्येंवीण अभ्यासु घडे । तेथ विषयचोर उठती गाढे ।

कामाचा घाला पडे । मुद्दल बुडे निजज्ञान ॥१६॥

विवेकदीप करूनि धुरे । निरसी अज्ञानाचें अंधारें ।

वैराग्याचें बळ पुरें । महामुद्रेचेनि योगें ॥१७॥

प्राणापानाची चुकामुकी । झाली होती बहुकाळ कीं ।

ते अभ्यासबळें एका‌एकीं । केली वोळखी दोघांसी ॥१८॥

वोळाखीसवेंचि जाण । पावली जुनाट पहिली खूण ।

दोघां पडिलें आलिंगन । समाधान समसाम्यें ॥१९॥

दृढ बैसोनि आसनीं । ऐशी प्राणापान मिळणी ।

करूनि लाविली निशाणी । ब्रह्मस्थानीं रिघावया ॥१२०॥

ब्रह्मगिरीचिया कडा । शमदमें घालोनियां वेढा ।

प्रत्याहाराचा झगडा । पुढिले कडां लाविला ॥२१॥

प्राणापानांच्या विवरीं । पहिली ओळखी होती खरी ।

माळ लाविली अभेदकरीं । मन एकाग्रीं राखोनि ॥२२॥

एकाग्रतेचेनि कल्लोळें । पुढारें न ढळवे चालिले बळें ।

उल्हाटयंत्राचेनि मेळें । षट्चक्रपाळें भेदिलें ॥२३॥

वैराग्याचीं वज्रकवचें । निधडे वीर ले‌ऊनि साचे ।

एकाग्रताबळें बळाचें । झळके ध्यानाचें करीं खड्ग ॥२४॥

नवल खड्‍गांचा वाहो । लहान थोर निवटी पहा हो ।

संमुख आलिया संदेहो । न लगतां घावो छेदित ॥२५॥

निर्दाळूनि आळसासी । दासी केलें निद्रेसी ।

ऐसें सावधान अहर्निशीं । योगदुर्गासी झोंबती ॥२६॥

रणरंगींचे वीर गाढे । निजबळें चालिले पुढें ।

सत्रावीचें पाणीयाडें । जिंतिलें रोकडें महावीरीं ॥२७॥

तेथ युद्ध झालें चांग । कामादिक अरिषड्वर्ग ।

रणीं पाडिले अमोघ । सतेज खड्ग झळकत ॥२८॥

ऐसे वैरी पाडूनि रणीं । प्राशिलें सत्रावीचें पाणी ।

तंव अनुहताची सुडावणी । दुर्गामधोनि ऊठली ॥२९॥

तेथ सोहंवीराची एकाग्रता । होतां भीतरील भेदु आला हाता ।

दुर्गराखती । अहंममता । मरों सर्वथा टेंकली ॥१३०॥



यस्मिन्मनो लब्धपदं यदेत

च्छनैः शनैर्मुञ्चति कर्मरेणून्‌ ।

सत्त्वेन वृद्धेन रजस्तमश्च

विधूय निर्वाणमुपैत्यनिन्धनम्‌ ॥ १२ ॥



कामक्रोधादि महाशूर । पुत्र रणीं पडले थोर ।

तेणें दुःखें अतिजर्जर । मरणतत्पर दिसताति ॥३१॥

ऐसी ऐकोनि दुर्गाची वार्ता । उल्हासु वीरांचिया चित्ता ।

उठावा दीधला मागुता । दुर्ग सर्वथा घ्यावया ॥३२॥

निजधैर्ये वीर अदट । निजसत्त्वें अति‌उद्भट ।

पुढें निर्धारितां वाट । थोर अचाट देखिलें ॥३३॥

कर्मरेणूंचे दुर्धर घाट । विधिवादें अवघड वाट ।

हळूहळू उल्लंघितां अचाट । समूळ सपाट तो केला ॥३४॥

पुढां रजतमाचें आगड । खोलपणें अत्यंत गूढ ।

घालूनि निवृत्तीचे दगड । सत्त्वें सुदृढ बूजिलें ॥३५॥

सांचलू नव्हतां बाहेरी । जिणोनि मनकर्णिकावोवरी ।

माळ* न चढविली ब्रह्मगिरी । ब्रह्मरंध्रीं उसळले ॥३६॥ [*दोराची शीडी]

तेथ जैताची एक घायी । अनुहत निशाण लागलें पाहीं ।

शोधितां पारखें कोणी नाहीं । केलें ठायीं स्ववश ॥३७॥

तेथ रजतमाच्या वाटा । सहजें झाल्या सपाटा ।

हरिखें रामराज्याचा चोहटा । धेंडे दारवंटा पीटिले ॥३८॥

पारिखें कोणी न पडे दृष्टी । ध्यानखड्गाची सोडिली मुष्टी ।

वैराग्यकवचाचिया गांठी । समदृष्टीं सोडिल्या ॥३९॥

ध्येय ध्यान ध्याता । त्रिपुटी न दिसे पाहतां ।

ध्यानखड्ग तत्त्वतां । न धरी सर्वथा या हेतू ॥१४०॥

दारुण युद्धसामग्री । सत्त्वें केली होती भारी ।

ते साधने सांडिलीं दुरी । कोणी वैरी असेना ॥४१॥

तन्मयतेचें छत्र धरूनी । समसाम्यसिंहासनीं ।

बैसला सहज समाधानी । त्यागी वोंवाळुनी जीवभावो ॥४२॥

शोधित वाढला सत्त्वगुण । तेणें सर्वस्वें केलें निंबलोण ।

पायां लागोनि आपण । स्वयें जाण उपरमला ॥४३॥

जैसा अग्नि असे काष्ठांच्या मेळीं । मंथिल्या काष्ठाची करी होळी ।

काष्ठ नाशूनि तत्काळीं । त्यजूनि इंगळीं उपशमे ॥४४॥

तैसें वाढोनि सत्त्व उत्तम । नाशूनि सांडी रजतम ।

पाठीं सत्त्वाचाही संभ्रम । स्वयें उपरम पावला ॥४५॥

तेथें निमालें जीवाचें जीवपण । ज्ञातृत्वेंसीं निमालें ज्ञान ।

निमालें प्रपंचाचें भान । चिन्मात्र पूर्ण कोंदलें ॥४६॥



तदैवमात्मन्यवरुद्धचित्तो

न वेद किञ्चिद्‌ बहिरन्तरं वा ।

यथेषुकारो नृपतिं व्रजन्त

इषौ गतात्मा न ददर्श पार्श्वे ॥ १३ ॥



ऐसी चिन्मात्र परिपूर्णता । तेथ निरोधूनि आणितां चित्ता ।

चित्त पावे चैतन्यता । जाण सर्वथा नरवीरा ॥४७॥

तेव्हां अंतरीं चैतन्यघन । बाह्य चिन्मात्र परिपूर्ण ।

आणिक न दिसे गा जाण । वृत्तीनें आण वाहिली ॥४८॥

पाहतां ध्येय ध्याता ध्यान । जेथ उल्हासें विगुंतलें मन ।

ते ’संप्रज्ञातसमाधी’ जाण । गुणेंवीण भोगिती ॥४९॥

तेथ निःषेष समरसे मन । झाला सुखरूप चिद्‍घन ।

ते समाधी परम कारण । विचक्षण बोलती ॥१५०॥

ब्रह्म इंद्रियां गोचर नसे । गुण गेलिया डोळां दिसे ।

हे अनुभव्यासीचि भासे । बोलावें ऐसें तें नव्हे ॥५१॥

येथ शास्त्रें विषम झालीं वादें । ’नेति नेति’ म्हणितलें वेदें ।

थोटावलीं योगिवृंदें । अनुभवी निजबोधें जाणती ॥५२॥

तेथ हेतु-मातु-दृष्टांतु । समूळ बुडाला समस्तु ।

अद्वैतवादाची मातु । ज्या ठायांतु लाजिली ॥५३॥

सबाह्य समदर्शन । हे अनुभवाची निर्वाणखूण ।

’शरकार’ गुरु केला जाण । हेंचि लक्षण लक्षूनि ॥५४॥

तावूनि उजू करितां बाण । दृढ लागलें अनुसंधान ।

इतुकेन प्रपंचाचें भान । खुंटलें जाण तयाचें ॥५५॥

निशाण भेरी वाजंतरें । रथ गज सैन्य संभारें ।

राजा गेला अतिगजरें । नेणिजे शरकारें शरदृष्टीं ॥५६॥

मागूनि रायाचा हडपी आला । तो पुसे ये मार्गी राजा गेला ।

येरु म्हणे नाहीं देखिला । गेला कीं न गेला कोण जाणे ॥५७॥

तो शरकारू देखिला दृष्टीं । हे ऐकोनि तयाची गोष्टी ।

जगीं एकाग्रता मोठी । प्रपंच दृष्टीं येवों नेदी ॥५८॥

हेंचि साधावया साधन । गृहारंभेंवीण एकपण ।

’सर्प’ गुरु केला जाण । हेंचि लक्षण देखोनि ॥५९॥



एकचार्यनिकेतः स्याद्‌ अप्रमत्तो गुहाशयः ।

अलक्ष्यमाण आचारैर्मुनिरेकोऽल्पभाषणः ॥ १४ ॥



सर्प सांघातु न साहे । एकाकी सुखें विचरत जाये ।

सदा सावधान राहे । श्वासु वाये जावों नेदी ॥१६०॥

तैसीच योगियाची गती । न साहे द्वैताची संगती ।

एकाकी वसे एकांतीं । जनाप्रती अलक्ष्य ॥६१॥

विषमाचा संगु न करी । परी समाचाही संगु न धरी ।

निघे देह संगाबाहेरी । त्वचेचे परी सर्पाचे ॥६२॥

सदा सावधानबुद्धी । लवनिमेष वायां जावों नेदी ।

अनुसंधान त्रिशुद्धी । तुटों नेदी सर्वथा ॥६३॥

सर्प बिळामाजीं रिघें बळें । मार्गीं मागू देखती सकळें ।

धाला भुकेला हें त्यां न कळे । गेला कळे सर्वांसी ॥६४॥

तैसाचि योगियाही योगबळें । न राहे जनांमाजीं जनमेळें ।

गुहेमाजीं पडिला लोळे । एकला खेळे एकपणीं ॥६५॥

हो का योगियांचा आचार । करितां देखती लहान थोर ।

सविकल्पनिर्विकल्प विचार । न कळे साचार कोणासी ॥६६॥

एक म्हणती कर्मठ । एक म्हणती कर्मभ्रष्ठ ।

एक म्हणती आत्मनिष्ठ । कळेना स्पष्ट कोणासी ॥६७॥

सर्पास बोलणेंचि नाहीं । बोले तरी अल्प कांहीं ।

तैसाच योगिया पाहीं । वाग्वादीं नाहीं सादर ॥६८॥

आंतुले कृपेचेनि बळें । बोले मृदु मंजुळ कोंवळें ।

श्रवणासी दोंदें एकवेळे । तेणें वचनमेळें निघालीं ॥६९॥

बोलणें तरी अति‌अल्प । परी छेदी संकल्पविकल्प ।

त्याच्या बोलाचे स्वरूप । सत्यसंकल्प जाणती ॥१७०॥

जो एकाकी उदास । ज्याचें परमार्थीं मानस ।

तेणें गृहारंभाची आस । वृथा प्रयास न करावे ॥७१॥



गृहारम्भोऽति दुःखाय विफलश्चाध्रुवात्मनः ।

सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ॥ १५ ॥



मूळीं गृहारंभ तें दुःख । कष्ट करितां दुःखकारक ।

निपजविलें त्रिमाळिक । तें अध्रुव देख सर्वथा ॥७२॥

जेथें संसारचि नाशवंत । देह प्रत्यक्षाकारें असंत ।

तेथींचें गृह काय शाश्वत । मूर्ख मानित सत्यत्वें ॥७३॥

जें गर्भीच निमालें । तें उपजतां जातक केलें ।

मृताचें जन्मनांव ठेविलें । तैसें गृह केलें असंत ॥७४॥

तोही असंतु आरंभ कुडा । मृत्तिकेसाठीं लावी झगडा ।

भांडवी दगडासाठीं कां लांकुडा । सुहृदभिडा सांडोनि ॥७५॥

वोळंबा घर करी सायासें । त्यामाजीं सर्प राहे सावकाशें ।

न शिणतां अप्रयासें । परघरवासें संतुष्ट ॥७६॥

तैसाचि योगियाही जाण । न धरी देहगेह अभिमान ।

परगृहीं वसे निरभिमान । सुखसंपन्न सर्वदा ॥७७॥

एकही गृह न करावें । हें सत्य मानिलें जीवें ।

एवढी सृष्टि केली देवें । बाधूं न पवे त्या केवीं ॥७८॥

सृष्टि रचिली कैसेनी । निपजली कोणापासूनी ।

येचि अर्थी गुरु कांतिणी । लक्षण लक्षुनी म्यां केली ॥७९॥



एको नारायणो देवः पूर्वसृष्टं स्वमायया ।

संहृत्य कालकलया कल्पान्त इदमीश्वरः ॥ १६ ॥



नरांचे आश्रयस्थान । यालागीं बोलिजे ’नारायण’ ।

जीवाचें तोचि जीवन । स्वामी नारायण सर्वांचा ॥१८०॥

ऐसा एक नारायण । तेणें पूर्वी जग सृजिलें जाण ।

उपकरणसामग्रीवीण । केलें निर्माण जगांचे ॥८१॥

एकलेनि सामग्रीवीण । केवीं केलें जग संपूर्ण ।

स्वमायाक्षोभवूनि जाण । करी निर्माण जगाचें ॥८२॥

ते निजमायेच्या पोटीं । असंख्य जीवसामग्रीच्या कोटी ।

ते माया अवलोकिली दृष्टीं । तोचि उठा‌उठी निजकाळु ॥८३॥

ऐसी निजमाया अवलोकिली । ते निजांगावरी नांदविली ।

परी अंगीं लागों नाहीं दिधली । हे अलिप्तता केली तो जाणे ॥८४॥

धु‌ई दाटली आकाशीं । आकाश नातळे धु‌ईसी ।

तैसी निजांगे वाढवूनि मायेसी । अलिप्त तियेसी वर्ततु ॥८५॥

उदकें कमळिणी वाढविली । ते जळ आवरी निजदळीं ।

तैसी माया आनंद आकळी । चित्सत्ता मोकळी सदंशेंसीं ॥८६॥

स्वमायेसी जो अधिष्ठान । मायेसी नांदावया तोचि भुवन ।

एवं मायानियंता नारायण । सत्य जाण सर्वथा ॥८७॥

रजोगुण सृजी सृष्टीसी । सत्त्वगुण प्रतिपाळी तिसी ।

कल्पांतीं क्षोभवोनि तमोगुणासी । काळरूपेंसीं संहारी ॥८८॥

हे मायेची क्षोभक शक्ती । असे नारायणाचे हातीं ।

यालागीं संहारिता अंतीं । ईश्वरु म्हणती या हेतू ॥८९॥



एक एवाद्वितीयोऽभूदात्माधारोऽखिलाश्रयः ।

कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु ।

सत्त्वादिष्वादिपुरुषः प्रधानपुरुषेश्वरः ॥ १७ ॥

परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञितः ।

केवलानुभवानन्द सन्दोहो निरुपाधिकः ॥ १८ ॥



एवं संहारोनि कार्यकारण । एक अद्वितीय नारायण ।

एकपणें परिपूर्ण । गुणागुण निरसोनि ॥१९०॥

एकला एकु नारायण । हेंही तेथ म्हणे कोण ।

हें अद्वितीय लक्षण । भेदशून्य अवस्था ॥९१॥

’विजातीयभेद’ ते ठायीं । नसे ’सजातीयभेद’ कांहीं ।

’स्वगतभेदु’ तोही नाहीं । भेदशून्य पाहीं ये रीतीं ॥९२॥

ऐसा अभेदु जो साचारु । तोचि प्रकृतिपुरुषांचा ईश्वरु ।

नियंता तो परावरु । तोही निर्धारु परियेसीं ॥९३॥

प्रकृति पुरुष हे दोन्ही । कल्पिलीं जेणें अमन-मनीं ।

तो ईश्वर होय भरंवसेनी । त्याचे सामर्थ्येंकरूनि वर्तती ॥९४॥

प्रकृतीतें चेतविती सत्ता । तेचि याची पुरुषता ।

यालागीं प्रकृतीचा भर्ता । होय सर्वथा हाचि एकु ॥९५॥

’पर’ जे अज-प्रमुख । ’अवर’ मनुमुख्य स्थावरांतक ।

यांचा नियंता तो देख । सर्वचाळक सर्वांचा ॥९६॥

ज्याचे आज्ञेवरी पाहें । सैरा वायु जा‌ऊं न लाहे ।

समुद्र वेळेमाजीं राहे । सूर्य वाहे दिनमान ॥९७॥

ज्याची आज्ञा करूनि प्रमाण । बारा अंगुळें विचरे प्राण ।

परता जा‌ऊं न शके जाण । आज्ञेभेणें सर्वथा ॥९८॥

आज्ञा जाणोनि धडफुडी । मेरु बैसका न सोडी ।

चेतना आज्ञा करी गाढी । अचेतन कुडी चेतवी ॥९९॥

तो स्वयें तंव निराधार । परी झाला विश्वासी आधार ।

जेवीं सर्पाभासा दोर । दिसे साचार आश्रयो ॥२००॥

सत्त्वादिका ज्या गुणशक्ती । आवरूनि निजकाळगती ।

समत्वा आणिल्या स्थिती । निजप्रकृतीमाझारीं ॥१॥

तेहि प्रकृती उपरमोनी । राहिली असे निर्गुणस्थानीं ।

जेवीं वट बीजीं सामावोनि । केवळपणीं राहिला ॥२॥

तैसा उपाधि गिळूनि सकळ । निरुपाधिक केवळ ।

जेवीं काढिलिया मंदराचळ । राहे निश्चळ क्षीराब्धी ॥३॥

नाना अलंकार ठसे । घातलिया जेवीं मुसे ।

पूर्वरूप सोनें जैसें । होय तैसें केवळ ॥४॥

नाना नक्षत्रावलोकु । निजतेजें लोपी अर्कु ।

तैसा उपाधि गिळूनि एकु । निरुपाधिकु उरलासे ॥५॥

हो कां ग्रीष्माच्या अंतीं । बीजें लीन होतीं क्षितीं ।

तैशी लीन हो‌ऊनि प्रकृति । केवळ सुखमूर्ती उरलासे ॥६॥

ऐसा निरुपाधिक केवळ । सुखस्वरूपानंदकल्लोळ ।

चिन्मात्रतेजें बहळ । नित्यनिर्मळ सदंशें ॥७॥

तेणें ज्ञानस्वरूपें अनंतें । सृजनकाळ अवस्थेतें ।

सृजिता झाला सृष्टीतें । तेंही निरुतें अवधारीं ॥८॥



केवलात्मानुभावेन स्वमायां त्रिगुणात्मिकाम्‌ ।

सङ्क्षोभयन्सृजत्यादौ तया सूत्रमरिन्दम ॥ १९ ॥

तामाहुस्त्रिगुणव्यक्तिं सृजन्तीं विश्वतोमुखम्‌ ।

यस्मिन्प्रोतमिदं विश्वं येन संसरते पुमान्‌ ॥ २० ॥



तेणें निजात्मकाळसत्तें । अवलोकिलें निजमायेतें ।

ते क्षोभोनियां तेथें । निजसूत्रातें उपजवी ॥९॥

तेचि बोलिली ’क्रियाशक्ती’ । करिती झाली त्रिगुणव्यक्ती ।

अहंकारद्वारा सृतिजी । जग‍उत्पत्तीतें मूळ ॥२१०॥

तेथें गुणागुणविभाग । सुर नर आणि पन्नग ।

अध ऊर्ध्व मध्यभाग । रचिलें जग तत्काल ॥११॥

ब्रह्मांडीं सूत्र जाण । पिंडू वर्तवी प्राण ।

पिंडब्रह्मांडविंदान । कर्त्री जाण ’क्रियाशक्ति’ ॥१२॥

जीव करावया संसारी । षड्‌विकार वाढवी शरीरीं ।

षडूर्मी त्यामाझारीं । जीव संसारीं संचरवी ॥१३॥

एवढी संसार‍उत्पत्ती । करावया इची व्युत्पत्ती ।

यालागीं नांवें ’क्रियाशक्ती’ । सांख्यसंमतीं बोलिजे ॥१४॥

या क्रियाशक्तिसूत्राचे ठायीं । जग ओतिलें असे पाहीं ।

आडवेतिडवे ठायींचे ठायीं । गोंवून लवलाहीं वाढत ॥१५॥

दृढबंध देहाभिमाना । दे‌ऊन संसारी करी जना ।

उपजवी अनिवार वासना । योनीं नाना जन्मवी ॥१६॥

पित्याचेनि रेतमेळें । रजस्वलेचेनि रुधिरबळें ।

उकडतां जठराग्निज्वाळें । बहुकाळें गोठलें ॥१७॥

तेथ निघाले अवयवांकुर । करचरणादिक लहान थोर ।

देह झाला जी साकार । तरी अपार यातना ॥१८॥

जठरीं गर्भाची उकडतां उंडी । नाना दुःखांची होय पेंडी ।

रिघे विष्ठा कृमी नाकींतोंडी । तेणें मस्तक झाडी पुरे पुरे ॥१९॥

थोर गर्भींची वेदना । आठवितां थरकांपु मना ।

भगद्वारें जन्म जाणा । परम यातना जीवासी ॥२२०॥

ऐसें जन्मवूनि जनीं । घाली स्वर्गाच्या बंदीखानीं ।

कां पचती अधःपतनीं । देहाभिमानेंकरूनियां ॥२१॥

ऐसी सुखदुःखांची कडी । घालोनि त्रिगुणीं दृढ बेडी ।

भोगवी दुःखांच्या कोडी । तरी न सोडी अविद्या ॥२२॥

हा थोर मायेचा खटाटोपु । राया तुज नाहीं भयकंपु ।

तुवां दृढ धरोनि अनुतापु । अभिमानदर्पु छेदिला ॥२३॥

तुझी पालटली दिसे स्थिती । हृदयीं प्रगटली चिच्छक्ती ।

मावळली अविद्येची राती । बोधगभस्ति उगवला ॥२४॥

जेथ छेदिला अभिमान । तेथें कामादि वैरी निमाले जाण ।

जेवीं शिर छेदिल्या करचरण । सहजें जाण निमाले ॥२५॥

यापरी तूं ’अरिमर्दन’ । बोलिलों तें सत्य जाण ।

ऐकोनि अवधूतवचन । सुखसंपन्न नृप झाला ॥२६॥

म्हणे धन्य धन्य मी सनाथ । मस्तकीं ठेविला हस्त ।

प्रेमें वोसंडला अवधूत । हृदयीं हृदयांत आलिंगी ॥२७॥

दोघां निजात्मबोधें जाहली भेटी । यालागीं खेवा पडली मिठी ।

तेणें आनंदें वोसंडे सृष्टी । सभाग्यां भेटी सद्‍गुरूसी ॥२८॥

बालका कीजेति सोहळे । तेणें निवती जननीचे डोळे ।

शिष्यासी निजबोधु आकळे । ते सुखसोहळे सद्‍गुरूसी ॥२९॥

करितां दोघांसी संवादु । वोसंडला परमानंदु ।

पुढील कथेचा संवादु । अतिविशदु सांगत ॥२३०॥



यथोर्णनाभिर्हृदयाद्‌ ऊर्णां सन्तत्य वक्त्रतः ।

तया विहृत्य भूयस्तां ग्रसत्येवं महेश्वरः ॥ २१ ॥



’ऊर्णनाभि’ म्हणजे कांतिणी । हृदयतंतु मुखेंकरूनी ।

विस्तारी बाहेर काढूनी । निजगुणीं स्वभावे ॥३१॥

त्या विस्तारिल्या तंतूंवरी । तळीं आणि उपरी ।

आपणचि क्रीडा करी । नानापरी स्वलीला ॥३२॥

तंतुविस्तारें खेळती लीला । प्रत्यक्ष देखतांचि डोळां ।

ग्रासूनि ने हृदयकमळा । अद्वैतकळा दाखवी ॥३३॥

याचि रीतीं सर्वेश्वरु । एकला रची संसारु ।

अंतीं करूनि संहारु । उरे निर्विकारु निजात्मा ॥३४॥

या लक्षणाचा निर्धारु । धरूनि ऊर्णनाभी केला गुरु ।

आतां सारूप्यतेचा विचारु । पेशस्कारु गुरु म्यां केला ॥३५॥



यत्र यत्र मनो देही धारयेत्सकलं धिया ।

स्नेहाद्‌ द्वेषाद्‌ भयाद्‌ वापि याति तत्तत्स्वरूपताम्‌ ॥ २२ ॥



काया वाचा आणि मन । पुरुषें एकाग्र करून ।

जे जे वस्तूचें करी ध्यान । तद्‌रूप जाण तो होय ॥३६॥

स्नेहें द्वेषें अथवा भयें । दृढ ध्यान जेणें होय ।

तेणेंचि तद्‌रूपता लाहे । उभवूनि बाहे सांगतु ॥३७॥

देह गेलिया तद्‌रूपता । हो‌ईल हें वचन वृथा ।

येणेंचि देहें येथ असतां । तद्‌रूपता पाविजे ॥३८॥



कीटः पेशस्कृतं ध्यायन्‌ कुड्यां तेन प्रवेशितः ।

याति तत्सात्मतां राजन्‌ पूर्वरूपमसन्त्यजन्‌ ॥ २३ ॥



भिगुरटी कीटकीतें धरी । कोंडी भिंतीमाजिले घरीं ।

ते मरणभयें ध्यान करी । निरंतरीं भ्रमरीचें ॥३९॥

तेणें तीव्रध्यानें ती कीटी । हो‌ऊनि ठाके भिंगुरटी ।

गगनीं चढे उठा‌उठी । प्रत्यक्ष दृष्टीं देखिजे ॥२४०॥

भिंगुरटी जड असंत । मूढ कीटी तिचें ध्यान करीत ।

तेणें तद्‌रूपता प्राप्त । तैसा भगवंत तंव नव्हे ॥४१॥

तो अजड चिद्‌रूप सुखदाता । ज्ञाता अधिकारी ध्यान करिता ।

तेथ तद्‌रूपता पावतां । विलंबू सर्वथा पैं नाहीं ॥४२॥

कीटकीस भ्रमरत्व जोडे । हें ’तीव्रध्यानें’ न घडतें घडे ।

विचारितां दोन्ही मूढें । जड जडें वेधिलें ॥४३॥

भगवद्ध्यान नव्हे तैसें । ध्याता भगवद्‌रूपचि असे ।

ध्याने भ्रममात्र नासे । अनायासें तद्‌रूप ॥४४॥

येणें देहें याचि वृत्तीं । आपुली आपण न जाणे मुक्ती ।

नेघवे भगवत्पदप्राप्ती । तैं वृथा व्युत्पती नरदेहीं ॥ ४५ ॥

वृथा त्याचें ज्ञान ध्यान । वृथा त्याचें यजन याजन ।

वृथा त्याचें धर्माचरण । चैतन्यघन जरी नोहे ॥४६॥



एवं गुरुभ्य एतेभ्य एषा मे शिक्षिता मतिः ।

स्वात्मोपशिक्षितां बुद्धिं श्रृणु मे वदतः प्रभो ॥ २४ ॥



अवधूत म्हणे यदूसी । इतुकिया गुरूंपाशी ।

मी शिकलों जें जें मतीशीं । तें तुजपाशीं सांगितलें ॥४७॥

निजबुद्धीचिया व्युत्पत्ती । कांहींएक शिकलों युक्ती ।

तेंही सांगेन तुजप्रती । अनन्यप्रीती-स्वभावे ॥४८॥

चोवीस गुरूंचाही गुरु । विवेकवैराग्यविचारु ।

हा नरदेहीं लाधे सधरु । यालागीं मुख्य गुरु नरदेहो ॥४९॥



देहो गुरुर्मम विरक्तिविवेकहेतुः

बिभ्रत्स्म सत्त्वनिधनं सततार्त्युदर्कम्‌ ।

तत्त्वान्यनेन विमृशामि यथा तथापि

पारक्यमित्यवसितो विचराम्यसङ्गः ॥ २५ ॥



देहासी जें गुरुत्व जाणा । तें दों प्रकारीं विचक्षणा ।

सांगेन त्याच्या लक्षणा । संरक्षणा परमार्था ॥२५०॥

देहा‌ऐसें वोखटें । पृथ्वीमाजीं नाहीं कोठें ।

देहा‌ऐसें गोमटें । पाहतां न भेटे त्रिलोकीं ॥५१॥

वोखटें म्हणोनि त्यागावें । तैं मोक्षसुखासी नागवावें ।

हो कां गोमटें म्हणोनि भोगावें । तैं अवश्य जावें नरकासी ॥५२॥

तरी हें त्यागावें ना भोगावें । मध्यभागें विभागावें ।

आत्मसाधनीं राखावें । निजस्वभावें हितालागीं ॥५३॥

जैसें भाडियाचें घोडें । आसक्ति सांडोनि पुढें ।

पेणेंवरी नेणें घडे । स्वार्थचाडेलागूनि ॥५४॥

हेतू ठेवूनि परमार्था । गेहीं वस्तीकरू जेवीं उखिता ।

देह‌आसक्तीची कथा । बुद्धीच्या पंथा येवों नेदी ॥५५॥

देहाची नश्वर गती । नश्वरत्वें उपजे विरक्ती ।

नाशवंताची आसक्ती । मुमुक्षु न करिती सर्वथा ॥५६॥

जेणें उपजे विरक्ती । तो विवेक जाणावा निश्चितीं ।

एवं विवेकवैराग्यप्राप्ती । निजयुक्तीं नरदेहीं ॥५७॥

इतर देहांच्या ठायीं । हा विचारूचि नाहीं ।

केवळ शिश्नोदर पाहीं । व्यवसावो देहीं करिताति ॥५८॥

यालागीं नरदेह निधान । जेणें ब्रह्मसायुज्यीं घडे गमन ।

देव वांच्छिती मनुष्यपण । देवाचें स्तवन नरदेहा ॥५९॥

म्हणसी नरदेह पावन । परी तो अत्यंत निंद्य जाण ।

योनिद्वारें ज्याचें जनन । पाठींच मरण लागलेंसे ॥२६०॥

जंव जन्मलेंचि नाहीं । तंव मरण लागलें पाहीं ।

गर्भाच्याचि ठायीं । मरणघायीं धाकती ॥६१॥

एवं या देहासरिसा । नित्य मृत्यु लागला कैसा ।

पोषूनियां बालवयसा । तारुण्यसरिसा लागला ॥६२॥

विसरोनियां आत्ममरण । तारुण्य चढलें जी दारुण ।

चतुर शाहणा सज्ञान । बळें संपूर्ण मी एकु ॥६३॥

त्या तारुण्याची नवाळी । देंठ न फेडितां काळ गिळी ।

मग जरा जर्जरित मेळी । मरणकाळीं पातली ॥६४॥

धवलचामरेंसीं आलें जाण । जरा मृत्यूचें प्रस्थान ।

मागूनि यावया आपण । वेळा निरीक्षण करीतसे ॥६५॥

सर्वांगीं कंपायमान । तो आला मृत्युव्यजन ।

मान कांपे तो जाण । डोल्हारा पूर्ण मृत्यूचा ॥६६॥

दांत पाडूनि सपाट । काळें मोकळी केली वाट ।

मृत्युसेनेचा घडघडाट । वेगीं उद्भट रिघावया ॥६७॥

पाठी झाली दुणी । तेचि मृत्यूची निशाणी ।

दोनी कानीं खिळे दे‌उनी । सुबद्ध करूनि बांधिली ॥६८॥

येतिया मृत्यूसी पुढारें । नयनतेज धांवे सामोरें ।

मग न्याहाळतीना अक्षरें । अंजनोपचारें शिणतांही ॥६९॥

उभळीचा उजगरा । उबगु सेजारिल्या घरा ।

म्हणती न मरे हा म्हातारा । बाळाची निद्रा मोडितो ॥२७०॥

देखोनि मृत्यूची धाडी । पायां वळतसे वेंगडी ।

जिव्हेसी चालली बोबडी । तुटल्या नाडी सर्वांगीं ॥७१॥

मरण न येतां जाण । थोर जरेचें विटंबन ।

विमुख स्त्रीपुत्रजन । अतिदीन ते करी ॥७२॥

जन्मवरी सायासीं । प्रतिपाळिंले जयांसी ।

तींचि उबगलीं त्यासी । जरेनें देहासी कवळिल्या ॥७३॥

जरा लागलिया पाठीं । कोणी ना‌इके त्याची गोष्टी ।

विटावों लागलीं धाकुटीं । कुतरीं पाठीं भुंकती ॥७४॥

शाहणीं सांगती अबलांसी । ’बागुल’ आला म्हणती वृद्धासी ।

निसुर पडों नेदी ढांसी । कासाविसी होतसे ॥७५॥

’म्हातारा हो’ हा आशीर्वाद । दीधला तेहीं केलें द्वंद्व ।

जरे‍एवढें विरुद्ध । आणि द्वंद्व तें नाहीं ॥७६॥

ऐसी जरेची जाचणी । देखोनियां तरुणपणीं ।

हेचि दशा मजलागूनी । हात धरूनि ये‌ईल ॥७७॥

देहो तितुका षड्‌विकारी । कोटि अनर्थ एकेके विकारीं ।

षडूर्मी लागल्या त्या भीतरी । जेवीं अग्नीवरी घृतधारा ॥७८॥

या दुःखाचें जें मूळ । तें देहाचें आळवाळ ।

देहो वाढवितां दुःख प्रबळ । उत्तरफळ महादुःख ॥७९॥

एवं देहाची जे संगती । ते निरंतर दुःखप्राप्ती ।

यापरी सांडावी आसक्ती । या हेतु विरक्ती देहगुरु ॥२८०॥

या देहाचेनि साधनें । अविनाश पद पावणें ।

याहीपरी येणें गुणें । गुरुत्व म्हणणे देहासी ॥८१॥

देह उपकारी अपकारी । यासी गुरुत्व दोन्हीपरी ।

येथ विवंचूनिं चतुरीं । निजहित करी तो धन्य ॥८२॥

करितां तत्त्वविवंचन । देहाचें मूळ तें अज्ञान ।

निजरूपाचें अदर्शन । तेंचि भान प्रकृतीचें ॥८३॥

प्रकृतीस्तव त्रिगुणसूत्र । त्रिगुणीं त्रिविध अहंकार ।

येथूनि महद्‍भूतविकार । इंद्रियव्यापार देहेंसी ॥८४॥

एवं पिंडब्रह्मांडखटाटोप । हा अवघाचि ’आरोप’ ।

दोरु जाहला नाहीं साप । भ्रमें सर्प तो म्हणती ॥८५॥

पाहतां देहाचें मूळ । भासे जैसें मृगजळ ।

भ्रमाची राणीव प्रबळ । हा आरोपचि केवळ वस्तूचे ठायीं ॥८६॥

नसतें देह आभासे जेथें । ’आरोपु’ म्हणणें घडे त्यातें ।

आतां सांगेन ’अपवादाते’ । सावचित्ते परियेसीं ॥८७॥

देह पांचभौतिक प्रसिद्ध । तो ’मी’ म्हणणें हें अबद्ध ।

देहो मलिन मी शुद्ध । अतिविरुद्ध या आम्हां ॥८८॥

पृथ्वी मी नव्हे जडत्वें । जळ मी नव्हे द्रवत्वें ।

तेज मी नव्हें दाहकत्वें । चंचलत्वें नव्हें वायु ॥८९॥

नभ मी नव्हे शून्यत्वें । अहं मी नव्हें दृश्यत्वें ।

जीव नव्हें मी परिच्छिन्नत्वें । माया मिथ्यात्वें मी नव्हें ॥२९०॥

देह नव्हें मी नश्वरत्वें । विषय नव्हे मी बाधकत्वें ।

या तत्त्वां आणि मातें । संबंधू येथें असेना ॥९१॥

’ब्रह्माहमस्मि’ अभिमान । हंसपरमहंसांसी मान्य ।

तें सत्त्वावस्थेचें साधन । तोही अभिमान मी नव्हें ॥९२॥

जितुका तत्त्वांचा अनुवादु । तितुका मजवरी ’अपवादु’ ।

हा माझा बुद्धीचा बोधु । तुज म्यां यदु सांगितला ॥९३॥

हें माझें गुप्त ज्ञान । तुझें देखोनि अनन्यपण ।

केलें गा निरूपण । भावें संपूर्ण तूं भावार्थी ॥९४॥

येरवीं करावया हे कथा । मज चाड नाहीं सर्वथा ।

परी बोलवीतसे तुझी आस्था । नृपनाथा सभाग्या ॥९५॥

ऐशिया संवादाच्या मेळीं । अद्वैतबोधें पिटिली टाळी ।

दोघे आनंदकल्लोळीं । ब्रह्मसुकाळीं मातले ॥९६॥

ऐसा उपकारी देखा । या देहासारिखा नाहीं सखा ।

म्हणसी राखावा नेटका । तंव तो पारका मुळींचि ॥९७॥

यासी अत्यंत करितां जतन । दिसे विपरीत निदान ।

श्वानशृगालांचें भोजन । कां होय भक्षण अग्नीचें ॥९८॥

या दोंही गतींवेगळें पडे । तरी सुळबुळीत होती किडे ।

चौथी अवस्था यासी न घडे । हें तूंही रोकडें जाणशी ॥९९॥

यालागीं देहाची आसक्ती । मी न धरींच गा नृपती ।

निःसंगु विचरतसें क्षितीं । आत्मस्थितीचेनि बोधें ॥३००॥

देहासी उपभोगसाधनें । तितुकीं जाण पां बंधनें ।

दृढ वासना तेणें । अनिवारपणें वाढते ॥१॥



जायात्मजार्थपशुभृत्यगृहाप्तवर्गान्‌

पुष्णाति यत्प्रियचिकीर्षया वितन्वन्‌ ।

स्वान्ते सकृच्छ्रमवरुद्धधनः स देहः

सृष्ट्वास्य बीजमवसीदति वृक्षधर्मः ॥ २६ ॥



देहभोगीं मुख्य गोडी । स्त्रीभोगाची अति‌आवडी ।

सर्वस्व वेंचोनि जोडी । आणी रोकडी योषिता ॥२॥

स्त्री हातीं धरितां देख । वाढे प्रपंचाचें थोर दुःख ।

गृह पाहिजे आवश्यक । भोगार्थ देख स्त्रियेच्या ॥३॥

त्या गृहाचे गृहसिद्धीं । पाहिजे धनधान्यसमृद्धी ।

झाली प्रजांची वृद्धी । तेणें अति‌आधी अनिवार ॥४॥

त्या प्रजांचा अतिलालसु । दासदासी मेळवी पशु ।

थोर कष्टांचा पडे सोसु । सुखलेशु पैं नाहीं ॥५॥

व्याही जांवयांच्या वोढी । आप्तवर्गाचिया कोडी ।

पडे उचिताचिया सांकडीं । सोशितां कोरडी देहाची ॥६॥

पोसावया पोष्यांसी । रची नाना उपायराशी ।

हिंडे स्वदेशीं परदेशीं । अहर्निशीं व्याकुळ ॥७॥

देहासी द्यावया सुख । शतधा वाढवी दुःख ।

देहाभिमानें जन मूर्ख । वृथाभिलाख वाढविती ॥८॥

देहसुखाचिया चाडा । पडे परिग्रहाचे खोडां ।

दारागृहलोभें केला वेडा । न देखे पुढां निजस्वार्थु ॥९॥

देहें वाढविली प्रीती । गृह दारा पुत्र संपत्ती ।

तेचि वासना होय देहांतीं । देहांतराप्रती निजबीज ॥३१०॥

जैसा जोंधळा कणिसा चढे । कणसींचा क्षितीवरी झडे ।

वाढी वाढलें झाड मोडे । तें बीज गाढें उरलेंसे ॥११॥

तेंचि बीज जलभूमीचे संगतीं । सवेंचि झाड वाढे पुढतीं ।

तैसी वासना उरे देहांतीं । देहांतराप्रती न्यावया ॥१२॥

त्या वृक्षाचिया परी । वासनाबीज शरीरीं ।

उरवूनि स्वर्गसंसारीं । योनिद्वारीं जन्मवी ॥१३॥

देहीं वासना केवीं वाढे । तेंही सांगेन तुज पुढें ।

विषय सेवितां वाडेंकोडें । वासना वाढे अनिवार ॥१४॥



जिह्वैकतोऽमुमपकर्षति कर्हि तर्षा

शिश्नोऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतश्चित्‌ ।

घ्राणोऽन्यतश्चपलदृक्‌ क्व च कर्मशक्तिः

बह्व्यः सपत्न्य इव गेहपतिं लुनन्ति ॥ २७ ॥



जिव्हा रसाकडे वोढी । तृषा प्राशनालागीं तोडी ।

शिश्नासी रतिसुखाची गोडी । तें चरफडी रमावया ॥१५॥

त्वचा पाहे मृदुपण । उदर वांछी पूर्ण अन्न ।

श्रवण मागती गायन । मधुरध्वन आलापु ॥१६॥

घ्राण उद्यत परिमळा । रूप पहावया वोढी डोळा ।

हस्त वांछिती खेळा । नाना लीळा स्वभावें ॥१७॥

पाय वांछिती गती । ऐशीं इंद्रियें वोढा वोढिती ।

जेवीं एका गेहपती । बहुतां सवती तोडिती ॥१८॥

एवं इंद्रियांसी विषयासक्ती । तेणें वासना दृढ होती ।

त्या देहदेहांतराप्रती । पुरुषासी नेती सर्वथा ॥१९॥

यालागीं करावया विषयत्यागु । अवश्य छेदावा देहसंगु ।

इये अर्थी मनुष्यदेह चांगु । ज्ञानविभागु ये देहीं ॥३२०॥



सृष्ट्वा पुराणि विविधान्यजयाऽऽत्मशक्त्या

वृक्षान्‌ सरीसृपपशून्‌ खगदन्दशूकान्‌ ।

तैस्तैरतुष्टहृदयः पुरुषं विधाय

ब्रह्मावलोकधिषणं मुदमाप देवः ॥ २८ ॥



हेचि जाणावया निजरूपातें । पूर्वीं तेणें श्री‌अनंतें ।

निजमायेचेनि हातें । केलीं बहुतें शरीरें ॥२१॥

एकें केलीं भूचरें । एकें तें केलीं खेचरें ।

एकें केली जळचरें । चरें अचरें तीं एकें ॥२२॥

वृक्ष सर्प पशु दंश । राक्षस पिशाच बक हंस ।

मत्स्यकच्छादि अशेष । सृजी बहुवस योनिंतें ॥२३॥

ऐसा चौर्‍यांशीं लक्ष योनी । सृजूनि पाहे परतोनी ।

तंव निजप्राप्तीलागोनी । न देखे कोणी अधिकारी ॥२४॥

ऐशिये देखोनि सृष्टीतें । सुख न वाटेचि देवातें ।

मग मानवी प्रकृतीतें । आदरें बहुतें निर्मिलें ॥२५॥

बाहुल्यें मनुष्यदेहीं । निजज्ञान घातलें पाहीं ।

जेणें ज्ञानें देहीं । विदेह पाहीं पावती ॥२६॥

आहार-निद्रा-भय मैथुन । सर्वा योनींसी समसमान ।

मनुष्यदेहींचें ज्ञान । अधिक जाण सर्वांशीं ॥२७॥

देखोनि मनुष्यदेहासी । सुख झालें भगवंतासी ।

अधिकार ब्रह्मज्ञानासी । येणें देहेंसीं मत्प्राप्ती ॥२८॥

पावोनियां मनुष्यपणा । जो न साधी ब्रह्मज्ञाना ।

तो दाढीचा मेंढा जाणा । विषयाचरणा विचरतु ॥२९॥

मनुष्यदेहींचेनि ज्ञानें । सच्चिदानंदपदवी घेणें ।

एवढा अधिकार नारायणें । कृपावलोकनें दीधला ॥३३०॥

मनुष्यदेहीं ब्रह्मज्ञान । पुढील जन्मीं मी करीन ।

म्हणे तो नागवला जाण । सोलींव अज्ञान त्यापासीं ॥३१॥



लब्ध्वा सुदुर्लभमिदं बहुसम्भवान्ते

मानुष्यमर्थदमनित्यमपीह धीरः ।

तूर्णं यतेत न पतेदनुमृत्यु यावन्‌

निःश्रेयसाय विषयः खलु सर्वतः स्यात्‌ ॥ २९ ॥



चौर्‍यांशीं लक्षयोनींप्रती । जैं कोटिकोटी फेरे होती ।

तैं नरदेहाची प्राप्ती । अवचटें लाहती निजभाग्यें ॥३२॥

जो मनुष्यदेही जन्मला । तो परमार्थासी लिगटला ।

एवढा अलभ्य लाभ झाला । पितरीं मांडिला उत्साहो ॥३३॥

झालिया मनुष्यदेहप्राप्ती । परमार्थ साधूं भोगा‌अंतीं ।

एवढी येथ नाहीं निश्चिती । मृत्युप्राप्ति अनिवार ॥३४॥

मृत्यु न विचारी गुण-दोष । न म्हणे देश-विदेश ।

न पाहे रात्र-दिवस । करीत नाश तत्काळ ॥३५॥

देह जैंपासोनि झाला । तैंपासूनि मृत्यु लागला ।

जेवीं सापें बेडूक धरिला । गिळूं लागला लवनिमिषें ॥३६॥

साप बेडुकातें गिळी । बेडूक मुखें माशातें कवळी ।

तैशीं मृत्युमुखीं पडलीं । विषयभुलीं झोंबतीं ॥३७॥

येथ आळसु जेणें केला । तो सर्वस्वें नागवला ।

थिता परमार्थ हातींचा गेला । आवर्ती पडला भवचक्रीं ॥३८॥

ऐसें जाणोनि यदुराया । देहाचिया लवलाह्या ।

परमार्थ साधावया । ब्रह्मोपाया उद्यत व्हावें ॥३९॥

छेदोनियां आळसासी । दवडूनियां निद्रेसी ।

आत्मचिंतन अहर्निशीं । अविश्रमेंसीं साधावें ॥३४०॥

रणीं रिघालिया शूरासी । न जिणतां परचक्रासी ।

विसांवा नाहीं क्षत्रियांसी । तेणें वेगेंसीं साधावें ॥४१॥

साधावया आत्मलग्न । सावधान बिजवराचें मन ।

तेणें साक्षेपें आपण । सायुज्यलग्न साधावें ॥४२॥

रायाचें एकुलतें एक । चुकल्या अवचटें बाळक ।

तो जेवीं शोधी सकळ लोक । तेवीं निजसुख साधावें ॥४३॥

काळाचा चपेटघात । जंव वाजला नाहीं येथ ।

तंव साधावया परमार्थ । आयुष्य व्यर्थ न करावें ॥४४॥

नरदेहींचेनि आयुष्यें । प्रपंचाचेनि आवेशें ।

विषयाचेनि विलासें । भोगपिसे नर झाले ॥४५॥

पश्वादियोनींच्या ठायीं । विषयांवांचोनि आन नाहीं ।

तेचि विषयो नरदेहीं । वाढविल्या कायी हित झालें ॥४६॥

विचारितां विवेकदृष्टीं । विषयांसी प्रारब्धें भेटी ।

वृथा करितां आटाटी । मुद्दलतुटी नरदेहा ॥४७॥

नरदेह परम पावन । पावोनि न साधी ब्रह्मज्ञान ।

तो लांडा गर्दभ जाण । पुच्छेंवीण दुपायी ॥४८॥

अपरोक्षज्ञानेंवीण वांझट । उदरार्थ दंभ खटपट ।

जेवीं मदिरापानी मर्कट । उडे उद्भट तडतडां ॥४९॥

ब्रह्मज्ञानेंवीण शास्त्रज्ञ । ते अंधारींचे खद्योत जाण ।

अज्ञाननिशीमाजीं तेज गहन । सूर्योदयीं कोण त्यां देखे ॥३५०॥

ब्रह्मज्ञानेंवीण संन्यासी । नटाच्या ऐसें मुंडण त्यांसी ।

सोकले मिष्टान्नभिक्षेसी । वृथा गेरूसी नाशिलें ॥५१॥

मनीं विषयांचें अभिलाषण । धरूनि करिती वेदाध्ययन ।

ते वर्षाकाळींचे दर्दुर जाण । कर्दमपानें जल्पती ॥५२॥

विषयप्राप्तीलागीं मौन । तें बकाचें बकध्यान ।

विषयबुद्धी जें गायन । तें खरी देखोन खर भुंके ॥५३॥

विषयालागीं उपन्यास । नाना युक्तींचे विलास ।

जेवीं पिंड देखोनि वायस । करिती बहुवस अतिशब्द ॥५४॥

पोट भरावया भांड । सैरा वाजविती तोंड ।

तैसें विषयांलागीं वितंड । शास्त्रपाखंड बोलती ॥५५॥

विषयवासना धरूनि थोर । बाह्य मिरविती आचार ।

जेवीं कागाचा शौचाचार । विष्ठातत्पर मानसीं ॥५६॥

हृदयीं धरूनि जीविका चांग । करिती अग्निहोत्रयाग ।

जेवीं वेश्या विकोनि अंग । चालवी साङ्ग संसारा ॥५७॥

नरदेहींचा हाचि स्वार्थ । साधावा चौथा पुरुषार्थ ।

तो न करितां जो का अर्थ । तो अनर्थ जाणावा ॥५८॥

साधीना देहीं ब्रह्मज्ञान । तो श्वानसूकरांसमान ।

अथवा त्याहोनि हीन । तें विवेचन परियेसीं ॥५९॥

पशूसी हाणिल्या लाथा । द्वेष न धरी सर्वथा ।

मनुष्यासी ’तूं’ म्हणतां । जीवघाता प्रवर्ते ॥३६०॥

पशूसी लोभ नाहीं संग्रहता । एक आहार होय भक्षिता ।

मग उरलिया अर्था । त्यागी सर्वथा तत्काळ ॥६१॥

मनुष्याचें लोभिष्ठपण । गांठीं असल्या कोटि धन ।

पोटा न खाय आपण । मा त्यागितां प्राण त्यजील ॥६२॥

सायंप्रातर्चिंता । पशूसी नाहीं सर्वथा ।

मनुष्याची चिंता पाहतां । जन्मशतां न राहे ॥६३॥

अमित धन असतां गांठीं । तरी चिंता अनिवार मोठी ।

नाथिलेंचि भय घे पोटीं । अविश्वासी सृष्टीं नरदेही ॥६४॥

जरी मरों टेंकलें शरीर । तरी व्यवहारीं साधी वृत्तिक्षेत्र ।

पाया शोधोनि बांधी घर । पुत्रपौत्र नांदावया ॥६५॥

ऐसी दुस्तर चिंता । पशूसी नाहीं सर्वथा ।

आतां मैथुनाची कथा । ऐक तत्त्वतां सांगेन ॥६६॥

पशूसी ऋतुकाळीं मैथुन । मग स्त्रियेसी नातळे आपण ।

पुरुषासी नित्य स्त्रीसेवन । गरोदरही जाण न सोडी ॥६७॥

काम क्रोध सलोभता । चिंता निंदा अतिगर्वता ।

हें मनुष्याचेचि माथां । पशूसी सर्वथा असेना ॥६८॥

न साधितां आत्मज्ञान । केवळ जे विषयी जन ।

ते श्वानसूकरांपरीस हीन । माणुसपण त्यां नाहीं ॥६९॥

विषयाचें जें सुख जाण । तें स्वर्गी नरकीं समान ।

जें इहलोकीं भोगी श्वान । तें स्वर्गी जाण इंद्रासी ॥३७०॥

मनुष्यदेहावांचोनी । पशुपक्ष्यादि नाना योनी ।

त्या विषयभोगालागोनी । विषयच्छेदनीं नरदेह ॥७१॥

तो नरदेह कैसेनि जोडे । ते प्राप्तीचें कठिण गाढें ।

तें सांगेन तुजपुढें । परिस निवाडें विभागु ॥७२॥

अत्यंत सुकृतें स्वर्गी चढे । अत्यंत पापें अधोगती घडे ।

पापपुण्य निःशेष झडे । तैं आतुडे निजमुक्ति ॥७३॥

जैं पापपुण्य समान समीं । तैं मनुष्यदेह आक्रमी ।

जन्म पावे कर्मभूमीं । आश्रमधर्मी सुमेधा ॥७४॥

साक्षेपें मनुष्यदेह जोडे । ऐसें करितां तंव न घडे ।

अवचट हाता चढे । भाग्य चोखडें जयाचें ॥७५॥

मोलें अनर्घ्य रत्‍नें येती । तैसा चिंतामणी न ये हातीं ।

बहुत योनिये जन्म होती । परी मनुष्यदेहप्राप्ती दुर्लभ ॥७६॥

ऐसा नरदेह पावोनि देख । जो न साधीचि ब्रह्मसुख ।

तो जनांमाजीं परम मूर्ख । विश्वासघातक देवाचा ॥७७॥

निजात्मप्राप्तीलागोनी । देवें केली मनुष्ययोनी ।

तो देवाचा विश्वास बुडवूनी । विषयसेवनीं निजपतन ॥७८॥

होतें पितरांचें मनोगत । पुत्र हो‌ईल हरिभक्त ।

कुळ उद्धरील समस्त । विषयीं प्रतिहत तें केलें ॥७९॥

हो का सकळ भाग्याचें फळ । मनुष्यदेह गा केवळ ।

तें करावया सफळ । वैराग्य अढळ म्यां केलें ॥३८०॥



एवं सञ्जातवैराग्यो विज्ञानालोक आत्मनि ।

विचरामि महीमेतां मुक्तसङ्गोऽनहङ्कृतः ॥ ३० ॥



देहो निजात्मसाधनीं साधक । तोचि विषयभोगीं बाधक ।

ऐसें देखोनियां देख । केलें निष्टंक वैराग्य ॥८१॥

त्या वैराग्याचेनि बळें । गुरुकृपावचनमेळें ।

विषय‍इंद्रियांचे पाळे । एकेचि वेळें विभांडिले ॥८२॥

अविद्या जंव घ्यावी जीवें । तंव ’अविद्या’ येणें नांवें ।

स्वांगें मी विद्यमान नोहे । हेंही अनुभवें जाणितलें ॥८३॥

ऐशी मिथ्यात्वें अविद्या आतां । चित्प्रकाश पूर्ण लाभे हाता ।

तेणें स्वदेहस्थ अहंता । गेली सर्वथा निःशेष ॥८४॥

ज्ञानसाधन जो निजदेहो । तयाच्या ठायीं वैराग्य पहा हो ।

मा देहसंबंधाचा स्नेहो । कैसेनि राहों शकेल ॥८५॥

ऐसेनि अनुभवें पाहीं । निःसंग मी विचरें मही ।

अहंता स्वदेहीं नाहीं । पुशिलें तें पाहीं सांगितलें राया ॥८६॥

जैं पुरुषाची अहंता गळे । तैं देह अदृष्टयोगें चळे ।

जेवीं सुकलें पान वायुबळें । पडिलें लोळे सर्वत्र ॥८७॥

यालागीं ब्रह्मसाक्षात्कारा । वृत्ति लय पावे जंव वीरा ।

तंववरी जो वैराग्यें खरा । अभंग पुरा पुरुषार्थी तो ॥८८॥

म्हणसी एका गुरूचे ठायीं । तुज सर्वथा विश्वास नाहीं ।

ये अर्थीं सावध हो‌ईं । विशद पाहीं सांगेन ॥८९॥

गुरूनें सांगतांचि कानीं । ज्याची वृत्ति जाय विरोनी ।

जेवीं मिळतां लवणपाणी । अभिन्नपणीं समरसे ॥३९०॥

केल्यासी साधकबाधकताबाध । हें बोलणें अति‌अबद्ध ।

जेवीं निमालियासी वोखद । न पाजवे दुग्ध गर्भस्था ॥९१॥

यापरी त्यासी कर्तव्यता । नाहीं नाहीं गा सर्वथा ।

परी ऐसी हे अवस्था । ज्यासी तत्त्वतां न लभेचि ॥९२॥

गुरूनें सांगितलें कानीं । स्वरूपाबोध झाला मनीं ।

परी तें न राहेचि निश्चळपणीं । बाह्यदर्शनीं विक्षेपु ॥९३॥

आसनीं बैसल्या स्वरूपस्थितीं । आसन सोडिल्या प्रपंचस्फूर्ती ।

ऐशी एकदेशी स्थिती । नातळती निजयोगी ॥९४॥

देह आसनीं निश्चळ । अथवा कर्मीं हो चंचळ ।

परी वृत्ति सर्वदा निश्चळ । तेचि निर्मळ निजयोगी ॥९५॥

परशुरामेंसीं रणांगणीं । भीष्म भिडला निर्वाणबाणीं ।

तोडरीं घातिला जिणोनी । वृत्ति समाधानीं अचंचळ ॥९६॥

करितां निर्वाणयुद्धीं । ज्याची न मोडे समाधी ।

हेंचि साधावया त्रिशुद्धी । चोवीस गुरु विधीं वंदिलें म्यां ॥९७॥

देहनिश्चळत्वें वृत्ति निश्चळ । देहचंचळत्वें वृत्ति चंचळ ।

तरी ते देहबुद्धीचि सबळ । नव्हे केवळ निजबोधु ॥९८॥

होतां प्रपंचदर्शन । वृत्तीसी विक्षेप होय जाण ।

तो विक्षेप करावया छेदन । बहुगुरुसाधन म्यां केलें ॥९९॥

निजगुरूंनीं सांगितल्या अर्था । त्या साधावया परमार्था ।

नाना प्रपंचपदार्था । गुरुसंस्था म्यां केली ॥४००॥

जेथोनिया विक्षेपता । तेचि लाविली गुरुत्वपथा ।

ऐसेनि साधनें साधितां । जग स्वभावतां परब्रह्म ॥१॥

पूर्वी गुरूंनीं बोधिलें नाहीं । तरी पृथ्व्यादिकें बोधितील कायी ।

तोचि निजार्थ साधावया पाहीं । गुरू‌उपायीं प्रवर्तलों ॥२॥



न ह्येकस्माद्‌ गुरोर्ज्ञानं सुस्थिरं स्यात्सुपुष्कलम्‌ ।

ब्रह्मैतदद्वितीयं वै गीयते बहुधर्षिभिः ॥ ३१ ॥



गुरूनें सांगितलें निजज्ञान । हृदयीं प्रकाशलें चिद्भान ।

तें विद्युत्प्राय चंचळ जाण । स्थैर्यपण त्या नाहीं ॥३॥

जें मूळींचि चंचळ । तें कदा नव्हे पुष्कळ ।

क्षणां भासे क्षणां चपळ । तेणें तळमळ साधका ॥४॥

जैसें मुखींचें आमिष जाये । तेणें सर्प डंवखा‌इला राहे ।

तैसी वेदना साधकां होये । वियोगु न साहे सर्वथा ॥५॥

येरवीं ब्रह्म अद्वितीय नित्य । हें सकळ ऋषींचें संमत ।

त्यांसीही पुसों जातां बहुत । विक्षेप तेथ उठती ॥६॥

एक म्हणती ब्रह्म सगुण । एक म्हणती तें निर्गुण ।

ऐसे वाद करिती दारुण । युक्तिखंडण अभिमानें ॥७॥

एक म्हणती ब्रह्म सप्रपंच । एक म्हणती निष्प्रपंच ।

मिळोनियां पांचपांच । शब्दकचकच वाढविती ॥८॥

प्रपंचदर्शन विक्षेपता । तेथ साधावया निज‍ऐक्यता ।

सुबुद्धीनें नाना पदार्था । गुणग्राहकता गुरुरूपें ॥९॥

तेथ साधकांचे प्रश्न । सहसा न पवती समाधान ।

यालागीं पुसावया मन । न रिघे जाण ते ठायीं ॥४१०॥

जेथूनि विक्षेपता वाढे । तेथेंचि ऐक्यता जोडे ।

तें नानागुरुत्वें रोकडें । साधन चोखडें योजिलें ॥११॥

जीं जीं सांगितलीं गुरुलक्षणें । तीं तीं निजबुद्धीचीं साधनें ।

समूळ विक्षेपु तेणें । तीव्र धारणें छेदिला ॥१२॥

तेणें चंचलत्वें निश्चल । फावलें निजबोधाचें मूळ ।

दृश्य देखतां केवळ । भासे सकळ चिन्मात्र ॥१३॥

जें माझ्या निजगुरूंनीं । पूर्वी दिधलें होतें बोधुनी ।

तेंचि नाना गुरुत्वें साधूनी । विक्षेप छेदुनी पावलों ॥१४॥

निजगुरु तो एकुचि जाण । इतर गुरु साधकत्वें साधन ।

हें यथातथ्य लक्षण । तुज निरूपण म्यां केलें ॥१५॥

येथ प्रपंचाचें भानाभान । कर्म करितां न कळे जाण ।

लाधली निजबोधाची खूण । समदर्शन सर्वदा ॥१६॥

दृश्य देखतां दृष्टीं । नव्हे दृश्येंसीं भेटी ।

हारपली कर्मत्रिपुटी । बोधकसवटी अभिनव ॥१७॥

यथेष्ट करितां भोजन । उष्टेना निराहारलक्षण ।

जगेंसीं वागतां जाण । एकलेपण मोडेना ॥१८॥

तरंग सागरामाजीं क्रीडतां । न मोडे उदकाची एकात्मता ।

तेवीं जगामाजीं वर्ततां । दुजी वार्ता मज नाहीं ॥१९॥

नवल सद्‍गुरूची नवायी । सर्वी सर्व तोचि पाहीं ।

गुरूवेगळें रितें कांहीं । उरलें नाहीं सर्वथा ॥४२०॥

आतां माझें जें मीपण । तें सद्‍गुरु झाला आपण ।

बोलतें तुझें जें तूंपण । तेंही जाण सद्‍गुरुचि ॥२१॥

याहीपरी पाहतां । माझा गुरु एक एकुलता ।

तेथें दुजेपणाची वार्ता । नाहीं सर्वथा यदुराया ॥२२॥

ऐशी सद्‍गुरुकथा । तुज सांगिली परमार्था ।

हरिखें आलिंगिलें नृपनाथा । दोघां ऐक्यता निजबोधें ॥२३॥

जीवीं जीवा पडली मिठी । आनंदें वोसंडली सृष्टी ।

तेणें वाचेसी पडली बेलवटी । बोलों उफराटी विसरली ॥२४॥

हरिखु न संठवे हृदयभवनी । बाहेर वोसंडे स्वेदेजोनी ।

आनंदघन वोळला नयनीं । स्वानंदजीवनीं वर्षतु ॥२५॥

तुटली अहंकाराची बेडी । पावलों भवार्णवपरथडी ।

म्हणौनि रोमांची उभविली गुढी । जिंतिली गाढी अविद्या ॥२६॥

समूळ देह भावो पळाला । यालागीं गात्रकंपु चळचळा ।

संकल्पविकल्प निमाला । मनेंसीं बुडाला मनोरथु ॥२७॥

जीवभावो उखिता । यदूनें अर्पिला गुरुनाथा ।

तें चिह्न बाहेरीं तत्त्वतां । दावी सर्वथा निजांगीं ॥२८॥

तो अवधूत जाण दत्तात्रेया । तेणें आलिंगूनि यदुराया ।

निजरूपाचा बोधु तया । अनुभवावया दीधला ॥२९॥

दत्तात्रेयशिष्यपरंपरा । सहस्रार्जुन यदु दुसरा ।

तेणें जनार्दनु तिसरा । शिष्य केला खरा कलियुगीं ॥४३०॥

गुरुप्राप्तीलागीं सर्वथा । थोर जनार्दनासी चिंता ।

विसरला तिन्ही अवस्था । सद्‍गुरु चिंतितां चिंतनीं ॥३१॥

देवो भावाचा भोक्ता । दृढ जाणोनि अवस्था ।

येणें जाहलें श्रीदत्ता । तेणें हातु माथां ठेविला ॥३२॥

हातु ठेवितांचि तत्काळ । बोधु आकळिला सकळ ।

मिथ्या प्रपंचाचे मूळ । स्वरूप केवळ स्वबोधें ॥३३॥

कर्म करूनि अकर्ता । तोचि अकर्तात्मबोधु जाहला देता ।

देहीं असोनि विदेहता । तेही तत्त्वतां आकळिली ॥३४॥

गृहाश्रमु न सांडितां । कर्मरेखा नोलांडितां ।

निजव्यापारीं वर्ततां । बोधु सर्वथा न मैळे ॥३५॥

तो बोधु आकळतां मना । मन मुकलें मनपणा ।

अवस्था नावरेचि जनार्दना । मूर्च्छापन्न पडियेला ॥३६॥

त्यासी सावध करूनि तत्त्वतां । म्हणे प्रेमा आहे सत्त्वावस्था ।

तोही गिळोनि सर्वथा । होयीं वर्तता निजबोधें ॥३७॥

पूजाविधी करोनियां । जंव जनार्दनु लागला पायां ।

तंव अदृश्य जाहला दत्तात्रेया । योगमायाचेनि योगें ॥३८॥

कथेसी फांकलों सर्वथा । तो कोपु न मनावा श्रोतां ।

प्रसंगें गुरुविवंचना होतां । मीही गुरुकथा बोलिलों ॥३९॥

मज तंव चुकी पडिली मोठी । चुकूनि सांगितली गुरुगोठी ।

तेही संस्कृत नव्हे मराठी । वृथा चावटी न म्हणावी ॥४४०॥

जो असेल गुरुभक्त । तो हें जाणेल मनोगत ।

जो गुरुस्मरणीं सदोदित । त्यासी हें हृद्‍गत कळेल ॥४१॥

ज्यांसी गुरुचरणीं श्रद्धा गाढी । ज्यांसी गुरुभजनीं अति‌आवडी ।

जिंहीं गुरुप्रेम जोडिलें जोडी । हे गोडी जाणती ॥४२॥

ज्या सद्‍गुरूचें नांव घेतां । चारी मुक्ती वोडविती माथा ।

मुक्ति नावडे गुरुभक्तां । नित्यमुक्तता गुरुचरणीं ॥४३॥

ज्याचें घेतां चरणतीर्थ । चारी मुक्ती पवित्र होत ।

पायां लागती पुरुषार्थ । धन्य गुरुभक्त त्रिलोकीं ॥४४॥

चैतन्य नित्य निराधार । निर्धर्मक निर्विकार ।

त्याचा केला जीर्णोद्धार । सत्य साचार जगद्‍गुरु ॥४५॥

सद्‍गुरुकृपा नव्हतां । नव्हती देवाची कथावार्ता ।

देवासी देवपणीं स्थापिता । सत्य सर्वथा सद्‍गुरु ॥४६॥

सद्‍गुरु कृपेवीण पाहीं । देवो असतुचि झाला होता नाहीं ।

त्यासी देवपणीं ठेवूनि ठायीं । भजविता पाहीं गुरुरावो ॥४७॥

त्या सद्‍गुरूची कथा । चुकोनि झालों बोलता ।

थोर अपराधु हा माझे माथां । क्षमा श्रोतां करावी ॥४८॥

वृथा बोलिलों नाहीं जाण । झालें बोलावया कारण ।

दत्तात्रेयशिष्यकथन । करितां जनार्दन आठवला ॥४९॥

मी जरी नाठवीं जनार्दनासी । परी तो विसरों नेदीच आपणासी ।

हटें देतुसे आठवणेंसी । अहर्निशीं सर्वदा ॥४५०॥

जिकडे मी विसरों जायें । तिकडेचि तो ये‌ऊनि राहे ।

मी जरी त्याजकडे न पाहें । तें न पाहणें होये तो माझें ॥५१॥

घटु सांडूं पाहे आकाशासी । तंव आकाश न सांडी घटासी ।

तेवीं जनार्दनु आम्हांसी । अहर्निशीं लागला ॥५२॥

मी न करीं त्याची कथा । तंव तोचि होये मुखीं वक्ता ।

ऐसेंनि बलात्कारें बोलविता । काय म्यां आतां करावें ॥५३॥

दृश्य मी देखावया बैसें । तंव दृश्या सबाह्य जनार्दनु दिसे ।

श्रवणीं ऐकतां सौरसें । शब्दीं प्रवेशे जनार्दनु ॥५४॥

आतां ना‌इकें न पाहें । म्हणौनि मी उगा राहें ।

तंव उगेपणाचेनि अन्वयें । जनार्दनु पाहे लागला ॥५५॥

ऐसा अडकलों त्रिशुद्धी । जनार्दनु उगंडूं नेदी ।

श्रोता सांगावी जी बुद्धी । मी अपराधी सर्वथा ॥५६॥

श्रोते म्हणती नवलावो । येथ न देखों अहंभावो ।

पाहतां बोलाचा अभिप्रावो । प्रेम पहा हो लोटत ॥५७॥

येथील विचारितां बोल । क्षीराब्धीहून सखोल ।

नवल प्रेमाची वोल । येताति डोल स्वानंदें ॥५८॥

जें त्वां केलें गुरुनिरूपण । तें सप्रेम ब्रह्मज्ञान ।

थोर निवविलों जाण । नाहीं दूषण निरूपणा ॥५९॥

नित्य करावें गुरुस्मरण । तें गुरूनें केलें निजकथन ।

करितां अमृताचें आरोगण । पुरे कोण म्हणेल ॥४६०॥

जनार्दनीं दृढ भावो । हाही कळला अभिप्रावो ।

निरूपणाचा नवलावो । रसाळ पहा हो वोडवला ॥६१॥

तूं मूळकथा निरूपिसी । अथवा आडकथा सांगसी ।

परी गोडी या निरूपणा‌ऐसी । न देखों आणिकांसी सर्वथा ॥६२॥

शुद्ध निरूपणें गुरु वर्णिसी । वर्णूनि अपराधी म्हणविसी ।

ऐक्यें घोळली बुद्धी कैसी । मानु श्रोत्यांसी वाढविला ॥६३॥

तुझी जे अपराधबुद्धी । ते प्रवेशली भगवत्पदीं ।

जाहली अपराधाची शुद्धी । देखणा त्रिशुद्धी तूं होसी ॥६४॥

गुरुस्तवनीं रतसी । तेव्हां मूळकथा विसरसी ।

प्रेमाची जाती ऐसी । कळलें आम्हांसी सर्वथा ॥६५॥

श्रोते म्हणती आतां । विस्मयो दाटला चित्ता ।

वेगीं चालवावें ग्रंथा । पूर्वकथा मूळींची ॥६६॥

हें संतवचन मानूनि माथां । चरण वंदूनि तत्त्वतां ।

सावधान व्हावें चित्ता । पुढील कथा सांगेन ॥६७॥

यापरी तो अवधूतु । यदूसी सांगे परमार्थु ।

संवादें निवाला परमाद्‍भूतु । मग निवांतु राहिला ॥६८॥



श्रीभगवानुवाच ।

इत्युक्त्वा स यदुं विप्रस्तमामन्त्र्य गभीरधीः ।

वन्दितोऽभ्यर्चितो राज्ञा ययौ प्रीतो यथागतम्‌ ॥ ३२ ॥



उद्धवासी म्हणे श्रीकृष्ण । रायासी सांगोनि ब्रह्मज्ञान ।

जाहलें देखोनि समाधान । मग पुसोन निघाला ॥६९॥

राजा धांवोनि लागला चरणां । परम प्रेमें करीं पूजना ।

करोनियां प्रदक्षिणा । मागुता चरणां लागला ॥४७०॥

’जाय’ ऐसें न बोलवे सर्वथा । ’राहे’ म्हणतां दिसे स्वामिता ।

वियोगु न साहवे तत्त्वतां । बोलु सर्वथा खुंटला ॥७१॥

ते देखोनि अवस्था । कृपा उपजली श्रीदत्ता ।

हात ठेवूनि माथां । प्रसन्नता उपजली ॥७२॥

’येथून तुज मज आतां । वियोगु नाहीं सर्वथा’ ।

ऐसें आश्वासोनि नृपनाथा । होय निघता श्रीदत्त ॥७३॥

जेणें सुखें होता आला । तेणेंचि सुखें निघता झाला ।

राजा अतिप्रीतीं निवाला । सुखी झाला निजबोधें ॥७४॥



अवधूतवचः श्रुत्वा पूर्वेषां नः स पूर्वजः ।

सर्वसङ्गविनिर्मुक्तः समचित्तो बभूव ह ॥ ३३ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥



पाहोनि उद्धवा उजू । बोलता जाला अधोक्षजु ।

म्हणे आमचे पूर्वजांचा पूर्वजु । राजध्वजु यदुवीरु ॥७५॥

म्हणसी मी नेणें त्याचें नांव । तूं सांगतोसी हें अपूर्व ।

परी ज्याचेनि नामें आम्ही सर्व । वीर ’यादव’ म्हणवितों ॥७६॥

हरिखें म्हणे नंदनंदु । तो आमचा पूर्वज यदु ।

ब्रह्मज्ञानाचा संवादु । दत्तात्रेयेंसीं पैं केला ॥७७॥

श्रीदत्तात्रेयाच्या वचनार्था । विश्वासोनि जाहला घेता ।

तेणें सर्वसंगविनिर्मुक्तता । आली हाता यदूच्या ॥७८॥

जो संगु सांडूनि दूर गेला । तेणें ’संगत्यागु’ चि केला ।

संगीं असोनि स्नेह सांडिला । ’संगमुक्त’ झाला तो जाण ॥७९॥

आकाश सर्व पदार्थासी । मिळालें असे सर्व देशीं ।

परी नातळेचि सर्वसंगासी । ’संगमुक्तता’ त्यासी बोलिजे ॥४८०॥

याहूनि विशेष संगमुक्तता । आली यदूचिया हाता ।

तेही सांगेन कथा । परिसें तत्त्वतां उद्धवा ॥८१॥

दत्तात्रेयबोधें तत्त्वतां । सर्वसंगामाजी असतां ।

न देखे संगाची कथावार्ता । ’विशेषमुक्तता’ या नांव ॥८२॥

’मज पूर्वी द्वैतसंगु होता । तो जा‌ऊनि निःसंग झालों आतां’ ।

या दोनी समूळ मिथ्या वार्ता । विनिर्मुक्तता पावलों ॥८३॥

दोर सापु नाहीं झाला । परी सापुपणाचा आळ आला ।

तोही दोरें नाहींसा केला । भ्रांतीं कल्पिला निजभ्रमु ॥८४॥

दोरु दोरपणें असे । सर्पु तो भ्रांतामनीं वसे ।

ऐसें सांडूनि द्वैतपिसें । रायासी सावकाशें समाधी ॥८५॥

समसाम्यें समानबुद्धी । ते बोलिजे ’निजसमाधी’ ।

ते समाधी पावोनी त्रिशुद्धी । राजा निजपदीं पावला ॥८६॥

कृष्ण म्हणे उद्धवासी । ’तूं जन्मूनि ऐशिये वंशीं ।

जरी ब्रह्मज्ञान न साधिशी । तरी उणें पूर्वजांसी ये‌ईल ’ ॥८७॥

यापरी हृषीकेशी । तिरस्कारोनि उद्धवासी ।

झोंबावया अद्वैतासी । पुट बुद्धीसी देतुसे ॥८८॥

आधींचि विखारू काळियाणा । त्याचेंही पुच्छ रगडिल्या जाणा ।

मग झोंबिन्नल्या सत्राणा । नावरे कोणा सर्वथा ॥८९॥

आधींचि अनुताप उद्धवासी । वरी तिरस्कारिला हृषीकेशीं ।

तो गिळावया चिद्‍ब्रह्मासी । निजमानसी खवळला ॥४९०॥

पुढिले अध्यायीं निरूपण । कृष्ण‍उद्धवसंवाद जाण ।

सांगेल गुरुशिष्यलक्षण । श्रोते विचक्षण परिसतु ॥९१॥

एका जनार्दनु म्हणे । अगाध कृष्णमुखींचें बोलणें ।

तें मी जरी निरोपूं नेणें । परी तें गोडपणें निववित ॥९२॥

साखरेचा बोळू केला । परी कडूपणा नाहीं आला ।

तैसा ग्रंथु प्राकृतभाषा झाला । असे संचला स्वानंदु ॥९३॥

जरी सोन्याचें पेंडुकें केलें । परी तें दगडमोला नाहीं आलें ।

तैसें भागवत प्राकृत झालें । परी नाहीं चुकलें निजज्ञाना ॥९४॥

मुक्ताफळालागीं सागरीं । बुड्या देती नानापरी ।

तें सांपडलिया घरींच्या विहिरीं । जो अव्हेरी तो मूर्ख ॥९५॥

तैशी संस्कृत व्याख्यान‌आटाटी । अतिकष्टें परमार्थीं भेटी ।

तें जोडिल्या मराठीसाठीं । उपेक्षादृष्टि न करावी ॥९६॥

धनवंतु रत्‍नपारखी पुरा । तेणें धुळीमाजीं देखिल्या हिरा ।

गांठीं बांधोनि आणी घरा । पारखी खरा निजज्ञानें ॥९७॥

तैसें ज्ञाते विद्वज्जन । ग्रंथु मराठी देखोन ।

उपेक्षा न करितां करावा यत्‍न । पारखोनि चिद्‍रत्‍न साधावया ॥९८॥

क्षुद्रदृष्टीं पाहणें पाहतां । बोलु लागेल व्यासाचे ग्रंथा ।

मा हे तरी मराठी कविता । सांडूनि कुटिलता पाहावी ॥९९॥

ज्यांसी निजसुखाची आवडी । ते प्राकृतीं न काढिती खोडी ।

घेतील ज्ञानगर्भाची गोडी । अवस्था गाढी परमार्थी ॥५००॥

जे साचार परमार्थी । ते अधिकारी ये ग्रंथीं ।

ज्यांसी भागवतीं भक्ती । ते पावती निजसुख ॥१॥

ज्यासी भागवतीं नाहीं भक्ती । कोरडी व्युत्पत्ती मिरविती ।

तेही जरी निंदा न करिती । तरी पुढें पावती भक्तीतें ॥२॥

निंदा वसे ज्याचे चित्ता । त्यास गति नाहीं सर्वथा ।

निंदा सकळ पापांचे माथां । दोष ईपरता असेना ॥३॥

निंदकाचें नांव घेतां । दोष वाचेसी होय लागता ।

तिशीं द्यावया प्रायश्चित्ता । ’रामराम’ सर्वथा म्हणावें ॥४॥

निंदेमाजीं देखिलें स्वार्था । निंदक प्रवर्तले भक्तहिता ।

बुडवूनि आपुले स्वार्था । परदोष सर्वथा क्षाळिले ॥५॥

सांडूनियां गुणदोष । श्रोतां हो‌आवें सावकाश ।

जेथ वक्ता हृषीकेश । अतिसुरस तें ज्ञान ॥६॥

कृष्ण-उद्धवांचे ज्ञान । तत्काळ निरसी अज्ञान ।

एका विनवी जनार्दन । सावधान परियेसा ॥५०७॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे

श्रीकृष्णोद्धवसंवादे एकाकारटीकायां नवमोऽध्यायः ॥९॥

॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ॥३३॥ ओव्या ॥५०७॥





॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय दहावा


श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्‍गुरु धन्वंतरी । ज्याची दृष्टीचि निरुज करी ।

त्यावांचोनि संसारीं । भवरोगु दुरी न करवे ॥१॥

ज्या भवरोगाचेनि दर्पें । फुंफात तापलीं त्रिविधतापें ।

’मी माझे’ येणें संकल्पें । वाग्जल्पें जल्पती ॥२॥

पडिलीं द्वैताचिया दुखणा । तोंडींची चवी गेली जाणा ।

मुखा आला कडवटपणा । कटु वचना बोलतु ॥३॥

जेथें व्याधीचेनि सन्निपातें । विवेक हाणोनियां लातें ।

उमरुडूनि धैर्य हातें । वासनावनातें हिंडती ॥४॥

मनोरथकर्दमीं चरफडित । संकल्पमृगजळीं बुडत ।

वेगीं निसरोनियां पडत । टेंक चढतां स्वर्गाचें ॥५॥

वोरबडत स्नेहाची आराटी । गोंवीत लोभाची बोरांटी ।

खिळिला प्रपंचाचिया कंठीं । मारितां नुठी तेथूनि ॥६॥

भवरोगभ्रमें भ्रमले कैसे । खावों नये तें खावों बैसे ।

करूं नये तें करितां दिसे । योषितांसरिसें धांवत ॥७॥

तेथ धनभयाचे शारे येत । तेणें थरथरां कांपत ।

धाकें धाकें घामेजत । दडी देत गुप्तत्वें ॥८॥

भोगाभिमानु चढे देहीं । तेव्हां न राहे खाटे भु‌ईं ।

विधीचें पांघरूण टाकी पाहीं । डोळा ठायीं लागेना ॥९॥

उभें न राहवे ऐक्यवृत्ती । क्षीण झाली ज्ञानशक्ती ।

पडलीं जडत्वें लोळती । पाणी मागती विषयांचे ॥१०॥

अल्प‍अल्प देतां तें जळ । कडकडूनि झोंबती प्रबळ ।

’आम्हांसी फार द्या गा जळ । तृषा केवळ वोळेना’ ॥११॥

कुपथ्य करितां निरंतर । तंव तो झाला जीर्णज्वर ।

क्षयो लागला जी थोर । क्षीण शरीर पडियेलें ॥१२॥

क्षणाक्षणां अतिक्षीणता । विकार संचरले जीविता ।

तेणें प्रबळ वाढली चिंता । सुख सर्वथा बुडालें ॥१३॥

नवल रोगाचा पडिपाडु । गोड परमार्थ तो जाला कडू ।

केवळ विषप्राय विषय कडू । तोचि गोडु पैं झाला ॥१४॥

ते व्याधीचिया उफाडा । देतां सत्कथाकाढा ।

श्रवणमुखींच्या भावार्थदाढा । पाडी पुढां दांतखिळी ॥१५॥

देतां तुलसीमकरंद नसू । वरता जावों नेदी श्वासु ।

मस्तक झाडी मानी त्रासु । रोगें बहुवसु व्यापिला ॥१६॥

ऐसा रोग देखोनियां गाढा । वैद्य आचार्य धडफुडा ।

कृपा पाहे जयाकडा । तो रोकडा वांचवी ॥१७॥

निधडा वैद्य तो सुबुद्धि । जीवु गेलिया मरों नेदी ।

जीवेंवीण वांचवी त्रिशुद्धि । अगाध सिद्धि तयाची ॥१८॥

शुद्धभाग्येंकरूनि जाण । तो करी कृपाकूर्मावलोकन ।

तेंचि रोगिया अमृतपान । होय सावधान तत्काळ ॥१९॥

एवं झालिया सावधान । रोगी आपणिया आपण ।

नित्यानित्याचें पाचन । करी सेवन साक्षेपें ॥२०॥

तेणें न फिटेचि जीर्णज्वरु । न तुटे क्षयाचा महामारु ।

हें देखोनियां वैद्यसद्‍गुरु । रसोपचारु मांडिला ॥२१॥

तेणें अक्षररस-अर्धमात्रा । देतां क्षयाचा थारा ।

मोडूनियां शरीरा । पूर्वपरंपरा अक्षय केलें ॥२२॥

दारुण चुकवावया कुपथ्य । वैराग्य राखण ठेविलें नित्य ।

लावूनि अनुसंधानाचें पथ्य । निर्दाळिला तेथ भवरोगु ॥२३॥

रोगी उपचारिल्यावरी । प्रबळ क्षुधा खवळे भारी ।

चित्तचिंतेच्या लाह्या करी । क्षणामाझारीं खादल्या ॥२४॥

काळे गोरे चतुर्वर्णचणे । आश्रमेंसीं भाजिले फुटाणे ।

’अहं-सोहं’ गुळेंसीं तेणें । निःशेष खाणें तत्काळ ॥२५॥

फळाभिलाषेंसीं आशा- । बोंडें भरलीं होतीं खसखसा ।

तींही खादलीं घसघसां । न लगतां घांसा गिळियेलीं ॥२६॥

गूळ साखरेचा पडिपाडु । खादले कर्माकर्माचे लाडू ।

खातां न म्हणे गोड कडू । लागला झोडूं स्व‍इच्छा ॥२७॥

’ब्रह्माहमस्मी’ चीं गोमटीं । पक्वान्नें देखिलीं दिठीं ।

तींही खा‌ऊनि उठा‌उठी । मायेपाठीं लागला ॥२८॥

ते धाकें धाकेंचि निमाली । मिथ्यात्वें नासोनि गेली ।

स्वानंदें पुष्टि आली । झाडी केली भवरोगा ॥२९॥

ऐसा सद्‍गुरु वैद्य गाढा । जेणें उपचारोनि केलों निधडा ।

शरण रिघावें तुजपुढां । तंव चहूंकडां तूंचि तूं ॥३०॥

तुजवेगळें आपणियातें । देखोनि शरण यावें तूतें ।

तंव मीतूंपण हारपलें थितें । कैसेनि तूतें भजावें ॥३१॥

ज्यांच्या सुटल्या जीवग्रंथी । झाले आत्माराम निश्चितीं ।

तेही अहेतुक भक्ति करिती । प्राप्तांची स्थिति हे जाणा ॥३२॥

गुरुभजनापरतें सुख । मोक्ष मानिती तेही मूर्ख ।

मोक्ष गुरुचरणींचा रंक । विरळा लोक हें जाणती ॥३३॥

आम्हां सद्‍गुरुदृष्टीं परमारोग्य । आम्ही सद्‍गुरुकृपा सदा श्लाघ्य ।

गुरुसेवें आम्ही सभाग्य । परम योग्य गुरुस्तवनें ॥३४॥

सद्‍गुरूचें नाममात्र । तेंचि आम्हां वेदशास्त्र ।

सकळ मंत्रांवरिष्ठ मंत्र । नाम सर्वत्र गुरूचें ॥३५॥

सद्‍गुरूचें तीर्थमात्र । सकळ तीर्थां करी पवित्र ।

गुरुचरण तें आमचें क्षेत्र । वृत्ति स्वतंत्र ते आम्हां ॥३६॥

तूं पुरे पुरे म्हणसी स्तवन । परी वर्णितां तुझे उदार गुण ।

अतृप्त सर्वथा नुठी मन । तुझी आण वाहातसें ॥३७॥

तुझे गुण वर्णावया तत्त्वतां । मी प्रवर्तलों श्रीभागवता ।

त्वां मज लाविलें भक्तिपंथा । निजकथाकीर्तनीं ॥३८॥

जय जय सद्‍गुरु जनार्दना । भवगजपंचानना ।

एकाकी शरण आलों जाणा । तुझ्या श्रीचरणा पावलों ॥३९॥

पावलों शास्त्र श्रीभागवत । अवधारा तेथींचा मथितार्थ ।

उद्धवासी श्रीकृष्णनाथ । परम परमार्थ सांगेल ॥४०॥

यदु‌अवधूतसंवादेंसीं । लक्षणोक्त चोविसां गुरूंसी ।

परिसोनियां उद्धवासी । भावना ब्रह्मेंसीं लिगटली ॥४१॥

ब्रह्म सर्वगत सत्य होये । मज सबाह्य कोंदलें आहे ।

तेंचि माझें मज ठा‌उकें नोहे । कोण उपाये करावा ॥४२॥

ऐसी उद्धवाची चिंता । कळों सरली कृष्णनाथा ।

तोचि उपावो सर्वथा । होय सांगता अविरोधें ॥४३॥



श्रीभगवानुवाच ।

मयोदितेष्ववहितः स्वधर्मेषु मदाश्रयः ।

वर्णाश्रमकुलाचारं अकामात्मा समाचरेत्‌ ॥ १ ॥



पूर्वीं वेदरूपें वर्णाश्रम । मीचि बोलिलों स्वधर्म ।

पंचरात्रादि वैष्णवधर्म । हें उपासनावर्म गुह्य माझें ॥४४॥

जो वर्ण जो आश्रम । तेणेंचि ते करावे स्वधर्म ।

आचरतां परधर्म । दुःख परम पाविजे ॥४५॥

उद्धवा येथ जाण । कर्ता पाहिजे सावधान ।

ते सावधानतेचें लक्षण । अतिविचक्षण जाणती ॥४६॥

कर्म चतुर्विध येथ । ’नित्य’ आणि ’नैमित्त’ ।

’काम्य’ आणि ’प्रायश्चित्त’ । जाण निश्चित विभाग ॥४७॥

येथ कर्म आचरती स्थिती । सावधान राखावी वृत्ती ।

आचरावयाची व्युत्पत्ती । विचित्र स्थिती सांगेन ॥४८॥

नित्य आणि नैमित्तिक । हें कर्म जाण आवश्यक ।

सांडोनियां फलाभिलाख । विधिप्रमुख आचरावें ॥४९॥

नित्यकर्म अधिक वाढे । तैं नैमित्तिकाचे अंगा चढे ।

काम्य उचंबळलें विषयचाडें । तैंचि पडे ’निषिद्धी’ ॥५०॥

फलाभिलाषेंविण । नित्य नैमत्तिक जाण ।

करावें गा कृष्णार्पण । अर्पिती खूण जाणोनि ॥५१॥

काम्य कर्म आवश्यक । त्यजावें गा निःशेख ।

जेवीं कां वमिलें वमक । परतोनि लोक न पाहती ॥५२॥

समूळीं कामनेतें दंडावें । तैंचि काम्य कर्म सांडावें ।

येर्‍हवीं काम्यत्यागु न संभवे । कामना जीवें राखतां ॥५३॥

अंतरीं अनिवार कामना । बाह्य विरक्ती दावी जना ।

ते सविया विटंबना । त्यागु विचक्षणा तो नव्हे ॥५४॥

कामनेचेनि अधिक मदें । कर्में निपजती निषिद्धें ।

समूळ कामनेचेनि छेदें । सर्व निषिद्धें मावळती ॥५५॥

अथवा देखतांचि निषिद्ध दिठीं । जो हरिनामें गर्जत उठी ।

निषिद्ध पळे बारा वाटीं । प्रायश्चित्तकोटी हरिनामें ॥५६॥

जेथ हरिनामाचे उमाळे । तेथ निषिद्ध तत्काळ जळे ।

निषिद्ध अभक्तां आदळे । भक्तांजवळें तें न ये ॥५७॥

काम्यनिषिद्धाची कथा । भक्तांसी नातळे सर्वथा ।

भगवंतु रक्षी निजभक्तां । दोषु तत्त्वतां त्यां नाहीं ॥५८॥

नामें प्रायश्चित्तांच्या कोटी । हे म्यां सांगितली गुह्य गोठी ।

प्रकट न करावी सृष्टीं । गुप्त पोटीं राखावी ॥५९॥

काम्यनिषिद्धाचे त्याग । तुज म्यां सांगीतले साङ्ग ।

नित्यनैमित्तविभाग । तोही विनियोग परियेसीं ॥६०॥

मदर्पणें आवश्यक । करावें नित्यनैमित्तिक ।

तेंचि चित्ताचें शोधक । साधन मुख्य परमार्थी ॥६१॥

एक म्हणती स्वधर्म निर्फळ । वर्म नेणतीच ते बरळ ।

स्वधर्में होय जन्म सफळ । परमार्थफळ स्वधर्मीं ॥६२॥

किडाळ झाडावया दृष्टीं । रज दे‌ऊनि पाठींपोटीं ।

सुवर्ण घालितां पुटीं । झळकत उठी निजतेजें ॥६३॥

तैसा मज अर्पितां स्वधर्म । त्याचें सफळ होय निजकर्म ।

ऐसें नेणोनियां निजवर्म । कर्मभ्रम कर्मठां ॥६४॥

मज अर्पिती हातवटी । अवघड वाटेल जगजेठी ।

ज्यासी आवडी माझी मोठी । त्याची दृष्टी मदर्पण ॥६५॥

कृष्णीं निश्चळ ज्याचें मन । त्याचें कर्म तितुकें कृष्णार्पण ।

त्यासी न अर्पितांही जाण । सहजें मदर्पण होतसे ॥६६॥

जो रथीं निश्चळ हो‌ऊनियां बैसे । तो न चळतांही चालतु दिसे ।

जाण स्वकर्म त्याचें तैसें । अनायासें मज अर्पे ॥६७॥

यापरी हो‌ऊनि अकामात्मा । सुखें आचरावें स्वधर्मा ।

तेणें सांडूनि रजतमा । सत्त्वें पुरुषोत्तमा पावती ॥६८॥

वर्णाश्रमसमुद्‍भवा । मूळ आश्रयो मी वोळखावा ।

कुळकर्मनिजस्वभावा । उपासावा मी एकु ॥६९॥

वर्णासी आश्रयो मी प्रसिद्ध । जे जन्मले मुखबाहूरुपाद ।

आश्रमा आश्रयो मी विशद । गर्जती वेद ये अर्थीं ॥७०॥

देवो देवी कुळाचार । यांचें वस्तीचें मी घर ।

एवं मी सर्वाधार । हा कर्मी विचार देखावा ॥७१॥

गुज परियेसीं उद्धवा । कर्माकर्माध्यक्षु मी जाणावा ।

कर्मी मीचि अभिलाषावा । क्रियेनें धरावा मी एकु ॥७२॥

एवं आदि-मध्य-अंतीं । मी अविनाशु धरितां चित्तीं ।

तीं कर्मेंचि निष्कर्में होतीं । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥७३॥



अन्वीक्षेत विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम्‌ ।

गुणेषु तत्त्वध्यानेन सर्वारंभविपर्ययम्‌ ॥ २ ॥



यापरी स्वधर्में जाण । ज्यांचें विशुद्ध अंतःकरण ।

ते विषयीं उदासीन । हें वोळखण तयांचे ॥७४॥

तयांसी विषयाची आस्था । नाहीं नाहीं गा सर्वथा ।

परी सर्वार्थविपरीतता । विषयासक्तता देखती ॥७५॥

भरलीं मृगजळाचीं तळीं । तेणें न पिकती साळी केळी ।

तैसी विषयबुद्धी जवळी । स्वसुखफळीं फळेना ॥७६॥

पाहें पां विषयासक्त । कर्मारंभीं संकल्प करित ।

आयुःकामार्थ क्षेमार्थ । धनधान्यार्थसमृद्धी ॥७७॥

या हेतू कर्म आरंभित । तें स्वकर्म नव्हे निश्चित ।

स्वधर्ममिषें मनोरथ । उपासित सर्वदा ॥७८॥

बैलाची कांस दुहितां । शिंपीभरी दूध न ये हाता ।

तेवीं मनोरथ उपासितां । न लभे सर्वथा ’निजसुख’ ॥७९॥

एवं कर्मचि तें कर्म नव्हे । केल्याही सिद्धी न पवे ।

तें विघ्नबाहुल्यें नाश पावे । विघ्न संभवे देवांचें ॥८०॥

विषयसेवनीं आहे सुख । या बुद्धीं शिणशिणोनि मूर्ख ।

पावले परम दुःखें दुःख । मुख्य याज्ञिक घालूनि ॥८१॥

वेदत्रयी जाणूनि सकळ । यज्ञकर्मी अतिकुशळ ।

वांछितां स्वर्गादिक फळ । पतन केवळ अधोमुखें ॥८२॥

ऐसेनि विवेकें निपुणदृष्टी । जो स्वर्गु नेघे तृणासाठीं ।

वैराग्य लागे त्यापाठीं । उठा‌उठी घर रिघे ॥८३॥

तो वैराग्याचें माहेर । विश्रांतीचें विसावतें घर ।

तो नररूपें साचार । ’विवेकु’ साकार पैं झाला ॥८४॥

ऐसेनि विवेकें विवेकदृष्टी । स्वर्गादि विषय मिथ्या सृष्टी ।

ते मिथ्यात्वाची गोठी । ऐक जगजेठी उद्धवा ॥८५॥



सुप्तस्य विषयालोको ध्यायतो वा मनोरथः ।

नानात्मकत्वाद्‌ विफलः तथा भेदात्मधीर्गुणैः ॥ ३ ॥



स्वप्न आणि मनोरथ । मनोमात्र-विलासित ।

ते निद्रितासी सत्य पदार्थ । मिथ्या होत जागृतीं ॥८६॥

तैसें कामनेचेनि उल्हासें । इंद्रियांचेनि सौरसें ।

उभय भोगपिसें । नाथिलें वसे बुद्धीसी ॥८७॥

शिंपी शिंपपणें असे । धनलोभ्या रुपें भासे ।

तेवीं विषयाचेनि अभिलाषें । भेदपिसें नसतेंचि ॥८८॥

स्वप्नीं देखिलें आत्ममरण । जागृतीं मिथ्या म्हणे आपण ।

तैसा स्वरूपीं जागा झाल्या जाण । जन्ममरण त्या नाहीं ॥८९॥

जंववरी भेदाची भेदसिद्धी । तंववरी जन्ममरण बाधी ।

भेदु मिथ्या झालिया त्रिशुद्धी । अभेदीं बाधी तें नाहीं ॥९०॥

तो भेदु कैसेनि तुटे । निजस्वरूप कैसेनि भेटे ।

ते अर्थी साधन गोमटें । ऐक चोखटें विभागें ॥९१॥



निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्परस्त्यजेत्‌ ।

जिज्ञासायां संप्रवृत्तो नाद्रियेत्‌ कर्मचोदनाम्‌ ॥ ४ ॥



चित्तीं वासनांचे मळ । तेणें भेदु भासे सबळ ।

तो नाशावया चित्तमळ । कर्म निर्मळ सेवावें ॥९२॥

मागां सांगीतलें निश्चित । जें कां नित्यनैमित्य ।

तेंचि कर्म गा ’निवृत्त’ । साधकीं प्रस्तुत सेवावें ॥९३॥

जो प्रवर्तला माझ्या भजनीं । तेणें ’काम्य’ सांडावें निपटूनी ।

हें मागां सांगितलें विवंचूनि । कामना मनीं न धरावी ॥९४॥

धरोनि मदर्पणाचें बळ । ’नित्य’ आचरतां निर्मळ ।

चित्ताचे चैत्य-मळ । जाती तत्काळ नासोनि ॥९५॥

कृषीवळु करी शेतासी । यथार्थ द्रव्य दे राजयासी ।

तो न भी ग्रामकंटकांसी । तेवीं कृष्णार्पणेंसीं होतसे ॥९६॥

जाहल्या चित्तमळक्षाळणें । नित्यविवेकु उपजे तेणें ।

इहामुत्रां लाता हाणे । अनित्य त्यजणें वैराग्यें ॥९७॥

एवं वैराग्य झालिया अढळ । तेणें सत्त्व होय प्रबळ ।

तेव्हां मज जाणावया केवळ । वृत्ति निर्मळ ते काळीं ॥९८॥

करितां माझीं चिंता । कामक्रोध नाठवती चित्ता ।

थोर लागली माझी अवस्था । न राहे सर्वथा अणुभरी ॥९९॥

हो कां ऐशिये अवस्थेसी । कर्मक्रिया नावडे ज्यासी ।

तेणें संन्यासूनि सर्व कर्मांसी । ब्रह्मज्ञानासी रिघावें ॥१००॥

श्रवण मनन करितां । कर्मासी झालिया विगुणता ।

बाधक नव्हे माझ्या भक्तां । कर्मकिंकरता त्यां नाहीं ॥१॥

स्वधर्म केलिया फळ काये । चित्ताचा मळमात्र जाये ।

भक्तु भजनें निर्मळ आहे । बाधूं न लाहे स्वकर्म ॥२॥

एवं कर्माची चोदना । मद्‍भक्तासी नाहीं जाणा ।

करितां श्रवणकीर्तना । कर्मबंधना नातळती ॥३॥

ऐशिया जिज्ञासावस्थेसी । कर्मबाधा नाहीं त्यासी ।

मुख्य तात्पर्य ब्रह्मज्ञानासी । हेंचि उद्धवासी सांगतु ॥४॥



यमान्‌ अभीक्ष्णं सेवेत नियमान्‌ मत्परः क्वचित्‌ ।

मदभिज्ञं गुरुं शांतं उपासीत मदात्मकम्‌ ॥ ५ ॥



हो‌आवया वृत्तीचा उपरम । अहिंसा-सत्यादि धर्म ।

आचरावे अविश्रम । बाह्य नेम अविरोधें ॥५॥

आचरतां अहिंसा-सत्यादिकांसी । तंव तंव दशा उजळे कैसी ।

अतिप्रीति गुरुभक्तीसी । अहर्निशीं गुरु चिंती ॥६॥

सद्‍गुरूवीण ब्रह्मज्ञान । सर्वथा नव्हे नव्हे जाण ।

हें उपनिषदर्थें प्रमाण । परम निर्वाण साधिलें ॥७॥

डोळा देखणाचि आहे । त्यासी सूर्य नव्हतां साह्ये ।

सिद्ध पदार्थ देखों न लाहे । स्तब्ध राहे अंधारीं ॥८॥

नाव तारी हे साचार । माजीं बैसले थोर थोर ।

परी तारकेंवीण परपार । समर्थ नर न पावती ॥९॥

पर्जन्यें भूमी मार्दवा आली । बीजें कणिंग असे भरली ।

परी ज्ञातेन पेरणी नाहीं केली । तंव पिकाची बोली पोंचट ॥११०॥

रत्‍न सांपडलें अवचितें । परी खरें खोटें संषय तेथें ।

रत्‍नपारखी करी मोलातें । अतियत्‍न त्यातें मग करिती ॥११॥

तैसें निजस्वरूप आ‌इतें । श्रद्धा-सद्‍गुरूचेनि हातें ।

खरें करूनियां ज्ञाते । निजसुखातें पावले ॥१२॥

साधावया निजज्ञान । करितां सद्‍गुरूचें सेवन ।

निवाले संत सज्जन । आनंदघन सद्‍गुरु ॥१३॥

म्हणसी साधनें केलीं अनेक । तैसें सद्‍गुरूही साधन एक ।

म्हणतां मुमुक्षु झाला मूर्ख । निजात्मसुख बुडालें ॥१४॥

सद्‍गुरु केला तो साधन । त्याहूनि परतें साध्य आन ।

म्हणतां आली नागवण । नागवला जाण सर्वस्वें ॥१५॥

जो चित्सुखें सदा संपन्न । चिद्रूपें ज्यासी समाधान ।

तो चिन्मात्राहोनि भिन्न । नव्हे जाण सर्वथा ॥१६॥

लवण सागरीं रिघालें । तेव्हांचि तें समुद्र झालें ।

दीपें वणवया आलिंगिलें । वणवाचि झालें तें तेज ॥१७॥

एवं चिद्रूपाचें ज्यासी ज्ञान । तो चिद्रूपचि सत्य संपूर्ण ।

गुरु ब्रह्म अभिन्न जाण । ये अर्थीं प्रमाण उपनिषदें ॥१८॥

हो कां घृताची पुतळी । नव्हतां घृतपणावेगळी ।

घृतरूपें रूपा आली । तैसी मूर्ती झाली सद्‍गुरूची ॥१९॥

तो चित्सुखाचा पुतळा । कीं सच्चिदानंदाचा सोहळा ।

प्रत्यक्ष देखावया डोळां । धरी लीलाविग्रहो ॥१२०॥

त्याची हो‌आवया भेटी । पाहिजेति भाग्याचिया कोटी ।

हे बोलणेंवरी दिसे दिठी । तैसी गोठी ते नाहीं ॥२१॥

सद्‍गुरु जे‌उती वास पाहे । ते‌उती सुखाची सृष्टी होये ।

तो म्हणे तेथ लवलाहें । महाबोधु राहे स्वानंदें ॥२२॥

त्या सद्‍गुरूचे देखिल्या पाये । तहानभूक तत्काळ जाये ।

कल्पना उठोंचि न लाहे । निजसुख आहे गुरुचरणीं ॥२३॥

त्या सद्‍गुरूचें लक्षण । सांगतां शब्दुं थोंटावे जाण ।

जो सनातन ब्रह्म पूर्ण । ऊणखूण त्या नाहीं ॥२४॥

तर्‍ही स्फुरली एकी स्फूर्ती । त्यासी सर्वार्थी दिसे शांती ।

शांतीवेगळी उपपत्ती । प्रमाण निश्चिती रिघेना ॥२५॥

शांति तेचि समाधान । शांति तेचि ब्रह्मज्ञान ।

शांती तेचि ब्रह्म पूर्ण । सत्य जाण उद्धवा ॥२६॥

ऐसी सद्‍गुरूची स्थिती । ऐकोनि शिष्याच्या चित्तीं ।

वाढली अतिप्रीती । गुरुभक्तीलागोनी ॥२७॥

यालागीं गुरुगवेषणा । उसंतु घेवों नेदी अंतःकरणा ।

अष्टौ प्रहर विचक्षणा । गुरुलक्षणा लक्षितु ॥२८॥

कैं तो स्वामी देखेन ऐसा । कैं हा माझा फिटेल फांसा ।

कैं उपरमु हो‌ईल मानसा । सद्‍गुरुपिसा तो झाला ॥२९॥

आयुष्य वेंचतें उठा‌उठी । अझूनि नव्हे सद्‍गुरूसी भेटी ।

झाल्या मनुष्यदेहासी तुटी । सर्वस्व शेवटीं बुडेल ॥१३०॥

ऐकतां गुरूचें नांव । मनापुढें घेत धांव ।

ते गोठीसीच देत खेंव । येवढी हांव जयाची ॥३१॥

सद्‍गुरु प्रत्यक्ष न भेटतां । मनेंचि पूजी गुरुनाथा ।

परमादरें पूजा करितां । प्रेम तत्त्वतां न संटे ॥३२॥

सद्‍गुरु भेटावयाकारणें । हिंडे तीर्थें तपोवनें ।

गुरु न विसंबे मनें । नित्यविधानें आचरतां ॥३३॥

सद्‍गुरुप्राप्तीचिया काजा । लहानथोरांची करी पूजा ।

अत्यादरें मानी द्विजा । गुरु मज माझा भेटावा ॥३४॥

अस्वलाचिया परी । गुरुनामाचा जप करी ।

गुरुवांचोनि निरंतरीं । चिंता न करी आनाची ॥३५॥

आसनीं भोजनीं शयनीं । गुरूतें न विसंबे मनीं ।

जागृतीं आणि स्वप्नीं । निदिध्यासनीं गुरु केला ॥३६॥

गुरुस्मरण करितां देख । स्मरणें विसरे तहानभूक ।

विसरला देहगेहसुख । सदा संमुख परमार्था ॥३७॥

ऐसी सद्‍गुरूची आवडी । ज्याची आस्था चढोवढी ।

त्यासी गुरुरूपें तांतडी । भेटी रोकडी मी देतों ॥३८॥

जंव जंव आस्था अधिक । तंव तंव भेटीची जवळिक ।

साधनांमाजीं हें साधन मुख्य । आस्थाचि एक विशेष ॥३९॥

करितां वरिष्ठसाधनकोडी । बोधाची जोडेना कवडी ।

सद्‍गुरुभजनाची अर्ध घडी । जोडी कोडी बोधाच्या ॥१४०॥

सद्‍गुरुभजनीं लागवेगें । मोक्ष ये‌ऊनि पायां लागे ।

गुरुभक्त तोही नेघे । चरणरंगें रंगला ॥४१॥

श्रीगुरुचरणाची गोडी । विसरली मोक्षसुखाच्या कोडी ।

गुरुभजनीं जयां अनावडी । ते संसार बांदवडीं पडियेले ॥४२॥

छेदावया संसारबंधन । करावें सद्‍गुरुसेवन ।

सद्‍गुरुसेवा तें माझें भजन । गुरु-आम्हां भिन्नभावो नाहीं ॥४३॥

गुरुभक्तांची श्रद्धा गाढी । आणि गुरुभजनाची गोडी ।

ते सांगितली आवडीं । प्रत्यक्ष उघडी करूनि ॥४४॥

सहज प्रसंगें येणें । शिष्यांचींही लक्षणें ।

सांगेन तुजकारणें । कृष्ण म्हणे उद्धवा ॥४५॥



अमान्यमत्सरो दक्षो निर्ममो दृढसौहृदः ।

असत्वरोऽर्थजिज्ञासुः अनसूयुरमोघवाक्‌ ॥ ६ ॥



मान देखोनि सहसा । शिष्य सांकडों लागे कैसा ।

जेवीं गळीं लागला मासा । चरफडी तैसा सन्मानें ॥४६॥

नांवें ऐकोनि बागुलातें । बाळ सांडूं पाहे प्राणातें ।

तेवीं ऐकतांचि सन्मानातें । भयें प्राणांतें सांकडें ॥४७॥

चंडवातें जेवीं केळी । समूळ कांपे चळवळी ।

कां लहरींच्या कल्लोळीं । कांपे जळीं रविबिंब ॥४८॥

सन्मानु तेणें पाडें । दृष्टीं देखोनि नावडे ।

महत्त्वें थोर सांकडें । अंगाकडे येवों नेदी ॥४९॥

आदरें घेतां सन्मान । दृढ हो‌ईल देहाभिमान ।

सांडोनि मानाभिमान । हीनदीन हो‌ऊनि असे ॥१५०॥

समूळ नामरूप जाये । मज कोणी देखों न लाहे ।

ऐसी दशा जेणें होये । ते ते उपाये करीतसे ॥५१॥

लौकिक देखोनि उद्वेगु । देहगेहांचा उबगु ।

एकलेपणीं अतिचांगु । न धरी संगु द्वैताचा ॥५२॥

मज कोणीं न देखावें । मज कोणीं न वोळखावें ।

मज कोणीं न लाजावें । ऐसें जीवें वांछितु ॥५३॥

मान देखोनियां दिठीं । लपे देह‍उपेक्षेच्या पोटीं ।

जेवीं चोर लागलिया पाठीं । लपे संकटीं धनवंतु ॥५४॥

मी एकु लौकिकीं आहें । ऐसें कोणा ठावें नोहे ।

ऐशी ऐशी दशा पाहे । मानु न साहे यालागीं ॥५५॥

सांडावया अहंममता । मानु न पाहे सर्वथा ।

लौकिकीं सन्मानु घेतां । दृढ अहंता हो‌ईल ॥५६॥

ज्याचें पोटीं दृढ अभिमान । ते सदा वांछिति सन्मान ।

जो सांडूं निघे अभिमान । तो मानापमान न पाहे ॥५७॥

जेणें घेतला सन्मान । त्यासी नेघवे अपमान ।

तेथ सहजें आला देहाभिमान । यालागीं सन्मान नावडे ॥५८॥

सन्मानु घ्यावया तत्त्वतां । ज्ञातेपण मिरवी ज्ञाता ।

ते संधीं वसे ममता । अर्थस्वार्थाचेनि लोभें ॥५९॥

एवं नापेक्षी सन्मान । हें प्रथम शिष्याचें लक्षण ।

आतां ’निर्मत्सरत्व’ संपूर्ण । तें सुलक्षण परियेसीं ॥१६०॥

सज्ञानामाजीं वैर । ज्ञातृत्वाचाचि मत्सर ।

तेथें देहाभिमानें केलें घर । अतिदुस्तर जीवासी ॥६१॥

ज्ञानाभिमानाची गोष्टी । वेंचुनी तपाचिया कोटी ।

दुजी करीत होता सृष्टी । अभिमान पोटीं ज्ञानाचा ॥६२॥

ज्ञानाभिमानु दुर्वासासी । व्यर्थ शापिलें अंबरीषासीं ।

म्यां सोशिलें गर्भवासासी । ज्ञानाभिमानासी भि‌ऊनि ॥६३॥

ज्ञानाभिमानु ब्रह्मयासी । नेलें गोपालवत्सांसी ।

मज होणें पडिलें त्या वेषांसी । ज्ञानाभिमानासी भि‌ऊनि ॥६४॥

उद्धवा ज्ञानाभिमान । सर्वां अभिमानांमाजीं कठिण ।

वसिष्ठ विश्वामित्र जाण । ज्ञानाभिमानें भांडती ॥६५॥

एवं ज्ञानाभिमानाभेण । म्यां घेतलें गोवळेपण ।

मज मूर्ख म्हणती याज्ञिक ब्राह्मण । त्यांसी ज्ञानाभिमान कर्माचा ॥६६॥

मुख्य माझीच हे ऐशी दशा । तेथें इतरांचा पाडु कायसा ।

ज्ञानाभिमानाचा दृढ फांसा । नुगवे सहसा ज्ञात्यासी ॥६७॥

ज्ञानाभिमानाची जाती कैशी । उभा न ठाके मूर्खापाशीं ।

वैर लावी सज्ञानासी । समत्सरेंसीं वर्तवी ॥६८॥

एवं निर्मत्सर होणें ज्यासी । तेणें सांडावें ज्ञानाभिमानासी ।

येरवीं तो ज्ञातयासी । समत्सरेंसीं नांदवी ॥६९॥

ऐक मत्सराची सामग्री । देहीं देहाभिमान दृढ करी ।

तोही ज्ञातेपणाचें बळ धरी । लोभ माझारीं अर्थस्वार्थे ॥१७०॥

इतुकी सामग्री जेथें होये । तोचि समत्सर द्वेषु वाहे ।

शुद्ध शिष्य हें न साहे । त्यागोनि जाये मत्सरु ॥७१॥

मत्सराची जाती कैशी । अवश्य वसे ज्ञात्यापाशीं ।

मत्सर थोर पंडितांशीं । यावज्जन्मेंसीं न संडिती ॥७२॥

पंडित भेटती समत्सर । लवणभंजन अतिनम्र ।

बोलती अतिमधुर । समत्सर छळणोक्तीं ॥७३॥

मत्सरें पंडित येती क्रोधा । असदारोपणें करिती निंदा ।

एवढी मत्सराची बाधा । नातळे कदा सच्छिष्यु ॥७४॥

मत्सरु ज्ञात्यातें न सोडी । मा इतर का‌इसी बापुडीं ।

शिष्य द्वेषाची गोष्टी सोडी । मत्सरु तोडी सर्वस्वें ॥७५॥

मत्सर सांडूनि तत्त्वतां । शिष्यें रहावें सर्वथा ।

निर्मत्सरतेची कथा । ऐक आतां सांगेन ॥७६॥

पुढूनि स्वार्थु नेतां । द्वेष उपजों नेदी चित्ता ।

भूतीं भगवंतु भावितां । द्वेषु सर्वथा येवों नेदी ॥७७॥

निंदेचिया वाग्बाणीं । दारुण विंधिल्या दुर्जनीं ।

द्वेषु उपजों नेदी मनीं । हित मानीं निंदेचें ॥७८॥

जेणें जेणें निजनिंदा केली । तो तो मानी हित मा‌उली ।

पापमळांची क्षाळणता झाली । शुद्ध केली माझि वृत्ति ॥७९॥

ऐस‍ऐशिया विवंचना । द्वेषु आळों नेदी मना ।

निर्मत्सरता ते हे जाणा । दुसरी लक्षणा शिष्याची ॥१८०॥

यावरी जे ’दक्षता’ । तेही तुज सांगों आतां ।

शिष्याची प्रागल्भ्यता । निजस्वार्थालागोनि ॥८१॥

उगवल्या सावधान-भास्करा । नाशी निद्रेतंद्रेच्या अंधारा ।

होय धारणेचा दिवसु खरा । धृतीच्या दुपारा वर्ततु ॥८२॥

त्या दिवसाचेनि लवलाहें । शमदमादि समुदायें ।

भक्तिपंथें चालताहे । मार्गीं न राहे क्षणभरी ॥८३॥

तेथ उचलतां पा‌उलीं । निजबोधाची पव्हे ठाकिली ।

जेथ पांथिकांची निवाली । तृषा हरली तृष्णेची ॥८४॥

तेथ निजग्रामींचे भेटले । सोहंसांगाती एकवटले ।

तेथूनि चुकणया मुकले । नीट लागले निजपंथी ॥८५॥

ऐकें बापा विचक्षणा । आळस विलंबु नातळे मना ।

त्या नांव ’दक्षता’ जाणा । ’तिसरी’ लक्षणा शिष्याची ॥८६॥

जुनाट संग्रहो सवें होता । ते सर्व सांडिली ममता ।

सांडिल्याची क्षिती मागुता । न करी सर्वथा निजबोधें ॥८७॥

देहीं दृढ धरावी अहंता । तेणें देहसंबंधीयांची ममता ।

देहाभिमानु नातळे चित्ता । गेली ममता न लगतां ॥८८॥

देह नश्वरत्वें देखिला । विष्ठामूत्रांचा मोदळा ।

यालागीं अहंकारु गेला । ’सोहं’ लागला दृढभावो ॥८९॥

दृढ वाढवूनि सोहंता । तेणें सांडविली अहंममता ।

हे ’चौथी’ गा अवस्था । जाण तत्त्वतां शिष्याची ॥१९०॥

गुरु माता गुरु पिता । गुरु गणगोत तत्त्वतां ।

गुरु बंधु सुहृदता । निजस्वार्था शिष्याच्या ॥९१॥

गुरुपरिचर्या नित्यकर्म । गुरुसेवा हाचि स्वधर्म ।

गुरु तोचि आत्माराम । सुहृदसंभ्रम सद्‍गुरूसी ॥९२॥

ऐसें सद्‍गुरूसी ’सुहृद’ पण । असावें शिष्यासीं संपूर्ण ।

हें ’पांचवें’ गा लक्षण । सत्य जाण उद्धवा ॥९३॥

चंचळत्वें चळु चित्ता । येवों नेदीच सर्वथा ।

निजीं निजरूपनिश्चळता । साधी सर्वथा सर्वस्वें ॥९४॥

जर्‍ही चंचळ झालें अंग । चित्त गुरुचरणीं निश्चळ चांग ।

अंगीं वाजतां लगबग । वृत्ति अभंग गुरुचरणीं ॥९५॥

शरीर वर्ततां व्यापारा । ज्याचे हृदयीं नाहीं त्वरा ।

गुरुचरणीं धरिला थारा । हा शिष्यु खरा परमार्थी ॥९६॥

ज्यासी हृदयीं चंचळता । तो शिष्य नव्हे निजस्वार्था ।

ज्याचे अंतरीं ’निश्चळता’ । तोचि परमार्था साधकु ॥९७॥

ऐसी साधूनि निश्चळता । ज्यासी निजस्वार्थीं जिज्ञासुता ।

तोचि क्षणार्धे परमार्था । पावे तत्त्वतां गुरुवाक्यें ॥९८॥

जैसा दीपु दीपें लाविला । लावितांचि तत्समान झाला ।

तैसा निश्चळास गुरु भेटला । तो तत्काळ झाला तद्‌रूप ॥९९॥

एवं अंतरीं जें निश्चळपण । तें शिष्याचें श्रेष्ठ लक्षण ।

तो ’सहावा’ गा गुण जाण । तेणें निर्दळण षड्‌विकारां ॥२००॥

षड्‌विकार देहावरी । शिष्यु देहबुद्धी हातीं न धरी ।

यालागीं मावळिजे विकारीं । गुरुवाक्येंकरीं वर्ततां ॥१॥

ऐसी साध्य करूनि ’निश्चळता’ । साधूं रिघे जो परमार्था ।

धरोनियां अर्थजिज्ञासुता । होये भजता गुरुचरणीं ॥२॥

ज्यासी अर्थजिज्ञासा नाहीं । तो भजेना गुरुच्या ठायीं ।

जरी भजेल कहींबहीं । तरी स्वार्थें पाहीं विषयाच्या ॥३॥

सांडोनियां विषयस्वार्था । इत्थंभूत जाणावया अर्था ।

जो भजे परमार्था । ’जिज्ञासता’ त्या नांव ॥४॥

ऐशी धरोनि जिज्ञासता । चढती आवडी परमार्था ।

आराणुक नाहीं चित्ता । निजस्वार्थाचेनि लोभें ॥५॥

अतिप्रीती परमार्था । चढती वाढती आस्था ।

हे ’सातवी’ लक्षणता । जाण तत्त्वतां शिष्याची ॥६॥

हें सातवें लक्षण । परमार्थाचें अंगण ।

पावलें असे जाण । जिज्ञासुपणाचेनि नेटें ॥७॥

गुरु बहुतांची सा‌उली । शिष्यवर्गांची मा‌उली ।

तेथ असूया जेणें केली । त्याची बुडाली निजप्राप्ती ॥८॥

यालागीं गुरूचा जो जो अंकित । तो तो गुरुत्वेंचि मानित ।

असूया नाठवे मनांत । अतिविनीत सर्वांसी ॥९॥

गुरुबंधु कनिष्ठ दीन । त्याच्या ठायीं उत्तम गुण ।

जाणोनि न मनीं आपण । असदारोपण तेथें करी ॥२१०॥

पुढिलांचा उत्तम गुण । त्यासी मिथ्या लावूनि दूषण ।

लटिकें म्हणे त्याचें ज्ञान । ’असूया’ जाण त्या नांव ॥११॥

प्रत्यक्ष भेटल्या वर्णी गुण । नम्र होवोनि वंदी चरण ।

सवेंचि मागें करी छळण । ’असूया’ संपूर्ण या नांव ॥१२॥

सच्छिष्यु ये अर्थीं निर्मळ । हो नेदी असूयेचा विटाळ ।

उत्तम-मध्यम-प्राकृतमेळ । वंदी परी छळ करूं नेणे ॥१३॥

गुरूनें शिकविली वस्तुसमता । तेथ निरंतर ठेवूनि चित्ता ।

समभावें वंदी समस्तां । छळूं सर्वथा तो नेणे ॥१४॥

यापरी गा उद्धवा । छळूं नेणे कोणा जीवा ।

हा ’अनसूयु’ म्हणावा । गुण आठवा शिष्याचा ॥१५॥

हे अष्टौमहामणिमाळी । अखंड ज्याच्या हृदयकमळीं ।

तो पावे सद्‍गुरूजवळी । नवी नव्हाळी भेटीची ॥१६॥

यावरी नववें लक्षण । तें जाण नवविधान ।

सत्यधूत संभाषण । वाग्विलापन सांडूनि ॥१७॥

सद्‍गुरूप्रति जाण । मृदु विनीत करी प्रश्न ।

सत्याचें सत्य तें गुरुवचन । मानी जाण निजभावें ॥१८॥

युक्ति वाढवून उदंड । नाना मतें अकांडतांड ।

साह्य संचरूनि पाखांड । गर्जत तोंड महावादें ॥१९॥

साधका बाधका युक्ती । माजीं संचरूनि छळणोक्ती ।

आपुली मिरवावी युक्ती । हें नाहीं चित्तीं शिष्याचे ॥२२०॥

सद्‍गुरूपुढें अतिजल्प । करणें तेंचि महापाप ।

जाणूनि सांडी वृथालाप । मिथ्या जल्प बोलेना ॥२१॥

शिष्याचें बोलणें कैसें । वाचा परिपक्क अमृत जैसें ।

बोल घोळले प्रेमरसें । प्रश्न पुसे एकांतीं ॥२२॥

मिथ्यावादाचीं अपक्क फळें । तुरटें तिखटें तोंडाळें ।

सदेठीं झडलीं पूर्वकाळें । बोले प्रांजळें परिपक्क ॥२३॥

बोलों नेणे छळ छद्म । स्पर्शों नेणें परवर्म ।

बोलीं नुपजवीं अधर्म । मनोधर्मक्षोभक ॥२४॥

व्यर्थ न करी आशंका । निंदेलागीं तो मुका ।

झकवूं नेणे लोकां । बाळां मूर्खां पंडितां ॥२५॥

बोलों नेणे अतिकर्कश । करूं नेणे उपहास ।

बोलामाजीं न धरी आस । बोले नैराश्य वैराग्य ॥२६॥

बोलीं बोलूं नेणे आटू । छळणोक्तीं नव्हे शठू ।

बहु बोलतां मानी विटू । मौननिष्ठु हो‌ऊनि राहे ॥२७॥

वादविवाद अतिवाद । नावडे कोणाचा संवाद ।

न करी बोलाचा विनोद । लौकिक शब्द न बोले ॥२८॥

वक्रोक्ति नाहीं जाण । बोलीं न बोले विंदाण ।

करूं नेणे प्रतारण । मिथ्या वचन न बोले ॥२९॥

पोटीं कार्य नाहीं करणें । हो हो म्हणवूनि झकविणें ।

हेंही नाहीं तया बोलणें । सदा पठणें हरिनाम ॥२३०॥

पश्चिमद्वारीचें कवाड । सदा वारेनि करी खडखड ।

तैशी न करी बडबड । वृथा तोंड पिटीना ॥३१॥

करितां शब्दब्रह्मसंवादु । युक्तिबाधें विद्वांसा क्रोधु ।

अनिवार देखोनि बाधु । न बोले शब्दु शाब्दिक ॥३२॥

न मिरवी शब्दज्ञान । न दाखवी आत्ममौन ।

न धरी वचनाभिमान । सदा स्मरण गुरूचें ॥३३॥

बोलें नुपजवी उद्वेग । बोलावया न करी उद्योग ।

बोलीं नुठवी महावेग । अनुद्वेग बोलणें ॥३४॥

सत्य आणि अतिमधुर । आ‌इकतां आल्हादकर ।

सर्वांसी हितत्वें साचार । बोले सनागर हरिकथा ॥३५॥

प्रार्थूनियां सद्‍गुरूसी । बहु बोलणें नाहीं त्यासी ।

पुसणें एकाक्षरासी । निजसुखासी सेवावया ॥३६॥

एवं शिष्याचीं नव लक्षणें । नवखंड पृथ्वीची आभरणें ।

निजकृपेनें नारायणे । भक्ताकारणें दीधलीं ॥३७॥

हे नवरत्‍नमाळा गोमटी । जो घाली सद्‍गुरूच्या कंठीं ।

तो बैसे सायुज्याच्या पाटीं । उठा‌उठीं तत्काळ ॥३८॥

या नवरत्‍नांचें पदक ! ज्या शिष्याचे हृदयीं देख ।

तो सद्‍गुरूचा आवश्यक । विश्वासिक सर्वार्थीं ॥३९॥

या नवरत्‍नांची अभिनव गांठी । जो सद्‍गुरूसी आणी भेटी ।

तो स्वराज्याच्या मुकुटीं । झळकत उठी महामणी ॥२४०॥

उद्धवा येथें आशंका धरिसी । ’नांदतां स्त्रीपुत्रधनधान्येंसीं ।

निर्ममता शिष्यासी । कैसेनि त्यासी उपजली’ ॥४१॥



जायापत्यगृहक्षेत्र स्वजनद्रविणादिषु ।

उदासीनः समं पश्यन्‌ सर्वेष्वर्थमिवात्मनः ॥ ७ ॥



येविखीं सादर ऐक । शिष्य निरसावया निजदुःख ।

पावावया आत्मसुख । साधी विवेकसाधनें ॥४२॥

विचारितां आत्मसुख । सर्व देहीं समान देख ।

विजातीय स्त्रीपुरुषवेख । सुखविशेख तेथ नाहीं ॥४३॥

पाहें पां स्त्रीपुरुषदेहीं । आत्मा आत्मी हें तंव नाहीं ।

आत्मसुख आपुल्या ठायीं । असें पाहीं स्वतःसिद्ध ॥४४॥

सुखाचिलागीं सर्वथा । झोंबती प्रपंचपदार्थां ।

ज्यासी गुरुवाक्य आलें हातां । अद्वैतता निजसुख ॥४५॥

एकपणीं निजात्मसुख । हातां आलें नित्य निर्दोख ।

आतां द्वैत वांछी तो अतिमूर्ख । थितें सुख नासावया ॥४६॥

प्रपंचामाजीं असतें सुख । तरी कां त्यजिते सनकादिक ।

द्वैत तितुकें केवळ दुःख । परम सुख अद्वैतीं ॥४७॥

हेंचि साधकीं साधूनि ज्ञान । स्त्री पुत्र स्वजन धन ।

त्यांसी झाले उदासीन । अद्वैतीं मन लागलें ॥४८॥

तेथ कोणाचें गृह क्षेत्र । कोण पुसे कलत्र पुत्र ।

धनधान्यसमृद्धि विचित्र । माझें स्वतंत्र देह न म्हणे ॥४९॥

ऐकें उद्धवा यापरी । माझे भक्त संसारी ।

उदास झाले घरदारीं । तत्त्वविचारीं लिगटोनि ॥२५०॥

लिगटोनियां गुरुचरणीं । केली प्रपंचाची झाडणी ।

मग अत्यादरें गुरुभजनीं । निजसुखदानी गुरुरावो ॥५१॥

गुरुसेवेसी अत्यादर । करितां न राहे आठौ प्रहर ।

ठेविलें गुरुचरणीं अंतर । निरंतर निजभावें ॥५२॥

उद्धवा येथ आशंका धरिसी । ’जे देहावेगळें कोणे वस्तूसी ।

देखोनि पावला निजसुखासी । विदेहत्वासी अनुभवु’ ॥५३॥

देहीं असोनि विदेहता । प्रपंचीं असोनि अद्वैतता ।

आली शिष्याचिया हातां । तेही कथा परियेसीं ॥५४॥



विलक्षणः स्थूलसूक्ष्माद्‌ देहादात्मेक्षिता स्वदृक्‌ ।

यथाग्निर्दारुणो दाह्याद्‌ दाहकोऽन्यः प्रकाशकः ॥ ८ ॥



स्थूलसूक्ष्मदेहांहून । आत्मा तो सर्वदा भिन्न ।

तेणें वेगळेपणें जाण । करी वर्तन प्रपंचीं ॥५५॥

जीव उभय देहीं वर्ततां । प्राणियांसी देहातीतता ।

स्फुरत असे सर्वथा । तोचि तत्त्वतां नेणती ॥५६॥

म्हणे ’माझा डोळा दुखों लागला’ । परी न म्हणे ’ मीचि दुखों आला’ ।

माझा पावोचि मोडला’ । परी ’ मी मोडला ’ हें न म्हणे ॥५७॥

यापरी देहीं वर्ततां । प्रत्यक्ष सांगे देहातीतता ।

हे आपुली आपणां अवस्था । न कळे भ्रांता देहभ्रमें ॥५८॥

द्रष्टा दृश्य नव्हे सर्वथा । तें जड तो चेतविता ।

एवं आत्म्यासी विलक्षणता । जाण तत्त्वतां या हेतू ॥५९॥

विलक्षणता दों प्रकारेंसीं । एक ते जाण द्रष्टेपणेंसी ।

दुसरी ते स्वप्रकाशेंसी । देहद्वयासी विलक्षण ॥२६०॥

द्रष्टा दृश्याहूनि भिन्न । तरी ’तो म्हणसी झाला मन’ ।

तें चार्वाकमत जाण । मनपण त्या नाहीं ॥६१॥

अकरा इंद्रियांमाजीं जाण । मन तेंही एक करण ।

करणत्वें त्या जडपण । आत्मा नव्हे जाण या हेतू ॥६२॥

प्रपंचीं मनाची दक्षता । तें मनपणेंचि नव्हे तत्त्वतां ।

जेवीं प्राणेंवीण नृपनाथा । न दिसे सर्वथा निजभाग्य ॥६३॥

शस्त्राचेनि एकें घायें । छेदिले लोहार्गळसमुदाये ।

तें शस्त्राचें सामर्थ्य नोहे । बळ पाहें शूराचें ॥६४॥

लोहाचा लोहगोळ । अग्निसंगें झाला इंगळ ।

धडधडां निघती ज्वाळ । तें नव्हे बळ लोहाचें ॥६५॥

त्या लोखंडा‌ऐसें जड मन । त्यासी चित्प्रभा प्रकाशून ।

प्रकृतीमाजीं प्रवर्तन । करवी जाण श्रेष्ठत्वें ॥६६॥

पाव्यामाजीं रागज्ञान । केल्या अतिमधुर गायन ।

तो पाव्याचा नव्हे गुण । कळा जाण गात्याची ॥६७॥

तैसा मनाचा जो व्यापार । तो जाण पां परतंत्र ।

नव्हे याचा तो स्वतंत्र । जड विचार मनाचा ॥६८॥

सूर्याचेनि किरणसंगें । सूर्यकांतीं अग्नि निघे ।

तैसें आत्म्याचेनि प्रकाशयोगें । मन सवेगें वर्तत ॥६९॥

मन जडत्वें जड जाण । आत्मा स्वप्रकाशें प्रकाशघन ।

मन तें आत्म्या‌आधीन । आत्मा स्वाधीन आत्मत्वें ॥२७०॥

प्रत्यक्ष म्हणे ’माझें मन’ । परी ’मीचि मन’ न म्हणे जाण ।

यालागीं मनाहूनि आत्मा भिन्न । वेगळेपणें साक्षित्वें ॥७१ ॥

देहद्वयाहूनि भिन्न । दृढ साधूनि आत्मज्ञान ।

देहात्मबुद्धीचें छेदन । केलें जाण शिष्याचें ॥७२॥

यालागीं देहात्मवादी । जे सत्य मनिती उपाधी ।

ते मिथ्या केली त्रिशुद्धी । शुद्ध बुद्धि ते नव्हे ॥७३॥

मनावेगळा साधिला पाहा हो । तो तुं म्हणसी पितामहो ।

तो देवांमध्यें श्रेष्ठ देवो । हाही संदेहो न धरावा ॥७४॥

हो का कल्पाचिये आदी । ब्रह्मयासी मौढ्य होतें आधीं ।

करूं न शके सृजनविधी । जड बुद्धि तयाची ॥७५॥

त्यासी करूनि सावधान । म्यांचि प्रकाशिलें निजज्ञान ।

तेव्हां तो झाला ज्ञानसंपन्न । सृष्टिसृजन करावया ॥७६॥

नाभिकमळीं जन्मलें केवळ । ब्रह्मा माझे पोटींचें बाळ ।

माझ्या दोंदावरी खेळे खेळ । आत्मा केवळ तो नव्हे ॥७७॥

जितुका देवांचा समुदावो । तितुका प्रकाश्यचि पाहा हो ।

मी प्रकाशकु अनादि देवो । स्वप्रकाशस्वभावो आत्मा तो मी ॥७८॥

देहद्वय आणि मन । त्यांहूनि आत्मा विलक्षण ।

हिरण्यगर्भाहूनि जाण । विलक्षणपण आत्म्याचें ॥७९॥

हिरण्यगर्भचि परमात्मा । हेंही न घडे गा भक्तोत्तमा ।

मी हिरण्यगर्भाचाही आत्मा । माझी महिमा त्या कैंची ॥२८०॥

एवं हिरण्यगर्भ‍उपासना । ते साधनारूपेंचि सेवना ।

परी केवळ आत्मपणा । न ये जाणा मायिकत्वें ॥८१॥

तेचि विलक्षणता । आणोनियां दृष्टांता ।

साधीतसें तत्त्वतां । भक्तांच्या हाता चढे जेणें ॥८२॥

अग्नि काष्ठामाजीं वसे । परी तो काष्ठचि हो‌ऊनि नसे ।

मथिल्या काष्ठीं प्रकट दिसे । जाळी उल्हासें काष्ठातें ॥८३॥

तैसा आत्मा देहीं असे । तो देहोचि हो‌ऊनि नसे ।

ब्रह्मज्ञानें जेव्हां प्रकाशे । जाळी अनायासें देहभाव ॥८४॥

असोनि एके ठायीं जाण । दाह्याहूनि दाहक भिन्न ।

तैसें प्रकाश्याहूनि जाण । भिन्नपण स्वप्रकाशा ॥८५॥

अग्निदृष्टांतें निश्चित । आत्मयाचें निजतत्त्व ।

नित्यत्व आणि विभुत्व । असे साधित निजबोधें ॥८६॥

काष्ठाचेनि योगें अग्नीसी । जन्मनिरोधु नामरूपांसी ।

पावे तेवीं आत्मयासी । विकारता तैसी देहयोगें ॥८७॥



निरोधोत्पत्त्यणुबृहन्‌ नानात्वं तत्कृतान्‌ गुणान्‌ ।

अन्तः प्रविष्ट आधत्त एवं देहगुणान्‌ परः ॥ ९ ॥



नाना काष्ठांच्या संयोगीं । काष्ठांचे गुण अग्नीच्या अंगीं ।

आले दिसती प्रत्यक्ष जगीं । अग्नि ते संगीं अलिप्त ॥८८॥

काष्ठमथनें अग्नि प्रकटला । त्या नांव म्हणती ’उपजला’ ।

काष्ठाकारीं आकारला । लहान थोर झाला तद्योगें ॥८९॥

अग्नि काष्ठविकारवशें । त्रिकोण वर्तुळ वक्र आभासे ।

काष्ठाचेनि निःशेष नाशें । ’नाशला’ ऐसें मानिती ॥२९०॥

तैसा अज नित्य अव्ययो । त्यासी आकार-विकार जन्म-लयो ।

हा देहादिसंबंधस्वभावो । मिथ्या पहा हो मानिती ॥९१॥

जें साधिलें अग्निदृष्टांतें । तें उद्धवासी न मनेल चित्तें ।

यालागीं निरूपण मागुतें । श्री‌अनंतें मांडिलें ॥९२॥

उद्धवा तूं ऐसें म्हणसी । ’मूळीं सिद्धसंयोगु अग्निकाष्ठासी ।

तो काष्ठधर्मु लागला अग्नीसी । हें आम्हांसी मानलें ॥९३॥

आत्मा नित्यसिद्धु अविकारी स्वांगें । जो गगनासी नातळे अंगें ।

त्यासी देहसंगु केवीं लागे । मग तद्योगें विकारी ॥९४॥

आत्म्यासी देहसंगु घडे । हें बोलणेंचि तंव कुडें ।

ऐसें न घडतेंही जरी घडे । तरी तो सांपडे देहबुद्धीं ॥९५॥

जो देहबुद्धीमाजीं आला । तो केवळ देहधारी झाला ।

पुढें केवीं जाय त्यागु केला ।’ ऐसा उपजला संदेहो ॥९६॥

कृष्ण म्हणे उद्धवासी । ऐसी शंका झणें धरिसी ।

मन घालोनि मनाचे मानसीं । या अर्थासी परियेसीं ॥९७॥

हें शब्दचातुर्यासाठीं । हाता न ये गा जगजेठी ।

हे माझ्या गुप्ताचीही गुप्त गोठी । तुजसाठीं बोलतों ॥९८॥



योऽसौ गुणैर्विरचितो देहोऽयं पुरुषस्य हि ।

संसारस्तन्निबंधोऽयं पुंसो विद्याच्छिदात्मनः ॥ १० ॥



ऐकें पुरुष जो पुरुषोत्तम । ज्या आधीन मायागुणग्राम ।

ज्यासी ’ईश्वर’ ऐसा नामधर्म । शास्त्रानुक्रम बोलती ॥९९॥

त्या ईश्वराची जे माया । ज्या उपजविलें नाना कार्या ।

जीव संसारी करावया । भ्रमु वायां वाढविला ॥३००॥

तेथें चैतन्य जें प्रतिबिंबले । तेंचि ’जीव’ पणें वाच्य झालें ।

जेवीं थिल्लरीं चंद्रबिंब बुडालें । दिसे नाथिलें मूर्खासी ॥१॥

त्या थिल्लरासी नातळत । चंद्रमा असे गगनीं अलिप्त ।

तैसा आत्मा अविद्यातीत । अविद्या नातळत प्रतिबिंबाला ॥२॥

’अहमिति’ प्रथमाध्यासें । सूक्ष्म लिंगदेह मायावशें ।

नाना अनर्थकारी कैसें । वासनासौरसें उपजलें ॥३॥

जरी लिंगदेह झालें सबळ । विषयभोगा दृढ मूळ ।

तरी भोगु नव्हे स्थूळ । सूक्ष्म भूतगोळ स्थूळावला ॥४॥

स्थूळापासोनि स्थूळ देहो । पांचभौतिक घडला पहा हो ।

एवं उभयदेह अभिप्रावो । झाला निर्वाहो या रीतीं ॥५॥

ऐसा उभय देहीं वर्ततां । दृढ लागली देहात्मता ।

तेणें वाढली अहंममता । मी कोण हें तत्त्वतां विसरला ॥६॥

न कळे निजसुखाची गोडी । पडला विषयांचिये वोढी ।

पापपुण्यांचिया जोडी कोडी । पडिली बेडी सुबुद्धा ॥७॥

देहाध्यासें देहधर्म । सत्य मानी वर्णाश्रम ।

मग आचरों लागे कर्म । फळसंभ्रम वांछूनि ॥८॥

राजा चक्रवर्ती निजमंदिरीं । निजेला सुमनशेजेवरी ।

तो स्वप्नीं हो‌ऊनि भिकारी । अंत्यजाघरीं अन्न मागे ॥९॥

तेथ कुटका एकु यावया हाता । नीचासी म्हणे राजा रे तूं तत्त्वतां ।

परी मी राजा हें नाठवे चित्ता । स्वप्नीं भिक्षुकता दृढ झाली ॥३१०॥

तैसी विसरोनि निजात्मता । फळें मागे देवां देवतां ।

मी देवांचा देवो तत्त्वतां । हें त्यासी सर्वथा नाठवे ॥११॥

त्या स्वप्नाचेनि अति‌अध्यासें । राजा वोसणावे ’मी भिकारी’ ऐसें ।

ऐकोनि सेवकां येत हांसें । राजा स्वप्नवशें जल्पतु ॥१२॥

येथ गाढ मूळ अवस्थाघोरें । सर्वांग गडबडी निदसुरें ।

नागवें उघडें न स्मरे । निद्राभरें घोरत ॥१३॥

त्यासी थापटी पुरोहितु । जागा होतां होय विस्मितु ।

मग नागवेपणा आच्छादितु । सांगों लाजतु भिक्षुकता ॥१४॥

तेवीं अविद्या निद्रा उद्‍भटा । जल्पे मी देही मी करंटा ।

मी संपन्नु मी ज्ञाता मोठा । देहात्मनिष्ठा बडबडी ॥१५॥

तेणें निदसुरपणाचे लाहें । कर्माकर्मांचे पसरी पाये ।

हिताहित कोण पाहे । देहमोहें मोहितु ॥१६॥

तो गाढमूढ अवस्थे‌आंतु । होता दीर्घसंकल्पें लोळतु ।

लोभें अतिजल्पें जल्पतु । वोसणतु ’मी माझें’ ॥१७॥

तेथें दैवयोगें गडबडितु । अवचटें गुरुचरणीं आदळतु ।

निकटता देखोनि कृपावंतु । थापटितु निजबोधें ॥१८॥

’ब्रह्माहमस्मि’ ऐसी वाणी । एक वेळ पडली कानीं ।

अविद्या निद्रा गेली पळोनी । तो तत्क्षणीं जागिन्नला ॥१९॥

जागतांचि होय विस्मित । ’मी देह’ म्हणतां लाजत ।

देहकर्म देखे निंदित । कर्मातीत ब्रह्म मी ॥३२०॥

हो‌आवया संसारबंधन । यासी अविद्याचि गा कारण ।

तिसी छेदावया जाण । खड्‍ग तीक्ष्ण ब्रह्मविद्या ॥२१॥

अविद्या निरसी ब्रह्मज्ञान । ते अवश्य ब्रह्माहोनि भिन्न ।

मोडलें म्हणसी अद्वैतपण । तें नव्हे जाण सिद्धांतीं ॥२२॥

प्रपंचु अज्ञानें लाठा । ज्ञान‍अज्ञानाच्या सत्त्ववाटा ।

फेडिजे कांटेन कांटा । मग खटपटा निमाल्या ॥२३॥

अविद्या जीवबंधनी । ब्रह्मविद्या बंधच्छेदनी ।

या समूळ तुजलागुनी । सांगितल्या दोनी सविस्तर ॥२४॥

तेचि ब्रह्मविद्या जाणा । कैसेनि प्राप्त होय आपणा ।

ते पूर्वपीठ विवंचना । सावधमना परियेसीं ॥२५॥



तस्माज्जिज्ञासयाऽऽत्मानं आत्मस्थं केवलं परम्‌ ।

सङ्गम्य निरसेदेतद्‌ वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम्‌ ॥ ११ ॥



उद्धवा याचिलागीं नित्य । जिज्ञासें बैसवावें चित्त ।

तिसी विवेक उपजवित । सत्यासत्यविभागें ॥२६॥

तेथ असत्य तितकी ’अविद्या’ । जिचेनि जीवासी परम बाधा ।

तिच्या समूळ करावया छेदा । ’सद्विद्या’ साधावी ॥२७॥

सद्विद्या साधिलिया पाहीं । केवळ वस्तु ते दूरी नाहीं ।

असे आपुल्याचि ठायीं । येचि देहीं कूटस्थ ॥२८॥

कार्यकारणसंघात । यामाजीं वस्तु असे व्याप्त ।

व्यापूनियां अलिप्त । नित्यमुक्त स्वभावें ॥२९॥

करूनि सद्विद्यासाधन । धरूनि आत्मानुसंधान ।

देहद्वयाचें निरसन । साधकें जाण साधावें ॥३३०॥

स्थूल नश्वरत्वे मिथ्या झालें । सूक्ष्म वासनामय कल्पिलें ।

ते कल्पनेसी मिथ्यात्व आलें । ब्रह्म उरलें निर्विकल्प ॥३१॥

जैशा गगनीं नाना मेघपंक्ती । निजबळें त्या वर्षती ।

त्याचि शारदियेचे अंतीं । हरपोनि जाती आकाशीं ॥३२॥

तैसी देहीं देहात्मबुद्धी । दृढ केली होती त्रिशुद्धी ।

तेचि विवेकाचिया प्रबोधीं । नास्तिकसिद्धी पावली ॥३३॥

देह-असद्‍भावाची पदवी । ब्रह्मविद्येच्या सद्‍भावीं ।

खद्योततेजाची दिवी । सूर्ये देखावी कैसेनि ॥३४॥

दोर भासला होता विखार । त्याचा करितां निजनिर्धार ।

हारपोनियां सर्पाकार । उरे दोर निजरूपें ॥३५॥

पाहतां विवेकाचेनि निवाडें । दोराचें सर्पत्व जेवीं उडे ।

तेवीं ब्रह्मसद्‍भावीं रोकडें । देह नातुडे सत्यत्वें ॥३६॥

’नरदेह आश्रयून । ब्रह्मविद्या वाढली जाण ।

तें आपुलें जन्मस्थान । देहनिर्दळण केवीं करी’ ॥३७॥

उद्धवा तूं ऐस‍ऐसी । आशंका झणीं धरिसी ।

ते अग्नि‌उत्पत्तिदृष्टांतेंसीं । तुजपाशीं सांगेन ॥३८॥



आचार्योऽरणिराद्यः स्यादन्तेवास्युत्तरारणिः ।

तत्संधानं प्रवचनं विद्यासंधिः सुखावहः ॥ १२ ॥



दों काष्ठांचिया घसणीं । अग्नि काढिला मंथोनि ।

तो काष्ठें काष्ठ जाळूनी । अग्नि अग्निपणीं प्रज्वळला ॥३९॥

तैसी ब्रह्मविद्या जाण । गुरुशिष्यसंवादमंथन ।

त्या मंथनाचें निरूपण । सावधान परियेसीं ॥३४०॥

येथ आचार्य आद्य अरणी । शिष्य तो झाला उत्तरारणी ।

उपदेश तो मंथास्थानीं । संवादमंथनीं मंथावे ॥४१॥

ये मंथनी जरी आळसु केला । तरी ज्ञानाग्नीचा आविर्भाव गेला ।

आपणिया आपण वंचला । थित्या मुकला साधना ॥४२॥

धरितां आळसाची मागी । येव्हडा अनर्थु वाजे अंगीं ।

आठही प्रहर शिणताति योगी । या योगालागीं साधावया ॥४३॥

निजस्वार्थालागीं सावधान । गुरुवचनाचें अनुसंधान ।

अविश्रम करितां मंथन । ब्रह्मज्ञान तैं प्रकटे ॥४४॥

प्रकटलें ब्रह्मज्ञान । उरों नेदी देहाचें भान ।

दृश्य द्रष्टा दर्शन । करी प्राशन तात्काळ ॥४५॥

कार्य कर्म आणि कर्ता । ज्ञान ज्ञेय आणि ज्ञाता ।

हें उरों नेदी सर्वथा । निजात्मता निजबोधें ॥४६॥

निजबोधें संसार-दुःख । निरसूनि दिधलें निजसुख ।

निजात्मसुखीं निःशेख । मायागुण देख नासिले ॥४७॥



वैशारदी सातिविशुद्धबुद्धिः

धुनोति मायां गुणसंप्रसूताम्‌ ।

गुणांश्च सन्दह्य यदात्ममेतत्‌

स्वयं च शाम्यत्यसमिद्‌ यथाग्निः ॥ १३ ॥



नाशावया निजमायागुण । शिष्य विशारद बुद्धिनिपुण ।

दैवी संपदेचें अधिष्ठान । सद्‍गुणीं संपन्न सर्वदा ॥४८॥

ऐसा मुमुक्षु अधिकारवंतु । त्यासी शाब्दपरनिष्णातु ।

गुरूंनीं माथां ठेविला हातु । निजबोधु प्राप्तु तत्काळें ॥४९॥

निजबोधीं बैसतां दृष्टी । गुणकार्य रिघे गुणांच्या पोटीं ।

तेव्हां गुणुचि गुणातें आटी । तमातें घोंटी मध्यमु ॥३५०॥

तम खा‌ऊन रजोगुण । अत्यंत उन्मत्त झाला जाण ।

त्याचें देखोनि उन्मत्तपण । सत्त्वें सत्त्वगुण खवळला ॥५१॥

जेव्हां खवळला सत्त्वगुण । त्यासी न साहे दुजेपण ।

रजोगुणांचें प्राशन । केलें जाण तत्काळ ॥५२॥

केवळ सत्त्वाचा स्वभावो । तेणें निजसुखाचा अनुभवो ।

क्षणक्षणां नीच नवा पहावो । अतिनवलावो अनुभवीं ॥५३॥

तेणें सुखानुभवें देखा । रजतमाच्या बीजकणिका ।

ज्या सृष्टिसृजनीं उन्मुखा । त्याही निःशेखा जाळिल्या ॥५४॥

तेव्हां गुण प्रसवती माया । शोधित सत्त्वें आणिली लया ।

ते सत्त्ववृत्ति एकलिया । अद्वैततया उरलीसे ॥५५॥

तेव्हां ’ब्रह्माहमस्मि’ लक्षण । तेंही हों लागलें क्षीण ।

सोहंहंसाची बोळवण । ते संधी जाण होतसे ॥५६॥

तेथ देहींचें गेलें देहपण । जन्ममरणा आलें मरण ।

विश्वाचें न दिसे भान । आनंदघन कोंदला ॥५७॥

तेणें सुखस्वरूप झाली दृष्टी । आनंदमय झाली सृष्टी ।

परमानंदें चढली पुष्टी । स्वानंदे मिठी घातली ॥५८॥

त्या सुखाची मर्यादा । का‌इसेनिही नव्हे कदा ।

जेथ मौन पडिलें वेदां । वृत्ति तत्पदा पावली ॥५९॥

द्वैत सर्वथा नाहीं पुढें । यालागीं वृत्तीची वाढी मोडे ।

तेव्हा तेही सुखस्वरूपीं बुडे । पुढें वाढे तें नाहीं ॥३६०॥

जैसा निरिंधन अग्नी । जाय निजतेजीं मिळूनी ।

तैशी वृत्ति अद्वैतपणीं । मिळे मिळणीं सुखरूपीं ॥६१॥

गंगा सागर मीनली । ते समुद्रचि हो‌ऊनि ठेली ।

कां लवणजळां भेटी झाली । मिठी पडली जळत्वें ॥६२॥

दीपीं दीपु एकवटला । मिळणीं एकुचि हो‌ऊनि ठेला ।

तैसा वृत्तीचा लयो झाला । निर्व्यंग पावला निजसुख ॥६३॥

तेव्हां आत्मा एक अद्वैत । तेंही म्हणणें नाहीं तेथ ।

एवं द्वैताद्वैतातीत । नित्य निश्चित निजात्मा ॥६४॥

तो ज्ञानस्वरूप स्वप्रकाश । अविकारी अविनाश ।

अकर्ता अभोक्ता उदास । निर्विशेष निजरूप ॥६५॥

तो अदेही अगोत्र । अचक्षु अश्रोत्र ।

अमनस्क अमंत्र । सर्व मंत्र-मंत्रार्थ जो ॥६६॥

जो अज आद्य अप्रमेय । अतर्क्य अलक्ष्य अव्यय ।

नामरूपादि अभाव्य । भावना भाव ते शून्य ॥६७॥

जो भोग्य भोग नव्हे भोक्ता । जो कार्य कर्म नव्हे कर्ता ।

कर्ता अकर्ता या वार्ता । जेथ सर्वथा निमाल्या ॥६८॥

जो अविनाशी अभंग । जो शुद्ध बुद्ध असंग ।

देहद्वयाचा संग । ज्याचें अंग स्पर्शेना ॥६९॥

आत्म्यावेगळें तें अनित्य । हा पूर्वनिश्चय होतां सत्य ।

आतां बुडाले नित्यानित्य । सबराभरित निजात्मा ॥३७०॥

नेणपण निमालें सर्वथा । बुडाली जाणपणाची अवस्था ।

गुणगुणीगुणातीतता । हेही तत्त्वतां तेथ नाहीं ॥७१॥

उद्धवा परमात्मा तो तत्त्वतां । हा माझा निश्चयो सर्वथा ।

तोचि उपनिषदर्थे अर्थितां । निजात्मता प्रतिपाद्य ॥७२॥

येथ पावलियाहि वृत्ति । होय संसारनिवृत्ति ।

हाचि वेदांतीं सिद्धांतीं । निश्चयो निश्चितीं केला असे ॥७३॥

येथूनि कार्य-कर्मकर्तव्यता । निःशेष खुंटली सर्वथा ।

निजीं निजरूप निजात्मता । जाण तत्त्वतां पावल्या ॥७४॥

हे अद्वैतश्रुतिसुरवाडें । सद्‍गुरुकृपा-उजियेडें ।

वृत्ति निजात्मपदा चढे । भाग्य केव्हडें पाहें पां ॥७५॥

मी वंद्य देवादिदेवां । त्या माझाही निजज्ञानठेवा ।

परम कृपेनें उद्धवा । तुज म्यां आघवा दीधला ॥७६॥

तुज हो‌आवया निवृत्ती । हाचि अर्थु नानासंमतीं ।

सांगितला परम प्रीतीं । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥७७॥

आतां देहादिक जे असंत । अतिनिंद्यत्वें कुत्सित ।

तेथ आतळों नेदीं चित्त । हो‌ई अलिप्त परमार्थीं ॥७८॥

हे तुज झाली अलभ्य प्राप्ती । परी यत्‍न करावा अतिनिगुतीं ।

येथ मतांतरें छळूं येती । तेही उपपत्ती परियेसीं ॥७९॥



अथैषां कर्मकर्तॄणां भोक्तॄणां सुखदुःखयोः ।

नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम्‌ ॥ १४ ॥



नाना फळें अभिलाषिते । कर्माचे जे कर्मकर्ते ।

सुखदुःखांचे जे भोक्ते । अनेकत्वें येथें अनंत ॥३८०॥

म्हणती जे मानिती एकात्मता । तरी एकाचेनि सुखें सुख समस्तां ।

कां एकाचेनि पापें पापता । न घडे सर्वथा सकळांसी ॥८१॥

ऐसें कर्मवादियांचें मत । जीव नित्य आणि अनंत ।

मुख्य ईश्वरचि नाहीं म्हणत । कर्तें येथ निजकर्म ॥८२॥

मीपणें जें स्फुरे स्फुरण । ते प्रतिशरीरीं जीव भिन्न ।

त्यांच्या स्वरूपाचें प्रमाण । कर्ता भोक्ता जाण म्हणताति ॥८३॥

ऐकें विवंचना सावचित्त । लोक काळ श्रुति जीवित ।

अनेकत्वें अनित्य । हें वेदांतमत पैं माझें ॥८४॥

उद्धवा कर्मवाद्यांचे ऐसें मत । सत्य मानील तुझें चित्त ।

तरी बुडवील निजस्वार्थ । अंगीं अनर्थ वाजेल ॥८५॥

तोचि अनर्थ म्हणसी कैसा । तरी कर्मवाद्यांचा भावो ऐसा ।

हा पूर्वपक्षाचा ठसा । अभिप्रावो ऐसा परियेसीं ॥८६॥

परमात्मा निर्विकाररूप । एक न मानिती सर्वस्वरूप ।

संन्यासु ऐकतां म्हणती पाप । मतजल्प मतवाद्यां ॥८७॥

त्यागसंन्यास जे करिती । त्यांतें अनधिकारी म्हणती ।

कर्म मुख्यत्वें मानिती । वैराग्य निंदिती निजमतें ॥८८॥

कर्म करोनि भोगिजे सुख । तें कर्म त्यजिती निःशेख ।

निष्कर्मासी कैंचें सुख । परम दुःख तो त्यागु ॥८९॥

वैराग्य न घडावया कारण । चौं प्रकारीं बोलती जाण ।

तेंही सांगेन मी लक्षण । सावधान परियेसीं ॥३९०॥

म्हणती अनित्य असते कांहीं । तरी वैराग्य घडतें ते ठायीं ।

येथ अनित्यचि नाहीं । वैराग्यें कायीं त्यजावें ॥९१॥

वैराग्य होये चौं प्रकारीं । मीमांसक नित्य मानिती चारी ।

निजमताचा गर्व भारी । चार्‍ही खरीं नित्यत्वें ॥९२॥

कर्मप्रकाशक वेद मूळ । तो आगम नित्य मानी अढळ ।

जीव नित्यचि म्हणे सकळ । भोगकाळ तोही नित्य ॥९३॥

स्वर्गादि लोक भोगस्थान । वेदु बोलिला आपण ।

मिथ्या नव्हे वेदवचन । चार्‍ही प्रमाण नित्यत्वें ॥९४॥

उद्धवा यापरी पाहीं । म्हणती अनित्य येथ नाही ।

वैराग्यें करावें कायी । मिथ्या पाहीं वैरागी ॥९५॥

हो कां भोग्य जरी नश्वर होतें । अथवा मायिक कांहीं असतें ।

तरी वैराग्य संभवतें । तें तंव येथें असेना ॥९६॥



मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा ।

तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धीः ॥ १५ ॥



जीवाच्या भोग्यपदार्था । स्रक-चंदनादि-वनिता ।

त्यांसी प्रवाहरूपें नित्यता । म्हणती तत्त्वतां स्वमतें ॥९७॥

आत्मा आहे जग नाहीं । हें घडलेंचि नाहीं कांहीं ।

जळेंवीण समुद्र पाहीं । उरला नाहीं सर्वथा ॥९८॥

सृष्टि प्रवाहरूपें नित्य । पितृपुत्रत्वें अखंड वाहत ।

कर्मास्तव यातायात । सृष्टि अनित्य हें न घडे ॥९९॥

नित्यासी ईश्वर कर्ता । हेंही न घडे गा तत्त्वतां ।

नित्याचा कोण नव्हे कर्ता । ईश्वरु सर्वथा येथ नाहीं ॥४००॥

वेदांती स्वरूपभूत । आत्मा ज्ञानस्वरूप म्हणत ।

हेंही न घडे गा येथ । ऐसें स्वमत बोलती ॥१॥

घटपटाकार पाहातां । ज्ञानासी त्रिक्षणावस्था ।

आत्मा ज्ञानस्वरूप म्हणतां । लाज सर्वथा त्यां न ये ॥२॥

एवं वेदांत्याच्या ठायीं । आत्मनिश्चयो दृढ नाहीं ।

’मोक्ष’ म्हणती जो कांहीं । तोही पाहीं मिथ्याचि ॥३॥

इंद्रियसुखेंवीण सुख । मोक्ष म्हणती ते अविवेक ।

इंद्रियद्वारा जीवांसी हरिख । भोगितांही मूर्ख न मानिती ॥४॥

देहेंवीण विदेही । सुख भोगिजे कोणें कांहीं ।

अद्वैतवादी जल्पती कांहीं । तें सत्य नाहीं सर्वथा ॥५॥

जीवासी जेणें सुखप्राप्ती । ते इंद्रियेंचि नाहीं म्हणती ।

डोळे फोडूनि देखणे होती । तैसी वदंती वेदांत्यां ॥६॥

येथ ईश्वरुचि नाहीं फुडा । मा तो फळ दे‌ईल हा बोल कुडा ।

अद्वैतवादी मूर्ख गाढा । नागवी मूढां वैराग्यें ॥७॥

गांव ठावो ना पदवी । तो मिथ्या ईश्वरु धरोनि जीवीं ।

कर्मफळीं नैराश्य करवी । अथवा सांडवी कर्मातें ॥८॥

नरदेहीं ज्ञान उपजलें । तेणें देहचि नाशिलें ।

फळें वृक्षमूल छेदिलें । कोणीं देखिलें कोठेंही ॥९॥

ज्ञानाचे परिपाकदशें । म्हणती अवघा संसारुचि नाशे ।

सृष्टि प्रवाहरूपें नित्य असे । नित्य नासे कैसेनि ॥४१०॥

मनुष्याचे हृदयींचें ज्ञान । तेणें संसाराचें निर्दळण ।

तरी खद्योततेजें जाळिले जाण । ग्रहगण शशी सूर्य ॥११॥

एवं करूं जातां निवृत्ति । केले कष्ट ते मिथ्या होती ।

इंद्रियेंवीण सुखप्राप्ति । नव्हे निश्चितीं जीवासी ॥१२॥

यालागीं निवृत्ति ते वृथा कष्ट । सर्वांसी प्रवृत्तिच अतिश्रेष्ठ ।

कर्में करोनियां उद्‍भट । फळें वरिष्ठ भोगावीं ॥१३॥

संसार म्हणती मायिक । ते जाणावे केवळ मूर्ख ।

संसारवेगळें सुख । नाहीं देख जीवासी ॥१४॥

मनुष्याधिकारें सुखप्राप्ति । यालागीं देव मनुष्यत्व वांछिती ।

वेदांती मनुष्यत्व निंदिती । केवीं ते युक्ती मानावी ॥१५॥

वेदें अधिकारु बोलिला । तो वेदुचि इंहीं वेडा केला ।

यांचे लागला जो बोला । तो नागवला सर्वस्वें ॥१६॥

वेदाचें वेदवचन । सर्वार्थीं तें प्रमाण ।

मिथ्या म्हणतो तें वेदवचन । थोर सज्ञान हे झाले ॥१७॥

ऐशी मीमांसकांची वदंती । नानापरींच्या चाळिती युक्ती ।

आपुलें मत स्थापिती । तें मिथ्या निश्चितीं उद्धवा ॥१८॥

लापनिका ऐसें मिथ्या त्यांचें मत । अंगीकरूनि प्रस्तुत ।

प्रपंच‍अनर्थता दावित । दृढ स्थापित वैराग्य ॥१९॥



एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगतः ।

कालावयवतः संति भावा जन्मादयोऽसकृत्‌ ॥ १६ ॥



म्हणें आ‌इकें बापा उद्धवा । हा मिथ्या मतवादु आघवा ।

म्हणसी कैसेनि जाणावा । विवेक करावा मतांचा ॥४२०॥

निवृत्ति ते केवळ कष्ट । म्हणती प्रवृत्ति अतिश्रेष्ठ ।

प्रवृत्तीमाजीं परम कष्ट । मरण अरिष्ट अनिवार ॥२१॥

धरोनियां जन्ममूळ । अखंड लागलासे काळ ।

लवनिमिष पळपळ । काळ वेळ साधित ॥२२॥

जैसें संवचोराचें साजणें । तैसें काळाचें जोगवणें ।

वेळ आल्या जीवेंप्राणें । नाहीं राखणें सर्वस्वें ॥२३॥

काळु न म्हणे हाट घाट । न म्हणे अवसी पहांट ।

न म्हणे देश विदेश वाट । नाशी उद्‍भट निजतेजें ॥२४॥

करितां प्रवृत्तीचे कष्ट । अवचितां मृत्यूचा चपेट ।

अंगीं वाजे जी उद्‍भट । अहा कटकट ते काळीं ॥२५॥

जीवीं वासनेच्या थोर हांवा । म्हणे गेलों मेलों धांवा पावा ।

कोण निवारी मृत्युप्रभावा । उपावो तेव्हां चालेना ॥२६॥

काळु मारोनि नोसंडी । यातना भोगवी गाढी ।

सवेंचि गर्भवासीं पाडी । जेथ दुःखकोडी अनिवार ॥२७॥

मातेच्या जठरकुहरीं । विष्ठामूत्रांच्या दाथरीं ।

अधोमुख नवमासवरी । उकडी भारी जठराग्नी ॥२८॥

विष्ठालेपु चहूंकडे । नाकी तोंडीं कृमी किडे ।

गर्भवासींचे कष्ट गाढे । कोणापुढें सांगेल ॥२९॥

कट्वम्ललवणमेळें । गर्भवतीचे पुरती डोहळे ।

त्वचेवीण गर्भांग पोळे । तेणें दुःखें लोळे अतिदुःखी ॥४३०॥

ते गर्भोदरींची व्यथा । नेणती माता आणि पिता ।

तेथ नाहीं कोणी सोडविता । जीवींची व्यथा जीव जाणे ॥३१॥

ज्या ठायाची करूं नये गोठी । प्रकट दावूं नये दिठी ।

ते योनिद्वारें अतिसंकटीं । जन्म शेवटीं जीवासी ॥३२॥

जे नित्य मूत्राची न्हाणी । कीं नविया नरकाची खाणी ।

जे रजस्वलारुधिराची श्रेणी । जन्म तेथोनी पावती ॥३३॥

अपवित्र विटाळशीचें रुधिर । तें गोठोनि झालें जी शरीर ।

निंद्यद्वारें जन्मोनि नर । आम्ही पवित्र म्हणविती ॥३४॥

गर्भवासाहूनि गाढें । दुःख कोण आहे पुढें ।

मतवादी बोले तें कुडें । सुख नातुडे प्रवृत्तीं ॥३५॥

एके जन्में जन्म न सरे । एकें मरणें मरण नोसरे ।

कोटि कोटि जन्मांचे फेरे । काळ योनिद्वारें करवितु ॥३६॥

पुढतीं जन्म पुढतीं मरण । अनिवार लागलें जाण ।

प्रवृत्तीमाजीं सुख कोण । दुःख दारुण भोगवी ॥३७॥

जन्ममरणांमाजिले संधी । आणिकही थोर दुःख बाधी ।

त्या दुःखाची दुःखसिद्धी । ऐक त्रिशुद्धी सांगेन ॥३८॥

धाडीभेणें पळतां थोर । आडवे नागवती चोर ।

तैसें जन्ममरणांचें अंतर । षड्‌विकार राखती ॥३९॥

षड्‌विकारांच्या पतिव्रता । षडूर्मी लागल्या जीविता ।

एवं प्रवृत्तीमाजीं परम व्यथा । सुख सर्वथा असेना ॥४४०॥

कर्मवादियांच्या मतां । जीवु स्वतंत्र कर्मकर्ता ।

म्हणती ते मिथ्या वार्ता । परतंत्रता प्रत्यक्ष ॥४१॥



तत्रापि कर्मणां कर्तुरस्वातन्त्र्यं च लक्ष्यते ।

भोक्तुश्च दुःखसुखयोः कोन्वर्थो विवशं भजेत्‌ ॥ १७ ॥



जीवासी असती स्वतंत्रता । तरी तो दुःखभोग न भोगिता ।

सदा सुखीचि असता । पापें न करिता अळुमाळु ॥४२॥

जीवु बापुडें सदा दीन । कर्में करूनि कर्माधीन ।

कर्मफळदाता तो भिन्न । सुखदुःखें जाण तो भोगवी ॥४३॥

यालागीं ईश्वराची सत्ता । तो करमफळाचा दाता ।

जीवु सुखदुःखांचा भोक्ता । स्वतंत्रता त्या नाहीं ॥४४॥

ऐसें लक्षितां लक्षण । जीवु तितका पराधीन ।

पराधीनपणें जाण । भोगी दारुण सुखदुःख ॥४५॥

मजलागीं दुःख हो‌आवें । ऐसें कोणी भावीना जीवें ।

न वांछितां दुःख पावे । येणें न संभवे स्वतंत्रता ॥४६॥

श्रुतिस्मृतींतें विचारितां । जीवासी नाहीं स्वतंत्रता ।

पराधीनपणें वर्ततां । भोगी अप्रार्थितां सुखदुःख ॥४७॥

वादी परिहार करिती । साङ्ग कर्म जे नेणती ।

ते ते जीव दुःखी होती । सुख पावती कर्मज्ञ ॥४८॥

जे सदाचार श्रोत्री । जे याज्ञिक अग्निहोत्री ।

जे उभयलोकव्यापारी । साङ्ग करी कर्मातें ॥४९॥

जे अविकळ अव्यंग । कर्में करूनियां साङ्ग ।

उभय लोकीं सुखभोग । कर्मयोग भोगिती ॥४५०॥

कर्मीं ज्याची योग्यता । तो सुखभोगाचा भोक्ता ।

हेंहि न घडे गा सर्वथा । ऐक आतां सांगेन ॥५१॥



न देहिनां सुखं किञ्चिद्‌ विद्यते विदुषामपि ।

तथा च दुःखं मूढानां वृथाहङ्करणं परम्‌ ॥ १८ ॥



कर्माचे जे तत्त्वतां ज्ञाते । तेही दुःखी देखों येथें ।

सुखी देखिजे मूर्खातें । जे कर्मातें नातळती ॥५२॥

चुकोनि यज्ञपुरुषा अच्युतातें । अग्निहोत्री करिती यागातें ।

तें स्वकर्मचि त्यांचें त्यांतें । विपरीतार्थें फळतसे ॥५३॥

अग्नि तो तंव स्वरूप माझें । श्रुतिमंत्र ते तंव माझीं बीजें ।

आणि होमद्रव्य जें जें । तेंही माझें स्वरूप ॥५४॥

ऐशिया मज सर्वगतातें । नास्तिक्य देवोनि निजचित्तें ।

अनीश्वरवादी करिती यागातें । तोचि त्यांतें बद्धक ॥५५॥

स्रुक स्रुवा आणि प्रणीतापात्र । मांडूं शिकले कर्मतंत्र ।

मज निजात्मयाचें चुकलें सूत्र । तेणेंचि अपवित्र तो यागु ॥५६॥

सकळ हें सर्वमुखीं । मज अर्पितसे यज्ञपुरुखीं ।

हें न मनिजे याज्ञिकीं । बुद्धी अल्प कीं सकाम ॥५७॥

मज न अर्पितां जें सुकृत । तेंचि जाण दुःख दुरित ।

विषा नांव अमृत म्हणत । तैसें सुकृत सकाम ॥५८॥

मातें न पवतां जो स्वर्ग । तो जाणावा उपसर्ग ।

तेथींचा भोग तो महारोग । मूढ उद्योग याज्ञिकां ॥५९॥

कर्मीं कर्म विगुण होत । तेथ स्मरावा मी अच्युत ।

नामें न्यून तें संपूर्ण होत । हें सामर्थ्य नामाचें ॥४६०॥

तो मी अंगें आपण । याज्ञिकां मागों गेलों अन्न ।

मज नेदितीच ते ब्राह्मण । कर्मठपण तें कर्माचें ॥६१॥

मज यज्ञपुरुषातें सांडून । करिती इंद्रादिकांचे भजन ।

ते इंद्रादिक मज‍अधीन । कर्मवैगुण्य हें त्यांसी ॥६२॥

जे कर्म न करिती कृष्णार्पण । त्यांचें मळिण प्राक्तन ।

तेणें इहलोकीं दरिद्रता जाण । पडे विघ्न परलोकीं ॥६३॥

चुकवूनियां निजमुख । सर्वांगीं खिरीसाकरेचा देख ।

लेपु देतां न वचे भूक । अधिक दुःख तेणें होय ॥६४॥

तैसें मज चुकवूनि यज्ञपति । जे यागातें आचरती ।

बाळविधवे गर्भप्राप्ती । तैशीं फळें येती त्या यागा ॥६५॥

कर्म‌उद्देशें द्रव्य मागतां । यज्ञफळ ने द्रव्यदाता ।

याज्ञिक तो राहे रिता । मी कर्ता हा अभिमानु ॥६६॥

जैसा चाटू खिरी‌आंतु । चाटुवेंचि खिरी वाढिजेतु ।

चाटू खरकटल्या सांडितु । भोक्ते भोगितु परमान्न ॥६७॥

सरस ऊंस घालिजे घाणा । रस पिळूनि भरे भाणा ।

रिता चोपटीं करकरी घाणा । ते गती जाणा याज्ञिकां ॥६८॥

तैसे याज्ञिक यज्ञ आचरत । द्रव्यदात्यासी तें फल होत ।

पशुहिंसा याज्ञिकां प्राप्त । दोषी होत अभिमानें ॥६९॥

एवं कर्मकुशळ याज्ञिक । यापरी ते भोगिती दुःख ।

कर्म नेणती जे मूर्ख । ते परम सुख भोगिती ॥४७०॥

नेणती कर्माच्या घडामोडी । परी माझी श्रद्धा पोटीं गाढी ।

तेणें उल्लंघोनि दुःखकोडी । निजात्मगोडी भोगिती ॥७१॥

कर्मीं कर्मादरु नेणत । माझ्या ठायीं श्रद्धायुक्त ।

भाळे भोळे माझे भक्त । सुख अनंत पावले ॥७२॥

काय कर्म केलें गोपाळीं । जे अखंड मजसवें गोकुळीं ।

भोगिली निजसुखनव्हाळी । करोनि होळी कर्मांची ॥७३॥

पाहतां गोपिकांचें कर्म । कर्ममार्गीं निंद्य धर्म ।

पावल्या माझें परम धाम । जीवीं पुरुषोत्तम आवडला ॥७४॥

खग-मृग-गो-सर्पादि समस्त । माझे निजपदीं झाले प्राप्त ।

याज्ञिकां कर्माभिमान बहुत । दुःख भोगित निजकर्में ॥७५॥

केवळ कर्मठ कर्मजड । आम्ही सर्वज्ञ ज्ञाते दृढ ।

हा अभिमान धरिती मूढ । दुःख वाड तयांसी ॥७६॥

दीपीं पतंगा मरण देख । तो उडी घालितां मानी सुख ।

तैसें कर्मठां कर्म केवळ दुःख । मानिती सुख अभिमानें ॥७७॥

अभिमानेंचि सर्वथा । नसती जीवासी म्हणे स्वतंत्रता ।

तेंही न घडे विचारितां । ऐक आतां सांगेन ॥७८॥



यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदुःखयोः ।

तेऽप्यद्धा न विदुर्योगं मृत्युर्न प्रभवेद्‌ यथा ॥ १९ ॥



दुःख निरसूनि सुखप्राप्ती । यालागीं कर्मे आचरती ।

कर्मवादी ज्ञाते म्हणविती । तेही नेणती दुःखनाशु ॥७९॥

कर्में करितां नाशु नोहे । ऐसें दुःख कोण आहे ।

पुसशील तरी पाहें । यथान्वयें सांगेन ॥४८०॥

मरणांवरतें दुःख चढे । ऐसें दुःख तंव नाहीं पुढें ।

तें निवारूं नेणती बापुडे । अति बळ गाढें मृत्युचें ॥८१॥

आंतु घालितां हातु पोळे । तेणें उन्हवणेंन घर न जळे ।

तैसा कर्में मृत्यु न टळे । प्रबळबळें अनिवार ॥८२॥

मारिता मृत्यु जेणें मारिजे । तो उपावो कर्मठीं नेणिजे ।

कर्मांमाजी जेणें असिजे । अचुक पाविजे तेणें मृत्यु ॥८३॥

अंतीं ये‌ईल मरणदुःख । जंव जीजे तंव भोगिजेल सुख ।

हें बोलेणे बोलती मूर्ख । जितां सुख त्यां कैंचें ॥८४॥



कोऽन्वर्थः सुखयत्येनं कामो वा मृत्युरन्तिके ।

आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव न तुष्टिदः ॥ २० ॥



जितांही सुखाची वार्ता । कर्मठां नाहीं सर्वथा ।

तेही सांगेन मी कथा । ऐक आतां उद्धवा ॥८५॥

विखे रांधिलें मिष्टान्न । तें गोड न म्हणती सज्ञान ।

पुढें देखोनियां मरण । निःशेष तें अन्न सांडिती ॥८६॥

आगी लागलिये घरीं । क्षण न राहिजे चतुरीं ।

मरण नादळतां उरी । सांडूनि दूरी पळताति ॥८७॥

धाडी आल्या निजद्वारीं । गोड न लगे साखरखिरी ।

तैसा मृत्यु जाणितलिया शरीरीं । विषयाकारीं सुख कैंचें ॥८८॥

दाढीसी लागलिया आगी । तो शृंगारु न मनी मुखालागीं ।

तैसा नीच नवा मृत्यु अंगीं । विषयसंगीं सुख कैंचें ॥८९॥

उठिल्या मरणान्त व्यथा । जन धन अन्न आणि कांता ।

सुख नेदितीच सर्वथा । झालीं वृथा समूळ ॥४९०॥

अंतकाळीं स्त्री धन । झालीं दुःखासीच कारण ।

त्यांसी सांडूनि न निघती प्राण । तळमळी जाण प्राणांतीं ॥९१॥

जैसा सुळीं द्यावया जो ने‌इजे । त्यासी नाना समारंभु कीजे ।

मुखीं घालिती पंचखाजें । तेणें तो नव्हिजे सुखिया कीं ॥९२॥

तैसें संमुख असतां मरण । विषयसुखें सुखावे कोण ।

विषय त्यागिती सज्ञान । मूर्खासी जाण आसक्ती ॥९३॥

देहदुःखाची अर्धघडी । नाशी विषयसुखाची कोडी ।

विषयालागीं शिणती वेडीं । अविनाश गोडी निर्विषयीं ॥९४॥

एवं या लोकांच्या ठायीं । सुख सर्वथैव नाहीं ।

लोकांतरीं म्हणती कांही । न घडे तेंही उद्धवा ॥९५॥



श्रुतं च दृष्टवद्‌ दुष्टं स्पर्धासूयात्ययव्ययैः ।

बह्वन्तरायकामत्वात्‌ कृषिवच्चापि निष्फलम्‌ ॥ २१ ॥



जैसा देखिला हा लोक । तैसाचि श्रुत स्वर्गादिक ।

अनादि दोषयुक्त देख । सदोष मूर्ख वांछिती ॥९६॥

स्वर्गीं म्हणसी दोष कोण । ऐक तयांचें लक्षण ।

स्पर्धा असूया नाश जाण । तप क्षीण दिविभोगें ॥९७॥

तपसंपत्ति समान पाही । स्पर्धा मांडी त्याच्या ठायीं ।

मज समान भोगु पाही । तैं सुख नाहीं मानसीं ॥९८॥

आपणाहोनि अधिक पदीं । त्यासी दोष आरोपोनि निंदी ।

तेथही ऐसी विषमबुद्धी । सुख त्रिशुद्धी तेथें कैंचें ॥९९॥

यालागीं स्वर्गभोगें जें सुख । सकळां सारिखें नाहीं देख ।

तपानुसारें न्यूनाधिक । भोगिती लोक निजकर्में ॥५००॥

एक उर्वशी भोगूं लागला । एक काळी विद्रूप पावला ।

भोगें तपक्षयो झाला । नाशु आला अनिवार ॥१॥

जंव जंव स्वर्गभोग भोगिती । तंव तंव तपाची क्षीणशक्ती ।

तपक्षयें क्षया जाती । नाशु पावती स्वर्गस्थ ॥२॥

स्वर्गप्राप्तीचिये विधी । कर्में करितां विघ्न बाधी ।

तेणें नव्हे स्वर्गसिद्धी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥३॥

जें गर्भींच सटवलें । त्याचें बारसे न वचे केलें ।

तेवीं कर्मींचि विघ्न उद्‍भवलें । पावणें ठेलें स्वर्गाचें ॥४॥

म्हणसी विघ्न करी कोण । कर्म करितां होय विगुण ।

तें कर्मचि कर्मासि जाण । विघ्न दारुण उपजवी ॥५॥

कर्मचि कर्मासी साधक । कर्मचि कर्मासी बाधक ।

कर्मचि कर्मासी मोचक । हें नेणोनि लोक गुंतले ॥६॥

काम्य कर्मी विघ्न विचित्र । देश काळ मंत्र तंत्र ।

द्रव्य दक्षिणा विधि पात्र । शुद्धि सर्वत्र पाहिजे ॥७॥

जैसे क्षयरोगाचे रोगियासी । अल्प कुपथ्य बाधी त्यासी ।

तैसे जाण काम्य कर्मासी । अल्पदोषी सविघ्न ॥८॥

प्रचंड दुधाचें भांडें । माजीं थेंबु एकु कांजी पडे ।

तेणें दहीं दूध ना तूप जोडे । करी खवडे दुधाचे ॥९॥

तैसें काम्य कर्म जाण । अल्पही होतां विगुण ।

फळ नव्हे परी दारुण । तें कर्मचि विघ्न उपजवी ॥५१०॥

कष्टोनियां बारा मासीं । जैसा कृषीवळु करी कृषी ।

त्याच्या फला‌आड विघ्नें कैशीं । केल्या कष्टासी नाशक ॥११॥

भूमि शुद्ध शुद्ध बीज । काळीं पर्जन्य कर्ता निरुज ।

उपकरण सामग्रीसमाज । पहिलें हें वोज पाहिजे ॥१२॥

पेरणी झालियापाठीं । देखणें राखणें कूपकांटी ।

सोंकरावें आवशीं पाहाटीं । आळसु पोटीं सांडूनी ॥१३॥

पीक येतयेतां कणशीं । आभाळें हिंसळा पडे त्यासी ।

कां कान्ही पडे पिकासी । घाली शेतासी निंदणें ॥१४॥

गर्वाचा तांबारा पडे । कां अहंतेचा रोग पडे ।

कीं अधर्माची आळी वाढे । पीक बुडें तेणेंही ॥१५॥

सबळ सोंकरणें न घडी । तरी आशेतृष्णेच्या भोरडी ।

कीजे पिकाची ओरबडी । दाणा बुडीं उरेना ॥१६॥

दंभाची घांटी पडिल्या ठायीं । घांटा दिसे परी दाणा नाहीं ।

कामक्रोधांच्या उंदरीं पाहीं । मूळाच्या ठायीं करांडिलें ॥१७॥

आल्या विकल्पाची धाडी । शेतामाजीं नुरे काडी ।

कुवासना टोळांची पडे उडी । समूळ सशेंडी खुराट ॥१८॥

एवं कृषीवळाचे परी । सकामासी विघ्नें भारी ।

फळ अंतरलें दूरी । विघ्नसागरीं बुडाले ॥१९॥

स्वर्ग एकु याज्ञिक बहुत । यागीं देव विघ्नें करित ।

मुख्य इंद्रचि विघ्ना प्रवर्तत । स्वर्ग राखत निजभोग ॥५२०॥

एकी वेश्या एकी राती । येथ सकाम बहुत येती ।

ते जैसे कलहो करिती । तैशी गती याज्ञिकां ॥२१॥

कां शुनि जैसी ऋतुस्त्नात । तिसी भोगूं येती श्वान बहुत ।

परस्परें गुरगुरित । तैसा स्वर्ग भोगत सकाम ॥२२॥

तेथ ज्यासी भोग घडे । भोगूं जातां अडकोनि पडे ।

भंडिमा होये जगापुढें । सज्ञान तोंडें थुंकिती ॥२३॥

जिचें भोगूं जाय सुख । अडकल्या ते होय विमुख ।

मैथुनद्वारें गुंतल्या देख । थुंकिती लोक मुखामुखीं ॥२४॥

तैशी याज्ञिकां स्वर्गप्राप्ती । भोगें होय तपच्युति ।

स्वर्गभोगीं गुंतली आसक्ती । विमुख पडती इहलोकीं ॥२५॥

एवं कृषीवळाचिया परी । स्वर्गप्राप्तीसी विघ्नें भारी ।

केले कष्ट वृथा करी । भोगु कैशापरी घडेल ॥२६॥

एक म्हणती कर्मकुशळ । आम्ही कर्म हो नेदूं विकळ ।

अच्छिद्र साधूनि सकळ । स्वर्गसुखफळ भोगूं ॥२७॥

उद्धवा ऐसेंही न घडे । तें मी सांगेन तुज पुढें ।

पंचश्लोकीं फाडोवाडें । विशद निवाडें परियेसीं ॥२८॥



अन्तरायैरविहितो यदि धर्मः स्वनुष्ठितः ।

तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तच्छृणु ॥ २२ ॥



जेणें अंतराय न पवती । ऐशीं अच्छिद्र कर्में नव्हतीं ।

जरी झालीं दैवगतीं । तरी स्थान प्राप्ती ते नश्वर ॥२९॥

कर्में ज्या स्थानाप्रति जाये । तेथ गेलिया जें जें लाहे ।

तें तें सांगेन मी पाहें । सावध होयें उद्धवा ॥५३०॥



इष्ट्वेह देवता यज्ञैः स्वर्लोकं याति याज्ञिकः ।

भुञ्जीत देववत्‌ तत्र भोगान्‌ दिव्यान्‌ निजार्जितान्‌ ॥ २३ ॥



पावोनि कर्मभूमि उत्तम । वर्णवरिष्ठ ब्राह्मणजन्म ।

ज्योतिष्टोमादिक करिती कर्म । नित्य काम्य अग्निहोत्र ॥३१॥

त्रयीविद्या जाणती सकळ । कर्मकलापीं अतिकुशळ ।

ऐसे सज्ञान मूर्ख केवळ । स्वर्गफळ वांछिती ॥३२॥

जेणें पुण्यें मी न जोडें । तें पुण्य म्हणतां वाचा रडे ।

याज्ञिक विषयासक्त गाढे । स्वर्गभोगाकडे धांविन्नले ॥३३॥

यजूनि इंद्रादि देवासी । जेणें अंतर पडे मजसी ।

त्या पावले स्वर्गलोकासी । दिव्य भोगांसी भोगावया ॥३४॥

बहुतीं चघळिलें जुनें हाड । तें श्वान स्वलाळा करी गोड ।

तैसें याज्ञिकां स्वर्गकोड । स्वपुण्यें गोड करिताति ॥३५॥

कां स्मशानबळींचें अन्न । कलहें श्वानशेष खाय श्वान ।

तैसाचि स्वर्गभोग जाण । शेष भाजन बहुतांचे ॥३६॥

गांठीचें वेंचून शुद्ध सुकृत । उच्छिष्ट भोग विकत घेत ।

याज्ञिक पवित्र म्हणवित । मोलें सेवित बहुशेष ॥३७॥

केवळ वायसाचें मांस । तेंही श्वानमुखींचे शेष ।

मोलें न मिळेचि बहुवस । तैसी रसकस याज्ञिकां ॥३८॥

स्वर्ग उच्छिष्ट बहुतांचें । त्यासी मोल वेंचे अतिकष्टांचें ।

तेंही न मिळेचि धणीचें । भय पतनाचें अहर्निशीं ॥३९॥

स्वर्गभोग भोगिती देव । तेही म्हणताति आम्ही निर्दैव ।

याज्ञिकांठायीं थोर हांव । दिव्य वैभवभोगार्थ ॥५४०॥

एवं झालिया स्वर्गप्राप्ती । तेथ जे जे भोग भोगती ।

ते मी सांगेन तुजप्रती । ऐक निश्चितीं उद्धवा ॥४१॥

स्वर्गीं समान भोगु समस्तां । नाही जाण गा सर्वथा ।

ज्यासी जैसी पुण्य‍अवस्था । तैशी प्राप्तता तयासी ॥४२॥



स्वपुण्योपचिते शुभ्रे विमान उपगीयते ।

गन्धर्वैर्विहरन्‌ मध्ये देवीनां हृद्यवेषधृक्‌ ॥ २४ ॥



आपुले पुण्याचेनि मोलें । चंद्रप्रभ विमान आलें ।

त्यामाजीं आरूढले । भोगूं लागले दिव्य भोगु ॥४३॥

तेथें दिव्य देहाची प्राप्ती । मनोहर वेषातें धरिती ।

अतिमधुर गंधर्व गाती । स्वेच्छा क्रिडती स्त्रियांसीं ॥४४॥

त्या स्वर्गींच्या स्वर्गांगना । देखतां भुली पडिली मना ।

त्यांचेनि छंदें जाणा । नाना स्थानां क्रीडतु ॥४५॥



स्त्रीभिः कामगयानेन किङ्किनीजालमालिना ।

क्रीडन्‌ न वेदात्मपातं सुराक्रीडेषु निर्वृतः ॥ २५ ॥



त्या स्त्रियांसमवेत आपण । विमानीं करोनि आरोहण ।

स्वेच्छागामी गमन । शोभे विमान तें कैसें ॥४६॥

घंटाघंटिका-जाळमाळा । क्षुद्रघंटिका रत्‍नमेखळा ।

किंकिणी लाविलिया सकळा । विमानलीळा विचित्र ॥४७॥

इच्छिल्या ठाया ने विमाना । चैत्रवना कां नंदनवना ।

भोगावया स्वर्गांगना । आसक्त जाणा झालासे ॥४८॥

वनीं सुमनांचे संभार । पराग उधळत सुंदर ।

कोकिळांचे मधुर स्वर । झणत्कार भ्रमरांचे ॥४९॥

मंद सुगंध सुशीतळ । झळकतसे मलयानिळ ।

स्वर्गांगनांसी गदारोळ । कामसुकाळ सकामां ॥५५०॥

आगी कापुरा होतां भेटी । एकवेळे भडका उठी ।

तैसें पुण्य वेंचलें उठा‌उठी । भोगासाठीं सकामां ॥५१॥

मज पतन हो‌ईल येथ । भोग जातील समस्त ।

हेंही नाठवी त्याचें चित्त । कामासक्त झालासे ॥५२॥

दीपासी देतां आलिंगन । पतंगा नाठवे निजमरण ।

तैसें नाठवे आत्मपतन । भोगी मन विगुंतलें ॥५३॥



तावत्‌ प्रमोदते स्वर्गे यावत्‌ पुण्यं समाप्यते ।

क्षीणपुण्यः पतत्यर्वाग्‌ अनिच्छन्‌ कालचालितः ॥ २६ ॥



जंव असे पुण्यसंपत्ती । तंव स्वर्गभोग भोगिती ।

क्षीण झाल्या पुण्यशक्ती । पतन पावती तत्काळ ॥५४॥

जंववरी गांठीं असे धन । तंववरी वेश्येचें सौजन्य ।

निःशेष वेंचल्या धन । मुख परतोन पाहेना ॥५५॥

तैशीच स्वर्गीची वस्ती । निजपुण्यें भोग भोगिती ।

पुण्यक्षयें क्षया जाती । पतन पावती अनिच्छा ॥५६॥

कष्ट करूनियां याज्ञिकीं । स्वर्गु साधिला हो‌आवया सुखी ।

ते झालेचि परम दुःखी । पतन अधोमुखीं पावले ॥५७॥

उडालें स्वर्गभोगांचे सुख । आलें गर्भवासाचें दुःख ।

जळो सकामाचें सुख । ठकले याज्ञिक सुखलोभें ॥५८॥

उद्धवा जे म्हणती स्वर्गसुख । ते या रीतीं पावले दुःख ।

स्वर्गसुख मानिती मूर्ख । नव्हे निर्दोख तो मार्गु ॥५९॥

विधियुक्त आचरतां याज्ञिक । पुढती पावले थोर दुःख ।

तरी अविधीनें हो‌ईल सुख । झणीं देख म्हणशील ॥५६०॥

येथ कर्ममार्गींची प्रवृत्ती । दों प्रकारें असे वर्तती ।

एकी विधिरूपें आचरती । दुजी स्थिती अविधीनें ॥६१॥

आतां सांगितली तुजप्रती । ते वेदोक्त विधानस्थिती ।

जे विधीनें स्वर्गप्राप्ती । हे प्रवृत्ती उत्कट ॥६२॥

पुण्यक्षयें स्वर्गपतन । तेंही सांगीतलें कथन ।

आतां अविधीं जें आचरण । तेंही लक्षण परियेसीं ॥६३॥

वेद‍उल्लंघनें कुमती । कुश्चित जनांचे संगती ।

अप्रवृत्तीची प्रवृत्ती । अधर्मस्थिती अवधारीं ॥६४॥



यद्‌ यद्‌ धर्मरतः सङ्गाद्‌ असतां वाजितेन्द्रियः ।

कामात्मा कृपणो लुब्धः स्त्रैणो भूतविहिंसकः ॥ २७ ॥



सहज प्राणी कामासक्त । प्राप्तकामें अतिलुब्ध होत ।

काम न पवतां दीनचित्त । स्वभावो नित्य जीवांचा ॥६५॥

ऐशिया स्वभावनिष्ठासी । जरी संग होय असंत पुरुषेंसीं ।

तरी रति वाढे अधर्मासी । अकर्मासी प्रवर्ते ॥६६॥

चंचलत्वें मर्कट मन । त्यासी असत्संग-मदिरापान ।

कामवृश्चिकें दंशिलें जाण । तेव्हां वर्तन यद्वातद्वा ॥६७॥

पिशाहातें धेंडेवाळी । दीधल्या तो सर्वत्र जाळी ।

तेवीं असत्संगें करी होळी । स्वधर्म समूळीं जाळिती ॥६८॥

बाळकाहातीं दीधलें शस्त्र । खोंचितां न म्हणे आप पर ।

छेदी आपुलेंचि शरीर । हितविचार तें नेणे ॥६९॥

जेवीं जानी अवतरे देव्हारा । तिच्या तोंडा नाहीं वाढावारा ।

कां बहुरूप्याच्या दिगंबरा । नाहीं थारा वैराग्या ॥५७०॥

तैसा असत्संगें खरा । घाली दंभाचा पसारा ।

नाहीं विवेकाचा थारा । कामशास्त्रा प्रवर्ते ॥७१॥

कामशास्त्रें अतिसकाम । कामास्तव योजी अधर्म ।

अधर्मास्तव अकर्म । निंद्य धर्म आचरे ॥७२॥

निंद्य धर्माचा संयोग । यासी मुद्दल लुब्धभोग ।

लुब्धभोगामाजीं चांग । अधर्म साङ्ग सविस्तर ॥७३॥

अधर्म वाढतां उभारा । परद्रव्य आणि परदारा ।

याचिलागीं शरीरा । उपायद्वारा कष्टवी ॥७४॥

अंगनेलागीं अति दीन । स्त्रीध्यानें होय स्त्रैण ।

स्त्री साधावया जाण । भूतहनन आरंभी ॥७५॥



पशूनविधिनाऽऽलभ्य प्रेतभूतगणान्‌ यजन्‌ ।

नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तमः ॥ २८ ॥



विधि म्हणे तें न करावें । वेदु बोले तें ना‌इकावें ।

स्मृतिशास्त्र नावडे जीवें । कर्म करावें स्वेच्छा ॥७६॥

जारण मारण उच्चाटन । स्तंभन मोहन वशीकरण ।

असाध्य साधूनि अंजन । करी लावगण स्त्रियांसी ॥७७॥

लोण रा‌ई आणि बिबवे । मधुरसीं कालवी आघवे ।

शाबरी मंत्राचेनि वैभवें । होम करूं धांवे तामस ॥७८॥

कर्म करावया अभिचार । मेष जंबूक वानर ।

सरड बेडूक मत्स्य मगर । गीध घार होमिती ॥७९॥

नग्न भैरव वेताळ । झोटिंग पिशाच कंकाळ ।

मारको मेसको मैराळ । भूतें प्रबळ उपासी ॥५८०॥

काळी चिडी टोंकण घारी । काग बक उलूक मारी ।

आवंतूनि काळी मांजरी । शाबरमंत्री होमिती ॥८१॥

वाहत्या घाण्याचें तेल चोरी । प्रदोषसंधीं न्हाये शनिवारीं ।

शाकिनी डाकिनी मध्यरात्रीं । होमामाझारीं चेतवी ॥८२॥

मद्याचे घट पूर्ण भरी । मातंगीची पूजा करी ।

रुधिर घाली प्रेतयात्रीं । मोहनीमंत्रीं मंत्रूनी ॥८३॥

घेती हळदीची उटी । सेंदूर लाविती ललाटीं ।

काम साधावया हटीं । अंजन कष्टी साधिती ॥८४॥

होमपात्रें करावया तांतडी । समूळ अश्वत्थातें तोडी ।

फळित पुष्पित ओषधी उपडी । आसनाबुडीं घालावया ॥८५॥

बीज जपावया मंत्राचें । वोलें कातडें प्रेताचें ।

आणवी मृग‍अस्वलांचें । भय पापाचें मानीना ॥८६॥

खेचर भूचर जळचर । जीव पीडिती अपार ।

घे‌ऊनि ब्राह्मणाचें रुधिर । अभिचार आचरती ॥८७॥

गायीब्राह्मणांसी जाण । पीडा करिती दारुण ।

क्षेत्रवित्तदाराहरण । स्वार्थें प्राण घेताति ॥८८॥

देवालयींचें देवलेश । कां शिवालयींचे शिवशेष ।

घेतां न करिती आळस । वासना असोस अधर्मीं ॥८९॥

एवं कर्म करितां ऐसें । तेणें अकर्म कर्मवशें ।

अंधतमीं तो प्रवेशे । जेवीं कां अवसे चंद्रमा ॥५९०॥

अकर्म जाण अतुर्बळी । जीवाचें निजज्ञान छळी ।

अतिमूढ करूनि ते काळीं । निरयकल्लोळीं घालित ॥९१॥

ते नरकींची नवल कथा । कोटि वर्षें तळीं जातां ।

ठाव न लगे गा सर्वथा । केवीं वरुता ये‌ईल ॥९२॥

त्यातें ’अंधतम’ म्हणती । जें देखतां अंध होय वृत्ती ।

निघतां निर्गमु विसरती । नरकीं वसती मूढत्वें ॥९३॥

जंव होय कर्मभोगान्त । तंव नरक भोगी आकल्पान्त ।

मग स्थावरत्व पावत । वृक्ष होत कां पाषाण ॥९४॥

ऐशी अवस्था गाढमूढ । केवळ जाड्य झालें जड ।

स्वप्नीं सुख नेणती गोड । दुःख दुर्वाड भोगिती ॥९५॥

एवं अधर्मवृत्तीं वर्ततां । सुखलेश न लभे सर्वथा ।

दुःख अनिवार भोगितां । निर्गमता त्यां नाहीं ॥९६॥



कर्माणि दुःखोदर्काणि कुर्वन्‌ देहेन तैः पुनः ।

देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिणः ॥ २९ ॥



ऐकें बापा उद्धवा । मरणधर्मात्मका जीवा ।

सुख न भेटे त्याच्या भावा । दुःखप्रभवामाजीं वासु ॥९७॥

नरदेहा येवोनि केवळ । क्रूर कर्में करिती प्रबळ ।

ज्यांसी उत्तरोत्तर दुःखफळ । यातना सबळ भोगवी ॥९८॥

मरमरों दुःख भोगी दारुण । उपजोनि कर्में करी हीन ।

दुःखावर्तीं पडे जाण । आपणिया आपण घातक ॥९९॥

जे संतचरणीं विमुख । त्यांसी स्वप्नींहि नाहीं सुख ।

क्रूर कर्में करी कामुक । चढतें दुःख सकामा ॥६००॥

एवं प्रवृत्तीमाजीं असतां । सकाम कर्में आचरतां ।

सविधि कर्में करितां । दुःख सर्वथा अनिवार ॥१॥

सविधि काम्यें स्वर्गपतन । अविधि काम्यें नरक दारुण ।

एवं प्रवृतीमाजीं जाण । सुख कोण सकामा ॥२॥

म्हणशी लोकपाळांच्या ठायीं । नित्य सुख असेल पाहीं ।

त्यांसी जन्ममरण नाहीं । अमरत्व आम्हींही साधावें ॥३॥

लोकपाळांचे नित्य लोक । लोकपाळही नित्य देख ।

तेथें असेल नित्य सुख । ऐसें मूर्ख कल्पिती ॥४॥



लोकानां लोकपालानां मद्‌ भयं कल्पजीविनाम्‌ ।

ब्रह्मणोऽपि भयं मत्तो द्विपरार्धपरायुषः ॥ ३० ॥



लोकपाळामाजीं अमरेंद्र । मरुद्‍गणांचा राजा इंद्र ।

ज्यासी मानिती सूर्यचंद्र । वरुण कुबेर यमादि ॥५॥

ज्या अमरावती सिंहासन । ऐरावताचें आरोहण ।

उच्चैःश्रवा अश्व जाण । पुढें आपण खोलणिये ॥६॥

ज्यासी उर्वशी भोगपत्‍नी । रंभामुख्य विलासिनी ।

जेथ तिलोत्तमा नाचणी । चिंतामणी लोळती ॥७॥

अष्टमासिद्धींचीं भांडारें । रत्‍नजडित धवळारें ।

मर्गजाचे डोल्हारे । सुवर्णसूत्रें लाविले ॥८॥

वैदूर्याचे शाहाडे । कामधेनूंचे वाडे ।

कल्पद्रुमांचे मांदोडे । चहूंकडे शोभती ॥९॥

लोकपाळ आज्ञेचे । सुरसेना सैन्य ज्याचें ।

एवढें ऐश्वर्य जयाचें । राज्य स्वर्गीचें भोगित ॥६१०॥

त्यासी माझी काळशक्ती । ब्रह्मयाचे दिनांतीं ।

चौदा इंद्र क्षया जाती । येरांची गति कायशी ॥१॥

ब्रह्मायु म्हणती समता । जो द्विपरार्ध आयुष्यवंता ।

जंव न पवे माझी काळसत्ता । तंव श्लाघ्यता आयुष्याची ॥१२॥

ज्यासी अग्रपूजेची मान्यता । जो लोकलोकपाळांचा कर्ता ।

त्या ब्रह्मयासी माझी काळसत्ता । ग्रासी सर्वथा सलोकें ॥१३॥

मी काळात्मा दंडधरु । शास्ता नियंता ईश्वरु ।

अंतर्यामी सर्वेश्वरु । अतिदुर्धरु व्यापकु ॥१४॥

माझा काळक्षोभ दारुण । त्यातें आवरूं शके कोण ।

धर्म‍अर्थकामें जाण । निवारण त्या नव्हे ॥१५॥

प्रळयकर्त्या महाकाळासी । माझी काळसत्ता ग्रासी ।

माझें महाभय सर्वांसी । लोकपाळांसी सुख कैंचें ॥१६॥

लवनिमेष-पळपळें । माझेनि भयें सूर्य चळे ।

माझेनि भयें प्राण खेळे । वायु चळे माझेनि भेणें ॥१७॥

माझे आज्ञेवरी अग्नि जाण । वसवीतसे जठरस्थान ।

मद्‍भयें नव्हे अधिक न्यून । पचवी अन्न चतुर्विध ॥१८॥

यथाकाळीं पर्जन्यधारीं । इंद्र वर्षे मद्‍भयेंकरीं ।

मृत्यु स्वकाळें प्रळय करी । भय भारी त्या माझें ॥१९॥

माझेनि भयेंकरीं देखा । समुद्र नोलांडी निजरेखा ।

माझिया भयाची थोर शंका । तिंही लोकां कांपवी ॥६२०॥

तिंही लोकांचा शास्ता । ईश्वर तो मी नियंता ।

येणें कर्मजडाची वार्ता । अनीश्वरता छेदिली ॥२१॥

प्रवृत्तीसी अनर्थता । मागां दाविली तत्त्वतां ।

वैराग्य स्थापिलें सदृढता । निवृत्ति सर्वथा अतिश्रेष्ठ ॥२२॥

आपुल्या ऐश्वर्याच्या आविष्कारें । साधूनि ईश्वरत्व केलें खरें ।

मीमांसकमत-निराकारें । निरूपण पुढारें चालवी ॥२३॥

मीमांसकमतवार्ता । बोलिले जीवासी अनेकता ।

तोचि कर्ता आणि भोक्ता । हेचि सर्वथा निराकारी ॥२४॥



गुणाः सृजन्ति कर्माणि गुणोऽनुसृजते गुणान्‌ ।

जीवस्तु गुणसंयुक्तो भुङ्‍क्ते कर्मफलान्यसौ ॥ ३१ ॥



कृष्ण म्हणे उद्धवातें । एकादश इंद्रियें समस्तें ।

करिती नानाविध कर्मांतें । आत्मा तो येथें सर्वसाक्षी ॥२५॥

दीपु उजळलिया घरीं । लोक वर्तती व्यापारीं ।

तो नेमी ना निवारी । तैशापरी जीवु येथें ॥२६॥

जीवु प्रेरोनि इंद्रियांतें । म्हणाल करवितसे कर्मांतें ।

जेवीं कुर्‍हाडी घे‌ऊनि हातें । छेदी वृक्षातें कृषीवळु ॥२७॥

ऐशी इंद्रियांची प्रेरकता । जीवासी न घडे सर्वथा ।

ते न घडायाची ऐक कथा । तुज तत्त्वतं सांगेन ॥२८॥

इंद्रियां कर्मीं प्रेरण । करिते सत्त्वादिक गुण ।

जीवु उभयसाक्षी जाण । कर्मकारण त्या नाहीं ॥२९॥

अंगें नातळतां आपण । चुंबक संनिधिमात्रें कारण ।

अचेतन लोहा करी चळण । तैसा जाण जीव येथें ॥६३०॥

कां उगवल्या दिवाकर । सुष्टुदुष्टु लोकव्यापार ।

तो सूर्यासी नातळे कर्मभार । साक्षी साचार कर्मांचा ॥३१॥

तैसी जीवासी कर्तव्यता । सत्य नाहीं गा सर्वथा ।

दिसे जें कांहीं आपाततां । ते आध्यासिकता मिथ्यात्वें ॥३२॥

कवळें अध्यासिला डोळा । तो चंद्रमा देखे पिंवळा ।

तेवीं आत्मा कर्ता भासे स्थूळा । केवळ निश्चळा नेणती ॥३३॥

सवेग चालतां आभाळें । बाळें म्हणती चंद्रमा पळे ।

तेवीं आत्मा कर्ता मानिती स्थूळें । उपाधिमेळें अध्यासु ॥३४॥

देह मी कर्म माझें । हें आत्मेनि स्वप्नीं नेणिजे ।

मृगजळीं बुडाले राजे । सत्य मानिजे तैसें हें ॥३५॥

एवं आत्म्यासी कर्तव्यता । सत्य नाहीं गा सर्वथा ।

त्यासी म्हणताती फळभोक्ता । तेही वार्ता मिथ्यात्वें ॥३६॥

स्वप्नीं जोडिल्या सहस्र गायी । जागृतीं त्यांचें दुभतें नाहीं ।

आत्मा भोक्ता तैसा पाहीं । उपाधीच्या ठायीं मिथ्यारूपें ॥३७॥

डबकीं प्रतिबिंबला रवी । तो जै तेथील कर्दम सेवी ।

तैं भोक्ता आत्मा देहगांवी । सत्य मानवीं मानावा ॥३८॥

मृगजळामाजिलेनि मत्स्यें । बिंबला चंद्र गिळिजे आवेशें ।

तैसा आत्मा देहाभिनिवेशें । भोगविशेषें भोगिता ॥३९॥

एवं आत्मा जो भोक्ता । ते सोपाधिक वार्ता ।

उपाधि मिथ्या गा तत्त्वतां । आत्मा भोक्ता कैसेनि ॥६४०॥

आत्मा अकर्ता अभोक्ता । सदृढ साधिलें तत्त्वतां ।

जीवासी बोलिली अनेकता । ते मिथ्या आतां साधितु ॥४१॥



यावत्‌ स्याद्‌ गुणवैषम्यं तावन्नानात्वमात्मनः ।

नानात्वमात्मनो यावत्‌ पारतंत्र्यं तदैव हि ॥ ३२ ॥



सत्व-रज-तमांचा । अंतरीं धुमाडू गुणकर्मांचा ।

तंव जीवासी अनेकत्वाचा । आभासु साचा मानला ॥४२॥

अहंकारादि देहपर्यंत । जंव जीवासी मीपण भासत ।

तंव नानात्व मानी सत्य । तें मिथ्या निश्चित उद्धवा ॥४३॥

जैसें आपुलेंचि मुख । आरिसा करी आपणासन्मुख ।

तैसें अविद्यायोगें मायिक । द्वैत देख दाखवी ॥४४॥

आरिशामाजीं आपुला । जो द्वैतप्रभावो स्वयें देखिला ।

तेणें आपण नाहीं द्विधा झाला । मिथ्या भासला आभासु ॥४५॥

तो आभास झालिया समोर । त्रिगुण गुणांचे विकार ।

एकचि दावी नानाकार । दिसे साचार गुणक्षोभें ॥४६॥

जैसें आपुलेंचि मुख केवळ । शस्त्र आदर्श आणि जळ ।

लांब निश्चळ चंचळ । करी प्रबळ विकारी ॥४७॥

एवं त्रिप्रकार कार्यविशेखें । मुखचि देखिजे निजमुखें ।

तैसें तें नानात्व लटिकें । गुणक्षोभकें भासतु ॥४८॥

सूत्रचि विणिलें पटाकारीं । पटावरी तंतूंच्या हारी ।

दिसती तेवीं चराचरीं । नानाकारीं एकुचि ॥४९॥

साकरेचा केला ऊंसु । परी कठिण आंत बाकसु ।

मधील पिळून घ्यावा रसु । हा त्रिगुण दोषु त्या नाहीं ॥६५०॥

तैसा परमात्मा श्रीहरी । अद्वितीय एकु चराचरीं ।

त्यासी अनेकत्वाची परी । सत्त्वादि करी गुणक्षोभु ॥५१॥

जैसा बहुरूपी आपुल्या ठायीं । नाना सोंगें धरी देहीं ।

तितुकीं रूपें त्यासी नाहीं । एकला पाही अद्वैत ॥५२॥

तैसा सच्चिदानंद श्रीहरी । आत्मा एक चराचरीं ।

नांदताहे नानाकारीं । द्वैतामाझारीं अद्वैत ॥५३॥

’अद्वैत’ साधिलें जीवासी । सत्य मानिलें आम्हांसी ।

परी एक आशंका ऐसी । निजमानसीं वर्तत ॥५४॥

तूंचि म्हणसी ’जीव परतंत्र’ । आतां अद्वैतपणें ’स्वतंत्र’ ।

बोलसी बोलणें विचित्र । केवीं साचार मानावें ॥५५॥

अद्वैतपण संपादिसी । माझें भय लोकपाळां म्हणसी ।

हें न मने गा आम्हांसी । अद्वैतासी भय कैंचें’ ॥५६॥

ऐशिया रीतीं उद्धवा । झाल्या संदेहासी रिघावा ।

तो तूं आतळों नेदीं जीवा । ऐक बरवा निर्धारु ॥५७॥

जीवासी उपाधीसी तादात्म्यता । तंव तंव आभासे नानात्मता ।

नानात्वीं परतंत्रता । ईश्वरसत्ता नियामक ॥५८॥

अमित मीनलिया दळ । सेनापतीवीण विकळ ।

आंबा पिकलिया रसाळ । राखण सबळ त्यापासीं ॥५९॥

तैसी जीवासी जंव अनेकता । तंव सृष्टीसी कर्ता हर्ता नियंता ।

जाण ईश्वरचि सर्वथा । परतंत्रता ते जीवासी ॥६६०॥

अनेकत्वें परतंत्रता । यालागीं ईश्वर नियंता ।

ऐसी देखोनि ईश्वरसत्ता । भय समस्तां जीवांसी ॥६१॥

माझे ईश्वरी सत्तेचे भयें । देखोनि अंतकुही भीताहे ।

इंद्रादिकांचा पाडु काये । भय वाहे विधाता ॥६२॥

माझी अत्यंत प्रळयींची सत्ता । वाजे हरिहरांचे माथां ।

अनेकत्वाचा संहर्ता । मीचि सर्वथा निजकाळु ॥६३॥

यालागीं अनेकत्व जंव आहे । तंववरी दुस्तर काळभये ।

जेव्हां अनेकत्व नाहीं होये । तेव्हां काळू काये नाशील ॥६४॥

एवं अनेकत्वाचे माथां । ईश्वरभयाची काळसत्ता ।

अनेकत्वें परतंत्रता । जाण सर्वथा उद्धवा ॥६५॥

तें अनेकत्व जैं जाये । तैं काळ नाहीं मा कैंचें भये ।

पर नसतां परतंत्र न होये । एकत्वीं आहे स्वानंद ॥६६॥

जेथ द्वैताचा मळु नुठी । ऐक्य देखे सकळ सृष्टीं ।

तेव्हां स्वानंदाचिया कोटी । भोगी उठा‌उठी निजबोधें ॥६७॥

ज्या सुखाची मर्यादा । देशें काळें न करवे कदा ।

त्या सुखाची सुखसंपदा । भोगिती सदा अद्वैतें ॥६८॥

निजात्मेज्ञानें अलोलिक । दुजेनवीण अद्वैतसुख ।

तें सांडूनि कर्मवादी परम मूर्ख । नाना लोक वांछिती ॥६९॥

मागां कर्मवादी कर्मठ । बोलिले प्रवृत्ति अतिश्रेष्ठ ।

कर्में करूनियां उद्‍भट । भोग वरिष्ठ भोगावे ॥६७०॥

तेंचि निरसोनि आतां । पुढारीं चालविली कथा ।

उद्धवासी अद्वैतता । दृढ सर्वथा सांगत ॥७१॥



यावदस्यास्वतंत्रत्वं तावदीश्वरतो भयम्‌ ।

य एतत्‌ समुपासीरंस्ते मुह्यन्ति शुचार्पिताः ॥ ३३ ॥



गुणवैषम्य ज्याचे ठायीं । ते नर भोगासक्त पाहीं ।

यागादि कर्में करूनि देहीं । भोगस्थान तिहीं ठाकिलें ॥७२॥

जे जे ठाकूनि गेले लोक । तेथूनि याज्ञिकां पतनधाक ।

तंव दुःखी देखे लोकनायक । अनित्य लोक देखोनि ॥७३॥

पदच्युती लोकच्युती । भोगकर्मे भोगच्युती ।

केले कष्ट वृथा जाती । दुःखी होती निजपतनें ॥७४॥

घायाळा कीजे तरटमार । तैसें ओतप्रोत दुःख फार ।

भंवे जन्ममरणव्यवहार । भोगी अघोर गर्भवास ॥७५॥

राहाटमाळेचे करे । पुढती रिता पुढतीं भरे ।

तैसा अविश्रम फिरे । गर्भद्वारें मरणांतीं ॥७६॥

विंचें खादिल्या दुःखितासी । दाढीसी आग लागे त्यासी ।

तेवीं भोगक्षयें पतितासीं । गर्भवासीं पीडा होय ॥७७॥

लोकांची अनित्यता नेणती । यालागीं परमदुःखी होती ।

कष्टांचें फळ दुःखप्राप्ती । संसारावर्ती अडकले ॥७८॥

केवळ लोक भोग अनित्य । हेंही न घडे गा येथ ।

भोगलोक होत सत्य । तरी अनित्य म्हणावे ॥७९॥

जेवीं दोरीं सर्पाभास । तेवीं लोक चतुर्दश ।

केवळ मायामय विलास । सुखलेश तेथ कैंचा ॥६८०॥

केवळ जें कां मायिक । सत्यामाजीं कैंचें भोगसुख ।

कर्मठ ते केवळ मूर्ख । विषय मायिक वांछिती ॥८१॥

भरलें मृगजळाचें तळें । तेणें जैं पिकती साळीकेळें ।

तैं विषयभोगीं सुख फळें । हें न कळे भ्रांतासी ॥८२॥

जग दुमदुमित भरलें दिसे । तें तूं मायिक म्हणसी कैसें ।

हेंचि कळे अनायासें । तुज मी तैसें सांगेन ॥८३॥



काल आत्माऽऽगमो लोकः स्वभावो धर्म एव च ।

इति मां बहुधा प्राहुर्गुणव्यतिकरे सति ॥ ३४ ॥



केवळ मायामय कल्पित । संसार तो अज्ञानजनित ।

एकातें अनेक म्हणत । चित्तें दुश्चित्त हो‍उनी ॥८४॥

कनकबीजसेवनें जैसें । शहाणें माणूस होय पिसें ।

मग त्यासी नसतेंचि आभासे । ससे मासे गो सर्प ॥८५॥

तैसें मायावशें अतिभ्रांता । नसतें अनेकत्व भासे चित्ता ।

नभीं गंधर्वनगर पाहतां । दिसे शोभिता पुरदुर्गु ॥८६॥

कां अंधारीं दोरु दिसे डोळां । म्हणे सर्प दंड कीं सुमनमाळा ।

नाना एकावळी मुक्ताफळां । कोणी अबळा विसरली ॥८७॥

तेवीं निजात्मा मी पुरुषोत्तम । त्या मज नानारूपें नानाकर्म ।

काळु आत्मा आगम । स्वभावधर्म मज म्हणती ॥८८॥

’काळु’ म्हणती प्रकृतिक्षोभकु । ’आत्मा’ म्हणती प्रकृतिनियामकु ।

’वेद’ म्हणती कर्मबोधकु । अदृष्टद्योतकु ’धर्म’ म्हणती ॥८९॥

अदृष्ट दृष्ट करूनि भोगविजे । यालागीं ’धर्म तो म्हणिजे ।

आतां ’स्वभावो’ जेणें बोलिजे । तेंही सहजें परियेसीं ॥६९०॥

आत्मा भोक्ता हा ’स्वभावो’ । जेणें परिणामें देवाधिदेवो ।

इत्यादिका हेतु पहा हो । मजचि ’स्वभावो’ म्हणताति ॥९१॥

अदृष्टाचें फळ नाना लोक । ’लोक’ म्हणावया हेतु हे देख ।

एवं मज एकातें अनेक । मिथ्या मूर्ख मानिती ॥९२॥

नानारंगांचिया वृत्ती । चित्र लिहिलें यथानिगुती ।

तेंही नानाकारें दिसे भिंतीं । सर्वव्यक्तिद्योतक ॥९३॥

तैसे नानाकार नाना धर्म । नाना नामें नाना कर्म ।

तें मी अवघा आत्माराम । सर्वोत्तम सर्वथा ॥९४॥

मजवेगळा रिता कांहीं । अणुभरी ठाव उरला नाहीं ।

मी सर्वात्मा सर्व देहीं । सर्वगत पाहीं सर्वदा ॥९५॥

जैसे सागरामाजीं तरंग । तैसें मजमाजीं दिसे जग ।

जग नव्हे तें मीचि चांग । सुख अव्यंग मजमाजीं ॥९६॥

मी शुद्ध-बुद्ध-मुक्तस्वभाव । त्या मज नानात्वें ठेविती नांव ।

उद्धवा ज्यासी जैसा भाव । तैसा मी देव तयासी ॥९७॥

नास्तिक्य वसे ज्याचे ठायीं । त्यासी मी सर्वथा कोठें नाहीं ।

आस्तिक्यवंतालागीं पाहीं । मी सर्वांठायीं तिष्ठतु ॥९८॥

भावार्थे जो मज जेथें पाहे । त्यासी मी तेव्हांचि तेथें आहें ।

मज पावावया उपाये । बहुत पाहें न लगती ॥९९॥

मी सर्वात्मा सर्वमत एकु । ऐसा जयाचा भाव निष्टंकु ।

तोचि पढियंता मज एकु । ज्ञानतिलकु तो माझा ॥७००॥

तो आत्मा मी त्याचें देह । मी ध्याता तो माझें ध्येय ।

मी ज्ञाता तो शुद्ध ज्ञेय । ऐसा पढिये तो आम्हां ॥१॥

उद्धवा हे एकात्मताभक्ती । सज्ञान ज्ञातें येणें भजती ।

तयां मज अभेदप्रीती । तुवांही या रीती भजावें ॥२॥

परमात्मा एक नित्य शुद्ध । त्यासी मायामय संसारबंध ।

मिथ्या जाण देहसंबंध । हा ’निजात्मबोध’ पैं माझा ॥३॥

हा मिथ्यासंबंध पडे जीवासी । आत्मज्ञानें मुक्ति त्यासी ।

हें मागें बोलिलों तुजपाशीं । तेंचि मतनिरासीं दृढ केलें ॥४॥

धरोनि श्लोक चौदावा । अंतीं श्लोक चौतिसावा ।

मीमांसकमताचा आघवा । निरासु बरवा येणें केला ॥५॥

एवं निरसोनि मतांतर । अद्वैत स्थापिलें दृढतर ।

हेंचि निजज्ञान साचार । चराचरवरिष्ठ ॥६॥

अद्वैतज्ञान शुद्ध चोख । ऐकोनि उद्धवा जाहलें सुख ।

हृदयीं दाटला जी हरिख । पाहे श्रीमुख कृष्णाचें ॥७॥

चालिलें सात्त्विकाचें भरितें । चित्त विसरलें चिंतनातें ।

अश्रु लोटले जी तेथें । आप‍आपणियातें विसरला ॥८॥

उद्धवासी नावेक । पडोनि ठेलें जी टक ।

सावध हो‌ऊनियां देख । कृष्णसंमुख तो झाला ॥९॥

अद्वैतभजनें जे भजते । ते भक्त कृष्णासी आवडते ।

तें केवीं प्राप्त होय मातें । यालागीं हरितें पुसतु ॥७१०॥



श्री‌उद्धव उवाच ।

गुणेषु वर्तमानोऽपि देहजेष्वनपावृतः ।

गुणैर्न बध्यते देही बध्यते वा कथं विभो ॥ ३५ ॥


उद्धव म्हणे कृष्णनाथा । आत्मा देहामाजीं असतां ।

बंधन पावे जी तत्त्वतां । कीं सर्वथा पावेना ॥११॥

गुण असतां मुक्ति घडे । कीं गुण गेलिया मुक्ति जोडे ।

हेंचि सांगावें मज पुढें । अतिनिवाडें निश्चित ॥१२॥

गुण असतां मुक्ति घडे । हें सर्वथा बोलणें कुडें ।

ज्वर असतां आरोग्य न घडे । वृक्ष न वाढे भिरुंडेंसीं ॥१३॥

बाहीं बांधोनि पाषाण । समुद्रामाजीं तरे कोण ।

तैसें देहीं असतां त्रिगुण । मुक्तपण कैसेनि ॥१४॥

गुण जे रजतमादिक । त्यांचें कार्य देह देख ।

गुणासारिखीं आवश्यक । कर्मे अनेक आचरे ॥१५॥

कर्माचें फळ सुखदुःख । भोगणें पडे गा अचुक ।

गुणांसी मुक्ति न घडे देख । हें ज्ञाते लोक म्हणताति ॥१६॥

गुण गेलिया मुक्ती । हेंही न घडे गा श्रीपती ।

येहीविषयीं विनंती । कृपामूर्ती अवधारीं ॥१७॥

गुणांचें कार्य देहेंद्रियें । ते गुण जा‌ऊनि देह राहे ।

भूमीविण वृक्ष होये । हें अबद्ध पाहें बोलणें ॥१८॥

कारण जा‌ऊनि कार्य राहे । हें बोलणें घडे काये ।

गुण जातां देहोचि जाये । मुक्त वर्तताहे कैसेनि ॥१९॥

एवं गुण असतां नसतां । मुक्ति न घडे गा सर्वथा ।

येचिविषयीं कृष्णनाथा । तुज मी तत्त्वतां पुसतु ॥७२०॥

आणिक एक जगन्नाथा । तुज मी विनंती करीन आतां ।

गुण आत्म्यासी एकत्रता । न घडे सर्वथा निश्चित ॥२१॥

भरलें मृगजळाचें तळें । चंद्रमा बिंबेना तेणें जळें ।

तेवीं आत्मा गुणांसी नाकळे । स्वभावें नातळे गुणांतें ॥२२॥

गुण ते अज्ञानाची राती । आत्मा स्वप्रकाश गभस्ती ।

त्यासमोर ते कैंचे येती । मग बाधिती आत्म्यातें ॥२३॥

अंधार सूर्यातें गिळी । का‌उळा कैलास आतळी ।

बागुल हनुमंतातें सळी । मशक गिळी गजातें ॥२४॥

माशी-पांखें गगन उडे । सगळा मेरु थिल्लरीं बुडे ।

मृगजळीं जैं तारूं पडे । तैं आत्मा सांपडे गुणांत ॥२५॥

जेवीं आकाश नातुडे जाळीं । तेवीं आत्मा नाकळे गुणमेळीं ।

मा सुखदुःखांची नवाळी । गुणकल्लोळीं कां भोगी ॥२६॥

यापरी न घडे गा बद्धता । मा मुक्ताची कायसी कथा ।

कैसेनि बद्धमुक्तव्यवस्था । घडे कृष्णनाथा तें सांग ॥२७॥

येथ बद्धासी काय कारण । आणि मुक्ताची कोण खूण ।

एवं बद्धमुक्तलक्षण । मज संपूर्ण सांगावें ॥२८॥



कथं वर्तेत विहरेत्‌ कैर्वा ज्ञायेत लक्षणैः ।

किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥ ३६ ॥



आतां बद्धमुक्तांची स्थिती । मज सांगावी श्रीपती ।

कोणें लक्षणें जाणिजेती । दोघे कळती कैसेनि ॥२९॥

पावोनियां विदेहावस्था । देहीं कैसेनि वर्तता ।

वश करूनि गुणातीतता । गुणीं क्रीडता कैसेनि ॥७३०॥

पावोनियां मुक्तदशा । देहीं भोग भोगी कैसा ।

त्यासी त्यागाचा कोण ठसा । हृषीकेशा सांगिजे ॥३१॥

त्याचे निद्रेचें कोण लक्षण । कोण बैसका कोण आसन ।

वस्तु जाणोनि संपूर्ण । गमनागमन त्या कैसें ॥३२॥

ऐशीं मुक्तांची लक्षणें । त्याहोनि बद्धांची विलक्षणें ।

कृपा करोनि नारायणें । मजकारणें सांगिजे ॥३३॥



एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्नं प्रश्नविदां वर ।

नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रमः ॥ ३७ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे भगवद्‌-उद्धवसंवादे दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥



या प्रश्नोत्तरांची उत्कंठा । थोर वर्ततसे वैकुंठा ।

प्रश्नवेत्त्यांमाजीं श्रेष्ठा । अतिवरिष्ठा गोविंदा ॥३४॥

अनादि असे गुणसंबंधु । तेणें आत्मा झाला नित्यबद्धु ।

नित्यमुक्त हा शब्दु । असंबद्धु सर्वथा ॥३५॥

जरी आत्म्यासी नित्यमुक्तता । तरी बोलोंचि नये बद्धता ।

एकुचि बद्धमुक्त म्हणतां । भ्रम अच्युता वाटत ॥३६॥

आत्मा एकचि तत्त्वतां । त्यासी बद्धता आणि मुक्तता ।

एकासीच दोनी अवस्था । कृष्णनाथा कैसेनि ॥३७॥

तो धाला तोचि भुकेला । जागता तोचि निजेला ।

जो जिता तोचि मेला । सत्यत्व या बोला कैसेनि ॥३८॥

काळें तेंचि धवळें । देखणें तेंचि आंधळें ।

अर्धें तेंचि सगळें । कुहिर्‍या केळें केवीं होती ॥३९॥

लोण तेंचि अलवणी । कोरडें तें पाणी ।

अतिशीतळ तो दारुण अग्नि । मुकें पुराणीं बोलिगडें ॥७४०॥

लुगडें नागीवपणें लाजाळु । अन्न भुकेलेपणें भुकाळू ।

मुक्तीसी मुक्तीचा दुकाळू । कापूरा परिमळू मिळेना ॥४१॥

तैसे संत तेचि असंत । अद्वैत तेंचि होय द्वैत ।

तेव्हां हित तेंचि अनहित । दिसे प्रस्तुत आम्हांसी ॥४२॥

आत्मा नित्यमुक्त-शुद्ध-बुद्ध । ऐसा तुवांचि मज केला बोध ।

तो गुणसंगें म्हणसी बद्ध । भ्रमु अगाध येणें मज ॥४३॥

एकासचि बद्धमुक्तता । कैसेनि घडे कृष्णनाथा ।

कृपाळुवा जी अनंता । हें मज तत्त्वतां सांगावें ॥४४॥

म्हणीसी मुक्तीसी आगंतुकता । तेणें मोक्षासि आली अनित्यता ।

बद्ध आगंतुक म्हणतां । त्यासी सादिता ये‌ऊं पाहे ॥४५॥

पूर्वी बद्धचि नव्हता । येथूनि उपजला आतां ।

ऐशी सादिता बोलतां । हो‌इल शास्त्रार्था विरुद्ध ॥४६॥

श्रुतिस्मृतिशास्त्रसिद्ध । अनादि मुक्ती अनादि बद्ध ।

आत्मा एक अवस्था द्विविध । त्याही विरुद्ध परस्परें ॥४७॥

उठिली बद्धता मुक्तीतें छळी । खवळली मुक्ती बद्धता गिळी ।

ऐशी विरुद्धता आत्म्याजवळीं । केवीं वनमाळी राहताति ॥४८॥

जैं सांजवेळे भेटे पाहांट । तै विद्या अविद्या होय एकवट ।

सूर्य अंधाराची बांधे मोट । तैं आत्म्यानिकट अवस्था ॥४९॥

हिंगासी कापुराचा वासु जोडे । तैं अविद्या विद्येमाजीं पडे ।

ससा सिंहावरी जैं चढे । तैं आत्म्यापुढें अवस्था ॥७५०॥

उद्धव म्हणे कृष्णनाथा । या जैं कळल्या दोनी अवस्था ।

तैंचि मुक्ति आली हाता । मज सर्वथा मानलें ॥५१॥

मग म्हणे श्री‌अनंता । विशद सांगाव्या अवस्था ।

म्हणोनि चरणीं ठेविला माथा । मोक्षदाता तूं मज ॥५२॥

सखोल उद्धवाचा प्रश्न । ऐकोनि सुखावला नारायण ।

माझा उद्धवु जाहला सज्ञान । हरिखें जगज्जीवन डोलतु ॥५३॥

परमार्थी अवस्था गाढी । देखोनि प्रश्नाची अतिगोडी ।

उद्धवासी ओंवाळावया आवडीं । जीव कुरवंडी करूं पाहे ॥५४॥

नुल्लंघी भक्ताचें उत्तर । फोडिलें गुह्य ज्ञानभांडार ।

भक्तकृपा जी अपार । हरि साचार तुष्टला ॥५५॥

उद्धवाचा प्रश्न गहन । कृपा द्रवला जगज्जीवन ।

एका विनवी जनार्दन । आनंदघन वोळला ॥५६॥

त्या आनंदाचा महापूरु । शिष्यसरितेसी ये‌ईल थोरु ।

तेणें चिद्‍गंगासागरु । शिष्य सत्वरु ठाकील ॥५७॥

टाकोनियां संसार‌आस्था । जो लागला भक्तिपंथा ।

तोचि अधिकारी भागवता । परमार्था ग्राहकु ॥५८॥

ज्याचे पोटीं संसारचिंता । तो कथा ऐकतांचि दुश्चिता ।

चित्त चिंती ज्या ज्या अर्था । तो सर्वथा तेथें असे ॥५९॥

चित्त जंव नाहीं सुचित । तंव न कळे श्रीभागवत ।

गुरुवांचूनि श्रीभागवतार्थ । नव्हे प्राप्त प्राण्यासी ॥७६०॥

जो संसारापासोनि विरक्त । गुरुचरणीं अति‌अनुरक्त ।

त्यासी फावला एक परमार्थ । फळे भागवत तयासी ॥६१॥

देखतां कृष्णाचें श्रीमुख । उद्धवा नीच नवें समाधिसुख ।

तरी श्रवणाची श्रद्धा अधिक । आवडी देख अनिवार ॥६२॥

जो श्रुतिप्रतिपाद्य चिद्घन । त्या श्रीकृष्णाचें गुह्य ज्ञान ।

पुढतपुढतीं हो‌आवया श्रवण । करी प्रश्न अतियोग्य ॥६३॥

विद्या‌अविद्येचा निरासु । श्रीकृष्ण सांगेल परेशु ।

पुढील अध्याय अतिसुरसु । श्रोतां अवकाशु मज द्यावा ॥६४॥

तो कृष्ण‍उद्धवसंवादु । पुढिले कथेचा अतिविनोदु ।

एका जनार्दनीं महाबोधु । परमानंदु प्रकटेल ॥७६५॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे एकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धसंवादे

परमहंससंहितायां एकाकारटीकायां दशमोऽध्यायः ॥१०॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ॥३७॥ ओव्या ॥७६५॥





॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय अकरावा


श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्‍गुरु सच्चिद्‍घन । वर्षताहे स्वानंदजीवन ।

मुमुक्षुमयूरकुूळें जाण । हरिखें उड्डाण करिताति ॥१॥

तो सजल देखोनि मेहो । ’सोहंभावें’ फोडिती टाहो ।

रोमांचपिसीं पसरूनि पहा हो । सत्त्वें लवलाहो नृत्याचा ॥२॥

नाचती स्वानंदाचेनि मेळें । तेणें सर्वांगीं निघाले डोळे ।

पिसें देखणीं जाहलीं सकळें । तें शिरीं गोपाळें वाहिलीं ॥३॥

तो मेघ देखोनि संमुख । आर्त चातक पसरिती मुख ।

बिंदुमात्रें पावले सुख । नित्य निर्दोख ते जाहले ॥४॥

आर्ततृषा तत्काळ वोळे । निवाले तेणें स्वानंदजळें ।

मग हरिखाचेनि कल्लोळें । सुखसोहळे भोगिती ॥५॥

सुभूमि देखोनि निर्मळ । जाणोनि वर्षती काळवेळ ।

वर्षों लागले जी प्रबळ । जळकल्लोळ अनिवार ॥६॥

तेणें वोळलेनि कृपाभरें । शिष्यसरितेसी पूरु भरे ।

विकल्पवोसणें एकसुरें । महापूरें वाहविलीं ॥७॥

तेणें प्रवाहनिर्मळजळें । चिदैक्यसागरीं सरिता मिळे ।

मग समरसोनि तेणें जळें । राहे निश्चळें निजरूपें ॥८॥

वैराग्यराबें शुद्ध केली । पृथ्वी निजवोला वोळली ।

कठिणत्वेंवीण मार्दवा आली । नाही अंकुरली बहुबीजें ॥९॥

अखंड वर्षतां जळमेळीं । वासनेचीं ढेपें विरालीं ।

सद्‍भावाची वोल जाहली । वाफ लागली बोधाची ॥१०॥

तेथें न पेरतांचि जाण । सहज निजबीजें परिपूर्ण ।

अंकुरली आपणिया आपण । सिद्ध संपूर्ण स्वभावें ॥११॥

ते परम कृपेचिये पुष्टीं । स्वानंदें पिकली समदृष्टी ।

परमानंदें कोंदली सृष्टी । ऐक्यें संवसाटी जीवशिवां ॥१२॥

फिटला दुःखदुष्काळु । पाहला सुखाचा सुकाळु ।

वोळळा सद्‍गुरु कृपाळु । आनंदकल्लोळु सच्छिष्यां ॥१३॥

वर्षतां निजपर्जन्यधारा । वर्षला नाना अवतार-गारा ।

कार्यानुरूपें तदाकारा । विरोनि निराकारा त्या होती ॥१४॥

त्या पर्जन्याचा वोसडा । दैवें लागल्या जडामूढां ।

तो सरता होय संतांपुढां । अवचटें शिंतोडा जैं लागे ॥१५॥

तो महामेघ श्रीहरी । सद्‍गुरुकृपा वोळे जयावरी ।

तोचि धन्य चराचरीं । पूज्य सुरनरीं तो कीजे ॥१६॥

गुरुनामें अति घनवटु । शिष्य तारूनि अति हळुवटु ।

ज्याचा आदि-मध्य-शेवटु । न कळे स्पष्टु वेदांसी ॥१७॥

तो सद्‍गुरु श्रीजनार्दनु । वोळलासे आनंदघनु ।

तेणें एका एकु केला पावनु । सांडवोनु एकपण ॥१८॥

एक तेंचि अनेक । अनेक तेंचि एक ।

हेंही केलें निष्टंक । स्वबोधें देख बोधोनि ॥१९॥

बोधोनियां निज‍ऐक्यता । ऐक्यें लाविलें भक्तिपंथा ।

मज प्रवर्तविलें श्रीभागवता । निज कथा गावया ॥२०॥

तेचि श्रीभागवतींची कथा । दशमाध्यावो संपतां ।

ते बद्धमुक्तांची व्यवस्था । उद्धवें कृष्णनाथा पूशिली ॥२१॥

सखोल उद्धवाचा प्रश्न । ऐकोनियां श्रीकृष्ण ।

निजहृदयींचें गुह्यज्ञान । उद्धवासी जाण सांगेल ॥२२॥

येणें प्रश्नोत्तरश्रवणें । उठे जन्ममरणांचे धरणें ।

संसाराचें खत फाडणें । फिटलें लाहणें विषयांचें ॥२३॥

मोक्षमार्गींचे कापडी । साधनीं शिणती बापुडीं ।

तिहीं शीघ्र यावें तांतडी । जिणावया वोढी बंधमोक्षांच्या ॥२४॥

जे कष्टती जपतपसाधनें । शिणती ध्येय-ध्यान-अनुष्ठानें ।

ते ते शीघ्र या विंदानें । ज्ञानाज्ञानें जिणावया ॥२५॥

ऐशी कथा आहे गहन । श्रोतीं व्हावें सावधान ।

एका विनवी जनार्दन । स्वानंदघन तुष्टला ॥२६॥

अकरावे अध्यायीं जाण । इतुकें सांगेल श्रीकृष्ण ।

बद्धमुक्तांचें वैलक्षण्य । आणिक लक्षण साधूचें ॥२७॥

तेणेंच प्रसंगें जाण । सांगेल भक्तीचें लक्षण ।

अकराही पूजेसी अधिष्ठान । इतुकें निरूपण हरि बोले ॥२८॥



श्रीभगवानुवाच ।

बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः ।

गुणस्य मायामूलत्वात्‌ न मे मोक्षो न बन्धनम्‌ ॥ १ ॥



उद्धवा बद्ध-मुक्त-अवस्था । जरी सत्य म्हणसी वस्तुतां ।

तरी न घडे गा सर्वथा । ऐक आतां सांगेन ॥२९॥

बद्ध-मुक्त-अवस्था । माझे स्वरूपीं नाहीं तत्त्वतां ।

हे गुणकार्याची वार्ता । संबंधु तत्त्वतां मज नाहीं ॥३०॥

माझ्या निजस्वरूपाच्या ठायीं । बद्धमुक्तता दोनी नाहीं ।

बद्धता मुक्तता गुणांच्या ठायीं । आभासे पाहीं गुणकार्यें ॥३१॥

गुण ते समूळ मायिक । मी गुणातीत अमायिक ।

सत्यासी जैं बाधे लटिक । तैं मृगजळीं लोक बुडाले ॥३२॥

चित्रींचेनि हुताशनें । जैं जाळिजती पुरें पट्टणें ।

कां स्वप्नींचेनि महाधनें । वेव्हारा होणें जागृतीं ॥३३॥

सूर्यासी प्रतिबिंब गिळी । छाया पुरुषातें आकळी ।

समुद्र बुडे मृगजळीं । तैं मज गुणमेळीं बद्धता ॥३४॥

जैं जिभेसी केंसु निघे । जैं तळहातीं वृक्ष लागे ।

डोळ्यांमाजीं पर्वत रिगे । तैं मी गुणसंगें अतिबद्धु ॥३५॥

आकाश खोंचे सांबळीं । काजळ लागे वारया निडळीं ।

कां विजूचे कपाळीं । बाशिंग सबळी बांधावें ॥३६॥

गगन तुटोनि समुद्रीं बुडे । सपर्वत धरा वारेनि उडे ।

सूर्य अडखळोनि अंधारीं पडे । तरी मी सांपडे गुणांत ॥३७॥

अंतरिक्षगगनीं सरोवर । त्यामाजीं कमळें मनोहर ।

तो आमोद सेविती भ्रमर । ऐसें साचार जैं घडे ॥३८॥

तैं मी आत्मा गुणसंगे । नाना विषयभोग संभोगें ।

मग त्या विषयांचेनि पांगे । हो‌ईन अंगें गुणबद्धु ॥३९॥

त्रिगुण-अंगीकारें वर्ततां । गुणकार्य-तदात्मता ।

तेणें बद्ध-मुक्त-अवस्था । भासे वृथा भ्रांतासी ॥४०॥

गुणा आत्म्यासी भिन्नता । म्हणसी मानली तत्त्वतां ।

परी गुणसंगें आत्मा असतां । अवश्य विकारिता ये‌ईल ॥४१॥

अग्निसंगें पात्र तप्त । पात्रतापें जळ संतप्त ।

जळतापें धान्यपाकु होत । तेवीं विकारवंत नव्हे आत्मा ॥४२॥

अग्नितापा‌आंत । आकाश नव्हे संतप्त ।

तेवीं गुणसंगा आंत । विकारवंत नव्हे आत्मा ॥४३॥

नट अंधत्वें अवगला । परी तो आंधळा नाहीं जाहला ।

तैसा आत्मा गुणसंगें क्रीडला । तरी असे संचला निर्गुणत्वें ॥४४॥

नटु अंधत्वें नव्हे अंधु । आत्मा गुणसंगें नव्हे बद्धु ।

गुण मायिक आत्मा शुद्धु । या त्या संबंधु असेना ॥४५॥

आत्मा व्यापक गुण परिच्छिन्न । याही हेतु न घडे बंधन ।

सकळ समुद्राचे प्राशन । केवीं रांजण करूं शके ॥४६॥

मोहरीमाजीं मेरु राहे । पशामाजीं पृथ्वी समाये ।

मुंगी गज गिळोनि जाये । खद्योत खाये सूर्यातें ॥४७॥

मशकु ब्रह्मांडातें आकळी । पतंगु प्रळयानळ गिळी ।

तरी आत्मा गुणाचे मेळीं । गुणकल्लोळीं बांधवे ॥४८॥

यापरी न संभवे बद्धता । बद्धतेसवें गेली मुक्तता ।

बद्धमुक्त‍अवस्थांपरता । जाण तत्त्वतां आत्मा मी ॥४९॥

स्वप्नींचा अत्यंत सुकृती । अथवा महापापी दुष्कृती ।

दोन्ही मिथ्या जेवीं जागृतीं । तेवीं बद्धमुक्ती आत्मत्वीं ॥५०॥

हो कां जीवात्म्यासीची बद्धता । सत्य नाहीं गा तत्त्वतां ।

मा मज परमात्म्यासी अवस्था । बद्धमुक्तता ते कैंची ॥५१॥

बिंबीं प्रतिबिंबी नाहीं । मध्येंचि आरिशाचे टायीं ।

मळ बैसले ते पाहीं । प्रतिबिंबाचे देहीं लागले दिसती ॥५२॥

तो मळु जैं पडे फेडावा । तैं आरिसाची साहणें तोडावा ।

परी प्रतिबिंब त्या साहणे धरावा । हें सद्‍भावा मिळेना ॥५३॥

तेवीं जीवीं शिवीं दोष नाहीं । दोष अंतःकरणाच्या ठायीं ।

तें चित्त शुद्ध केल्या पाहीं । बंधमोक्षां दोंही बोळवण ॥५४॥

तैसें आविद्यक हें सकळ । गुणकार्य नानामळ ।

जीवा अंगीं प्रबळ । मूढमती स्थूल स्थापिती ॥५५॥

जैं सत्त्वें गुण निरसे सबळ । तैं आविद्यक फिटती मळ ।

तेचि सद्विद्या होय निर्मळ । जीवचि केवळ शिव होये ॥५६॥

तेव्हां जीवशिव हीं नामें दोनी । जातीं मजमाजीं समरसोनी ।

तैं मीच एकवांचूनी । आन जनीं वनीं असेना ॥५७॥

जीवभावनें मीचि जीवु । शिवभावनें मीचि शिवु ।

मी एकला ना नव्हे बहु । माझा अनुभवु मीचि जाणें ॥५८॥

झणीं आशंका धरिशी येथ । ’जरी जीव शिव तूंचि समस्त ।

तरी ते शुकवामदेवचि कां मुक्त । येरां म्हणत जड जीव ॥५९॥

जरी तूंचि जीवरूपें तत्त्वतां । तरी हे ऐशि कां विषमता ।

शुकवामदेवांची अवस्था । वेदशास्त्रार्था सम्मत ॥६०॥

तींही लोकांमाजीं जाण । वेदवचन तंव प्रमाण ।

हें बोलणें विलक्षण । अप्रमाण जैं मानिशी’ ॥६१॥

हो कां वेद म्हणे जें निश्चित । तें बोलणें माझें निःश्वसित ।

तो मी स्वमुखीं जे बोलत । तें तूं अयुक्त म्हणतोसी ॥६२॥

जो मी वेदांचा वेदवक्ता । सकळ शास्त्रांचा मूळकर्ता ।

त्या माझें वचन म्हणसी वृथा । अतियोग्यता तुज आली ॥६३॥

वेदांचें जाण त्रिविध बंड । त्रिकांडीं केला तो त्रिखंड ।

वेदबळें बा पाखंड । वाजवी तोंड अव्हासव्हा ॥६४॥

भासले बहुसाल मतभेद । वेदबळें नाना वाद ।

तो वेद माझा परोक्षवाद । तेणें तत्त्वावबोध केवीं होय ॥६५॥

शब्दज्ञान ब्रह्मज्ञान । बाह्यदृष्टीं समसमान ।

जेवीं वाल आणि वालभर सुवर्ण । तुकितां पूर्ण समता आली ॥६६॥

परी वाला सुवर्णा समता । मोलें कदा नव्हे तत्त्वतां ।

तेवीं वेदवादयोग्यता । ब्रह्मानुभविता सम नव्हे ॥६७॥

जो मी हरिहरां प्रमाण । त्या माझें वचन अप्रमाण ।

तूं म्हणसी हा ज्ञानाभिमान । हेंही जाणपण सांडावें ॥६८॥

माझें वचन सत्याचें सत्य । सत्य मानूनि निश्चित ।

येणें भावें साधे परमार्थ । हें ब्रह्मलिखित मद्वाक्य ॥६९॥

उद्धवा मज पाहतां । वसिष्ठवामदेवादि समस्तां ।

न देखे बद्ध आणि मुक्तता । हा माझा तत्त्वतां निजबोधु ॥७०॥

मुक्तांचिये दृष्टीं । मुक्तच दिसे सकल सृष्टी ।

तेथें शुकवामदेवांची गोष्टी । वेगळी पाठीं केवीं राहे ॥७१॥

बद्धमुक्तांहूनि भिन्न । परमात्मा मी चिद्‍घन ।

जरी म्हणसी जीवासी बंधन । तेहीं सत्यत्वें जाण घडेना ॥७२॥



शोकमोहौ सुखं दुःखं देहापत्तिश्च मायया ।

स्वप्नो यथात्मनः ख्यातिः संसृतिर्न तु वास्तवी ॥ २ ॥



दोन मुहूर्त स्वप्नवृत्ती । त्यामाजीं देखे जन्मपंक्ती ।

तेथें पावला नाना याती । तेवीं मिथ्या प्रतीती भवभावा ॥७३॥

नसता आभासु मावळे ठायीं । त्यालागीं हाहाकारु उठे देहीं ।

गेले मेले नाहीं नाहीं । ’शोक’ पाहीं त्या नांव ॥७४॥

भग्नपात्रीं भरिलें जळ । तेथें बिंबलें चंद्रमंडळ ।

तें पात्र पोटेंशीं धरी बाळ । रत्‍न प्रबळ हें माझें ॥७५॥

जळ गळोनि जाय सकळ । चंद्रमा हरपे तत्काळ ।

त्यालागी तळमळी तें बाळ । ’शोकु’ केवळ या नांव ॥७६॥

अथवा घटचंद्र धरूं जातां । तो न ये बालकाचे हाता ।

यालागीं करी जे जे व्यथा । ’शोक’ सर्वथा या नांव ॥७७॥

काढावया आरशांतील धन । करी दर्पणामाजीं खनन ।

फुटल्या नागवलों म्हणे जाण । ’शोक’ दारुण या नांव ॥७८॥

नसते वस्तूच्या ठायीं जाण । मी माझें हा अभिमान ।

तेंचि ’मोहाचें’ लक्षण । ममता दारुण ते संधी ॥७९॥

देखोनि मृगजळाचें तळें । येणें पिकती रायकेळें ।

यालागीं मृगतृष्णेचीं जळें । आठै काळें राखतु ॥८०॥

मृगजळाकडे कोणी भंवे । त्यासी सक्रोधें भांडू धांवे ।

अतिमोहित मोहस्वभावें । विवेकु न करवे सत्याचा ॥८१॥

तेवीं पुत्रापासोन सुखप्राप्ती । माता पिता हो‌ईल म्हणती ।

शेखीं पुत्र अंगोठा दाविती । केवळ भ्रांति पुत्रमोहो ॥८२॥

गंधर्वनगरींची रचना । देखोनि अभिलाष होय मना ।

ते घ्यावया मेळवी सेना । नानासूचना‌उपायें ॥८३॥

तैसा मिथ्या देहीं अभिमान । देहसंबंधाची ममता गहन ।

हेंचि मोहाचें मूळ लक्षण । ममताभिमान प्राणियां ॥८४॥

एवं अहं आणि ममता । हेचि मोहाची मातापिता ।

त्याचेनि उत्तरोत्तर वाढतां । जनमोहिता व्यामोह ॥८५॥

प्रियविषयीं आसक्ति देख । त्याची नित्यप्राप्ती अनेक ।

त्याचि नांव म्हणती ’सुख’ । जेवीं चाखितां विख अति मधुर ॥८६॥

विषयप्राप्तीं जो हरिख । तया नांव म्हणती ’सुख’ ।

विषयविनाश तेंचि ’दुःख’ । परम असुख त्या नांव ॥८७॥

शोक-मोह-सुख-दुःख । येणेंचि ’देहाची प्राप्ती’ देख ।

देहाभिमानें देह अनेक । दुःखदायक भोगवी ॥८८॥

जे जेणें तीव्रध्यानें मरे । तो तेंचि हो‌ऊनि अवतरे ।

कां जो निमे अतिद्वेषाकारें । तो द्वेषानुसारें जन्मतु ॥८९॥

सर्प मुंगुस पूर्ववृत्ती । वैराकारें जन्म पावती ।

जे जे वासना उरे अंतीं । ते ते गती प्राण्यासी ॥९०॥

यालागीं हृदयामाजीं निश्चितीं । जे सबळ वासना उठे अंतीं ।

तो तो प्राणी पावे तिये गती । श्रुति बोलतीं पुराणें ॥९१॥

पुरुषासवें वृथा छाया । तैशी ब्रह्मीं मिथ्या माया ।

ते उपजवी गुणकार्या । देह भासावया मूळ ते ॥९२॥

जेवीं का स्वप्नीं एकलें मन । नानाकार होय आपण ।

तेवीं चैतन्याचें अन्यथाभान । तें हें जाण चराचर ॥९३॥

एवं वस्तुतां संसार नाहीं । तेथें सुखदुःख कैंचें कायी ।

देहेंवीण छाया पाहीं । कोणें ठायीं उपजेल ॥९४॥

जें उपजलेंच नाहीं । तें काळें गोरें सांगों कायी ।

अवघें स्वप्नप्राय पाहीं । वस्तुतां नाहीं संसारु ॥९५॥

इहीं दोहीं श्लोकीं अगाधु । परिहरिला वस्तुविरोधु ।

आतां प्रतीतीनें जो अनुरोधु । तो सत्यासी बाधु करूं न शके ॥९६॥

डोळां अंगुळी लाविती । तेणें दोन चंद्र आभासती ।

गगनीं दों चंद्रा नाहीं वस्ती । मिथ्या प्रतीती निराकारीं ॥९७॥



विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम्‌ ।

मोक्षबंधकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥ ३ ॥



निजबोधें येत बोधा । ’ब्रह्माहमस्मि’ स्फुरे सदा ।

ते जाण शुद्ध ’विद्या’ । जें अविद्याछेदक ॥९८॥

मी पापी मी सदा निर्दैवो । ऐसा नित्य स्फुरे भावो ।

तेचि सबळ ’अविद्या’ पहा हो । जे नाना संदेहो उपजवी ॥९९॥

एकी जीवातें घाली बंदी । एकी जीवाचें बंधन छेदी ।

या दोनी माझ्या शक्ति अनादी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥१००॥

’तूं चिन्मात्र चैतन्यघन । चित्‍स्वरूपें वृत्तिशून्य ।

तुज शक्ती कैंच्या जाण । निर्धर्मकपण सर्वदा ’ ॥१॥

उद्धवा हे आशंका वाया । कारण नाहीं करावया ।

या शक्ती जन्मवी माझी माया । जे न ये आया सुरनरां ॥२॥

’सत्‌’ म्हणों तरी तत्काळ नासे । ’असत्‌’ म्हणों तरी आभासे ।

जिणें नामरूपांचें पिसें । लाविलें असे जगासी ॥३॥

नातुडे संतासंतबोली । माया ’अनिर्वचनीय’ झाली ।

तिणें विद्या-अविद्या इये पिलीं । वाढविलीं निजपक्षीं ॥४॥

आजि काळींच्या केल्या नव्हती । विद्या अविद्या अनादि शक्ती ।

बंधमोक्षातें भासविती । या दोनी वृत्ती मायेच्या ॥५॥

ते ’माया’ तूं म्हणसी कोण । तुझी ’कल्पना’ ते माया पूर्ण ।

बद्धमुक्तता-स्फुरण । तीमाजीं जाण स्फुरताति ॥६॥

बंधमोक्षांची राहती स्थिती । ते मी सांगेन तुजप्रती ।

ऐक उद्धवा निश्चितीं । यथानिगुतीं निवाडें ॥७॥

स्वप्नीं न देखे आराधन । ज्यासी नाहीं माझें भजन ।

अविद्या त्यामाजीं संपूर्ण । प्रबळ जाण वाढत ॥८॥

तो माझ्या ठायीं अतिसादर । भजनशीळ आठौ प्रहर ।

तेंचि ब्रह्मविद्येचे घर । तेथें निरंतर ते वाढे ॥९॥

जेथ माझ्या भजनाचा उल्हासु । तेथ अविद्येचा निरासु ।

तोचि ब्रह्मविद्येचा प्रवेशु । हा अतिविश्वासु भक्तांचा ॥११०॥

येथ बद्धाचें कारण । आणि मोक्षाचें साधन ।

भक्तीचें दृढ स्थापन-। अर्थास्तव जाण बोलिलों ॥११॥

’ज्या बंधमोक्ष दोनी वृत्ती । त्या तूं मायेच्या म्हणसी शक्ती ।

तेव्हां माया झाली मोक्षदाती । हें केवीं श्रीपति घडेल ॥१२॥

जरी माया झाली मोक्षदाती । तरी कां करावी तुझी भक्ती ।

हेंचि सत्य काय श्रीपती । सांग निश्चितीं निवाडु’ ॥१३॥

कृष्ण म्हणे उद्धवासी । स्वयें चलन नाहीं छायेसी ।

तेवीं सामर्थ्य नाहीं मायेसी । केवीं मोक्षासी ते दे‌ईल ॥१४॥

जो मायेचा नियंता । तो विष्णु मोक्षाचा दाता ।

तोडूनि जीवाची बद्धता । सायुज्यता देतसे ॥१५॥

म्हणशी अविद्या-कामकर्मादृष्टें । जीवासी बंधन लागे मोठें ।

तें ब्रह्मविद्या-निष्कर्में तुटे । हा बोध करी नेटें गुरु श्रुतिद्वारा ॥१६॥

’येथ विष्णु काय झाला कर्ता । मा तो हो‌ईल मोक्षदाता’ ।

हे विकल्पाची वार्ता । न घडे सर्वथा उद्धवा ॥१७॥

गुरुरूपें विष्णु जाण । श्रुत्यर्थ विष्णुचि आपण ।

शमदमादि साधन । तेंही जाण विष्णुचि ॥१८॥

शिष्यबुद्धीसी बोधकता । विष्णुचि जाण तत्त्वतां ।

यापरी गा निजभक्तां । मोक्षदाता श्रीविष्णु ॥१९॥

त्या मोक्षाचा जो परिपाक । ते समाधि श्रीविष्णुचि देख ।

समाधीचें समाधिसुख । आवश्यक श्रीविष्णु ॥१२०॥

परमात्मा परिपूर्ण । तो मी विष्णु ब्रह्मसनातन ।

भक्तभवपाशमोचन । कृपाळू जाण करीतसें ॥२१॥

गत श्लोकींचेनि अनुवादें । ’शरीरिणाम्‌’ येणें पदें ।

जीवासी बद्धपण उद्‍बोधे । तेंही विनोदें निवारितसे ॥२२॥

एकाशीच बद्धमुक्तता । घडे न घडे तत्त्वतां ।

या उद्धवाच्या प्रश्नार्था । विशद आतां करीतसे ॥२३॥



एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते ।

बन्धोऽस्याविद्ययानादिर्विद्यया च तथेतरः ॥ ४ ॥



रितीवाढी असे अग्नीशी । तेथ फुणगे उसळले आकाशीं ।

रितीवाढी नाहीं स्वरूपासी । अंश भासावयासी ठावो कैंचा ॥२४॥

जेणें पाविजे निजबोधातें । ते बुद्धी उद्धवापाशीं वर्ते ।

यालागीं कृष्ण म्हणे ’महामते’ । उद्धवातें अतिप्रीतीं ॥२५॥

अतिप्रीतीं पुरस्करून । उद्धवासी म्हणे सावधान ।

ये श्लोकींचा अर्थ गहन । ते धारणा जाण धरावी ॥२६॥

यालागीं कृष्णजगजेठी । उद्धवाची पाठी थापटी ।

अतिगुह्याची गुह्य गोष्टी । तुझे कृपेसाठीं मी बोलतों ॥२७॥

पाठी थापटावयामिसें जाण । करीत स्वशक्तिसंचरण ।

तेणें अद्वयबोधलक्षण । उद्धवासी जाण प्रकाशी ॥२८॥

जीव एकचि त्रिजगतीं । हें जाण उद्धवा निश्चितीं ।

जेवीं नाना दीपांचिया दीप्ती । तेजाची ज्योति अभिन्न ॥२९॥

दोनी दीप एक होती । तैशी टिवळीं ऐक्या न येती ।

जडत्वापाशीं भेदप्राप्ती । ऐक्यवृत्ती अजडत्वीं ॥१३०॥

चंदनकुटके बहुवस । परी सर्वीं एकुचि सुवास ।

तेवीं जीवरूपें मी अविनाश । परमपरेश आभासे ॥३१॥

’जीवरूपें तूं श्रीकृष्ण । हें सत्य मानावें वचन ।

तैं भवपाशादि बंधन । तुजचि जाण आदळलें ’ ॥३२॥

ऐशी कल्पिशी जरी वार्ता । ते मज न घडे गा सर्वथा ।

जेवीं शरीरासी प्राण चाळिता । शरीर‍अवस्था त्या नाहीं ॥३३॥

लिंगशरीरीं स्वयंभ । जीव तो मदंशें प्रतिबिंब ।

त्यासी देहादि बंधनभांब । मिथ्या विडंब आभासे ॥३४॥

घटें आवरिला अवकाश । त्या नांव म्हणती ’घटाकाश’ ।

घटभंगें त्या नव्हे नाश । तेवीं मी अविनाश जीवत्वीं ॥३५॥

थिल्लरीं प्रतिबिंबला सविता । तो गगन सांडोनि थिल्लरा‌आंतौता ।

नाहीं रिघाला तत्त्वतां । तेवीं मी जीवत्वा अलिप्त ॥३६॥

रवि थिल्लरीं बिंबला दिसे । तेवीं मी लिंगदेहीं आभासें ।

मिथ्या तेथींचें भोगपिसें । तें बंधन कैसें मज लागे ॥३७॥

येथें बोलणें न लगे बहु । प्रतिबिंबा नांव ’जीवु’ ।

मुख्य बिंब तो मी ’शिवु’ । विशद उगवु हा जाण ॥३८॥

तळाव विहिरीं नाना थिल्लरीं । सूर्यु प्रतिबिंबे त्यांमाझारीं ।

तितुकीं रूपें दिवाकरीं । पाहतां अंबरी तंव नाहीं ॥३९॥

तैसें एकासी जें अनेकत्व । तें मिथ्या जाण जीवत्व ।

हें भागवताचें निजतत्त्व । शुद्ध सत्त्व ज्ञानाचें ॥१४०॥

थिल्लरीं प्रतिबिंबला सविता । चंचल निश्चल मळिनता ।

हे थिल्लराचे गुण तत्त्वतां । प्रतिबिंबमाथां मानिती ॥४१॥

तेवीं शिवासी बाधकता । पाहतां नाहीं गा सर्वथा ।

हें अविद्याकार्य तत्त्वतां । जीवाचे माथां मानिती ॥४२॥

एवं मिथ्या जीवभेद सर्वथा । त्यासी बद्धता आणि मुक्तता ।

विद्या अविद्या निजपक्षपाता । दावी तत्त्वतां निजकर्में ॥४३॥

त्या जीव‍आभासासी प्रस्तुत । नित्यबद्ध नित्यमुक्त ।

एकासी दोनी अवस्था येथ । असे दावित विद्या अविद्या ॥४४॥

जेवीं जळीं बिंबला सविता । त्या जळाची चंचळनिश्चळता ।

या प्रतिबिंबासीच अवस्था । मुख्य सविता ते नेणें ॥४५॥

तेवीं जीवांची बद्धमुक्तता । परमात्म्यासी नलगे सर्वथा ।

जेवीं का अंधारींच्या खद्योता । न देखे सविता कल्पांती ॥४६॥

जळीं आकाश दिसे बुडालें । परी तें कांही नाहीं झालें वोलें ।

तेवीं अविद्येसी अलिप्त ठेलें । असें संचलें निजरूप ॥४७॥

एक बद्ध एक मुक्त । हें जीवामाजीं भासत ।

तेंही मी सांगेन निश्चित । सावचित्त परियेसीं ॥४८॥

सहस्रघटीं जळ भरितां । एकचि सहस्रधा दिसे सविता ।

तेथ ये घटींची जी अवस्था । त्या घटस्था लागेना ॥४९॥

तेथ जो घट होय चंचळु । त्यांतील प्रतिबिंब लागे अंदोळूं ।

परी दुजे घटीं जें निश्चळु । तें नव्हें चंचळु याचेनि ॥१५०॥

तेथ एकें दैवबळें । सूक्ष्म छिद्रें घटजळ गळे ।

तें प्रतिबिंब निजबिंबीं मिळे । येर सकळें तैसींचि ॥५१॥

तेवीं गुरुकृपा‌उजियेडें । ज्याचें लिंगदेह विघडे ।

त्यासी परमात्म्यासी ऐक्य घडे । येर ते बापुडे देहबंदीं ॥५२॥

हेंचि निरूपण पुढें । श्लोकसंगती सुरवाडें ।

तें मी सांगेन वाडेंकोडें । अतिनिवाडें निश्चित ॥५३॥



अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते ।

विरुद्धधर्मिणोस्तात स्थितयोरेकधर्मिणि ॥ ५ ॥



येणेंचि प्रसंगें जाण । मागील तुझे जे प्रश्न ।

बद्धमुक्तांचे लक्षण । तेहीं निरूपण सांगेन ॥५४॥

दोघांही देहीं असतां । दिसे विरुद्ध धर्म स्वभावतां ।

एक तो सदा सुखी सर्वथा । एक दुःखभोक्ता अहर्निशीं ॥५५॥

येथ विलक्षणता दों प्रकारीं । एक ते जीव-ईश्वरामाझारीं ।

एक ते जीवांसी परस्परी । बद्ध मुक्त निर्धारीं निश्चित ॥५६॥

पहिली जीवेश्वरांची कथा । तुज मी सांगेन विलक्षणता ।

मग जीवाची बद्धमुक्तता । विशद व्यवस्था सांगेन ॥५७॥

जीवेश्वरांचें वैलक्षण्य । अडीच श्लोकीं निरूपण ।

स्वयें सांगताहे नारायण । भाग्य पूर्ण उद्धवाचें ॥५८॥



सुपर्णावेतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छयैतौ कृतनीडौ च वृक्षे ।

एकस्तयोः खादति पिप्पलान्नम्‌ अन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान्‌ ॥ ६ ॥



’सुपर्ण’ म्हणिजे पक्षी । ये वृक्षींचा जाय ते वृक्षीं ।

तैसा देही देहांतरातें लक्षी । यालागीं ’पक्षी’ म्हणिजेत ॥५९॥

पक्ष्यांच्या ऐशी यांची गती । हा देह सांडूनि त्या देहा जाती ।

’पक्षी’ म्हणावया हे उपपत्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥१६०॥

एवं आत्मा देहाहूनि भिन्न । तें सांगितलें उपलक्षण ।

देहात्मवादाचें खंडन । प्रसंगी जाण दाखविलें ॥६१॥

आत्मा देह सर्वथा न घडे । देहबुद्धी धरणें तें तंव कुडें ।

हें उद्धवासी फाडोवाडें । निजनिवाडें दावित ॥६२॥

देहबुद्धीचिया पोटी । जन्ममरणांचिया कोटी ।

स्वर्गनरकांची आटाटी । देहबुद्धि गांठी जीवशिवपणें ॥६३॥

दोघेही चिद्‌रूपें सारखे । कधीं न होती आनासारिखे ।

अनादि हे दोघे सखे । अति नेटके जिवलग ॥६४॥

काळें अकाळें सकाळें । नव्हती येरयेरांवेगळे ।

एकत्र वर्तती खेळेमेळें । निजप्रांजळें सख्यत्वें ॥६५॥

प्रभा दीपु दवडिना वेगळा । दीपु प्रभेसी नव्हे निराळा ।

तेवीं जीवशिवांचा मेळा । एकत्र स्वलीळा नांदती स्वयें ॥६६॥

जीवु इच्छी जें जें कांहीं । तें तें वासनेसरिसें पाहीं ।

ईश्वर पुरवी सर्वही । विमुख कांही हों नेणें ॥६७॥

अंतकाळीं जें जीव मागे । तें अलोट ईश्वर देवों लागे ।

आणि ईश्वर‍आज्ञेचेनि योगें । जीवु सर्वांगें वर्तत ॥६८॥

ईश्वर‌आज्ञा त्रिशुद्धी । जीवें जीव सर्वस्वें वंदी ।

होय नव्हे न म्हणे कधीं । अभिनव सिद्धी सखेपणाची ॥६९॥

नवल सख्यत्वाची परी । ईश्वरु जैसें जैसें प्रेरी ।

जीवु तैसें तैसें करी । निमेषभरी ढळेना ॥१७०॥

निमेष आरंभोनि जन्मवरी । जीवु ईश्वराची आज्ञा करी ।

ईश्वरु जीवाचा साहाकारी । परस्परीं निजसखे ॥७१॥

जीवु अत्यंत अडलेपणें । ईश्वरासी धांव धांव म्हणे ।

तो तत्काळ पावे धांवणें । करी सोडवणें जीवाचें ॥७२॥

एवं शिवाचे आज्ञे जीवु राहे । जीवपण गेलिया शिवीं समाये ।

जीवालागीं हा शिवपणा वाहे । येरवीं राहे सांडूनि ॥७३॥

ऐसें सखेपण यांचें । केवीं अनुवादवे वाचें ।

उद्धवा हें मीचि जाणें साचें । या सखेपणाचें सौजन्य ॥७४॥

जीव ईश्वरा‌आधीन । हें दृढ केलें संस्थापन ।

अनीश्वरवादाचें खंडण । प्रसंगें जाण दाविलें ॥७५॥

अनीश्वरवादु खंडितां । खंडिली कर्मपाखंडवार्ता ।

कर्मपाखंडाच्या मता । ईश्वरता न मानिती ॥७६॥

म्हणती चित्तधर्म ईश्वरासी । तंव चिद्‌रूपता स्थापूनि त्यासी ।

निराकरिलें चित्तधर्मासी । अनायासीं चिद्‌रूपें ॥७७॥

नाना परीचें अतिचिंतन । त्याचि नांव ’चित्त’ जाण ।

चित्तेंवीण निश्चळपण । तेंचि ’चैतन्य’ उद्धवा ॥७८॥

धर्माधर्म न विचारितां । म्हणती ईश्वरु मोक्षदाता ।

हे भक्तपाखंडी कथा । स्थापूनि चिद्‌रूपता निवारी ॥७९॥

टिळे-माळा-मुद्राधारणें । लावूनि संतांसीं निंदिलें जेणें ।

पाप राहटे भक्तपणें । त्यासी नारायणें नुद्धरिजे ॥१८०॥

अंतरींचें सर्व जाणता मी । यालागीं नांवें ’अंतर्यामी’ ।

तो शाब्दिकवचनधर्मी । चाळविला अधर्मी केवीं जाये ॥८१॥

मी ज्ञानस्वरूप तत्त्वतां । सर्वद्रष्टा सर्वज्ञाता ।

तो मी धर्माधर्म न विचारतां । मोक्षदाता हें न घडे ॥८२॥

धरोनियां भक्तभावो । पाप राहाटे जो स्वयमेवो ।

याचि नामीं ’दांभिक’ पहा हो । त्यातें देवो नुद्धरी ॥८३॥

’सदृशौ’ आणि ’सखायौ’ । धरोनि या पदांचा अन्वयो ।

पाखंडमात्रातें पहा हो । स्वयें देवो उच्छेदी ॥८४॥

निरसोनि नाना मतांतरें । स्वमत करावया खरें ।

श्लोकींचीं पदें अतिगंभीरें । शारङ्गधरें वर्णिलीं ॥८५॥

ते दोनी मिळोनियां पक्षी । नीड केलें देहवृक्षीं ।

वृक्ष म्हणिजे कोणे पक्षीं । तीहीं लक्षीं लक्षणें ॥८६॥

जननी‌उदर तेंचि आळ । पित्याचें रेत बीज सकळ ।

गर्भाधान पेरणी केवळ । संकल्पजळ वृद्धीसी ॥८७॥

सोहंभावाचा गुप्त अंकुरु । त्रिगुणभूमीं तिवणा डीरु ।

कोहंभावें वाढला थोरु । वृक्ष साकारु तेणें झाला ॥८८॥

करचरणादि नाना शाखा । प्रबळबळें वाढल्या देखा ।

अध‌ऊर्ध्व नखशिखा । वृक्षाचा निका विस्तारु ॥८९॥

तया देहबुद्धीचीं दृढ मूळें । विकल्प-पारंब्या तेणें मेळें ।

भूमी रुतल्या प्रबळबळें । कामाचे कोंवळे फुटती कोंब ॥१९०॥

तेथ कर्मांचीं पानें । निबिड दाटलीं अतिगहनें ।

मोहममतेचे घोंस तेणें । सलोभपणें दाटले ॥९१॥

ज्या उंचावल्या थोर शाखा । त्या फळीं फळोनि सुखदुःखां ।

उतरल्या जी अधोमुखा । अधःपतनें देखा लोळती ॥९२॥

ऐशिया वृक्षामाजीं जाण । अतिगूढ गुप्त गहन ।

नीड केलें हृदयस्थान । जीवशिव आपण बैसावया ॥९३॥

जेथ जीव परमात्मा वसती । तरी देहाची जाहली सत्य प्राप्ती ।

ऐसें कोणी कोणी म्हणती । तें मत श्रीपति निराकरी ॥९४॥

पुरुषासवें लटकी छाया । तोडितां मोडितां नये घाया ।

तैशी अनिर्वचनीय माझी माया । तेणें यदृच्छया नीड केलें ॥९५॥

जेवीं स्वप्नीं गृहाचारु निद्रिता । तेवीं जीवात्मा नीडीं वसता ।

हें मायामय सर्वथा । नव्हे वस्तुतां साचार ॥९६॥

येणें निरूपणें गोविंदु । नैयायिक मताचा कंदु ।

समूळ केला त्याचा उच्छेदु । देहसंबंधु मिथ्यात्वें ॥९७॥

ऐशियाही या वृक्षासी । जन्मादि निमेषोन्मेषीं ।

काळु छेदीतसे अहर्निशीं । बाळादि वयसांसी छेदकु ॥९८॥

तया वृक्षाचीं फळें । तुरटें निखटें तोडाळें ।

पक्के अपक्के सकळें । ज्यांसी ’पिप्पलें’ म्हणताति ॥९९॥

त्या दों पक्ष्यांमाजीं तत्त्वतां । जो जीवपणें बोलिजेता ।

तो या कर्मफळांचा भोक्ता । जीं नाना व्यथादायकें ॥२००॥

जीं फळें खातां पोट न भरे । खादल्या दारुण दुर्जरें ।

जेणें भवचक्रीं पडोनि फिरे । तरी अत्यादरें सेवितु ॥१॥

दुजा फळें खातां खुणा वारी । जीवासी त्या फळाची गोडी भारी ।

अखंड जाहला फळाहारी । वारिलें न करी शिवाचें ॥२॥

फळें सेविता अहर्निशीं । तिळभरी शक्ति नाहीं जीवासी ।

अशक्त देखोनियां त्यासी । काळ पाशीं बांधितु ॥३॥

जो इयें सेवी कर्मफळें । तो तत्काळ बांधिजे काळें ।

दुजा कर्मफळा नातळे । त्यातें देखोनि पळे कळिकाळु ॥४॥

जो कर्मफळातें न सेवितु । तो ज्ञानशक्तीनें अधिक अनंतु ।

सदा परमानंदें तृप्तु । असे डुल्लतु स्वानंदें ॥५॥

उद्धवासी होय निजबोधु । यालागीं जीवशिवाचा भेदु ।

अत्यादरें सांगें गोविंदु । निजात्मबोधु प्रांजळु ॥६॥



आत्मानमन्यं च स वेद विद्वान्‌ अपिप्पलादो न तु पिप्पलादः ।

योऽविद्यया युक्‌ स तु नित्यबद्धो विद्यामयो यः स तु नित्यमुक्तः ॥ ७ ॥



जो कर्मफळातें न सेविता । जो स्वरूपाचा जाणता ।

द्रष्टा जीव-प्रपंचांचा तत्त्वतां । अलिप्तता निजज्ञानें ॥७॥

जीवु प्रपंचाचा ज्ञाता । परी परमात्मा नेणे तत्त्वतां ।

यालागीं भोगी भवव्यथा । कर्मफळें खातां अतिबद्धु ॥८॥

जो कर्मफळें सेवी बापुडा । तो अंधपंगु झाला वेडा ।

मी कोण हें नेणे फुडा । पडिला खोडां देहाचे ॥९॥

देहसंबंधा‌आंतु । प्रतिपदीं होय आत्मघातु ।

नाहीं जन्ममरणांसी अंतु । दुःखी होतु अतिदुःखें ॥२१०॥

नश्वर विषयांचा छंदु । तेणें जीवु जाहला अतिबद्धु ।

हा अविद्येचा संबंधु । लागला सुबद्धु देहवंतां ॥११॥

जितुकी विषयाची अवस्था । तितुकी जीवासी ’नित्यबद्धता’ ।

जो विषयातीत सर्वथा । ’नित्यमुक्तता’ ते ठायीं ॥१२॥

जो विद्याप्राधान्यें नित्यमुक्तु । जो ज्ञानशक्तीनें शक्तिमंतु ।

सर्वव्यापकु सर्वीं अलिप्तु । तो ’नित्यमुक्तु’ बोलिजे ॥१३॥

सांगितली जीवाची नित्यबद्धता । प्रगट केली शिवाची मुक्तता ।

जीवाची जे बद्धमुक्तता । तेही आतां सांगतु ॥१४॥

उद्धवाप्रती श्रीकृष्ण । बद्धमुक्तांचें लक्षण ।

दोघांचीही ऊणखूण । विचित्र जाण सांगेल ॥१५॥



देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान्‌ स्वप्नाद्‌ यथोत्थितः ।

अदेहस्थोऽपि देहस्थः कुमतिः स्वप्नदृग्‌ यथा ॥ ८ ॥



बद्धमुक्तांचें मिश्र लक्षण । तीं श्लोकीं सांगेल जाण ।

केवळ मुक्ताचें सुलक्षण । गोड निरूपण सात श्लोकीं ॥१६॥

देहीं असोनि देहबुद्धि नाहीं । हें मुक्ताचें ’मुक्तलक्षण’ पाहीं ।

यालागीं देहीं असोनि ’विदेही’ । म्हणिपे पाहीं या हेतू ॥१७॥

स्वप्नींचे राज्य आणि भीक । जागृतीं मिथ्या दोन्ही देख ।

तैसें देहादि जें सुखदुःख । तें मिथ्या देख मुक्तासी ॥१८॥

जो स्वप्नी मरोनि जाळिला । तो जागृतीं नाहीं राख जाहला ।

तैसा प्रपंच मिथ्या जाणितला । ’मुक्त’ बोलिला त्या नांव ॥१९॥

स्वप्नींचें साधकबाधक । जागृतीं आठवे सकळिक ।

त्याचें बाधीना सुखदुःख । तैसें संसारिक मुक्तासी ॥२२०॥

आतां ऐक बद्धाची स्थिती । तो वस्तुतां असे देहातीतीं ।

परी ’मी देह’ हें मानी कुमती । दुःखप्राप्ती तेणें त्यासी ॥२१॥

जळीं देखे प्रतिबिंबातें । मी बुडालों म्हणोनि कुंथे ।

कोणी काढा काढा मातें । पुण्य तुमतें लागेल ॥२२॥

स्वप्नीं घाय लागले खड्गाचे । तेणें जागृतीं म्हणे मी न वांचें ।

ऐसें निबिड भरितें भ्रमाचें । तें बद्धतेचें लक्षण ॥२३॥

स्वप्नींचें सुखदुःख नसतें । तें स्वप्नभ्रमें भोगितां कुंथे ।

तेवीं ’देह मी’ म्हणोनि येथें । नाना दुःखांते भोगितु ॥२४॥

स्वस्वरूपाचें विस्मरण । तेणें विषयासक्ति दृढ जाण ।

संकल्प विकल्प अतिगहन । तेंचि लक्षण बद्धाचें ॥२५॥

आणिकें लक्षणें त्याचीं आतां । सांगतु असें तत्त्वतां ।

भोग भोगोनि अभोक्ता । ते ’मुक्तावस्था’ परियेसीं ॥२६॥



इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च ।

गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान्‌ न विद्वान्‌ यस्त्वविक्रियः ॥ ९ ॥



अवशेष प्रारब्धस्थितीं । मुक्तांची देहीं दिसे वस्ती ।

परी जागृती स्वप्न-सुषुप्तीं । देहस्थिती नातळे ॥२७॥

छाया पुरुषाचेनि चळे । ते छायेसी पुरुष नातळे ।

तेवीं मिथ्या देह मुक्ताजवळें । कल्पांतकाळें येवों न शके ॥२८॥

आपुले छायेसी जाण । जेवीं बैसों न शके आपण ।

तेवीं मायादि तिन्ही गुण । जवळी असोन स्पर्शेना ॥२९॥

इंद्रियद्वारा यथानिगुतीं । प्राप्त विषयांतें सेविती ।

परी सेविलें ऐसेंही नेणती । विषयस्फूर्ती स्फुरेना ॥२३०॥

गुण पोखिती गुणावस्था । इंद्रियें घेतीं इंद्रियार्था ।

मी उभयसाक्षी अकर्ता । चिन्मात्रतां अलिप्त ॥३१॥

तो इंद्रियाचेनि खेळेमेळें । सुखें विषयामाजीं जरी लोळे ।

तरी विकाराचेनि विटाळें । कदाकाळें मैळेना ॥३२॥

जेथ कामाची अतिप्रीती । तेथ लोभाची दृढ वस्ती ।

अथवा कामाची जेथ अप्राप्ती । तेथ महाख्याती क्रोधाची ॥३३॥

मुक्त जाहला नित्य निष्काम । क्रोधलोभेंसी निमाला काम ।

तो स्वयें जाहला ’आत्माराम’ । विश्रामधाम जगाचें ॥३४॥

एवं मुक्ताच्या ठायीं जाण । उपजों न शके पापपुण्य ।

कामक्रोधादिवृत्तिशून्य । जाहला परिपूर्ण चिद्‍ब्रह्म ॥३५॥

मुक्ताची विषयस्थिती । विषयीं स्फुरे ब्रह्मस्फूर्ती ।

यालागीं पापपुण्यें नुपजती । नित्यमुक्ति तेणें त्यासी ॥३६॥

ऐशी मुक्ताची हे कथा । ऐक बद्धाचीही वार्ता ।

अकर्ताचि म्हणे मी कर्ता । येणेंचि सर्वथा गुंतला ॥३७॥



दैवाधीने शरीरेऽस्मिन्‌ गुणभाव्येन कर्मणा ।

वर्तमानोऽबुधस्तत्र कर्तास्मीति निबध्यते ॥ १० ॥



अदृष्टा‌अधीन जें शरीर । तेथ आलियाहि हरिहर ।

अन्यथा न करवे अणुमात्र । हें वेद शास्त्रसंमत ॥३८॥

देहीं ज्या गुणाचें प्राधान्य । तैसेंचि कर्म निपजे जाण ।

इंद्रियें तीं गुणाधीन । तदनुसारें जाण वर्ततीं ॥३९॥

एवं दैवगुणें देहवर्तन । तेथ मी कर्ता म्हणवी आपण ।

तेंचि त्यासी दृढ बंधन । आपणा आपण घातक ॥२४०॥

नळीमाजिल्या चण्यांच्या आशां । वानरें मुठीं धरणें तोचि फांसा ।

तेवीं देहींच्या विषयविलासा । अभिमानें तैसा गुंतला ॥४१॥

जी देहातीत वस्तुतां । जो गुणकर्माचा अकर्ता ।

तो म्हणे ’मी देह’ ’मी कर्मकर्ता’ । अहंममता भूलला ॥४२॥

जो न करितांचि चोरी । मी चोरु म्हणे राजद्वारीं ।

तो मारिजे लहानथोरीं । तैशी परी जडजीवां ॥४३॥

प्रकृतीचें कर्म आपुले माथां । घे‌ऊनि नाचे अहंममता ।

तेणें अभिमानें दृढ बद्धता । आकल्पांता अनिवार ॥४४॥

तळीं मांडूनि काजळा । वरी ठेविला स्फटिकु सोज्ज्वळा ।

श्वेतता लोपूनि दिसे काळा । तेवीं आंधळा जीवु झाला ॥४५॥

कां आंधळें मातलें हातिरूं । नेणे निजपतन निर्धारु ।

तैसा जीवु लागे कर्म करूं । पतनविचारु तो न देख ॥४६॥

’मी देह मी कर्मकर्ता । मी ज्ञाता मी विषयभोक्ता’ ।

ऐशी जे कां देहात्मता । ’दृढबद्धता’ तिये नांव ॥४७॥

एवं बद्ध-मुक्त-वर्तन । विशद केलें निरूपण ।

आतां केवळमुक्ताचें लक्षण । आवडीं श्रीकृष्ण सांगतु ॥४८॥

’ज्ञानिया तो तंव आत्मा माझा’ । हे अतिप्रीती गरुडध्वजा ।

हें गुह्य सांगितलें कपिध्वजा । रणसमाजा रणरंगीं ॥४९॥

तेंचि आतां उद्धवाप्रती । अत्यादरें सांगे श्रीपती ।

ज्ञानियांची मुक्तस्थिती । यथानिगुतीं निजगुह्य ॥२५०॥

ज्ञानलक्षणें सांगतां । धणी नपुरे श्रीकृष्णनाथा ।

निरोपणमिसें ज्ञानकथा । मागुतमागुतां सांगतु ॥५१॥

यालागीं ज्ञानभक्तांची गोडी । श्रीकृष्णाचि जाणे फुडी ।

कृष्णभजनाची आवडी । भक्त ते गोडी जाणती ॥५२॥

आधींच तंव हे मुक्ताची कथा । वरी श्रीकृष्णासारिखा वक्ता ।

उद्धवाचें भाग्य वर्णितां । न वर्णवे सर्वथा शेषादिकां ॥५३॥

उद्धव अर्जुनासमान । त्याहूनि हा दिसे गहन ।

ते परस्परें नरनारायण । गुह्य ज्ञान बोलिले ॥५४॥

तेचि उलथूनि ज्ञानकथा । उद्धवासी होय सांगता ।

उद्धवा ऐसें भाग्य तत्त्वतां । न दिसे सर्वथा आनासी ॥५५॥

जाणें सांडूनि निजधामा । मागें ठेवूनि आपल्या कामा ।

उद्धव आवडला पुरुषोत्तमा । त्याचिया प्रेमा विगुंतला ॥५६॥

यालागीं उद्धवाचें शुद्ध पुण्य । जगीं उद्धवुचि धन्य धन्य ।

जयालागीं स्वयें नारायण । स्वानंदघन वोळला ॥५७॥

जो नातुडे योगयागसंकटीं । तो उद्धवाच्या बोलासाठीं ।

जेवीं व्याली धेनु वत्सा चाटी । तेवीं गुह्य गोठी सांगतु ॥५८॥

जो निजकुळासी काळु । तो उद्धवासी अतिस्नेहाळु ।

बापु भक्तकाजकृपाळु । ज्ञानकल्लोळु तुष्टला ॥५९॥

यालागीं उद्धवाचें नांव घेतां । श्रीकृष्ण निवारी भवव्यथा ।

ऐसी भक्तप्रीती भगवंता । भक्तातें स्मरतां हरि तारी ॥२६०॥

मुक्ताचीं लक्षणें निर्धारितां । लाभे आपुली निजमुक्तता ।

एका जनार्दनु विनवी संतां । मुक्तकथा हरि बोले ॥६१॥

कृष्णु उद्धवासी म्हणे मी तुज । सांगेन आपुलें निजगुज ।

मुक्तलक्षणाचें भोज । नवल चोज परियेसीं ॥६२॥



एवं विरक्तः शयने आसनाटनमज्जने ।

दर्शनस्पर्शनघ्राण भोजनश्रवणादिषु ॥ ११ ॥



ऐकें मुक्ताचें लक्षण । आसन भोजन शयन ।

दर्शन स्पर्शन घ्राण । अटन मज्जन करी कैसें ॥६३॥

मागील श्लोकार्थु संपतां । प्रकृतिकर्म अभिमानता ।

तेणें लागली दृढबद्धता । तो अहंकारु ज्ञाता नातळे ॥६४॥

सर्वकर्मीं स्वभावतां । ज्ञात्याची निरभिमानता ।

ते मी समूळ सांगेन कथा । सावधानता अवधारीं ॥६५॥

जेवीं छायेचा मानापमान । पुरुषा न बाधी अणुप्रमाण ।

तेवीं देहाचें कर्माचरण । निरभिमान मुक्तासी ॥६६॥

स्वाधिष्ठान तेंचि ’आसन’ । अखंड त्यावरी आरोहण ।

तेथें येवोंचि नेणे अभिमान । बैसलें मन उठेना ॥६७॥

नवल आसनाचें महिमान । हारपोनि गेलें विस्मरण ।

कदा एकांतु न मोडे जाण । हें ’सहजासन’ मुक्ताचें ॥६८॥

जें आसनींचें समाधान । समाधि आणि व्युत्थान ।

करी दोंहीची बोळवण । हें चालतें ’आसन’ मुक्ताचें ॥६९॥

जें बैसल्या आसनीं समाधान । त्याचि स्थिति ’गमनागमन’ ।

उठिलों बैसलों नाठवे जाण । चालतेंपण स्फुरेना ॥७०॥

चालतांही चपळ पदीं । मी चालतो हे नाठवे बुद्धी ।

चालतां न मोडे समाधी । हे लक्षणसिद्धी मुक्ताची ॥७१॥

जरी त्रैलोक्य हिंडला । तरी ठायींहूनि नाहीं हालला ।

ऐसा न चलोनि मुक्तु चालला । जेवीं अभ्रें धांवला दिसे चंद्र ॥७२॥

कुलालचक्रीं बैसली माशी । ते न हालतां भंवे चक्रासरसीं ।

मुक्तांची गमनसिद्धी तैशी । देहगमनेंसीं आभासे ॥७३॥

देहो प्रारब्धास्तव हिंडे । बैसका स्वस्वरूपींची न संडे ।

जेवीं रथीं धांवतां सवेग घोडे । निद्रा न मोडे रथस्थाची ॥७४॥

ऐसें न चळतां जें चळण । तें जाण मुक्ताचें ’गमन’ ।

आतां ऐक त्याचें ’स्नान’ । निमज्जन निजरूपीं ॥७५॥

स्नान करी गंगाजळें । परी गंगादकातें नातळे ।

मन ’चित्स्वरूपीं’ केलें सोवळें । तें वोवळें हों नेणे ॥७६॥

त्यासी निजस्वरूपीं नाहतां । जाहली परम पवित्रता ।

तीर्थे मागती चरणतीर्था । ऐशी सुस्नातता मुक्ताची ॥७७॥

तो चिन्मात्रचि देखे जीवन । अखंड चिद्रुपीं अवगाहन ।

इतर म्हणती केलें स्नान । त्यासी निमज्जन निजरूपीं ॥७८॥

त्याचे चरणींचे रजःकण । लाहोनि धरा परम पावन ।

त्याचेनि प्राणसंगें जाण । पवित्रपण वायूसी ॥७९॥

त्याचेनि चरणस्पर्शे तत्त्वतां । पवित्र झाल्या गंगादि सरिता ।

त्याचेनि जठरसंगे सर्वथा । अतिपवित्रता अग्नीसी ॥२८०॥

त्याच्या हृदयावकाशीं आकाश । सगळें राहिलें सावकाश ।

तेणें पवित्र जाहलें आकाश । अलिप्त उदास सर्वत्र ॥८१॥

जे चढोनि बैसले वैकुंठीं । ते सदा वांछिती त्याची भेटी ।

वेदु ऐकों धांवें गोठी । तो पहावया दिठीं देव येती ॥८२॥

एवं चित्स्वरूपीं करूनि स्नान । जाहला सर्ववंद्य अतिपावन ।

हें मुक्ताचें स्नानलक्षण । आतां ’निरीक्षण’ तें ऐक ॥८३॥

अवघें चराचर देखतां । तो देखोनीचि न देखता ।

दृष्टीसी दृश्यासी अलिप्तता । दृश्य देखतां हरि दिसे ॥८४॥

दृश्यें दुमदुमित दिसे सृष्टी । परी दृश्य न पडे त्याचे दृष्टीं ।

होतांही दृश्येंसीं भेटी । पडे मिठी अदृश्यीं ॥८५॥

दृष्टि प्रकाशे देखणेपणीं । तें देखणें देखे दृश्यस्थानीं ।

जेवीं डोळ्यां डोळा दर्पणीं । निज दर्शनीं देखतु ॥८६॥

डोळेनि दर्पणु प्रकाशे । त्यामाजीं डोळेनि डोळा दिसे ।

मुक्ताचें देखणें तैसें । आपणया‌ऐसें जग देखे ॥८७॥

दृश्य-द्रष्टा-दर्शनीं । त्रिपुटी गेली हारपोनी ।

देखणें देखे देखणेनी । देखणा हो‍उनी सर्वांगें ॥८८॥

होतां नाना पदार्थेंसी भेटी । तें देखणेपणा दृश्य लोटी ।

दृश्यातीत निजदृष्टीं । सुखें सृष्टी देखतु ॥८९॥

मुक्ताची हे देखती स्थिती । देखणेपणें यथानिगुतीं ।

उद्धवा ये दृष्टीची ज्यासी प्राप्ती । तोचि त्रिजगतीं पावन ॥२९०॥

या दृष्टीं जे नित्य वर्तत । ते जाण पां परम मुक्त ।

या दृष्टीं जे मज पाहत । परम भागवत प्रिय माझे ॥९१॥

परादिवाचांमाजीं वचन । उपजे तेथ याचें ’श्रवण’ ।

श्रोता वक्ता कथा कथन । अवघें आपण हो‌ऊनि ऐके ॥९२॥

शब्दजातेंसी कान । अखंड जडले सावधान ।

श्रवणामाजीं हारपे गगन । परम समाधान श्रवणाचें ॥९३॥

ऐकतां लौकिक शब्द । कां नारायण-उपनिषद ।

परिसतां नाम हरि-गोविंद । अर्थावबोध समत्वें ॥९४॥

बोलातें जो बोलविता । तोचि श्रवणामाजीं श्रोता ।

येणें अन्वयें श्रवण करितां । शब्दीं निःशब्दता अतिगोड ॥९५॥

जो जो श्रवणीं पडे शब्दु । तो तो होत जाय निःशब्दु ।

यापरी श्रवणीं परमानंदु । स्वानंदबोधु मुक्ताचा ॥९६॥

अकारादि वर्णत्रिपुटी । प्रणवु मूळशब्द सृष्टीं ।

तो ओंकार ब्रह्मरूपें उठी । हे श्रवणसंतुष्टी मुक्ताची ॥९७॥

श्रवणीं पडतां शब्दज्ञान । सहजें शाब्दिक जाय उडोन ।

श्रवणीं ठसावे ब्रह्म पूर्ण । स्वानंदश्रवण मुक्ताचें ॥९८॥

परिसतां उपनिषद । कां लौकिकादि नाना शब्द ।

मुक्ताचा पालटेना बोध । श्रवणीं स्वानंद कोंदला ॥९९॥

एक अद्वितीय ब्रह्म । हें वेदशास्त्राचें गुह्य वर्म ।

तें मुक्तांसी जाहलें सुगम । शब्दी परब्रह्म कोंदलें ॥३००॥

लौकिक वैदिक शब्द जाण । शब्दमात्रीं ब्रह्म पूर्ण ।

ऐसें मुक्ताचें हें श्रवण । ’घ्राणलक्षण’ । परियेसीं ॥१॥

घ्राणासी येतां सुगंधु । मुक्तासी नोहे विषयबोधु ।

गंधमिसें स्वानंदकंदु । परमानंदु उल्लासे ॥२॥

घ्राण-सुमन-चंदन । अवघें तो होय आपण ।

यापरी गंध भोगी जाण । भोक्तेंपण सांडोनी ॥३॥

घ्राणा येतांचि सुवासु । सुवासीं प्रकटे परेशु ।

तेव्हां सुवासु आणि दुर्वासु । हा विषयविलासु स्फुरेना ॥४॥

मलयानिलसंगें जाण । जेथ जेथ गंधाचें गमन ।

तेथ तेथ मुक्ताचें घ्राण । अगम्यपण या भोगा ॥५॥

जितुका चळता वायु जाण । तितुकें मुक्ताचें घ्राण ।

यापरी गंधग्रहण । स्वभावें जाण होतसे ॥६॥

यापरी जाण तत्त्वतां । होय तो गंधाचा भोक्ता ।

हे घ्राणक्रिया जाण मुक्ता । ’रसभोग्यता’ अवधारीं ॥७॥

रस-रसना-भोजन । तो स्वयेंचि आहे आपण ।

हातु न माखितां सर्वापोशन । रसनेविण सेवितु ॥८॥

षड्रसांचा स्वादु जाणे । परी एकीचि चवीं अवघें खाणें ।

भोक्तपणा आतळों नेणे । ऐसेनि भोजनें नित्यतृप्तु ॥९॥

भूक उपजोंचि नेणे । जेवूं बैसल्या पुरे न म्हणे ।

सर्वभक्षी नखातेपणें । उच्छिष्ट होणें त्या नाहीं ॥३१०॥

ताट अन्न आणि आपण । तो न देखे भिन्नपण ।

रसमिसें स्वानंदपूर्ण । सर्वांगें जाण सेवित ॥११॥

जंव रसना घेवों जाय रसस्वादु । तंव तेथें प्रकटे परमानंदु ।

करूनि रसरसने उच्छेदु । निजानंदु सेवितु ॥१२॥

सकळ गोडियांची मूळ गोडी । तेथ बैसली निज‌आवडी ।

सेवितां नाना परवडी । तेचि गोडी गोडपणें ॥१३॥

सकळ गोडियां जें गोड आहे । ते गोडीच तो झाला स्वयें ।

आतां जो जो रसविषयो खाये । तेथ तेथ आहे ते गोडी ॥१४॥

कैसा मुक्ताचा निजबोधु । घेवों जातां रसस्वादु ।

रसत्व लोपूनि स्वानंदकंदु । परमानंदु वोसंडे ॥१५॥

यालागीं जो जो रस सेवूं जाये । तो तो ब्रह्मरसुच होये ।

मुक्ताची रसना यापरी पाहें । घेत आहे रसातें ॥१६॥

एवं मुक्ताचें जें भोजन । ते करिती क्रिया ऐशी जाण ।

आतां तयाचें जें ’स्पर्शन’ । तेंही लक्षण परियेसीं ॥१७॥

मुक्ता शीत लागतांचि जाण । शीत सांडी शीतळपण ।

स्पर्शे उष्णत्वा मुकलें उष्ण । स्पर्शलक्षण हें त्याचें ॥१८॥

जेवीं कां टेंकितां अग्नीशी । घुरें आणी चंदनाशी ।

जाळूनि त्यांच्या विकाराशी । आपणा‌ऐशीं करी वन्ही ॥१९॥

तेवीं मुक्तासी द्वंद्वें आदळतां । द्वंद्वांची बुडाली द्वंद्वता ।

तो सर्वी सर्वपणें असतां । सहजे द्वंद्वता निमाली ॥३२०॥

तेथ कैंचे मृदु कैंचें कठिण । कैंचें शीत कैंचें उष्ण ।

सर्वीं सर्वात्मा तो जाण । द्वंद्वाचें भान स्पर्शेना ॥२१॥

आगीसी पोळीना उन्हाळा । हींव पीडीना हिमाचळा ।

तैशी द्वंद्वांची हे माळा । मुक्ताचे गळां पडेना ॥२२॥

सुवर्णाचे अलंकार भले । सुवर्णपेटीमाजी झांकिले ।

झांकिले म्हणतां उघडे ठेले । तेवीं द्वंद्वें सकळ परब्रह्म ॥२३॥

अंगीं जें जें आदळें । तें अंगचि होय तत्काळें ।

कांहीं नुरे त्यावेगळें । द्वंद्वे सकळें निमालीं ॥२४॥

त्यासी हातीं लीलाकमळ सांपडे । तंव कमळीं कमळत्वचि उडे ।

कमळजन्मा तोही बुडे । करी रोकडे निजरूप ॥२५॥

स्पर्श-स्पर्शतें-स्पर्शावें । हेही त्रिपुटी न संभवे ।

किंबहुना आपणचि आघवें । निजस्वभावें हो‌ऊनि ठेला ॥२६॥

तो देवपूजा हातीं धरी । तरी मीचि ते देवपूजेभीतरीं ।

अथवा खेळों रिघाल्या पाथरीं । त्याहीमाझारीं मी त्यासी ॥२७॥

भिंती नानावर्ण चित्राकृती । तेथें जें जें स्पर्शे तें तें भिंती ।

तेवीं मुक्ताची स्पर्शनस्थिती । पूर्ण अद्वैतीं निजबोधु ॥२८॥

यापरीं गा तत्त्वतां । स्पर्शलक्षण वर्ते मुक्ता ।

त्याचें ’बोलणें’ जें सर्वथा । ऐक आतां सांगेन ॥२९॥

सुरस कथा सांगे वाडेंकोडें । अथवा लौकिक बोलणें घडे ।

परी त्याची समाधिमुद्रा न खंडे । मौन न मोडे बोलतां ॥३३०॥

बोलतांही न मोडे मौन । हेचि अनुभवाची आंतुली खूण ।

शब्दामाजीं निःशब्दगुण । सज्ञान जाण जाणती ॥३१॥

स्त्रीपुरुषें अबोला चालती । तो अबोला कीं अतिप्रीती ।

तेवीं मुक्ताची बोलती स्थिति । शब्द शब्दार्थी निःशब्द ॥३२॥

जयाचीं बोलतीं अक्षरें । अक्षररूपेंचि साचारें ।

त्याचीं ऐकतां उत्तरें । चमत्कारें मन निवे ॥३३॥

मी एकु चतुर बोलका । हाही नाहीं आवांका ।

अथवा रंजवावें लोका । हेंही देखा स्मरेना ॥३४॥

निःशब्दीं उठती शब्द । शब्दामाजीं ते निःशब्द ।

यापरी करितांही अनुवाद । बोलोनि शुद्ध अबोलणा ॥३५॥

जळामाजीं उपजे तरंग । जळ तरंगाचें निजांग ।

तेवीं निःशब्दीं शब्द साङ्ग । शब्दाचें सर्वांग निःशब्द ॥३६॥

वाच्य-वाचा-वाचकता त्रिपुटी । लोपूनि सांगे गोड गोठी ।

करितां सैराट चावटी । न सुटे मिठी मौनाची ॥३७॥

म्यां सत्यचि बोलावें । हेंही त्यासी जीवें नाठवे ।

मिथ्या बोलों लोभस्वभावें । हेंही न संभवे मुक्तासी ॥३८॥

सत्य मिथ्या जीं बोलणीं । निःशेष प्राशूनि नेलीं दोनी ।

मूळींच्या मौनें जाहला मौनी । नाना वचनीं बोलतां ॥३९॥

तेथ सैराट हाक देतां । कां सिंहनादें गर्जतां ।

शब्दीं ठसावली निःशब्दता । मौन सर्वथा मोडेना ॥३४०॥

जरी तो माझें स्तवन करी । तरी मी त्याच्या स्तवना माझारीं ।

तो जरी सैरा बडबड करी । त्याही माझारीं मी त्यासी ॥४१॥

जरी त्यासी ये‌ऊनि भांडण पडे । तरी भांडणही करणें घडे ।

त्या कळहामाजीं मागेंपुढें । चहूंकडे मज देखे ॥४२॥

त्याचे वांकुडे तिकुडे व्यंग बोल । ते जाण ब्रह्मचि केवळ ।

तया आम्हां अभिन्न मेळ । निजात्मसाल वस्तीसी ॥४३॥

अवचटें ये त्याच्या मुखाबाहेरीं । ज्यासी म्हणे ’तुज देवो तारी’ ।

त्यासी मी वा‌उनियां शिरीं । ब्रह्मसाक्षात्कारीं पाववीं ॥४४॥

यालागीं त्याच्या वचनाऽधीन । मी सर्वथा असें जाण ।

त्याचें वचन तें प्रमाण । सर्वस्वें जाण मी मानीं ॥४५॥

आतां ’तो’ ’मी’ हे ऐशी बोली । बाहेरसवडी वाढिन्नली ।

’मी तोचि तो’ हे किली । मागीं चोजवली मद्‍भक्तां ॥४६॥

यालागीं तो माझा जीवप्राण । मी त्याचें निजजीवन ।

तयासीं मज भिन्नपण । कल्पांतीं जाण असेना ॥४७॥

एवं तो सगळा मजभीतरीं । मी तया आंतुबाहेरीं ।

ऐसेनि अभिन्नपणेंकरीं । सुखें संसारीं नांदतु ॥४८॥

त्याचे मुखींचे जे जे बोल । ते मीचि बोलता सकळ ।

मुक्ताचें बोलणें केवळ । तुजप्रती विवळ म्यां केलें ॥४९॥

’हातीं’ कांही घेवों जाये । तंव घेणें देवोचि होये ।

देतां कांहीं देवो पाहे । तेंही होये तद्‌रूप ॥३५०॥

तेव्हां दान आणि देते-घेते । भिन्नपणें न देखे तेथें ।

यालागीं करोनियां अकर्ते । यापरी करांतें वर्तवी ॥५१॥

निजस्वभावें ते कर । जो कांहीं करिती व्यापार ।

तेथ नकेलेपणाचें सूत्र । सहजीं साचार ठसावे ॥५२॥

करीं पडलिया शस्त्र । करूं जाणे तो व्यापार ।

परी ’मी कर्ता’ हा अहंकार । अणुमात्र असेना ॥५३॥

पुढें वोढवलें अवचितें । तरी खेळों जाणे द्यूतकर्मातें ।

हारी जैत नाठवे चित्तें । निजस्वभावें तें खेळतु ॥५४॥

वोडवल्या ब्राह्मणपूजा । करूं जाणे अतिवोजा ।

पूज्यपूजकत्वें भावो दुजा । न मनूनि द्विजां पूजितु ॥५५॥

धनुषीं काढूं जाणे वोढी । अनुसंधानें बाण सोडी ।

अलक्ष्य लक्षूनि भेदी निरवडी । परी न धरी गोडी श्लाघेची ॥५६॥

कैसें कर्म निपजे करीं । जैशा समुद्रामाजीं लहरी ।

तैसा निजस्वरूपामाझारीं । नाना व्यापारीं निश्चळु ॥५७॥

सूर्य मृगजळातें भरी । तैसा व्यापारु निजनिर्विकारीं ।

परी केलेंपण शरीरीं । तिळभरी असेना ॥५८॥

सूर्यकांतीं अग्नि खवळे । तें कर्म म्हणती सूर्यें केलें ।

तैसें हस्तव्यापारें जें जें जाहलें । नाहीं केलें तें त्याणें ॥५९॥

सूर्यकांतीं पाडावा अग्नी । हें नाहीं सूर्याचे मनीं ।

तेवीं मुक्त निरभिमानी । क्रियाकरणीं विचरतु ॥३६०॥

त्यासी चालवूं जातां ’पायें’ । तळीं पृथ्वी नाहीं होये ।

आपण आपणियावरी पाहे । चालतु जाये स्वानंदें ॥६१॥

जळींचा जळावरी तरंग । अभिन्नपणें चाले चांग ।

तैसा तो निजरूपीं साङ्ग । चालवी अंग चिद्‌रूपें ॥६२॥

तयासी असतांही चरण । आवडीं चाले चरणेंविण ।

करी सर्वांगें गमन । सर्वत्र जाण झालासे ॥६३॥

जेवीं अखंडदंडायमान । पायेंवीण चाले जीवन ।

तेवीं चरणेंवीण गमन । नित्य सावधान मुक्ताचें ॥६४॥

सर्वथा पायेंविण । वायूचें सर्वत्र गमन ।

तैसेंच मुक्ताचें लक्षण । स्वरूपीं जाण सर्वत्र ॥६५॥

यापरी न हालतां जाण । त्याचें सर्वत्र ’गमन’ ।

नाठवे चालतेंपण । ऐसेंच लक्षण मुक्ताचें ॥६६॥

मूळीं आत्मा आत्मी नाहीं जाणा । यालागीं स्त्रीपुरुषभावना ।

त्यासी सर्वथा आठवेना । दैवें ’अंगना’ तो भोगी ॥६७॥

नटु नाटकु अवगमला । पुरुष स्त्रीवेषें दिसों आला ।

स्त्रीपुरुषभावो संपादिला । तेवीं हा जाहला गृहस्थु ॥६८॥

कां अर्धनारीनटेश्वरीं । जो पुरुष तोचि नारी ।

मुक्तासी जाण तैशापरी । स्त्रीपुरुषाकारीं निजबोधु ॥६९॥

जेवीं कां आपुली सा‌उली । आवडीं आपण आलिंगिली ।

तेवीं मुक्तें स्त्री भोगिली । द्वैताची भुली सांडोनी ॥३७०॥

छाया कोठें असे कोठें वसे । सरशी असतां ज्याची तो न पुसे ।

मुक्तासी जाण तैसें । लोलुप्य नसे स्त्रियेचें ॥७१॥

एवं स्त्रीपुरुषविकारप्राप्ती । त्याची न मोडे आत्मस्थिती ।

दैवें जाहलिया संतती । आत्मप्रतीति तेथेंही ॥७२॥

’आत्मा वै पुत्रनामासि’ । सत्यत्व आलें ये श्रुतीसी ।

पुत्रत्वें देखे आपणासी । निजरूपेंसीं सर्वदा ॥७३॥

स्वयें जनकु जननी । स्वयें क्रिडे पुत्रपणीं ।

आपणावांचूनि जनींवनीं । आणिक कोणी देखेना ॥७४॥

एवं स्त्रीपुत्रसंतती । जेवीं आकाशी मेघपंक्ती ।

काळें येती काळें जाती । तैशी स्थिती मुक्ताची ॥७५॥

स्त्रीसंभोगीं जें होय सुख । तें सुख मुक्तासी सदा देख ।

यालागी स्त्रीकाम‍अभिलाख । नाही विशेख मुक्तासी ॥७६॥

जैसे राजहंसापाशीं शेण । तैसें मुक्तापाशीं जाण ’धन’ ।

त्यावरी त्याचें नाहीं मन । उदासीन सर्वदा ॥७७॥

व्याघ्रासी वाढिलें मिष्टान्न । तें त्यासी जैसें नावडे जाण ।

तैसें मुक्तासी नावडे धन । धनलोभीपण त्या नाहीं ॥७८॥

पोतास कापुराचा डला । जेवीं नातळे का‌उळा ।

तेवीं अनर्घ्यरत्‍नमाळा । मुक्तें सांडिल्या थुंकोनि ॥७९॥

ज्यासी धनलोभाची आस्था । त्यासी कल्पांतीं न घडे मुक्तता ।

तैसें स्त्रीकामिया सर्वथा । नव्हे परमार्थता निजबोधु ॥३८०॥

मुक्ताचिये निद्रेपाशीं । समाधि ये विश्रांतीसी ।

शिणली धांवे माहेरा जैशी । तैसी विसाव्यासी येतसे ॥८१॥

जागृतिस्वप्नसुषुप्तीसी । नातळोनि तींही अवस्थांसी ।

निजीं निजे निजत्वेंसीं । अहर्निशीं निजरूपें ॥८२॥

निजीं निजों जातां निर्धारा । तळीं हरपली धरा ।

वरी ठावो नाहीं अंबरा । ऐशिया सेजारामाजीं निजे ॥८३॥

नवल निजती त्याची वोज । चालतां बोलतां न मोडे नीज ।

खातां जेवितां अखंड नीज । सहजीं सहज निजरूप ॥८४॥

निजवितें कां उठवितें । दोनी तोचि आहे तेथें ।

कोण कोणा जागवितें । निजे सुचित्तें निजरूपें ॥८५॥

जागतां निजेशीं वागे । वागतांही नीज लागे ।

एवं नीजरूप जाहला अंगें । निद्रेचेनि पागें पांगेना ॥८६॥

शय्या-शयन सेजार । अवघे तोचि असे साचार ।

आपुल्या निजाचें आपण घर । नित्य निरंतर निजीं निजे ॥८७॥

ऐसें जें जें करूं जाय कर्म । तेथ तेथ प्रकटे परब्रह्म ।

मुक्तासी एकुही नाहीं नेम । हें मुख्य वर्म मुक्ताचें ॥८८॥

मुक्तासी नेमबंधन । तैं अंगीं लागलें साधन ।

साधन असतां मुक्तपण । न घडे जाण सर्वथा ॥८९॥

मुक्तासी तंव आसक्ती । सर्वदा नाहीं सर्वार्थी ।

शेष प्रारब्धाचे स्थितीं । कर्में निफजतीं निरपेक्ष ॥३९०॥

ज्याचा निमाला अहंकारु । तो माझें स्वरूप साचारु ।

ये अर्थी न लगे विचारु । वेदशास्त्र-संमत ॥९१॥

जो नित्यमुक्त निर्विकारी । तो वर्ततां वर्ते मजमाझारीं ।

मी तया आंतुबाहेरीं । जेवीं सागरीं कल्लोळ ॥९२॥

यापरी झाला जो परब्रह्म । त्यासी स्वप्नप्राय धर्माधर्म ।

बाधूं न शके इंद्रियकर्म । हें त्याचें वर्म तो जाणे ॥९३॥



न तथा बध्यते विद्वान्‌ तत्र तत्रादयन्‌ गुणान्‌ ।

प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिलः ॥ १२ ॥



जिंहीं इंद्रियीं कर्म करितां । मूर्खासी झाली दृढबद्धता ।

तिंहीं इंद्रियीं वर्ततां ज्ञाता । नित्यमुक्तता अनिवार ॥९४॥

मूर्खासी कर्मीं अभिमान । ज्ञाता सर्व कर्मीं निरभिमान ।

बंधमोक्षाचें कारण । अहंकारु जाण जीवांसी ॥९५॥

’अहं कर्ता’ ’अहं भोक्ता’ । हेचि मूर्खाची दृढबद्धता ।

तें प्रकृतिकर्म आपुले माथां । नेघे ज्ञाता अभिमानें ॥९६॥

तेचि ज्ञात्याची निरभिमानता । तुज म्यां सांगितली आतां ।

इंद्रियां विषयो भोगवितां । आपुली अभोक्तृता तो जाणे ॥९७॥

आपुली छाया विष्ठेवरी पडे । अथवा पालखीमाजीं चढे ।

तो भोगु आपणियां न घडे । तैसेंचि देह रोकडें मुक्तासी ॥९८॥

मज हो‌आवी विषयप्राप्ती । हेंही ज्ञाते न वांछिती ।

विषय मिथ्यात्वें देखती । जेवीं कां संपत्ती चित्रींची ॥९९॥

यालागीं असोनियां देहीं । तो नित्यमुक्त विदेही ।

त्यासी प्रकृतिगुणांच्या ठायीं । अभिमानु नाहीं सर्वथा ॥४००॥

म्हणसी ’असोनियां देहीं । कोण्या हेतु तो विदेही’ ।

उद्धवा ऐसें कल्पिशी कांहीं । तो दृष्टांतु पाहीं सांगेन ॥१॥

आकाश सर्वांमाजीं असे । सर्व पदार्थीं लागलें दिसे ।

परी एकेंही पदार्थदोषें । मलिन कैसें हों नेणे ॥२॥

त्या गगनाचेपरी पाहीं । ज्ञाता असोनियां देहीं ।

देहकर्माच्या ठायीं । अलिप्त पाहीं सर्वदा ॥३॥

प्रचंड आणोनि पाषाणीं । आकाश न चेंपे चेंपणीं ।

तेवीं क्षोभलियाही प्रकृतिगुणीं । ज्ञाता जडपणीं न बंधवे ॥४॥

आकाश असोनियां जनीं । कदा रुळेना जनघसणीं ।

तैसा प्रकृतिकर्मी वर्तोनी । प्रकृतिगुणीं अलिप्त ॥५॥

गगन जळीं बुडालें दिसे । परी तें जळामाजीं कोरडें असे ।

तेवीं पुत्रकलत्रीं ज्ञाता वसे । तेणें दोषें अलिप्त ॥६॥

आकाशा मसी लावूं जातां । मसीं माखे तो लाविता ।

तेवीं मुक्तासी दोषी म्हणतां । दोष सर्वथा म्हणत्यासी ॥७॥

शीत उष्ण पर्जन्यधारा । अंगीं न लागती अंबरा ।

तेवीं नाना द्वंद्वसंभारा । मुक्ताचा उभारा निर्द्वंद्व ॥८॥

ये‌ऊनि नाना मेघपटळें । गडगर्जनें गगन झांकोळे ।

त्यामाजीं असोनियाँ वेगळें । गगन नातळे मेघातें ॥९॥

तेवीं मोहममतेच्या कडाडी । मुक्तासी करिती ताडातोडी ।

ते तंव त्यास न लगे वोढी । परापर थडी अलिप्तु ॥४१०॥

गगनासी आगी लावूं जातां । अग्नि विझोनि जाय सर्वथा ।

तेवीं त्रिगुणीं मुक्तासी बांधतां । गुणीं सगुणता निमाली ॥११॥

प्रळयवायूचेनि झडाडें । आकाश निजस्वभावें नुडे ।

सगळा वायु गगनीं बुडे । पाहतां नातुडे गगनींही ॥१२॥

तेवीं अविद्या निजस्वभावतां । मुक्तासी न करवेचि बद्धता ।

’अविद्या’ नांवें मिथ्या वार्ता । मुक्त तत्त्वतां देखेना ॥१३॥

गगनाच्या ऐशी अलिप्तता । सर्व कर्मीं वर्ते ज्ञाता ।

जनीं अलिप्त वर्ते सविता । तेवीं मुक्तता अवधारीं । ।१४॥

घृतमद्यजळां आंतौता । बिंबोनि अलिप्त सविता ।

तेवीं बाल्य-तारुण्य-वृद्धता । वयसा चाळितां अलिप्त ॥१५॥

नातरी सूर्याचेनि प्रकाशें । शुभाशुभ कर्म वाढलें असे ।

सविता अलिप्त तेणें दोषें । निजप्रकाशें प्रकाशकु ॥१६॥

तेवीं आश्रमधर्मीं असतां । नित्यादि कर्में आचरितां ।

मुक्तासी नाहीं कर्मबद्धता । अकर्तात्मता निजबोधें ॥१७॥

सूर्यकांतीं सविता । अग्नि उपजवूनि अकर्ता ।

तैसा निजतत्त्वाचा ज्ञाता । करोनि अकर्ता कर्मांचा ॥१८॥

जळीं सविता प्रतिबिंबला । परी तो नाहीं वोला झाला ।

तैसा स्त्रीसंगें प्रजा व्याला । नाही मुकला ब्रह्मचर्या ॥१९॥

सवित्याचें अलिप्तपण । तें निरूपिलें निरूपण ।

आतां देहीं असोनि अलिप्तपण । तेंही लक्षण अवधारीं ॥४२०॥

जेवीं देहामाजीं असे प्राण । प्राणास्तव देहचलन ।

परी देहदोषा नातळे प्राण । अलिप्त जाण सुखदुःखां ॥२१॥

तैसा मुक्त असोनि संसारी । संसारव्यवहार सर्व करी ।

परी संसारदोषु अंगावरी । तिळहीभरी लागेना ॥२२॥

वायु सर्वांतें स्पर्शतु । परी स्पर्शदोषांसी अलिप्तु ।

तेवीं अहंममता नातळतु । मुक्त वर्ततु देहगेहीं ॥२३॥

वायूसी जेवीं सर्वत्र गमन । परी कोठेंही आसक्त नव्हे जाण ।

तेवीं विषयी नहोनि आपण । विषयसेवन मुक्ताचें ॥२४॥

वायूसी एके ठायीं नाहीं वस्ती । मुक्तासी देहगेहीं नाहीं आसक्ती ।

वायूसी नभामाजीं विश्रांती । मुक्तासी गुणातीतीं विश्राम ॥२५॥

एवढें जें अगाधपण । तें मुक्ताचें मुक्तिकारण ।

उद्धवासी म्हणे श्रीकृष्ण । प्रथम जाण विवेकु ॥२६॥



वैशारद्येक्षयासङ्ग शितया छिन्नसंशयः ।

प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्‌ नानात्वाद्‌ विनिवर्तते ॥ १३ ॥



विवेकें बुद्धि अतिसंपन्न । तिसी उपजे नित्यानित्यज्ञान ।

परी तें खिरंगटलें असे जाण । वैराग्येंवीण वाढेना ॥२७॥

विवेकेंवीण वैराग्य गहन । तें केवळ आंधळें जाण ।

नेणें आपुलें निजात्मपतन । अंधकूपीं जाण तें पडे ॥२८॥

मातलें हातिरूं अंध । सैरा धांवे सुबद्ध ।

नेणें निजात्मपतनबाध । तेवीं वैराग्य मंद विवेकेंवीण ॥२९॥

जेथ विवेकवैराग्यसंयोग । तेथ नित्यसंग्रहो अनित्यत्याग ।

तेंचि ’सद्विद्यालक्षण’ खड्ग । झळकत चांग नैराश्यें ॥४३०॥

तेंचि गुरु वचनसहाणेसी । लावूनि अतितीक्ष्ण केलें त्यासी ।

घायें छेदिलें संशयासी । संकल्पविकल्पेंसीं समूळ ॥३१॥

असंभावना विपरीतभावना । निःशेष तुटलिया वासना ।

निजस्वरूपीं तेव्हां जाणा । जागेपणा तो आला ॥३२॥

जो अविद्यालक्षण दीर्घ स्वप्न । नानात्वें भोगिता आपण ।

तो अद्वैतीं जागा झाला जाण । कृपा थापटून गुरुवचनें ॥३३॥

तेव्हां नानात्वासीं नाहीं ठावो । ’मी माझें’ हें झालें वावो ।

फिटला अविद्याभेद संदेहो । आत्मानुभवो तो भोगी ॥३४॥

जागा झाल्या स्वप्न भासे । परी तें मिथ्या झालें अनायासें ।

मुक्तासी जग तैसें दिसे । यालागीं तेणें दोषें अलिप्त ॥३५॥

एवं मुक्ताचें जें जें वर्तन । तें अलिप्तपणें ऐसें जाण ।

’कथं वर्तेत’ हा प्रश्न । प्रसंगें लक्षण सांगितलें ॥३६॥

’कथं विहरेत्‌’ या प्रश्नाचें । उत्तर ऐकावया साचें ।

उदित मन उद्धवाचें । जाणोनि जीवींचें हरि बोले ॥३७॥



यस्य स्युर्वीतसङ्कल्पाः प्राणेन्द्रियर्ननोधियाम्‌ ।

वृत्तयः स विनिर्मुक्तो देहस्थोऽपि हि तद्‍गुणैः ॥ १४ ॥



विद्यमान देहीं असतां । देहस्थ गुण नातळती मुक्ता ।

पापपुण्यादि हे कथा । सुखदुःखवार्ता तो नेणे ॥३८॥

सांडिल्या संकल्पविकल्पांसीं । कल्पांतींही नातळे त्यासीं ।

जेवीं कां ओकिल्या ओकासी । परतोनि कोणासी न घेववे ॥३९॥

यालागीं मन बुद्धि इंद्रिय प्राण । मुक्ताचीं जाहलीं संकल्पशून्य ।

याचिलागीं पापपुण्य । न लगे जाण मुक्तासी ॥४४०॥

इंद्रियीं विषयक्रीडन । करितां संकल्पशून्य ।

मुक्तासी मनपणें नाहीं मन । वृत्तिशून्य यालागीं ॥४१॥

बाळक लेणया प्रमाण नेणे । तरी अंगीं शोभे ले‌इलेपणें ।

तेवीं कर्में विगुंतलीं करणें । मुक्त अकर्तेपणें अलिप्त ॥४२॥

संकल्पविरहित विहार । तोचि मुक्त जाण पां साचार ।

’कथं विहरति’ हें उत्तर । थोडेनि फार सांगितलें ॥४३॥

म्यां सांगितलीं जीं जीं लक्षणें । तीं तीं मुक्ताचीं मुक्तचि जाणे ।

आणिकासी व्युत्पत्तिपणें । मुक्त जाणणें हें न घडे ॥४४॥

सकळ देहशास्त्रसंपन्न । त्यासीही मुक्त न कळे जाण ।

देहीं असे ज्यासी देहाभिमान । त्यासी मुक्तलक्षण कळेना ॥४५॥

म्यां बोलिले लक्षणांची पोथी । साक्षेपें घे‌ऊनि हातीं ।

जर्‍ही हिंडिन्नला त्रिजगतीं । तर्‍ही मुक्ताची स्थिति कळेना ॥४६॥

जेणें साचार मुक्त जाणितला । तोही सत्य जाण मुक्त झाला ।

अनुमानयोग्यतेच्या बोला । मुक्त जाणवला हें मिथ्या ॥४७॥

जेणें सूर्य देखिला यथार्थता । तो जग देखे तत्प्रकाशता ।

तेणें मुक्त जाणितला तत्त्वतां । तो नित्यमुक्तता जग देखे ॥४८॥

तेथ हा मुक्त हा बद्ध । देखणें हें अति‌अबद्ध ।

ऐसें देखती ते महामंद । अज्ञानांध अज्ञानी ॥४९॥

मुक्त न कळे सर्वथा । ऐसें बोलणें ऐकतां ।

उद्धवासी हो लागली चिंता । तें कृष्णनाथा कळों सरलें ॥४५०॥

मागां सांगितलीं मुक्तलक्षणें । तीं मुक्ताचीं मुक्तचि जाणे ।

लौकिकीं मुक्त कळे जेणें । तींही लक्षणें परियेसीं ॥५१॥

आश्वासावया उद्धवाचें मन । मुक्ताचें जाणतें लक्षण ।

सांगेन म्हणे श्रीकृष्ण । येरू सावधान सर्वस्वें ॥५२॥

कळतीं मुक्ताचीं लक्षणें । उद्धवु ऐकावया उदित मनें ।

तें जाणोनियां श्रीकृष्णें । विचित्र निरूपणें निरूपी ॥५३॥



यस्यात्मा हिंस्यते हिंस्रैः येन किञ्चिद्‌ यदृच्छया ।

अर्च्यते वा क्वचित्तत्र न व्यतिक्रियते बुधः ॥ १५ ॥



ज्याचिया देहासी जाण । हिंसा करिती हिंसक जन ।

छेद भेद दंड मुंडण । गर्जन तर्जन जर्‍ही केलें ॥५४॥

तर्‍ही ते देहाची व्यथा । मुक्तासी नाहीं सर्वथा ।

नाना उपचारीं पूजितां । नेघे श्लाघ्यता सन्मानें ॥५५॥

देहीं वर्तमान असतां । देहबुद्धी नाहीं सर्वथा ।

त्यासीच बोलिजे जीवन्मुक्तता । यालागीं देहव्यथा त्या नाहीं ॥५६॥

जैसी पुरुषांसवें छाया असे । पुरुषयोगें चळती दिसे ।

ते छायेची अहंममता नसे । निजमानसें पुरुषासी ॥५७॥

तैसाचि मुक्ताचा देहो । मुक्तासवें वर्ते पहा हो ।

परी त्यासी नाहीं अहंभावो । हा नित्यस्वभावो मुक्ताचा ॥५८॥

त्यासी चोरु हेरु कातरु । म्हणौनि दंडु केला थोरु ।

कां पूजिला ईश्वरु । पुरुष श्रेष्ठतरु म्हणौनि ॥५९॥

परी पूजितां कां गांजितां । त्याची डंडळीना समता ।

जेवीं छायेची मानापमानता । न करी व्यथा पुरुषासी ॥४६०॥

देहो व्याघ्रामुखीं सांपडला । कां दैवें पालखीमाजीं चढला ।

तो हरुषविषादा नाहीं आला । समत्वें झाला निर्द्वंद्व ॥६१॥

देहो द्यावया नेतां सुळीं । मी मरतों ऐसें न कळवळी ।

कां गजस्कंधीं पूजिला सकळीं । तेणें सुखावली वृत्ति नव्हे ॥६२॥

सुखदुःखादि नाना व्यथा । आगमापायी आविद्यकता ।

देहाचें मिथ्यात्व जाणता । यालागीं व्यथा पावेना ॥६३॥

अतिसन्मानु जेथ देखे । तेथ न राहे तेणें सुखें ।

अपमानचिये आडके । देखोनि न फडके भयभीतु ॥६४॥

देहासी नाना विपत्ति होये । तोही त्या देहाचें कौतुक पाहे ।

देह माझें मज व्यथा आहे । हें ठावें नोहे मुक्तासी ॥६५॥

येथवर देहातीतता । दृढ बाणली जीवन्मुक्ता ।

यालागीं देहदुःखाची व्यथा । त्यासी सर्वथा बाधीना ॥६६॥

नाना जनपदवार्ता । अतिस्तवनें स्तुति करितां ।

कां पारुष्यवचनें निंदितां । मुक्तासी व्यथा उपजेना ॥६७॥



न स्तुवीत न निन्देत कुर्वतः साध्वसाधु वा ।

वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जितः समदृङ्‌ मुनिः ॥ १६ ॥



निंदेच्या तिखट बाणीं । दृढ विंधिल्या दुर्जनीं ।

हे असाधु हें नुपजे मनीं । न बोले वचनीं ते दोष ॥६८॥

भाविक सात्त्विक साधु । मिळोनि करिती स्तुतिवादु ।

तूं ईश्वरी पुरुष शुद्धु । हा गुणानुवादु ऐकोनि ॥६९॥

मी उत्तम हें नुपजे मनीं । उंच नीच न देखे जनीं ।

हे साधु लोक भले गुणी । हे मुक्ताची वाणी वदेना ॥४७०॥

साधु असाधु पाहतां जनीं । तो ब्रह्मरूप देखे दोनी ।

देखतें देखे तद्‌रूपपणीं । निजात्मदर्शनीं निजबोधु ॥७१॥

तेथ कोणाची करावी निंदा । कोणाच्या करावें गुणानुवादा ।

मीचि विश्व हें आलें बोधा । स्तुतिनिंदा निमाली ॥७२॥

त्यासी आत्मसाक्षात्कारीं विश्राम । नित्य निजात्मपदीं आराम ।

साधु असाधु हा फिटला भ्रम । स्वयें आत्माराम तो जाहला ॥७३॥

असाधुत्वें निंदावे ज्यासी । तंव आत्मस्वरूपें देखे त्यासी ।

साधु म्हणौनि वर्णितां गुणासी । देखे त्यासी निजरूपें ॥७४॥

उजव्या वंद्यत्वें शुद्धभावो । डाव्या निंद्यत्वें निजनिर्वाहो ।

पुरुषासी दोंहीचा समभावो । वंद्य निंद्य पहा हो समत्वें तैसे ॥७५॥

तेथ साधु असाधु अनुवादा । वर्जिली स्तुति आणि निंदा ।

समत्वें पावला समपदा । सुखस्वानंदाचेनि बोधें ॥७६॥

मुक्ताची हे वोळखण । यापरी उद्धवा तूं जाण ।

आतां आणिकही लक्षण । तुज मी खूण सांगेन ॥७७॥

प्रकट मुक्ताचें लक्षण । म्यां तुज सांगितलें जाण ।

तें लौकिकीं मानी कोण । विकल्प गहन जनाचे ॥७८॥

प्रारब्धवशास्तव जाण । एकादें अवचटे दिसे चिह्न ।

इतुक्यासाठीं मुक्तपण । मानी कोण जगामाजीं ॥७९॥

मुक्त मुक्तपणाची पदवी । सर्वथा जगामाजीं लपवी ।

जो आपुली मुक्तता मिरवी । तो लोभस्वभावी दांभिकु ॥४८०॥

शुक वामदेव मुक्त म्हणतां । सर्वांसी न म्हणवे सर्वथा ।

मा इतरांची काय कथा । माझीही मुक्तता न मानिती ॥८१॥

म्यां गोवर्धनु उचलिला । दावाग्नि प्राशिला ।

अघ बक विदारिला । प्रत्यक्ष नाशिला काळिया ॥८२॥

जों जों हा देहाडा । तों तों नीच नवा पवाडा ।

निजसुखाचा उघडा । केला रोकडा सुकाळु ॥८३॥

त्या माझें मुक्तपण । न मानिती याज्ञिक ब्राह्मण ।

इतरांची कथा कोण । विकल्प दारुण लौकिकीं ॥८४॥

यालागीं मुक्ताचें मुक्तपण । मुक्तचि जाणे आपण ।

इतरांसी न कळे तें लक्षण । अतिविचक्षण जर्‍ही झाला ॥८५॥

मुक्त लौकिकीं वर्तत । जड-मूक-पिशाचवत ।

तींही चिन्हें समस्त । ऐक निश्चित सांगेन ॥८६॥



न कुर्यान्न वदेत्‌ किञ्चिन्‌ न ध्यायेत्‌ साध्वसाधु वा ।

आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनिः ॥ १७ ॥



कायिक-वाचिक-मानसिक । उद्देशें कर्म न करी एक ।

जें निफजे तें स्वाभाविक । ’अहेतुक’ त्या नांव ॥८७॥

हेतु ठेवूनि गुणागुणीं । स्तुतिनिंदेचीं बोलणीं ।

सांडोनिया झाला मौनी । परी मौनाभिमानीं हेतु नाहीं ॥८८॥

जरी तो झाला मौनाभिमानी । तरी मुक्त पडला बंधनीं ।

यालागीं बोलणें न बोलणेंं दोन्ही । सांडूनि मौनी तो झाला ॥८९॥

अतद्‍व्यावृत्तीनें जाण । करावें असंतनिरसन ।

मग सद्वस्तूचें ध्यान । अखंड जाण करावें ॥४९०॥

तंव पावली सद्‍गुरूची खूण । उडालें ध्येय-ध्याता-ध्यान ।

बुडालें भेदाचें भेदभान । चैतन्यघन कोंदलें ॥९१॥

मेळवूनि शास्त्रसंभारा । बांधला संतासंतबंधारा ।

तो चैतन्याच्या महापुरा- । माजी खरा विराला ॥९२॥

तेव्हां बुडालें संतासंतभान । निबिड दाटलें चैतन्यघन ।

मोडलें मनाचें मनपण । वृत्तिशून्य अवस्था ॥९३॥

मनें ध्यावें चैतन्यघन । तंव चैतन्यचि जाहलें मन ।

सहजेंचि खुंटलें ध्यान । हें मुख्य लक्षण मुक्ताचें ॥९४॥

चैतन्यीं हरपलें चित्त । जड-मूक-पिशाचवत ।

लौकिकीं वर्ततां दिसे मुक्त । जाण निश्चित उद्धवा ॥९५॥

मुक्त लौकिकीं वर्तत । जड-मूक-पिशाचवत ।

म्हणौनि कळे इत्थंभूत । तेंही चिन्ह यदर्थ सांगेन ॥९६॥

नैष्कर्म्य ब्रह्म पावला दृढु । अंतरीं निजबोधें अतिगोडु ।

बाह्य लौकिकीं दिसे जडु । अचेतन दगडु हो‌ऊनि असे ॥९७॥

उठीबैसी करितें मन । तें स्वरूपीं झालें लीन ।

पडलें ठायींहूनि नुठी जाण । यालागीं ’जडपण’ आभासे ॥९८॥

शब्दब्रह्म गिळोनि वेगें । निःशब्द वस्तु झाला अंगें ।

निंदास्तुतीचें नांव नेघे । ’मुका’ सर्वांगें सर्वदा ॥९९॥

ब्रह्म सर्वथा न बोलवे कोणा । जरीं सांगे तरी दावी खुणा ।

यालागीं मुका म्हणती जाणा । अबोलपणा स्तुतिनिंदा ॥५००॥

द्रव्यलोभ नाहीं चित्तीं । कदा द्रव्य नातळती ।

यालागीं लोक ’पिशाच’ म्हणती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥१॥

नवल त्याचें पिसेपण । जगास न करवे जें प्राशन ।

ते वस्तूचें करी अपेयपान । अभक्ष्य जाण भक्षितु ॥२॥

जेथ जगासी गमन नव्हे जाण । तेथ हा करी अगम्यागमन ।

जगाचें जेथ न रिघे मन । तेथ सर्वांगें जाण हा वेंघे ॥३॥

न धरी विधिनिषेधविभाग । न करी कर्माकर्मांचा पांग ।

स्वानंदें नाचवी सर्वांग । यालागीं जग ’पिसे’ म्हणे ॥४॥

एवं जड-मूक-पिशाच । समूळ लक्षणीं तोचि साच ।

मिथ्या नव्हे अहाचवहाच । वृथा कचकच तो नेणे ॥५॥

जाण पां मुक्ताच्या ठायीं । कोणे विषयीं आग्रह नाहीं ।

जो अतिशयेंसीं आग्रही । तो बद्ध पाहीं निश्चित ॥६॥

जीं बोलिलीं मुक्ताचीं लक्षणें । तींचि साधकांची साधनें ।

सिद्धासी असती सहजगुणें । साधकें करणें दृढनिष्ठा ॥७॥

बोलिलिया लक्षणां । सिद्धचि भोक्ता जाणा ।

साधकुहि येथ लाहाणा । जो या साधनां साधूं जाणे ॥८॥

इतर जे पंडिताभिमानी । आम्ही शास्त्रज्ञ ज्ञाते म्हणौनी ।

ते वाळिले येथूनि । जेवीं सज्जनीं दुर्बुद्धी ॥९॥

जो न साधी येथींच्या साधना । कोरडा शास्त्राभिमानी जाणा ।

सदा वांच्छिता धनमाना । तो येथींच्या ज्ञाना अलिप्त ॥५१०॥

आम्ही कर्मकुशळ याज्ञिक । शास्त्रसंपन्न वेदपाठक ।

सदा अर्थकामकामुक । त्यांसी हें सुख अप्राप्त ॥११॥

तिहीं जे कष्ट केले सर्वथा । ते समस्त जाण झाले वृथा ।

उद्धवा तेहीविखीं तत्त्वतां । ऐक आतां सांगेन ॥१२॥



शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात्परे यदि ।

श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षतः ॥ १८ ॥



शब्दब्रह्म वेदशास्त्रार्थ । पढोनि वाचोनि अति पंडित ।

चारी वेद मूर्तिमंत । सदा तिष्ठत वाचेसी ॥१३॥

संहिता पद क्रम स्वरयुक्त । अरण ब्राह्मण सूत्र निरुक्त ।

जटावळी ध्वज रथ । पढों जाणत वर्णपूर्वक ॥१४॥

आयुर्वेद धनुर्वेद । गांधर्ववेदींचा जाणे भेद ।

काव्यनाटकीं अतिशुद्ध । वेद उपवेद तो जाणे ॥१५॥

व्याकरणीं अतिनेटक । सांख्य पातंजळ जाणे तर्क ।

शास्त्र जाणे वैशेषिक । कर्ममीमांसक यज्ञान्त ॥१६॥

विवर्ण वाचस्पति वेदान्त । शास्त्र जाणे वार्तिकान्त ।

तिन्ही प्रस्थानें मूर्तिमंत । पुढां तिष्ठत योग्यत्वें ॥१७॥

शिल्पशास्त्रीं अतिनिपुण । सुपशास्त्रामाजीं प्रवीण ।

रत्‍नपरीक्षालक्षण । जाणे आपण वाजिवाह ॥१८॥

आगमीं नेटका मंत्रतंत्री । शैवी वैष्णवी दीक्षेची परी ।

सौर शाक्त अभिचारी । नाना मंत्रीं प्रवीण ॥१९॥

कोकशास्त्रींची अधिष्ठात्री । अतिप्रवीण संगीतशास्त्रीं ।

प्रबंध करूं जाणे कुसरी । राजमंत्रीं राजसु ॥५२०॥

निघंटु वसे प्रज्ञेपुढां । चमत्कारु जाणे गारुडा ।

पंचाक्षरी अतिगाढा । वैद्य धडफुडा रसज्ञ ॥२१॥

रसौषधी साधावी तेणें । भूत भविष्य ज्योतिष जाणे ।

अमरकोश अभिधानें । अठरा पुराणें मुखोद्‍गत ॥२२॥

प्रश्नावली पाहों जाणे । स्वप्नाध्यावो सांगावा तेणें ।

इतिहासादि प्रकरणें । जाणे लक्षणें गर्भाचीं ॥२३॥

शब्दज्ञानाची व्युत्पत्ती । जाणे साधक-बाधक युक्ती ।

समयींची समयीं स्फुरे स्फूर्ती । अपर बृहस्पति बोलावया ॥२४॥

जेवीं तळहातींचा आंवळा । तेवीं ब्रह्मज्ञान बोले प्रांजळा ।

परी अपरोक्षसाक्षात्कारीं आंधळा । नेणे जिव्हाळा तेथींचा ॥२५॥

मोरा‌अंगीं अतिडोळसें । अंगभरी भरलीं पिसें ।

एके दृष्टीवीण आंधळे जैसें । जाहलें तैसें विद्वांसा ॥२६॥

जेथूनि क्षीर स्त्रवती सड । तेथेंचि लागोनि गोचिड ।

अशुद्ध सेविताति मूढ । तेवीं विद्वांस दृढ विषयांसी ॥२७॥

गोचिडाचे मुखीं क्षीर रिघे । तो अशुद्धावांचोनि तें नेघे ।

तेवीं ज्ञान विकूनि अंगें । विद्वांसु मागे विषयांतें ॥२८॥

सांडूनि सुगंधचंदनासी । आवडीं दुर्गंधा धांवे माशी ।

तेवीं सांडूनि निजात्मज्ञानासी । पंडित विषयांसी झोंबत ॥ २९ ॥

असोनि कमळ आमोदापाशीं । दर्दुर सेविती कर्दमासी ।

तेवीं सांडूनि निजात्मज्ञानासी । पंडित विषयांसी लोलुप ॥ ५३०॥

करूनि अद्वैतव्युत्पत्ती । तें ज्ञान विकूं देशांतरा जाती ।

मूर्ख ज्ञात्यातें उपहासिती । तर्‍ही वांछिती सन्मानु ॥३१॥

सांगतां ब्रह्मनिरूपण । सात्त्विकाचें परमार्थीं मन ।

व्याख्याता तो वांछी धन । विपरीत ज्ञान विद्वांसा ॥३२॥

सांगे आन करी आन । तेथें कैंचें ब्रह्मज्ञान ।

जेथ वसे धनमान । तेथ आत्मज्ञान असेना ॥३३॥

दृढ धनमान धरोनि पोटीं । सांगतां ब्रम्हज्ञानगोठी ।

त्यास आत्मसाक्षात्कारभेटी । नव्हे कल्पकोटी गेलिया ॥३४॥

नाना पदव्युत्तिविंदान । एके श्लोकीं दशधा व्याख्यान ।

पोटीं असतां मानाभिमान । ब्रह्मज्ञान त्या कैंचें ॥३५॥

मी पंडितु अतिज्ञाता । ऐशिया नागवले अहंता ।

जेवीं आंधळें नोळखे पिता । नित्य असतां एकत्र ॥३६॥

तैशी गति विद्वांसासी । नित्य असती आत्मसमरसीं ।

तेंचि वाखाणिती अहर्निशीं । परी त्या स्वरूपासी नेणती ॥३७॥

करावया विषयभरण । केलें शास्त्रव्युपत्तिव्याख्यान ।

ते वृथा कष्ट गेले जाण । जेवीं वंध्याधेनु पोशिली ॥३८॥

जे कधीं वोळे ना फळे । सुटली तरी सैरां पळे ।

नित्य वोढाळी राजमळे । तें दुःख आदळे स्वामीसी ॥३९॥

तैशी गति पंडितंमन्यासी । व्युत्पत्तीं पोशिलें वाचेंसी ।

ते वोढाळ झाली विषयांसी । ज्याची त्यासी नावरे ॥५४०॥

जेवीं का निर्दैवाहातीं । कनक पडलें तें होय माती ।

तेवीं पंडितंमन्याची व्युत्पत्ती । विषयासक्तीं नाशिली ॥४१॥

द्विजा दीधला भद्रजाती । त्यासी न पोसवे तो निश्चितीं ।

मग फुकासाठीं विकिती । तेवीं व्युपत्ती विद्वांसा ॥४२॥

अद्वैतशास्त्राची व्युत्पत्ती । हे त्यासी झाली अलभ्यप्राप्ती ।

जे विषयालागीं विकिती । ते मूर्ख निश्चितीं विद्वांस ॥४३॥

मुखीं ऊंस घालिजे घाणा । तो रस पिळूनि भरे भाणा ।

फिका चोपटीं करकरी घाणा । ते गति जाणा विद्वांसा ॥४४॥

विद्वांस करिती ज्ञानकथन । सारांश सात्त्विकीं नेला जाण ।

शब्दसोपटी करकरी वदन । गोडपण तेथें कैंचें ॥४५॥

जेवीं का नपुंसकाच्या करीं । वोपिली पद्मिणी सुंदरी ।

ते अखंड रडे जयापरी । तेवीं विद्वांसाघरीं व्युत्पत्ती ॥४६॥

पाहे पां ब्रह्मज्ञानेंवीण । शब्दज्ञानें संन्यासग्रहण ।

केलें तेंही वृथा जाण । जरी धारणाध्यान करीना ॥४७॥

जैसी जैसी शब्दज्ञानव्युत्पत्ती । तैशी तैशी न करितां स्थिती ।

वर्तणें जैं विषयासक्ती । तैं निज मुखीं माती घातली ॥४८॥

वेदशास्त्रसंपन्न झाला । त्यावरी पोट भरूं लागला ।

तरी तो उदमी थोर झाला । परी थित्या मुकला मुदलासी ॥४९॥

रत्‍न दे‌ऊनि कोंडा घेतला । कां अमृत दे‌ऊनि कांजी प्याला ।

तैसा परिपाकु पंडितांचा झाला । थित्या नागवला निजज्ञाना ॥५५०॥

शब्दज्ञान जोडिलें कष्टे । तेणेंचि साधनें परब्रह्म भेटे ।

इटेसाठीं परीस पालटे । मूर्ख वोखटें मानिती ॥५१॥

पोट भरावयाचिया युक्ती । आपुली मिरवाया व्युत्पत्ती ।

पत्रावलंबनें करिती । द्वाराप्रती सधनाच्या ॥५२॥

जेवीं पोट भरावया भांड । नानापरी वाजवी तोंड ।

तेवीं नाना व्युत्पत्ती वादवितंड । करिती अखंड उदरार्थ ॥५३॥

करूनि व्युत्पत्ती शब्दब्रह्म । जरी न साधीचि परब्रह्म ।

तरी त्या श्रमाचें फळही श्रम । जेवीं रत्‍नें उत्तम घाणा गाळी ॥५४॥

तेथें तेल न पेंडी । झाली रत्‍नांची राखोंडी ।

तैशीं विद्वांसें झाली वेडीं । श्रमें श्रमकोडी भोगिती ॥५५॥

श्रमें श्रमुचि पावती । दुःखें दुःखचि भोगिती ।

हेंचि कथन बहु दृष्टांतीं । उद्धवाप्रती हरि बोले ॥५६॥



गां दुग्धदोहामसतीं च भार्यां देहं पराधीनमसत्प्रजां च ।

वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दुःखदुःखी ॥ १९ ॥



दुग्धाचिया लोलुप्यता । ’भाकड गाय ’ दोहूं जातां ।

शिंपीभरी दूध न ये हाता । हाणे लाता तत्काळ ॥५७॥

जे कुडी कुचर डीवरी । विषयमेळवणा अतिखा‌इरी ।

अधर्मशीळ लातरी । सर्वांपरी अनाड ॥५८॥

सुटली राजागारीं भरे । धर्मदंडें मागें न सरे ।

सद्‍बुद्धि धरितां न धरे । सैर चरे सुनाट ॥५९॥

जिचें कधीं नव्हे दुभतें । जे धरूं नेणे गर्भातें ।

पोषितां ऐशा गायीतें । पावे दुःखातें पोषकु ॥५६०॥

गृहिणी लागला गृहाचार । ते स्त्री अनुकूल नसतां नर ।

अतिदुःखें दुःखी थोर । सदा करकर कपाळीं ॥६१॥

निंदा अवज्ञा हेळण । भ्रताराचें करी जाण ।

स्वयें भक्षी मिष्टान्न । हें ’असंतलक्षण स्त्रियांचे’ ॥६२॥

खातां जेवितां द्रव्य देतां । गोड गूळसी बोले सर्वथा ।

धर्म देखोनि फोडी माथा । तेही सर्वथा असतीचि ॥६३॥

जे न विचारी पापपुण्य । कामाचारी धर्मशून्य ।

हें असतीचें लक्षण । उद्धवा जाण निश्चित ॥६४॥

असतीचिये संगतीं । कैंची हो‌ईल सुखप्राप्ती ।

अति दुःखें दुःखी होती । जाण निश्चितीं ते नर ॥६५॥

ज्याचें देह ’पराधीन’ । तो जीवें जितां सदा दीन ।

पराधीना समाधान । नव्हे जाण कल्पांतीं ॥६६॥

सांडोनि आपली निजसत्ता । ज्यासी लागली पराधीनता ।

तो स्वप्नींही सुखाची वार्ता । न देखे सर्वथा निश्चित ॥६७॥

’पर’ म्हणिजे माया जाण । जो झाला तिचे आधीन ।

त्यासी सुखाचें न दिसे स्वप्न । दुःख संपूर्ण सर्वदा ॥६८॥

पराधीनासी सुख । आहे म्हणे तो केवळ मूर्ख ।

सोलीव दुःखाचें दुःख । अवश्य देख पराधीना ॥६९॥

ऐक ’प्रजांचा विवेक’ । एक पुत्र एक लेंक ।

एक ते केवळ मूर्ख । दुःखदायक पितरांसी ॥५७०॥

जो नरकापासोनि तारी । जो पूर्वजांतें उद्धरी ।

जो मातापित्यांची भक्ति करी । अव्यभिचारी हरिरूपें ॥७१॥

जो सांडोनियां मातापिता । जा‌ऊं नेणे आणिके तीर्था ।

त्याचेनि चरणतीर्थें पवित्रता । मानिती सर्वथा अनिवार ॥७२॥

जैशीं रमा आणि नारायण । तैशीं मातापिता मानी जाण ।

चढत्या आवडीं करी भजन । नुबगे मन सेवेसी ॥७३॥

जो अतिसत्त्वें सात्त्विकु । जो पितृवचनपाळकु ।

जाणे धर्माधर्मविवेकु । हा नैसर्गिकु स्वभावो ॥७४॥

जो मातापित्यांचे सेवेवरी । आप‌आपणियातें तारी ।

सकळ पूर्वजांतें उद्धरी । तो संसारीं सुपुत्र ॥७५॥

ऐशिया पुत्रासी प्रतिपाळितां । सुख पावे मातापिता ।

पूर्वजांतें उद्धरिता । स्वयें तरता पितृभक्तीं ॥७६॥

झालिया सुपुत्रसंतति । एवढी होय सुखप्राप्ती ।

आतां असत्प्रजांची स्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥७७॥

मूळींचें पद ’असत्प्रज’ । त्यांचे वर्तणुकेची वोज ।

सांगतां अत्यंत निर्लज्ज । तेही मी तुज सांगेन ॥७८॥

पोटीं उपजले जे लेंक । त्यांची वर्तणुक ऐशी देख ।

आवडे कांता आणि कनक । उपेक्षिती निःशेख माता-पिता ॥७९॥

जे कुडे कुचर कुलट । जे का अत्यंत शठ नष्ट ।

जे अनाचारी कर्मभ्रष्ट । अति दुष्ट दुर्जन ॥५८०॥

त्यांसी भांडवल लटिक । लटकी द्यावी आणभाक ।

माता पिता ठकावीं देख । सात्त्विक लोक नाडावे ॥८१॥

आपण नरका जावें ते जाती । परी पूर्वज नेले अधोगती ।

ऐशियां प्रजांतें प्रतिपाळिती । ते दुःखी होती अतिदुःखें ॥८२॥

पोटामाजीं उठिला फोडू । त्यासी करितां न ये फाडू ।

तैसा असत्प्रजीं संसार कडू । दुःख दुर्वाडु भोगवी ॥८३॥

ऐशिया पुत्रांचें जितां दुःख । मेल्यापाठीं देती नरक ।

असत्प्रजांचें कवतिक । दुखें दुःख अनिवार ॥८४॥

गांठीं असोनियां ’धन’ । जो सत्पात्रीं न करी दान ।

तें सर्व दुःखाचें मूळ जाण । दुःख दारुण धनलोभ्या ॥८५॥

धन अर्जावया अनेक । उपाय अपाय करिती लोक ।

नाना क्लेश भोगोनि दुःख । द्रव्य देख सांचिलें ॥८६॥

प्रथम दुःख द्रव्य सांचितां । दुसरें दुःख द्रव्य रक्षितां ।

स्त्रीपुत्र प्रवर्ते घाता । इतर कथा ते भिन्न ॥८७॥

सत्पात्रीं न करितां दान । जेणें रक्षिलें यक्षधन ।

तेथें दुःखबाहुल्यें उठी विघ्न । धर्मरक्षण तेथ नाहीं ॥८८॥

ऐसेंही धन गेलियासाठीं । अतिदुःखें भडका उठी ।

धनवंता जन्मसाटी । दुःखकोटी भोगिती ॥८९॥

येवोनियां नरदेहासी । अविकळ वाचा असे ज्यासी ।

जो नुच्चारी हरिनामासी । पाप त्यापाशीं खतेलें ॥५९०॥

पुरिले लोहा माती खाये । तें उपेगा न ये वायां जाये ।

तैशी नामेंवीण वाचा पाहें । वृथा जाये सर्वथा ॥९१॥

आसनध्यानपरिश्रम । न करूनि म्हणे जो राम राम ।

तेणें कोटि जन्मांचा हरे श्रम । उत्तमोत्तम ते वाणी ॥९२॥

जो नित्य जपे रामनाम । तो जाणावा मजचिसम ।

तेणेंचि केले सकळही नेम । पुरुषीं पुरुषोत्तम तो जाण ॥९३॥

चतुर्वर्णांमाजीं जो कोणी । अविश्रम रामू जपे वाणीं ।

तोचि पढियंता मजलागुनी । आन त्रिभुवनीं नावडे ॥९४॥

ऐसें रामनाम नावडे ज्यासी । तैं पापमुखरोग आला मुखासी ।

तो स्वयें मुकला निजसुखासी । आप आपणासी घातकू ॥९५॥

रामनामेंवीण जें तोंड । तें जाणावें चर्मकुंड ।

भीतरी जिव्हा तें चामखंड । असत्यकांड काटली ॥९६॥

हो कां हरिनामेंवीण जे वाणी । ते गलितकुष्ठे जाली कोढिणी ।

असत्यकुष्ठाचें गळे पाणी । उठी पोहणी निंदेची ॥९७॥

ऐशिये वाचेसी रोकडे । पडती अधर्माचे किडे ।

सुळबुळीत चहूंकडे । मागेंपुढें वळवळित ॥९८॥

ते वाचा होय ज्यासमोर । देखे तो पाठिमोरा ठाके नर ।

नाक झांकूनि म्हणे हरहर । लहान थोर थुंकिती ॥९९॥

ते वाचेची जे दुर्गंधी । मजही न साहवे त्रिशुद्धी ।

हे वाचा वाहे तो दुर्बुद्धी । अनर्थसिद्धि अतिदुःख ॥६००॥

सोलींव दुःखाचें अतिदुःख । त्या नराची वाचा देख ।

केवळ निरय तें त्याचें मुख । नामीं विन्मुख जे वाणी ॥१॥

हो कां वेदशास्त्रसंपन्न वाणी । करूनि निंदकू नामकीर्तनीं ।

तो पापी महापाप्याहूनी । त्याचेनि अवनी अतिदुःखी ॥२॥

नामकीर्तनें धन्य वाणी । येचि अर्थी सारंगपाणी ।

प्रवर्तला निरूपणीं । विशद करूनी सांगावया ॥३॥



यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्‍भवप्राणनिरोधमस्य ।

लीलावतारेप्सितजन्म वा स्याद्‌ वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीरः ॥ २० ॥



जगातें पवित्र करिती । महादोषांतें हरिती ।

माझीं नामकर्में गुणकीर्ती । जड उद्धरती हरिनामें ॥४॥

म्हणसी तूं बोलिलासी निजवर्म । मी विद्याविद्यातीत ब्रह्म ।

त्या तुज कैंचे गुण नाम कर्म । कीर्तनधर्म केवीं घडे ॥५॥

उद्धवा हें मनीं न धरीं । मी स्वलीला स्वमायें करीं ।

नाना अवतारांतें धरीं । न करूनि करीं स्थित्यंतू ॥६॥

त्रिगुणगुणी गुणावतार । ब्रह्मा आणि हरिहर ।

तिहीं रूपीं मीच साचार । चराचर करीं हरीं ॥७॥

स्रष्टारूपें मी स्रजिता । विष्णुरूपें मी प्रतिपाळिता ।

रुद्ररूपें मी संहर्ता । जाण तत्त्वतां मी एकू ॥८॥

बाल्यतारुण्यवार्धक्यांसी । एक पुरुष तिहीं अवस्थांसी ।

तेवीं उत्पत्तिस्थितिप्रळयांसी । गुणकर्मांसी मी कर्ता ॥९॥

मी कर्ताचि अकर्ता । अकर्तेपणे कर्ता ।

हें माझें मीचि जाणें तत्त्वतां । आणिकासी सर्वथा कळेना ॥६१०॥

हींचि माझीं नामकर्में गातां । माझी पदवी लाभे वक्ता ।

माझे लीलावतार कीर्तितां । कीर्तिमंतां निजलाभू ॥११॥

अवतारांमाजीं उत्तमोत्तम । श्रीरामकृष्णादि जन्मकर्म ।

नाना चरित्रें संभ्रम । अविश्रम जे गाती ॥१२॥

सेतु बांधिला अवलीळा । सागरीं तारिल्या शिळा ।

गोवर्धनु उचलिला हेळा । दावानळा प्राशिलें ॥१३॥

ताटिका वधिली एके बाणीं । पूतना शोखिली तानेपणीं ।

अहल्या तारिली चरणीं । यमलार्जुन दोन्ही उद्धरिले ॥१४॥

रावणू आदळला धनुष्य वाहतां । तें भंगोनि पर्णिली सीता ।

मथूनि चैद्यादि समस्तां । भीमकदुहिता आणिली ॥१५॥

मारिला सुबाहु खर दूषणू । अघ बक केशिया मारी श्रीकृष्णू ।

सुग्रीवू स्थापिला राज्य दे‌ऊनू । येरें उग्रसेनू स्थापिला ॥१६॥

मेळवूनि वानरांचा पाळा । वधू केला राक्षसकुळा ।

मेळवून बाळां गोपाळां । मल्लां सकळां मर्दिलें ॥१७॥

रावणकुंभकर्णां केला मारू । मारिला कंस चाणूरू ।

रामें ठकिला वाली वानरू । ठकिला महावीरू काळयवनू ॥१८॥

रामें बिभीषण स्थापिला । कृष्णें धर्म संस्थापिला ।

एक पितृवचनें वना गेला । एक घे‌ऊनि आला गतपुत्र ॥१९॥

हीं अवतारचरित्रें वर्णितां । चोरटा वाल्मीकि झाला तत्त्वतां ।

व्यास जारपुत्र सर्वथा । केला सरता तिहीं लोकीं ॥६२०॥

या दोहीं अवतारांची पदवी । वर्णितां दोन्ही झाले महाकवी ।

व्यास वाल्मीकि वंदिजे देवीं । कीर्तिगौरवीं गौरविले ॥२१॥

त्या महाकवींची कवित्वकथा । शेष नेत्रद्वारें श्रवण करितां ।

दोन सहस्र नयनीं आ‌इकतां । धणी सर्वथा बाणेना ॥२२॥

हेचि कथा स्वर्गाच्या ठायीं । श्रवण करावया पाहीं ।

इंद्र लागे बृहस्पतीचे पायीं । कीर्ति लोकत्रयीं वर्णिती ॥२३॥

असो कथेचें महिमान । माझेनि नाममात्रें जाण ।

तारिला अजामिळ ब्राह्मण । गजेंद्र‍उद्धरण हरिनामें ॥२४॥

पक्ष्याचे मिषेंकरूनी । रामु या दों अक्षरस्मरणीं ।

महादोषांची श्रेणी । तत्काळ कुंटिणी तारिली ॥२५॥

माझिया नामासमान । नव्हे वेदशास्त्रशब्दज्ञान ।

वेदशास्त्रांचा बोधु कठिण । तैसें जाण नाम नव्हे ॥२६॥

पठणमात्रें वेदशास्त्रवक्ता । नव्हे मजमाजीं येणेंचि सरता ।

स्वभावें माझें नाम घेतां । अतिपढियंता मज होये ॥२७॥

वेदशास्त्रीं अधिकारी ब्राह्मण । नामासी अधिकारी चार्‍ही वर्ण ।

जग उद्धरावया कारण । नाम जाण पैं माझें ॥२८॥

जेथ नित्य नामाचा उच्चार । तेथ मी असें साचार ।

येथ करणें न लगे विचार । नाम सधर तारावया ॥२९॥

ते माझे जन्म नाम कीर्ति गुण । जे वाचेसी नाहीं पठण ।

ते वाचा पिशाचिका जाण । वृथालापन वटवटी ॥६३०॥

माझे कीर्तीवीण जें वदन । तें केवळ मद्याचें भाजन ।

त्या उन्मादविटाळाभेण । नाम जाण तेथ न ये ॥३१॥

जेथ उच्चारु नाहीं नामाचा । ते जाणावी वांझ वाचा ।

गर्भ न धरि हरिकथेचा । निष्फळ तिचा उद्योगू ॥३२॥

उद्धवासी म्हणे श्रीरंगू । आ‌इकें बापा उपावो चांगू ।

माझा नाममार्ग सुगमू सांगू । न पडे पांगू आणिकांचा ॥३३॥

हरिनामेंवीण वाणी । कदा न राखावी सज्जनीं ।

हाचि अभिप्रावो चक्रपाणीं । प्रीतिकरोनि सांगीतला ॥३४॥

करूनियां शब्दज्ञान । अतियोग्यतां पंडितपण ।

तेणें माझी प्राप्ति नव्हे जाण । वैराग्येंवीण सर्वथा ॥३५॥

अथवा वैराग्यही जालें । परी तें विवेकहीन उपजलें ।

जैसें धृतराष्ट्रा ज्येष्ठत्व आलें । नेत्रेंवीण गेलें स्वराज्य ॥३६॥

तैसें वैराग्य विवेकेंवीण । केवळ आंधळें अनधिकारी जाण ।

नाहीं सन्मार्गदेखणेपण । वृथा परिभ्रमण तयाचें ॥३७॥

जो विवेकें पूर्ण भरित । त्यावरी वैराग्य वोसंडत ।

माझी जिज्ञासा अद्‍भुत । तेंचि निश्चित सांगतू ॥३८॥



एवं जिज्ञासयापोह्य नानात्वभ्रममात्मनि ।

उपारमेत विरजं मनो मय्यर्प्य सर्वगे ॥ २१ ॥



नित्यमुक्त अव्ययो । स्वरूप जाणावया पहा हो ।

ज्याचा लागला दृढ भावो । आन आठवो नाठवे ॥३९॥

ऐशी मज जाणावयाची अवस्था । त्या नांव बोलिजे जिज्ञासता ।

माझे प्राप्तीलागीं सर्वथा । पांडित्य मान्यता ते नेघे ॥६४०॥

देहादि अध्यासू आपुल्या ठायीं । श्रवणें मननें मिथ्या केला पाहीं ।

दृढ विश्वास गुरूच्या पायीं । पूर्णब्रह्माच्या ठायीं निर्धारू ॥४१॥

तेथ पुढारीं चालावया वाट । भगवद्‍भजनीं अति‌उद्‍भट ।

कां सांडोनि कर्मकचाट । ध्याननिष्ठ तो होय ॥४२॥

तेथ ध्येय ध्याता ध्यान । न दिसे त्रिपुटीचें भान ।

कोंदलें चैतन्यघन । वस्तु सनातन तो पावे ॥४३॥

तेथ कैंचा कर्ता क्रिया कर्म । फिटला नानात्वाचा भ्रम ।

सबाह्य कोंदलें परब्रह्म । जाला उपरम गुरुकृपा ॥४४॥

सर्वगत सर्वकाळ । सर्वदेशीं सर्वीं सकळ ।

वस्तु असे जें केवळ । तेथ निश्चळ निजबोधू ॥४५॥

ऐशिये वस्तूची धारणा । ज्याचेनि न करवे जाणा ।

तरी सुगम उपाया आना । एक विचक्षणा सांगेन ॥४६॥



यद्यनीशो धारयितुं मनो ब्रह्मणि निश्चलम्‌ ।

मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्षः समाचर ॥ २२ ॥



स्वभावतां मन चंचळ । विषयवासना अतिचपळ ।

निर्गुण ब्रह्मीं केवळ । नाहीं बळ प्रवेशावया ॥४७॥

तरी सांख्य योग संन्यासू । हा न करावया आयासू ।

माझिया भक्तीचा विलासू । अति‌उल्हासू करावा ॥४८॥

मागें बद्धमुक्तांचें निरूपण । सांगीतलें मुक्तांचें लक्षण ।

वृथा शाब्दिकांचें शब्दज्ञान । तेंही व्याख्यान दाविलें ॥४९॥

आतां आपुली निजभक्ती । सांगावया उद्धवाप्रती ।

अति‌आदरें श्रीपती । भक्तीची स्थिति सांगतु ॥६५०॥

उद्धवा चढत्या आवडीं मत्कर्म । जे भक्तीसी विकावा मनोधर्म ।

माझें स्मरावें गुणकीर्तिनाम । नाना संभ्रमविनोदें ॥५१॥

माझेनि भजनें कृतकृत्यता । दृढ विश्वास धरोनि चित्ता ।

भजनीं प्रवर्तावें सर्वथा । अविश्रमता अहर्निशीं ॥५२॥

माझ्या भजनाच्या आवडीं । नुरेचि आराणुकेसी वाडी ।

वायां जावो नेदी अर्धघडी । भजनपरवडी या नांव ॥५३॥

माझ्या भजनीं प्रेम अधिक । न सांडावें नित्यनैमित्तिक ।

वैदिक-लौकिक-दैहिक । भक्तांसी बाधक नव्हे कर्म ॥५४॥

आचरतां सकळ कर्म । न कल्पावा फळसंभ्रम ।

हेंचि भक्तीचें गुह्य वर्म । उत्तमोत्तम अधिकारू ॥५५॥

उबगू न मनूनि अंतरीं । माझ्या प्रीतीं सर्व कर्मांतें करी ।

जो फळाशेतें कंहीं न धरी । भक्तीचा अधिकारी तो जाणा ॥५६॥

पिंपुरें खावयाचे चाडें । न लाविती पिंपळाचीं झाडें ।

तेंवीं कर्में करितां वाडेंकोडें । फळाशा पुढें उठेना ॥५७॥

माझें भजन करितां । न पडे ज्ञानाची पंगिस्तता ।

माझे भजनें नित्यमुक्तता । जाण मद्‍भक्तां मद्‍भावें ॥५८॥

ज्ञानेंवीण भक्ति न घडे । म्हणती तें शब्दज्ञान धडफुडें ।

भक्तीस्तव जाण रोकडें । ज्ञान जोडे अपरोक्ष ॥५९॥

यालागीं माझें भजन करितां । ज्ञानाचा पांग न पडे भक्तां ।

देहगेहांमाजीं वर्ततां । बंधन मद्‍भक्तां लागेना ॥६६०॥

ज्याच्या मुखीं माझें नाम । ज्यासी माझा भजनसंभ्रम ।

ज्याच्या मनीं मी आत्माराम । त्याचें दासीकाम मुक्ति करी ॥६१॥

मुक्तीमाजीं विशेष कायी । वृत्ति निर्विषय असे पाहीं ।

भक्तांसी सर्व कर्मांच्या ठायीं । स्फुरण नाहीं विषयांचें ॥६२॥

भक्तांचे विषयीं नाहीं चित्त । त्यांचा विषय तो मी भगवंत ।

ते सदा मजमाजीं लोलुप्त । नित्यमुक्त यालागीं ॥६३॥

भक्त विषयो सेविती । ते ग्रासोग्रासीं मज अर्पिती ।

तेणेंचि त्यांसी वंदी मुक्ती । सर्व भूतीं मद्‍भावो ॥६४॥

यालागीं कर्मबंधन । मद्‍भक्तांसी न लगे जाण ।

करितां माझें स्मरण कीर्तन । जगाचें बंधन छेदिती ॥६५॥

माझ्या भक्तांचें वसतें घर । तें जाण माझें निजमंदिर ।

मुक्ति तेथें आठौ प्रहर । वोळगे द्वार तयांचे ॥६६॥

माझें भजन करितां । कोण्या अर्थाची नाहीं दुर्लभता ।

चहूं पुरुषार्थांचे माथां । भक्ति सर्वथा मज पढियंती ॥६७॥

ज्ञान नित्यानित्यविवेक । भक्तीमाजीं माझें प्रेम अधिक ।

तैसें प्रेमळाचे मजलागीं सुख । चढतें देख अहर्निशीं ॥६८॥

जेवीं एकुलतें बाळक । जननीसी आवडे अधिक ।

तैसें प्रेमळाचें कौतुक । चढतें सुख मजलागीं ॥६९॥

यालागीं आपुलिये संवसाटीं । मी प्रेमळ घें उठा‌उठी ।

वरी निजसुख दें सदेंठीं । न घे तैं शेवटीं सेवकू होयें ॥६७०॥

प्रेमाचिया परम प्रीतीं । जेणें मज अर्पिली चित्तवृत्ती ।

तेव्हांचि त्याचे सेवेची सुती । जाण निश्चितीं म्यां घेतली ॥७१॥

प्रेमळाचें शेष खातां । मज लाज नाहीं घोडीं धुतां ।

शेखीं उच्छिष्ट काढितां । लाज सर्वथा मज नाहीं ॥७२॥

मज सप्रेमाची आस्था । त्याचे मोचे मी वाहें माथां ।

ऐशी प्रेमळाची सांगतां कथा । प्रेम कृष्णनाथा चालिलें ॥७३॥

कंठ जाला सद्‍गदित । अंग झालें रोमांचित ।

धांवोनि उद्धवासी खेंव देत । प्रेम अद्‍भुत हरीचें ॥७४॥

सजल जाहले लोचन । वरुषताती स्वानंदजीवन ।

भक्तिसाम्राज्यपट्टाभिषिंचन । उद्धवासी जाण हरि करी ॥७५॥

सहजें प्रेमळाची करितां गोठी । संमुख उद्धव देखिला दृष्टीं ।

धांवोनियां घातली मिठी । आवडी मोठी भक्तांची ॥७६॥

आवडीं पडिलें आलिंगन । विसरला कार्यकारण ।

विसरला स्वधामगमन । मीतूंपण नाठवे ॥७७॥

नाठवे देवभक्तपण । नाठवे कथानिरूपण ।

नाठवे उद्धवा उद्धवपण । कृष्णा कृष्णपण नाठवे ॥७८॥

प्रेमळाचे गोठीसाठीं । परात्पर परतटीं ।

दोघां ऐक्यें पडली मिठी । आवडी मोठी प्रेमाची ॥७९॥

आजि भक्तीचें निजसुख । उद्धवासी फावलें देख ।

भक्तीचें प्रेम अलोलिक । उद्धवें सम्यक विस्तारिलें ॥६८०॥

श्रीकृष्ण निजधामासी जातां । उद्धव जरी हें न पुसता ।

तरी ज्ञानवैराग्यभक्तिकथा । कां सांगता श्रीकृष्ण ॥८१॥

विशेष भक्तिप्रेम अचुंबित । उद्धवें काढिलें निश्चित ।

उद्धवप्रश्नें श्रीभागवत । झालें सनाथ तिहीं लोकीं ॥८२॥

यालागीं तनुमनप्राणें । उद्धवू जीवें ओंवाळणें ।

याहून अधिक वानणें । तें बोलणें न साहे ॥८३॥

जे बोला बुद्धी न ये सहज । तें भक्तिप्रेम निजगुज ।

उद्धवा द्यावया गरुडध्वज । केलें व्याज खेंवाचें ॥८४॥

भक्तीचें शोधित प्रेम । उद्धवासी अति‌उत्तम ।

देता झाला पुरुषोत्तम । मेघश्याम तुष्टला ॥८५॥

प्रेमळाची गोठी सांगतां । विसरलों मी श्लोकार्था ।

कृष्णासी आवडली प्रेमकथा । ते आवरितां नावरे ॥८६॥

प्रेमाची तंव जाती ऐशी । आठवू ये‌ऊं नेदी आठवणेशीं ।

हा भावो जाणवे सज्जनांसी । ते भक्तिप्रेमासी जाणते ॥८७॥

हो कां ऐसेंही असतां । माझा अपराधू जी सर्वथा ।

चुकोनि फांकलों श्लोकार्था । क्षमा श्रोतां करावी ॥८८॥

तंव श्रोते म्हणती राहें । जेथें निरूपणीं सुख आहे ।

त्यावरी बोलणें हें न साहे । ऐसें रहस्य आहे अतिगोड ॥८९॥

आधींच भागवत उत्तम । तेथें हें वाखाणिले भक्तिप्रेम ।

तेणें उल्हासलें परब्रह्म । आमुचे मनोधर्म निवाले ॥६९०॥

श्लोकसंगतीची भंगी । दूर ठेली कथेची मागी ।

हे प्रार्थना न लगे आम्हांलागीं । आम्ही हरिरंगीं रंगलों ॥९१॥

ऐकतां भक्तिप्रेमाचा जिव्हाळा । श्रवणसुखाचा पूरू आला ।

झाडा न सूची उगला । निरूपण वहिला चालवीं ॥९२॥

सांगतां प्रेमळांची गोठी । कृष्ण‍उद्धवां एक गांठी ।

प्रेमें पडली होती मिठी । ते कृष्ण जगजेठी सोडवी ॥९३॥

म्हणे हें अनुचित सर्वथा । आतांचि उद्धवू ऐक्या येता ।

तरी कथेचा निजभोक्ता । ऐसा श्रोता कैंचा मग ॥९४॥

माझिया भक्तिज्ञानविस्तारा । उद्धवूचि निजांचा सोयरा ।

यालागीं ब्रह्मशापाबाहिरा । काढितू खरा निजबोधें ॥९५॥

जितुकी गुह्यज्ञानगोडी । भक्तिप्रेमाची आवडी ।

ते उद्धवाचिकडे रोकडी । दिसते गाढी कृष्णाची ॥९६॥

भक्तिप्रेमाचा कृष्णचि भोक्ता । कृष्णकृपा कळलीसे भक्तां ।

हे अनिर्वचनीय कथा । न ये बोलतां बोलासी ॥९७॥

कृष्ण उद्धवासी म्हणे आतां । सावधू हो‌ईं गा सर्वथा ।

पुढारीं परियेसीं कथा । जे भक्तिपथा उपयोगी ॥९८॥

सर्व कर्में मदर्पण । फळत्यागें न करवे जाण ।

तरी अतिसोपें निरूपण । प्रेमलक्षण सांगेन ॥९९॥



श्रद्धालुर्मे कथाः श्रृण्वन्‌ सुभद्रा लोकपावनीः ।

गायन्ननुस्मरन्‌ कर्म जन्म चाभिनयन्‌ मुहुः ॥ २३ ॥



करितां माझी कथा श्रवण । काळासी रिगमू नाहीं जाण ।

इतरांचा पाडू कोण । कर्मबंधन तेथें कैंचें ॥७००॥

जो हरिकथेनें गेला क्षण । तो काळासी नव्हे प्राशन ।

काळसार्थकता त्या नांव जाण । जैं श्रद्धाश्रवण हरिकथा ॥१॥

परीस कथेचें महिमान । श्रद्धायुक्त करितां श्रवण ।

तिहीं लोकींच दोषदहन । अक्षरें जाण होतसे ॥२॥

ऐक श्रद्धेचें लक्षण । करितां हरिकथाश्रवण ।

ज्याचें अर्थारूढ मन । श्रद्धाश्रवण त्या नांव ॥३॥

श्रवण ऐकोनि नास्तिक । देवोचि नाहीं म्हणती देख ।

आहे म्हणती ते पोटवा‌ईक । आम्हांसी निःशेख ठाकेना ॥४॥

या नास्तिका देवोनि तिळोदक । ज्याचें वाढलें आस्तिक्य देख ।

श्रद्धा त्या नांव अलोलिक । अगाध सुख तीमाजीं ॥५॥

श्रवणीं ध्यानीं अंतराय । लय विक्षेप कषाय ।

कां रसस्वादुही होय । हे चारी अपाय चुकवावे ॥६॥

ऐकतांही हरिकथा । विषयचिंतनीं गोडी चित्ता ।

ते श्रद्धा नव्हे गा सर्वथा । मुख्य विक्षेपता ती नांव ॥७॥

हावभावकटाक्षगुण । सुरतकामनिरूपण ।

तेथ ज्याचें श्रद्धाश्रवण । रसस्वादन त्या नांव ॥८॥

हरिकथेपाशीं बैसला दिसे । परी कथेपाशीं मनही नसे ।

चित्त भंवे पिसें जैसें । तो मर्कटवेषें विक्षेपु ॥९॥

नातरी नाना उद्वेगें । ऐकतां कथा मनीं न लगे ।

कां कथेमाजीं झोंप लागे । तो जाणावा वेगें लयविक्षेपू ॥७१०॥

श्रवणीं ध्यानीं बैसल्यापाठीं । सगुण निर्गुण कांहीं नुठी ।

निळें पिंवळें पडे दिठी । गुणक्षोभ त्रिपुटीं कषाय ॥११॥

श्रवणीं ध्यानीं हे अवगुण । तैसाचि त्रिविध प्रेमा जाण ।

तो वोळखती विचक्षण । ऐक लक्षण सांगेन ॥१२॥

महावीरांचें शौर्यपण । ऐकोनि युद्ध दारुण ।

अत्यंत हरिखें उल्हासे मन । तो प्रेमा जाण राजस ॥१३॥

दुःखशोकांची अवस्था । कां गेल्यामेल्यांची वार्ता ।

अत्यंत विलापाची कथा । ज्यासी ऐकतां न संठे ॥१४॥

नेत्रीं अश्रूंचिया धारा । स्फुंदनें कांपे थरथरां ।

प्रेमविलाप अवसरां । तो जाण खरा तामसू ॥१५॥

सगुणमूर्तीची संपदा । शंख चक्र पद्म गदा ।

पीतांबरधारी गोविंदा । ऐकोनि आनंदा जो भरे ॥१६॥

नेत्रीं आनंदजीवन । हृदयीं न संठें स्फुंदन ।

कृष्णमय जालें मन । तो प्रेमा जाण सात्त्विक ॥१७॥

यावरी जो प्रेमा चौथा । अतर्क्य तर्केना सर्वथा ।

उद्धवा तूं मजलागीं पढियंता । तोही आतां सांगेन ॥१८॥

तुझ्या भावार्थाची अवस्था मोठी । ते बोलविते गुह्य गोठी ।

तुजवेगळा पाहतां दृष्टी । अधिकारी सृष्टी दिसेना ॥१९॥

श्रीकृष्ण म्हणे सावधान । ऐकोनि निर्गुणश्रवण ।

ज्याचें चिन्मात्रीं बुडे मन । उन्मज्जन हो‌ऊं नेणे ॥७२०॥

जेवीं कां सैंधवाचा खडा । पडला सिंधूमाजिवडा ।

तो झाला सिंधूचियेवढा । तेवीं तो धडफुडा ब्रह्म होय ॥२१॥

चित्तचैतन्यां पडतां मिठी । सुटतां लिंगदेहाची गांठी ।

नेत्रीं अश्रूंचा पूर दाटी । रोमांच उठी सर्वांगीं ॥२२॥

जीवभावाची दशा आटे । अनिवार बाष्प कंठीं दाटे ।

कांहीं केल्या शब्द न फुटे । पूरु लोटे स्वेदाचा ॥२३॥

नेत्र झाले उन्मीलित । पुंजाळले जेथींचे तेथ ।

विस्मयाचें भरतें येत । वोसंडत स्वानंदें ॥२४॥

हा जाण पां प्रेमा चौथा । उत्तम भागवत अवस्था ।

तुज म्यां सांगीतली तत्त्वतां । इचा जाणता मी एकू ॥२५॥

निर्गुणीं जो प्रेमा जाण । तें शोधितसत्त्वाचें लक्षण ।

हे मी जाणें उणखूण । कां ब्रह्मसंपन्न जाणती ॥२६॥

उद्धवा श्रद्धायुक्त श्रवण । तेणें येवढी प्राप्ती आहे जाण ।

श्रद्धाश्रवणाचें महिमान । अतिगहन तिहीं लोकीं ॥२७॥

सविवेकनैराश्य वक्ता । जोडल्या श्रद्धेनें ऐकावी कथा ।

कां सज्ञान मीनालिया श्रोता । स्वयें कथा सांगावी ॥२८॥

जैं श्रोता वक्ता दोन्ही नाहीं । तैं रिघावें मनाच्या ठायीं ।

कां माझीं जन्मकर्में जें कांहीं । एकलाही विचारीं ॥२९॥

सांडूनि विषयांची आस । घांलोनि कळिकाळावरी कांस ।

माझ्या कीर्तनीं न होनि उदास । अति‌उल्हास करावा ॥७३०॥

त्यजूनियां कामाचें बीज । सांडूनि लौकिकाची लाज ।

कीर्तनीं नाचावें भोज । गरुडध्वज स्मरोनि ॥३१॥

रामकृष्ण हरि गोविंद । ऐशिया नामांचे प्रबंध ।

गातां नाना पदें छंदबंध । करावा विनोद कीर्तनीं ॥३२॥

जेणें आत्मतत्त्व जोडे जोडी । ऐशिया पदांची घडीमोडी ।

कीर्तनीं गावी गा आवडी । संतपरवडी बैसवूनी ॥३३॥

श्रुति मृदंग टाळ घोळ । मेळवूनि वैष्णवांचा मेळ ।

कीर्तनीं करावा गदारोळ । काळवेळ न म्हणावा ॥३४॥

दशमीं दिंडी जागरणें । आळस सांडूनि गावें वाणें ।

हावभावो दाखवणें । कर्मस्मरणें माझेनि ॥३५॥

ओढूनि धनुष्याची वोढी । त्र्यंबक मोडिलें कडाडी ।

मी राम म्हणोनि हांक फोडी । जैताची गुढी कीर्तनीं ॥३६॥

गोवर्धन उचलिला । दावाग्नि प्राशियेला ।

तो तो विन्यासू दाविला । सेतु बांधिला अनुकारू ॥३७॥

आळस दवडूनि दूरी । अभिमान घालोनियां बाहेरी ।

अहर्निशीं कीर्तन करी । गर्व न धरी गाणिवेचा ॥३८॥

गाणीव जाणीव शहाणीव । वोंवाळूनि सांडावें सर्व ।

सप्रेम साबडी कथागौरव । सुख अभिनव तेणें मज ॥३९॥

गर्जत नामाच्या कल्लोळीं । नामासरसी वाजे टाळी ।

महापातकां जाली होळी । ते वैष्णवमेळीं मी उभा ॥७४०॥

जें सुख क्षीरसागरीं नसे । पाहतां वैकुंठींही न दिसे ।

तें सुख मज कीर्तनीं असे । कीर्तनवशें डुल्लतु ॥४१॥

मज सप्रेमाची आवडी भारी । भक्तभावाचिया कुसरी ।

मीही कीर्तनीं नृत्य करीं । छंदतालावरी विनोदें ॥४२॥

ऐशिया कीर्तनपरिपाटीं । बुडाल्या प्रायश्चित्तांच्या कोटी ।

खुंटली यमदूतराहाटी । काढिली कांटी पापाची ॥४३॥

नामस्मरणाच्या आवडीं । लाजल्या मंत्रबीजांच्या कोडी ।

तपादि साधनें बापुडीं । जालीं वेडीं हरिनामें ॥४४॥

ऐकोनि हरिनामाचा घोख । योगयागीं लपविलें मुख ।

धाकें पळालें विषयसुख । विराले देख अधर्म ॥४५॥

हरिनामाच्या कडकडाटीं । दोष रिघाले दिक्पटीं ।

तीर्थांची उतरली उटी । कीर्तनकसवटी हरिप्रिय ॥४६॥

माझेनि प्रेमें उन्मत्त हो‌ऊनी । आवडीं कीर्तन अनुदिनीं ।

मनसा वाचा कर्में करूनी । मजवांचूनी नेणती ॥४७॥



मदर्थे धर्मकामार्थान्‌ आचरन्‌ मदपाश्रयः ।

लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ २४ ॥



माझे भक्त जे उत्तम । त्यांचा धर्म अर्थ मीचि काम ।

मजवेगळा मनोधर्म । अन्यथा कर्म करूं नेणे ॥४८॥

माझें भजन उत्तम कर्म । मज अर्पे तो शुद्ध धर्म ।

मज कामणें हा शुद्धकाम । ज्याचा आराम मजमाजीं ॥४९॥

वेंचूनियां नाना अर्थ । संग्रहो करिती परमार्थ ।

नश्वर अर्थ जें वित्त । तें माझे भक्त न संचिती ॥७५०॥

ज्यांचें धनावरी चित्त । ते केवळ जाण अभक्त ।

ते जें जें कांही भजन करीत । तें द्रव्यार्थ नटनाट्य ॥५१॥

मनसा वाचा कर्में जाण । जेथ नाहीं मदर्पण ।

तें तें दांभिक भजन । केवळ जाण उदरार्थ ॥५२॥

भक्तीमाजीं विरुद्धपण । विरुद्ध धर्माचें लक्षण ।

तेंही करीन निरूपण । सावधान अवधारीं ॥५३॥

माझें भजन करूनि गौण । जो करूं रिघे धनार्जन ।

हें भजनविरुद्ध लक्षण । मुख्य जाण भक्ताचें ॥५४॥

गांठींचें वेंचूं नेणे धन । कोरडें करी माझें भजन ।

मजसी जेणें केलें वंचन । विरुद्धलक्षण मुख्यत्वें ॥५५॥

या नांव अर्थविरुद्धता । आतां दुष्टकामीं जो विचरता ।

मी भजतसें भगवंता । दोष सर्वथा मज न लगे ॥५६॥

ऐस‍ऐसिया भावना । जो दुष्ट कामीं विचरे जाणा ।

हे भजनीं विरुद्धलक्षणा । भक्ता अभक्तपणा आणीत ॥५७॥

मज नार्पितां जें जें श्राद्ध । ते त्याची कल्पना विरुद्ध ।

श्राद्धसंकल्प अविरुद्ध । मदर्पणें वेद गर्जती ॥५८॥

श्राद्धीं मुख्य संकल्प जाण । पितरस्वरूपी जनार्दन ।

ऐसें असोनियां जाण । नैवेद्य मदर्पण न करिती ॥५९॥

’अन्न ब्रह्म अहं ब्रह्म’ । हें श्राद्धीचें गुह्य वर्म ।

ऐसें नेणोनि शुद्ध कर्म । वृथा भ्रम वाढविती ॥७६०॥

मी सकळ जगाचा जनिता । मुख्य पितरांचाही मी पिता ।

त्या मज कर्म नार्पितां । विरुद्ध सर्वथा तें श्राद्ध ॥६१॥

मज नार्पितां जें जें करणें । तें तें उपजे अभक्तपणें ।

विरुद्ध धर्माचीं लक्षणें । दुःख दारुणें अनिवार ॥६२॥

उत्तम भक्तांचें लक्षण । संकल्पेंवीण जाण ।

अन्नपानादि मदर्पण । करिती खूण जाणती ॥६३॥

ध्रुवाच्यापरी अढळ । ते माझ्या ठायीं भजनशीळ ।

ते माझी भक्ति अचंचळ । अतिनिश्चळ पावती ॥६४॥

आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । या तिघांसी जी नव्हेचि प्राप्ती ।

ते माझी जे चौथी भक्ती । प्रेमें पावती उद्धवा ॥६५॥

आर्त आर्तिहरणकाजें । जिज्ञासु जाणपणालागीं भजे ।

तिजेनि वांछिजे । अतिवोजें अर्थसिद्धी ॥६६॥

यावरी चौथियाचे ठायीं । या कल्पनांचा मागमोस नाहीं ।

यालागीं चौथी भक्ति पाहीं । त्याच्या ठायीं घर रिघे ॥६७॥

जया भक्तीमाजीं वाडेंकोडें । मीच मी चहूंकडे ।

जेथींच्या तेथें सांपडें । हें भजनें जोडे तयासी ॥६८॥

संकल्प केलियावीण । सहजें होतसे मदर्पण ।

हें चवथे भक्तीचें लक्षण । अतर्क्यभजन पैं माझे ॥६९॥

तेथ जें करणें तेचि पूजा । जें बोलणें तो जपू माझा ।

जें देखणें तें अधोक्षजा । दर्शन वोजा होतसे ॥७७०॥

तेथ चालणें ते यात्रा माझी । जें भक्षी तें मजचि यजी ।

त्याची निद्रा ते समाधि माझी । ऐसा मजमाजीं भजतसे ॥७१॥

यापरी अनायासें जाण । सहजें होतसे मदर्पण ।

हे चौथी भक्ति सनातन । उद्धवा संपूर्ण तो लाभे ॥७२॥

उद्धवा ऐसें मानिसी चित्तीं । जे मुळींहूनि चारी भक्ती ।

पहिली दुजी तिजी चौथी । मिथ्यावदंती कल्पना ॥७३॥

सहज माझी जे प्रकाशस्थिती । ते भक्ति बोलिजे भागवती ।

संविती बोलिजे वेदांतीं । शैवीं शक्ती बोलिजे ॥७४॥

बौद्ध जिनेश नेमिनाथ । जोगी म्हणती आदिनाथ ।

भैरव खंडेराव गाणपत्य । अव्यक्त म्हणत एक पै ॥७५॥

एक म्हणती हे आदिमाता । सौर म्हणती तो हा सविता ।

असो नांवांची बहु कथा । उपासकता विभागें ॥७६॥

ऐशी जे कां प्रकाशस्थिती । त्या नांव बोलिजे भक्ती ।

जेणें प्रकाशें त्रिजगतीं । उत्पत्ति स्थिति लय भासे ॥७७॥

माझ्या नाना अवतारमाळा । येणें प्रकाशें प्रकाशती सोज्ज्वळा ।

देवो देवी सकळा । येणें प्रकाशमेळां भासती ॥७८॥

माझ्या अवतारांची उत्पत्ती । तेणें प्रकाशें असे होती ।

नाना चरित्रें अंतीं । प्रवेशती ते प्रकाशीं ॥७९॥

ऐशिया प्रकाशाची जे प्राप्ती । ते जाण सनातन माझी भक्ती ।

उद्धवा म्यां हे तुजप्रती । यथानिगुती सांगीतली ॥७८०॥

निश्चळभक्ती सनातन । हें मुळींचें पदव्याख्यान ।

यालागीं भक्ति सनातन । समूळ जाण बोलिलों ॥८१॥

सांडूनि पदपदार्था । नाहीं बोलिलों जी वृथा ।

सावधान व्हावें श्रोतां । पुढील कथा अनुपम ॥८२॥

उद्धवा हे ऐशी माझी भक्ती । कैसेनि म्हणसी होये प्राप्ती ।

भावें धरिलिया सत्संगती । माझी भक्ती उद्‍बोधे ॥८३॥



सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां स उपासिता ।

स वै मे दर्शितं सद्‌भिः अञ्जसा विन्दते पदम्‌ ॥ २५ ॥



मुख्यत्वें संतांची सेवा । हेंचि साधन आवडे देवा ।

संतवचने निजभावा । देतुसे तेव्हां निजभक्ती ॥८४॥

ज्यासी आवडे संतसंगाचा मेळू । जो साधुवचनीं अतिभुकाळू ।

जो पडिलें वचन नेणें उगळूं । तोचि पायाळू निजभक्ती ॥८५॥

साधुवचनीं श्रद्धा भारी । देखोनियां निजनिर्धारीं ।

त्यावरी सद्‍गुरु कृपा करी । साधु चराचरीं गुरुरावो ॥८६॥

गुरुवांचोनी तत्त्वतां । नाहीं संसारी तारिता ।

गुरुवचनें निजभक्तिदाता । मीचि सर्वथा भक्तांसी ॥८७॥

सद्‍गुरु जो संसारी । त्याची आज्ञा मी वाहें शिरीं ।

तो ज्यावरी कृपा करी । तो मी उद्धरीं तात्काळ ॥८८॥

त्या सद्‍गुरुचें भजन । जो मद्‌रूपें करी जाण ।

त्याचें मज पढियंतेपण । माझेनिही जाण न बोलवे ॥८९॥

त्याचा इहलोक परलोक । दोन्ही चालविता मीचि देख ।

त्याचे मज अत्यंत सुख । हरिखें हरिख वोसंडे ॥७९०॥

त्यासी गुरूनें जो दाविला मार्ग । चालतां न पडे प्रयासपांग ।

मी सामोरा धांवें श्रीरंग । आपुलें सर्वांग मी वोडवीं ॥९१॥

तेणें जावें ज्या पदासी । तें पदचि मी आणीं त्यापासीं ।

संतभजनीं प्रीति ऐशी । हृषीकेशी सांगतू ॥९२॥

ऐसें ऐकोनियां वचन । उद्धवाचें कळवळलें मन ।

कोण कोण ते साधुजन । त्यांचें निजचिन्ह पुसों पां ॥९३॥

कोण ते भक्तींचें लक्षण । भजती खूण ते कोण कोण ।

तें समूळ जाणावया आपण । उद्धवें प्रश्न मांडिला ॥९४॥



श्री‌उद्धव उवाच ।

साधुस्तवोत्तमश्लोक मतः कीदृग्विधः प्रभो ।

भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्‌भिरादृता ॥ २६ ॥


ज्ञाते वक्ते आहेत बहुत । परी ते रजतमगुणयुक्त ।

गुणानुसारें निरूपीत । त्यांसी पुसों चित्त मानीना ॥९५॥

अथवा सात्त्विक केवळ । तो सत्त्वगुणें विव्हळ ।

बोलणें बोलतां जाये बरळ । नव्हे केवळ निजबोधू ॥९६॥

तैसा तूं नव्हेसी कृष्णनाथा । तुज‌आधीन गुण तत्त्वतां ।

लीलाविग्रहें देहधरिता । निजज्ञानवक्ता तूंचि एक ॥९७॥

यालागीं जी उत्तमश्लोक । तुज म्हणती तीनी लोक ।

तुजवेगळा आणिक । आम्हांसी देख मानेना ॥९८॥

माझिया प्रश्नाचा वक्ता । तूंचि एक कृष्णनाथा ।

तरी साधु कोण तत्त्वतां । तुज सर्वथा मानला ॥९९॥

तुज मानले जे साधुजन । त्यांचें संपूर्ण सांग लक्षण ।

तुज पढियंती भक्ति कोण । तेंही लक्षण सांगावें ॥८००॥

भक्तीमाजीं भक्ति सधर । जे कां तुझी प्राप्तिकर ।

अति‌उत्तम परात्पर । संतीं निरंतर आदरिली ॥१॥

संतीं आदरिलें जे भक्तीसी । संतासी पुसूं जाय म्हणसी ।

मज विश्वास तुझिया वचनासी । पुसों आणिकांसी मानेना ॥२॥

जे ज्या देवतांतरा भजती । ते ती उत्तम भक्ति म्हणती ।

तुज मानली जे श्रीपती । ते मजप्रती सांगावी ॥३॥

समान कुळशीळसंवादु । तैसियासीच म्हणती साधु ।

तूं निजमुखें जो म्हणसी शुद्धु । ती मज वंद्यु सर्वथा ॥४॥

तीं संबोधनीं सारंगधरू । उद्धव प्रार्थूनि करी सादरू ।

तीं विशेषणीं निजविचारू । श्रवणाधिकारू सांगतु ॥५॥



एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो ।

प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम्‌ ॥ २७ ॥



पुरुषीं पुरुषोत्तम तूंचि कीं । कर्मधर्मांचा विवेकी ।

यालागीं बोलिजे पुरुष्याध्यक्षी । सर्वसाक्षी गोविंदा ॥६॥

जैसें कर्म तैसा फळदाता । यालागीं बोलिजे लोकाध्यक्षता ।

तूंचि ब्रह्मादिकांचा नियंता । प्रतिपाळिता जगाचा ॥७॥

हो कां मी जगाचा प्रतिपाळिता । त्या जगामाजीं तूंही असतां ।

तुजचि सांगावी ज्ञानकथा । हे अधिकता कां म्हणसी ॥८॥

जरी तूं सर्वज्ञ सर्वेश्वरू । अंतर्यामी नियंता ईश्वरू ।

जरी देखसी माझा अधिकारू । तरी ज्ञाननिर्धारू सांगावा ॥९॥

हो कां मज अधिकारू नाहीं । तरी शरण आलों तुज पाहीं ।

शरणागताची तुझ्या ठायीं । उपेक्षा नाहीं सर्वथा ॥८१०॥

विषयीं देखोनि थोर दुःख । झालों तुझिया चरणासंमुख ।

अतिदीन मी तुझे रंक । पां आवश्यक तुवां कीजे ॥११॥

माझ्या दुर्जय वासना । अनिवार मज निवारतीना ।

त्या तूं निवारीं श्रीकृष्णा । शरण चरणा यालागीं ॥१२॥

मी एक भक्त अनुरक्तु । ऐसें बोलतां बहु गर्व दिसतु ।

तूं सर्वज्ञ श्री‌अनंतु । कृपावंतु दीनाचा ॥१३॥

मी एकु श्रवणाधिकारी । हेंही न म्हणवे गा मुरारी ।

ऐसें बोलोनियां पाय धरी । कृपा करीं कृपानिधि ॥१४॥

आम्ही स्वगोत्र सखे सहज । पाय धरणें न घडें तुज ।

या म्हणणियाचें निजबीज । कळलें मज गोविंदा ॥१५॥



त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुषः प्रकृतेः परः ।

अवतीर्णोऽसि भगवन्‌ स्वेच्छोपात्तपृथग्वपुः ॥ २८ ॥



तूं निर्गुण निर्विशेष । चिन्मात्रैक चिदाकाश ।

पुरुषांमाजीं उत्तम पुरुष । वंद्य सर्वांस तूं एक ॥१६॥

तूं ब्रह्म गा निर्विकार । प्रकृतिपुरुषांहोनि पर ।

तुझा वेदशास्त्रां न कळे पार । अगोचर इंद्रियां ॥१७॥

ऐक आमुचे भाग्याची कळा । त्या तुज प्रत्यक्ष देखतों डोळां ।

मुकुटकुंडलें वनमाळा । घनसांवळा शोभतु ॥१८॥

सुंदर राजीवलोचन । पीतांबर परिधान ।

देखोनि निवताहे तनुमन । तूं जगज्जीवन जगाचा ॥१९॥

त्या तुझें दर्शन अतिगोड । देखतां पुरे जगाचें कोड ।

त्याही देहाची तुज नाहीं चाड । ऐसा निचाड तूं देवा ॥८२०॥

तरी भक्तकृपेचा कळवळा । धरिसी नानावतारमाळा ।

भक्त‍इच्छा तूं स्वलीळा । देहाचा सोहळा दाविसी ॥२१॥

भक्तकृपेनें तत्त्वतां । तूं अवतरलासी कृष्णनाथा ।

तरी माझिया प्रश्नाचा वक्ता । न प्रार्थितां जालासी ॥२२॥

जेवीं वत्सहुंकारें गाये । वोरसली धांवताहे ।

तेवीं उद्धवप्रश्नीं देव पाहें । वोळलाहे निजबोधें ॥२३॥

धन्यासी दुभतें दोनी सांजे । तेंही वत्सयोगें पाविजे ।

वत्सासी वोळली सदा सहजें । तेवीं अधोक्षजें उद्धवासी ॥२४॥

उद्धव आवडला आवडीं । त्याच्या प्रश्नाची अतिगोडी ।

बापु भाग्याची परवडी । जोडिल्या जोडी श्रीकृष्णू ॥२५॥

जें जें कांहीं उद्धव पुसतू । त्यासी अंजुळी वोडवीं श्रीकृष्णनाथू ।

आवडी त्यातें चाटूं पाहतू । भावार्था अनंतू भुलला ॥२६॥

जैशी अजातपक्ष पिलीं । त्यांसी पक्षिणी मुखीं चारा घाली ।

तैसी निजज्ञानगुह्यबोली । कृष्ण हृदयीं घाली उद्धवाचे ॥२७॥

उद्धवप्रश्नाचें उत्तर । पांच श्लोकीं शारङ्गधर ।

साधुलक्षणें विचित्र । अतिपवित्र सांगेल ॥२८॥

साधुलक्षणें अपार जाण । त्यांत उत्तमोत्तम तीस गुण ।

निवडोनियां श्रीकृष्ण । उद्धवासी आपण सांगतु ॥२९॥



श्रीभगवानुवाच ।

कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षुः सर्वदेहिनाम्‌ ।

सत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः ॥ २९ ॥



कृपेसी स्वतंत्र जन्म नाहीं । जेथ उपजे तो साधु पाहीं ।

कृपा वसे संतांच्या देही । त्यांचेनि ते पाहीं दाटुगी जगीं ॥८३०॥

कृपा त्यांचेनि महिमे आली । दया त्यांचेनि जीवें ज्याली ।

कठिणत्वाची कांटी काढिली । समूळीं उपटिली निष्ठुरता ॥३१॥

कृपा भूतमात्राच्या ठायीं । सारिखीच सर्व देहीं ।

येथतेथ हें त्या नाहीं । अवकृपा ठायीं निमाली ॥३२॥

नवल कृपाळुत्वाचें चित्त । जीवाचा जीव जीवीं स्यूत ।

दुःख हरोनि सुख देत । कृपा अद्‍भुत यापरी ॥३३॥

जेणें आपणासी होय दुःख । तें परासी न करी निःशेख ।

जेणें आपणिया होय सुख । तें करी आवश्यक प्राणिमात्रां ॥३४॥

या नांव कृपाळुता । हे पहिलें लक्षण संतां ।

दुसरें तें अद्रोहता । ऐक आतां सांगेन ॥३५॥

लोकीं हिंडतां अद्रोहता । ठावो न लभेचि सर्वथा ।

मग शरण आली साधुसंतां । सावकाशता वस्तीसी ॥३६॥

ते दयाळु शरणागता । तिंहीं प्रतिपाळिली अद्रोहता ।

भूतीं भगवंतू देखतां । द्रोहाची वार्ता निमाली ॥३७॥

व्याघ्रसर्पादि देहांसी । कदा द्वेष नुपजे त्यासी ।

जरी दे‌ऊं आलें उपद्रवासी । तरी द्वेषासी करीना ॥३८॥

देहास आलिया आपदा । तेणें झाडिकरी प्रारब्धा ।

द्वेष ये‌ऊं नेदी कदा । नातळे क्रोधा निजबोधें ॥३९॥

हे जाण पां अद्रोहता । दुसरें लक्षण तत्त्वतां ।

तितिक्षा ते ऐक आतां । सहनशीलता साधूंची ॥८४०॥

शांति परदेशी झाली होती । जेथें जाये तो दवडी परती ।

मग अतिदीन येतां काकुळती । निजधामा संतीं आणिली ॥४१॥

संतीं वाढविली अतिप्रीतीं । ते भगवंताची झाली पढियंती ।

तेणें आपुली निजसंपत्ती । शांतीच्या हातीं दिधली ॥४२॥

शांती सकळ वैभवेंसीं । अखंड असे संतांपाशीं ।

यालागी सहनशीलता तयांसी । अहर्निशीं अनिवार ॥४३॥

लागतां सकळ भूतांचा झटा । न म्हणे हा भला वोखटा ।

नाचतू निजशांतीचे चोहटा । संत गोमटा त्या नांव ॥४४॥

ऐशी जे सहनशीलता । ते तितिक्षा जाण तत्त्वतां ।

हे तिसरी लक्षणता । सत्याची सत्यता अवधारीं ॥४५॥

सत्य अल्पायुषी झालें येथें । मरे उपजे जेथींच्या तेथें ।

कोठेंही नव्हे वाढतें । तेणें संतांतें ठाकिलें ॥४६॥

सत्यासी संतांसी होतां भेटी । तंव सत्यस्वरूपीं पडली गांठी ।

सत्य संतत्वे उठी । झालें सृष्टीं चिरायु ॥४७॥

यापरी सत्य संतदृष्टीं । सत्य सारें आलें पुष्टी ।

संतबळें वाढलें सृष्टीं । सत्यें भेटी परब्रह्मीं ॥४८॥

संतांसी हो‌आवया उतरायी । सत्य लागलें त्यांचे पायीं ।

संतचरणावेगळा पाहीं । थारा नाहीं सत्यासी ॥४९॥

ऐसे सत्यास आधारभूत । ज्यांचे पाखोवा सत्य जीत ।

ज्यांचेनि बळें सत्य समर्थ । ते शुद्ध संत जाणावे ॥८५०॥

ज्यांसी सबाह्य सत्यत्वें तुष्टी । जे सत्यस्वरूपें आले पुष्टी ।

सत्ये धाली दे ढेकर दृष्टी । ज्यांची वाचा उठी सत्यत्वें ॥५१॥

या नांव जाण सत्याचें सार । हें संतांचें वसते घर ।

हे मज मान्य संत साचार । मी निरंतर त्यांपाशीं ॥५२॥

जिंहीं असत्याची वाहूनि आण । ज्यांमाजी सत्य सप्रमाण ।

जे सदा सत्यत्वें संपन्न । हें मुख्य लक्षण साधूंचें ॥५३॥

या नांव सत्यसार । संतलक्षण साचार ।

हा चौथा गुण सधर । अनवद्य अपार तें ऐका ॥५४॥

निंदा असूयादि दोष समस्त । निजात्मबोधें प्रक्षाळीत ।

अत्यंत पवित्र केलें चित्त । अनिंदित निजबोधें ॥५५॥

गुरु‌आज्ञातीर्थीं न्हाला । न्हावोनि सर्वांगीं निवाला ।

त्रिविधतापें सांडवला । पवित्र झाला मद्‌रूपें ॥५६॥

काय सांगूं त्याची पवित्रता । तीर्थें मागती चरणतीर्था ।

मीही पदरज वांछिता । इतरांची कथा कायसी ॥५७॥

कृष्ण म्हणे उद्धवा । हा अनवद्य गुण पांचवा ।

ऐक आतां सहावा । सम सर्वां समभावें ॥५८॥

निजरूपें सर्वसमता । समचि देखे सर्वां भूतां ।

निःशेष निमाली विषमता । जेवीं सैंधवता सागरीं ॥५९॥

नाना अलंकार पदार्था । सोनेंपणें विकत घेतां ।

ते ते पदार्थ न मोडितां । स्वभावतां सम सोनें ॥८६०॥

तैसे नाना आकार नाना नाम । अवघें जग दिसे विषम ।

साधूचि चिद्‌रूपें सर्व सम । न देखे विषम निजबोधे ॥६१॥

ऐशिया समसाम्यावस्थेसी । दैवें आलिया सुखदुःखांसी ।

तेहीं मुकली द्वंद्वभावासी । सहजें समरसीं निजसाम्यें ॥६२॥

सव्यें मिनल्या महानदीसी । अपसव्यें आल्या गांवरसासी ।

गंगा दोहींतेंही समरसी । गुणदोषांसीं उडवूनी ॥६३॥

तेथ पवित्र‍अपवित्रता । बोलूंचि न ये सर्वथा ।

गोडकडूपणांची वार्ता । निजांगें समता करी गंगा ॥६४॥

तैसें सुखदुःखांचें भान । साधूंसी समत्वें समान ।

सदा निजबोधें संपन्न । हे अगाध लक्षण संतांचें ॥६५॥

नटिया एकचि एकला । गायव्याघ्रांचें सोंग अवगला ।

भीतरील खेळ्या जैं वोळखिला । तैं फिटला भवभ्रमू ॥६६॥

तैशी भयाभयवार्ता । द्वैतभावें उठी सर्वथा ।

साधु उभयसाम्यें पुरता । भयनिर्भयता तो नेणे ॥६७॥

द्वंद्वसाम्यें परिपूर्ण । साधूचा हा सहावा गुण ।

ऐक सातवें लक्षण । परोपकारीपण तयाचें ॥६८॥

पत्र पुष्प छाया फळ । त्वचा काष्ठ समूळ ।

वृक्ष सर्वांगें सफळ । सर्वांसी केवळ उपकारी ॥६९॥

जो वृक्षा प्रतिपाळी । कां जो घावो घाली मूळीं ।

दोनींतें वृक्ष पुष्पीं फळीं । समानमेळीं संतुष्ट ॥८७०॥

मोडूनि फळें आलिया वृक्षें । वृक्षु एकही स्वयें न चाखे ।

तेवीं कर्मफळा जो न टेकें । तो यथासुखें परब्रह्म ॥७१॥

तैसा कायावाचामनें प्राणें । साधु वाढला उपकाराकारणें ।

आपुलें परावें म्हणों नेणे । उपकारू करणें सर्वांसी ॥७२॥

हो कां चंद्र उगवोनि अंबरीं । जेवीं जगाचें आंधारें निवारी ।

विश्वाचा ताप दूर करी । निववी निजकरीं सर्वांतें ॥७३॥

तेथ चंद्रामृत चकोरीं सेवावें । येरांसी चंद्र न म्हणे न द्यावें ।

जो जो भजे जेणें भावें । तो तो पावे तें सुख ॥७४॥

तैसेंचि जाण साधूपाशीं । जो जो श्रद्धा करी जैशी ।

त्या त्या देतसे सुखासी । होत जगासी उपकारी ॥७५॥

का‌उळे चंद्रासी हेळसिती । चकोर चंद्रामृत सेविती ।

तेवीं दुष्ट साधूतें धिक्कारिती । भावार्थी पावती निजलाभू ॥७६॥

सातव्या लक्षणाचा उभारा । सांगितलें परोपकारा ।

पुढील श्लोकीं लक्षणें अकरा । साधुनिर्धारा सांगत ॥७७॥



कामैरहतधीर्दान्तो मृदुः शुचिरकिञ्चनः ।

अनीहो मितभुक्‌ शान्तः स्थिरो मच्छरणो मुनिः ॥ ३० ॥



उर्वशी आलिया सेजेसी । कामक्षोभ नुपजे ज्यासी ।

स्वानंद भोगितां अहर्निशीं । विषयकामासी विसरला ॥७८॥

रंकू पालखिये बैसला । तो पूर्वील वाहना विसरला ।

तेवीं हा निजानंदें तृप्त झाला । काम विसरला तुच्छत्वें ॥७९॥

कांहीं अप्राप्त पावावया कामावें । साधूसी अप्राप्तता न संभवे ।

प्राप्तपदीं यथागौरवें । निजानुभवें विराजतू ॥८८०॥

खद्योता सूर्य भेटों जातां । खद्योता न देखे सविता ।

सूर्यासी न भेटवे खद्योता । तेवीं अप्राप्तता साधूसी ॥८१॥

एवं उभय परी पाहतां । कामू निमाला सर्वथा ।

हें आठवें लक्षण तत्त्वतां । अकामता साधूची ॥८२॥

सावधानें अंतर नेमितां । तेचि बाह्येंद्रियां नियामकता ।

जेवीं कां लेंकीसी शिकवण देतां । सून सर्वथा चळीं कांपे ॥८३॥

मुख्य धूर रणीं लागल्या हाता । येर कटक जिंतिलें न जुंझतां ।

कां मूळ छेदिलें असतां । शाखा समस्त छेदिल्या ॥८४॥

एवं अंतरवृत्तीचा जो नेम । तोचि बाह्येंद्रियां उपरम ।

ऐसेनिही जें निपजे कर्म । तें निर्भ्रम अहेतुक ॥८५॥

अंतर जडलें आत्मस्थितीं । बाह्य रंगलें मद्‍भक्तीं ।

तेथें जीं जीं कर्मे निपजती । तीं तीं होती ब्रह्मरूप ॥८६॥

बाह्येंद्रियें करितां नेम । अंतरीचें कर्मीं प्रकटे ब्रह्म ।

हा बाह्येंद्रियांचा नेम । आत्माराम जाणती ॥८७॥

ऐशी बाह्येंद्रिय नियामकता । हे जाणावी साधूची दांतता ।

हा नववा गुण तत्त्वतां । ऐक आतां दशमातें ॥८८॥

आकाश सर्वांसीही लागे । परी कठिण नव्हे कोणेही भागें ।

तेवीं साधु जाण सर्वांगें । मृदु लागे सर्वांसी ॥८९॥

पिंजल्या कापुसाचा गोळा । फोडूं नेणे कोणाच्या कपाळा ।

तैसाचि साधूचा जिव्हाळा । अतिकोंवळा सर्वांसी ॥८९०॥

पाहें पां जैसें गंगाजळ । गायीव्याघ्रांसी करी शीतळ ।

तैसाचि साधुही केवळ । मृदु मंजुळ सर्वांसी ॥९१॥

साधूची अतिमृदुता । या नांव जाण सर्वथा ।

हे दशमलक्षणयोग्यता । ऐक आतां अकरावें ॥ ९२ ॥

साधूंची जे शुचिष्मंतता । ते भगवद्‍भजनेंचि तत्त्वतां ।

व्रततपदानादितीर्था । शुचिष्मंतता त्यांचेनी ॥९३॥

परदारा आणि परधन । सर्वथा नातळे ज्याचें मन ।

गंगादि तीर्थे त्यांचे जाण । चरणस्पर्शन वांछिती ॥९४॥

स्वदारास्वधन सलोभता । अवश्य जाणें अधःपाता ।

द्रव्यदारानिरपेक्षता । शुचिष्मंतता साधूची ॥९५॥

ऐशी असोनि शुचिष्मंतता । तो निंदीना व्रततपादितीर्था ।

ते ते विधीतें आचरितां । सदाचारता अतिश्रोत्री ॥९६॥

पडलिया मगरमिठी । ते न सोडी प्राणसंकटी ।

सांपडे तें सगळेंचि घोटी । तैशी पडली मिठी जीवब्रह्मा ॥९७॥

हें पुढेंसूनि परब्रह्म । आश्रमधर्मादि स्वकर्म ।

आचरोनि दावी उत्तमोत्तम । कर्मी ब्रह्मप्रतीती ॥९८॥

कर्म करितो लोक म्हणती । तो वर्तताहे ब्रह्मस्थितीं ।

हें ज्याचें तो जाणे निश्चितीं । लोकां प्रतीती कळेना ॥९९॥

कुलाल भांडें करूनि उतरी । चक्र भोंवे पूर्विला भंवरी ।

तैसा साधू पूर्वसंस्कारी । स्वकर्मे करी वृत्तिशून्य ॥९००॥

हें साधुलक्षण अत्यंत थोर । ऐकतां सुगम करितां दुर्धर ।

हे अकरावें अतिपवित्र । ऐक विचित्र तें बारावें ॥१॥

साधूची अपरिग्रहता । परिग्रहो नातळे चित्ता ।

देहगेहें निःसंगता । अकिंचनता त्यासी नांव ॥२॥

स्फटिकु काजळीं दिसे काळा । आरक्तीं आरक्तकीळा ।

नीळवणीं भासे । निळा । तरी तो वेगळा शुद्धत्वें ॥३॥

स्फटिक जपाकुसुमीं ठेविला । पाहतां दिसे तांबडा झाला ।

परी तो अलिप्तपणें संचला । नाहीं माखला तेणें रंगें ॥४॥

तैसा साधु परिग्रहामाजी वसे । परिग्रही झालाही दिसे ।

परी जागृतिस्वप्नसुषुप्तिवषें । परिग्रहो न स्पर्शे निजबोधें ॥५॥

परीस सर्व धातूंसी खेंव देतां । मिळणीं सोनें करी तत्त्वतां ।

तो सुवर्णावांचूनि सर्वथा । आणिका पदार्था नातळे ॥६॥

तैसा साधू म्हणे जें जें माझें । तें तें त्यासी नाठवे दुजें ।

ऐक्यभावाचीं नाचवी भोजें । अधोक्षजें अंकितु ॥७॥

चिन्मात्री जडलें मन । विश्व जाहलें चैतन्यघन ।

बुडालें परिग्रहाचें भान । अकिंचनपण या नांव ॥८॥

सकळ सांडूनि वना गेला । वनीं वनिता चिंतू लागला ।

तो त्यागचि बाधकत्वा आला । उलथोन पडिला परिग्रहीं ॥९॥

उंडणी भिंती चढों लाहे । चढते कष्ट व्यर्थ पाहे ।

ते पूर्विल्यापरीस तळीं जाये । उलंडूनि ठाये अतिदुःखी ॥९१०॥

तैशी मुंगी नव्हे पाहें । उंडणी घे‌ऊनि वृक्षावरी जाये ।

सत्संगती मूर्ख उद्धरों लाहे । परी ते उपाये न करिती ॥११॥

मुंगी लहान उंडणी थोर । ते तिचा करूं शके उद्धार ।

तैसे अकिंचन जे नर । ते करिती उद्धार सकळांचा ॥१२॥

असो मूर्खांची जे त्यागिती गती । ते अत्यंतबाधें बाधका होती ।

जंव धरिली नाहीं सत्संगती । तंव त्यागस्थिती कळेना ॥१३॥

प्रपंच सांडूनी वना गेला । तो देहप्रपंचें दृढ अडकला ।

देही देहो जेणें मिथ्या केला । तो सत्य झाला अकिंचन ॥१४॥

मूर्खासी त्याग तो झाला बाधू । परिग्रहीं असोनि मुक्त साधू ।

सबाह्य त्यागें अतिशुद्धु । शुकनारदू तिहीं लोकीं ॥१५॥

ते दोघेही लागती जनकाच्या पायीं । तो राज्य करितांही विदेही ।

त्यासी मीही मानीतसें पाहीं । अभिनव नवा‌ई साधूची ॥१६॥

या नांव मुख्य अकिंचनता । तुज म्यां सांगीतली तत्त्वतां ।

हे बारावी लक्षणता । ऐक आतां अनीहा ॥१७॥

अनीहा झाली बापुडी । जेथ जाय तो दूर दवडी ।

कोणी राहों नेदी अर्धघडी । अति चरफडी निराश्रयें ॥१८॥

अनीहा हिंडता लोकीं तिहीं । तिळभरी ठावो बसावया नाहीं ।

ईहा वैरिणी लागली पाहीं । ठायींच्या ठायीं दंडवी ॥१९॥

कोणी येवों नेदी दाराकडे । अतिदीन जाली बापुडें ।

धाया मोकलोनि रडे । गार्‍हाणें संतांपुढें देवों आली ॥९२०॥

ते कृपाळू दयामेळें । निजकरें पुसोनि डोळे ।

प्रतिपाळिली स्वहितकाळें । संतबळें वाढली ॥२१॥

त्यापूर्वील वैर स्मरोनियां । ईहा वैरिणी साधावया ।

संतांसी पुसोनि उपाया । तिच्या अपाया प्रवर्तली ॥२२॥

ईहेसी नाना चेष्टीं चेष्टवितां । अहं आणि जाण ममता ।

कामें अंगीं घातली तत्त्वतां । कामकांता ते झाली ॥२३॥

ईहा कामबळें वाढली थोर । व्यापूनि राहिली घरोघर ।

तिसीं साधावया वैर । अनीहा सत्वर चालिली ॥२४॥

असंगशस्त्र मागोनि संतां । ईहेच्या करावया घाता ।

आधीं मारूं धांवे अहंममता । दोघें धाकता निमालीं ॥२५॥

अनीहा पाठीं लागल्या जाण । अहंममतेसी म्हातारपण ।

थरथरां कांपोनि प्राण । घायेंवीण सांडिला ॥२६॥

अनीहा देखोनि दिठीं । काम पळे बारा वाटीं ।

संकल्पाचे शेवटिले गोटीं । उठा‌उठी पाडिला ॥२७॥

कामू पडतां रणांगणीं । क्रोधादि शूर पडिले रणीं ।

ईहेचा कैवारी नुरेच कोणी । एकेक शोधूनी मारिले ॥२८॥

एवं अनीहेसमोर । राही ऐसा नाहीं वीर ।

मारूनि अवघ्यांचा केला चूर । क्रिया करणार कोणी नाहीं ॥२९॥

काम निमाल्या सर्वथा । ईहा रांडवली वस्तुतां ।

मुख न दावीच संतां । अधोगमनता पळाली ॥९३०॥

यालागीं ईहेसवें जो लागला । तो जाणावा अधोगती गेला ।

अनीहेचा जो अंकित झाला । तो आवडला गोविंदा ॥३१॥

म्हणसी अनीहा ते कोण । काय ते ईहेचें लक्षण ।

ऐक सांगेन संपूर्ण । जेणें बाणे खूण जिव्हारीं ॥३२॥

काम्यकर्मादि क्रियाजाळ । तेचि ईहा जाणावी अतिचपळ ।

अंतरीं जे सुनिश्चळ । तेचि केवळ अनीहा ॥३३॥

अंतरीं कामाची वार्ता । नुपजे कर्माची कर्मावस्था ।

अणुभरी न रिघे उद्वेगता । अनीहा तत्त्वतां ते जाण ॥३४॥

ऐशी अनीहा असे ज्यासी । देवो आज्ञाधारकू त्यापाशीं ।

ते अनीहा संतांची दासी । अहर्निशीं जीवेंभावें ॥३५॥

हे अनीहा अतिगौरवें । साधुलक्षण तेरावें ।

मितभोजन तें चौदावें । लक्षण वैभवें अवधारीं ॥३६॥

न कोंडे रसनेचिया चाडा । न पडे क्षुधेच्या पांगडा ।

आवडीनावडीचा उपाडा । करूनि निधडा भोजनीं ॥३७॥

प्राणु आकांक्षी अन्नातें । जठराग्नि भक्षी त्यातें ।

उभयसाक्षी मी येथें । जाणोनि निरुते रस सेवी ॥३८॥

जें जें आलें भोजनासी । दृष्टीनें त्याचे दोष निरसी ।

अतिपवित्र करूनि त्यासी । निजसमरसीं सेवितू ॥३९॥

न देखे भोग्य पदार्था । नाठवे मी एक भोक्ता ।

ग्रासीं समरसीं अच्युता । भोगूनि अभोक्ता मितभोजी ॥९४०॥

अग्नि आधीं आपणया‌ऐसें करी । मग त्या आहारातें अंगीकारी ।

साधु आधीं द्वैतातें निवारी । मग स्वीकारी आहारातें ॥४१॥

याचि नांव मितभोजन । साधूचे आहाराचें लक्षण ।

युक्तीवीण अल्प भोजन । तें पथ्य जाण रोगियाचें ॥४२॥

ग्रासोग्रासीं ब्रह्मार्पण । त्या नांव परिमित भोजन ।

हें चौदावें लक्षण । साधूचें जाण उद्धवा ॥४३॥

समळजळसंभारी । सरितामेळू मिळे सागरीं ।

तो डहुळेना तिळभरी । निर्विकारी निर्मळू ॥४४॥

तैशा आलिया नाना ऊर्मी । ज्यांसी गजबजु नाहीं मनोधर्मी ।

शांति संतांचि पराक्रमी । उपक्रमी निजशक्ती ॥४५॥

जेवीं कां नागवेलीची वेली । आधारवीण न वचे वेंगली ।

तैसी संतबळें शांती वाढली । मंडपा चढली चिन्मात्र ॥४६॥

झांकळोनि दश दिशांसी । आभाळ दाटल्या आकाशीं ।

गगन अविकारी त्या दोषासी । आभाळासी नातळे ॥४७॥

शीत उष्ण पर्जन्यधारा । अंगीं न लगती अंबरा ।

तेवीं साधूचा उभारा । द्वंद्वसंभारा निर्द्वंद्व ॥४८॥

तैशा उंच नीच नाना अवस्था । निबिड दाटल्या मोहममता ।

क्षोभु नुपजे ज्याच्या चित्ता । त्या नांव तत्त्वतां निजशांती ॥४९॥

संतांचेनि शांति गहन । शांतीचेनि संत पावन ।

हें अनन्य निजलक्षण । पंधरावा गुण संतांचा ॥९५०॥

जैं मीपणें नव्हतें जन्मनाम । तैंच पूर्वजांचें निजधाम ।

आपुली मिरासी जे उत्तम । तेथ मनोधर्म स्थिरु ज्याचा ॥५१॥

मज जन्मचि नाहीं झालें । मरण म्यां नाहीं देखिलें ।

ऐसें मन मूळीं स्थिरावलें । स्थिरता बोलिलें या नांव ॥५२॥

चहूं आश्रमांहूनि उत्तम । आपुला जो निजाश्रम ।

तेथें स्थिरावोनि मनोधर्म । वर्णाश्रम चालवी ॥५३॥

चहूं वर्णांमाजीं पवित्रता । जेणें ब्राह्मणांची ब्राह्मणता ।

तेथें स्थिराविलें जेणें चित्ता । जाण स्थिरता ती नांव ॥५४॥

तिहीं लोकीं स्थिरता । मरों टेंकली सर्वथा ।

कोणी नाहीं प्रतिपाळिता । हातीं धरिता न देखे ॥५५॥

दारीं राहों नेदी कोणी । कोण दे‌ईल पथ्यपाणी ।

अवघी टाकिली निरंजनीं । ते सज्जनीं प्रतिपाळिली ॥५६॥

स्थिरता वाढली संतबळें । जिणोंनि वर्णाश्रमादि टवाळें ।

भेदोनि अकारादिवर्णपटळें । एके वेळे वाढली ॥५७॥

स्वस्वरूपीं सायुज्यता । पावोनि स्थिरावली स्थिरता ।

तेथ वाट मोकळी संतां । स्वभावतां त्यां केली ॥५८॥

तेथ स्वस्वरूपें स्वकर्म । स्वस्वरूपें वर्णाश्रम ।

स्वस्वरूपें स्वधर्म । स्थिरतासंभ्रम या नांव ॥५९॥

ऐसी स्वधर्मकर्मीं अवस्था । ती नांव उत्तम स्थिरता ।

हे सोळावी लक्षणता । मच्छरणता ते ऐक ॥९६०॥

सरिता सागरा शरण आली । ते समरसोनि सिंधू झाली ।

तैसी शरण जे वृत्ति मज आली । ते पावली दशा माझी ॥६१॥

लवण जीवना आलें शरण । तें तत्काळ जाहलें जीवन ।

तैसा अनन्य मज जो शरण । तो मीचि जाण हो‌ऊनि ठाके ॥६२॥

मज रिघोनियां शरण । जो वांछी महिमा सन्मान ।

तो गुळांतील पाषाण । केवळ जाण गुळदगडू ॥६३॥

जो कां गुळें माखिला दगडू । तो पाहतां दिसे वरिवरी गोडू ।

शेखीं परिपाकीं निवाडू । अतिजडू कठिणत्वें ॥६४॥

तैसें वरिवरी दावी माझें भजन । हृदयीं विषय‍अभिलाष ।

तो नव्हे माझा अनन्यशरण । अतिदूषण लोभाचें ॥६५॥

सर्वांगीं सुंदर सुरेख । जिच्या नाकावरी पांढरें टीक ।

तिसी वरीना साधु लोक । तैसा विषयलोभु देख मद्‍भजनीं ॥६६॥

रांडवा केलें काजळकुंकूं । देखोनि जग लागे थुंकूं ।

तैसा विषयांचा अभिलाखू । जेवीं वोकिला वोकू अतिनिंद्य ॥६७॥

त्रैलोक्यसाम्राज्यवैभव जाण । जो थुंकोनि रिघाला मज शरण ।

तो समरसें मीचि जाण । मानापमान त्या कैंचा ॥६८॥

या नांव मच्छरण । हें सतरावें लक्षण ।

उद्धवा जाण संपूर्ण । मननगुण तो ऐक ॥६९॥

श्रुतिगुरुवाक्यनिरूपण । ऐकतां अद्वैतश्रवण ।

युक्तिप्रयुक्तीं पर्यालोचन । मनन गुण त्या नांव ॥९७०॥

अग्निकापुरां भेटी होतां । तो अग्नीचि होय वस्तुतां ।

तेवीं माझे स्वरूपीं मन ठेवितां । मन चित्स्वरूपता पावलें ॥७१॥

मन चिदंशें असे जाण । तें चिन्मात्र जाहलें करितां मनन ।

जेवीं जीवनीं जन्मलें लवण । तें होय जीवन निजमिळणीं ॥७२॥

असो मननाचेनि लवलाहें । मन जेथवरी जावों पाहे ।

तेथवरी तया मीचि आहें । न वचतां राहें तेथही मी ॥७३॥

दीप जे‌उता जा‌ऊं बैसे । ते‌उता प्रकाशचि तया असे ।

कोठेंही न वचोनि ठायीं वसे । तेथेंही वसे प्रकाशू ॥७४॥

तैसें माझें करितां मनन । मद्‌रूपचि जाहलें मन ।

मग करितां गमनागमन । मद्‌रूपता जाण मोडेना ॥७५॥

एवं माझें स्वरूप जें केवळ । तेथें मद्‌रूपें मन निश्चळ ।

ध्रुवाचे परी अचंचळ । मननशीळ त्या नांव ॥७६॥

मुनि या पदाचें व्याख्यान । मननशीलता जाण ।

हें अठारावें लक्षण । तें हें निरूपण सांगितलें ॥७७॥

अत्यंत गोड निरूपण । पुढिले श्लोकीं दशलक्षण ।

तें ऐकावया उद्धव सावधान । सर्वांगीं कान हो‌ऊनि ठेला ॥७८॥



अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्‍गुणः ।

अमानी मानदः कल्पो मैत्रः कारुणिकः कविः ॥ ३१ ॥



जंववरी वृत्तिशून्य नव्हे मन । तंववरी विश्वासेना विचक्षण ।

वृत्तिरूपें सिंतरील मन । यालागीं सावधान निजबोधें ॥७९॥

हां हो दुर्वासा‌ऐसा सज्ञान । त्यासी क्षणक्षणा क्षोभवी मन ।

न विचारितां गुणागुण । शाप दारुण देवों धांवे ॥९८०॥

दुर्गंधा जन्मली मत्स्याचे पोटीं । पराशर नाडला तीसाठीं ।

नारद कौतुक पाहतां दिठी । केला गंगातटीं नारदी ॥८१॥

आपुली कन्या देखोनि गोमटी । मनक्षोभें भोगावया उठी ।

ब्रह्मा धांवे सरस्वतीपाठीं । जो कां सृष्टिपितामहो ॥८२॥

या मना‌ऐसें नाडक । जगामाजीं नाहीं आणिक ।

छळछद्में नाडी ज्ञाते लोक । साधु घातक मनाचे ॥८३॥

म्हणाल मनेंवीण भोग घडे । तरी वृत्तीसी क्षोभु कां पां चढे ।

हे बोल बोलती ते सज्ञान वेडे । साधूसी नावडे हे गोष्टी ॥८४॥

अधिष्ठूनि सत्त्वगुण । सूक्ष्मरूपें वृत्ति जाण ।

ते क्षोभवूनियां मन । मी मुक्त म्हणोन विषयी करी ॥८५॥

मुक्ताभिमानें विषयासक्ती । हेचि मनक्षोभाची प्राप्ती ।

वृत्ति असोनियां मुक्ती । साधु न मानिती सर्वथा ॥८६॥

अतिनाटकी नाटक मन । मुक्तत्वें धरी अभिमान ।

त्याचें करावया निर्दळण । साधु सावधान निजबोधें ॥८७॥

मुखीं धरिल्या कृष्णसर्पासी । ढिलें करितां तो तत्काळ ग्रासी ।

मरे तंववरी आंवळावें त्यासी । तेवीं मनासी निर्दाळिती ॥८८॥

मन निर्दाळावे सावधानता । बोलिली ते हे साधुलक्षणता ।

हा एकुणिसावा गुण सर्वथा । ऐक आतां विसावा ॥८९॥

वर्षाकाळीं जळबळें सरिता । आल्या समुद्र नुचंबळे श्लाघ्यता ।

उष्णकाळीं त्या न येतां । क्षोभोनि सर्वथा आटेना ॥९९०॥

तैसें जाहलिया समृद्धिधन । साधूचें उल्हासेना मन ।

सकळ जा‌ऊनि जाल्या निर्धन । दीनवदन हों नेणें ॥९१॥

दिवसराती येतांजातां । प्रकाशें पालटेना सविता ।

तेवीं आल्यागेल्या नाना अवस्था । गंभीरता अक्षोभ्य ॥९२॥

कडकडीत विजेचे कल्लोळ । तेणें गगनासी नव्हे खळबळ ।

तैसा नाना ऊर्मींमाजीं निश्चळ । गांभीर्य केवळ त्या नांव ॥९३॥

हे संताची गंभीरता । विसांवा जीवशिवांसी तत्त्वतां ।

हे विसावी संताची अवस्था । धृतीची व्यवस्था अवधारीं ॥९४॥

मनबुद्ध्‍यादि इंद्रियें प्राण । निजधैर्यें धरोनि आपण ।

नित्य केलिया आत्मप्रवण । परतोनि जाण येवों नेदी ॥९५॥

स्वयंवरीं जिणोनि अरिरायासी । बळें आणिलें नोवरीसी ।

तो जा‌ऊं नेदी आणिकापाशीं । तेवीं वृत्तीसी निजधैर्य ॥९६॥

वागुरें बांधिल्या मृगासी । पारधी जा‌ऊं नेदी त्या वनासी ।

तेवीं धैर्यें आकळूनि मनासी । देहापाशीं ये‌ऊं नेदी ॥९७॥

देहासी नाना भोगसमृद्धी । वावूनियां गजस्कंधीं ।

ऐसें सुख होतां त्रिशुद्धी । मनासी देहबुद्धी धरूं नेदी ॥९८॥

प्रळयकाळाच्या कडकडाटीं । महाभूतां होतां आटाटी ।

तरी मनासी देहाची भेटी । धैर्यें जगजेठी होंचि नेदी ॥९९॥

तेथ काळाचेनि हटतटें । वृत्ति परब्रह्माचिये वाटे ।

लावूनियां नेटेंपाटें । चिन्मात्रपेठे विकिली ॥१०००॥

तेथ स्वानंदाचा ग्राहकु । तत्काळ भेटला नेटकु ।

त्यासी जीवेंसहित विवेकु । घालूनि आंखू संवसाटी केली ॥१॥

या नांव धृतीचें लक्षण । हा एकविसावा साधूचा गुण ।

आतां जिंतले जे षड्गुण । तेंही लक्षण अवधारीं ॥२॥

स्वानंदें तृप्त जाला । यालागीं क्षुधेसी मुकला ।

जगाचे जीवनीं निवाला । तृषा विसरला निःशेष ॥३॥

भोगितां निजात्मसुख । विसरला शोकदुःख ।

चिन्मात्रज्ञानें निष्टंक । त्यासंमुख मोहो न ये ॥४॥

तिहीं अवस्थांबाहिरा । वसिन्नला निजबोधवोंवरा ।

तेथें जरा जाली अतिजर्जरा । कांपत थरथरां पळाली ॥५॥

मिथ्या जाहलें कार्यकारण । देहाचें देहपणें न देखे भान ।

तंव मरणासीचि आलें मरण । काळाचें प्राशन तेणें केलें ॥६॥

यापरी गा हे षड्गुण । अनायासें जिंतोन ।

सुखें वर्तती साधुजन । हें लक्षण बाविसावें ॥७॥

आपुला स्वामी देखे सर्वां भूतीं । तेथें मान इच्छावा कवणाप्रती ।

मानाभिमान सांडिले निश्चितीं । अतिनम्र वृत्तीं वर्तणें ॥८॥

आधीं देहीं धरावा अभिमान । मग इच्छावा अतिसन्मान ।

तंव देहाचें खुंटलें भान । मानाभिमान बुडाले ॥९॥

या नांव गा अमानिता । हे तेविसावी लक्षंणता ।

साधु सन्मानाचा दाता । तेही कथा अवधारीं ॥१०१०॥

ब्रह्मादि मशकवरी । सर्वांतें वंदी शिरीं ।

एकनिष्ठता चराचरीं । बुद्धी दुसरी जाणेना ॥११॥

सर्व भूतीं स्वामी देखे । लोटांगणें घाली हरिखें ।

सुर नर खर हे नोळखे । अतिसंतोखें वंदित ॥१२॥

नाना अलंकार घडिले गुणें । सोनें सोनेपणा नव्हेच उणें ।

तेवीं नामरूपांचे विंदाणें । पालटु मनें घे‌ऊं नेणे ॥१३॥

साकरेची निंबोळी केली । परी ते कडूपणा नाहीं आली ।

तेवीं सूकरादि योनी जरी जाली । तरी नाहीं भंगली चित्सत्ता ॥१४॥

सागरीं नाना परींचे विक्राळ । जरी उठिले अनंत कल्लोळ ।

ते जेवीं गा केवळ जळ । तेवीं वस्तु सकळ भूतमात्रीं ॥१५॥

यापरी सकळ भूतां । साधु सन्मानातें देता ।

हे चोविसावी लक्षणता । परबोधकता ते ऐक ॥१६॥

जैसा भावो जैशी श्रद्धा । तैसतैशा करूं जाणे बोधा ।

ज्ञान पावोनि नव्हे मेधा । स्वरूपश्रद्धा प्रबोधी ॥१७॥

एक ज्ञान पावोनि जाहला पिसा । पडिला अव्यवस्थ ठसा ।

नोळखेचि सच्छिष्याची दशा । योग्य उपदेशा तो नव्हे ॥१८॥

एक ज्ञान‌आश्चर्यें कोंदला । विस्मयें तटस्थ हो‌ऊनि ठेला ।

काष्ठलोष्टांचेपरी पडला । नाहीं उरला उपदेश ॥१९॥

एक ज्ञान पावोनि अतिकृपण । जीव गेलिया न बोले जाण ।

भेणेंभेणें धरोनि मौन । न बोले वचन सर्वथा ॥१०२०॥

ज्यासी धनकोडी जोडी जाहली । ते पुरूनि वरी दगड घाली ।

दान न देतां वृथा गेली । संपत्ति केली भूमिसवती ॥२१॥

तैसें कष्टीं जोडूनि निजज्ञान । सत्पात्रीं न करीच दान ।

हें ज्ञात्याचें कृपणलक्षण । वंचकपण स्वभावें ॥२२॥

एक ज्ञान पावोनि सांगों जाये । उपदेशीं शिष्या बोधू नोहे ।

तें ज्ञान अबीज जाहलें पाहें । अंकुरां न लाहे सत्क्षेत्रीं ॥२३॥

सधन शिष्य करावया जाण । स्वयें प्रयत्‍न करी पूर्ण ।

आमुची दीक्षा अनुभव गहन । यापरी ज्ञान विकरां घाली ॥२४॥

जैसेनि प्रलोभे त्याचें मन । तैसें निरूपी निरूपण ।

अर्थस्वार्थें उपदेश पूर्ण । धनलोभें ज्ञान निर्वीर्य होये ॥२५॥

पेंवीं रिघालिया पाणी । त्या धान्याची नव्हे पेरणी ।

तेवीं धनलोभ रिघालिया ज्ञानीं । उपदेशें कोणी सुखी नव्हे ॥२६॥

शिष्य बोधेंवीण झुरे अंतरीं । गुरु गुरुपणें गुरगुरी ।

ते बोधकता नव्हे खरी । घरच्या घरीं चुकामुकी ॥२७॥

शब्दज्ञानें पारंगत । जो ब्रह्मानंदें सदा डुल्लत ।

शिष्यप्रबोधनीं समर्थ । तो मूर्तिमंत स्वरूप माझें ॥२८॥

हो कां मी जैसा अवतारधारी । तैसाचि तोही अवतारी ।

चिद्रत्‍नाच्या अलंकारी । अलंकारी कुसरीं सच्छिष्यां ॥२९॥

तो मी या शब्दकुसरीं । नांवाचीं अंतरें बाहेरीं ।

आंतुवटें निजनिर्धारीं । एके घरीं नांदत ॥१०३०॥

एकचि बहुतांतें उपदेशी । एकाची प्राप्ती सुटंक कैशी ।

एकें अज्ञानें जैशीं तैशीं । हा बोलू कोणासी म्हणाल ॥३१॥

कृषीवल पेरणी करी । भूमिपाडें पिकती घुमरी ।

अंकुरेना क्षितितळीं उखरीं । तें बीज निर्धारीं अतिशुद्ध ॥३२॥

भूमिचि सखर-निखर । बीज पावन गा साचार ।

भाविकीं उपदेशा विस्तर । विकल्पी नर सुनाट ॥३३॥

जो जैसा देखे अर्थ । तोचि बोधूनि करी परमार्थ ।

ऐसा परबोधनीं समर्थ । गुण विख्यात पंचविसावा ॥३४॥

साधुची मैत्री चोखट । वोळखी सर्वांसी जुनाट ।

सर्वांचा सखा श्रेष्ठ । सर्वांसी सकट सारिखा ॥३५॥

सुहृद सर्वांचा सोयरा । सर्वांचा जिवलगु खरा ।

हो‌ऊनि सर्वांहीबाहिरा । मित्राचारा चालवी ॥३६॥

सांगतां आपुली गुह्य गोष्टी । अळोंचावया वेगळा नुठी ।

आप्तभावें देखे सृष्टी । अवंचक पोटीं सर्वांसी ॥३७॥

क्षीरनीरांची मैत्री जैशी । भेद नाहीं मिळणीपाशीं ।

साधू सर्व जीव समरसी । अभेदभावेंसीं मित्रत्वें ॥३८॥

परम मैत्रीचा भावो देख । दुःख हिरोनि द्यावें सुख ।

साधू जीवांचें निरसोनि दुःख । परम सुख देतसे ॥३९॥

नवल मैत्रींचें महिमान । सखा सर्वांचा पुरातन ।

सर्वांसी नीच नवें सौजन्य । अवंचकपण सर्वदा ॥१०४०॥

बंधूहूनि मित्र अधिकु । पुत्राहूनि विश्वासिकु ।

तो मित्र जैं जाहला वंचकु । तैं केवळ ठकु तो जाणावां ॥४१॥

मनें धनें कर्तव्यता । ज्याची अनन्य अवंचकता ।

त्या नांव परम मित्रता । हे खूण तत्त्वतां जाणावी ॥४२॥

समूळ मैत्रीचें निरूपण । विशद सांगितलें जाण ।

हें सव्विसावें साधुलक्षण । कारुण्यपण तें ऐका ॥४३॥

प्रत्युपकार न वांछितां । मी कारुणिक हे नाहीं अहंता ।

ऐसेनि दीनदुःख निवारितां । कारुण्य सर्वथा त्या नांव ॥४४॥

रसपूजा धरोनि पोटीं । वैद्य वोखदांच्या सोडी गांठी ।

कां संभावना सूनि दिठी । सांगे गोठी पुराणिक ॥४५॥

ऐसी वर्तणूक सर्वथा । ते लागली विषयस्वार्था ।

साधूची नव्हे तैशी कथा । नैराश्यता दयाळू ॥४६॥

दयार्णवें द्रवली दृष्टी । तनु मन धन वेंचूनि गांठी ।

अनाथावरी करुणा मोठी । उद्धरी संकटीं दीनातें ॥४७॥

जैसा कळवळा निजस्वार्था । त्याहून अधिक अनाथभूतां ।

तिये नांव परम कारुणिकता । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥४८॥

हें सत्ताविसावें लक्षण । साधूचें जाण संपूर्ण ।

कविपदाचें व्याख्यान । सावधान अवधारीं ॥४९॥

वेदशास्त्रांचा मथितार्थ । जाला करतळामळकवत ।

तैसाच ब्रह्मानंदें डुल्लत । कवि निश्चित या नांव ॥१०५०॥

उपनिषदांचा मथितार्थ । ज्याच्या मुखाची वास पहात ।

परोक्षापरोक्ष ज्याचेनि सत्य । कवि विख्यात त्या नांव ॥५१॥

कवि या पदाचे व्याख्यानें । झालीं अठ्ठावीस लक्षणें ।

उरलीं दोनी अतिगहनें । तें दों श्लोकीं श्रीकृष्णें आदरिलें सांगों ॥५२॥



आज्ञायैवं गुणान्‌ दोषान्‌ मयादिष्टानपि स्वकान्‌ ।

धर्मान्‌ सन्त्यज्य यः सर्वान्‌ मां भजेत स तु सत्तमः ॥ ३२ ॥



प्रपंचनगरासभोंवतीं । कर्मनदीची महाख्याती ।

तिचेनि जळें जीव वर्तती । उत्पत्तिस्थिति अरतीरीं ॥५३॥

ते नदीचेनि जीवनमेळें । कर्मासी येती कर्मफळें ।

स्वर्गनरकादि सोहळे । तेणें जळबळें भोगिती ॥५४॥

प्रपंचनगरींहूनि निघतां । वेगें परमार्थासी येतां ।

जो तो कर्मनदी‌आंतौता । बुडे सर्वथा निर्बुजला ॥५५॥

एक तरलों ऐसें ज्ञाते म्हणती । तेही कर्मीं कर्मगुचकिया खाती ।

स्वयें बुडोनि आणिकां बुडविती । तरलों म्हणती तोंडाळ ॥५६॥

ऐसे बुडाले नेणों किती । बुडतां शिकवण तेचि देती ।

कर्मचि उपावो तरणोपायप्राप्ती । म्हणोनि बुडविती सर्वांतें ॥५७॥

’न कर्मणा’ हें वेदवचन । कर्मे नव्हे ब्रह्मज्ञान ।

तें न मानिती कर्मठ जन । त्यांसी कर्माभिमान कर्माचा ॥५८॥

कर्म देहाचे माथां पूर्ण । तो न सांडितां देहाभिमान ।

कर्माचा त्याग नव्हे जाण । कर्मबंधन देहबुद्धी ॥५९॥

एक अरतीरीं असती नष्ट । तरलों म्हणती अकर्मनिष्ठ ।

स्वकर्मत्यागी कर्मभ्रष्ट । जाण पापिष्ठ पाषांडी ॥१०६०॥

ये कर्मनदीतें तरला । ऐसा न देखों दादुला ।

बुडाल्या धुराचि मुदला । पाडु केतुला इतरांचा ॥६१॥

ये कर्मनदीची उत्पत्ती । मजचिपासोनि निश्चितीं ।

तेही सांगेन तुजप्रती । यथानिगुती निजबोधें ॥६२॥

’आज्ञायैवं’ हें मूळींचें मूळ । श्लोकींचें प्रथम पद केवळ ।

येणेंचि कर्मनदी झाली स्थूळ । करूनि विवळ सांगत ॥६३॥

मदाज्ञा मेघगंभीरा । निःश्वसितपवनद्वारा ।

चतुर्वेदविधीच्या धारा । अति‌अनिवारा वर्षले ॥६४॥

तेणें कर्मनदी‌आंतौतें । अनिवार उलथलें भरतें ।

पूर दाटला जेथींचा तेथें । उतार कोणातें कळेना ॥६५॥

तेथ गुणदोषांचा वळसा । विधिनिषेधांचा धारसा ।

कर्माकर्मांचा आवर्तं कैसा । सबाह्य सरिसा भंवतसे ॥६६॥

संकल्पविकल्पांचे हुडे । नदी दाटली चहूंकडे ।

तरों जाय तो गुंतोनि बुडे । पा‌ऊल पुढें न घालवे ॥६७॥

प्रत्यवायाची मगरमिठी । पडल्या सगळेंचि घाली पोटीं ।

उगळोनि न सोडी संकटी । ने उठा‌उठीं अधोगती ॥६८॥

अंगविकळतेचे मासे । तळपताती घ्यावया आविसें ।

कर्मठतेचे कमठ कैसे । खडक तैसे निबर ॥६९॥

काळविक्षेपसर्पासी । एक सांपडले विलास‌आळशीं ।

विकल उच्चार चोंढियेसी । एक व्यग्रतेसीं बुडाले ॥१०७०॥

एक तरावयाच्या आशा । पडिले कर्माच्या धारसां ।

ते विधिनिषेधवळसां । पडिले सहसा नुगंडती ॥७१॥

एक स्वकर्मधारीं । पडोनि वाहावले दूरी ।

ते सत्यलोकमगरीं । आपुल्या विवरीं सूदले ॥७२॥

एकां न वचवेचि परतटीं । माझारींचि फळें गोमटीं ।

देखोनि धांविन्नले अव्हाटीं । ते स्वर्गसंकटीं गुंतले ॥७३॥

आम्ही तरों युक्तीबळें । म्हणोनि रिघाले एके वेळे ।

ते अहंकारखळाळें । महातिमिंगिळें गिळिले ॥७४॥

एकीं वेदत्रयाची पेटी । दीक्षेची दोरी बांधली पोटीं ।

ते स्वर्गांगनाकुचकपाटीं । गुंतोनि शेवटीं बुडाले ॥७५॥

मंत्रतंत्रादिदीक्षितें । गुंतोनि बुडालीं जेथींच्या तेथें ।

कर्मनदीच्या परपारातें । कोणी पावतें दिसेना ॥७६॥

विरळा कोणी‌एक सभाग्य येथें । हे सकळ उपाय सांडूनि परते ।

जो अनन्य प्रीतीं भजे मातें । कर्मनदी त्यातें कोरडी ॥७७॥

माझे भक्तीचें तारूं नातुडे । जंव सप्रेमाचें शीड न चढे ।

तंव तरणोपाय बापुडे । वृथा कां वेडे शिणताती ॥७८॥

धरूनि अनन्यभक्तीचा मार्गु । करूनि सर्वधर्मकर्मत्यागु ।

हा तरणोपाय चांगु । येरु तो व्यंगु अधःपाती ॥७९॥

नेणोनि स्वधर्मकर्मांतें । कां नास्तिक्य मानूनि चित्तें ।

किंवा धरोनियां आळसातें । त्यागी कर्मातें तैसा नव्हे ॥१०८०॥

अथवा शरीरक्लेशाभेण । किंवा सर्वथा उबगोन ।

कां धरोनि ज्ञानाभिमान । स्वकर्म जाण सांडीना ॥८१॥

माझी वेदरूप आज्ञा शुद्ध । ते वेदविवंचना विशद ।

स्वधर्मकर्मांचे कर्मवाद । अति‌अविरुद्ध जाणता ॥८२॥

स्वधर्माचा उत्तम गुण । प्रत्यवायें अधःपतन ।

या दोहींतें जाणोन । मद्‍भक्तीसी प्राण विकिला ॥८३॥

विसरोनि आन आठवण । अखंडता हरिस्मरण ।

त्या नांव भक्तीसी विकिला प्राण । इतर भजन आनुमानिक ॥८४॥

माझेनि भजनप्रेमेंजाण । विसरला कर्माची आठवण ।

कर्म बापुडें रंक कोण । बाधक जाण नव्हे भक्तां ॥८५॥

सप्रेम करितां भजनविधी । सर्व कर्मांतें विसरली बुद्धी ।

ते जाणावी भजनसमाधी । तेथ कर्म त्रिशुद्धी बाधेना ॥८६॥

ज्याची श्रद्धा कर्मावरी । तोचि कर्माचा अधिकारी ।

ज्याची श्रद्धा श्रीधरीं । तो नव्हे अधिकारी कर्माचा ॥८७॥

जो जीवेंप्राणें भक्तीसी विकिला । तो तेव्हांचि कर्मावेगळा जाला ।

त्याच्या भावार्था मी विकिला । तो कर्मीं बांधला केवीं जाये ॥८८॥

गुणदोषांची जननी । ते निःशेष अविद्या निरसूनी ।

जो प्रवर्तला माझे भजनीं । तो साधु मी मानीं मस्तकीं ॥८९॥

निजकल्पना जे देहीं । तेचि मुख्यत्वें अविद्या पाहीं ।

ते कल्पना निमालिया ठायीं । जगीं अविद्या नाहीं निश्चित ॥१०९०॥

अविद्येच्या त्यागासवें । धर्माधर्मादि आघवें ।

न त्यजितांचि स्वभावें । त्याग फावे अनायासें ॥९१॥

शिर तुटलियापाठीं । शरीर निजकर्मासी नुठी ।

तेवीं अविद्या त्यागितां शेवटीं । त्यजिले उठा‌उठीं सर्व धर्म ॥९२॥

दिवसा चंद्र‍उदयो पाहे । तो झाला तैसा नाहीं होये ।

तेवीं अविद्येचेनि विलयें । सर्व धर्म लाहे ते दशा ॥९३॥

खद्योत सूर्योदयापाठीं । शोधूनि पाहतां न ये दिठीं ।

तेवीं अविद्येच्या शेवटीं । धर्माधर्मकोटी मावळल्या ॥९४॥

ग्रहगण नक्षत्रमाळा । खद्योततेज‍उमाळा ।

रात्रीसकट बोळवण सकळां । तेवीं धर्माधर्मकळा अविद्येसवें ॥९५॥

सर्व धर्मत्यागाची खूण । उद्धवा मुख्यत्वें हेचि जाण ।

याहीवरी माझें भजन । मुख्य भागवतपण या नांव ॥९६॥

म्हणसी अविद्याचि केवीं नासे । मा अधर्म नासती तीसरिसे ।

ते अविद्या नाशे अनायासें । भक्ति‌उल्हासें माझेनि ॥९७॥

सूर्योदय देखतां दृष्टीं । सचंद्र नक्षत्रांची मावळे सृष्टी ।

तेवीं माझ्या भक्ति‌उल्हासापाठीं । अविद्या उठा‌उठीं निमाली ॥९८॥

अविद्येच्या नाशासवें । नासती धर्माधर्म आघवे ।

जेवीं गरोदर मारितां जीवें । गर्भही तीसवें निमाला ॥९९॥

जेव्हां माझे भक्तीचा उल्हासू । तेव्हांचि अविद्येचा निरासू ।

अविद्ये सवें होय नाशू । अनायासू सर्व धर्मां ॥११००॥

ते तूं भक्ति म्हणसी कोण । जिचें मागां केलें निरूपण ।

ते माझी चौथी भक्ति जाण । अविद्यानिरसन तिचेनि ॥१॥

येर आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । जे जे भक्तींतें आदरिती ।

ते अविद्यायुक्त निश्चितीं । चौथी भक्ति मुख्यत्वें माझी ॥२॥

जे भक्तीमाजीं कंहीं । अविद्येचा विटाळू नाहीं ।

भजन तरी ठायींच्या ठायीं । अनायासें पाहीं होतसे ॥३॥

ते माझी आवडती भक्ती । उद्धवा जाण निश्चितीं ।

जिसी अविद्या असे धाकती । सर्व धर्म कांपती सर्वदा ॥४॥

ते भक्तीची देखोनि गुढी । अविद्या धाकेंचि प्राण सांडी ।

सर्व धर्मांची आवडी । घायेंवीण बापुडी निमाली ॥५॥

हा मद्‍भक्तीचा पर्यावो । आवडीच्या गोडिया सांगे देवो ।

ऐक भक्ताचा भजनभावो । जेणें निर्वाहो भक्तीचा ॥६॥

माझेनि अनुसंधानेंवीण । स्नान संध्या जप होम दान ।

ते अवघेचि अधर्म जाण । मद्‍भजन तें नव्हे ॥७॥

गोडी आवडी ते परपुरुषीं । मिथ्या लुडबुडी निजपतीपाशीं ।

ते पतिव्रता नव्हे जैशी । जाण भक्ति तैशी व्यभिचारी ॥८॥

नाना विषयीं ठेवूनि मन । जो करी ध्यान अनुष्ठान ।

ते जारस्त्रियेच्या ऐसें जाण । नव्हे पावन ते भक्ती ॥९॥

काया वाचा मनसा । माझे भक्तीचा पडला ठसा ।

भजतां नाठवे दिवसनिशा । भक्तीची दशा या नांव ॥१११०॥

जपेंवीण नाम वदनीं । धारणेवीण ध्यान मनीं ।

संकल्पेंवीण मदर्पणीं । सर्व कर्में करूनी सर्वदा ॥११॥

निरोधेंवीण वायुरोधू । मर्यादेवीण स्वरूपबोधू ।

विषयेंवीण सदा स्वानंदू । मद्‍भक्त शुद्धू या नांव ॥१२॥

भक्त म्हणवितां गोड वाटे । परी भजनमार्गीं हृदय फुटे ।

अकृत्रिम भक्ति जैं उमजे । तैं मी भेटें उद्धवा ॥१३॥

ऐसेनि भजनें जो भजत । तो मजमाजीं मी त्या‌आंत ।

भक्तांमाजीं जो उत्तम भक्त । साधु निश्चित या नांव ॥१४॥

तो पुरुषांमाजीं पुरुषोत्तम । साधूमाजीं अति‌उत्तम ।

तो माझें विश्रामधाम । अकृत्रिम उद्धवा ॥१५॥

तयालागीं मी आपण । करीं सर्वांगाचें आंथरुण ।

जीवें सर्वस्वें निंबलोण । प्रतिपदीं जाण मी करीं ॥१६॥

तो मज आवडे म्हणशी कैसा । जीवासी पढिये प्राण जैसा ।

सांगतां उत्तमभक्तदशा । प्रेमपिसा देवो जाला ॥१७॥

मग न धरतु न सांवरतु । उद्धवासी कडिये घेतु ।

भुलला स्वानंदें नाचतु । विस्मयें स्फुंदतु उद्धवू ॥१८॥

मी एकु देवो हा एकु भक्तु । हेंही विसरला श्रीकृष्णनाथु ।

हा देवो मी एकु भक्तु । तें उद्धवा‌आंतु नुरेचि ॥१९॥

ऐशा भक्तिसाम्राज्यपटीं । दोघां पडली ऐक्यगांठी ।

तंव देवोचि कळवळला पोटीं । निजभक्तगोठी सांगावया ॥११२०॥

ऐशी उत्तम भक्तांची कथा । अतिशयें आवडे कृष्णनाथा ।

रुचलेपणें तत्त्वतां । मागुतां मागुतां सांगतू ॥२१॥

श्लोकीं प्रमेयें दिसतां अनेगें । तें श्रीकृष्णें सांडूनि मागें ।

हा ग्रंथार्थु श्रीरंगे । साक्षेपें स्वांगें लिहविला ॥२२॥

हे माझे युक्तीची कथा । नव्हे नव्हे जी सर्वथा ।

सत्य मानावें श्रोतां । ये अर्थींचा वक्ता श्रीकृष्ण ॥२३॥

श्रोतां व्हावें सावधान । मागील कथा अनुसंधान ।

दोघां पडिलें होतें आलिंगन । विस्मयें पूर्ण उद्धवू ॥२४॥

चढत प्रेमाचें भरतें । तें आवरोनि कृष्णनाथें ।

थापटूनि उद्धवातें । सावध त्यातें करी हरी ॥२५॥

उद्धवातें म्हणे तत्त्वतां । तुज आवडली भक्तिकथा ।

तेचि मी सांगेन आतां । सावधानता अवधारीं ॥२६॥

एक जाणोनि भजती मातें । एक ते केवळ भावार्थें ।

मी दोहींच्या भुललों भावातें । दोघे मातें पढियंते ॥२७॥



ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान्‌ यश्चास्मि यादृशः ।

भजन्ति अनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मताः ॥ ३३ ॥



मी स्वस्वरूपी सच्चिदानंद । जगदांदि आनंदकंद ।

नित्य सिद्ध परम शुद्ध । माझें स्वरूप विशद जाणती ॥२८॥

देश काळ वर्तमान । सर्वीं सर्वदा अनवच्छिन्न ।

सर्वात्मा सच्चिदानंदघन । भेदशून्य मी एक ॥२९॥

सत्य ज्ञान अनंत । परब्रह्म मी निश्चित ।

ऐसें जाणूनि मज भजत । उत्तम भागवत ते जाण ॥११३०॥

शुद्ध झालिया स्वरूपप्राप्ती । म्हणशी भजन कैशा रीतीं ।

देवभक्त तेचि ते होती । मी हो‌ऊन भजती मजमाजीं ॥३१॥

वाम सव्य दोनी भाग । दों नांवीं एकचि अंग ।

तेवीं देवभक्तविभाग । मद्‌रूपीं सांग भासती ॥३२॥

पाहें पां लोखंडाचा आरिसा । लोखंडेंचि घडिजे जैसा ।

लोखंडेंचि उजळे कैसा । स्वप्रकाशा निजतेजें ॥३३॥

दर्पण उजळलिया पाही । शशी सूर्य गगन मही ।

बिंबलीं धरी आपुल्या ठायीं । अप्रयासें पाहीं स्वलीला ॥३४॥

तैसें मी हो‌ऊनि माझे भक्त । अनन्यभावें मजचि भजत ।

तैं माझें ऐश्वर्य समस्त । प्रतिबिंबत तयांमाजीं ॥३५॥

हो कां तरंगु जैसा सागरीं । त्यासी जळचि तळींवरी ।

तैसा माझा भक्त मजमाझारीं । सबाह्याभ्यंतरीं मद्‌रूप ॥३६॥

जैसा सुवर्णाचा नरहरी । सुवर्णहिरण्यकशिपूतें विदारी ।

सुवर्णप्रह्लाद पोटींसी धरी । तैशी परी मद्‍भजना ॥३७॥

तेथें सगुण आणि निर्गुण । उभय रूपें मीचि जाण ।

जैसें सुवर्ण आणि कंकण । तैसें अभिन्न जाण मद्‌रूप ॥३८॥

तेथ जें जें दृश्य देखे दृष्टीं । तेथ मद्‌रूपें पडे मिठी ।

दृश्य द्रष्टा लोपूनि त्रिपुटी । उठा‌उठी मज मिळे ॥३९॥

ऐसें जाणोनियां मज भजत । ते जाण पां उत्तम भक्त ।

ऐसें नेणोनियां मज भजत । भोळे भक्त ते माझे ॥११४०॥

नाहीं श्रुतीचें पठण । नाहीं वेदांतशास्त्रश्रवण ।

नाहीं विकल्पलक्षण । अनन्य जाण भावार्थीं ॥४१॥

सगुण निर्गुण नेणे काहीं । परी देवो आहे म्हणे हृदयीं ।

जडत्व असे देहाच्या ठायीं । तें देवो पाहीं वागवीत ॥४२॥

यालागीं देहाचें जें चळण । तें हृदयस्थ करवी नारायण ।

दृष्टीचें जें देखणेपण । त्याचेनि जाण होतसे ॥४३॥

काढूनि आपुला डोळा । दूरी ठेविला वेगळा ।

तो हृदयस्थेंवीण आंधळा । देखणी कळा देवाची ॥४४॥

रसना केवळ चामडी । ते काय जाणे रसगोडी ।

कापूनि टाकिल्या बापुडी । गोडी अगोडी ते नेणे ॥४५॥

रसनाद्वारें रसस्वादू । घेता हृदयस्थ परमानंदू ।

बुद्धीसी करिता उद्‍बोधू । सत्य गोविंदू हृदयींचा ॥४६॥

मनाचें गमनागमन। दिसे हृदयस्था‌आधीन ।

यालागीं दूरी जावोनि परते मन । हृदयासी जाण येतसे ॥४७॥

इंद्रियें प्रेरिता वारिता । हे सत्ता आधीन हृदयस्था ।

यालागीं नांवें हृषीकेशता । त्यासचि तत्त्वतां म्हणताती ॥४८॥

एवं विचाराचा निर्वाहो । करितां निजहृदयीं असे देवो ।

तो पहावया बाहेरी धांवो । तैं मूर्ख पहा हो मी झालों ॥४९॥

तीर्थीं क्षेत्रीं भेटेल देवो । हा आपुले हृदयींचा भावो ।

निजभावेंवीण पहा वो । तीर्थीही देवो असेना ॥११५०॥

एवं देवो तो मजमाजीं आहे । त्याचेनि टवटवती इंद्रियें ।

क्रियाकर्म जें जें होये । तें त्याचेनि पाहें तत्त्वतां ॥५१॥

देह तंव बापुडें । केवळ अचेतन मडें ।

त्याचेनि कर्म नुपजे फुडें । हें तंव कुडें सर्वथा ॥५२॥

इंद्रियांचेनि चेतविता । कर्म क्रिया कर्तव्यता ।

देहाचेनि नोहे तत्त्वतां । मुख्यत्वें कर्ता हृदयस्थु ॥५३॥

यापरी जे कांहीं कर्तव्यता । ते भोळेपणें नेघे माथां ।

सर्व कर्मांचा आत्मा कर्ता । विश्वासें सर्वथा दृढ मानी ॥५४॥

मग अन्नपानादि सेवितां । मानी आत्मारामु भोक्ता ।

सर्वकर्मकर्तव्यता । अहं कर्ता हें म्हणों नेणे ॥५५॥

ऐसे भोळिवेचेनि समजें । माझें भजन निपजे वोजें ।

तें म्या आवडीं सेविजे । जाण तें माझें खाजुकें ॥५६॥

सर्वभावें सर्वथा । बाळकांसी जेवीं माता ।

तेवीं माझिया भोळ्या भक्तां । मी सर्वथा सर्वस्वें ॥५७॥

धांवोनि मिठी घालावयासी । हितगुज आलोचासी ।

खाणें जेवणें विश्रांतीसी । जेवीं बाळकासी निजजननी ॥५८॥

तेवीं माझिया भोळ्या भक्तां । मीचि जाण जिवलग माता ।

अर्थ स्वार्थ परमार्थता । जाण तत्त्वतां मी त्यांसी ॥५९॥

तोंडींचें पोटींचें गांठींचें । माता बाळकालागीं वेंचे ।

तेवीं भाविकांलागीं आमुचें । सर्वस्व साचें मी वेंची ॥११६०॥

बाळक न मागतां धांवोनी । कळवळोनि माता लावी स्तनीं ।

तेवी भोळ्या भक्तांलागुनी । मी अनुसंधानी लाविता ॥६१॥

ज्येष्ठ कनिष्ठ पुत्रातें पिता । एकचि जाण प्रतिपाळता ।

ज्येष्ठातें निग्रहो करिता । लळे पुरविता बाळकांचे ॥६२॥

ज्येष्ठ वांकुडें बोलतां । तोंडावरी हाणे पिता ।

बाळक बोबडें बोलतां । संतोषे सर्वथा सर्वस्वें ॥६३॥

सज्ञानासी अबद्ध पडतां । दोष वाजती त्याचे माथां ।

भोळ्या भक्तांची अबद्ध कथा । तेणें देवो तत्त्वतां संतोषे ॥६४॥

कर्माकर्मप्रत्यवायता । हे सज्ञानासीच सर्वथा ।

भोळ्या भक्तांसी कर्मबाधकता । मी सर्वथा ये‌ऊं नेदीं ॥६५॥

भोजनीं बैसतां बापासी । दूरी बैसवी ज्येष्ठ पुत्रासी ।

अंकी वा‌ऊनि बाळकासी । तृप्ति निजग्रासीं देतुसे ॥६६॥

तेथें जें जें गोड आपणासी । तें तें दे बाळकासी ।

न घेतां प्रार्थूनि त्यासी । तृप्तीच्या ग्रासीं जेववी ॥६७॥

तेवीं साधनीं शिणतां सज्ञानासी । प्राप्ती होय अतिप्रयासीं ।

माझिया भोळ्या भक्तांसी । मीच अनायासीं उद्धरीं ॥६८॥

वाट चुकल्या भुयाळासी । फेरा पडे चालों जाणत्यासी ।

बाळक बापाचे कडियेसी । श्रमू तयासी येवों न शके ॥६९॥

तेवीं ’साधनी’ अंगविकळता । ते वाजे सज्ञानाचे माथां ।

भोळ्या भक्तातें मी उद्धरिता । प्रयास सर्वथा त्या नाहीं ॥११७०॥

त्यासी वा‌ऊनि आपुल्या खांदीं । मी पाववीं सायुज्यसिद्धी ।

नवल त्याची भोळी बुद्धि । तेथही भजनविधी न सांडी ॥७१॥

हृदयीं कपटाचा थारा । तोचि भजनासी आडवारा ।

करितां युक्तिप्रयुक्ती विचारा । विचाराबाहिरा मी त्यासी ॥७२॥

नेणे आचारा विचारा । केवळ भावार्थी भोळा खरा ।

न धरत न सांवरत एकसरां । मजभीतरां तो पावे ॥७३॥

देखोन भोळिवेच्या भक्तासी । मीचि सामोरा धांवें त्यासी ।

त्यापाशीं मी अहर्निशीं । भुललों भावासी सर्वथा ॥७४॥

केवळ जे भोळे भक्त । ते भगवंतासी आवडत ।

सांगतां कृष्ण मिटकिया देत । लाळ घोटीत उद्धवू ॥७५॥

मज भोळ्या भक्तांची आवडी । काय सांगों त्यांची गोडी ।

त्यावेगळी अर्धघडी । कोडी परवडी नावडती ॥७६॥

यापरीचे जे भोळे भक्त । ते मी मानीं उत्तम भागवत ।

त्यांच्या पायां मी लागें भगवंत । उत्तम निश्चित ते जाण ॥७७॥

त्यांलागीं मी आर्तभूत । त्यांलागीं सदा सावचित्त ।

त्यांलागीं मी दशदिशा धांवत । भोळा भक्त दुर्लभ ॥७८॥

उद्धवा काय सांगों गोठी । भोळा भक्त देखोनि दिठीं ।

मीही आपुलिये सवसाटी । उठा‌उठी घेतुसें ॥७९॥

येर्‍हवीं मोल करितां जाण । मजहूनि माझे भक्त गहन ।

यालागीं मी त्यांअधीन । भक्तवचन नुल्लंघीं ॥११८०॥

भोळ्या भक्तांचें वचन । माझेनि नुल्लंघवे जाण ।

देवकीवसुदेवाचीं आण । भावो प्रमाण भजनासी ॥८१॥

वृथा घृतेंवीण भोजन । वृथा वंध्येचें मैथुन ।

वृथा भावेंवीण भजन । सत्य जाण उद्धवा ॥८२॥

भावो तेथ भाग्य पहा हो । भावो तेथ मी निःसंदेहो ।

भावो तेथें प्रकटे देवो । निजस्वभावो स्वानंदें ॥८३॥

भावो तेथ विरक्ती । भावो तेथ प्रकटे शांती ।

भावो तेथ माझी भक्ती । उल्हासती निजबोधें ॥८४॥

एवं भाविकांमाजीं माझी भक्ति । मजसहित स्वानंदें नाचती ।

यालागीं भोळे जे भावार्थी । ते उत्तम होती भागवत ॥८५॥

नेणते भक्त जे मातें भजती । ते मज पावले या रीतीं ।

सांगीतली ते म्यां व्युत्पत्ती । आतां उत्तम भक्ती अवधारीं ॥८६॥



मल्लिङ्ग मद्‍भक्तजन दर्शनस्पर्शनार्चनम्‌ ।

परिचर्या स्तुतिः प्रह्व गुणकर्मानुकीर्तनम्‌ ॥ ३४ ॥



नाना अवतार‍अनुक्रमा । शैवी वैष्णवी अति‌उत्तमा ।

शास्त्रोक्त माझ्या प्रतिमा । तीर्थक्षेत्रीं महिमा विशेष ज्यांचा ॥ ८७॥

ज्या प्रतिमा देवीं प्रतिष्ठिलिया । ज्या नरकिन्नरीं संस्थापिलिया ।

ज्या स्वयें स्वयंभ प्रकटलिया । शास्त्रीं बोलिलिया गंडकी ॥८८॥

एकी भक्त‍अनुग्रहें आल्या । आसुरी निशाचरीं ज्या केल्या ।

आपुलाल्या घरीं पूजिल्या । भक्तीं करविल्या त्रैवर्णिकीं ॥८९॥

ऐशा माझ्या प्रतिमांची भेटी । पाहों धांवे उठा‌उठी ।

पूजा करावया पोटीं । आवडी मोठी उल्हासे ॥११९०॥

माझें स्वरूप ते माझे भक्त । मी तेचि ते माझे संत ।

त्यांचे भेटीलागी आर्तभूत । जैसें कृपणाचें चित्त धनालागीं ॥९१॥

माझ्या प्रतिमांहूनि अधिक । संतभजनीं अत्यंत हरिख ।

साधुसंगतीचें अतिसुख । सांडूनि देख घरदारां ॥९२॥

चिंतामणीसी कीजे जतन । तैसी मर्यादा राखे सज्जन ।

नीच नवें अधिक भजन । न धाये मन पूजितां ॥९३॥

सिद्ध करूनि पूजासंभार । माझे पूजेचा अत्यादर ।

पूजा करितां एकाग्र । जैं साधु नर घरा येती ॥९४॥

त्या साधूंची पूजा न करितां । जो माझी पूजा करी सर्वथा ।

तेणें मज हाणितल्या लाता । कीं तो माझ्या घाता प्रवर्तला ॥९५॥

बाळक एक एकुलता । त्यासी माथां हणितल्या लाता ।

मग पाटोळाही नेसवितां । क्षोभली माता समजेना ॥९६॥

तेवीं अवगणुनी माझिया संतां । मीचि क्षोभें मज पूजितां ।

ते सेवा नव्हे सर्वथा । अतिक्षोभकता मज केली ॥९७॥

संत माझे लळेवाड । त्यांची पूजा मज लागे गोड ।

संतसेवकांचें मी पुरवीं कोड । मज निचाडा चाड संतांची ॥९८॥

सांडूनि माझें पूजाध्यान । जो संतांसी घाली लोटांगण ।

कोटि यज्ञांचें फळ जाण । मदर्पण तेणें केलें ॥९९॥

सकळ तीर्थी तोचि न्हाला । जपतपादिफळें तोचि लाहिला ।

सर्व पूजांचें सार तो पावला । जेणें साधू वंदिला सन्मानें ॥१२००॥

प्रतिमा माझ्या अचेतन व्यक्ती । संत सचेतन माझ्या मूर्ती ।

दृढ भावें केल्या त्यांची भक्ती । ते मज निश्चितीं पावली ॥१॥

प्रतिमा निजकल्पना उत्तम । संत प्रत्यक्ष पुरुषोत्तम ।

चालतें बोलतें परब्रह्म । अति‌उत्तम साधुसेवा ॥२॥

माझ्या प्रतिमा आणि साधुनर । तेथें या रीतीं भजती तत्पर ।

हा तंव सांगीतला निर्धार । भजनप्रकार तो ऐक ॥३॥

प्रतिमा आणि साधु सोज्ज्वळे । आवडीं न पाहती ज्यांचे डोळे ।

दृष्टि असोनि ते आंधळे । जाण केवळें मोरपिसें ॥४॥

जेवीं कां प्रिया पुत्र धन । देखोनियां सुखावती नयन ।

तैसें संतप्रतिमांचें दर्शन । आवडीं जाण जो करी ॥५॥

अति‌उल्हासें जें दर्शन । या नांव गा देखणेपण ।

तेणें सार्थक नयन जाण । दृष्टीचें भजन या रीतीं ॥६॥

देखोनि संत माझीं रूपडीं । जो धांवोनियां लवडसवडी ।

खेंव दे‌ऊनियां आवडीं । मिठी न सोडी विस्मयें ॥७॥

ऐसें संतांचें आलिंगन । तेणें सर्वांग होय पावन ।

कां मूर्तिस्पर्शें जाण । शरीर पावन होतसे ॥८॥

तीर्थयात्रे न चालतां । संतांसमीप न वचतां ।

हरिरंगणीं न नाचतां । चरण सर्वथा निरर्थक ॥९॥

जो कां नाना विषयस्वार्था । न लाजे नीचापुढें पिलंगतां ।

तो हरिरंगणीं नाच म्हणतां । आला सर्वथा उठवण्या ॥१२१०॥

तीर्थयात्रा क्षेत्रगमनता । हरिकीर्तना जागरणा जातां ।

संतसमागमें चालतां । कां नृत्य करितां हरिरंगीं ॥११॥

या नांव गा सार्थक चरण । इतर संचार अधोगमन ।

चरणाचें पावनपण । या नांव जाण उद्धवा ॥१२॥

सर्वभावें अवंचन । कवडी धरूनि कोटी धन ।

जेणें केलें मदर्पण । माझें अर्चन या नांव ॥१३॥

धनधान्य वंचूनि गांठीं । माझी पूजा आहाच दृष्टीं ।

ते नव्हे अर्चनहातवटी । तो जाण कपटी मजसी पैं ॥१४॥

लोभें खावया आपण । ठेवी प्रतिमेपुढें पक्कान्न ।

अतीत आलिया न घाली अन्न । मदर्चन तें नव्हे ॥१५॥

कर पवित्र करितां पूजा । ते आवडती अधोक्षजा ।

जे न पूजिती गरुडध्वजा । त्या जाण भुजा प्रेताच्या ॥१६॥

न करितां हरिपूजनें । न देतां सत्पात्रीं दानें ।

जडित मुद्रा बाहुभूषणें । तें प्रेतासी लेणें लेवविलें ॥१७॥

वाचा सार्थक हरिकीर्तनें । कां अनिवार नामस्मरणें ।

जयजयकाराचेनि गर्जनें । केलीं त्रिभुवनें पावन ॥१८॥

रामनामाच्या गजरीं । सदा गर्जे ज्याची वैखरी ।

तेथ कळिकाळाची नुरे उरी । दुरितें दूरी पळाली ॥१९॥

हरिनाम सांडूनि करंटीं । मिथ्या करिताती चावटी ।

जेवीं हागवणी पिटपिटी । तैशा गोठी जल्पती ॥१२२०॥

हरिनामाचा सुखसुरवाड । ज्याचे मुखीं लागला गोड ।

त्याचें मजपाशीं सरतें तोंड । मी अखंड त्याजवळी ॥२१॥

गद्यपद्यें स्तवनमाळा । नाना पदबंधाची कळा ।

छंदें कुसरीं विचित्र लीळा । स्तुति गोपाळा अर्पावी ॥२२॥

धैर्य स्थैर्य औदार्य । घनश्याम अतिसौंदर्य ।

शौर्य वीर्य अतिमाधुर्य । गुणगांभीर्य गोविंदू ॥२३॥

त्रिविक्रम उभा बळीच्या द्वारीं । द्वार न सांडूनि द्वारकरी ।

तेणें द्वारें द्वारकेभीतरीं । ये‌ऊनि उद्धरी कुशातें ॥२४॥

तो अद्यपि श्रीहरि । स्वयें उभा समुद्रतीरीं ।

शोभा विराजमान साजिरी । असुरसुरनरीं वंदिजे ॥२५॥

मत्स्य झाला तो सागरीं । वराह झाला नासिकद्वारीं ।

उपजला खांबा माझारीं । यशोदेघरीं पोसणा ॥२६॥

जरठपाठी झाला कमठू । बळिच्छळणीं तो खुजटू ।

वेदवादें अतिवाजटू । फुरफुराटू निःश्वासें ॥२७॥

बा‌ईल चोरीं नेली परदेशीं । तीलागीं रडे पडे वनवासीं ।

एकही गुण नाहीं त्यापाशीं । शेखीं दासी कुब्जेसीं रातला ॥२८॥

’स्तुतिगुणकर्मानुकीर्तन’ । तें या नांव गा तूं जाण ।

’प्रह्व’ म्हणिजे तें नमन । तेंही व्याख्यान अवधारीं ॥२९॥

माझे प्रतिमांचें दर्शन । कां देखोनि संतजन ।

जो भावें घाली लोटांगण । देहाभिमान सांडूनि ॥१२३०॥

साधुजनांसी वंदितां । धणी न मनी जो चित्ता ।

पुनःपुन्हा चरणीं माथा । विनीततां अतिनम्र ॥३१॥

भागवताचें रजःकण । जो मस्तकीं वंदीना आपण ।

तो जीवें जीतां प्रेत जाण । अपवित्रपण तैसें तया ॥३२॥

सांडूनि लौकिकाच्या लाजा । जो वैष्णवांच्या चरणरजा ।

गडबडां लोळे वोजा । हा भक्तीचा माझा उल्हास ॥३३॥

या आवडीं करितां नमन । सहजें जाती मानाभिमान ।

हें मुख्य भक्तीचें लक्षण । जे मानाभिमान सांडावे ॥३४॥

त्यजावया मानाभिमान । करावें मत्कीर्तनश्रवण ।

श्रवणादि भक्तीचें लक्षण । ऐक संपूर्ण उद्धवा ॥३५॥



मत्कथाश्रवणे श्रद्धा मदनुध्यानमुद्धव ।

सर्वलाभोपहरणं दास्येनात्मनिवेदनम्‌ ॥ ३५ ॥



दृढ आस्तिक्यें समाधान । शुद्ध श्रद्धा त्या नांव जाण ।

भावार्थें न डंडळी मन । कथाश्रवण सादरें ॥३६॥

वक्त्याच्या वचनापाशीं । जडूनि घाली कानामनासी ।

श्रवणार्थ वाढवी बुद्धीसी । विकिला कथेसी भावार्थें ॥३७॥

जेवीं दुधालागीं मांजर । संधी पहावया सादर ।

तेवीं सेवावया कथासार । निरंतर उल्हासु ॥३८॥

जडित कुंडलेंमंडित कान । तें श्रवणासी नोहे मंडण ।

श्रवणासी श्रवण भूषण । श्रवणें श्रवण सार्थक ॥३९॥

जरी स्वयें झाला व्याख्याता । पुराणपठणें पुरता ।

तरी साधुमुखें हरिकथा । ऐके सादरता अतिप्रीतीं ॥१२४०॥

श्रवणें श्रवणार्थीं सावधान । तोचि अर्थ करी मनन ।

संपल्या कथाव्याख्यान । मनीं मनन संपेना ॥४१॥

ऐसें ठसावल्या मनन । सहजेंचि लागे माझें ध्यान ।

सगुण अथवा निर्गुण । आवडी प्रमाण ध्यानासी ॥४२॥

तेथ ध्येय ध्यान ध्याता । तिहींसी एकी गांठी नसतां ।

तंवचिवरी ध्यानावस्था । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥४३॥

ज्याच्या जीवीं ध्यानाची आवडी । ज्याच्या मनासी माझी गोडी ।

उद्धवा हे तैंचि जोडे जोडी । जैं जन्मकोडी निजभाग्यें ॥४४॥

निष्काम करोनियां मन । जन्मजन्मांतरीं साधन ।

केलें असेल तैं माझे ध्यान । विश्वासें जाण दृढ लागे ॥४५॥

दृढ लागल्या माझें ध्यान । अनन्यभावें माझें भजन ।

सर्व पदार्थेंसीं जाण । आत्मसमर्पण मज करी ॥४६॥

वैदिक लौकिक दैहिक । या क्रियांचे लाभ देख ।

जरी झाल्या अलोकिक । भक्त भाविक तैं नेघे ॥४७॥

वैदिक लाभ दिव्य सामग्री । स्वर्गादि सत्यलोकवरी ।

भक्त तेंही हातीं न धरी । भजन सुखें करी संतुष्ट ॥४८॥

लौकिक लाभाची श्रेणी । कल्पतरु कामधेनु चिंतामणी ।

भक्त अर्पीं कृष्णार्पणीं । हरिभजनीं संतुष्ट ॥४९॥

दैहिक लाभाची थोरी । गजान्तलक्ष्मी आल्या घरीं ।

भक्त कृष्णार्पण करी । भजन सुखें करी संतुष्ट ॥१२५०॥

आविरिंच्यादि लाभ जाण । सर्वही मानोनियां गौण ।

माझे भक्तीसी विकिला प्राण । सर्व समर्पण मज करी ॥५१॥

जेणें सेवेसी विकिला प्राण । तो वृथा जावों नेदी अर्ध क्षण ।

माझी कथा माझें ध्यान । महोत्साहो जाण माझाचि ॥५२॥



मज्जन्मकर्मकथनं मम पर्वानुमोदनम्‌ ।

गीतताण्डववादित्र गोष्ठीभिर्मद्‍गृहोत्सवः ॥ ३६ ॥



ध्यानावस्थें करी ध्यान । नातरी कथानिरूपण ।

अनुसंधानीं सावधान । रितें मन राहूं नेदी ॥५३॥

माझीं जन्मकर्में निरूपितां । आवडी उल्हास थोर चित्ता ।

स्वेद रोमांच द्रवतां । सप्रेम कथा उल्हासे ॥५४॥

ऐकूनि रहस्य हरिकथा । द्रव नुपजे ज्याचिया चित्ता ।

तो पाषाण जाण सर्वथा । जळीं असतां कोरडा ॥ ५५ ॥

ऐक माझे भक्तीचें चिन्ह । माझ्या पर्वाचें अनुमोदन ।

करी करवी आपण । दीनोद्धरण‍उपावो ॥५६॥

पर्वविशेष भागवतधर्मीं । नृसिंहजयंती रामनवमी ।

वामनजयंती जन्माष्टमी । उत्तमोत्तमीं शिवरात्र ॥५७॥

वैष्णवांसी शिवरात्री विरुद्ध । हें बोलणें अति‌अबद्ध ।

सकळ पुराणीं अविरुद्ध । व्यास विशुद्ध बोलिला ॥५८॥

शिव श्याम तमोगुणी । तो शुद्ध झाला विष्णूच्या ध्यानीं ।

विष्णु श्याम शिवचिंतनीं । विनटले गुणीं येरयेरां ॥५९॥

शिव धवळधाम गोक्षीरू । विष्णु घनश्याम अतिसुंदरु ।

बाप ध्यानाचा बडिवारू । येरें येरू व्यापिला ॥१२६०॥

मुदला दोहींसी ऐक्य शुद्ध । मा उपासकांसी का विरुद्ध ।

शिवरात्री वैष्णवांसी अविरुद्ध । व्रत विशुद्ध सर्वांसी ॥६१॥

जे पर्वणी प्रिय चक्रपाणी । जे सकळ कल्याणाची श्रेणी ।

उभय पक्षां तारिणी । वैष्णवजननी एकादशी ॥६२॥

जे शुक्लकृष्णपक्षविधी भक्त वा‌ऊनियां खांदी ।

ने‌ऊनियां सायुज्यसिद्धी । मोक्षपदीं बैसवी ॥६३॥

करावी शुक्ल एकादशी । त्यजावें कृष्णपक्षासी ।

उपडलिया एका पक्षासी । सायुज्यासी केवीं पावे ॥६४॥

दों पांखीं उड्डाण पक्ष्यासी । एकु उपडिल्या नुडवे त्यासी ।

तेवीं पां त्यजितां कृष्णपक्षासी । सायुज्यासी न पविजे ॥६५॥

तेवीं एकादशी पाहीं । जो जो उत्सवो जे जे समयीं ।

तो तो उपतिष्ठे माझ्या ठायीं । संदेहो नाहीं सर्वथा ॥६६॥

जो एकादशीचा व्रतधारी । मी नित्य नांदें त्याच्या घरीं ।

सर्व पर्वकाळांच्या शिरीं । एकादशी खरी पैं माझी ॥६७॥

जो एकादशीचा व्रती माझा । तो व्रततपतीर्थांचा राजा ।

मज आवडे तो गरुडध्वजा । परिग्रहो माझा तो एकु ॥६८॥

जैं माझे भक्त आले घरा । तैं सर्व पर्वकाळ येती दारा ।

वैष्णवां तो दिवाळी दसरा । तीर्थें घरा तैं येती ॥६९॥

चंद्रसूर्यग्रहणांसी । वोवाळूनि सांडी ते दिवसीं ।

कपिलाषष्ठी ते याची दासी । मा अर्धोदयासी कोण पुसे ॥१२७०॥

ऐसें मद्‍भक्तांचें आगमन । तेणें उल्हासें न संटे मन ।

सर्वस्व वेंचितां धनधान्य । हरिखें जाण नाचतु ॥७१॥

ऐशीं माझ्या भक्तांची आवडी । त्यांचे संगतीची अतिगोडी ।

त्या नांव भक्तीची कुळवाडी । पर्वकोडी ते दिवसीं ॥७२॥

पर्वविशेष आदरें । संत आलेनि अवसरें ।

श्रृंगारी हरिमंदिरें । गुढिया मखरें महोत्साह ॥७३॥

संत बैसवूनि परवडीं । कीर्तन मांडिती निरवडी ।

हरिखें नाचती आवडी । धरिती बागडी विन्यासें ॥७४॥

टाळ घोळ मृदंग कुसरीं । नाना चरित्रें गाती गजरीं ।

गर्जती स्वानंद अवसरी । जयजयकारी हरिनामें ॥७५॥



यात्रा बलिविधानं च सर्ववार्षिकपर्वसु ।

वैदिकी तांत्रिकी दीक्षा मदीयव्रतधारणम्‌ ॥ ३७ ॥



ऐक दीक्षेचें लक्षण । वैदिकी तांत्रिकी दोन्ही जाण ।

वैदिकी वेदोक्तग्रहण । तांत्रिकी जाण । आगमोक्त ॥७६॥

वैष्णवी दीक्षा व्रतग्रहण । पांचरात्रिक मंत्रानुष्ठान ।

हें आगमोक्त शुद्ध लक्षण । व्रतधारण तें माझें ॥७७॥

वैष्णवव्रतधर्मासी । पर्वें करावीं वार्षिकेंसी ।

जे बोलिलीं चातुर्मासीं । एकादश्यादि जयंत्या ॥७८॥

शयनी कटिनी प्रबोधिनी । पवित्रारोपणी नीराजनी ।

वसंतदमनकारोपणी । जन्मदिनीं जयंत्या ॥७९॥

इत्यादि नाना पर्वकाळीं । महामहोत्साहो पूजावळी ।

नीराजनें दीपावळी । मृदंगटाळीं गर्जत ॥१२८०॥

उचंबळोनि अतिसुखें । यात्रे निघावें येणें हरिखें ।

दिंडी पताका गरुडटके । नामघोषें गर्जत ॥८१॥

यात्रे जावें ज्या देवासी । तो देवो आणी निजगृहासी ।

आपली आवडी जे मूर्तीसी । ते प्रतिमेसी प्रतिष्ठी ॥८२॥



ममार्चास्थापने श्रद्धा स्वतः संहत्य चोद्यमः ।

उद्यानोपवनाक्रीड पुरमंदिरकर्मणि ॥ ३८ ॥



मूर्ति निपजवावी वरिष्ठ । नेटुगी देटुगी चोखट ।

साधुमुखें अतिनिर्दुष्ट । घवघवीत साजिरी ॥८३॥

मूर्ति करावी अतिसुरेख । कृष न करावी अधोमुख ।

स्थूल न करावी ऊर्ध्वमुख । रडकी दुर्मुख न करावी ॥८४॥

अंग स्थूल वदन हीन । मूर्ति न करावी अतिदीन ।

खेचरी भूचरी जिचे नयन । विक्राळ वदन न करावी ॥८५॥

अंग साजिरें नाक हीन । वरदळ चांग चरण क्षीण ।

मोदळी बुदगुली ठेंगणें ठाण । अतिदीर्घ जाण न करावी ॥८६॥

मूर्ति साजिरी सुनयन । सम सपोष सुप्रसन्न ।

अंगीं प्रत्यंगीं नव्हे न्यून । सुचिन्ह सुलक्षण सायुध ॥८७॥

पाहतां निवे तनमन । देखतां जाय भूकतहान ।

घवघवीत प्रसन्नवदन । कृपालक्षण सुकुमार ॥८८॥

जे देखतांचि जीवीं जडे । अतिशयें सर्वांसी आवडे ।

पाहों जातां निजनिवाडें । पूरु चढे प्रेमाचा ॥८९॥

ईषत्‌ दिसे हास्यवदन । अतिशयेंसी सुप्रसन्न ।

जिचेनि घवघवाटें निवे मन । प्रतिमा संपूर्ण ती नांव ॥१२९०॥

तेथें मेळवूनि साधुश्रेष्ठां । अग्न्युत्तारण करावें निष्ठा ।

चक्षून्मीलन प्राणप्रतिष्ठा । करावी वरिष्ठाचेनि हातें ॥९१॥

देवालय करावें गहन । वन उद्यान उपवन ।

खेंडकुलिया विश्रामस्थान । आराम जाण करावे ॥९२॥

नाना जातींचे वृक्ष तें वन । फळभक्षी वृक्ष तें उपवन ।

पुष्पवाटिका तें उद्यान । कृष्णार्पण पूजेसी ॥९३॥

हाट हाटवटिया चौपासी । नगर वसवावें देवापाशीं ।

वेदाध्ययन शास्त्रश्रवणेंसी । अहर्निशीं कीर्तनें ॥९४॥

इतुकें करावया असमर्थ । श्रद्धा आहे परी नसे वित्त ।

तरी साह्य मेळवूनि समर्थ । मद्‍भावयुक्त करावें ॥९५॥

कां मेळवूनि भगवद्‍भक्त । त्यांत श्रद्धाळू जे वित्तवंत ।

भावपूर्वक दिधल्या वित्त । तेणें हें समस्त करावें ॥९६॥

दे‌उळीं करूनि मूर्तिप्रतिष्ठा । परतोनि न वचे जो त्या वाटा ।

तो आळशी जाण पां करंटा । नव्हेचि चोखटा भावाचा ॥९७॥

जो करूं जाणे मूर्तिप्रतिष्ठा । धन वेंचून भावार्थी मोठा ।

नीचसेवा तो माझा वांटा । झाडितां खरांटा न संडी ॥९८॥



सम्मार्जनोपलेपाभ्यां सेकमण्डलवर्तनैः ।

गृहशुश्रूषणं मह्यं दासवद्‌ यदमायया ॥ ३९ ॥



असतां शिष्य सेवकजन । ते प्रतिष्ठा सांडूनि सन्मान ।

स्वयें करी सडासंमार्जन । देवालयीं जाण निर्दंभ ॥९९॥

रंगमाळा घाली कुसरीं । नाना यंत्रेम्‌ नानाकारीं ।

नाना परीचे रंग भरी । आवडी भारी मद्‍भजनीं ॥१३००॥

जैसे कां नीच रंक । तैसी सेवा करी देख ।

नीच सेवेचें अतिसुख । निर्मायिक मद्‍भजनीं ॥१॥



अमानित्वं अदम्भित्वं कृतस्यापरिकीर्तनम्‌ ।

अपि दीपावलोकं मे नोपयुञ्ज्यान्निवेदितम्‌ ॥ ४० ॥



अपार वेंचूनि नाना अर्थ । प्रासादप्रतिष्ठा म्यां केली येथ ।

मी एक देवाचा मोठा भक्त । न धरी पोटांत अभिमान ॥२॥

शुद्ध भावो नाहीं चित्तीं । खटाटोपें अहाच भक्ती ।

ऐशी जे दांभिक स्थिती । भक्त नातळती भाविक ॥३॥

भक्तें न धरावा अभिमान । नापेक्षावा मानसन्मान ।

न करावें दांभिक भजन । अभिलाष जाण न धरावा ॥४॥

अनुभव जाला तो आपण । कां देवालयीं वेंचिलें धन ।

अथवा जें दिधलें दान । तें वाच्य जाण न करावें ॥५॥

यजमान जैं केलें बोले । तैं जें केलें तें निर्वीर्य जालें ।

प्राणेंवीण प्रेत उरलें । तैसे झाले ते धर्म ॥६॥

कृषीवळू पेरूनियां धान्य । सवेंचि आच्छादी आपण ।

तैं पीक लगडूनि ये जाण । तैसें सफळ दान न बोलतां ॥७॥

देवासी समर्पिलें आपण । कां आणिकीं केलें निवेदन ।

तें घे‌ऊं नये आपण । देवलकपण तो दोषु ॥८॥

देवाचा प्रसाद घेतां । लोभें न घ्यावा सर्वथा ।

आधीं वांटावा समस्ता । अल्पमात्रतां स्वयें घ्यावा ॥९॥

दीपु समर्पिला श्रीहरि । तेणें न वर्तावें गृहव्यापारीं ।

हें बोलिलें आगमशास्त्री । स्मृतिकारीं सज्ञानीं ॥१३१०॥

हे तंव अवघी साधारण बाह्य पूजा । परी दृढविश्वासें भावो माझा ।

ते भक्ति आवडे अधोक्षजा । भाविकांची पूजा भावार्थें ॥११॥

ऐक पां भक्तीचा इत्यर्थु । जेणें भजनें म्हणिजे भक्तु ।

तरी जें जें उत्तम या लोकांतु । आवडता पदार्थु मज अर्पी ॥१२॥



यद्यदिष्टतमं लोके यच्चातिप्रियमात्मनः ।

तत्तन्निवेदयेन्मह्यं तदानन्त्याय कल्पते ॥ ४१ ॥



हो कां चंद्रामृत तत्त्वतां । अवचटें आलें भक्ताचे हातां ।

तें अवघेंचि अर्पी भगवंता । देहलोभता न सेवी ॥१३॥

देहासी यावया अमरता । तेणें लोभें सेवावें अमृता ।

अमर अमृतपान करितां । मरती सर्वथा सकाळें ॥१४॥

नश्वर देहाचिया ममता । भक्त सेवीना अमृता ।

तेंचि भगवंतासी अर्पितां । अक्षयता अनश्वर ॥१५॥

परिस चिंतामणि न प्रार्थितां । दैवें आलिया भक्ताच्या हातां ।

तो लोभें न ठेवी सर्वथा । अर्पी भगवंता तत्काळ ॥१६॥

लोभें कल्पतरु राखतां । कल्पना वाढे अकल्पिता ।

तोचि भगवंती अर्पितां । निर्विकल्पता स्वयें लाभे ॥१७॥

स्वार्थें चिंतामणि राखितां । अत्यंत हृदयीं वाढवी चिंता ।

तोचि भगवंती अर्पितां । निश्चिंतता चित्तासी ॥१८॥

कामधेनु राखतां आपण । अनिवार कामना वाढवी जाण ।

तेचि करितां कृष्णार्पण । निरपेक्षता पूर्ण अंगीं बाणे ॥१९॥

लोभें स्पर्शमणि राखतां । तो वाढवी धनलोभता ।

तोचि भगवंतीं अर्पितां । अर्थस्वार्थतानिर्मुक्त ॥१३२०॥

हो कां देशकाळ‍ऋतुमेळें । उत्तम पदार्थ अथवा फळें ।

नवधान्यादिकें सकळें । अर्पी भावबळें मजलागीं ॥२१॥

पोटांतूनि आवडता । प्राप्त झालिया पदार्था ।

मजचि अर्पिती सर्वथा । लोलिंगता सांडूनी ॥२२॥

आपुले हृदयींची आवडी । हरिचरणीं फुडी ।

आतां नाना पदार्थांची जे गोडी । ते मजचि रोकडी अर्पिती ॥२३॥

मज अनंताच्या हातीं । आवडीं अर्पिलें मद्‍भक्ती ।

त्याचीं फळें सांगतां श्रुती । मुक्या होती सर्वथा ॥२४॥

मी वेदांचा वेदवक्ता । मजही न बोलवे सर्वथा ।

त्याचें फळ तें मीचि आतां । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥२५॥

जीवाहिहोनि वरौती । माझ्या ठायीं अत्यंत प्रीती ।

तिये नांव गा माझी भक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥२६॥

तत्काळ मज पाविजे जेणें । ते माझे पूजेचीं स्थाने ।

अतिपवित्र जें कल्याणें । तुजकारणें सांगेन ॥२७॥



सूर्योऽग्निर्ब्राह्मणो गावो वैष्णवः खं मरुज्जलम्‌ ।

भूरात्मा सर्वभूतानि भद्र पूजापदानि मे ॥ ४२ ॥



एकादशीं एकादशाध्यायीं । एकादश पूजास्थानें पाहीं ।

एका जनार्दनु तेंही । एकरूप सर्वही वर्णील ॥२८॥

सूर्य अग्नि आणि ब्राह्मण । गायी वैष्णव आणि गगन ।

अनिळ जळ मही जाण । पूज्य आपण आपणासी ॥२९॥

अकरावें पूजा स्थान । सर्व भूतें पूज्य जाण ।

ऐक पूजेचें विधान । यथायोग्य लक्षण अवधारीं ॥१३३०॥



सूर्ये तु विद्यया त्रय्या हविषाग्नौ यजेत माम्‌ ।

आतिथ्येन तु विप्राग्र्ये गोष्वङ्ग यवसादिना ॥ ४३ ॥



सविता माझें अधिष्ठान । माझेनि तेजें विराजमान ।

जेणें तेजें जगाचे नयन । देखणे जाण होताती ॥३१॥

दीपु लाविल्या गृहाभीतरीं । तो प्रकाशु दिसे गवाक्षद्वारीं ।

तैसें माझें निजतेज अंतरीं । तें सूर्यद्वारीं प्रकाशे ॥३२॥

तो सविता मण्डळमध्यवर्ती । जाण नारायण मी निश्चितीं ।

त्या मज सूर्याची उपास्ती । सौर सूक्ति त्रैविद्या ॥३३॥

ऋग्वेदादि वेद तीनी । साङ्ग सौरमंत्र जाणोनी ।

सूर्यसूक्तें संमुख पठणीं । पूजा सज्ञानीं करावी ॥३४॥

हे वैदिकी उपासकता । वेदज्ञांसीचि तत्त्वतां ।

नेणत्या योग्य नव्हे सविता । ऐसें सर्वथा न म्हणावें ॥३५॥

तत्काळ प्रसन्न होय सविता । ऐसी सुगम उपासकता ।

तुज सांगेन आतां । सावधानता अवधारीं ॥३६॥

सकळ वेदांची जननी । सकळ मंत्रांचा मुकुटमणी ।

ते गायत्री उत्तमवर्णी । सकळ ब्राह्मणीं जाणिजे ॥३७॥

तिचा अर्थ विचारितां । ती‌अधीन असे सविता ।

त्रिपदा त्रिकाळीं अर्घ्य देतां । त्रैविद्या तत्त्वतां त्या नांव ॥३८॥

अर्धमात्रा अर्धबिंबध्यान । त्रिपदा त्रिकाळीं अर्घ्यदान ।

तेणें संतोषे चिद्घन । आपणासमान भक्त करी ॥३९॥

हें प्रथम माझें अधिष्ठान । सूर्यपूजा याचि नांव जाण ।

आतां अग्निपूजेचें लक्षण । साङ्ग संपूर्ण तें ऐक ॥१३४०॥

सर्वांगां मुख प्रधान । तें माझें मुख अग्नि जाण ।

ये अर्थी वेदशास्त्रपुराण । साक्षी संपूर्ण गर्जती ॥४१॥

ब्राह्मण माझे आवडते । माझे मुखीं हो‌आवया सरते ।

म्यां लाविले अग्निसेवेतें । तेही तेथें चूकले ॥४२॥

घालूनि मजमुखीं अवदान । ’इंद्राय स्वाहा’ म्हणती जाण ।

कर्मकांडें ठकिले ब्राह्मण । शुद्ध मदर्पण चूकले ॥४३॥

केवळ मजमुखीं अर्पितां । आड आली त्यांची योग्यता ।

इंद्र यम वरुण सविता । नाना विकल्पता अवदानीं ॥४४॥

देवो देवी मीचि आहें । हेंही सत्य न मानिती पाहें ।

मजवेगळा विनियोग होये । नवल काये सांगावें ॥४५॥

जें जें सेविजे तिहीं लोकीं । तें तें अर्पे माझ्या मुखीं ।

हें न मनिजे याज्ञिकीं । कर्माविखीं । विकल्पू ॥४६॥

विकल्पबुद्धि ब्राह्मण । अद्यापि संशयीं पडिले जाण ।

करूनि वेदशास्त्रपठण । शुद्ध मदर्पण न बोलती ॥४७॥

माझें मुख वैश्वानर । येणें भावें विनटले नर ।

सांडूनि भेद देवतांतर । मजचि साचार अर्पिती ॥४८॥

त्याचें समिधेनीं मन तृप्त झालें । तेथही जरी हविर्द्रव्य आलें ।

तरी माझें निजमुख सुखावलें । सर्वस्व आपुलें त्यांसी मी दें ॥४९॥

मज नैराश्यतेची आस । त्यांच्या हाताची मी पाहें वास ।

त्यांलागीं सदा सावकाश । अल्पही ग्रास जैं देती ॥१३५०॥

त्यांचेनि हातें निर्विकल्पें । मद्‍भावें जें अग्नीस अर्पे ।

तृण काष्ठ तिळ तुपें । तें म्यां चिद्‌रूपें सेविजे ॥५१॥

यापरी अग्नीची उपास्ती । जे दुजे स्थानींची पूजास्थिती ।

सांगीतली म्यां तुजप्रती । ब्राह्मणभक्ती अवधारीं ॥५२॥

पूजेमाजीं अतिश्रेष्ठ जाण । शीघ्र मत्प्राप्तीचें कारण ।

ब्राह्मण माझें पूजास्थान । अतिगहन उद्धवा ॥५३॥

त्यांचिया भजनाची नवलपरी । आड पडावें देखोनि दूरी ।

मस्तक ठेवावा चरणावरी । चरणरज शिरीं वंदावे ॥५४॥

आवाहनविसर्जनेंवीण । शालिग्रामीं माझें अधिष्ठान ।

परी तें केवळ अचेतन । ब्राह्मण सचेतन मद्‌रूपें ॥५५॥

मी अव्यक्तरूप जनार्दन । तो मी व्यक्त ब्राह्मणरूपें जाण ।

धरातळीं असें मी नारायण । धरामर ब्राह्मण यालागीं ॥५६॥

ब्राह्मणमुखें वेदांसी महिमा । ब्राह्मणें यज्ञदानतपतीर्थगरिमा ।

ब्राह्मणें देवासी परम प्रेमा । ब्रह्मत्व ब्रह्मा ब्राह्मणमुखें ॥५७॥

त्या ब्राह्मणांसी अपमानितां । अपमानिल्या यज्ञदेवता ।

वेदादि तपदानतीर्था । परब्रह्म तत्त्वतां अपमानिलें ॥५८॥

मज त्रिलोकीं नाहीं सांठवण । मजहूनि अधिक माझे ब्राह्मण ।

त्यामाजीं मी वेदरूप नारायण । सगळा जाण सांठवलों ॥५९॥

ब्राह्मणपद हृदयीं धरितां । मज आली परम पवित्रता ।

लक्ष्मी पायां लागे उपेक्षितां । चरणतीर्थ माथां शिवू धरी ॥१३६०॥

यालागीं ब्राह्मण पूज्य जाण । अंगें मी करीं चरणक्षालन ।

त्यांचें उच्छिष्ट मी काढीं आपण । पाडू कोण इतरांचा ॥६१॥

मुख्य माझें अधिष्ठान । सर्वोपचारपूजास्थान ।

दान मान मिष्ठान्न । विधिपूजन विप्रांचें ॥६२॥

एका नेमू शालिग्रामाचा । एका स्थावर लिंगाचा ।

एका नेमू गणेषाचा । एका सूर्याचा दर्शननेमू ॥६३॥

एका नेमू तुळाषीचा । एका बांधिल्या अनंताचा ।

नित्य नेम ब्राह्मणाचा । सभाग्य तो भाग्याचा दुर्लभ ॥६४॥

नित्य नेमस्त द्विजपूजा । षोडशोपचार करी वोजा ।

माझे भक्तीचा तो राजा । आत्मा माझा तो एकू ॥६५॥

जो देवतांतरा नुपासित । जीवेंभावें ब्राह्मणभक्त ।

त्याचा चुकवूनियां अनर्थ । निजस्वार्थ मी कर्ता ॥६६॥

ऐसे जे ब्राह्मणभक्त । त्यांच्या पायीं पृथ्वी पुनीत ।

गंगा चरणतीर्थ वांछित । शिरीं वंदीत मी त्यांसी ॥६७॥

त्यांचे सेवेचा सेवक । मोलेंवीण मी झालों देख ।

ब्राह्मणसेवेचें मज सुख । अलोकिक अनिवार ॥६८॥

नित्यनेम द्विजपूजा । करी तो आवडे अधोक्षजा ।

त्यालागीं पसरूनि चारी भुजा । आलिंगनीं माझा जीवू निवे ॥६९॥

ब्राह्मणांच्या स्नानप्रवाहतळीं । जेणें भावार्थें केली आंघोळी ।

कोटि अवभृथें पायांतळीं । तेणें तत्काळीं घातलीं ॥१३७०॥

ब्राह्मणचरणतीर्थ देखतां । पळ सुटे दोषदुरिता ।

तें भावार्थें तीर्थ घेतां । दोष सर्वथा निमाले ॥७१॥

जो कोणी नित्य नेमस्त । सेवी ब्राह्मणाचें चरणतीर्थ ।

तो स्वयें झाला तीर्थभूत । त्याचेनि पुनीत जड जीव ॥७२॥

त्या ब्राह्मणाचे ठायीं जाण । अभ्यंगादि सुमन चंदन ।

आसन भोजन धन धान्य । शक्तिप्रमाण पूजेसी ॥७३॥

ब्राह्मणासी प्रिय भोजन । दानीं श्रेष्ठ अन्नदान ।

निपजवूनियां मिष्टान्न । द्यावें भोजन मद्‍भावें ॥७४॥

एक हेळसूनि देती अन्न । एक उबगल्यासाठीं जाण ।

एक देती निर्भर्त्सून । एक वसवसोन घालिती ॥७५॥

तैसें न करावें आपण । ब्राह्मण माझें स्वरूप जाण ।

त्यांसी दे‌ऊनियां सन्मान । द्यावें भोजन यथाशक्ति ॥७६॥

अज्ञान अतिथि आल्या समयीं । खोडी काढूं नये त्याच्या ठायीं ।

तोही माझें स्वरूप पाहीं । अन्न ते समयीं अर्पावें ॥७७॥

अतिथि जातां पराङ्मुख । त्यासवें जाय पुण्य निःशेख ।

अन्न द्यावें समयीं आवश्यक । नातरी उदक तरी द्यावें ॥७८॥

ब्राह्मण बैसवूनि पंक्ती । जे कोणी पंक्तिभेद करिती ।

ते मोलें पाप विकत घेती । त्यांसी अधोगती निश्चितीं ॥७९॥

ब्राह्मणसेवेलागीं जाण । काया वाचा मन धन ।

यथासामर्थ्यें अवंचन । अतिथिपूजन त्या नांव ॥१३८०॥

त्रिपदाजपें पवित्र पूर्ण । यालागीं वेदांचें निवासस्थान ।

ब्राह्मण माझें स्वरूप जाण । श्रेष्ठ अधिष्ठान पूजेचें ॥८१॥

ब्राह्मण‌आज्ञेलागीं जाण । अतिसादर ज्याचें मन ।

देणें देववणें दान । श्रद्धा संपूर्ण या नांव ॥८२॥

ब्राह्मणसेवा धनेंवीण । सर्वथा न घडे ऐसें न म्हण ।

सेवेसी श्रद्धा प्रमाण । उल्हास पूर्ण भजनाचा ॥८३॥

एकाची शरीरसेवा जाण । एकाचे वाचिक पूजन ।

एकाचें मानसिक भजन । दया पूर्ण द्विजाची ॥८४॥

ब्राह्मणभक्तिलागीं जाण । हर्षनिर्भर अंतःकरण ।

श्रद्धायुक्त उल्हासपूर्ण । आतिथ्य जाण या नांव ॥८५॥

यापरी ब्राह्मणभजन । तिसरे पूजेचें अधिष्ठान ।

हें सांगितलें जाण । गोशुश्रूषण तें ऐक ॥८६॥

जे गायीच्या कैवारा । घायें सहस्रबाहो केला पुरा ।

तीन सप्तकें वसुंधरा । मुख्य धुरा म्यां मारिल्या ॥८७॥

रामावतारीं अतिमहिमान । तैं न घडेचि गोषुश्रूषण ।

यालागीं गोकुळीं जाण । गायींचें सेवन म्यां केलें ॥८८॥

गायीचे सेवें झाली पुष्टी । बाळपणीं मारिले जेठी ।

कंस चाणूर मारिले हटी । बैसविला राज्यपटीं उग्रसेन ॥८९॥

गायीचे सेवेची अतिगोडी । तेणें माझी कीर्ति झाली चोखडी ।

फोडली कंसाची बांदवडी । तोडिली बेडी पितरांची ॥१३९०॥

यालागीं गायीं आणि ब्राह्मण । माझा जाण जीवप्राण ।

माझे पूजेचें अधिष्ठान । सुलभ जाण इयें दोन्ही ॥९१॥

आपत्काळीं गोरक्षण । करी तो पढियंता मज जाण ।

त्यासवें मी आपण । गोरक्षण करीतसें ॥९२॥

गायीचे सेवेचें विधान । गोग्रास द्यावा जे तृण ।

करावें अंगकुरवाळण । इतुकेनि प्रसन्न मी होयें ॥९३॥

निर्लोभ गायीची सेवा । करितां माझी प्राप्ति उद्धवा ।

ऐक वैष्णवाची सेवा । पूजा सद्‍भावा विभागू ॥९४॥



वैष्णवे बंधुसत्कृत्या हृदि खे ध्याननिष्ठया ।

वायौ मुख्यधिया तोये द्रव्यैस्तोयपुरःस्कृतैः ॥ ४४ ॥



वैष्णवसेवा अत्यंत कठिण । तेथें जाती नाहीं गा प्रमाण ।

न म्हणावा शूद्र ब्राह्मण । भक्तिप्राधान्यभावार्थे ॥९५॥

विदुर दासीपुत्र प्रसिद्धु । त्यासी आवडला गोविंदु ।

झाला वैष्णवांमाजीं अतिशुद्धु । कैसेनि निंद्यु म्हणावा ॥९६॥

योनि जन्मला मर्कट । तो वैष्णवांमाजीं अतिश्रेष्ठ ।

हनुमंत म्हणावया कनिष्ठ । ऐसा पापिष्ठ कोण आहे ॥९७॥

राक्षसांमाजीं बिभीषण । दैत्यांमाजीं प्रह्लाद जाण ।

भगवंतासी अनन्यशरण । वैष्णवपण तेणें त्यांसी ॥९८॥

जाती उत्तम भक्तिहीन । तो वैष्णव नव्हे जाण ।

अथवा करी दांभिक भजन । वैष्णवपण त्या नाहीं ॥९९॥

वैष्णवीं मानी जातिप्रमाण । शालिग्राम मानी पाषाण ।

गुरूसी मानी माणुसपण । तो पापिष्ठ जाण सर्वथा ॥१४००॥

जाणीव शाहणीव ज्ञातेपण । सांडूनि जातीचा अभिमान ।

जो मज होय अनन्यशरण । वैष्णव जाण तो माझा ॥१॥

त्या वैष्णवाचें पूजन । बाह्य उपचारें नव्हें जाण ।

बंधुस्नेहें कळवळी मन । साचार पूजन त्या नांव ॥२॥

ऐक सख्या बंधूचा स्नेहो । बंधूसी रणीं लागतां घावो ।

घाया‌आड स्वयें रिघोनि पहा हो । शत्रुसमुदावो विभांडी ॥३॥

तैसा पोटा‌आंतुला कळवळा । तोचि वैष्णवपूजेचा सोहळा ।

स्नेहेंवीण टिळे माळा । सुख गोपाळा तेणें नव्हे ॥४॥

एका पितयाचे पुत्र साधू । अकृत्रिम होती बंधू ।

माजीं सापत्‍नविरोधू । स्नेह शुद्धू तो नव्हे ॥५॥

भक्ता‌अभक्तांची उत्पत्ती । मजपासूनि गा निश्चिती ।

भावाभावसापत्‍नप्राप्ती । विरुद्ध स्थिती परस्परें ॥६॥

वैष्णव विष्णूचे उदरीं जाण । ते उदरीं उदरस्थ व्हावें आपण ।

तैं सहजें झाले सखेपण । अकृत्रिम जाण कळवळा ॥७॥

ऐसा बंधुस्नेहें जो कळवळा । तेचि पूजा वैष्णवकुळा ।

वैष्णवपूजकाजवळा । भावें भुलला मी तिष्ठें ॥८॥

वैष्णवपूजेचें लक्षण । तें पांचवें माझें पूजास्थान ।

ऐक आकाशाचें पूजन । केवळ माझें ध्यान ते ठायीं ॥९॥

आकाश निर्लेप निर्विकार । अतिसूक्ष्म निराकार ।

तैसें माझें ध्यान निरंतर । हृदयीं साचार करावें ॥१४१०॥

ध्यानीं बैसोनि सावकाश । सगळें सर्व महदाकाश ।

जो आपुलें करी हृदयाकाश । तेणें मी परेश पूजिला ॥११॥

अतिसूक्ष्म निर्विकार । हृदयीं माझें ध्यान सधर ।

तेचि पूजा गा साचार । अपरंपार मी पूजिलों ॥१२॥

आकाशा लेप लावूं जातां । लावितां न लागे सर्वथा ।

तेवीं सर्व कर्मीं वर्तता । आपुली मुक्तता जो देखे ॥१३॥

आकाश सर्व पदार्थीं व्याप्त । व्याप्त असोनि अति‌अलिप्त ।

तेवी सर्व कर्मीं वर्तत । कर्मातीत नभनिष्ठा ॥१४॥

आकाश माझें पूजास्थान । तेथील पूजेचें हें विधान ।

हें सहावें पूजा‌अधिष्ठान । वायूचें अर्चन तें ऐक ॥१५॥

वायूच्या ठायीं भगवद्‍बुद्धी । ज्याची ढळों नेणें कधीं ।

वायूचेनि भूतां चेतनसिद्धी । जगातें त्रिशुद्धी धरिता तो ॥१६॥

वायुरूपें मीचि जाण । जालों सर्व भूतांचा प्राण ।

प्राणाचा मी मुख्य प्राण । मद्‌रूपें पवन या हेतु ॥१७॥

वायू व्योमीं जन्म पावें । जन्मोनि व्योमावेगळा नव्हे ।

सर्व कर्मीं तेथेंचि संभवे । अंती स्थिरावे निजव्योमीं ॥१८॥

तेवीं जन्मकर्मनिदान । पावोनि न सांडी अधिष्ठान ।

प्राणाचा जो होय प्राण । हेंचि पूजन वायूचें ॥१९॥

प्राणाचें गमनागमन । तेथ सोहंहंसाचें नित्य ध्यान ।

तेंचि करितां नित्य सावधान । हेंचि पूजन वायूचें ॥१४२०॥

मद्‌रूपें दृढभावन । वायूचें जो करी आपण ।

तें पवनाचें पूजन । पूजास्थान सातवें ॥२१॥

जीवनें जीवनाची पूजा । जीवनेंचि निपजे वोजा ।

ते पूजा पावे अधोक्षजा । तो भक्त माझा पढियंता ॥२२॥

’आपो नारायणः साक्षात्‌’ । या मंत्राचा जो मंत्रार्थ ।

देवें देवोचि पूजिजेत । जाण निश्चित उद्धवा ॥२३॥

क्षीरें पूजिला क्षीरसागरू । तेवीं द्रव्यें द्रव्योपचारू ।

हा जीवनपूजाप्रकारू । जाण निर्धारू उद्धवा ॥२४॥

जीवा जीववी जीवन । त्या जीवना मी निजजीवन ।

जीवनें पूजिजे जीवन । जेवीं समुद्रपूजन तरंगीं ॥२५॥

’नद्यस्तृप्यंतु समुद्रास्तृप्यंतु’ । हें जळेंचि जळ पूजिजेतू ।

पूज्यपूजकां एकत्व येथू । हेचि वेदोक्तू विधिपूजा ॥२६॥

जीवनें पूजिजे जीवन । हें आठवें पूजास्थान ।

ऐक पृथ्वीचें पूजन । श्लोकार्धे संपूर्ण सांगेन ॥२७॥



स्थण्डिले मंत्रहृदयैर्भोगैरात्मानमात्मनि ।

क्षेत्रज्ञं सर्वभूतेषु समत्वेन यजेत माम्‌ ॥ ४५ ॥



जळामाजीं धरा अधर । विरोनि हों पाहे तें नीर ।

तीमाजीं मी प्रवेशलों धराधर । अधर ते सधर तेणें झाली ॥२८॥

यालागीं पृथ्वी माझें पूजास्थान । ऐक पूजेचें विधान ।

गोसदृश स्थंडिलीं जाण । आवाहन पैं माझें ॥२९॥

गोसदृश स्थंडिलीं कां म्हणसी । पृथ्वी आहे गायीच्या ऐशी ।

जैं पूजा करावी पडे तिसी । तैं तदाकारेंसी स्थंडिल ॥१४३०॥

ते स्थंडिलीं पूजावया धरा । आवाहन करावें धराधरा ।

तल्लिंग हृदयमंत्रा । मंत्रद्वारा पूजावी ॥३१॥

हृदय कवच शिखा नेत्र । शक्तिबीज मंत्रास्त्र ।

स्थंडिलीं रेखूनियां यंत्र । धराधरमहापूजा ॥३२॥

यापरी पृथ्वीपूजन । साङ्ग सांगीतलें जाण ।

आपुलें आपण पूजास्थान । दहावें लक्षण तें ऐक ॥३३॥

आधीं एक पुढें पूर्ण । त्या नांव दहावें लक्षण ।

आपलें आपण पूजास्थान । विचित्र विंदान पूजेचें ॥३४॥

पूज्यापुढें पूज्यकोटी । केल्या गणितासी पडे तुटी ।

पहिल्या पूज्यासी जैं फांटा उठी । तैं गणितसृष्टि असंख्य ॥३५॥

पूर्णासी फांटा काढिजे । त्या नांव एक म्हणिजे ।

एकपणेंही पूर्ण असिजे । सहज निजें परिपूर्ण ॥३६॥

पूर्णापुढें पूर्ण पडे । तैं गणित काय आतुडे ।

जैं निचाडा चाड वाढे । तैं निजनिवाडें निजपूजा ॥३७॥

एकासी एक मेळविजे । तैं दोनीपणें होय दुजें ।

जैं एकें एक भोगिजे । तैं देखिजे निजपूज्यत्व ॥३८॥

आपणचि आपला देवो । आपुला पूजक आपण पहा हो ।

आपुला आपणचि भावो । नवल नवलावो पूजेचा ॥३९॥

हृदयीं भावूनि चैतन्यघन । स्वयें तद्‌रूप हो‌ऊनि जाण ।

मग जे जे भोग भोगी आपण । ब्राह्मार्पण सहजेंचि ॥१४४०॥

तो ग्रास घाली स्वमुखीं । तेणें मुखें मी होय सुखी ।

तृप्ति उपजे परमपुरुखीं । पूजा नेटकी हे माझी ॥४१॥

तो जे जे कांहीं भोग भोगी । ते अर्पती मजचिलागीं ।

मी रंगलों त्याचे रंगीं । पावे श्रीरंगीं ते पूजा ॥४२॥

मुख्य पूजेमाजीं हे माझी पूजा । तेणेंचि पूजिलें मज अतिवोजा ।

पूजामिसें गरुडध्वजा । वश अधोक्षजा तेणें केलें ॥४३॥

हे आवडती माझी पूजा । अत्यंत प्रिय अधोक्षजा ।

हे भक्ति पढिये गरुडध्वजा । जाण तो माझा प्रिय भक्त ॥४४॥

हो कां सगुण अथवा निर्गुण । दोहीं रूपें मीचि जाण ।

तेथ जो करी निजभोग अर्पण । शुद्ध पूजन तें माझें ॥४५॥

निजात्मभोगीं अधोक्षजा । पूजिजे ते हे जाण पूजा ।

सर्व भूतांतें पूजिजे वोजा । समसाम्य समजा समभावें ॥४६॥

अकरावे पूजेचा विवेक । मागां पुढां एक‌एक ।

अकरा इंद्रियां पडे आंख । तोचि पूजक सर्व भूतां ॥४७॥

मागां पुढां एक‌एक कीजे । त्या नांव एकादश म्हणिजे ।

हाचि विवेक जेणें जाणिजे । तेणें पूजिजे सर्व भूतां ॥४८॥

आत्मभोगसमर्पणें पाहीं । वस्तू जाणितली स्वदेहीं ।

तेचि सर्व भूतांच्या ठायीं । देहींविदेहीं समसाम्यें ॥४९॥

सर्व क्षेत्रांतें वागविता । मी क्षेत्रज्ञु जाण तत्त्वतां ।

देखतांही विषम भूतां । ज्यासी माझी ममता मोडेना ॥१४५०॥

उंच नीच विषमता भूतां । वस्तूसी न देखे विषमता ।

समसाम्यें समान समता । सर्व भूतां समत्वें ॥५१॥

माझिया साम्यें सर्वसमता । तेचि पूजा सर्व भूतां ।

तोचि पूजक तत्त्वतां । ज्यासी विषमता बाधीना ॥५२॥

जो भावार्थें मजमाजीं आला । तैं सर्व भूतें तोचि झाला ।

सहजे समत्व पावला । पूजूं लागला आत्मत्वें ॥५३॥

पूजूं जावो रंक रावो । परी पालटेना समभावो ।

न खंडितां समतेचा ठावो । यथायोग्य पहा हो पूजित ॥५४॥

ऐक यदुवंषध्वजा । सर्व भूतीं माझी पूजा ।

माझेनि समत्वें निपजे वोजा । या अकराही पूजा समत्वें ॥५५॥

इयें अकराही अधिष्ठानें । मत्प्राप्तिकरें अतिपावनें ।

म्यां सांगीतलेनि अनुसंधानें । पूजा करणें यथाविधि ॥५६॥

म्यां सांगीतलें ज्या निगुतीं । पूजा करावी त्याचि स्थिती ।

न कळे तरी माझी मूर्ती । सर्वांहीप्रती चिंतावी ॥५७॥



धिष्ण्येष्वेष्विति मद्‌रूपं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः ।

युक्तं चतुर्भुजं शान्तं ध्यायन्नर्चेत्‌ समाहितः ॥ ४६ ॥



निर्गुणाहूनि सगुण न्यून । म्हणे तो केवळ मूर्ख जाण ।

सगुण निर्गुण दोनी समान । न्यून पूर्ण असेना ॥५८॥

विघुरलें तें तूप होये । थिजलें त्यापरीस गोड आहे ।

निर्गुणापरिस सगुणीं पाहें । अतिलवलाहें स्वानंदू ॥५९॥

निर्गुणाचा बोध कठिण । मनबुद्धिवाचे अगम्य जाण ।

शास्त्रांसी न कळे उणखूण । वेदीं मौन धरियेलें ॥१४६०॥

वारा उमाणावा वावें । आकाश आकळावें खेंवें ।

भावना भांबावली धांवे । काय करावें स्फुरेना ॥६१॥

तैशी सगुण मूर्ति नव्हे जाण । सुलभ आणि सुलक्षण ।

देखतां जाय भूकतहान । निवताहे मन सप्रेमें ॥६२॥

जो नित्यसिद्ध सच्चिदानंदू । प्रकृतिपरू परमानंदू ।

सगुण जाला जी गोविंदू । स्वानंदकंदू स्वलीळा ॥६३॥

साखरेची गोडी वाखाणिली । तिची नाबदेची भेली केली ।

गोडिये अधिक शोभा आली । तैशी मूर्ति झाली साकार ॥६४॥

लावूनियां कसवटी । उत्तम सुवर्णाची खोटी ।

बांधल्या नववधूच्या कंठीं । तेणें ते गोमटी दिसे काय ॥६५॥

त्याचींच करूनियां भूषणें । अंगीं प्रत्यंगीं लेवितां लेणें ।

नववधू अत्यंत शोभली तेणें । निंबलोणें उतरिती ॥६६॥

तैसें जें निर्गुण निर्विकार । त्याची सगुणमूर्ति सुकुमार ।

चिन्मात्रैक अतिसुंदर । मनोहर स्वलीला ॥६७॥

घवघवित घनसांवळा । मुकुट कुंडलें मेखळा ।

कंठीं कौस्तुभ वनमाळा । सोनसळा झळकत ॥६८॥

आधींच तो अतिसांवळा । वरी टिळक रेखिला पिंवळा ।

आरक्तप्रांत दोहीं डोळां । कमळदळां लाजवी ॥६९॥

चिन्मात्रींचें देखणेपण । त्या डोळ्यां आलें शरण ।

सैराट हिंडतां शिणला पवन । हरीचें घ्राण ठाकिलें ॥१४७०॥

जैशा ओंकारामाजीं श्रुती । तैशा मुखामाजीं दंतपंक्ती ।

चौकीचे चारी झळकती । सच्चिद्दीप्तीं सोलींव ॥७१॥

जेवीं जीव शिव भिन्नपणीं । तेवीं अध ऊर्ध्व अधर दोन्ही ।

हरि‌अंगीं मिनले मिळणीं । समानपणीं समत्वें ॥७२॥

देखोनियां कृष्णवदन । चंद्रमा कृष्णपक्षीं क्षीण ।

तो तंव पूर्णिमेसी पूर्ण । हा सदा संपूर्ण वदनेंदू ॥७३॥

दिवसा चंद्राची क्षीण प्रभा । वदनेंदूची नवलशोभा ।

लोपोनि चंद्रसूर्यप्रभा । स्वयें स्वयंभा प्रकाश ॥७४॥

तो आर्तचकोरा अमृतपान । मुमुक्षुचातका स्वानंदघन ।

सगुणपणें नारायण । भूषणां भूषण तो झाला ॥७५॥

चहूं खाणींच्या क्रिया विविधा । तैशा चहूभुजिंच्या चारी आयुधां ।

सगुण देखोनि गोविंदा । वेद निजबोधा आयुधें झाले ॥७६॥

देवो न कळे श्रुतींसी । लाज आली होती वेदांसी ।

जगीं मिरवावया प्रतापासी । आयुधें हरीपासीं ते झाले ॥७७॥

सामवेद झाला शंख । यजुर्वेद चक्र देख ।

अथर्वण गदा तिख । कमळ साजुक ऋग्वेदू ॥७८॥

साकारपणें सच्चिदानंदा । शंख चक्र पद्म गदा ।

चहूं करीं चहूं वेदां । निववी सदा निजांगें ॥७९॥

जगीं मिरवावया उपनिषदें । झालीं बाहुभूषणें अंगदें ।

करीं कंकणें अतिशुद्धें । सोहं शब्दें रुणझुणती ॥१४८०॥

नख केश अंगुलिका । कराग्रीं जडित मुद्रिका ।

त्रिकोण षट्कोणिया देखा । उपासकां विधिपीठ ॥८१॥

अगम्य तेज हृदयींच्या पदका । गुणत्रिवळी उदरीं देखा ।

मध्यें कळसू नेटका । क्षुद्रघंटिका मेखळे ॥८२॥

कांतीव मरकतस्तंभ जाण । तैसे शोभताती दोन्ही चरण ।

ते केवळ अचेतन । हे सचेतन हरि‌अंगीं ॥८३॥

ध्वज वज्र अंकुश ऊर्ध्वरेखा । दोन्ही पायीं पद्में देखा ।

यवांकित सामुद्रिका । अतिनेटका पदबंधू ॥८४॥

आरक्त रंग चरणतळां । वरील घनसांवळी कळा ।

नभीं इंद्रधनुष्यमेळा । तैसी लीळा हरिचरणीं ॥८५॥

सगुण देखोनियां जगन्नायका । दशदिशांसी चरणीं आवांका ।

पावावया निजसुखा । दशांगुलिका हो‌ऊनि ठेल्या ॥८६॥

चंद्र कृष्णपक्षीं क्षीण । तेणें ठाकिले हरिचरण ।

नखीं चंद्र जडोनियां जाण । परम पावन तो झाला ॥८७॥

हें जाणोनि त्रिनयनें । चंद्रमा मस्तकीं धरणें ।

पायवणी माथां वाहणें । जग उद्धरणें तेणें जळें ॥८८॥

सगुण देवो देखोनि पाहीं । चारी मुक्ति लागल्या पायीं ।

यालागीं संत चरणांच्या ठायीं । तत्पर पाहीं सर्वदा ॥८९॥

सलोकता समीपता । दोहीं पायीं वांकी गर्जतां ।

अंदू झाली स्वरूपता । सायुज्यता तोडरू ॥१४९०॥

ज्या तोडराचा धाक पाहीं । अहंगर्वित असुर वाहती देहीं ।

सर्व सुख तें हरीच्या ठायीं । त्यांच्या पायीं समाधी ॥९१॥

धैर्य वीर्य उदारकीर्ती । गुणगांभीर्य शौर्य ख्याती ।

यांसी कारण माझी सगुण मूर्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥९२॥

माझे ये मुर्तीचेनि दर्शनें । होत डोळ्यां पारणें ।

जन्ममरणांचें उठवी धरणें । खत फाडणें विषयांचे ॥९३॥

माझी मूर्ति देखिल्यापाठीं । न लगे योगयाग आटा‌आटी ।

न लगे रिघावें । गिरिकपाटीं । नाना संकटीं न पडावें ॥९४॥

न लगे आसन भोजन । न लगे समाधिसाधन ।

माझिये प्राप्तीसी कारण । माझी भक्ति जाण उद्धवा ॥९५॥

एकादश पूजा‌अधिष्ठान । तेथें माझें करोनि आव्हान ।

म्यां सांगीतलें मूर्तीचें ध्यान । सावधान करावें ॥९६॥

माझें अर्चन माझें ध्यान । माझें करावें कीर्तन ।

माझ्या नामाचे स्मरण । माझे गुण वर्णावे ॥९७॥

अहर्निशीं माझी कथा । अहर्निशीं माझी वार्ता ।

अहर्निशीं मातें ध्यातां भक्ति तत्त्वतां ती नांव ॥९८॥

दीपकळिका हातीं चढे । तैं घरभरी प्रकाशू सांपडे ।

माझी मूर्ती जैं ध्यानी जडे । तैं चैतन्य आतुडे अवघेंचि ॥९९॥

या उपपत्ति उद्धवा देख । सगुण निर्गुण दोन्ही एक ।

जाण पां निश्चयो निष्टंक । सच्चिदानंदसुख समत्वें ॥१५००॥

जो कसू सुवर्णाचिये खोटीं । तोचि वाला एका कसवटीं ।

सगुणनिर्गुणपरिपाटीं । नाहीं तुटी चित्सुखा ॥१॥

तेवीं सगुण निर्गुण निःशेष । जाण निश्चयें दोन्ही एक ।

सगळें साखरेचें टेंक । ना नवटांक सम गोडी ॥२॥

हें अंतरंग माझें ध्यान । तेथें मन करोनि सावधान ।

अतिहर्षें मदर्चन । मद्‍भक्तीं जाण करावें ॥३॥

उद्धवा ऐसें म्हणसी मनीं । हे भक्ति पाविजे कैसेनि ।

हें साध्य होय जिंहीं साधनीं । तें तुजलागोनी सांगेन ॥४॥



इष्टापूर्तेन मामेवं यो यजेत समाहितः ।

लभते मयि सद्‍भक्तिं मत्स्मृतिः साधुसेवया ॥ ४७ ॥



करितां नाना योगयाग । वापी कूप वन तडाग ।

श्रौतस्मार्त कर्में चांग । मदर्पणें साङ्ग जिंहीं केलीं ॥५॥

श्रौत अग्निहोत्र सोमयाग । स्मार्त वापी कूप तडाग ।

मज नार्पितां दोन्ही व्यंग सत्कर्म साङ्ग मदर्पणें ॥६॥

कर्म करितां मदर्पण । अवचटें फळ वांच्छी मन ।

इतुकियासाठी भक्तासी विघ्न । सर्वथा मी जाण येवों नेदीं ॥७॥

सकाम कर्मकर्त्यासी । जे प्राप्ति नव्हे अतिप्रयासीं ।

त्या उत्तमलोकगतिभोगांसी । मद्‍भक्तांसी मी देता ॥८॥

पोटांतूनि माझा भक्तू । दिव्य भोगांसी विरक्तू ।

ते भोग भोगितां मातें स्मरतू । भोगासक्तू तो नव्हे ॥९॥

साधु देवालया जातां । पर्जन्यें पीडिला धारावर्तां ।

वेश्यागृहासी नेणतां । आला अवचितां वोसरिया ॥१५१०॥

तो बसोनि वेश्येसी नातळे । तेवीं भक्त दिव्य भोगांसी कांटाळे ।

ठकलों म्हणे अनुतापबळें । पिटूनि कपाळें हरि स्मरे ॥११॥

ऐशिया अनुतापस्थितीं । तत्काळ भोग क्षया जाती ।

तो जन्म पावे महामती । माझी भक्ती जिये गृहीं ॥१२॥

त्यासी पूर्वसंस्कारस्थितीं । सकळ विषयांची विरक्ती ।

उपजतचि लागे भक्तिपंथीं । भक्त आवडती जीवेंप्राणें ॥१३॥

तो मुक्तीतें हाणोनि लातें । निजसर्वस्वें भजे मातें ।

यापरी मी निजभक्तातें । नेदीं विघ्नातें आतळूं ॥१४॥

यापरी ज्यांस विषयविरक्ती । तेही इष्टापूर्त जैं करिती ।

योग याग त्याग जैं साधिती । माझी भक्ती तैं उपजे ॥१५॥

समाहित करोनि मन । श्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठान ।

योग याग त्याग साधन । निष्ठेनें जाण जैं करिती ॥१६॥

तेणें शोधित होय चितवृत्ती । झालिया चित्तशुद्धीची प्राप्ती ।

तैं उपजे माझी सद्‍भक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥१७॥

इतुकी न करितां आटाटी । माझे सद्‍भक्तीची होय भेटी ।

हें अतिगुह्य आहे माझे पोटीं । ते तुज मी गोठी सांगेन ॥१८॥

सांडोनि सकळ साधन । जो करी साधुभजन ।

तेव्हांचि त्याचे शुद्ध मन । सत्य जाण उद्धवा ॥१९॥

म्हणसी साधु तो कैसा कोण । मागां सांगीतलें लक्षण ।

बहु बोलावया नाहीं कारण । साधु तो जाण सद्‍गुरु ॥१५२२॥

त्या सद्‍गुरूचें भजन । जो भावार्थें करी आपण ।

सर्व शुद्धीचें कारण । सद्‍गुरु जाण सर्वांषीं ॥२१॥

ज्याचे मुखींचें वचन । ब्रह्मसाक्षात्कारा पाववी जाण ।

त्याचे सेवितां श्रीचरण । शुद्ध कोण हो‌ईना ॥२०॥

गुरुनाम घेतां मुखें । कळिकाळ पाहूं न शके ।

त्याची सेवा करितां हरिखें । पायां मोक्षसुखें लागती ॥२३॥

ज्यासी सद्‍गुरूची आवडी चित्तीं । ज्याची सद्‍गुरुभजनीं अतिप्रीती ।

त्यासी भाळली माझी सद्‍भक्ती । पाठीं लागे निश्चितीं वरावया ॥२४॥

जो गुरुभजनीं भावार्थी । जगामाजीं तोचि स्वार्थी ।

त्यापाशीं माझी सद्‍भक्ती । असे तिष्ठती आंखिली ॥२५॥

सद्‍भक्ति बापुडी कायसी । अंगें मीही अहर्निशीं ।

तिष्ठतसें स्वानंदेंसीं । गुरुप्रेमासी भूललों ॥२६॥

मज माझ्या भक्तांची थोडी गोडी । परी गुरु भक्तांची अति‌आवडी ।

सत्संगेंवीण रोकडी । सद्‍भक्ति चोखडी न पविजे ॥२७॥



प्रायेण भक्तियोगेन सत्सङ्गेन विनोद्धव ।

नोपायो विद्यते सम्यक्‌ प्रायणं हि सतामहम्‌ ॥ ४८ ॥



माझिये प्राप्तीलागुनी । भक्ति-ज्ञानमार्ग दोन्ही ।

ज्ञान अत्यंत कठिणपणीं । भक्ति निर्विघ्नीं पाववी मज ॥२८॥

संसार तरावयालागीं । अनेक साधनें अनेगीं ।

बोलिलीं तीं जाण वा‌उगीं । उत्तम प्रयोगीं मद्‍भक्ती ॥२९॥

उपायांमाजीं अतिप्रांजळ । निर्विघ्न आणि नित्य निर्मळ ।

माझा भक्तिमार्ग केवळ । ज्ञान तें विकळ मध्यपाती ॥१५३०॥

मळा शिंपावयालागुनी । मोट पाट उपाय दोन्ही ।

मोटां काढिजे विहीरवणी । बहुत कष्टोनी अति‌अल्प ॥३१॥

मोट नाडा बैलजोडीं । अखंड झोडितां आसुडीं ।

येतां जातां वोढावोढी । भोय भिजे थोडी भाग एक ॥३२॥

तेथही मोट फुटे कां नाडा तुटे । वोडव पडे बैल अवचटे ।

तरी हातां येतां पीक आटे । वोल तुटे तत्काळ ॥३३॥

तैसा नव्हे सरितेचा पाट । एक वेळ केल्या वाट ।

अहर्निशीं घडघडाट । चालती लोट जीवनाचे ॥३४॥

मोटेचें पाणी तैसें ज्ञान । करूनि वेदशास्त्रपठण ।

नित्यानित्य विवेकासी जाण । पंडित विचक्षण बैसती ॥३५॥

एक कर्माकडे वोढी । एक संन्यासाकडे बोडी ।

एक म्हणती हे गोष्टी कुडी । देहो वोढावोढीं न घालावा ॥३६॥

एक म्हणती प्रारब्ध प्रमाण । एक म्हणती सत्य शब्दज्ञान ।

एक म्हणती धरावें मौन । अतिजल्पन न करावें ॥३७॥

एक म्हणती सांडावी व्युत्पत्ती । ज्याची चढे अधिक युक्ती ।

तोचि ज्ञाता निश्चितीं । सांगों किती मूर्खांसी ॥३८॥

एक म्हणती तप प्रमाण । एक म्हणती पुरश्चरण ।

एक म्हणती वेदाध्ययन । द्यावें दान एक म्हणती ॥३९॥

एक तो हें अवघेंचि मोडी । घाली योगाचिये कडाडीं ।

लावी आसनमुद्रेची वोढी । बैसवी रोकडी वारयावरी ॥१५४०॥

ऐसे नाना वाद करितां । एक निश्चयो नव्हे सर्वथा ।

ज्ञानाभिमान अतिपंडितां । ज्ञान तत्त्वतां कळेना ॥४१॥

ऐसी ज्ञानमार्गींची गती । नाना परींचीं विघ्नें येती ।

विकल्पें नासल्या व्युत्पत्ती । माझी निजप्राप्ती तेथें नाहीं ॥४२॥

तैसी नव्हे माझी भक्ती । नाममात्रें मज पावती ।

नामें उद्धरले नेणों किती । हेंचि भागवतीं बोलिलें ॥४३॥

माझें करितां गुणवर्णन । कां हरिकथा नामसंकीर्तन ।

तेथें रिघों न शके विघ्न । गडगर्जन हरिनामें ॥४४॥

जेथें हरिनामाचे पवाडे । तेथें विघ्न कैंचें बापुडे ।

विघ्न पळे मद्‍भक्तांपुढें । उघडती कवाडें मोक्षाचीं ॥४५॥

माझे भक्त अतिनिराश । न धरिती मोक्षाची आस ।

यालागीं मी हृषीकेश । त्यांच्या भावार्थास भूललों ॥४६॥

एवं निर्विघ्न मजमाजीं सरता । मार्ग नाहीं भक्तिपरता ।

त्रिसत्य सत्य गा सर्वथा । भक्ति तत्त्वतां मज पढिये ॥४७॥

ऐशी निजभक्ति सुलभ फुडी । देवो सांगे अति‌आवडीं ।

उद्धवासी हरिभक्तीची गोडी । हर्षाची गुढी उभारिली तेणें ॥४८॥

जें उद्धवाच्या जीवीं होतें । तेंचि निरूपिलें श्री‌अनंतें ।

हरिखें नाचों लागला तेथें । जीवें श्रीकृष्णातें वोवाळी ॥४९॥

ऐशी तुझी सुलभ भक्ति । तरी अवघेचि भक्ति कां न करिती ।

देवो म्हणे भाग्येंवीण माझी भक्ति । न घडे निश्चितीं उद्धवा ॥१५५०॥

कोटि जन्मांची पुण्यसंपत्ती । जरी गांठीं असेल आ‌इती ।

तैं जोडे माझ्या संतांची संगती । सत्संगें भक्ती उल्हासे ॥५१॥

सत्संगें भक्तीची प्राप्ती । उद्धवा जाण तू निश्चितीं ।

संतांपाशीं माझी भक्ती । वास पाहती उभी असे ॥५२॥

हो कां तूं संत माझे म्हणसी । येर लोक सांडिले कोणापाशीं ।

तुझी भक्ति अहर्निशीं । संतांपाशीं कां असे ॥५३॥

उद्धवा ऐसा विकल्पभावो । येथें धरावया नाहीं ठावो ।

संतभजनीं माझा सद्‍भावो । केवा कोण पाहावो भक्तीचा ॥५४॥

संतसेवा करावयासी । कोण कारण तूं मज म्हणसी ।

अनावरा मज अनंतासी । तिंहीं निजभावेंसी आकळिलें ॥५५॥

मज आकळिलें ज्या हेतू । तेही सांगेन तुज मातू ।

मजवांचूनि जगा‌आंतू । दुसरा अर्थू नेणती ॥५६॥

आपुलें जें स्वकर्म । मज अर्पिले सर्व धर्म ।

देह गेह रूप नाम । आश्रमधर्म मदर्पण ॥५७॥

कल्पांतींचेनि कडकडाटें । जैं धाके धाके विराट आटे ।

ऐसीं वोढवल्या अचाटें । मजवेगळे नेटें न ढळ्ती ॥५८॥

तुटोनि पडतां आकाश । आणिकाची ते न पाहती वास ।

यालागीं मी हृषीकेश । त्यांचा दास झालों असें ॥५९॥

नवल भावार्थाचा महिमा । मज विश्वात्म्याचे झाले ते आत्मा ।

ऐसें लाहाणें तयां आम्हां । मज पुरुषोत्तमा वश केलें ॥१५६०॥

संतांसीं मज भिन्नपण । कल्पांतींही नाहीं जाण ।

तुज जिव्हारींची उणखूण । तुज संपूर्ण सांगीतली ॥६१॥

संत माझे झाले माझ्या भक्तीं । येर लोक मज न भजती ।

ते म्यां दिधले काळाच्या हातीं । अदृष्टगतीं बांधोनी ॥६२॥

माझिया संतांपाशीं । यावया प्राप्ती नाहीं काळासी ।

मी सदा संरक्षिता त्यांसी । ते कळिकाळासी नागवती ॥६३॥

यापरी संतांचें सर्व काज । करितां मज नाहीं लाज ।

उद्धवा माझें अत्यंत निजगुज । तें मी तुज सांगेन ॥६४॥



अथैतत्‌ परमं गुह्यं श्रृण्वतो यदुनन्दन ।

सुगोप्यमपि वक्ष्यामि त्वं मे भृत्यः सुहृत्‌ सखा ॥ ४९ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥



ऐकें यदुवंशकुळटिळका । तूं स्वगोत्र भृत्य सुहृद सखा ।

तुज न सांगिजे हा आवांका । सर्वथा देखा न धरवे ॥६५॥

मज गुप्ताचें गुप्त सार । साराचें गुप्त भांडार ।

ते भांडारींचें निज सार । तुज मी साचार सांगेन ॥६६॥

ऐसें गुह्याचें गुह्य निश्चितीं । नाहीं सांगीतलें कोणाप्रती ।

तूं सखा जिवलग सांगाती । अनन्य प्रीती मजलागीं ॥६७॥

केवळ कोरडी नव्हे प्रीती । तैसीच माझी अनन्यभक्ती ।

भक्तीसारिखी विरक्ती । अवंचक स्थिती तुजपाशीं ॥६८॥

यादववंषीं पाहतां देख । मजसमान तूंचि एक ।

समान सगोत्र आणि सेवक । हें अलोकिक उद्धवा ॥६९॥

नव्हेसी कार्यार्थी सेवक । सर्वभावें विश्वासुक ।

किती वाणूं गुण एक‌एक । परम हरिख मज झाला ॥१५७०॥

यालागीं गुह्य तेंही तुझ्या ठायीं । वंचावया मज धीरु नाहीं ।

हृदय आलिंगलें हृदयीं । चिदानंदू पाहीं तुष्टला ॥७१॥

मग म्हणे सावधान । सादर आ‌इक माझें वचन ।

तुज फावल्या माझें गुह्य ज्ञान । वंश‍उद्धरण तुझेनि ॥७२॥

जे वंशी होय ब्रह्मज्ञानी । तो वंष पवित्र त्याचेनी ।

हे सत्य जाण माझी वाणी । विकल्प मनीं न धरावा ॥७३॥

म्हणसी स्वयें तूं ब्रह्म पूर्ण । वंशीं अवतरलासी नारायण ।

तेणें वंश उद्धरला जाण । माझें ज्ञान तें किती ॥७४॥

तरी नाम रूप जाति गोत । या अवघ्यांसी मी अलिप्त ।

सकळ कुळेंसी मी कुळवंत । गोत समस्त जग माझें ॥७५॥

ऐसें म्हणोनि निजगुह्यसार । तुज मी सांगेन साचार ।

तेणें हो‌ईल जगाचा उद्धार । ऐसें शारङ्गधर बोलिला ॥७६॥

तें ऐकावया गुह्य ज्ञान । उद्धवें मनाचे उघडिले कान ।

सावध पाहतां हरीचें वदन । नयनीं नयन विगुंतले ॥७७॥

यापरी उद्धव सावधान । त्यासी कृष्ण सांगेल गुह्य ज्ञान ।

पुढीले अध्यायीं अतिगहन । रसाळ निरूपण हरीचें ॥७८॥

एका विनवी जनार्दन । संतीं मज द्यावें अवधान ।

श्रोतीं व्हावें सावधान । मस्तकीं चरण वंदिले ॥७९॥

तुमचेनि पदप्रसादें । श्रीभागवतींचीं श्लोकपदें ।

वाखाणीन अर्थावबोधें । संत स्वानंदें तुष्टलिया ॥१५८०॥

यालागीं एका शरण जनार्दनीं । तंव जनार्दनचि एकपणीं ।

जेवीं कां सागरींचें पाणी । तरंगपणीं विराजे ॥१५८१॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे एकाकारटीकायां

श्रीकृष्णोद्धवसंवादे एकादशपूजाविधानयोगो नाम एकादशोऽध्यायः ॥११॥

॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ॥४९॥ ओव्या १५८१॥





॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय बारावा


श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्‍गुरु वसंतू । ऐक्यकाळीं तुझा ऋतू ।

तया ऋतुकाळींचा मारुतू । ज्ञानवनांतू जैं रिघे ॥१॥

तैं अविद्येचीं जुनीं पानें । गळूनि जाती तत्क्षणें ।

नवपल्लवीं विराजमानें । विरक्तपणें आरक्त ॥२॥

अत्यंत वैराग्याची हांव । खांकर झाले वृक्ष सर्व ।

त्यांसी निघाले नवपल्लव । अतिलवलव कोंवळिक ॥३॥

जाहल्या वसंताचें रिगवणें । वृक्ष आडवे फुटले तेणें ।

सोहंभावाचीं सुमनें । तेणें गुणें विकासलीं ॥४॥

कृष्णसारूप्यें कृष्णभ्रमर । तेथें झेपावले अतिसत्वर ।

आमोद सेविती अरुवार । कैसेनि केसर कुचंबे ॥५॥

सद्‍भावाच्या आमोदधारा । सेवितां सुख झालें भ्रमरां ।

हृदयकमळीं केला थारा । मध्यमद्वारा चालिले ॥६॥

भेदोनियां साही कमळें । द्विदळादि षोडशदळें ।

झेपावले मळयानिळें । सहस्त्रदळीं मिसळले ॥७॥

तेथ सेवूनि पराग धवळ । उन्मत्त मातलें अळिकुळ ।

करिती आनंदाचा गोंधळ । सुखकल्लोळ स्वानंदें ॥८॥

लागला अनुहताचा ध्वनी । रुणझुणिती दशलक्षणीं ।

त्याही नादातें प्राशुनी । निःशब्दपणीं निवांत ॥९॥

तेथें मोक्षसुखाचे घड । डोलतां दिसे अतिगोड ।

तेणें जीवाचें पुरत कोड । करिती धुमाड सोहंशब्दें ॥१०॥

मुमुक्षुमयुर अतिप्रीतीं । पिच्छें पसरूनि नाचती ।

ये‌ऊन वसंतवनाप्रती । टाहो फोडिती गुरुनामें ॥११॥

नेमस्त कोकिळां होतें मौन । वसंत‌ऋतुराज देखोन ।

तिंहीं करोनि विसर्जन । मधुरस्तवनें गर्जती ॥१२॥

भक्तिसरोवरीं निर्मळ पाणी । विकासल्या नवविध कमळिणी ।

भक्त सुस्त्नात तिये स्थानीं । निमज्जनीं निश्चळ ॥१३॥

ते सरोवरींचे सेवितां पाणी । जीवशिव चक्रवाकें दोनी ।

सद्‍गुरु चिद्‍भानु वसंतवनीं । देखोनि मिळणीं मिळालीं ॥१४॥

वसंतें उल्हास तरुवरां । उलोनि लागल्या स्वानंदधारा ।

पारंब्या भेदूनियां धरा । धराधरा विगुंतल्या ॥१५॥

बोधमलयानिळ झळकत । तेणें वनश्री मघमघित ।

मोक्षमार्गीचे पांथिक तेथ । निजीं निजत निजरूपें ॥१६॥

ऐसा सद्‍गुरु वसंतरावो । निजभक्तवना दे उत्सवो ।

तो भागवतभजन‍अध्यावो । उद्धवासी देवो सांगत ॥१७॥

बारावे अध्यायीं निरूपण । सत्संगाचा महिमा गहन ।

कर्माचा कर्ता तेथ कोण । त्यागितें लक्षण कर्माचें ॥१८॥

संपतां अकरावा अध्यावो । गुह्य सांगेन म्हणे देवो ।

तें परिसावया उद्धवो । न्याहाळी पहा हो हरिवदन ॥१९॥

काय सांगेल गुह्य गोष्टी । कोण अक्षरें निघती ओंठीं ।

त्या वचनार्था घालावया मिठी । उल्हास पोटीं उद्धवा ॥२०॥

जैसें मेघमुखींचें उदक । वरच्यावरी झेली चातक ।

तैसें कृष्णवचनालागीं देख । पसरिलें मुख उद्धवें ॥२१॥

स्नान संध्या भोजन । आवडे या एकें काळें जाण ।

तैसें ज्ञेय ज्ञाता ज्ञान । घ्यावया सावधान उद्धव ॥२२॥

ऐसा उद्धवाचा आदरू । देखोनि हरि झाला सादरू ।

भक्तकृपाळू अति‌उदारू । निजगुह्यसारू सांगत ॥२३॥



श्रीभगवानुवाच ।

न रोधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म एव च ।

न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेष्टापूर्तं न दक्षिणा ॥ १ ॥

व्रतानि यज्ञश्छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमाः ।

यथावरुन्धे सत्सङ्गः सर्वसङ्गापहो हि माम्‌ ॥ २ ॥



मज वश करावयालागीं । सामर्थ्य नाहीं अष्टांगयोगीं ।

नित्यानित्यविवेक जगीं । आंगोवांगी मज न पवे ॥२४॥

प्रकृतिपुरुषविवंचना । अखंड आलोडितां मना ।

पावावया माझिया स्थाना । सामर्थ्य जाणा त्या नाहीं ॥२५॥

धर्म अहिंसादिसहित । सत्य त्यांचेनि मी नव्हें प्राप्त ।

मुख्य वेदाध्ययनेंही मी अप्राप्त । साङ्ग समस्त जरी पढिले ॥२६॥

तेथ तपें कायसीं बापुडीं । पंचाग्नि असार परवडी ।

कृच्छ्रचांद्रायणें झालीं वेडीं । त्यांचे जोडी मी न जोडें ॥२७॥

देहगेह सांडूनि उदास । विरजाहोमीं हवी सर्वस्व ।

साधनीं अतिश्रेष्ठ संन्यास । त्यासी मी परेश नातुडें ॥२८॥

करितां श्रौतस्मार्तकर्मांसी । कर्मठें झालीं पानपिसीं ।

तरी मी नाकळें त्यांसी । क्लेश होमेंसीं कष्टतां ॥२९॥

गोदान भूदान तिलदान । दान देतां धनधान्य ।

त्यांसीं मी नाटोपें जाण । दानाभिमान न वचतां ॥३०॥

संकटचतुर्थी ऋषिपंचमी । विष्णुपंचक बुधाष्टमी ।

अनेक व्रतें करितां नेमीं । ते मी कर्मीं नातुडें ॥३१॥

अश्वमेघ राजसूययाग । सर्वस्व वेंचूनि करितां साङ्ग ।

माझे प्राप्तीसी नव्हतीचि चांग । तेणें मी श्रीरंग नाटोपें ॥३२॥

हो कां वापी कूप आराम । वृक्षारोपण वनविश्राम ।

आचरतां स्मार्तकर्म । मी आत्माराम न भेटें ॥३३॥

नाना छंद रहस्यमंत्र । विधिविधान अतिविचित्र ।

सामर्थ्यें अतिविशेष पवित्र । नव्हती स्वतंत्र मत्प्राप्ती ॥३४॥

पुष्करादि नाना तीर्थें । पापनिर्दळणीं अतिसमर्थें ।

शीघ्र पावावया मातें । सामर्थ्य त्यांतें असेना ॥३५॥

यमनियम अहर्निशीं । जे सदा शिणती साधनेंसीं ।

ते यावया माझ्या द्वारासी । सामर्थ्य त्यांसी असेना ॥३६॥

उद्धवा यमनियमनिर्धार । एकुणिसावे अध्यायीं सविस्तर ।

तुज मी सांगेन साचार । संक्षेपाकार बारावा ॥३७॥

ते यमनियम बारा बारा । आणि सकळ साधनसंभारा ।

यावया माझिया नगरा । मार्गु पुढारा चालेना ॥३८॥

ते गेलिया संतांच्या दारा । धरूनि साधूच्या आधारा ।

अवघी आलीं माझ्या घरां । एवं परंपरा मत्प्राप्ती ॥३९॥

तैशी नव्हे सत्संगती । संगें सकळ संगांतें छेदिती ।

ठाकठोक माझी प्राप्ती । पंगिस्त नव्हती आणिकांचे ॥४०॥

किडी भिंगुरटीच्या संगतीं । पालटली स्वदेहस्थिती ।

तेवीं धरिलिया संतांची संगती । भक्त पालटती मद्‌रूपें ॥४१॥

केवळ पाहें पां जडमूढें । चंदनासभोंवतीं झाडें ।

तीं सुगंध हो‌ऊनि लांकडें । मोल गाढें पावलीं ॥४२॥

तीं अचेतन काष्ठें सर्वथा । चढलीं देवब्राह्मणांचे माथां ।

त्यांचा पांग पडे श्रीमंता । राजे तत्त्वतां वंदिती ॥४३॥

तैशी धरिल्या सत्संगती । भक्त माझी पदवी पावती ।

शेखीं मजही पूज्य होती । सांगों किती महिमान ॥४४॥

संतसंगतीवेगळें जाण । तत्काळ पावावया माझें स्थान ।

आणिक नाहींच साधन । सत्य जाण उद्धवा ॥४५॥

मागां बोलिलीं जीं साधनें । तीं अवघींही मलिन अभिमानें ।

ऐक तयांचीं लक्षणें । तुजकारणें सांगेन ॥४६॥

अष्टांगयोगीं दुर्जयो पवन । सर्वथा साधेना जाण ।

साधला तरी नागवण । अनिवार जाण सिद्धींची ॥४७॥

नित्यानित्यविवेकज्ञान । तेथ बाधी पांडित्य‍अभिमान ।

प्रबळ वांछी धनमान । ज्ञानचि विघ्न ज्ञान्यासी ॥४८॥

अहिंसाधर्म करितां जनीं । धर्मिष्ठपणीं गाळिती पाणी ।

गाळितां निमाल्या जीवश्रेणी । अधर्मपणीं तो धर्म ॥४९॥

करितां वेदाध्ययन । मुख्य वेदें धरिलें मौन ।

पठणमात्रें मी नातुडें जाण । याजनदान वांछिती ॥५०॥

तप करूं जातां देहीं । क्रोध तापसांच्या ठायीं ।

परता जावों नेदी कंहीं । वाढला पाहीं नीच नवा ॥५१॥

सर्वस्वत्यागें संन्यासग्रहण । तेथही न जळे देहाभिमान ।

व्यर्थ विरजाहोम गेला जाण । मानाभिमान बाधिती ॥५२॥

श्रौत स्मार्त कर्म साङ्ग । इष्टापूर्त जे कां याग ।

तेथ आडवा ठाके स्वर्गभोग । कर्म क्षयरोग साधकां ॥५३॥

नाना दानें देतां सकळ । वासना वांछी दानफळ ।

कां दातेपणें गर्व प्रबळ । लागला अढळ ढळेना ॥५४॥

अनंतव्रतें व्रती झाला । चौदा गांठीं देवो बांधला ।

शेखीं अनंतातें विसरला । देवो हरविला हातींचा ॥५५॥

नाना यज्ञ करितां विधी । मंत्र तंत्र पात्रशुद्धी ।

सहसा पावों न शके सिद्धी । पावल्या बाधी फळभोगू ॥५६॥

नाना छंदें रहस्यमंत्र । विकळ हों नये उच्चार ।

मंत्रीं मंत्र रचिले साचार । चळले अपार मंत्रवादी ॥५७॥

भगवीं करूनि तांबडीं । तीर्थाभिमानें जाले कापडी ।

भिके लागलीं बापुडीं । नाहीं अर्धघडीं विश्रांती ॥५८॥

यमनियम बारा बारा । करितां अखंड वोरबारा ।

चोविसांमाजीं यांचा उभारा । नेणती सोयरा पंचविसावा ॥५९॥

एवं सांगीतल्या साधनांसी । आपमतीं करितां त्यांसी ।

बाधकता आहे सर्वांसी । म्यां तुजपासीं सांगीतली ॥६०॥

करितां साधनें आपमतीसी । तेणें विघ्नें उपजती ऐशीं ।

तींच साधनें साधूपदेशीं । सर्वही सिद्धीसी पावती ॥६१॥

साधु न सांगतां निर्धारीं । नाना साधनें हा काय करी ।

कोण विधान कैशी परी । निजनिर्धारीं कळेना ॥६२॥

न करितां साधनव्युत्पत्ती । केवळ जाण सत्संगती ।

मज पावले नेणों किती । तें मी तुजप्रती सांगेन ॥६३॥



सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगाः खगाः ।

गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्धाश्चारणगुह्यकाः ॥ ३ ॥

विद्याधरा मनुष्येषु वैश्याः शूद्राः स्त्रियोऽन्त्यजाः ।

रजस्तमःप्रकृतयः तस्मिंस्तस्मिन्‌ युगेऽनघ ॥ ४ ॥



पाहतां केवळ जडमूढ । रजतमयोनीं जन्मले गूढ ।

सत्संगती लागोनि दृढ । मातें सुदृढ पावले ॥६४॥

दैत्य दानव निशाचर । खग मृग गंधर्व अप्सर ।

सिद्ध चारण विद्याधर । नाग विखार गुह्यक ॥६५॥

खग मृग सर्प पावले मातें । मानव तंव सहजें सरते ।

वैश्य शूद्र स्त्रियादि समस्तें । पावलीं मातें सत्संगें ॥६६॥

जे सकळवर्णधर्मांवेगळे । ज्यांच्या नामास कोणी नातळे ।

छाया देखूनि जग पळे । अत्यंत मैळे अंत्यज ॥६७॥

तिंहीं धरोनि सत्संगती । आले माझिया पदाप्रती ।

देव द्विज तयांतें वंदिती । अभिनव कीर्ति संतांची ॥६८॥

धरिलिया सत्संगती । निंद्य तेही वंद्य होती ।

उद्धवा तूं निष्पाप निश्चितीं । तरी सत्संगती करावी ॥६९॥

सोनें साडेपंधरें चोखडें । त्यासी रत्‍नाची संगती जोडे ।

तैं अधिकाधिक मोल चढे । मुकुटीं चढे महेशा ॥७०॥

तैंषीं पुण्य पुरुषा सत्संगती । जाहल्या अनंत सुख पावती ।

सुरवर त्यांतें वंदिती । शिवादि येती भेटीसी ॥७१॥

यमधर्म पायां लागती । तीर्थें पायवणी मागती ।

भावें धरिल्या सत्संगती । एवढी प्राप्ती पुरुषासी ॥७२॥

दैत्य राक्षस स्त्री शूद्र पाहीं । अंत्यज तरले म्हणसी कायी ।

त्या त्या युगाच्या ते ते ठायीं । बहुसाल पाहीं उद्धरिले ॥७३॥



बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादयः ।

वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाथ विभीषणः ॥ ५ ॥

सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथः ।

व्याधः कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्‍न्यस्तथापरे ॥ ६ ॥



वृत्रासुर गा‌इजे वेदीं । जो इंद्रासी मिसळला युद्धीं ।

युद्धींही अविरुद्ध बुद्धी । माझे निजपदीं पावला ॥७४॥

ऐकतां नारदाच्या गोठी । गर्भींच मजसी घातली मिठी ।

जो जन्मला कयाधूच्या पोटीं । भक्तजगजेठी प्रल्हादु ॥७५॥

वृषपर्वा दैत्य उद्‍भटू । माझे पदीं झाला प्रविष्टू ।

बळीच्या द्वारी मी खुजटू । झालों बटू भिकेसी ॥७६॥

छळें करितां बळिबंधन । छळितां मी छळिलों जाण ।

अंगा आलें द्वारपाळपण । बळी‌आधीन मी झालों ॥७७॥

त्या बळीचा पुत्र बाणासुर । शिववरें मातला थोर ।

माझे पुत्राचा चोरिला पुत्र । दोहींचा हेर नारदू ॥७८॥

तो म्यां साधूनि धरिला चोरू । बाणीं केला अतिजर्जरू ।

छेदिला सहस्त्र भुजांचा भारू । शिव जीवें मारूं नेदीच ॥७९॥

तो म्हणे हा भक्तपुत्र झणीं मारीं । मजही बळीची भीड भारी ।

अखंड मी असें त्याच्या द्वारी । यालागीं उद्धरीं बाणातें ॥८०॥

मग संबोखावया शिवातें । बाण आपुले निजहस्तें ।

ऐक्यें शिवपदीं स्थापिलें त्यातें । कल्याणातें पावला ॥८१॥

खांडववन अग्नीसी । अर्जुनें दीधलें खावयासी ।

तेथें जळतां मयासुरासी । म्यांचि तयासी उद्धरिलें ॥८२॥

राक्षसकुळीं जन्मला जाण । शत्रूचा बंधू बिभीषण ।

माझ्या ठायीं अनन्यशरण । जीवप्राण तो माझा ॥८३॥

सुग्रीव हनुमंत जांबवंतू । यांचा पवाडा विख्यातू ।

जटायू उद्धरिला वनांतू । जो रावणें खस्तू केला होता ॥८४॥

गज सरोवरीं ग्रहग्रस्त । स्त्रियांपुत्रीं सांडिलाजीत ।

तो अंतकाळीं मातें स्मरत । आर्तभूत अतिस्तवनें ॥८५॥

सांडूनि समस्तांची आस । पाहोनि वैकुंठाची वास ।

राजीव उचलूनि राजस । पाव परेश म्हणे वेगीं ॥८६॥

त्या गजेंद्राचे तांतडी । वैकुंठींहूनि लवडसवडी ।

म्यां गरुडापुढें घालोनि उडी । बंधन तोडीं गजाचे ॥८७॥

त्यासी पशुयोनीं जन्म होतें । परी तो अंतीं स्मरला मातें ।

पावला माझ्या निजधामातें । गा‌इजे त्यातें पुराणीं ॥८८॥

वैश्य तुळाधार वाणी । सत्य वाचा सत्य जोखणी ।

सत्यें पावला मजलगुनी । सत्यतोलणी त्याचें नांव ॥८९॥

अंत्यजांमाजीं धर्मव्याध । माझें पावला निजपद ।

जराव्याध गा प्रसिद्ध । करोनि अपराध उद्धरिला ॥९०॥

चरणीं विंधोनियां बाण । घायें घेतला कृष्णाचा प्राण ।

तो परीक्षिति जराव्याध जाण । कृष्णें आपण तारिला ॥९१॥

कौलिकांमाजीं गुहक देख । आला श्रीरामासंमुख ।

कर्म निरसलें निःशेख । निजधाम देख पावला ॥९२॥

कुब्जा तीं ठायीं वांकुडी । नीट निजभावें चोखडी ।

तिच्या चंदनाची शुद्ध गोडी । अति आवडी मजलागीं ॥९३॥

तिणें चर्चूनियां चंदन । मन केलें मदर्पण ।

मी झालों तिज‌आधीन । निजधाम ते जाण पावली ॥९४॥

गोकुळींचिया गोपिका । संसारासी हो‌ऊनि विमुखा ।

तनमनप्राणें मजलागीं देखा । भाळोनि निजसुखा पावल्या ॥९५॥

माझी गोपिकांसी परम आवडी । कीं मजचि गोपिकांची गोडी ।

पाहतां यांचे समान पाडीं । जाहलीं बापुडीं साधनें ॥९६॥

सांडूनि संसाराची चाड । न धरूनि पतिपुत्रांची भीड ।

यज्ञपत्‍न्यांसी माझें कोड । भावार्थें दृढ भाविकां ॥९७॥

तिंहीं मज अर्पोनियां अन्न । माझें निजधाम पावल्या जाण ।

मज न पावतीच ते ब्राह्मण । जयांसी कर्माभिमान कर्माचा ॥९८॥

एक ब्राह्मण अतिशास्त्रबळें । पत्‍नीसी येवूं नेदी मजजवळें ।

तुम्ही वेदशास्त्रांसी वेगळे । गोरक्ष गोंवळे केवीं पूजा ॥९९॥

येरी समस्तां जातां देखोन । तिचें मजलागीं तळमळी मन ।

अतिकर्मठ तो ब्राह्मण कठिण । अवरोधूनि राखिली ॥१००॥

पित्यानें लाविलीसी माझ्या हातीं । तेव्हांच मी तुझ्या देहाचा पती ।

मज सांडूनि के‌उती । गोवळाप्रती जातेसी ॥१॥

येरी म्हणे तूं या देहाचा पती । तो देह ठेवूनियां तयाप्रती ।

जीवित्वे मीनलिया मजप्रती । सायुज्य मुक्ति पावली ॥२॥

ज्या माझिया प्राप्तीसी । साधक शिणती नाना सायासीं ।

तीं साधनें न करितां त्यांसी । अनायासीं मज पावल्या ॥३॥



ते नाधीतश्रुतिगणा नोपासितमहत्तमाः ।

अव्रतातप्ततपसः मत्सङ्गान्मामुपागताः ॥ ७ ॥



तिंहीं नाहीं केलें वेदपठण । नाहीं गुरु केले केवळ शास्त्रज्ञ ।

व्रततपादि नाना साधन । नाहीं जाण तिंहीं केलें ॥४॥

केवळ गा सत्संगतीं । मज पावल्या नेणों किती ।

एकभावें जे भावार्थी । त्यांसी श्रीपती सुलभू ॥५॥



केवलेन हि भावेन गोप्यो गावो नगा मृगाः ।

येऽन्ये मूढधियो नागाः सिद्धा मामीयुरञ्जसा ॥ ८ ॥



केवळस्वरूप जे संत । त्यां माझी संगती झाली प्राप्त ।

काय करिसी तप व्रत । भावार्थें प्राप्त मज जाहलिया ॥६॥

हो‌आवया माझें पद प्राप्त । त्यांसी भांडवल गा भावार्थ ।

भावबळें गा समस्त । पद निश्चित पावल्या ॥७॥

ऐकोनि माझें वेणुगीत । गोपिका सांडूनि समस्त ।

निजदेहातें न सांभाळित । मज गिवसीत पातल्या ॥८॥

सांडूनि पतिपित्यांची चाड । न धरोनि वेदशास्त्रांची भीड ।

माझे ठायीं निजभाव दृढ । प्रेम अतिगोड गोपिकां ॥९॥

पुत्रस्नेह तोडूनि घायें । विधीतें रगडूनि पायें ।

माझे आवडीचेनि लवलाहें । गोपिका मज पाहें पावल्या ॥१०॥

त्याचपरी जाण गायी । वेणुध्वनीं वेधल्या पाहीं ।

व्याघ्रभय विसरल्या देहीं । माझ्या ठायीं विनटल्या ॥११॥

माझ्या वेणुध्वनीं वेधलें मन । वत्सें विसरलीं स्तनपान ।

मुखींचा कवळ मुखीं जाण । माझें ध्यान लागलें ॥१२॥

माझ्या वेणुश्रवणास्तव जिंहीं । निजवैर सांडूनि देहीं ।

येरयेरांवरी माना पाहीं । व्याघ्रहरिणें तींही विनटलीं ॥१३॥

म्यां उपडिले यमलार्जुन । ते तरले हें नवल कोण ।

वृंदावनींचे वृक्ष तृण । माझ्या सांनिध्यें जाण उद्धरले ॥१४॥

मयूर तरले मोरपिसीं । गुल्मलतातृणपाषाणांसी ।

जड मूढ वृंदावनवासी । मत्सांनिध्यें त्यांसी उद्धारू ॥१५॥

माझे संगतीं अनन्य प्रीती । तेचि त्यांस शुद्ध भक्ती ।

तेणें कृतकृत्य हो‌ऊनि निश्चितीं । माझी निजप्राप्ती पावले ॥१६॥

माझेनि चरणघातें साचार । कालिया तरला दुराचार ।

नागनागिणी सपरिवार । माझेनि विखार उद्धरले ॥१७॥

आपुली जे निजपदप्राप्ती । ते सत्संगेंवीण निश्चितीं ।

दुर्लभ हें उद्धवाप्रती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥१८॥



यं न योगेन साङ्ख्येन दानव्रततपोऽध्वरैः ।

व्याख्यास्वाध्यायसन्न्यासैः प्राप्नुयाद्‌ यत्‍नवानपि ॥ ९ ॥



योग याग व्रत दान । वेदाध्ययन व्याख्यान ।

तप तीर्थ ज्ञान ध्यान । संन्यासग्रहण सादरें ॥१९॥

इत्यादि नाना साधनें । निष्ठा करितां निर्बंघनें ।

माझी प्राप्ति दुरासतेनें । जीवेंप्राणें न पविजे ॥१२०॥

यापरी शिणतां साधनेंसीं । माझी प्राप्ति नव्हे अतिप्रयासीं ।

ते गोपी पावल्या अप्रयासीं । सत्संगासी लाहोनी ॥२१॥

त्या गोपिकांसी माझी प्रीती । मीचि त्यांची सत्संगती ।

सत्संगें निजपदप्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥२२॥

गोपिकांची सप्रेम स्थिती । ते तुज गोकुळीं झाली प्रतीती ।

तुजही न तर्केच त्यांची प्रीती । ते मी तुजप्रती सांगेन ॥२३॥

गोपिकांचें अत्यंत प्रेम । स्वमुखें सांगे पुरुषोत्तम ।

उद्धवाचें भाग्य उत्तम । आवडीचें वर्म देवो सांगे ॥२४॥



रामेण सार्धं मथुरां प्रणीते श्वाफल्किना मय्यनुरक्तचित्ताः ।

विगाढभावेन न मे वियोग तीव्राधयोऽन्यं ददृशुः सुखाय ॥ १० ॥



बळिभद्रासमवेत तत्त्वतां । अक्रूरें मज मथुरे नेतां ।

तैं गोपिकांसी जे झाली व्यथा । ते सांगतां मज न ये ॥२५॥

ते त्यांची अवस्था सांगतां । मज अद्यापि धीर धरवे चित्ता ।

ऐसें देवो सांगतसांगतां । कंठीं बाष्पता दाटली ॥२६॥

सांगतां भक्तांचें निजप्रेम । प्रेमें द्रवला पुरुषोत्तम ।

जो भक्तकामकल्पद्रुम । कृपा निरुपम भक्तांची ॥२७॥

मज मथुरे जातां देखोनी । आंसुवांचा पूर नयनीं ।

हृदय फुटे मजलागुनी । प्रेम लोळणी घालिती ॥२८॥

पोटांतील परम प्रीती । सारितां मागें न सरती ।

धरिले चरण न सोडिती । येती काकुळती मजलागीं ॥२९॥

नवल भावार्थ त्यांच्या पोटीं । माझ्या रूपीं घातली मिठी ।

सोडवितां न सुटे गांठी । श्वास पोटीं परतेना ॥१३०॥

लाज विसरल्या सर्वथा । सासुरां पतिपित्यां देखतां ।

माझे चरणीं ठेवूनि माथा । रडती दीर्घता आक्रंदें ॥३१॥

मजवीण अवघें देखती वोस । माझीच पुनःपुन्हा पाहती वास ।

थोर घालोनि निश्वास । उकसाबुकसीं स्फुंदत ॥३२॥

आमुचा जिवलग सांगती । घे‌ऊनि जातो हा दुष्टमूर्ती ।

अक्रूरा संमुख क्रूर म्हणती । येती काकुळती मजलागीं ॥३३॥

उभ्या ठाकोनि संमुख । माझें पाहती श्रीमुख ।

आठवे वियोगाचें दुःख । तेणें अधोमुख विलपती ॥३४॥

ऐशिया मजलागीं आसक्त । माझ्या ठायीं अनन्यचित्त ।

विसरल्या देहसुखें समस्त । अति‌अनुरक्त मजलागीं ॥३५॥

माझेन वियोगें तत्त्वतां । त्यांसी माझी तीव्र व्यथा ।

ते व्यथेची अवस्था । बोलीं सांगतां मज न ये ॥३६॥

मजवेगळें जें जें सुख । तें गोपिकांसी केवळ दुःख ।

कैशी आवडी अलोलिक । मज हृदयीं देख न विसंबती ॥३७॥

मज गोकुळी असतां । माझे ठायीं आसक्तचित्ता ।

ते आसक्तीची समूळ कथा । ऐक आतां सांगेन ॥३८॥



तास्ताः क्षपाः प्रेष्ठतमेन नीता मयैव वृन्दावनगोचरेण ।

क्षणार्धवत्ताः पुनरङ्ग तासां हीना मया कल्पसमा बभूवुः ॥ ११ ॥



नवल गोपिकांचा हरिख । मज वृंदावना जातां देख ।

माझें पाहोनि श्रीमुख । प्रातःकाळीं सुख भोगिती ॥३९॥

गायी पाजोनियां पाणी । गोठणीं बैसवीं मध्यान्हीं ।

तेथें उदकमिषें गौळणी । पाहावयालागूनी मज येती ॥१४०॥

तेथें नाना कौतुकें नाना लीला । नाना परींच्या खेळतां खेळां ।

तो तो देखोनि सोहळा । सुखें वेल्हाळा सुखावती ॥४१॥

मज सायंकाळीं येतां देखोनी । आरत्या निंबलोण घे‌ऊनी ।

सामोर्‍या येती धांवोनी । लागती चरणीं स्वानंदें ॥४२॥

ऐशीं त्रिकाळ दर्शनें घेतां । धणी न पुरे त्यांचे चित्ता ।

त्याहीवरी वर्तली कथा । एकांतता अतिगुह्य ॥४३॥

त्या गुह्याचें निजगुज । उद्धवा मी सांगेन तुज ।

महासुखाचें सुखभोज । मी अधोक्षजा नाचिन्नलों ॥४४॥

तें सुख गोपिका जाणती । कीं माझें मी जाणें श्रीपती ।

जे रासक्रीडेच्या रातीं । झाली सुखप्राप्ती सकळिकांसी ॥४५॥

त्या सुखाची सुखगोडी । रमा काय जाणे बापुडी ।

ब्रह्मादिकें केवळ वेडीं । त्या सुखाची गोडी नेणती ॥४६॥

पावावया त्या सुखासी । सदाशिव झाला योगाभ्यासी ।

तरे प्राप्ती नव्हे तयासी । भुलला मोहिनीसी देखतां ॥४७॥

उमा हो‌ऊनि भिल्लटी । तिणें भुलविला धूर्जटी ।

त्या सुखाची सुखगोष्टी । नेणती हटी तापसी ॥४८॥

जवळी असोनि निश्चितीं । संकर्षण महामूर्ती ।

त्यासी त्या सुखाची प्राप्ती । नव्हे निश्चितीं उद्धवा ॥४९॥

रासक्रिडा गोपिकांप्रती । कोणी म्हणेल कामासक्ती ।

तेथ कामाची कैंची प्राप्ती । ऐक निश्चितीं उद्धवा ॥१५०॥

शिवातें जिणोनि फुडा । काम म्हणे मी सबळ गाढा ।

माझी भेदावया रासक्रिडा । वा‌ऊनि मेढा चालिला ॥५१॥

जेथ माझ्या स्वरूपाचें वोडण । तेथ न चले कामाचें कामपण ।

मोडले मदनाचे बाण । दृढ वोडण स्मरणाचें ॥५२॥

काम कामिकां चपळदृष्टी । निजक्षोभाची तीक्ष्ण बाणाटी ।

संधि साधूनि विंधे हटी । ते नव्हेचि पैठी हरिरंगीं ॥५३॥

जेथ मी क्रीडें आत्मारामू । तेथ केवीं रिघे बापुडा कामू ।

माझे कामें गोपिका निष्कामू । कामसंभ्रमू त्यां नाहीं ॥५४॥

जो कोणी स्मरे माझें नामू । तिकडे पाहूं न शके कामू ।

जेथ मी रमें पुरुषोत्तमू । तेथ कामकर्मू रिघेना ॥५५॥

कामू म्हणे कटकटा । अभाग्य भाग्यें झालों मोटा ।

रासक्रीडेचिया शेवटील गोटा । आज मी करंटा न पवेंचि ॥५६॥

देखोनि रासक्रीडा गोमटी । काम घटघटां लाळ घोटी ।

लाज सांडूनि जन्मला पोटीं । त्या सुखाचे भेटीलागोनि ॥५७॥

तो काम म्यां आपुले अंकीं । केला निजभावें निजसुखी ।

तें माझें निजसुख गोपिकीं । रासमिषें कीं भोगिलें ॥५८॥

ते रासक्रीडेची राती । म्यां ब्रह्मषण्मास केली होती ।

गोपिका अर्धक्षण मानिती । वेगीं कां गभस्ती उगवला ॥५९॥

जेथ माझा क्रीडासुखकल्लोळ । तेथ कोण स्मरे काळवेळ ।

गोपिकांचें भाग्य प्रबळ । माझें सुख केवळ पावल्या ॥१६०॥

ऐशा माझिया संगतीं । भोगिल्या राती नेणों किती ।

तरी त्यांसी नव्हे तृप्ती । चढती प्रीती मजलागीं ॥६१॥

गोपिका करूनि माझी भक्ती । मी प्रसन्न केलों श्रीपती ।

रास मागीतला एकांतीं । माझी सुखप्राप्ती पावावया ॥६२॥

त्या जाण वेदगर्भींच्या श्रुती । श्रुतिरूपें नव्हे मत्प्राप्ती ।

तैं परतल्या म्हणोनि ’नेति नेति’ । माझी सुखसंगती न पवेचि ॥६३॥

विषयबुद्धी तें मुख्य अज्ञान । तें असतां मी न भेटें जाण ।

असतां वेदोक्त जाणपण । तेणेंही संपूर्ण न भेटें मी ॥६४॥

जाणीवनेणीव गेलिया निःशेष । माझें पाविजे निजात्मसुख ।

श्रुति जाणोनि हें निष्टंक । गोकुळीं त्या देख सुखार्थ आल्या ॥६५॥

त्याचि जाण समस्त श्रुती । गोपिकारूपें गोकुळा येती ।

रासक्रीडामिसें एकांतीं । माझी सुखप्राप्ती पावल्या ॥६६॥

हाही असो अभिप्रावो । उद्धवा ज्यासी जैसा भावो ।

त्यालागीं मी तैसा देवो । यदर्थीं संदेहो असेना ॥६७॥

उद्धवा मी भक्तांसी देख । कोणे काळीं नव्हें विमुख ।

जो तैसा भावी भाविक । तैसा मी देख तयासी ॥६८॥

मी जनांसी सदा सन्मुख । जनचि मजसी होती विन्मुख ।

यासी कांहीं न चले देख । दाटूनि दुःख भोगिती ॥६९॥

मी सकाम सकामाच्या ठायीं । निष्कामासी निष्काम पाहीं ।

नास्तिका मी लोकीं तिहीं । असतूचि नाहीं नास्तिक्यें ॥१७०॥

असो हे किती उपपत्ती । ऐक गोपिकांसी माझी प्रीती ।

माझे सुखसंगें भोगिल्या राती । त्या मानिती निमेषार्ध ॥७१॥

माझ्या वियोगें त्या त्या राती । ज्या आलिया यथास्थिती ।

त्या गोपिका कल्पप्राय मानिती । सन्निध स्वपती असतांही ॥७२॥

त्यांच्या दुःखाची अवस्था । बोलें न बोलवे सर्वथा ।

माझेनि वियोगें मातें स्मरतां । समाधि‌अवस्था पावल्या ॥७३॥



ता नाविदन्‌ मय्यनुषङ्गबद्ध धियः स्वमात्मानमदस्तथेदम्‌ ।

यथा समाधौ मुनयोऽब्धितोये नद्यः प्रविष्टा इव नामरूपे ॥ १२ ॥



मज गोकुळीं असतां । माहे ठायीं आसक्तचित्ता ।

हे अवघी समूळ कथा । तुज म्यां तत्त्वतां सांगीतली ॥७४॥

ऐशियांसी म्यां अतिनिचाडतां । कृतघ्नाचे परी सांडूनि जातां ।

माझ्या वियोगकाळींची व्यथा । पाषाण पाहतां उतटती ॥७५॥

यापरी मजवेगळ्या असतां । मागें माझी कथा वार्ता ।

सदा माझें स्मरण करितां । मदाकारता पावल्या ॥७६॥

करितां दळण कांडण । माझे दीर्घस्वरें गाती गुण ।

कीं आदरिल्या दधिमंथन । माझें चरित्रगायन त्या करिती ॥७७॥

करितां सडासंमार्जन । गोपिकांसी माझें ध्यान ।

माझेनि स्मरणें जाण । परिये देणें बालकां ॥७८॥

गायीचें दोहन करितां । माझे स्मरणीं आसक्तता ।

एवं सर्व कर्मीं वर्तता । माझ्या विसराची वार्ता विसरल्या ॥७९॥

करितां करितां गमनागमन । अखंड माझ्या ठायीं मन ।

आसन भोजन प्राशन । करितां मद्ध्यान तयांसी ॥१८०॥

एवं मज गेलियापाठीं । ऐशी माझी आवडी मोठी ।

अखंड माझ्या ठायीं दृष्टीं । माझ्याचि गोष्टी सर्वदा ॥८१॥

ऐसी अनन्य ठायींच्या ठायीं । गोपिकांसी माझी प्रीती पाहीं ।

त्या वर्ततांही देहगेहीं । माझ्या ठायीं विनटल्या ॥८२॥

यापरी बुद्धी मदाकार । म्हणोनि विसरल्या घरदार ।

विसरल्या पुत्रभ्रतार । निजव्यापार विसरल्या ॥८३॥

विसरल्या विषयसुख । विसरल्या द्वंद्वदुःख ।

विसरल्या तहानभूक । माझेनि एक निदिध्यासें ॥८४॥

जेणें देहें पतिपुत्रांतें । आप्त मानिलें होतें चित्तें ।

तें चित्त रातलें मातें । त्या देहातें विसरोनी ॥८५॥

विसरल्या इहलोक परलोक । विसरल्या कार्यकारण निःशेख ।

विसरल्या नामरूप देख । माझें ध्यानसुख भोगितां ॥८६॥

निरसोनि तत्त्वांचे विकार । समाधि पावे मुनीश्वर ।

तो विसरे जेवीं संसार । तेवीं मदाकार गोपिका ॥८७॥

जेवीं कां नाना सरिता । आलिया सिंधूतें ठाकितां ।

तेथें पावोनि समरसता । नामरूपता विसरल्या ॥८८॥

तेवीं गोपिका अनन्यप्रीतीं । माझी लाहोनियां प्राप्ती ।

नामरूपाची व्युत्पत्ती । विसरल्या स्फूर्ती स्फुरेना ॥८९॥

सच्चिदानंदस्वरूपप्रभावो । नेणतां माझा निजस्वभावो ।

गोपिकांचा अनन्यभावो । परब्रह्म पहा हो पावल्या ॥१९०॥



मत्कामा रमणं जारमस्वरूपविदोऽबलाः ।

ब्रह्म मां परमं प्रापुः सङ्गाच्छतसहस्रशः ॥ १३ ॥



त्या केवळ अबला निश्चितीं । मत्संगाची अतिप्रीती ।

तेही संगती कामासक्ती । शास्त्रप्रवृत्तीविरुद्ध ॥९१॥

मी भ्रतारू नव्हें शास्त्रविधी । रूपें मदनमोहन त्रिशुद्धी ।

मज रतल्या ज्या अविधी । जारबुद्धीं व्यभिचारें ॥९२॥

चौं प्रकारींच्या कामिनी । हस्तिनी इत्यादि पद्मिनी ।

चौघींसी चौं मुक्तिस्थानीं । काममोहनीं मी रमवीं ॥९३॥

इतर पुरुषांचे संगतीं । क्षणभंगुर सुख भोगिती ।

अविनाश निजसुखप्राप्ती । कामासक्ती माझेनि ॥९४॥

स्वपतिसंगें क्षणिक आनंदू । माझ्या सुखाचा निजबोधू ।

नित्य भोगिती परमानंदू । स्वानंदकंदू सर्वदा ॥९५॥

यालागीं गा अबळा चपळा । सांडूनि स्वपतीचा सोहळा ।

मजचि रातल्या सकळा । माझी कामकळा अभिनव ॥९६॥

नव रसांचा रसिक । नवरंगडा मीच एक ।

यालागीं माझ्या कामीं कामुक । भावो निष्टंक गोपिकांचा ॥९७॥

जीवा‌आंतुलिये खुणे । मीचि एक निववूं जाणें ।

ऐसें जाणोनि मजकारणें । जीवेंप्राणें विनटल्या ॥९८॥

अंगीं प्रत्यंगीं मीचि भोक्ता । सबाह्य सर्वांगे मीचि निवविता ।

ऐसें जाणोनि तत्त्वतां । कामासक्तता मजलागीं ॥९९॥

हावभावकटाक्षगुण । मीचि जाणें उणखूण ।

कोण वेळ कोण लक्षण । कोण स्थान मिळणीचें ॥२००॥

जे निजोनियां निजशेजारीं । जे काळीं माझी इच्छा करी ।

तेचि काळीं तेचि अवसरीं । सुखशेजारीं मी निववीं ॥१॥

मज कुडकुडें नाहीं येणें । नाहीं कवाड टणत्कारणें ।

नित्य निजशेजें निववणें । जे जीवेंप्राणें अनुसरली ॥२॥

ऐसा सर्वकामदायक । पुरुषांमाजीं मीचि एक ।

हा गोपिकीं जाणोनि विवेक । भाव निष्टंक धरियेला ॥३॥

ज्यासी भाळले निष्काम तापसी । ज्यासी भाळले योगी संन्यासी ।

गोपी भाळल्या त्यासी । देहगेहांसी विसरोनी ॥४॥

अंधारीं गूळ खातां । कडू न लगे तो सर्वथा ।

तेवीं नेणोनि माझी सच्चिदानंदता । मातें सेवितां मी जाहल्या ॥५॥

परिस मानोनि पाषाण । फोडूं जातां लोहाचा घण ।

लागतांचि होय सुवर्ण । तैशा जाण गोपिकां ॥६॥

विष म्हणोनि अमृत घेतां । मरण जा‌ऊनि ये अमरता ।

तेवीं जारबुद्धीं मातें भजतां । माझी सायुज्यता पावल्या ॥७॥

म्यां गोपिकांसी कामू केला । कीं त्यांचा सर्व कामू हरिला ।

विचारितां अर्थ एथिला । मोक्ष फावला मत्कामें ॥८॥

ज्यांसी झाली माझी संगती । त्या एक दोन सांगों किती ।

शत सहस्त्र अमिती । निजपदाप्रती पावल्या ॥९॥

वैरागराच्या मणीप्रती । खडे लागले हिरे होती ।

तैशी गोपिका माझ्या संगतीं । नेणों किती उद्धरल्या ॥२१०॥

मी परब्रह्ममूर्ति चोखडी । माझिया व्यभिचारपरवडी ।

धुतल्या अविद्यापापकोडी । मुक्ती रोकडी पावल्या ॥११॥

मी अथवा माझे संत । संगती हो‌ईल ज्यांसी प्राप्त ।

ते मज पावले निश्चित । संदेह येथ न धरावा ॥१२॥

माझे स्वरूपावरी लोक । विकल्पें ठेविती नाना दोख ।

संत माझे निर्दोख । तत्संगें सुख निर्दुष्ट ॥१३॥

उद्धवा त्वांही येचि अर्थीं । बहुत न करावी व्युत्पत्ती ।

धरोनियां सत्संगती । संसारगुंती उगवावी ॥१४॥



तस्मात्त्वमुद्धवोत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनाम्‌ ।

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च श्रोतव्यं श्रुतमेव च ॥ १४ ॥



माझें स्वरूप शुद्ध निर्गुण । वेद तितुका गा त्रिगुण ।

त्या वेदाचें जें प्रेरण । तें गौण जाण मत्प्राप्तीं ॥१५॥

त्या वेदार्थें श्रुतिस्मृती । नाना कर्में करविती ।

त्या कर्मांची कर्मगती । न कळे निश्चितीं कोणासी ॥१६॥

कर्म स्वरूपें परम गूढ । विधिनिषेधें अति‌अवघड ।

सज्ञानासी नव्हे निवाड । शास्त्रें दृढ विचारितां ॥१७॥

केवळ कर्मचि कर्मा‌आंत । एक प्रवृत्त एक निवृत्त ।

सकाम निष्काम अद्‍भुत । अंगीं आदळत साधकां ॥१८॥

कर्म तितुकें आविद्यक । वेद तों त्रिगुणात्मक ।

तत्संबंधीं श्रवण देख । साधनरूप वेदांत ॥१९॥

तमोगुणें कर्मकांड । रजोगुणें उपासनाकांड ।

सत्त्वगुणें ज्ञानकांड । वेद त्रिकांड त्रिगुणात्मक ॥२२०॥

वेदशास्त्र विधानविधी । यांचें मूळ अविद्या आधीं ।

जे अविद्येस्तव देहबुद्धी । विधिनिषेधीं गोंवित ॥२१॥

यालागीं उद्धवा तूं आधीं । सांडीं अविद्या पां त्रिशुद्धी ।

अविद्या सांडिल्या संबंधीं । सहजें वेदविधी सांडिला ॥२२॥

आधीं अविद्या ते कोण । हेंच आम्हां न कळे जाण ।

मग तिचें निराकरण । केवीं आपण करावें ॥२३॥

निजकल्पनेचा जो बोध । तेचि अविद्या स्वतःसिद्ध ।

तेणेंचि बाधे विधिनिषेध । ते त्यागिल्या शुद्ध ब्रह्मचि तो ॥२४॥

धूर पडिलिया रणीं । सहज कटक जाय पळोनी ।

तेवीं अविद्या सांडितां सांडणीं । विधिविधान दोनी सहजेंचि ॥२५॥

आंखु छेदिलिया पडिपाडें । रथ न चाले असतांही घोडे ।

तेवीं अविद्या छेदिलिया निवाडें । विधिनिषेध पुढें न चलती ॥२६॥

मूळ छेदिलिया एके घायीं । शाखा पल्लव छेदिले पाहीं ।

तेवीं अविद्या छेदिलिया लवलाहीं । विधिनिषेध राही सहजचि ॥२७॥

ऐकें वेदींचा तात्पर्यार्थ । मुख्य भजावा मी भगवंत ।

तोचि शास्त्रीं विशदार्थ । करी वेदांतश्रवणार्थें ॥२८॥

श्रवण केलियाचें फळ जाण । करावें अविद्यानिरसन ।

अविद्या निरसिलिया श्रवण । पुढारें जाण लागेना ॥२९॥

जेवीं ठाकिलिया स्वस्थान । पुढारें न लगे गमनागमन ।

तेवीं झालिया अविद्या निरसन । श्रवण मनन लागेना ॥२३०॥

म्हणसी अविद्या केवीं सांडे । हेंचि अवघड थोर मांडे ।

हें अवघें उगवे सांकडें । तें मी तुज पुढें सांगेन ॥३१॥

वेदशास्त्रकर्मविधान । हें अविद्यायुक्त साधन ।

ते अविद्या जावया जाण । मजलागीं शरण रिघावें ॥३२॥



मामेकमेव शरणं आत्मानं सर्वदेहिनाम्‌ ।

याहि सर्वात्मभावेन मया स्या ह्यकुतोभयः ॥ १५ ॥



सांडूनि स्त्रीपुत्रविषयध्यान । सांडूनि योग योग्यता शहाणपण ।

सांडूनि कर्मठता कर्माभिमान । मजलागीं शरण रिघावें ॥३३॥

सांडूनियां वेदाध्ययन । सांडूनियां शास्त्रश्रवण ।

सांडूनि प्रवृत्ति निवृत्ति जाण । मजलागीं शरण रिघावें ॥३४॥

सांडूनि धनमानचेष्टा । सांडूनि सज्ञान प्रतिष्ठा ।

सांडूनियां नाना निष्ठा । शरण वरिष्ठा मज यावें ॥३५॥

सांडूनियां वैदिक लौकिक । सांडूनि आगम तांत्रिक ।

मज शरण रिघालिया देख । माझें निजसुख पावसी ॥३६॥

सांडूनि कळाचें उंचपण । सांडूनि जातीचा अभिमान ।

सांडूनि आश्रमाचें श्रेष्ठपण । मजलागीं शरण रिघावें ॥३७॥

सांडूनियां ज्ञान ध्यान । सांडूनियां विधिविधान ।

सांडूनियां देहाभिमान । मजलागीं शरण रिघावें ॥३८॥

माझें नांव अंतर्यामी । हृदयींचें जाणता मुख्यत्वें मी ।

तो मी चाळवेना शब्दधर्मीं । श्रद्धा परब्रह्मीं निर्ममत्वें ॥३९॥

सर्व त्यागाचें त्यागितेपण । उद्धवा तुज मी सांगेन खूण ।

सर्व सांडावा अभिमान । हें मुख्य लक्षण त्यागाचें ॥२४०॥

सर्वही सांडोनि अभिमान । मज रिघालिया शरण ।

तुज कैंचें जन्ममरण । माझे प्रतापें जाण तरशील ॥४१॥

शरण रिघावयासाठीं । काय रिघावें गिरिकपाटीं ।

किंवा सेवावी दरकुटी । अथवा दिक्पटीं भंवावें ॥४२॥

तुज वस्तीसी नाहीं गांवो । नित्य नेमस्त कोण ठावो ।

शरण रिघावया कोठें धांवों । ऐसा भावो कल्पिसी ॥४३॥

म्हणसी शरण रिघावें कवणे ठायीं । तरी मी असें तुझ्या हृदयीं ।

त्या हृदयस्थासी लवलाहीं । शरण पाहीं रिघावें ॥४४॥

सर्वभावें सर्वस्वेंसीं । मज हृदयस्था शरण येसी ।

तैं माझी सर्वगतता पावसी । सर्वभूतनिवासी हृदयस्थू ॥४५॥

तिळभरी राखोनि अभिमान । जरी मज रिघशी शरण ।

तरी माझी प्राप्ती नव्हे जाण । अभिमान विघ्न प्राप्तीसी ॥४६॥

श्वानें स्पर्शिलें पक्कान्न । तें जेवीं नातळती ब्राह्मण ।

तेवीं जीवीं असतां अभिमान । साधकासी मी जाण नातळें ॥४७॥

रजस्वलेची ऐकोनि वाणी । दूर पळिजे पुरश्चरणीं ।

तेवीं अहंकाराच्या साधनीं । थिता जवळुनी मी जायें ॥४८॥

रजकविटाळाचें जीवन । जेवीं नातळती सज्जन ।

तेवीं हृदयीं असतां अभिमान । उद्धवा मी जाण न भेटें ॥४९॥

डोळां हरळू न विरे । घायीं कोत न जिरे ।

टांकी मुक्तापळीं न शिरे । खिरीमाजीं न सरे सरांटा ॥२५०॥

तेवीं मजमाजीं अभिमान । उद्धवा न रिघे गा जाण ।

हे त्यागतात्पर्याची खूण । तुज म्या संपूर्ण सांगीतली ॥५१॥

पत्‍नी विचरतां परपुरुषीं । देखोनि निजपती त्यागी तिसी ।

तेवीं अभिमानरत भक्तांसी । मी हृषीकेशी नातळें ॥५२॥

यालागीं सांडूनि अभिमान । मज हृदयस्था रिघालिया शरण ।

तुज मी उद्धरीन जाण । देवकीची आण उद्धवा ॥५३॥

म्हणसी तुज दोघी माता । कोणतीची आण मानूं आतां ।

मज तुझीच आण तत्त्वतां । तुज निर्भयता माझेनि ॥५४॥

तूं बोलीं नातुडसी कांहीं । तुज सर्वथा क्रिया नाहीं ।

तुझी आणभाक मानावी कायी । ऐसें जरी कांहीं कल्पिसी ॥५५॥

पातेजूनि तुझिया बोलासी । थितें सांडावें स्वधर्मासी ।

लटकें जाहलिया आणेसी । कोणें समर्थासीं भांडावें ॥५६॥

उद्धवा ऐसें न म्हण । म्या जे वाहिली तुझी आण ।

तें परमात्म्यावरी प्रमाण । सत्य जाण सर्वथा ॥५७॥

उद्धवा तूं आत्मा परिपूर्ण । मज तुज नाहीं मीतूंपण ।

त्या तुझी म्यां वाहिली आण । परम प्रमाण परमात्मता ॥५८॥

असतां प्रत्यक्ष प्रमाण । कां लागे भाक आण ।

सर्वभावें मज आलिया शरण । आतांचि जाण तरशील ॥५९॥

मज शरण रिघाल्या वाडेंकोडें । कळिकाळ तुझिया पायां पडे ।

कायसे भवभय बापुडें । कोण तुजकडे पाहेल ॥२६०॥

शरण रिघतांचि तत्काळ । तूं लाहासी माझें बळ ।

तेव्हां भवभय पळे सकळ । तुज कळिकाळ कांपती ॥६१॥

तृणीं पेटलिया अग्निस्फुलिंग । तो जाळी नाना वनांचे दांग ।

तैसें शरण आलिया अव्यंग । संसारदांग तूं जाळिसी ॥६२॥

शरण यावें हृदयस्थासी । तो हृदयस्थ न कळे आम्हांसी ।

उद्धवा तूं ऐसें म्हणसी । तरी ऐक त्या स्वरूपासी सांगेन ॥६३॥

सांडूनि रूपनाम‍अभिमान । स्फुरे जें कां उद्धवपण ।

तें मज हृदयस्थाचें रूप जाण । त्यासी तुवां शरण रिघावें ॥६४॥

नाम-रूप-गुणवार्ता । हे माया जाण तत्त्वतां ।

ते सांडूनि जे स्फुरे सत्ता । तें मज हृदयस्थाचें रूप ॥६५॥

ऐसेनि हृदयस्थ जोडल्या पहा हो । तेव्हां सर्व भूतीं पाहतां देवो ।

तेथ वेगळा उरावया उद्धवो । रिता ठावो न दिसेचि ॥६६॥

तेव्हां सर्व भूतीं मी एकू । निश्चयें जाण निष्टंकू ।

देखतांही अनेक लोकू । त्यांसी मी एकू एकला ॥६७॥

ऐसा तूं मिळोनि हृदयस्थासी । मी हो‌ऊनि मज पावसी ।

माझी प्राप्ती उद्धवा ऐसी । निर्भयेंसी निश्चळ ॥६८॥

ऐशी सांगोनि गुह्य गोष्टी । देवो उद्धवाची पाठी थापटी ।

येरें चरणीं घातली मिठी । उठवितां नुठी सर्वथा ॥६९॥

तुवां जें सांगितलें निजगुज । तें मज मानलें गा सहज ।

बोला एकाचा संशय मज । तो मी तुज पुसेन ॥२७०॥



श्री‌उद्धव उवाच ।

संशयः श्रृण्वतो वाचं तव योगेश्वरेश्वर ।

न निवर्तत आत्मस्थो येन भ्राम्यति मे मनः ॥ १६ ॥


वेदशास्त्राचें मथित सार । योगदुर्गींचे भांडार ।

पिकल्या सुखाचा सुखसागर । मज साचार उपदेशिला ॥७१॥

तूं योगियांचा योगेश्वर । सकळ जगाचा ईश्वर ।

तुझें सत्य गा उत्तर । संशयकर मज वाटे ॥७२॥

तुवांच सांगितलें साक्षेपें जाण । करावें गा स्वधर्माचरण ।

तें सत्य मानूनि वचन । सर्वस्वें जाण विश्वासलों ॥७३॥

करावें जें स्वधर्माचरण । तेंच म्हणशी माझें भजन ।

शेखीं तेंही आतां सांडून । रिघावें शरण म्हणतोसी ॥७४॥

तरी आत्मा कर्ता कीं अकर्ता । हेंचि न कळे तत्त्वतां ।

कर्म करावें कीं सर्वथा । आम्हीं आतां सांडावें ॥७५॥

तुझी विषम उपदेशव्युत्पत्ती । सांगतां आम्हां अबळांप्रती ।

थोर संदेह वाढत चित्तीं । काय श्रीपती करावें ॥७६॥

जरी आत्मा झाला अकर्ता । तरी कर्माचा कोण कर्ता ।

जैं आत्म्यासी आली अकर्तव्यता । तैं त्याग सर्वथा घडेना ॥७७॥

ऐकोनि उद्धवाचा प्रश्न । सांवळा राजीवलोचन ।

काय बोलिला हांसोन । सावधान परिसावें ॥७८॥



श्रीभगवानुवाच ।

स एष जीवो विवरप्रसूतिः प्राणेन घोषेण गुहां प्रविष्टः ।

मनोमयं सूक्ष्ममुपेत्य रूपं मात्रा स्वरो वर्ण इति स्थविष्ठः ॥ १७ ॥



ऐक बापा उद्धवा । मी मायेच्या निजस्वभावा ।

अनुसरोनि जीवभावा । कर्तृत्व जीवा जीवत्वें ॥७९॥

जळीं प्रतिबिंबला सविता । तो जळकंपें दिसे कांपता ।

तेवीं अकर्ताचि मी दिसें कर्ता । जीव‍अहंतास्वभावें ॥२८०॥

राजा झालिया निद्रे‌आधीन । तो स्वप्नीं रंक होय आपण ।

तेवीं प्रकृतीस्तव मज जाण । जीवपण आभासे ॥८१॥

स्वयें राजा आहे आपण । तो स्वप्नीं रंकत्वें करी कोरान्न ।

तेथें जो दे पसाभर कण । त्यासी वानी आपण राजा रे तूं ॥८२॥

आपणचि राजा आहे । हें त्याचें त्यास ठा‌उकें नव्हे ।

तैसेंच जीवासही होये । पूर्णत्व स्वयें स्मरेना ॥८३॥

जेवीं स्वप्नाचिया अवस्था । राजा रंकक्रिया करी समस्ता ।

तेवीं अविद्येस्तव तत्त्वतां । कर्मकर्ता मी झालों ॥८४॥

तेथें वेदोक्त विधिविधान । जीवा‌अंगीं आदळे जाण ।

जंव नव्हे ब्रह्मज्ञान । तंव स्वधर्माचरण करावें ॥८५॥

राजा राजपदीं जागा नव्हे । तंव रंकक्रिया त्यासी संभवे ।

तेवीं जंव ब्रह्मज्ञान नव्हे । तंव सर्व करावे स्वधर्म ॥८६॥

राजा राजपदीं जागा झाला । तो भीक म्हणतांचि लाजला ।

तेवीं ब्रह्मज्ञान जो पावला । तो ’मी कर्ता’ या बोला न बोले कदा ॥८७॥

जैसें रायास मिथ्या रंकपण । तेवीं परमात्म्यासी जीवत्व जाण ।

त्या जीवास शरीरीं संसरण । तें उपलक्षण अवधारीं ॥८८॥

जैसा जीव जडातें जीवविता । यालागीं जीवू ऐशी वार्ता ।

सहजें तरी स्वभावतां । चैतन्यरूपता जीवाची ॥८९॥

घटामाजीं दीपू घातला । तैं घटभरी प्रकाशू झाला ।

तोचि घरामाजीं ठेविला । घरभरी झाला प्रकाश ॥२९०॥

तेवीं शरीरमाजीं तरी जीवू । सहजें तरी हा सदाशिवू ।

येथ बोलणें न लगे बहू । जीवशिव‍अनुभवू तो ऐसा ॥९१॥

आरिशाचा सूर्य दिसे हातीं । तेवीं शरीरीं जीवाची प्रसूती ।

प्रकर्षेंसीं राहती स्थिती । यालागीं ’प्रसूती’ बोलिजे ॥९२॥

आरसा अत्यंत लहान । तेथें सूर्य बिंबे संपूर्ण ।

तेवीं विदेहा देहधारण । ’विवरप्रवेशन’ त्या नांव ॥९३॥

थिल्लरीं चंद्रासी अभिव्यक्ती । तो गगनींचा दिसे अधोगती ।

तेवीं शरीरीं जीवाची प्रसूती । अव्यक्त व्यक्तीं प्रवेशे ॥९४॥

जळीं सविता प्रतिबिंबला । परी तो जळें नाहीं ओला झाला ।

तेवीं कर्में करोनि संचला । अलिप्त ठेला निज‌आत्मा ॥९५॥

जळीं प्रतिबिंब आंदोलायमान । तेवीं जीवासी जन्ममरण ।

थिल्लरीं चंद्र अडकला संपूर्ण । तेवीं कर्मबंधन जीवासी ॥९६॥

थिल्लरजळ आटलें । तेथें काय चंद्रबिंब निमालें ।

तें चंद्रबिंब होवोनि ठेलें । जाहलें निमालें दोनी मिथ्या ॥९७॥

थिल्लरींचा चंद्र काढूं जातां । तो मिथ्यात्वें न ये हाता ।

तेवीं देहीं मिथ्या जीवता । ते सत्य मानितां अतिदुःखी ॥९८॥

आरसा थोर अथवा लहान । तेथें सूर्य बिंबे संपूर्ण ।

तेवीं मी अंतर्यामी जाण । सर्वांभूतीं समान समग्र असें ॥९९॥

सूर्य थिल्लरा‌आंतौता । अडकला दिसे समस्तां ।

तेवीं जीवासी कर्मबद्धता । मूर्ख तत्त्वतां मानिती ॥३००॥

गगनींचा सूर्यो न देखती । थिल्लरीं अडकला मानिती ।

तेवीं निर्गुणीं जया नाहीं प्रतीती । ते बद्ध म्हणती जीवातें ॥१॥

अग्निज्वाळा जाळीं आकळितां । जाळें जळे आकळूं जातां ।

तेवीं आत्मया कर्मीं बांधतां । कर्मीं कर्मता निष्कर्म ॥२॥

नाद‍उत्पत्तीसी ठावो । मुख्य वावो कां दुसरा घावो ।

या दोहींवेगळा नित्य निर्वाहो । तो नादू पहा हो अनुहत ॥३॥

अनुहताचा सोलींव शब्दू । परापरतीरीं पराख्य नादू ।

ज्याचा योगियां सदा छंदू- । बोलिला अनुवादू नव्हे त्याचा ॥४॥

ज्या नादाची सुखगोडी । सदाशिवूच जाणे फुडी ।

कां सनकादिकीं चोखडी । चाखिली गाढी ते चवी ॥५॥

वायूचें शोधितां सत्त्व । त्यासी एकवटलें तें शब्दतत्त्व ।

उभयचेतनें जीवित्व । मनोमयत्व धरूं पाहे ॥६॥

चेतनेचें चेतनत्व । तें वायूचें शोधित सत्त्व ।

तेंचि शब्दाचें निजतत्त्व । तेणे जीवित्व मनोरूप होय ॥७॥

जीवाचा शरीरसंयोग । स्वयें सांगे तो श्रीरंग ।

आधारादिचक्रप्रयोग । क्रमेंचि साङ्ग सांगत ॥८॥

अहमिति प्रथमाध्यासें । जीवासी जीवत्व आभासे ।

तो जे जे तत्वीं प्रवेशे । तें मी ऐसें म्हणतचि ॥९॥

तेथ मी देहो म्हणतां । तत्काळ जाय पूर्णता ।

तेव्हां एकदेशी परिच्छिन्नता । देहात्मता लागली ॥३१०॥

निर्विशेष नाद अतिसूक्ष्म प्राण । त्यासहित आधारीं प्रवेशोन ।

अतिसूक्ष्म प्रथम स्फुरण । पावोनि जाण परा झाली ॥११॥

आधारचक्रीं सूक्ष्म प्राण । परा वाचा तेथींची जाण ।

मनाचें कोंवळें स्फुरण । अतिसपूरपण सूक्ष्मत्वें ॥१२॥

स्वाधिष्ठानचक्राच्या ठायीं । मनाचें वाढतें बाळसें पाहीं ।

पश्यंती वाचा तये ठायीं । बोलूं देखे परी कांहीं बोलेना ॥१३॥

तिये चक्रीं एकवटला प्राण । पुढारां न चलेचि गा जाण ।

प्राणापानां झालें भांडण । दोघेजण रूसले ॥१४॥

घरकलहो लागला भारी । मग निघाले वेगळेचारी ।

पांचही राहिले पांचापरी । ऐक निर्धारीं विचारू ॥१५॥

मागें रुसोनि गेला जाण । त्या नांव म्हणती अपान ।

रागें पुढारां आला जाण । त्या नांव प्राण म्हणताती ॥१६॥

दोहींमाजीं समत्वें जाण । नाभीं राहिला तो समान ।

कंठीं राहिला तो उदान । व्यानासी रहावया स्थान असेना ॥१७॥

अद्यापि शरीरीं जाण । व्यानासी नाहीं एक स्थान ।

तो सर्वांगीं सर्वदा जाण । परिभ्रमण करीतसे ॥१८॥

याहून धाकटे पांच प्राण । तेही वेगळे राहिले जाण ।

तिंहीं वेगळालें आपण । वस्तीसी स्थान योजिलें ॥१९॥

नाग कूर्म कृकल देवदत्तू । पांचवां धनंजय जाण तेथू ।

यांची वस्ती जे शरीरांतू । ऐक निश्चितू सांगेन ॥३२०॥

शिंक जांभ‌ई आणि ढेंकर । नाग कूर्म कृकलांचें घर ।

उचकी देवदत्ताचें बिढार । धनंजयासी थार मिळेचिना ॥२१॥

जीवदेहांचे आप्तवादापासीं । धनंजयो राहिला वस्तीसी ।

जीवें सांडिल्या शरीरासी । मुहूर्तार्ध देहासी तो वांचवी ॥२२॥

स्वाधिष्ठानाहोनि जाण । अनुक्रमें दशधा होती प्राण ।

त्यांचें स्थान मान उपलक्षण । तुज म्यां जाण सांगीतलें ॥२३॥

मागें म्यां सांगितली गोष्टी । प्राणापान रुसल्यापाठीं ।

दोघां अद्यापि नाहीं भेटी । महाहटी छांदस ॥२४॥

त्या दोघांसी करी बुझावण । तो माझा पढियंता तूं जाण ।

त्या सर्वस्व दें मी आपण । योगसाधन या नांव ॥२५॥

उद्धवा प्राणलक्षणें सांगतां । अवचटें प्राणापानसमता ।

प्रसंगीं आली कथा । त्वांही स्वभावातां ऐकावी ॥२६॥

स्वाधिष्ठानाहूनि मणिपुरा येता । जीवामनांसी एकात्मता ।

सूक्ष्मप्राण तेथ वसतां । परेच्या ऐक्यता पश्यंती ॥२७॥

तेथ मनाचें खेळुगेपण । कुमार अवस्था बाणली जाण ।

तंव डोलत पुढें चाले प्राण । अनाहतस्थान ठाकिलें ॥२८॥

धरोनि पश्यंतीचें अनुसंधान । मध्यमा वाचा उपजे जाण ।

मौनाची मिठी न सोडून । करी गुणगुण आपणांत ॥२९॥

तेथ मनाची पौगंड अवस्था । मागें पुढें सांभाळितां ।

वांछी नाना भोग अवस्था । लाजा सर्वथा बोलेना ॥३३०॥

मग वेगें ठाकिलें विशुद्धिस्थान । तेथ उसळत उदान झाला प्राण ।

तंव मनासी तारुण्यपण । पुरतें जाण बाणलें ॥३१॥

त्या विशुद्धचक्राप्रती । परा मिळोनि आंतौती ।

पश्यंती मध्यमा एक होती । वाचा घुमघुमती झणत्कारें ॥३२॥

त्या झणत्कारापरिपाठीं । वक्त्रीं वाचा तत्काळ उठी ।

तारुण्यें उन्मत्त झाली मोठी । त्या स्वरवर्ण चावटी मांडिली ॥३३॥

आज्ञाचक्र भूस्थान । तें याहूनि वेगळें जाण ।

तेथें वाचेसी नाहीं गमन । हंसलक्षण योग्यांचें ॥३४॥

हीं साही चक्रें अनुक्रमें जाण । चार मातृका अठ्ठावीस वर्ण ।

सोळाही स्वर संपूर्ण । हंसलक्षण योगियांचें ॥३५॥

कोण चक्रीं कोण वर्ण । मातृकांचें कोणतें स्थान ।

कोठें उठती स्वर संपूर्ण । तेंही लक्षण अवधारीं ॥३६॥

आधारचक्रीं चतुर्दळ उभारा । तेथ न्यसिल्या चारी मात्रा ।

व श ष स या अक्षरां । बोलिजे मात्रा शास्त्राज्ञीं ॥३७॥

स्वाधिष्ठान षड्दळ जेथ । साही वर्ण स्थापिले तेथ ।

बकरादि लकारान्त । जाण निश्चित ते स्थानीं ॥३८॥

मणिपूर दशदळ निश्चित । दहा वर्ण स्थापिले तेथ ।

डकारादि फकारान्त । वर्ण नांदत ते चक्रीं ॥३९॥

अनाहतचक्र द्वादशदळयुक्त । बारा वर्ण न्यसिले तेथ ।

ककारादि ठकारान्त । वर्ण विराजत ते चक्रीं ॥३४०॥

विशुद्धिचक्रींच्या सोळा दळां । अ इ उ ऋ लृ हे वर्ण सोळा ।

कंठस्थानीं मीनला मेळा । यांचा वेदीं आगळा प्रताप ॥४१॥

आज्ञाचक्र अति अवघड । नुघडे काकीमुखाचें कवाड ।

न चले प्राणांची चडफड । मार्ग अतिगूढ लक्षेना ॥४२॥

तें आज्ञाचक्र गा द्विदळ । केवळ हंसाचें रा‌उळ ।

तेथ पावावया योगबळ । अतिप्रबळ पाहिजे ॥४३॥

हें स्थान पावावयासाठीं । योगी झाले महाहटी ।

अभ्यास करितां अतिसंकटीं । तेही शेवटीं न पावती ॥४४॥

हें पावावया माझें स्थान । अतिगुह्य आहे अनुष्ठान ।

सोहंहंसाचें साधन । सावधान जो साधी ॥४५॥

प्राणाचेनि गमनागमनें । सोहंहंसाचेनि स्मरणें ।

सावधानें जो साधूं जाणे । तेणें पावणें हें स्थान ॥४६॥

त्यासीचि पवनजयो घडे । तोचि आज्ञाचक्रामाजीं चढे ।

तेथूनिही मार्ग काढी पुढें । अतिनिवाडें अचूक ॥४७॥

तेथ नानाभोगसमृद्धिफळें । आणिती ऋद्धिसिद्धींचें पाळें ।

तें डावलूनियां सकळें । निघे निर्मळें निजपंथें ॥४८॥

जो कां ऋद्धिसिद्धींसी भुलला । मी सिद्ध ये श्लाघे आला ।

तो आज्ञाचक्रावरोनि चेवला । केल्या मुकला कष्टासी ॥४९॥

ज्यासी वैराग्य असे सपुरतें । तो कदा भुलेना सिद्धीतें ।

लाता हाणोनि भोगमान्यतेतें । निघे निजपंथें मजलागीं ॥३५०॥

तैं औटपीठ गोल्हाट । सांडूनि भ्रमरगुंफा कचाट ।

शोखूनि सहस्त्रदळाचे पाट । मजमाजीं सुभट मिसळले ॥५१॥

सांगतां आज्ञाचक्राची संस्था । पुढें गोडी लागली योगपंथा ।

मागील विसरलों जी कथा । क्षमा श्रोतां करावी ॥५२॥

म्हणाल वाहवटीं पडला मासा । तो परतेना जेवीं सहसा ।

ग्रंथनिरूपणीं तूं तैसा । जल्पू वायसा कां करिसी ॥५३॥

जेवीं चुकलिया बाळकातें । माता शिकवण दे त्यातें ।

तेवीं तुमचें वचन मातें । निजहितातें द्योतक ॥५४॥

करितां चक्रांचें निरूपण । योगारूढ झालें मन ।

विसरोनि मागील निरूपण । गेलें निघून शेवटां ॥५५॥

हें ऐकोनि हांसिले श्रोते । तूं कर्ता नव्हसी येथें ।

हें कळोनि गेले आमुतें । नको परिहारातें उपपादूं ॥५६॥

अलोडितां ग्रंथकोडी । न कळे योगज्ञानाची गोडी ।

ते तुवां विशद केली फुडी । निजपरवडीविभागें ॥५७॥

तुझेनि मुखें कृष्णनाथें । श्रीभागवत जें कठिण होतें ।

तें अर्थविले यथार्थें । सत्य आमुतें मानलें ॥५८॥

हा बारावा अध्यावो । अतिगूढ बोलिला देवाधिदेवो ।

तेथींचाही त्वां अभिप्रावो । विशद पहा हो विवरिला ॥५९॥

ऐसा संतीं करोनि आदरू । निर्भय दिधला नाभिकारू ।

एका जनार्दनीं हर्षनिर्भरू । केला नमस्कारू संतांसी ॥३६०॥

’वैखरी मात्रा स्वर वर्ण’ । या पदांचें झालें व्याख्यान ।

तेंचि दृष्टांतें श्रीकृष्ण । उद्धवासी जाण सांगतू ॥६१॥

सूक्ष्म जीवशिवांचे मूळ । तोचि वाग्द्वारा झाला स्थूल ।

येचि अर्थीं अतिविवळ । करूनि प्रांजळ सांगत ॥६२॥



यथानलः खेऽनिलबन्धुरुष्मा बलेन दारुण्यधिमथ्यमानः ।

अणुः प्रजातो हविषा समेधते तथैव मे व्यक्तिरियं हि वाणी ॥ १८ ॥



अव्यक्तरूपें ऊष्मा गगनीं । व्यापकपणें असे वन्ही ।

तो अरणीमाजीं मथितां मंथनीं । अतिसूक्ष्मपणीं प्रकटला ॥६३॥

अनळा अनिळ निजसखा । कोमळ तूळें फुंकितां देखा ।

दिसे लखलखीत नेटका । ज्वाळा साजुका कोंवळिया ॥६४॥

तेथ पावला दशा मध्यम । मग हवनद्रव्यें करितां होम ।

तेणें थोरावला निरुपम । वाढला व्योमचुंबित ॥६५॥

तैसा सूक्ष्म नाद शिवसंयोगें । प्राणसंगमें लगवेगें ।

षटचक्रादिप्रयोगें । वैखरीयोगें अभिव्यक्त ॥६६॥

मरा हे ऐकतां गोठी । ते वाचा सर्वांशें वाटे खोटी ।

तेंचि अक्षरें केल्या उफराटीं । रामनामें गोमटी निववी वाचा ॥६७॥

करितां सुष्ठु दुष्टु उच्चार । वर्ण नव्हती क्षर अक्षर ।

यालागीं नांव तें अक्षर । यापरी पवित्र ते वाणी ॥६८॥

जैशी वाचेची अभिव्यक्ती । तैशीच इतर इंद्रियप्रवृत्ती ।

संक्षेपें तेही स्थिती । उद्धवाप्रती सांगतू ॥६९॥



एवं गदिः कर्म गतिर्विसर्गो घ्राणो रसो दृक्‌ स्पर्शः श्रुतिश्च ।

सङ्कल्पविज्ञानमथाभिमानः सूत्रं रजःसत्त्वतमोविकारः ॥ १९ ॥



जैशी वाचेची व्युत्पत्ती । तैशीच कर्मेंद्रियांची प्रवृत्ती ।

चरणांच्या ठायीं गती । ग्रहणशक्ती हस्तांची ॥३७०॥

विसर्ग जाण पायूचा । सुखोद्रेक तो लिंगाचा ।

कर्मेंद्रियीं पांचवी वाचा । विस्तारू तिचा सांगीतला ॥७१॥

तैशींच जाण ज्ञानकरणें । दृष्टी उठी देखणेपणें ।

रसना रसातें चाखों जाणे । श्रवणा श्रवणें अधिकारू ॥७२॥

शीत उष्ण मृदु कठिण । हें त्वगिंद्रियाचें लक्षण ।

सुगंध दुर्गंध जाणतेपण । घ्राण विचक्षण ते कर्मीं ॥७३॥

संकल्प विकल्प मनाचे । निश्चयो कर्म बुद्धीचें ।

चिंतन जाण चित्ताचें । अहंकाराचें मीपण ॥७४॥

सूत्र तंव प्रधानाचें । विकार रजतमसत्त्वांचे ।

संक्षेपें विवरण तिहींचे । ऐक साचें सांगेन ॥७५॥

आधिदैव आधिभौत । ज्यासी अध्यात्म म्हणत ।

वाढला जो प्रपंचू येथ । ईश्वराचें अभिव्यक्त स्वरूप जाण ॥७६॥

जगाचें मूळकारण । अंगें ईश्वरचि आपण ।

त्या कारणाहूनि कार्य भिन्न । नव्हे जाण सर्वथा ॥७७॥

हो कां घृताची एके काळीं । थिजोनि झालिया पुतळी ।

ते घृताहोनि वेगळी । नाहीं देखिली प्रत्यक्ष ॥७८॥

काष्ठाचा घोडा केला । अंगें ठाणें अति मिरविला ।

तो काष्ठपणा नाहीं मुकला । सर्वांगें शोभला काष्ठत्वें ॥७९॥

त्याचे पाहतां वेगळाले अवयव । खूर खांद काष्ठचि सर्व ।

तेवीं महाभूतें गुणप्रभव । स्वरूप सावेव शिवाचें ॥३८०॥

सुवर्णाचें झालें लेणें । तें जेवीं मिरवे सोनेपणें ।

तेवीं महाभूतें विषयकरणें । अभिन्नपणें शिवरूप ॥८१॥

फडा पुच्छ वांकुडा बाग । येणें आकारें म्हणती नाग ।

तो नाग नव्हे सोनेंचि चांग । तेवीं हें जग मद्‌रूप ॥८२॥

प्रपंच ईश्वरासी अभिन्न । येचि अर्थीं नारायण ।

उद्धवासी सांगें आपण । अभिन्नपण जीवशिवां ॥८३॥



अयं हि जीवस्त्रिवृदब्जयोनिः अव्यक्त एको वयसा स आद्यः ।

विश्लिष्टशक्तिर्बहुधेव भाति बीजानि योनिं प्रतिपद्य यद्वत्‌ ॥ २० ॥



जीवाचा जीवू आपण । यालागीं बोलिजे शिवपण ।

जीवशिवरूपें हा भिन्न । जीवत्व जाण या हेतू ॥८४॥

सागरु आपुल्या अंगावरी । वर्तुळ आवर्त करी धरी ।

तेवीं लोकपद्मातें श्रीहरी । करी धरी निजनाभीं ॥८५॥

’त्रिवृदब्ज’ म्हणिजे यापरी । त्या नाभिकमळामाझारीं ।

स्वलीला त्रैलोक्यातें धरी । पद्मनाभ श्रीहरी या हेतू ॥८६॥

सुवर्णाच्या सिंहासनीं । सुवर्णमूर्ती बैसवूनी ।

पूजिजे सुवर्णसुमनीं । एकपणें तीन्ही भासती ॥८७॥

तेवीं नाभिपद्मीं त्रैलोक्य धरितां । तिहींतें भासवी अभिन्नता ।

यालागीं पद्मनाभ तत्त्वतां । आलें वाक्पथा श्रुतीचिया ॥८८॥

दृति मार्दवें पिंवळी । एकली भासे चांपेकळी ।

तेचि विकासे जेवीं नाना दळीं । तेवीं मी वनमाळी लोकत्वें ॥८९॥

हें नसतां कार्यकारण । यापूर्वी मी अव्यक्त जाण ।

जो मी प्रमाणांचाही प्रमाण । भेदें जेथ आण वाहिली ॥३९०॥

हेतु मातु दृष्टांत । रिघों न शके ज्याच्या गांवांत ।

अपार अनादि अनंत । आद्य अव्यक्त मी ऐसा ॥९१॥

एवं केवळ जें अभेद । तेथें कैंचे त्रिविध भेद ।

जेथ लाजोनि परतले वेद । स्वरूप शुद्ध तें माझें ॥९२॥

तो न मेळवितां साह्यमेळू । स्वलीलाक्षोभें क्षोभक काळू ।

स्वशक्तीनें झालों सबळू । शक्तिबंबाळू चेतविला ॥९३॥

ते निजशक्तीचे विभाग । म्यांचि विभागिले चांग ।

त्या विभागांचे भाग । ऐक साङ्ग सांगेन ॥९४॥

गुणशक्ति देवताशक्ती । मनःशक्ती इंद्रियशक्ती ।

महाभूतांची भूतशक्ती । एथ क्रियाशक्ती मुख्यत्वें ॥९५॥

जीवापासाव अदृष्टशक्ती । झाली अनिवार त्रिजगतीं ।

हरिहरां नावरे निश्चितीं । अदृष्टशक्ती अनिवार ॥९६॥

जें अदृष्टशक्तीनें जिवातें । बांधोनि केलें आपैतें ।

तिसी आवरावया मातें । सामर्थ्य येथें आथीना ॥९७॥

जेवीं कां राजाज्ञा जाण । राजा प्रतिपाळी आपण ।

तेवीं अदृष्टशक्ति‌उल्लंघन । मी सर्वथा जाण करींना ॥९८॥

जीभ कापूनि देवासी वाहती । तैसें नासिक न छेदिती ।

तेवीं मी छेदी कर्मस्थिती । परी अदृष्टगती छेदींना ॥९९॥

अथवा विशेषेंसीं निश्चितीं । मीं माया आलिंगिली निजशक्ती ।

तो मी एकूचि त्रिजगतीं । बहुधाव्यक्तीं आभासे ॥४००॥

माझिया साक्षात्कारा आला । जो जीवन्मुक्तत्व पावला ।

तोही अदृष्टें बांधिला । वर्ते उगला देहगेहीं ॥१॥

जनकू राजपदीं नांदे । शुक नागवा प्रारब्धें ।

कळी लाविजे नारदें । अदृष्ट छंदें विनोदी ॥२॥

वसिष्ठ पुरोहितत्व करी । भीष्म पहुडे शरपंजरीं ।

याज्ञवल्क्या दोनी नारी । अदृष्टाकारीं वर्तत ॥३॥

यापरी गा अदृष्टशक्ती । अनिवार वाढली त्रिजगतीं ।

त्या जीव बांधले अदृष्टगतीं । जेवीं गारोडियाहातीं वानर ॥४॥

त्या जीवादृष्टें बहुधा व्यक्ती । मी एक भासें त्रिजगतीं ।

’विष्वतश्चक्षु’ या श्रुतीं । बहुधामूर्तीं मी एक ॥५॥

मृत्तिकेचीं गोकुळें केलीं । नाना नामाकारें पूजिलीं ।

परी ते मृत्तिकाचि संचली । तेवीं सृष्टि झाली मद्‌रूपें ॥६॥

जेवीं एकला एकु आपण । निद्रेसी देतां आलिंगन ।

स्वप्नीं देखे बहुविध आपण । तेवीं मी जाण विश्वात्मा ॥७॥

जेवीं सूक्ष्म वटबीज केवळ । त्यासी मीनल्या भूमिजळ ।

वाढोनियां अतिप्रबळ । वृक्ष विशाळ आभासे ॥८॥

तेथ नाम रूप पुष्प फळ । तें बीजचि आभासे समूळ ।

तेवीं जगदाकारें सकळ । भासे केवळ चिदात्मा ॥९॥

जे कां मूळ बीजाची गोडी । तोचि स्वाद वाढला वाढी ।

कांडोकांडीं स्वादुपरवडी । अविकार गोडी उंसाची ॥४१०॥

तेवीं मूळीं चिदात्माचि कारण । तेथूनि जें जें तत्त्व झालें जाण ।

तें तें निखळ चैतन्यघन । जग संपूर्ण चिद्‌रूप ॥११॥

ऊंस सर्वांगें बीज सकळ । बीजरूपें ऊंस सफळ ।

तेवीं जगाचें चिन्मात्र मूळ । जाण सकळ तें चिद्‌रूप ॥१२॥

बीज ऊंस दोनी एकरूप । तैसा प्रपंच जाण चित्स्वरूप ।

येचि अर्थीं अतिसाक्षेप । कृपापूर्वक सांगत ॥१३॥



यस्मिन्निदं प्रोतमशेषमोतं पटो यथा तन्तुवितानसंस्थः ।



यालागीं संसार जो समस्त । माझ्या ठायीं असे ओतप्रोत ।

मजवेगळें कांहीं येथ । नाहीं निश्चित अणुमात्र ॥१४॥

येचि अर्थींचा दृष्टांतू । देवो उद्धवासी सांगतू ।

जेवीं कापुसाचे सूक्ष्मतंतू । कांतोनि निश्चितू पटु केला ॥१५॥

आडवेतिडवे विणले तंतू । त्यांसी वस्त्र नाम हे मृषा मातू ।

तेवीं संसारशब्द हा व्यर्थू । स्फुरें भगवंतू मी तद्‌रूप ॥१६॥

पाहतां सूतचि दिसे उघडें । त्यांचें नाम म्हणती लुगडें ।

प्रत्यक्ष चैतन्य स्फुरतां पुढें । त्यासी संसारु वेडे म्हणताती ॥१७॥

सुतावेगळें वस्त्र न दिसे । मजवेगळा प्रपंचु नसे ।

उद्धवा अप्राप्ताचें भाग्य कैसें । मीचि नसें म्हणताती ॥१८॥

यापरी मी सर्वगत । विश्वात्मा विश्वभरित ।

वृक्षदृष्टांतें प्रस्तुत । तुज म्यां येथ सांगीतलें ॥१९॥

मज देखणा ज्याचा निर्धारू । त्यासी मी केवळ सर्वेश्वरू ।

मज अप्राप्त जो नरू । त्यासी संसारू आभासे ॥४२०॥

जो सर्वात्मा सर्वेश्वरू । भ्रांतासी भासे भवतरुवरू ।

त्या भवतरूचा विस्तारू । स्वयें श्रीधरू सांगत ॥२१॥



य एष संसारतरुः पुराणः कर्मात्मकः पुष्पफले प्रसूते ॥ २१ ॥



भ्रांतीस्तव भवतरुवरू । कर्माकर्मजळें वाढला थोरू ।

जीर्ण जुनाट अपरंपारू । ओतंबरू फळपुष्पीं ॥२२॥

त्याचें कोण बीज कोण मूळ । कोण रसू कोण फळ ।

जेणें भ्रमले जीव सकळ । तें मी समूळ सांगेन ॥२३॥



द्वे अस्य बीजे शतमूलस्त्रिनालः पञ्चस्कन्धः पञ्चरसप्रसूतिः ।

दशैकशाखो द्विसुपर्णनीडः त्रिवल्कलो द्विफलोऽर्कं प्रविष्टः ॥ २२ ॥



भ्रमभूमीमाजिवडें । पापपुण्यजोडपाडें ।

बीज पडतांचि वृक्ष विरूढे । अग्नीं वाढे कल्पना ॥२४॥

पान फूल न दिसे फळ । वेला‌अंगीं दोरवा सकळ ।

तेणेंचि वेला वाढ प्रबळ । तेवीं संसार सबळ कल्पनाग्रें ॥२५॥

कर्माकर्मप्रवाहजळें । भरिलें अविद्येचें आळें ।

अनंत वासना तेचि मूळें । वृक्ष तेणें बळें ढळेना ॥२६॥

सूक्ष्म वासना कल्पकोडी । अधोगती रुतल्या बुडी ।

संकल्पविकल्पें चहूंकडीं । पसरल्या बुडीं बुचबुचित ॥२७॥

संचितक्रियमाण वाफे भारी । सुबद्ध भरले जळेंकरीं ।

भरिलेच मागुते भरी । प्रवाहो त्यावरी पडालासे ॥२८॥

तेणें वृक्ष सबळ भारी । नित्य नूतन वाढी धरी ।

सगुण गुणाचे वाढीवरी । त्रिगुण अहंकारीं त्रिनाळ ॥२९॥

त्रिगुणगुणांची परवडी । येरांची येरांमाजीं मुरडी ।

येरायेरांवरी बुडी । मिसळे वाढीं वाढती ॥४३०॥

पंचभूतांच्या खांद्या थोरी । प्रपंच वाढल्या बाहेरी ।

पसरल्या येरयेरांवरी । मीनल्या परस्परीं वाढती ॥३१॥

समूळ गर्भ साधूनि रुखा । मनोमय वाढलिया शाखा ।

अग्नीं दशेंद्रियफांटे देखा । तिच्या झुळका डोलती ॥३२॥

त्या त्या शाखांमाजीं देखा । दैवतें आलीं वस्तीसुखा ।

करूनि कर्माचा आवांका । आपुलाली शाखा ते धरिती ॥३३॥

दशधा वायूची झडाड । तेणें तें डोलत दिसे झाड ।

त्यामाजीं दों पक्ष्यांचें नीड । अतिगूढ अतर्क्य ॥३४॥

जेथूनि उपजे निजज्ञान । तेंचि नीड हृदयभुवन ।

जीवू परमात्मा दोघेजण । अतर्क्य पूर्ण वसताती ॥३५॥

जीवू जो देहाभिमानी । परमात्मा जो निरभिमानी ।

इंहीं दोघींजणीं मिळोनी । हृदयभुवनीं नीड केलें ॥३६॥

जीव संकल्पविकल्पप्राप्ती । परमात्मा निर्विकल्पस्थिती ।

दोहींची हृदयामाजीं वस्ती । नीड निश्चितीं या हेतू ॥३७॥

पाहें पां वात पित्त श्लेष्मा । या आंतरत्वचा भवद्रुमा ।

वल्कलें म्हणावयाचा महिमा । भक्तोत्तमा या हेतू ॥३८॥

गगनाहूनि वाढला वरुता । शून्यासहित लांबला आरुता ।

सैंघ पसरला सभोंवता । दिशांच्या प्रांता सांडूनी ॥३९॥

एवं विस्तारलेनि विस्तारा । वृक्ष उन्मळोनि मदभरा ।

पंचरसांच्या विषयधारा । अतिमधुरा वर्षतू ॥४४०॥

श्रुति-स्मृति हींच पानें । त्यामाजीं उगवलीं स्वर्गसुमनें ।

दीक्षितभ्रमर ज्यांकारणें । अतिसत्राणें उडताती ॥४१॥

त्या वृक्षाचीं जावळीं फळें । सुखदुःख दोनी एके मेळें ।

शेंडा धरोनि समूळें । दोनीचि फळें पैं त्यासी ॥४२॥

जितुकीं सूर्यमंडळें भासती । तितुकी जाण याची स्थिती ।

सुखदुःखफळें तितुक्यांप्रती । कर्मप्राप्ती देतुसे ॥४३॥

सूर्यमंडळा‌आरुतें । सांगीतलें भववृक्षातें ।

चंद्रमंडळादि समस्तें । भवभय तेथें नाहीं न म्हण ॥४४॥

मी सूर्यमंडळमध्यवर्ती । त्या मजवेगळी जे स्फुरे स्फूर्ती ।

तेथवरी भवभयाची प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥४५॥

सूर्याचें जें सूर्यमंडळ । तेंही संसारामाजीं केवळ ।

जो न खाय या वृक्षाचें फळ । तोचि रविमंडळभेदक ॥४६॥

वृक्षाचीं दोनी फळें येथें । दोहों फळांचे दोघे भोक्ते ।

दोघे संसारा‌आंतौते । ऐक तूतें सांगेन ॥४७॥



अदंति चैकं फलमस्य गृध्रा ग्रामेचरा एकमरण्यवासाः ।

हंसा य एकं बहुरूपमिज्यैः मायामयं वेद स वेद वेदम्‌ ॥ २३ ॥



दुःखफळाचे भोक्ते । अत्यंत विषयासक्त चित्तें ।

गीध गृहस्थ कां जे येथें । अविधीं विषयांतें सेविती ॥४८॥

ग्राम्य विषयीं अतितत्पर । यालागीं बोलिजे ग्रामचर ।

ग्रामगीध जैसे घार । तैसे सादर विषयांसी ॥४९॥

जेवीं कां घार गगना चढे । तेथूनि आविसा उडी पडे ।

तेवीं नरदेह पावोनि चोखडे । विषयीं झडपडे झोंबती ॥४५०॥

एवं विषयासक्त जे चित्तें । जे अधोगतीतें पावते ।

ते दुःखफळाचे भोक्ते । जाण येथें निश्चित ॥५१॥

सांडोनियां गार्हस्थ्य । वनवासी वानप्रस्थ ।

त्यांसचि सुखफल प्राप्त । जाण निश्चित उद्धवा ॥५२॥

त्या सुखफळाचे विभाग । ब्रह्मसदनान्त इतर स्वर्ग ।

कर्में करूनियां साङ्ग । जेथींचा मार्ग चालिजे ॥५३॥

ब्रह्मचर्यें वेदाध्ययन । गार्हस्थ्यें पूजिते अग्निब्राह्मण ।

वानप्रस्थाश्रमीं जाण । वन्यफळभोजन वनवासी ॥५४॥

येणें क्रमेंचि क्रममुक्तिस्थान । जिंहीं ठाकिलें ब्रह्मसदन ।

सुखफळाचे भोक्ते ते जाण । ब्रह्मभुवननिवासी ॥५५॥

इतर स्वर्गीं सुखप्राप्ती । जेथें आहे पुनरावृत्ती ।

ब्रह्मसदनीं पावल्या वस्ती । त्यांसी क्रमें मुक्ती हो‌ईल ॥५६॥

मूळींचें पद ’अरण्यवासी’ । तेणें द्योतिलें वानप्रस्थासी ।

तेथ नाहीं घेतला संन्यासी । त्यासी वनवासी म्हणों न ये ॥५७॥

संन्याशांसी निवासस्थान । वेदीं बोलिलें नाहीं जाण ।

तिंहीं स्वदेहाचें केलें दहन । नेमिलें स्थान त्यां नाहीं ॥५८॥

जे अविद्यादिकर्मप्रवृत्ती । विरजाहोमीं स्वयें जाळिती ।

ते भववृक्षाचीं फळें खाती । हेही युक्ती घडेना ॥५९॥

जागृतीच्या पाहुण्यासी । जेवूं धाडावें स्वप्नगृहासी ।

तेवीं न्यस्तसंकल्प संन्यासी । संसारसुखासी केवीं भोक्ते ॥४६०॥

स्वकर्म जाळोनि विरजाहोमीं । जिंहीं साध्य केलें ब्रह्माहमस्मि ।

त्यांसी निवासस्थान कोण नेमी । वनीं ग्रामीं नेमस्त ॥६१॥

बिढार द्यावया आकाशासी । कोण घर नेमावें त्यासी ।

तेवीं न्यस्तसंकल्प संन्यासी । त्यांच्या निवासासी कोण नेमी ॥६२॥

जे न्यस्तसंकल्प संन्यासी । त्यांसी कोण म्हणे अरण्यवासी ।

मायिक भववृक्षींच्या फळासी । भोक्ते त्यांसी म्हणों नये ॥६३॥

मूळींचें पद ’अरण्यवासी’ । तें भागा आलें वानप्रस्थासी ।

वानप्रस्थ सदा वनवासी । दुसर्‍या फळासी तो भोक्ता ॥६४॥

ऐक संन्याशांची सुखप्राप्ती । दोनी फळें मिथ्या जाणती ।

मीचि एक त्रिजगतीं । हे प्रतीति निश्चितीं त्यां झाली ॥६५॥

जो हा बहुरूपें विस्तारू । तो मी चिदात्मा साचारू ।

जाणोनि गुरुमुखें निर्धारू । माझें सुख साचारू पावले ॥६६॥

ते मद्‌रूपें मज पावले । माझेनि सुखें सुखरूप झाले ।

सुखदुःखफळांतें मुकले । येवों चुकले संसारा ॥६७॥

संसार मायामय मिथ्याभास । जाणे तोचि वेदज्ञ विद्वांस ।

त्यासीच बोलिजे परमहंस । विश्वनिवासनिवासी ॥६८॥

ऐशी हो‌आवया पदप्राप्ती । सुदृढ करावी गुरुभक्ती ।

तेणें होय संसारनिवृत्ती । तेंचि श्रीपती सांगत ॥६९॥

पहिली सांगितली संतसंगती । तेणें जाहली मत्पदप्राप्ती ।

तेचि अध्यायाच्या अंतीं । करावी गुरुभक्ती सांगतू ॥४७०॥



एवं गुरूपासनयैकभक्त्या विद्याकुठारेण शितेन धीरः ।

विवृश्च्य जीवाशयमप्रमत्तः संपद्य चात्मानमथ त्यजास्त्रम्‌ ॥ २४ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥



न करितां सद्‍गुरुभजन । नव्हे भववृक्षाचें छेदन ।

जरी कोटिकोटी साधन । आने‌आन केलिया ॥७१॥

भववृक्षातें छेदिती । केवळ जाण गुरुभक्ती ।

अरिनिर्दळणी निश्चितीं । जेवीं निजशक्ति शूरांची ॥७२॥

दूरी करावया दुरित । जेवीं गंगाजळ समर्थ ।

तेवीं भवभया भस्म करीत । जाण निश्चित गुरुभक्ति ॥७३॥

करितां सत्यव्रतग्रहण । पाप स्वयें जाय पळोन ।

तेवीं करितां गुरुभजन । भवनिर्दळण स्वयें होय ॥७४॥

हनुमंत देखतां दिठीं । भूतें पळती बारा वाटीं ।

तेवीं गुरुभजनपरिपाटीं । पळे उठा‌उठी भवभय ॥७५॥

मरतां घडे अमृतपान । तैं मरणासचि आलें मरण ।

तेवीं करितां गुरुभजन । जन्ममरण निमालें ॥७६॥

अंतीं अवचटें हरि म्हणतां । पांपरा हाणे यमदूतां ।

तेवीं सद्‍गुरूतें भजतां । हाणे लाता भवभया ॥७७॥

करावया भवनिर्दळण । मुख्य करावें गुरुभजन ।

हेंचि श्रेष्ठ गा साधन । सभाग्य जाण गुरुभक्त ॥७८॥

कोण सद्‍गुरु कैशी भक्ती । ऐसें कांहीं कल्पिसी चित्तीं ।

तेही मी यथानिगुतीं । मागां तुजप्रती सांगीतली ॥७९॥

जो शब्दपरनिष्णात । शिष्यप्रबोधनीं समर्थ ।

तोचिसद्‍गुरु येथ । जाण निश्चित उद्धवा ॥४८०॥

जो स्वरूपीं करी समाधान । तोचि सद्‍गुरु सत्य जाण ।

त्यावेगळें सद्‍गुरुपण । हो‌आवया कारण असेना ॥८१॥

त्या सद्‍गुरुभजनाची परी । तुज मी सांगेन निर्धारीं ।

सर्व कर्मधर्मांचिया शिरीं । जो कां करी गुरुभजन ॥८२॥

गुरु म्हणों पित्यासमान । तंव तो एकजन्मींचा जाण ।

हा मायबापू सनातन । जनक पूर्ण जगाचा ॥८३॥

गुरु मातेसमान पाहों । तंव गर्भजन्में तिचा स्नेहो ।

गर्भवास निवारी गुरुरावो । अधिक स्नेहो पुत्रापरिस ॥८४॥

उदराबाहेर पडल्यापाठीं । पुत्रस्नेहें माता उठी ।

तें बाहेरील घालूनि पोटीं । स्नेहें गोमटी गुरुमाता ॥८५॥

गुरु मानूं स्वामीसमान । स्वामी निवारूं न शके मरण ।

सद्‍गुरु चुकवी जन्ममरण । स्वामी संपूर्ण गुरुरावो ॥८६॥

गुरु मानूं कुलदेवता । तंव तिसी कुलधर्मी पूज्यता ।

हा कुलदेवतेची देवता । नित्य पूज्यता निजकर्मीं ॥८७॥

गुरु मानूं कल्पतरूसमान । तंव कल्पतरु दे कल्पिलें दान ।

सद्‍गुरु दे निर्विकल्पता पूर्ण । अगाध दान निर्लोंभें ॥८८॥

चिंतामणी दे चिंतल्या अर्था । सद्‍गुरु करी चिंतेच्या घाता ।

चित्ता मारूनि दे चैतन्यता । अक्षयता निजदान ॥८९॥

कामधेनूचें दुभतें । तें कामनेच पुरतें ।

सद्‍गुरु दुभे स्वानंदार्थें । कामनेतें निर्दळी ॥४९०॥

गुरुसमान म्हणों सागरू । तो गंभीर परी सदा क्षारू ।

हा स्वानंदें नित्य निर्भरू । अतिमधुरू निजबोधें ॥९१॥

गुरु परब्रह्मसमान । हेंही बोलणें किंचित न्यून ।

गुरुवाक्यें ब्रह्म सप्रमाण । येरवीं ब्रह्मपण शब्दमात्र ॥९२॥

शब्दीं लोपूनि शब्दार्था । गुरु प्रबोधी संविदर्था ।

त्याहूनि पूज्य परता । नाहीं सर्वथा त्रिलोकीं ॥९३॥

गुरु माता गुरु पिता । गुरु स्वामी कुळदेवता ।

गुरूवांचोनि सर्वथा । आणिक देवता स्मरेना ॥९४॥

थोर मांडलिया सांकडें । जैं गगन गडगडूनि पडे ।

तैं न पाहे आणिकाकडे । नाम पढे गुरूचें ॥९५॥

काया वाचा मनें प्राणें । जो गुरूवांचोनि आन नेणे ।

तैसाचि भजे अनन्यपणें । गुरुभक्ति म्हणणें त्या नांव ॥९६॥

पक्षिणीचीं अपक्ष पिलें । तीं तिसीच स्मरती सर्वकाळें ।

तेवीं जागृति-स्वप्न-सुषुप्तिमेळें । जो गुरुवेगळें स्मरेना ॥९७॥

मागां सांगीतलें भगवद्‍भजन । आतां सांगसी गुरुसेवन ।

नाहीं एकविध निरूपण । ऐसा विकल्प जाण न धरावा ॥९८॥

सद्‍गुरु तोचि माझी मूर्ती । निश्चयेंसी जाण निश्चितीं ।

विकल्प न धरावा ये अर्थीं । अनन्यभक्ति या नांव ॥९९॥

एकाग्रता जें गुरुभजन । तेंचि माझें परमपूजन ।

गुरूसी मज वेगळेपण । कल्पांतीं जाण असेना ॥५००॥

गुरु भगवंत दोन्ही एक । येणें भावें निजनिष्टंक ।

भजे तोचि गुरुसेवक । येरू तो देख अनुमानी ॥१॥

माझिया ऐक्यता अतिप्रीतीं । जेणें आदरिली गुरुभक्ती ।

तोचि धन्यधन्य त्रिजगतीं । भजती स्थिती तें ऐक ॥२॥

करावया गुरुसेवे । मनापुढें देह धांवे ।

एकला करीन सर्व सेवे । येवढे हांवे उद्यतू ॥३॥

सेवेच्या दाटणी जाण । अधिकचि होय ठाणमाण ।

अंग अंग‌ऊनि अंगवण । सेवेमाजी जाण विसांवा त्यासी ॥४॥

सेवेचिया आवडीं । आरायेना अर्धघडी ।

आवडीचे चढोवढी । चढती गोडी गुरुभजनीं ॥५॥

नित्य करितां गुरुसेवा । प्रेमपडिभरू नीच नवा ।

सद्‍भावाचिया हांवा । गुरुचरणीं जीवा विकिलें ॥६॥

आळसु येवोंचि विसरला । आराणुकेचा ठावो गेला ।

गुरुसेवासंभ्रमें भुलला । घेवों विसरला विषयांतें ॥७॥

तहान विसरली जीवन । क्षुधा विसरली मिष्टान्न ।

करितां गुरुचरणसंवाहन । निद्रा जाण विसरला ॥८॥

जांभयी यावयापुरती । सवडी उरेना रिती ।

तेथें निद्रेलागीं के‌उती । राहावया वस्ती मिळेल ॥९॥

मुखीं सद्‍गुरूचें नाम । हृदयीं सद्‍गुरूचें प्रेम ।

देहीं सद्‍गुरूचें कर्म । अविश्रम अहर्निशीं ॥५१०॥

गुरुसेवेसी गुंतलें मन । विसरला स्त्री पुत्र धन ।

विसरला मनाची आठवण । मी कोण हें स्फुरेना ॥११॥

नवल भजनाचा उत्सावो । भजतां नाठवे निजदेहो ।

थोर सेवेचा नवलावो । निजात्मभावो गुरुचरणीं ॥१२॥

ऐसाही प्रारब्धमेळा । अवचटें झालिया वेगळा ।

न तुटे प्रेमाचा जिव्हाळा । भजनीं आगळा सद्‍भावो ॥१३॥

गुरूचा वसता जो ग्राम । तेथेंचि वसे मनोधर्म ।

गुरुध्यान तें स्वधर्मकर्म । सेवासंभ्रम सांडीना ॥१४॥

गुरुमूर्तीची सवे त्यासी । ते मूर्ति बैसवी हृदयावकाशीं ।

मग नानाभजनविलासीं । आवडी कैशी भजनाची ॥१५॥

चिन्मात्र पूर्णिमा गुरु पूर्णचंद्र । तळीं आपण होय आर्त चकोर ।

मग स्वानंदबोधाचे चंद्रकर । निरंतर स्वयें सेवी ॥१६॥

सद्‍गुरु सूर्य करी चिद्‍गगनीं । आपण होय सूर्यकांतमणी ।

त्याचेनि तेजें प्रज्वळोनी । स्वभावें मायावनीं होळी करी ॥१७॥

सद्‍गुरुकृपामृताच्या डोहीं । स्वयें तरंगू होय तये ठायीं ।

सबाह्य तद्‌रूपें पाहीं । भावना हृदयीं भावितु ॥१८॥

आपुला निजस्वामी जो सद्‍गुरु । भावी निर्विकल्प कल्पतरू ।

त्याचे छाये बैसोनि साचारू । मागे वरू गुरुभक्ति ॥१९॥

सद्‍गुरु कामधेनु करी जाणा । वत्सरूपें भावी आपणा ।

आवडीं चाटवी बोधरसना । स्वानंदपान्हा सेवितू ॥५२०॥

तुझ्या सकळ वृत्तींची सेवा । म्यांचि करावी गा गुरुदेवा ।

ऐसें प्रार्थूनि सद्‍भावा । हा वरू मज द्यावा कृपानिधी ॥२१॥

तेथ संतोषोनि गुरुनाथें । वरू दीधला वरदहस्तें ।

हर्षें वोसंडत चित्तें । धन्य मी वरातें लाधलों ॥२२॥

ऐसी लाहोनि वरदस्थिती । तेचि सेवा आदरी प्रीतीं ।

अतिधन्य भावार्थ गुरुभक्ति । नाना उपपत्ती गुरुभजना ॥२३॥

सद्‍गुरूचीं दहाही करणें । मनबुद्ध्यादि अंतःकरणें ।

क्रियामात्र मीचि होणें । ऐसें जीवेंप्राणें भावितु ॥२४॥

सद्‍गुरु जे जे भोग भोगिती । ते मीचि हो‌ईन निश्चितीं ।

एवं मीचि एक गुरुभक्ती । दुजी स्थिती हों नेदीं ॥२५॥

सद्‍गुरु जेथें उभे ठाकती । तैं पायांतळीं मीचि क्षिती ।

सद्‍गुरु जेथें जेथें चालती । ते मार्गींची माती मी हो‌ईन ॥२६॥

चरणक्षालनासी समस्त । मीचि उदक मीचि तस्त ।

मीचि चरण प्रक्षालित । चरणतीर्थ मी सेवीं ॥२७॥

सद्‍गुरुचरणींचे रजःकण । मीचि हो‌ईन आपण ।

सद्‍गुरु करिती आरोहण । तें सिंहासन हो‌ईन मी ॥२८॥

सद्‍गुरुचें सिंहासन । तें मीचि हो‌ईन आपण ।

त्यावरी बैसतें आसन । तेंही जाण हो‌ईन मी ॥२९॥

सद्‍गुरूसी स्नेह लागे । तें मी हो‌ईन सर्वांगे ।

गुरूसी वोठंगावया पुढें मागें । मृदुळी सर्वांगें मी हो‌ईन ॥५३०॥

मनींचा ऐसा आवांका । सद्‍गुरूच्या सिद्ध पादुका ।

त्या मी हो‌ईन देखा । नेदीं आणिकां आतळों ॥३१॥

मी हो‌ईन गुरूच्या श्वासोच्छ्वासा । वेगीं बाहेर निघेन नासा ।

गुरु घेतील ज्या सुवासा । त्या त्या विलासा मी हो‌ईन ॥३२॥

गुरु अवलोकिती कृपादृष्टी । त्या दृश्याची मी हो‌ईन सृष्टी ।

गुरूसी देखती देखणी पुष्टी । ते मी उठा‌उठीं हो‌ईन ॥३३॥

गुरूसी आवडतें निरूपण । तें मी श्रवणीं हो‌ईन श्रवण ।

अथवा रुचेल जें कीर्तन । तें गाता गायन मी हो‌ईन ॥३४॥

सद्‍गुरुमुखींची जे कथा । ते मी आदरें हो‌ईन तत्त्वतां ।

अक्षरीं अक्षर अक्षरार्था । मीचि सर्वथा हो‌ईन ॥३५॥

सद्‍गुरु जेथ करिती स्नान । तें मी अंगस्पर्शनाचें जीवन ।

गुरु करिती जें आचमन । तेंही जाण हो‌ईन मी ॥३६॥

गुरु परिधान करिती वास । तें मी हो‌ईन सुवास ।

गुरुचरण पुसावयास । तेंही धूतवास मी हो‌ईन ॥३७॥

गुरूसी करिती विलेपन । तें मी हो‌ईन शुद्ध चंदन ।

चरणीं अर्पितें सुमन । मीचि जाण हो‌ईन ॥३८॥

सद्‍गुरु करिती भोजन । तेथ मीचि ताट मीचि अन्न ।

रसस्वाद पंक्तिकारु जाण मी हो‌ईन ॥३९॥

मथोनियां दहीं मथित । सारांश तें नवनीत ।

वैराग्य‍अग्निसंतप्त । भोजनीं मुख्य घृत मी हो‌ईन ॥५४०॥

परिपाकीं स्वादिष्टपण । सर्वां चवींचें कारण ।

मी हो‌ईन वरी लवण । न्यून तें पूर्ण गुरु करिती ॥४१॥

गुरु करिती प्राशन । तें मी हो‌ईन जीवन ।

सद्‍गुरूचें धालेपण । ते उद्‍गार जाण मी हो‌ईन ॥४२॥

गुरूसी जें जें गोड लागे । ते ते पदार्थ मी हो‌ईन अंगें ।

सद्‍गुरूसी ज्याची रुचि लागे । तें मी सर्वांगें हो‌ईन ॥४३॥

सद्‍गुरु आंचवती जेथ । मी उष्णोदक मी तस्त ।

शिंतोडे लागती जेथ जेथ । तेही समस्त हो‌ईन मी ॥४४॥

गुरूसी अर्पिती जें फळ । तें मी हो‌ईन तत्काळ ।

गुरु‌अर्पणें सफळ । फळाचें फळ मी हो‌ईन ॥४५॥

सद्‍गुरूचें घ्यावया उच्छिष्ट । मजचि मोठा लवलवाट ।

मांजर हो‌ऊनियां ताट । चरचराट चाटीन मी ॥४६॥

गुरु करिती करोद्वर्तन । तो मी हो‌ईन सुगंधचंदन ।

मुखवासा सुवासपण । मीचि जाण हो‌ईन ॥४७॥

फळाशा फोडूनि फोडी । वासनाशिरा काढूनियां विडी ।

रिघोनियां सद्‍गुरूच्या तोंडीं । तांबूलगोडी मी हो‌ईन ॥४८॥

जाळूनियां अहंकठिणपणा । मी हो‌ईन सोहं शुद्ध चुना ।

शांतिपरिपक्क लागोनि पाना । सद्‍गुरुवदना पावेन ॥४९॥

सर्व सारांचें शुद्ध सार । तो हो‌ईन खदिरसार ।

सद्‍गुरुमुखी रंगाकार । मीचि साचार शोभेन ॥५५०॥

सद्‍गुरुमुखींचें पवित्र पीक । वरच्यावरी मी घे‌ईन देख ।

पिकदाणीचे मुखाचें मुख । आवश्यक मीच हो‌ईन ॥५१॥

गुरूचा उगाळू मी हो‌ईन । पीक पिकदाणी धरोनि जाण ।

चवरी जी मक्षिकानिवारण । ती मी हो‌ईन निजांगें ॥५२॥

गुरूचा उगाळू घ्यावया देख । मी हो‌ईन आगळा सेवक ।

नातरी लडिवाळ बाळक । गुरु‌अंकीं देख मी हो‌ईन ॥५३॥

माझिया गुणांची सुमनमाळा । आवडीं घालीन गुरूच्या गळां ।

गुरु झेलिती लीलाकमळा । त्या करकमळा मी हो‌ईन ॥५४॥

गुरूसी नीरांजन करिती । ते मी निजतेजें उजळीन ज्योती ।

गुरु जेणें प्रकाशें चालती । ते दीपकादीप्ति मी हो‌ईन ॥५५॥

जीवभावाचें निंबलोण । गुरूसी मी करीन आपण ।

इडापीडा मी घे‌ईन जाण । तें लोणलक्षण मज लागो ॥५६॥

मी छत्र मी छत्राकारू । मी चवर मीचि चवरधरू ।

मीचि विंजणा मीचि विंजणवारू । गुरूचा परिवारू मी हो‌ईन ॥५७॥

गुरु करिती आरोहण । तो मी हो‌ईन श्यामकर्ण ।

गुरूचा भरभार साहावया जाण । वाजीवाहन हो‌ईन मी ॥५८॥

गुरूपुढें मी वाटसुभटू । गुणवर्णनीं मी गर्जता भाटू ।

गुरुगृहीं शांतिपाठू । पढता भटू मी हो‌ईन ॥५९॥

मीचि बारी मी कर्‍हेरी । मी हडपी मी फुलारी ।

मी झाडणा मी खिल्लारी । मी द्वारपाळ द्वारीं हो‌ईन ॥५६०॥

गुरु जेथें देती अवधान । ते ते कळा मी हो‌ईन जाण ।

गुरूवेगळा अर्धक्षण । गेला प्राण तरी न वचें ॥६१॥

गुरु सांगती जे कथा । तेथ मी हो‌ईन सादर श्रोता ।

गुरुकृपा मी हो‌ईन वक्ता । निजात्मता बोलका ॥६२॥

गुरु गंभीर दान देत । दीन मागतें मी हो‌ईन तेथ ।

गुरूचें निजगुज समस्त । करितां एकांत मी हो‌ईन ॥६३॥

गुरु बैसती सावकाश । तैं मी हो‌ईन अवकाश ।

गुरुहृदयींचें चिदाकाश । निरवकाश मी हो‌ईन ॥६४॥

गुरु बैसती आपण । तें मी हो‌ईन सुखासन ।

तें मीचि वाहेन आपण । भो‌ई हो‌ईन चालणा ॥६५॥

स्वामी सूनियां दिठी । चपळ पा‌उलांच्या नेटीं ।

चालेन मी उठा‌उठी । धुरेसी गोठी सांगत ॥६६॥

आंतुले दृष्टीं पुढीले चालीं । गोवींचें पा‌ऊल उगवोनि घालीं ।

उंच नीच भूमीची खोली । चुकवूनि चालीं चालेन ॥६७॥

संकल्पविकल्पांचे झोंक । जाते वाम सव्य अनेक ।

ते आवरूनियां देख । पाहत श्रीमुख चालेन मी ॥६८॥

न चुकतां निजमार्ग । न हालतां धुरेचें आंग ।

न करितां आणिकांचा पांग । भो‌ई चांग मी हो‌ईन ॥६९॥

सुखासनाचेनि पडिपाडें । चालतां सुख अधिक वाढे ।

मागीस सूड काढूनि पुढें । सुखसुरवाडें चालेन ॥५७०॥

चढणें पडणें अडखळणें । दडकणें फडकणें अडकणें ।

सांभाळूनियां निष्ठेनें । टणकपणें चालेन ॥७१॥

उरीं शिरीं खांदीं कोंपरीं । मागील सूड पुढें धरीं ।

दृष्टी ठे‌ऊनि पायांवरी । निर्विकारी चालेन ॥७२॥

आटी मुरडी उलट लोट । धापकांप पडे मेट ।

आधार धरूनि सुभट । चढती वाट चालेन ॥७३॥

उल्लंघूनि कामाचा पाट । आंवरूनि क्रोधाचा लोट ।

चुकवूनि खोलव्याची वाट । धुरेसकट मी चालेन ॥७४॥

ममतेची ओल प्रबळ । ते ठायीं रुती गुंती सबळ ।

तेथ न माखतां पा‌उल । लंघूनि तत्काळ जा‌ईन ॥७५॥

मोहनदीची थोर कराडी । माजीं सबळ जळें प्रबळ वोढी ।

शिंतोडा न लागतां धूर मी काढीं । परापर थडी तत्काळ ॥७६॥

दृष्टी ठेवूनि स्वामीकडे । सवेग चालतां मागेंपुढें ।

भो‌ई हो‌ईन दोहींकडे । सूड सुडें काढीन ॥७७॥

एवं मीचि मी मागें पुढें । सुखासनाचेनि सुरवाडें ।

स्वामीची निजनिद्रा न मोडे । तेणें पडिपाडें वाहेन ॥७८॥

उच्छिष्ट अन्नाचा पोसणा । आठां प्रहरांचा जागणा ।

सदा गुरुगुरु करीत जाणा । गुरुद्वारीं सुणा मी हो‌ईन ॥७९॥

विजाती देखोनि नयना । सोहं भावें भुंकेन जाणा ।

भजनथारोळा बैसणा । गुरुदारीं सुणा मी हो‌ईन ॥५८०॥

ऐस‍ऐशिया भावना । गुरुसेवेलागीं जाणा ।

अतिशयें आवडी मना । नाना विवंचना विवंची ॥८१॥

जरी दैववशें दूर गेला । परी तो भावबळें जवळी आला ।

गुरुसेवे जो जीवें विकला । तो शास्त्र पावला सद्विद्या ॥८२॥

असो जवळी अथवा दूरी । परी गुरुभक्तीची आवडी भारी ।

जीवित्व ठेविलें सेवेवरी । गुरूच्या द्वारीं भजनासी ॥८३॥

ऐसा गुरुभक्तीसी सादर । चढत्या आवडीं एकाग्र ।

तेंचि सद्विद्यालक्षण शस्त्र । गुरुकृपाकुठार पैं पावे ॥८४॥

लावोनि वैराग्याचे साहाणे । प्रत्यावृत्तिबोधकपणें ।

शस्त्र केलें जी सणाणें । तीक्ष्णपणें अतिसज्ज ॥८५॥

शस्त्र सजिलें निज दृष्टीं । दृढ धरिलें ऐक्याचे मुष्टीं ।

शस्त्र आणि शस्त्रधरा एकी गांठी । करूनि उठी भवच्छेदा ॥८६॥

दृढ साधोनियां आवो । निजबळें घालितां घावो ।

झाला भववृक्षाचा अभावो । घायेंवीण पहा हो छेदिला ॥८७॥

जीवाशयाची वासना । ते छेदावी निजकल्पना ।

तोचि भववृक्षाचा छेदू जाणा । सावधाना धृतिबळें ॥८८॥

झालिया चैतन्यपदप्राप्ती । सकळ साधनें सहजें जाती ।

भोजनीं झालिया पूर्ण तृप्ती । ठायींच राहती पक्वान्नें ॥८९॥

परमतृप्ती उथळल्या पोटीं । अमृतही न लावी ओंठीं ।

तेवीं ब्रह्मपद पावल्यापाठीं । साधन‌आटाटी सांडाव्या ॥५९०॥

हाचि भावो धरोनि चित्तीं । मागां सांगीतलें तुजप्रती ।

सांडीं साधनव्युत्पत्ती । प्रवृत्तिनिवृत्तीसमवेत ॥९१॥

पावलिया परब्रह्म । मिथ्या वेदोक्त सकळ कर्म ।

मिथ्या आश्रमादि वर्णधर्म । हें त्यागितें वर्म कर्माचें ॥९२॥

स्वप्नीं चालतां लवडसवडीं । जो अडखळूनि पडला आडीं ।

तो जागा हो‌ऊनि आपणातें काढी । तैशी वृक्षा वोढी साधनीं ॥९३॥

पीक आलिया घुमरी । ते शेतीं कोण नांगर धरी ।

गजान्तलक्ष्मी आलिया घरीं । भीक दारोदारीं कोण मागे ॥९४॥

हातीं लागलिया निधान । नयनीं कोण घाली अंजन ।

साधलिया निजात्मज्ञान । वृथा साधन कोण सोशी ॥९५॥

अंगीकारोनि ज्ञानशक्ती । कलीं संसारनिवृत्ति ।

ते हे त्यागावी निजवृत्ती । जाण निश्चतीं उद्धवा ॥९६॥

अग्निस्तव निपजे अन्न । तें वाफ न जिरतां परमान्न ।

पोळी अवशेष तापलेपण । रांथितेंहीं जाण चवी नेणे ॥९७॥

आंबया पाडु लागला जाण । तरी अंगीं असे आम्लपण ।

सेजेसि मुरालिया मघमघोन । न चाखतां घ्राण चवी सांगे ॥९८॥

सेजे मुरावयाची गोठी । तेथ न व्हावी द्वैताची दिठी ।

येरयेरां जाहलिया भेटी । दोनी शेवटीं ठिकाळती ॥९९॥

ठिकाळलीं सेजे घालिती । तत्संगें आणिकें नासती ।

निश्चळ राहिल्या एकांतीं । परिपाकपूर्ती घ्राण सांगे ॥६००॥

शत्रु जिणोनियां कडाडीं । रणांगणीं उभवितां गुढी ।

शस्त्रेंसी कवच जंव न फेडी । तंव विश्रांति गाढी न पविजे ॥१॥

गरोदरेसी प्रसूति होये । पुत्रजन्में सुखावली ठाये ।

तेही बारावळी जैं पाहे । तैं भोगूं लाहे पुत्रसुख ॥२॥

पुरुष निमोनियां जाये । त्या देहाचें दहन होये ।

तरी अवशेष सुतक राहे । तें गेलिया होये निजशुद्धी ॥३॥

तेवीं जावोनियां अज्ञान । उरला जो ज्ञानाभिमान ।

तोही त्यागिलिया जाण । चित्समाधान स्वानंदें ॥४॥

खैराचा शूळ तत्त्वतां मारी । मा चंदनाचा काय आन करी ।

तेवीं अभिमान दोहींपरी । बाधकता धरी ज्ञानाज्ञानें ॥५॥

लोखंडाची बेडी तोडी । मा आवडीं सोनियाची जडी ।

चालतां तेही तैशीच आडी । बाधा रोकडी जैशी तैशी ॥६॥

’ब्रह्महमस्मि’ हा अभिमान । शुद्ध ब्रह्म नव्हे जाण ।

अहंपणें तेंही कठिण । तेंही लक्षण अवधारीं ॥७॥

जळापासोनि लवण होये । तें जळींचें जळीं विरोनि जाये ।

मोतीं झालें तें कठिण पाहें । उदकीं न जाये विरोनी ॥८॥

मुक्तपणें मोला चढलें । तें वनिता‌अधरीं फांसा पडिलें ।

मुक्तचि परी नासा आलें । कठिण केलें अभिमानें ॥९॥

तेवीं अज्ञान‍अभिमान आहे । तो सर्वथा तत्काळ जाये ।

ज्ञानाभिमान कठिण पाहें । गोंविताहे मुक्तत्वें ॥६१०॥

अपक्व घटू तत्काळ गळे । तो पृथ्वीचा पृथ्वीस मिळे ।

भाजिलें खापर अतिकाळें । पृथ्वीस न मिळे कठिणत्वें ॥११॥

प्रपंच अज्ञानें झाला लाठा । ज्ञान‍अज्ञानांचा सत्ववांटा ।

फेडूनि कांटेन कांटा । दोनी आव्हांटा सांडावे ॥१२॥

जरी सांडिले वाटेवरी । तरी अवचटें आपणासीचि बाधु करी ।

यालागीं सांडावे दूरी । निजनिर्धारीं हा त्यागू ॥१३॥

जेथवर अहंपण । तितुकेंही बाधक जाण ।

शुद्धाशुद्ध अभिमान । निःशेष सज्ञान सांडिती ॥१४॥

उद्धवा तुज करितां माझी भक्ती । झाली माझ्या निजपदाची प्राप्ती ।

आतां नाना साधन‍उपपत्ती । शास्त्रव्युत्पत्ती कां करिसी ॥१५॥

सद्‍भावें करितां माझें भजन । तूं झालासी ब्रह्मसंपन्न ।

आतां सद्विद्यादि सर्व साधन । शास्त्रश्रवणेंसीं सांडीं पां ॥१६॥

’तस्मादुद्धव उत्सृज्य’ । ये श्लोकींचें हें त्यागबीज ।

विशद सांगीतलें म्यां तुज । निजगुज हृदयस्थ ॥१७॥

सकळां साधनां श्रेष्ठ साधन । शिष्यासी सद्‍गुरूचें भजन ।

तेणे पाविजे ब्रह्मसमाधान । सत्य जाण उद्धवा ॥१८॥

जो भावें भजे गुरुचरणीं । तो नांदे सच्चिदानंदभुवनीं ।

हे सत्य सत्य माझी वाणी । विकल्प कोणीं न धरावा ॥१९॥

ऐसें बोलोनि श्रीहरी । आवडीं चारी बाह्या पसरी ।

उद्धवातें प्रीतिकरीं । हृदयीं धरी स्वानंदें ॥६२०॥

देवें सद्‍भक्ता क्षेम दीधलें । निजहृदयीं हृदय एक झालें ।

सांगणें पुसणें सहज ठेलें । बोलणें बोलें प्राशिलें ॥२१॥

चहूं वाचां पडलें मौन । जीवू विसरला जीवपण ।

एका तुष्टला जनार्दन । स्वानंदघन सद्‍भक्तां ॥२२॥

तेचि सद्‍भक्तीचा भावार्थ । विशद बोलिला बाराव्यांत ।

निजभावें श्रीकृष्णनाथ । नित्य प्राप्त भाविकां ॥२३॥

निजात्मप्राप्तीचें कारण । केवळ भावार्थचि जाण ।

भावार्थावेगळें साधन । वृथा जाण परिश्रमू ॥२४॥

जप तप यज्ञ दानें । भावार्थालागीं करणें ।

तो भावार्थ लाहिजे जेणें । धन्य जिणें तयाचें ॥२५॥

धन्य नरदेहाची प्राप्ती । धन्य साधूची संगती ।

धन्य धन्य ते भावार्थी । जे भगवद्‍भक्तीं रंगले ॥२६॥

जे रंगले भगवत्पथा । त्यांचें चित्त विसरलें विषयावस्था ।

ते हंसगीताची कथा । उद्धव कृष्णनाथा पुसेल ॥२७॥

तें अतिरसाळ निरूपण । केवळ शुद्ध ब्रह्मज्ञान ।

श्रोतां व्हावें सावधान । एका जनार्दन विनवितू ॥६२८॥

इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे एकाकाराटीकायां द्वादशोऽध्यायः ॥१२॥

॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक २४ ॥ ओंव्या ६२८ ॥







॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय तेरावा



॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो जी अनादि हंसा । हंसरूपा जी जगदीशा ।

तूं सद्‍गुरु परमहंसा । परमपरेशा परिपूर्णा ॥१॥

उभयपक्षेंवीण देख । तुझे शोभती दोनी पांख ।

शुद्धसत्त्वाहोनि चोख । स्वरूप सुरेख सोज्वळ ॥२॥

हंस बोलिजे शुभ्रवर्ण । तुझी हंसता विलक्षण ।

सांडोनियां सकळ वर्ण । हंसपण तुज शोभे ॥३॥

विकासल्या सुवर्णपंकजें । इतर हंसीं तेथें क्रीडिजे ।

प्रेमें उत्फुल्लित कमळ जें । तुवां क्रीडिजे ते ठायीं ॥४॥

मानससरोवरीं वस्ती हंसासी । तूं मानसातीत रहिवासी ।

हंसा उत्पतन आकाशीं । तुझें चिदाकाशीं उड्डाण ॥५॥

विवेकचंचूचिया मुद्रा । स्वभावें निवडिसी क्षीरनीरां ।

मग सांडोनियां असारा । शुद्ध सारा सेविसी ॥६॥

ऐसिया हंसा जी सुकुमारा । मुक्तमोतियांचा तुज चारा ।

जीं कां वैराग्यशुक्तिद्वारा । चित्सागरामाजीं झालीं ॥७॥

सर्वथा नातळोनि क्षिती । निरालंब मार्गाप्रती ।

चालणें चालसी हंसगती । हे गमनशक्ती अभिनव ॥८॥

अभिन्न स्वभावतां निज‍अंशीं । चिन्मात्रवागीश्वरी तूं वाहसी ।

हंसवाहिनी आख्या ऐशी । तुझेनि अंशेंसीं तीस झाली ॥९॥

तुझेनि चालविल्या सरस्वती चाले । तुवां बोलविल्या वेदू बोले ।

तुवां चेतविल्या प्राण हाले । तुझेनि वाचाळें वाग्देवी वदे ॥१०॥

झाली वागीश्वरी वाग्देवता । तियेसी तुझेनि वाचाळता ।

जेवीं कां वेणु वाजे मधुरता । परी वाजविता तो भिन्न ॥११॥

एवं वाच्य वचन वक्ता । तूंचि वागीश्वरी तूंचि वदता ।

आपुल्या हंसरूपाची कथा । स्वभावतां बोलविसी ॥१२॥

बोलावया महाकवीच्या ठायीं । तुंवा वागीश्वरी द्योतिली पाहीं ।

ते हंसरूपाची नवा‌ई । अभिनव कांहीं बोलवी ॥१३॥

तो तूं सर्वभूतीं समान । हंसस्वरूपी श्रीजनार्दन ।

त्याचे वंदितां निजचरण । जन्ममरण पळालें ॥१४॥

आपभयें पळतां त्यासी । लपणी मिळाली भ्रमापाशीं ।

जन्मामागे मरणासी । ठावू वसतीसी दीधला ॥१५॥

यालागीं भ्रमामाजीं जो पडला । तो जन्ममरणांसी आतुडला ।

मग न सुटे कांहीं केल्या । यंत्रीं पडला भ्रमचक्रीं ॥१६॥

तेथ राहाटमाळेच्या परी । जन्ममरणांचे पडे यंत्रीं ।

एकाची सोसी भरोवरी । तंव दुसरें शिरीं आदळे ॥१७॥

तें निस्तरावया जन्ममरण । तुज सोहंहंसाचें स्मरण ।

जैं कां करी सावधान । भ्रममोचन तैं होय ॥१८॥

तो तूं परमात्मा परमहंसू । परब्रह्मैक पूर्ण परेशू ।

ब्रह्मपुत्रांसी उपदेशू । करावया हंसू झालासी ॥१९॥

तें हंसमुखींचें निरूपण । बोलावया बोलका श्रीशुक जाण ।

त्या वचनार्थातें लेवून । परम पावन परीक्षिती ॥२०॥

त्या हंसाचें हंसगीत । कृष्ण उद्धवासी सांगत ।

श्रोतां व्हावें दत्तचित्त । अचुंबित निजबोधू ॥२१॥

तो हा तेरावा अध्यावो । अत्यादरें सांगे देवो ।

तें ऐकतां उद्धवो । विषयविलयो देखेल ॥२२॥

तेरावे अध्यायीं निरूपण । सत्त्ववृद्धीचें कारण ।

विद्या‌उद्‍भवक्रमू जाण । अतिसुलक्षण सोपारा ॥२३॥

हंस‍इतिहासाचा योगू । स्वयें सांगेल श्रीरंगू ।

तेणें चित्तासी विषयवियोगू । सुगम साङ्ग सांगेल ॥२४॥

द्वादशाध्यायाचे अंतीं । करूनि सद्‍गुरूचीं भक्ती ।

पावोनि विद्याकुठारप्राप्ती । छेदावा निश्चितीं जीवाशयो ॥२५॥

छेदिल्या जीवाचें जीवपण । सकळ सांडावें साधन ।

हें उद्धवें ऐकूनि जाण । प्रतिवचन नेदीच ॥२६॥

उद्धवाचे जीवींचा भावो । सखोल हृदयींचा अभिप्रावो ।

सकळ आकळोनियां सद्‍भावो । स्वयें श्रीकृष्णदेवी बोलत ॥२७॥

म्हणसी लागोनि सूत्र त्रिगुण । जीवासी आलें जीवपण ।

ते अंगीं असतां तिनी गुण । सद्विद्या जाण उपजेना ॥२८॥

तोंडींचा खिळू नव्हता दूरी । नारेळजळ न चढे करीं ।

तेवीं गुण न वचतां निर्धारीं । विद्या कैशापरी उपजेल ॥२९॥

ऐसा आशंकेचा भावो । जाणोनियां श्रीवासुदेवो ।

तिहीं श्लोकीं तो पहा हो । गूढाभिप्रावो निरसितू ॥३०॥


श्रीभगवानुवाच ।

सत्त्वं रजस्तम इति गुणा बुद्धेर्न चात्मनः ।

सत्त्वेनान्यतमौ हन्यात्‌ सत्त्वं सत्त्वेन चैव हि ॥ १ ॥


सत्त्वरजतमादि गुण । निश्चयेंसी मायेचे जाण ।

हें द्वादशाध्यायीं निरूपण । तुज म्यां संपूर्ण सांगीतलें ॥३१॥

सच्चिदानंदू जो येथ । आत्म्यासीं अभिन्न नित्य ।

तैसे गुण नव्हती समस्त । ते प्राकृत प्रकृतिकार्यें ॥३२॥

जें सद तेंचि चिद । जें चिद तोचि आनंद ।

स्वरूपीं नाहीं त्रिविध भेद । तें एकवद सच्चिदानंद ॥३३॥

जेवीं श्वेतता मृदु मधुर । त्रिविध भेदें एक साखर ।

तेवीं सच्चिदानंद अविकार । वस्तु साकार एकवद ॥३४॥

प्रकृति गुणांतें उपजविती । गुणांस्तव सबळ प्रकृती ।

गुणांसी आत्म्यासी संगती । न घडे कल्पांतीं उद्धवा ॥३५॥

येथ विद्या‌उत्पत्तिलक्षण । स्वयें सांगे नारायण ।

करूनि गुणें गुणांचें मर्दन । सद्विद्या जाण साधावी ॥३६॥

सत्त्व वाढवून सुरवाडें । जैं रज तम निःशेष झडे ।

तैं सद्विद्या हाता चढे । सत्त्वाची वाढी मोडे निजसत्त्वेकरूनी ॥३७॥

सर्पु लागला होय ज्यासी । विष खादल्या उतार त्यासी ।

तें विष खातां येरे दिशीं । आत्मघातासी वाढवी ॥३८॥

तैसें रजतमलोपें सत्त्व वाढे । वाढलें सत्त्व बाधकत्वें कुडें ।

तेही बाधा मी तुज पुढें । अतिनिवाडें सांगेन ॥३९॥

मी अलिप्त कर्मकार्या । मी ज्ञाता मी महासुखिया ।

ऐशा वाढवूनि अभिप्राया । गुणें गुणकार्या गोंविजे सत्त्वे ॥४०॥

ऐसा वाढला जो सत्त्वगुण । त्यासी उपशमात्मक निजसत्त्वे जाण ।

समूळ करावें निर्दळण । तैं समाधान पाविजे ॥४१॥

उद्धवा तूं ऐसें म्हणसी । समानता तिहीं गुणांसी ।

केवीं वाढी हो‌ईल सत्त्वासी । गुण गुणांसी राखण ॥४२॥

वाढल्या तमोगुण । नावडे तेव्हां ज्ञानध्यान ।

नावडे त्याग भोग चंदन । निद्रा दारुण कां कलहो ॥४३॥

वाढल्या रजोगुण । ऐकतां ज्ञाननिरूपण ।

त्याचें भोगासक्त मन । सदा ध्यान विषयांचे ॥४४॥

धनलोभ सुदल्या दिठी । पांपरा घेतल्या क्रोध नुठी ।

हे रजोगुणाची कोटी । लोभिष्ट पोटीं स्त्रीपुत्रां ॥४५॥

वाढलिया सत्त्वगुण । स्त्रियादिभोगीं उदासीन ।

सदा करी भगवच्चिंतन । कां करी कीर्तन हरीभक्ती ॥४६॥

क्रोधलोभमोहलक्षण । सत्त्वकाळीं नुठे जाण ।

परी एकला केवीं वाढे सत्त्वगुण । गुणांसी राखण गुण होती ॥४७॥

मागें तम पुढें रज पूर्ण । मध्यें अडकला सत्त्वगुण ।

तो कैसेनि वाढेल जाण । अडकलेपण सुबद्ध ॥४८॥

ऐसी आशंका धरूनि जाण । म्हणसी वाढेना सत्त्वगुण ।

तें सत्त्ववृद्धीचें लक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥४९॥


सत्त्वाद्‌ धर्मो भवेद्‌ वृद्धात्‌ पुंसो मद्‍भक्तिलक्षणः ।

सात्त्विकोपासया सत्त्वं ततो धर्मः प्रवर्तते ॥ २ ॥


ये श्लोकींचें निरूपण । पहिलें उत्तरार्धव्याख्यान ।

तेथें सत्त्ववृद्धीचें कारण । सात्त्विक सेवन करावें ॥५०॥

सात्त्विक पदार्थ सेवितां । सत्त्वबुद्धि होय सर्वथा ।

सत्त्वविजयें वर्ततां । पवित्रता करावें जीवाची ॥५१॥

सत्त्व‍उत्कर्षाचें लक्षण । धर्मनिष्ठ स्वधर्माचरण ।

तैसें तेथील वासनाबंधन । इहामुत्र जाण वांछीना ॥५२॥

झालिया शुद्ध अंतःकरण । तेव्हां निःसीम वाढे सत्त्वगुण ।

पुरुषासी मद्‍भक्तिलक्षण । धर्म जाण उपतिष्ठे ॥५३॥

सत्त्वें वाढल्या धर्मप्रवृत्ती । तैं गुरुभजनीं अतिप्रीती ।

कां सत्त्वविग्रही माझी मूर्ती । ते ठायीं भक्ती उल्हासे ॥५४॥

कायिक वाचिक मानसिक । मदर्पण करी स्वाभाविक ।

मजवेगळा आणिक । भावार्थ देख स्फुरेना ॥५५॥

गुरु भगवंत अभिन्न । हें ते काळीं प्रकटे चिन्ह ।

ते अतिसत्त्वाची वोळखण । हे धर्म पूर्ण सात्त्विक ॥५६॥


धर्मो रजस्तमो हन्यात्‌ सत्त्ववृद्धिरनुत्तमः ।

आशु नश्यति तन्मूलो ह्यधर्म उभये हते ॥ ३ ॥


ऐसा वाढलिया सात्त्विक धर्म । तैं सत्त्ववृद्धि सर्वोत्तम ।

जे सत्त्वीं प्रकटे पुरुषोत्तम । विश्रामधाम मुमुक्षां ॥५७॥

एवं सत्त्ववृत्तीं वाढला धर्म । तो तत्काळ नाशी अधर्म ।

अधर्माचें मूळ रजतम । त्यांचें रूपनाम उरों नेदी ॥५८॥

सात्त्विकसेवने सत्त्ववृद्धी । तेणें सद्विद्येची उपलब्धी ।

हे उपायाची विधानविघी । कृष्ण कृपानिधी बोलिला ॥५९॥

करावें सात्त्विकसेवन । ते सात्त्विक पदार्थ कोण कोण ।

ऐक त्यांचेंही निरूपण । दशलक्षण सांगेन ॥६०॥


आगमोऽपः प्रजा देशः कालः कर्म च जन्म च ।

ध्यानं मन्त्रोऽथ संस्कारो दशैते गुणहेतवः ॥ ४ ॥


गुणवृद्धीचें कारण । आगम म्हणिजे शास्त्र जाण ।

आप म्हणिजे तें जीवन । आवडतें स्थान तो देशू ॥६१॥

ऐक प्रजांचें विंदान । प्रजा म्हणिजे त्रिविध जन ।

जैसी ज्याची संगती जाण । तैसें लक्षण तो पावे ॥६२॥

काळ म्हणिजे दिवसभाग । कर्म म्हणिजे जें जें करी अंग ।

जन्म म्हणिजे दीक्षा सांग । मंत्राचें लिंग यथारुचि ॥६३॥

कर्त्याचा जेथ अत्यादरू । त्या नांव बोलिजे संस्कारू ।

हा दशलक्षणप्रकारू । गुणवृद्धिविचारू तो ऐक ॥६४॥

येथ सत्त्ववृद्धीसी प्रस्तुत । साधकांसी शास्त्र निवृत्त ।

उपनिषद्‍भागेंसीं वेदांत । त्याचा मथितार्थ सेवावा ॥६५॥

आप म्हणिजे जळपवित्रता । गौतमीभागीरथ्यादि पुण्यसरिता ।

ज्यांचा अवचटें शिंतोडा लागतां । पाप सर्वथा उरेना ॥६६॥

कां माझ्या प्रतिमांचें चरणामृत । ज्यालागीं ब्रह्मादिक आर्तभूत ।

किंवा शालिग्रामशिळेचें तीर्थ । सकळ दुरित निवारी ॥६७॥

जेणें सकळ तीर्थें होती पावन । तें ब्राह्मणाचें चरणतीर्थ जाण ।

स्वयें वंदी श्रीनारायण । निजहृदयीं चरण वाहतसे ॥६८॥

भलतैसें हो कां पाणी । जें लागलें सद्‍गुरुचरणीं ।

तें सकळ तीर्थां शिरोमणी । सेवितां तत्क्षणीं उद्धरी ॥६९॥

सत्त्ववृद्धीचें कारण आप । तें इये तीर्थीं जाण पुण्यरूप ।

सेविता सत्त्ववृद्धीचे स्वरूप । आपे‌आप प्रकाशे ॥७०॥

प्रजा म्हणिजे महाजन । सेवावे साधु सज्जन ।

ज्यांचे संगतीस्तव जाण । उद्धरण जडजीवां ॥७१॥

सत्त्ववृद्धीसी कारण । मुख्यत्वें सत्संगतीचि जाण ।

त्या सत्संगाचें महिमान । केलें निरूपण द्वादशीं ॥७२॥

देशू पूण्यभूमिका सिद्धिस्थळ । विजनवासू एकांतशीळ ।

जेथ बैसतांचि तत्काळ । सत्त्वासी बळ चढोवढीं ॥७३॥

एकांतीं स्थिरावल्या आसन । सहजें वाढे सत्त्वगुण ।

मनीं हव्यासू चढता जाण । वस्तु चिद्‍घन साधावया ॥७४॥

साधकांसी काळ यथोचित । अवश्य ब्राह्ममुहूर्त ।

कां जे काळीं उद्वेगरहित । हर्षयुक्त मन होय ॥७५॥

प्रेमयुक्त अंतःकरणें । जो काळ जाय कथाश्रवणें ।

कां जयंत्यादि महापूजा करणें । जागरणें हरिदिनीं ॥७६॥

थोर काळाची सार्थकता । हरिकीर्तनीं गातां नाचतां ।

त्या काळाचा महिमा तत्त्वतां । माझेन सर्वथा न बोलवे ॥७७॥

निरभिमान कीर्तन करणें । निर्लोभ गाणें नाचणें ।

तो काळू वंदिजे म्यां श्रीकृष्णें । महिमा कोणें बोलावा ॥७८॥

कर्म म्हणिजे तें निवृत्त । जें आशापाशफळरहित ।

कां क्रिया जे उपकारार्थ । सात्त्विक निश्चित तें कर्म ॥७९॥

गुरूपासोनि दीक्षाग्रहण । तें पुरुषासी नवें जन्म जाण ।

गुरु मायबाप संपूर्ण । तें ऐक लक्षण उद्धवा ॥८०॥

उपजलिया बाळकासी तत्त्वतां । पंचविध जाण पिता ।

जनिता आणि उपनेता । तिजा प्रतिपाळिता अन्नदानें ॥८१॥

जो भयापासूनि सोडविता । जे बंधविमोचन करविता ।

जो देहाचें मरण चुकविता । तोही पिता शास्त्रार्थें ॥८२॥

यांवेगळा पांचवा पिता । जो झाडणी करी पंचभूतां ।

मृत्यूपासून सोडविता । जो गर्भव्यथा निवारी ॥८३॥

ज्याचे देखिलिया चरण । बांधूं न शके भवबंधन ।

तो सद्‍गुरु पिता जाण । भाग्येंवीण न पाविजे ॥८४॥

उपजल्या बाळकासी सर्वथा । वेगळालीं माता पिता ।

एक वीर्यातें निक्षेपिता । धारणपोषणता जननीची ॥८५॥

तैसा सद्‍गुरु नव्हे पिता । निजवीर्य न वेंचितां ।

योनिद्वारें नुपजवितां । जननी जनिता स्वयें झाला ॥८६॥

उदराबाहेरी घातल्यापाठीं । माता पुत्रस्नेहें कळवळा उठी ।

बाहेरिलें सूनि आपुले पोटीं । निजस्नेहें गोमटी गुरुमाता ॥८७॥

यालागीं शिष्यासी तत्त्वतां । सद्‍गुरुचि माता पिता ।

निजस्नेहें वाढविता । तदात्मता अभेदें ॥८८॥

मागील पिते जे चौघेजण । ते याचे सावत्र बाप जाण ।

माता पिता भिन्न भिन्न । सखेपण त्यां कैंचें ॥८९॥

यालागीं सद्‍गुरु जो सकृपू । तो सच्छिष्यासी सखा बापू ।

पित्यापुत्रांमाजीं अल्पू । कांहीं विकल्पू उपजेना ॥९०॥

त्या सद्‍गुरूपासून जाण । शैवीवैष्णवीदीक्षाग्रहण ।

अथवा उपदेशी निर्गुण । चैतन्यघन निजबोधें ॥९१॥

ऐक दीक्षानामाची युक्ती । दे चारी पुरुषार्थ चारी मुक्ती ।

निःशेष अविद्येची नाशी स्थिती । दीक्षाव्युत्पत्ती त्या नांव ॥९२॥

एवं दीक्षाजन्माची जे कथा । उद्धवा सांगीतली म्यां तत्त्वतां ।

ध्याननिष्ठ जे सात्त्विकता । ऐक आतां सांगेन ॥९३॥

सत्त्वोपाधि शरीर साचें । चैतन्यघन स्वरूप ज्याचें ।

तो श्रीविष्णु ध्येय सात्त्विकांचे । ध्यान त्याचें करावें ॥९४॥

अथवा धवळधाम गोक्षीर । कर्पूरगौर पंचवक्त्र ।

ध्यानीं आणावा शंकर । संसारपार तरावया ॥९५॥

या मूर्तींचें ध्यान करितां । हारपे ध्येय ध्यान ध्याता ।

ठसावे चैतन्यघनता । सात्त्विकता हें ध्यान ॥९६॥

जैसी दीक्षा तैसें ध्यान । हें आगमशास्त्रींचे प्रमाण ।

त्या ध्यानाचें पर्यवसान । चैतन्यघन पावावें ॥९७॥

केवळ जें चैतन्यघन । तें सद्‍गुरुस्वरूप जाण ।

त्याचें करावें नित्य ध्यान । अनुसंधान निजनिष्ठा ॥९८॥

पंचभूतदेहाची मूस । तेथ वोतिला ब्रह्मरस ।

गुरुस्वरूप तें सविलास । ध्यान रात्रंदिवस करावें त्याचें ॥९९॥

सात्त्विकांचें जें कां ध्यान । तें हें तूं उद्धवा जाण ।

आतां मंत्रांचें मंत्रग्रहण । तेंही निरूपण अवधारीं ॥१००॥

सकळ मंत्रांची जननी । जे द्विजन्मा करी तत्क्षणीं ।

गायत्रीच्या मंत्रग्रहणीं । ब्राह्मणपणीं अधिकारू ॥१॥

जे सकळ मंत्रांचा राजा । जे वांट्या आली असे द्विजा ।

जिचेनि धाकें द्विजपूजा । मज अधोक्षजा करणें पडे ॥२॥

ते गायत्री स्वभावतां । आली असे ब्राह्मणांच्या हाता ।

तिची उपेक्षा करितां । लौल्यें दरिद्रता पावले ॥३॥

गायत्रीनिष्ठ जो ब्राह्मण । त्याचे मस्तकीं मी वंदीं चरण ।

मंत्रीं गायत्री श्रेष्ठ जाण । वेद प्रमाण ये अर्थीं ॥४॥

गायत्री रिघाल्यावीण कांहीं । इतर मंत्रां रिघमू नाहीं ।

मुख्यत्वें गायत्रीच्या ठायीं । ते लागले पाहीं सकल मंत्र ॥५॥

नव्हतां गायत्रीसंबंध । मुखीं रिघों न शके वेद ।

इतर मंत्रां केवीं संवाद । वेदां वंद्य गायत्री ॥६॥

गायत्रीचें गुह्य परम । चिन्मात्रैक परब्रह्म ।

तो मंत्र ब्राह्मणासीच सुगम । परी तेही वर्म चुकले ॥७॥

एवं गायत्रीमंत्र ब्रह्मपूर्ण । सकळ सिद्धींचें कारण ।

शैववैष्णवमंत्रग्रहण । तेणें त्वरित जाण सत्त्वशुद्धी ॥८॥

सत्त्वशुद्धीचे परिपाटीं । शैववैष्णवमंत्रकोटी ।

तेणें सत्त्वशुद्धी उठा‌उठीं । होय निजात्मदृष्टी साधकां ॥९॥

मंत्रग्रहणविचार । उद्धवा जाण हा साचार ।

आतां बोलिला जो संस्कार । तोही प्रकार परियेसीं ॥११०॥

मनाचे संकल्पविकल्प । तोडावया अतिसाक्षेप ।

येचि अर्थींचा खटाटोप । महासाटोप जो मांडीं ॥११॥

संकल्पु उठूंचि न लाहे । जेथें उठी तेथें ठेंचित जाये ।

विवेकाचेनि बळें पाहे । मोकळु होये मनाचा ॥१२॥

परमात्मनिष्ठापरवडी । अखंड मनाची मोडी पाडी ।

उसंत घेवों नेदी अर्धघडी । स्मरणनिरवडी मन राखे ॥१३॥

वैराग्यबळें दमी मन । तेणें भेणें करी हरिचिंतन ।

दासी नुल्लंघी स्वामीचें वचन । तैसें स्मरणाधीन मन करी ॥१४॥

इंद्रियें पाहती नाना पदार्थां । मन न पाहे आणिका अर्था ।

जागृतीं स्वप्नीं स्वभावतां । अखंडतां हरि स्मरे ॥१५॥

ऐशा संस्कारें संस्कारिलें मन । निमिषोन्मेषीं हरिचिंतन ।

श्वासोच्छ्वासांचे गमनागमन । सोहंध्यान त्या ठायीं ॥१६॥

स्वाभाविक स्मरणादरु । या नांव आत्मसंस्कारु ।

हा सत्त्ववृद्धीचा प्रकारु । शारङ्गधरु बोलिला ॥१७॥

आत्मशुद्धीचें महाकारण । बोलिलों तें हें दशलक्षण ।

साधकीं सेवावया जाण । विशद निरूपण म्यां केलें ॥१८॥

जेणें खवळला वाढे तमोगुण । तें तमोवृद्धीचें दशलक्षण ।

केवळ त्यागावया जाण । तेंही निरूपण सांगेन ॥१९॥

तेथींचा आगम आभिचारिक । वेदविरुद्ध मार्ग देख ।

वारुणी माध्वी मद्योदक । आवश्यक सेविती ॥१२०॥

जे उभयभ्रष्ट पाखंडी । वेषधारी वृथा मुंडी ।

त्याचें संगतीची अतिगोडी । जेथ अपरवडी विधिवेदां ॥२१॥

द्वेष चोहटा कां परद्वार । तेथेंचि बैसका निरंतर ।

काळ तों त्यासी मध्यरात्र । तैं व्यापार कर्माचा ॥२२॥

क्रियारंभु जारणमारण । मोहन स्तंभन उच्चाटण ।

कां करावें वशीकरण । हें कर्म जाण तामस ॥२३॥

जन्म म्हणिजे दीक्षाग्रहण । प्रेतभूतपिशाचविद्या जाण ।

करितां प्रेतभूत‌आराधन । प्रेतजन्म जाण तामसां ॥२४॥

जेथ तमोगुण प्रधान । तो क्रोधयुक्त पुरुष जाण ।

सदा शत्रूचें करी ध्यान । करावया हनन उद्यतू ॥२५॥

तामसी मंत्र मुकी मैळी । अथवा उच्छिष्टचांडाळी ।

कां प्रेतदेवता कंकाळी । मंत्रशैली हे तेथें ॥२६॥

संस्कार दगड माती । माझें घर हे माझी क्षिती ।

स्वप्नीं निजेला घाली भिंती । एवढी आसक्ती गृहाची ॥२७॥

घर करावया अशक्त । तरी त्या खिंडोरा‌आंत ।

सदा दगडमाती राखत । नांदतें तेथ येवों नेदी ॥२८॥

देहालागीं गेह करणें घडे । तें देह कष्टवी अतिदुर्वाडें ।

तामससंस्कारें रोकडें । केवळ वेडें गृहासक्तीं ॥२९॥

गृहासक्तीचा व्यापारू । जो मरणान्त न सोडी नरू ।

तो जाण तामस संसारू । त्याचा संस्कारू तो माती ॥१३०॥

जेणें थोरावे तमोगुण । तें हें जाण दशलक्षण ।

ऐक राजसाचें चिन्ह । त्याचें भिन्न स्वरूप ॥३१॥

करावें सत्त्वाच्या अंगीकारा । त्यागावा तमोगुण दुसरा ।

पुढें चाविरा मागें लातिरा । ऐक तिसरा रजोगुण ॥३२॥

हो कां शाहाणी सिंदळी नारी । ते पुरुषाचें मन बरें धरी ।

मग ठकोनि जाय व्यभिचारीं । तैसी परी रजोगुणा ॥३३॥

जैसें कां कुचर घोडें । बरें दिसें परी आडवीं अडे ।

कांहीं केल्या न चले पुढें । मागिलीकडे सरों लागे ॥३४॥

तैसी रजोगुणाची स्थिती । त्यागू न संभवे कल्पांतीं ।

धर्म करितो केवळ स्फीती । मनीं आसक्ती कामाची ॥३५॥

सर्वस्व घ्यावया संवचोरू । सवें धांवे हो‌ऊनि नफरू ।

तैसा रजोगुणाचा विचारू । कामनासंसारू वाढवी ॥३६॥

धर्म करी कामासक्ती । केलें भोगवी निश्चितीं ।

पाडी जन्ममरण‌आवर्तीं । कदा कल्पांतीं सुटेना ॥३७॥

सात्त्विक तरले माझेनि भजनें । तामस तरले मद्विरोधध्यानें ।

राजसाचें जन्ममरणधरणें । रजोगुणें उठीना ॥३८॥

जेणें प्रबळ वाढ रजोगुणा । त्या सांगेन मी दशलक्षणां ।

केवळ त्यागावया काम्यकल्पना । या निरूपणा अवधारीं ॥३९॥

राजसाचें प्रवृत्तिशास्त्र । जें केवळ कामनापर ।

जेणें होय इहामुत्र । तेथें अत्यादर राजसा ॥१४०॥

आप म्हणिजे तें तंव जळ । वेळा वाळा सुपरिमळ ।

कर्पूरयुक्त अतिशीतळ । प्रिय प्रबळ तें राजसा ॥४१॥

प्रजासंगति त्याची ऐक । राजवर्गीं सभानायक ।

व्यवहारीं चतुर अतिरंजक । प्रवृत्तिलोक प्रिय त्यासी ॥४२॥

राजद्वारीं कां सभेमाझारीं । बैसावें पारीं अथवा वेव्हारीं ।

कां मंडपतोरणाभीतरीं । सन्मानें करी उपविष्ट ॥४३॥

वेळु न गमे जैं घरिंच्या घरीं । तैं क्रमी चौहाटा नगरीं ।

कां बैसे बुद्धिबळांवरी । अत्यादरीं सादर ॥४४॥

ऐक रजोगुणाची वेळ । सूर्योदय‍उपरी जो काळ ।

कां राजस जे सांजवेळ । ते ते काळ प्रिय त्यासी ॥४५॥

राजसांचें सकाम कर्म । धनधान्यार्थ करिती धर्म ।

वासना ते पशुपुत्रकाम । स्वप्नीं निष्काम नेणती ॥४६॥

राजसांसी काम गहन । कामासक्ती दीक्षाग्रहण ।

तेंचि त्यांचें जन्म जाण । सदा ध्यान स्त्रियेचें ॥४७॥

मंत्र घ्यावा अभिलाखें । जेणें सन्मान होय लौकिकें ।

ज्याचा सुगरावा थोर देखे । तो मंत्र आवश्यकें आदरी ॥४८॥

संस्कार अतिराजस । शरीरभोगांचे विलास ।

नाना परिमळ बहुवस । उत्तम वास सुधूत ॥४९॥

संस्काराची अंतरनिष्ठा । लौकिकीं व्हावी देहप्रतिष्ठा ।

माझी आज्ञा वंद्य वरिष्ठां । सभेचे चौहाटां मी पूज्य ॥१५०॥

रजोगुण दशलक्षण । उद्धवा त्याची ही वोळखण ।

राजसासी जन्ममरण । सर्वथा जाण सोडीना ॥५१॥

सात्त्विक त्याग करी विवेकनिष्ठें । तामस त्याग करी कडकडाटें ।

राजसासीं त्याग न घडे स्पष्टें । द्रव्यदारालोभिष्टें लोभाळू ॥५२॥

तिहीं गुणांचें लक्षण । म्यां सांगितलें भिन्न भिन्न ।

तिहींचें सर्वसाधारण । सांगेन चिन्ह तें ऐक ॥५३॥


तत्तत्सात्त्विकमेवैषां यद्‌ यद्‌ वृद्धाः प्रचक्षते ।

निंदन्ति तामसं तत्तद्‌ राजसं तदुपेक्षितम्‌ ॥ ५ ॥


विवेकवृद्ध वृद्धाचारें । ज्यातें स्तविती अत्यादरें ।

तें तें सात्त्विक जाण खरें । निजनिर्धारे निश्चित ॥५४॥

विवेकियाचे अनुवादा । ज्या पदार्थांची करिती निंदा ।

ते ते जाण तामसबाधा । माझ्या निजबोधा मानलें ॥५५॥

ज्यातें स्तवित ना निंदित । जीवें भावें उपेक्षित ।

तें राजस जाण निश्चित । बाधा अद्‍भुत तयाची ॥५६॥

जैसें कां विखें रांधिलें अन्न । वरिवरी गोड अंतरीं मरण ।

तैसा जाण राजस गुण । अतर्क्य बंधन तयाचें ॥५७॥

राजसासी ज्ञानबोधू । करितां थोंटावला वेदू ।

त्याचे उपदेशीं ब्रह्मा मंदू । माझेनेही बोधू न करवे ॥५८॥

याचिलागीं रजोगुण । विवेकी सांडिला उपेक्षून ।

उपेक्षेचें हेंच कारण । तुज म्यां जाण सांगीतलें ॥५९॥

यालागीं सात्त्विक सेवन । साधकीं अवश्य करावें जाण ।

सात्त्विकसेवनाचा गुण । तुज मी संपूर्ण सांगेन ॥१६०॥


सात्त्विकान्येव सेवेत पुमान्‌ सत्त्वविवृद्धये ।

ततो धर्मस्ततो ज्ञानं यावत्‌ स्मृतिरपोहनम्‌ ॥ ६ ॥


सात्त्विक द्रव्यें सेवितां । सत्त्ववृद्धी होय तत्त्वतां ।

सत्त्ववृद्धी पुरुषीं होता । धर्म स्वभावतां प्रवर्ते ॥६१॥

धर्मप्रवृत्ति माझें भजन । माझ्या भक्ति‌उल्हासें जाण ।

भक्तांसी मी होयें प्रसन्न । तैं स्वभावें ज्ञान प्रकाशे ॥६२॥

तत्त्वमस्यादि वाक्यव्युत्पत्ती । ते गुरुद्वारा ज्ञानाची प्राप्ती ।

तरी सत्त्वशुद्धित्वें धर्म भक्ती । कोणे अर्थीं सेवावी ॥६३॥

ऐसा विकल्प जरी तूं धरिसी । उद्धवा ऐक त्याही विचारासी ।

यथार्थ सांगेन तुजपाशीं । सत्त्वशुद्धीसी उपयोगू ॥६४॥

केवळ सत्त्वशुद्धीविण । जाहल्या गुरुवाक्याचें श्रवण ।

तें पां हाटगाण्या‌ऐसें जाण । अनोळखपण स्वस्वरूपा ॥६५॥

आंधळें उपजलें जे कुशीं । स्तनपान करी अहर्निशीं ।

परी तें न देखे मा‌उलीसी । दशा तैशी उपदेशा ॥६६॥

इंद्रियें सचेतनमेळीं । भगवंत सर्वांतें प्रतिपाळी ।

त्यातें न देखती विषयांधळीं । अति‌अंध झालीं चित्तशुद्धीविण ॥६७॥

अजागळां लोंबते जाण । मिथ्या भाषण म्हणती ते स्तन ।

त्यापरी सत्त्वशुद्धीविण । वृथा जाण उपदेश ॥६८॥

वाहते उदकीं लिहले लेख । तळीं अक्षर नुमटे एक ।

तेवीं सत्त्वशुद्धीविण देख । निजज्ञान सुटंक प्रकटेना ॥६९॥

झाल्या आपादतां सत्त्वशुद्धी । जंव प्रकटेना धर्मबुद्धी ।

तंव निजज्ञानाची नव्हे सिद्धी । जेवीं ग्रहणामधीं चंद्रमा ॥१७०॥

ऐकतां हरिकथाश्रवण । बाष्प रोमांच स्वेद रुदन ।

रुका वेंचितां जाय प्राण । तेथेंही ब्रह्मज्ञान प्रकटेना ॥७१॥

हृदयींचा लोभ जंव न तुटे । तंव निश्चयज्ञान कैंचे भेटे ।

सत्त्वशुद्धिधर्मू जैं प्रकटे । तैं निजज्ञाननेटें सुपंथीं लागे ॥७२॥

ते चालतां धर्मपंथीं । जै माझी भक्ति होय सांगाती ।

तैं चोरांची न पडे गुंती । शीघ्रगती मज पावे ॥७३॥

ते भक्तीचा सांडितां सांगातू । पुढील अनोळख महापंथू ।

तेथ कामक्रोध करिती घातू । विकल्प‌आवर्तू बुडविती ॥७४॥

भाग्येंवीण माझी भक्ती । प्राण्यासी नव्हे गा सांगाती ।

जिचे संगें चालतां पंथीं । अल्पही गुंती पडेना ॥७५॥

माझे भक्तीसवें महाशूर । नांवाणिगे नवविध वीर ।

सत्रदबद्ध सदा समोर । महाझुंझार निजबोधें ॥७६॥

यालागीं माझे भक्तीविण । सहस्त्रधा केल्या श्रवण मनन ।

माझी प्राप्ति नव्हे जाण । भजनें पूर्ण मत्प्राप्ती ॥७७॥

सर्व भूतीं भगवद्‍भावो । या नांव मुख्यभक्ति पहा हो ।

ते सांगाती झालिया स्वयमेवो । कामक्रोधमोहो न शकती बाधूं ॥७८॥

साक्षेपें ने‌ऊनि घागरी । पालथी घातल्या गंगासागरीं ।

जळबिंदु रिघेना भीतरीं । तैशी परी महावाक्या ॥७९॥

यालागीं अत्यादरेंसीं जाण । धर्मयुक्त माझें भजन ।

करितां मी होय प्रसन्न । मत्प्रसादें ज्ञान प्रकाशे ॥१८०॥

लोभ ठे‌ऊनि अर्थस्वार्थीं । कोरडी करितां माझी भक्ती ।

मी प्रसन्न नव्हें श्रीपती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥८१॥

जो धनें मनें काया वचनें । वेंचूनि भजे मजकारणें ।

त्यासीच म्यां प्रसन्न होणें । जेवीं चंद्रकिरणें चकोरा ॥८२॥

व्याली धेनु वत्सा वोरसे । तेवीं मी तुष्टें अतिसंतोषें ।

तेवीं माझेनि प्रसादवशें । माझें ज्ञान प्रकाशे मद्‍भक्तां ॥८३॥

सगुण सुंदर आणि पतिव्रता । अतिशयें पढियंती होय कांता ।

तिसी सर्वस्व दे न मागतां भर्ता । तेवीं मी मद्‍भक्तां प्रसन्न ॥८४॥

माझेनि प्रसादें प्रकाशे ज्ञान । श्रुति स्मृती नांव म्हणती जाण ।

सविलास अविद्यानिरसन । ’अपोहन’ या नांव ॥८५॥

गुणास्तव देह जाण । देहास्तव उपजे ज्ञान ।

तेणें ज्ञानें गुणनिर्दळण । देहनिरसन न घडे म्हणसी ॥८६॥

हे गोष्टी तूं म्हणसी कुडी । कीं पक्षी आपुले पांख मोडी ।

नारळ नारळीतें तोडी । स्वमांसाची गोडी व्याघ्र चाखे ॥८७॥

हें न घडतें जैं घडों बैसे । तैं देहींचेनि ज्ञानें गुणदेह नासे ।

हा विकल्पू धरिसी मानसें । ऐक अनायासें तो निरासू ॥८८॥


वेणुसङ्घर्षजो वह्निर्दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम्‌ ।

एवं गुणव्यत्ययजो देहः शाम्यति तत्क्रियः ॥ ७ ॥


दैवें वायूच्या कल्लोळीं । परस्परें वेळूजाळीं ।

स्वजातिकांचणीं इंगळी । पेटली ते होळी वनाची करी ॥८९॥

अग्नि उपजला जे कांडीं । तेंही कांडें जाळूनि सांडी ।

वनीं नुरवूनियां काडी । स्वयें राखोंडी हो‌ऊनि विझे ॥१९०॥

तेवीं वैराग्याभ्यासवायूंनीं । होतां त्रिगुणांची कांचणी ।

तेथें प्रकटला ज्ञानाग्नी । अविद्यावनीं दाहकू ॥९१॥

तो हरिगुरुकृपा खवळला । वृत्तिरूपें प्रज्वळला ।

देहद्वयेंसीं लागला । प्रवर्तला गुणांतें जाळूं ॥९२॥

जळाल्या आषातृष्णेच्या पाळी । जळालीं कामलोभांची कोल्हीं ।

क्रोधव्याघ्राची होळी झाली । आगी लागली मदगजा ॥९३॥

जाळिली स्नेहाची आरांटी । जाळिली असत्याची बोरांटी ।

जाळिला मोह‍अजगरू उठा‌उठी । जाळिला शेवटीं काळविट काळू ॥९४॥

उठिला अहंकाराचा सोरू । धरितां न धरे अनिवारू ।

तोही जाळिला दुर्धरू । वणवा चौफेरू कोंडला ॥९५॥

पळूनि जावयापुरता । अणुभरी ठावो नुरेचि रिता ।

एवं जळाला तो पळतपळतां । अहंसोरु सर्वथा निमाला ॥९६॥

नवल अग्नीचें विंदाण । आपणिया जाळी आपण ।

दाहकशक्तीतें जाळून । स्वस्वरूपीं जाण उपरमे ॥९७॥

ऐसें ऐकोनि निरूपण । उद्धवासी विस्मयो गहन ।

जनास केवढी नागवण । आप आपणिया आपण वोढवली ॥९८॥

नश्वरदेहाचिये साठीं । पाविजे परब्रह्माची पुष्टी ।

ते सांडूनियां करंटीं । विषयनिष्ठीं मरमरों मरती ॥९९॥

सात्त्विकसेवनें सत्त्ववृद्धी । तेणें अलभ्य लाभे सिद्धी ।

ते सांडोनियां दुर्बुद्धी । विषयविधीं रातले ॥२००॥

केवढा नाडू मांडला लोकां । ऐशी जीवींची आशंका ।

यालागीं यदुनायका । आदरें देखा पुसत ॥१॥


श्री‌उद्धव उवाच ।

विदन्ति मर्त्याः प्रायेण विषयान्‌ पदमापदाम्‌ ।

तथापि भुञ्जते कृष्ण तत्कथं श्वखराजवत्‌ ॥ ८ ॥

उद्धव म्हणे श्रीमुकुंदा । ऐक सर्वज्ञा गोविंदा ।

विषयांची पदोपदीं आपदा । सर्वीं सर्वदा कळलीसे ॥२॥

जो झाला विषयाधीन । तो सर्वीं सर्वत्र सदा दीन ।

ऐसें जाणतजाणतां जन । आसक्ति गहन विषयांची ॥३॥

जैसें कां श्वान आणि खर अज । तैसे विषयांसी लोक निर्लज्ज ।

सांडूनि स्वहिताचें काज । का विषयांचे भोज नाचती ॥४॥

शुनी वसवसोनि पाठीं लागे । श्वान सवेंच लागे मागें ।

पुच्छ हालवूनि हुंगे । लाज नेघे जनाची ॥५॥

काणा कुंटा व्याधिव्याप्त । चिंता कांठफरा गळां वाहत ।

तोही शुनीमागें धांवत । कामासक्त अविचार ॥६॥

शुनी सक्रोधें वसवसी । तें गोड लागे श्वानासी ।

जीवित बांधलें तिच्या पुंसीं । तीमागमागेंसीं हिंडतू ॥७॥

अंगीं अंगा होतां भेटी । सक्रोध शुनी लागे पाठीं ।

तरी न सोडी पुसांटी । कुंकांत उठी कामासी ॥८॥

ऐशा संकटीं जैं भोग चढे । तैं भोगासवेंचि आडकोनि पडे ।

हड हड करिती चहूंकडे । जगापुढें फजीती ॥९॥

निंदेचे सैंघ वाजती धोंडे । मूर्ख तेही थुंकिती तोंडें ।

ऐंसेंचि पुरुषासही घडे । तरीही आवडे अतिकामू ॥२१०॥

श्वानाचें हेंड तत्काळ सुटे । मनुष्याचें आकल्प न सुटे ।

स्त्रीलोभाळू अतिलोभिष्ठे । तीलागीं संकटें नाना सोशी ॥११॥

नातरी गाढवाच्या परी । दूरी देखोनियां खरी ।

भुंकत धांवे तीवरी । लाज न धरी सर्वथा ॥१२॥

खरी पळे पुढेंपुढें । खरू धांवे वाडेंकोडें ।

लाता हाणोनि फोडी जाभाडें । तरी पुढेंपुढें धसो लागे ॥१३॥

लाता हाणे उरावरी । तरी तिची प्रीती धरी ।

ऐशिया स्त्रियांचे घराचारीं । खराच्यापरी नांदती ॥१४॥

नातरी बोकडाची गति जैशी । तैशी दशा दिसे पुरुषासी ।

मारूं आणिल्या पशुहत्यार्‍यापाशीं । तरी शेळ्यांसी सेवित ॥१५॥

स्वयाती मारितां देखे । अनुताप नेघे तेणें दुःखें ।

मृत्युसमीपही अभिलाखें । कामसुखें वांछिती ॥१६॥

पूर्ण मृत्यूची पायरी । तें वार्धक्य वाजलें उरीं ।

तरी धांवे विषयावरी । आठवू न धरी मरणाचा ॥१७॥

मेष मारूं आणिला घातकें । निजसख्यांतें मारितां देखे ।

तें न मनूनियां यथासुखें । अजीसीं हरिखें रमों धांवे ॥१८॥

मेष श्वान आणि खर । हे ऋतुकाळींचि विषयतत्पर ।

त्याहूनि विशेषेंसीं नर । कामी दुर्धर सर्वदा ॥१९॥

गर्भ संभवल्यापाठीं । श्वानही स्त्रीभोगासी नुठी ।

पुरुषाची अभिनव गोठी । गरोदर गोमटी भोगिती ॥२२०॥

गाढव गाढवीसी बुंथड । न करी अलंकार मोथड ।

मनुष्यासी स्त्रियेचें कोड । तिचें वालभ वाड वाढवी ॥२१॥

दांडा गोंडा मूद वेणी । टिळकुवरी रत्‍नखेवणी ।

नाकींचें हालों दे सुपाणी । हें मनुष्यपणीं वालभ ॥२२॥

जरी प्रसूतिकाळ निकट । गाड्या‌एवढें वाढलें पोट ।

तरी कामचारी विवेकनष्ट । रमताती दुष्ट स्त्रियांसीं ॥२३॥

अस्थि मांस विष्ठा मूत । तेणें कामिनी पूर्ण भरित ।

ते कुश्चळीं जन कामासक्त । जाणोनि होत कां देवा ॥२४॥

या प्रश्नाचें प्रत्युत्तर । तीं श्लोकीं सांगे शार्ग्ङधर ।

कामासक्तीचा विचार । ऐक सादर उद्धवा ॥२५॥


श्रीभगवानुवाच ।

अहमित्यन्यथाबुद्धिः प्रमत्तस्य यथा हृदि ।

उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मनः ॥ ९ ॥


मोहप्रमत्त विवेकशून्य । त्या पुरुषांच्या ठायीं जाण ।

देहात्मवादें अभिमानें । रजोगुणें खवळला ॥२६॥

जैसा मदिरापानें उन्मत्तू । विसरूनि आपुला निजस्वार्थू ।

मग अन्योन्य अनर्थू । आत्मघातू करूं धांवे ॥२७॥

तेवीं शुद्ध बुद्ध नित्यमुक्तु । हा विसरोनि निजस्वार्थु ।

रजोगुणें लोलंगतु । कामासक्तु नरू कीजे ॥२८॥

रजीं रंगल्या अभिमान । दुःखरूप तो दारुण ।

दुर्धर वाढे रजोगुण । विचारी मन तेणें होय ॥२९॥


रजोयुक्तस्य मनसः सङ्कल्पः सविकल्पकः ।

ततः कामो गुणध्यानाद्‌ दुःसहः स्याद्धि दुर्मतेः ॥ १० ॥


जैं रजोयुक्त झालें मन । तैं संकल्पविकल्प गहन ।

एकांतीं घातल्या आसन । ध्यानीं चिंतन स्त्रियेचें ॥२३०॥

रजोगुणें कामासक्ती । होय दुष्ट वासना दुर्मती ।

कामावांचूनि चित्तीं । आणिक स्फुर्ती स्फुरेना ॥३१॥

जनीं वनीं आणि विजनीं । जागृतीं सुषुप्तीं स्वप्नीं ।

ध्यानीं मनीं चिंतनीं । स्त्रीवांचूनी स्मरेना ॥३२॥

कामिनीकामाचा अध्यास । हावभाव अतिविलास ।

गुणलावण्य सुरतरस । आसक्त मानस ते ठायीं ॥३३॥

रतिसुखाचा आराम । कामिनीक्रीडेचा संभ्रम ।

तेणें दुर्धर झाला जो काम । तयासि नियम चालेना ॥३४॥

धनधान्यपुत्रसुख । वांछी इहलोकपरलोक ।

हा रजोगुणाचा देख । अलोलिक अतिकामू ॥३५॥


करोति कामवशगः कर्माण्यविजितेन्द्रियः ।

दुःखोदर्काणि सम्पश्यन्‌ रजोवेगविमोहितः ॥ ११ ॥


जेथ रजाचा वेग उदित । तेथ कामग्रहो खवळे अद्‍भुत ।

जो पुरुष झाला कामग्रस्त । तो सदा अंकित कामाचा ॥३६॥

ज्यासी विवेक नाहीं मानसीं । तो जाण पां कामाची आंदणी दासी ।

काम नाचवी जैसें त्यासी । तेणें विकारेंसीं नाचत ॥३७॥

कामांकित झालिया पुढें । सकाम कर्म करणें पडे ।

ज्याचें उत्तरोत्तर दुःख वाढे । अतिदुर्वाडें गर्वितु ॥३८॥

रजोगुणें अतिमोहित । यालागीं अजितेंद्रिय अयुक्त ।

जन्ममरणांचा अंकित । कर्में करीत तद्‌रूपें ॥३९॥

रजोगुणाचा अतिबाध । तेणें जन केले विषयांध ।

रजरागी महामंद । जाण प्रसिद्ध उद्धवा ॥२४०॥

रजें बांधल्यापाठीं जाण । होय महामोहाचें संचरण ।

तेव्हां भ्रमाचें वा‌उधाण । सैरा तमोगुण उल्हासे ॥४१॥

ऐशी प्राणियांची मती । उद्धवा जाण निश्चितीं ।

यालागीं काम ते सेविती । नव्हे विरक्ती विषयांची ॥४२॥

तुज ऐसें वाटेल चित्तीं । बुडाली तरणोपायस्थिती ।

खुंटली प्राण्यांची परम गती । विषयासक्ती अनिवार ॥४३॥

जीवा अविद्याविषयसंबंधू । याचा बाधू अतिसुबद्धू ।

अविद्यायोग अनादिसिद्धू । तेणें दृढ भेदू जीवासी ॥४४॥

अंतःकरणही अनादी । प्रवाहरूपें त्याची सिद्धी ।

तेणें दृढ झाली विषयबुद्धी । त्याग त्रिशुद्धी घडेना ॥४५॥

सत्त्वीं उत्पन्न अंतःकरण । परी तें प्रकृतिकार्य जाण ।

तेथें भोगाध्यासें रजोगुण । खवळला कोण आवरी ॥४६॥

विषयीं बांधिले विवेकी । तो विषयत्याग नव्हे ये लोकीं ।

उद्धवा तुझी आशंका हेच कीं । ऐक तेविखीं उपावो ॥४७॥

विवेकियांच्या ठायीं । विषयबुद्धि नुपजे पाहीं ।

विक्षेपू झाल्या कहींबहीं । अभ्यासू तिंहीं करावा ॥४८॥


रजस्तमोभ्यां यदपि विद्वान्‌ विक्षिप्तधीः पुनः ।

अतन्द्रितो मनो युञ्जन्‌ दोषदृष्टिर्न सज्जते ॥ १२ ॥


हो कां रजतमांचेनि गुणें । जरी बुद्धि विक्षिप्त केली तेणें ।

तरी आळस सांडूनि सज्ञानें । आवरणें मनातें ॥४९॥

अस्थिमांसाचा घडिला । विष्ठामूत्रांचा कोथळा ।

स्त्री विचारितां कांटाळा । नरकजिव्हाळा तो भोगू ॥२५०॥

भोगीं दावूनि दोषदृष्टी । मनासी विषयांची तुटी ।

करावी गा उठा‌उठी । नेमूनि निहटीं मनातें ॥५१॥

ऐसेनिही मन अतिदुर्धर । नियमासी नावरे अनावर ।

साधकांसी अतिदुस्तर । अशक्त नर ये अर्थीं ॥५२॥

तरी ऐक बापा सावधान । मनोनिग्रहाचें लक्षण ।

तेंही सांगेन साधन । जेणें प्रकारें मन आकळे ॥५३॥


अप्रमत्तोऽनुयुञ्जीत मनो मय्यर्पयञ्छनैः ।

अनिर्विण्णो यथाकालं जितश्वासो जितासनः ॥ १३ ॥


आळसनिद्रेसी दवडूनि दूरी । जो सावधान निजवृत्ति धरी ।

माझें चिद्‌रूप निर्धारीं । शनैः शनैः करी अभ्यासू ॥५४॥

अभ्यासीं प्रथम भूमिका । शिकावी आसनगाढिका ।

मूळबंध अतिनेटका । आसनजयो देखा शिकावा ॥५५॥

आसनजयो आल्या हाता । सहजें चढे योगपंथा ।

तेथें प्राणापानसमता । अभ्यासितां हों लागे ॥५६॥

विषय ते मना‌आधीन । मन पवनासी वश्य जाण ।

अभ्यासें वश केला पवन । सहजें मन स्थिरावे ॥५७॥

यापरी जो हळू हळू । अभ्यासें सार्थक करी काळू ।

अविरक्त परी प्रबळू । होय भुकाळू परमार्थी ॥५८॥

हरिचिंतनीं एकाग्र मन । तैं एक होती प्राणापान ।

हाचि पवनजयो पूर्ण । योगसाधन सहजेंचि ॥५९॥

तंव प्राणापान सम जोडी । षट्चक्रांचे पदर फोडी ।

तैं विषयांतें चित्त सांडी । विषयो वोसंडी चित्तातें ॥२६०॥

यापरी या अभ्यासवाटे । सकाम कामाचा तटका तुटे ।

सनकादिक येणें परिपाठें । म्यां आत्मनिष्ठे लाविले ॥६१॥


एतावान्‌ योग आदिष्टो मच्छिष्यैः सनकादिभिः ।

सर्वतो मन आकृष्य मय्यद्धाऽऽवेश्यते यथा ॥ १४ ॥


येणेंचि उपदेशें देख । माझे शिष्य सनकादिक ।

अभ्यासबळें अलोकिक । निजात्मसुख पावले ॥६२॥

तो उपदेश कोण म्हणसी । जो वियोग चित्तविषयांसी ।

हें म्यां सांगोनियां त्यांसी । आत्माभ्यासीं लाविलें ॥६३॥

मन जेथें जेथें जाये । तेथें तेथें वस्तूचि आहे ।

येणें अभ्यासें लवलाहें । सनकादिक पाहें सिद्ध झाले ॥६४॥

चित्तासी विषयांचा वियोगू । हा सनकादिकीं साधिला योगू ।

त्यांसी उपदेशावया सांगू । मी स्वयें श्रीरंगू उपदेष्टा ॥६५॥

तें ऐकोनि उद्धव पाहीं । विचारी आपुलिया ठायीं ।

मी श्रीकृष्णावेगळा कंहीं नाहीं । सनकादिक कंहीं उपदेशिले ॥६६॥

सनकादिक ब्रह्मशीळ । पूर्वीं जाहले बहुकाळ ।

कृष्ण ये काळींचें देवकीबाळ गुरुत्व केवळ घडे कैसें ॥६७॥


श्री‌उद्धव उवाच ।

यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव ।

योगमादिष्टवानेतद्‌ रूपमिच्छामि वेदितुम्‌ ॥ १५ ॥

उद्धव म्हणे गा केशवा । सनकादिकांसी केव्हां ।

उपदेश केला गा तुवां । जवळी तेव्हां मी कां नव्हतों ॥६८॥

येणेंचि रूपें हृषीकेशी । योग सांगीतला तयांसी ।

किंवा रूपांतरें म्हणसी । तें जाणावयासी मज इच्छा ॥६९॥

कोण काळ समयो कोण । कोण योग कैसा प्रश्न ।

तें कृपा करोनि आपण । मज संपूर्ण सांगावें ॥२७०॥

ऐकोनि उद्धवाचा प्रश्न । कृपा कळवळला नारायण ।

हंस‍इतिहासनिरूपण । आपुलें आपण सांगत ॥७१॥


श्रीभगवानुवाच ।

पुत्रा हिरण्यगर्भस्य मानसाः सनकादयः ।

पप्रच्छुः पितरं सूक्ष्मां योगस्यैकान्तिकीं गतिम्‌ ॥ १६ ॥


ब्रह्मयाचे मानसपुत्र । महाप्रसिद्ध सनत्कुमार ।

तिंहीं सत्यलोकीं प्रश्न थोर । अतिदुस्तर पूशिला ॥७२॥

अतिसूक्ष्म योगगती । दुर्ज्ञेय स्वस्वरूपस्थिती ।

परम कठिण प्रश्नोक्ती । पित्याप्रती पूशिली ॥७३॥


सनकादय ऊचुः ।

गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रभो ।

कथमन्योन्यसंत्यागो मुमुक्षोरतितितीर्षोः ॥ १७ ॥


सनकादिक पुसत । विषयांच्या ठायीं चित्त ।

स्वभावें असे विषयासक्त । तें विषयीं सतत आवेशलें ॥७४॥

तैसेचि विषय पाहीं । प्रवेशले चित्ताच्या ठायीं ।

वासनारूपें जडले तेही । निघों कंहीं नेणती ॥७५॥

फळ काळ दोनी नाहीं । तरी तैंचे आंबे गोड पाहीं ।

ऐसे विषय चित्ताचे ठायीं । रिघाले कंहीं न निघती ॥७६॥

पर्णिली कांता माहेरा जाये । चित्तीं रिघाली दूरी न राहे ।

यापरी विषयो पाहें । जडला ठाये चित्तासी ॥७७॥

चित्त विषयो अन्योन्यत्यागू । मुमुक्षां केवीं घडे चांगू ।

ये उपायीं उपाययोगू । स्वामीनें साङ्गू सांगावा ॥७८॥


श्रीभगवानुवाच ।

एवं पृष्टो महादेवः स्वयंभूर्भूतभावनः ।

ध्यायमानः प्रश्नबीजं नाभ्यपद्यत कर्मधीः ॥ १८ ॥


ज्यासी अग्रपूजेचा सन्मान । श्रेष्ठ देवांमाजीं महिमान ।

महादेव म्हणावया कारण । ब्रह्मयासी जाण या हेतू ॥७९॥

जो आंगें स्त्रजी चराचर । जो वेदांचें निजमंदिर ।

त्या ब्रह्मयाप्रती अतिगंभीर । प्रश्न महाथोर पुत्रीं केला ॥२८०॥

त्या प्रश्नाची प्रश्नोत्तरविधी । ब्रह्मयासी न कळे त्रिशुद्धी ।

कर्मजड झाली बुद्धी । बोधकसिद्धी स्फुरेना ॥८१॥

प्रश्न अत्यंत सखोल पडिला । तेणें ब्रह्मा वेडावला ठेला ।

कांहीं न बोलवे जी बोला । तो चिंतूं लागला मज तेव्हां ॥८२॥

सनकादिकांची प्रश्नावस्था । सत्यलोकीं समस्तांदेखतां ।

न कळे न म्हणवे सर्वथा । सांगों जातां नव्हे बोध ॥८३॥

ऐसें ब्रह्मयासी दुर्घट । कांहीं न बोलवे स्पष्ट ।

परम देखोनि संकट । मी ज्ञानवरिष्ठ चिंतिलों ॥८४॥


स मामचिंतयद्‌ देवः प्रश्नपारतितीर्षया ।

तस्याहं हंसरूपेण सकाशमगमं तदा ॥ १९ ॥


निरसावया पुत्राचें अज्ञान । आणि तरावया त्यांचा प्रश्न ।

ब्रह्मा करी माझें चिंतन । तेव्हां माझेंही मन कळवळलें ॥८५॥

ब्रह्मा माझे पोटींचे बाळ । त्यासी कर्मजाड्यें आलें पडळ ।

तें निरसावया तत्काळ । हंस केवळ मी जाहलों ॥८६॥

प्रश्न केला अपरंपार । जो परमहंसाचें परम सार ।

त्याचा पावावया परपार । हंसरूपधर मी जाहलों ॥८७॥

नातळे वर्णव्यक्तिविलास । तो मी श्वेतवर्ण स्वप्रकाश ।

स्वयें झालों राजहंस । ब्रह्मपुत्रांस उपदेशावया ॥८८॥

सृष्टि स्त्रजावयाचे विधी । विधाता लागला त्रिशुद्धी ।

तेणें कर्मजड झाली बुद्धी । निजज्ञानसिद्धी विसरला ॥८९॥

जो म्हणे मी कर्माधिकारी । तेव्हांचि तो देहधारी ।

तो परमार्थाचे नगरीं । न सरे निर्धारीं बाह्यमुद्रा ॥२९०॥

’न कर्मणा न प्रजया’ ऐसी वेदोक्ति । कर्म निषेधें त्यागवि श्रुती ।

तेणें कर्में ब्रह्मप्राप्ती । जे म्हणती ते अज्ञान ज्ञाते ॥९१॥

म्यां उपदेशिलें ब्रह्मयासी । शेखीं कर्मजाड्य आलें त्यासी ।

केवळ कर्में कर्मठासी । मुक्ति तयासी कैसेनी ॥९२॥

ब्रह्मा अदृष्टद्रष्टा लोकीं तिहीं । तो कर्मजाड्यें झाला विषयी ।

इतरांचा तो पाड कायी । ठकले ये ठायीं सज्ञान ॥९३॥

सांगतां पुत्रांचा प्रश्न । उजळेल ब्रह्मयाचें निजज्ञान ।

ऐसें साधोनियां विंदान । सत्यलोकीं जाण उतरलों ॥९४॥

प्रश्नकर्ते सनकादिक । वक्ता सत्यलोकनायक ।

दोहींसीही पडली अटक । ते काळीं देख मी आलों ॥९५॥

नासों नेदितां साचार । हंस निवडी क्षीरनीर ।

तैसें निवडावया सारासार । ज्ञानचतुर मी राजहंस ॥९६॥

पूर्वपुण्यसंचयेंवीण । विमानेंवीण स्वयें गमन ।

सत्यलोकीं आगमन । कोणाचेंही जाण कदा नव्हे ॥९७॥

मी पापपुण्यातीत पाहीं । यालागीं मज पाप पुण्य नाहीं ।

पाखीं कां चालोनि पायीं । तो मी सर्वां ठायीं सर्वगतू ॥९८॥

त्या सत्यलोका मी अवचितां । हंसस्वरूपें झालों येता ।

त्या मज देखोनियां समस्तां । परमाश्चर्यता वाटली ॥९९॥


दृष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पादाभिवंदनम्‌ ।

ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा पप्रच्छुः को भवानिति ॥ २० ॥


परब्रह्मैक परम मूर्ती । मज येतां देखोनि हंसस्थितीं ।

उभे ठाकोनि सामोरे येती । चरण वंदिती साष्टांग ॥३००॥

ब्रह्मसदनीं वेद मूर्तिमंत । पुण्यही मूर्तिमंत तेथ ।

सत्यलोकीं मूर्तिमंत सत्य । तपादि समस्त मूर्तिमंतें ॥१॥

त्या समस्तां देखतां जाण । ब्रह्मयानें पुसावें तूं कोण ।

पुसल्या ये‌ईल नेणतेपण । यालागीं मौन धरोनि ठेला ॥२॥

ब्रह्मा पुढें करूनि जाण । सनकादिकीं आपण ।

मज केला गा तिंहीं प्रश्न । तुम्ही कोण कोठील ॥३॥


इत्यहं मुनिभिः पृष्टस्तत्त्वजिज्ञासुभिस्तदा ।

यदवोचमहं तेभ्यस्तदुद्धव निबोध मे ॥ २१ ॥


ब्रह्मयासी पुसिला जो प्रश्न । त्याचा तत्त्वार्थ जाणावया जाण ।

मज पुशिलें तिंहीं तूं कोण । अतिविचक्षण जिज्ञासू ॥४॥

त्यासी स्थूळ लिंग कारण । यावेगळी वस्तु चिद्धन ।

सांगावया प्रश्नखंडण । तीं श्लोकीं जाण म्यां केलें ॥५॥

करोनियां प्रश्नखंडण । नित्यानित्यविवेकज्ञान ।

त्यांसी म्यां सांगीतलें जाण । तेंचि निरूपण तूं ऐक ॥६॥

सनकादिकांसमान । उद्धवा तुज मी मानीं जाण ।

यालागीं त्यांचें ज्ञानकथन । ऐक सांगेन म्हणतसें ॥७॥

तें अतिश्रेष्ठ जुनाट ज्ञान । उद्धवा परिसें सावधान ।

ऐसें ऐकोनियां वचन । येरें मनाचे कान पसरले ॥८॥

देहद्वय सांडोनि मागें । उद्धव श्रवण झाला सर्वांगें ।

यालागीं स्वयें श्रीरंगें । गुह्य ज्ञान स्वांगें सांगीतलें ॥९॥

देवालयीं लागे रत्‍नखाणी । त्यांमाजीं सांपडला स्पर्शमणी ।

अमृत स्त्रवे त्यापासोनि । तैसा सभाग्यपणीं उद्धवू ॥३१०॥

सांगता श्रीमहाभागवता । श्रीकृष्णासारिखा वक्ता ।

त्याहीमाजी हंसगीतकथा । आदरें सांगता हरि झाला ॥११॥

सनकादिकांची जे प्राप्ती । ते दाटूनि उद्धवाचे हातीं ।

स्वयें देतसे श्रीपती । त्याचें भाग्य किती वर्णावें ॥१२॥

ब्रह्मरूप स्वयें वक्ता । तोही उपदेशी ब्रह्मकथा ।

गुरु ब्रह्मचि स्वभावतां । हे सभाग्यता उद्धवीं ॥१३॥

यालागीं निजभाग्यें भाग्यवंतू । जगीं उद्धवचि अतिविख्यातू ।

ज्यालागीं स्वयें जगन्नाथू । ज्ञानसमर्थू तुष्टला ॥१४॥


वस्तुनो यद्यनानात्वं आत्मनः प्रश्न ईदृशः ।

कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर्वा मे क आश्रयः ॥ २२ ॥


परमात्मा अवघा एक । तेथ ’मी तूं’ हें न रिघे देख ।

’तूं कोण’ हें जें वाचिक । वृथा शाब्दिक वाचाळे ॥१५॥

तुम्हीं केला जो प्रश्न । त्यासी द्यावया प्रतिवचन ।

वक्त्यासी आश्रयो नाहीं जाण । मीतूंपण दिसेना ॥१६॥

तुम्हीं पुसिलें नेणोन । म्यां काय सांगावें जाणोन ।

मूळीं नाहीं मीतूंपण । पुशिला प्रश्न तो मिथ्या ॥१७॥

नामरूपवर्णव्यक्ती । नाहीं स्वजातिविजाती ।

विप्र हो तुमची वचनोक्ती । न घडे निश्चितीं सत्यत्वें ॥१८॥

चारी पुरुषार्थ पूर्ण करिती । हे विप्रनामाची परमख्याती ।

त्या तुम्हां सज्ञानाची प्रश्नोक्ती । न घडे निश्चितीं विप्र हो ॥१९॥

असावें जरी बहुपण । तरी पुसणें घडे तूं कोण ।

आत्म्याचे ठायीं ऐसा प्रश्न । न घडे जाण सर्वथा ॥३२०॥

प्रश्न न घडे आत्म्याच्या ठायीं । जरी म्हणाल देहाविषयीं ।

तेंही न घडे गा पाहीं । तो देहाचे ठायीं योजेना ॥२१॥


पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुतः ।

को भवानिति वः प्रश्नो वाचारंभो ह्यनर्थकः ॥ २३ ॥


आदी ब्रह्मा अंतीं मशक । देह तितुका पांचभौतिक ।

तेथ तूं कोण म्हणावया देख । वेगळीक दिसेना ॥२२॥

कटक कुंडलें मुकुट माळा । करमुद्रिका कटिमेखळा ।

अलंकार पाहातां डोळां । सुवर्णावेगळा अंशु नाहीं ॥२३॥

कां घडा गाडगें वेळणी । परळ रांजण माथणी ।

हें मृत्तिकेवांचुनी । आन कांहीं असेना ॥२४॥

तेवीं सर्व देहीं देहत्वें जाण । पांचभौतिक समसमान ।

तेथ म्हणावया तूं कोण । वेगळेपण असेना ॥२५॥

वस्तु वस्तुत्वें समसमान । भूतें भूतत्वें समान जाण ।

तेथ प्रश्नोक्ति वाचारंभण । ’तूं कोण’ हें अनर्थू ॥२६॥

हो कां आपणिया आपण । जो कोणी पुसेल तूं कोण ।

तो अतिभ्रमें भुलला जाण । निजात्मज्ञान विसरला ॥२७॥

विचारितां प्रश्नाचा अर्थू । एवढा दिसतसे अनर्थू ।

कांहीं भासेना परमार्थू । तूं कोण हा व्यर्थू प्रश्न तुमचा ॥२८॥

देहासी तूं कोण ऐसें । आत्मा जैं स्वयें पुसे ।

तैं आत्मत्वा लागलें पिसें । अतिभ्रंशें भूलला ॥२९॥

दोरा‌अंगीं सर्प नसे । त्यावरी तो भ्रमें भासे ।

त्या सर्पातें दोरू पुसे । तूं कोण ऐसें तें मिथ्या ॥३३०॥

या रीतीं त्यांचें प्रश्नखंडन । उद्धवा तैं म्यां केलें जाण ।

तेणें भेदाचें निरसन । वचनोक्तीं जाण दाविलें ॥३१॥

प्रश्नखंडणाचे अर्थें । कैंचीं करणें कैंचीं भूतें ।

भेद नाहीं जीवशिवांतें । हेंही त्यांतें सूचिलें ॥३२॥

याहीवरी जे कथा गहन । परम कारणेंसीं अभिन्न ।

त्यांसी म्यां सांगीतलें निजज्ञान । ऐक सावधान उद्धवा ॥३३॥


मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यतेऽन्यैरपीन्द्रियैः ।

अहमेव न मत्तोऽन्यद्‌ इति बुध्यध्वमञ्जसा ॥ २४ ॥


मजवेगळा तिळा‌इतुका । रिता ठावो नाहीं देखा ।

तेथ व्याप्य आणि व्यापका । अभिन्नत्व देखा सहजचि ॥३४॥

मनाच्या संकल्पा आलें जें जाण । त्यासी शाब्दिक म्हणती भिन्न ।

माझ्या स्वरूपाचा विवर्त तें मन । हे अभिन्न खूण कळेना ॥३५॥

मन लक्षितां सावधान । सर्वथा लक्षेना तें जाण ।

परब्रह्मही अलक्ष्य पूर्ण । दोनी समान चिद्‌रूपें ॥३६॥

शिंपीच्या अंगीं रुपें आभासे । तेंचि तेथें साचें नसे ।

माझ्या स्वरूपीं मन तैसें । मिथ्या भासे कल्पनामात्र ॥३७॥

विचारितां शब्दमहिमान । शब्द स्वरूपें ज्ञानघन ।

ज्ञानार्थेंवीण वचन । अल्पही जाण असेना ॥३८॥

वक्ता वाच्य वचन । तीनी मीचि आहें जाण ।

बोलु बोलका मजवीण । दुसरा जगीं कोण असे ॥३९॥

मी वेदू जाण पां वेदांचा । प्रणवरूप मीचि साचा ।

मुख्य वाचेची मीचि वाचा । वेगळा शब्दाचा ठावो नाहीं ॥३४०॥

दृष्टीचें जें देखणेंपण । देखणें तेंचि मुख्य ज्ञान ।

तेंचि जाण ब्रह्म पूर्ण । चैतन्यघन निजदृष्टीं ॥४१॥

मीचि डोळा मीचि देखता । दृश्य द्रष्टा मीचि तत्त्वतां ।

मजवेगळी देखणी अवस्था । नाहीं सर्वथा तिहीं लोकीं ॥४२॥

मीचि डोळियांचा निजडोळा । मी सर्वांगदेखणा सोज्ज्वळा ।

मजवेगळी देखणी कळा । नाहीं जिव्हाळा आणिकांचा ॥४३॥

मीचि शब्दांतें शब्दविता । मीचि श्रवणांमाजीं श्रोता ।

ऐशिया एकात्मता पाहतां । शब्द निःशब्दता परब्रह्म ॥४४॥

कान वचन मीचि श्रोता । मीचि जाणता शब्दार्था ।

ऐकणाही मजपरता । नाहीं तत्त्वतां श्रवणाचा ॥४५॥

मीचि घ्राण मीचि वास । मीचि जाणता सुवास ।

मजवेगळा रहिवास । परिमळास असेना ॥४६॥

रसना रसज्ञत्वें चोखडी । परी ते केवळ चामडी ।

कापूनि सोडिल्या बापुडी । गोडी अगोडी ते नेणे ॥४७॥

मीचि रसू मीचि रसना । स्वादु सेविता मीचि जाणा ।

मजवेगळा चवीचाखणा । रसज्ञपणा आन नाहीं ॥४८॥

इतर इंद्रियप्रवृत्ती । त्याही मद्‌रूप जाण निश्चितीं ।

मी सर्वात्मा आत्ममूर्ती । क्रियाशक्ती तेही मीचि ॥४९॥

पांचभौतिक देहाचा गोळा । भ्रांत म्हणती मजवेगळा ।

चुकोनि व्यापका सकळा । तो कोठें निराळा राहों लाहे ॥३५०॥

जैसे जळींचे जळतरंग । जळरूपें जळीं क्रीडती चांग ।

तैसे माझ्या स्वरूपीं साङ्ग । देह अनेग मद्‌रूपे ॥५१॥

हो कां घृताची पुतळी । थिजोनि जाली एके काळीं ।

परी ते नव्हे घृतपणावेगळी । तेवीं भूतें झालीं मजमाजीं ॥५२॥

जळीं जळाची जळसागर । जळामाजीं भासली साकार ।

तैसें मजमाजीं चराचर । अभिन्न साचार मद्‌रूपीं ॥५३॥

जैसा एकला एक तंतू । सुतेंचि विणिला सुता‌आंतू ।

त्यां वेगळाले म्हणती तांतू । तैसें मज‌आंतू जग भासे ॥५४॥

तंतू पाहतां वस्त्र न दिसे । आत्मा लक्षितां जगचि नसे ।

येणें अद्वैततत्त्वसौरसें । आहे अनायासें परब्रह्म ॥५५॥

ऐसा अद्वैतबोधें मी एकू । सर्वात्मा सर्वात्मकू ।

हा निश्चयेंसीं विवेकू । बुद्धिबोधें निष्टंकू जाणावा ॥५६॥

मीचि एक सर्वां ठायीं । हेंचि दृढ धरिल्या पाहीं ।

मग साधनाचें कार्य नाहीं । ठायींच पाहीं नित्यमुक्त ॥५७॥

सर्वात्मा चैतन्यघन । अतिसुलभ हें निजज्ञान ।

उद्धवा म्यां हें सांगोन जाण । भेदखंडण केलें त्यांचें ॥५८॥

सनकादिकांचा पूर्वील प्रश्न । जो ब्रह्मादिकां अटक जाण ।

त्याचेंही म्यां प्रतिवचन । विवंचूनि ज्ञान सांगितलें ॥५९॥


गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रजाः ।

जीवस्य देह उभयं गुणाश्चेतो मदात्मनः ॥ २५ ॥


तुम्हीं ब्रह्मयासी पुसिलें पाहीं । विषय रिघाले चित्ताच्या ठायीं ।

चित्त जें रिघालें विषयीं । तें वेगळें कांहीं निवडेना ॥३६०॥

विषयत्यागेंविण । कदा नव्हे ब्रह्मज्ञान ।

त्याही त्यागाची त्यागिती खूण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥६१॥

चित्त विषय दोनी पाहें । तें जीवाचें निजस्वरूप नव्हे ।

हे उपाधिवशें दोनी देहें । लागलीं पाहें प्रवाहरूपें ॥६२॥

कर्तृत्वभोक्तृत्वरूपें जाण । विषयी जाहलें अंतःकरण ।

तेणें उभय देहांचें कारण । अंहकारू जाण खवळला ॥६३॥

तेणें भुलविलें चित्त विषयांसी । विसरला निजात्मस्वरूपासी ।

तेणें तदात्मता जीवामनांसी । अतिशयेंसी दृढ झाली ॥६४॥

चित्त जीवाचें स्वरूप होतें । तरी विषयीं लोलुप नव्हतें ।

हा उभय उपाधी जीवातें । अभिमानें येथें वाढविला ॥६५॥

जेवीं कां विसरोनि आपणासी । स्वप्नींचिया स्वप्नदेहासी ।

अतिप्रीति वाढे पुरुषासी । तैसी दशा जीवासी येथ झाली ॥६६॥

नित्य शुद्ध मुक्त जाण । जीवाचें स्वरूप चैतन्यघन ।

त्यासी अभिमानें हें जाण । मिथ्या बंधन लाविलें ॥६७॥

यालागीं सांडावा अभिमान । तैं तुटे सकळ बंधन ।

अभिमान निरसावया जाण । माझें भजन करावें ॥६८॥

परी वैराग्येंवीण माझी भक्ती । पोंचट जाण पां निश्चितीं ।

जैं वैराग्ययुक्त उपजे भक्ती । तैं मद्‌रूपप्राप्ती जीवासी ॥६९॥

हृदयीं विषयांचा अभावो । आणि सर्वांभूतीं भगवद्‍भावो ।

हे वैराग्ययुक्त भक्ति पहा हो । तैं जीवासी निर्वाहो मद्‌रूपीं ॥३७०॥

जीव मद्‌रूपचि तत्त्वतां । त्यासी देहाभिमान जीविता ।

सदा भूतीं मद्‍भावो पाहतां । सिद्ध मद्‌रूपता उद्‍बोधे ॥७१॥

जीवासी जाहल्या मद्‌रूपता । सहजें त्यागू विषयचित्ता ।

देखें उभयांसी मिथ्यात्वता । न त्यागितां हा त्यागू ॥७२॥

चित्तविषयांचा त्यागू । पुत्र हो तुम्हीं पुशिला चांगू ।

तो म्यां सांगितला अव्यंगू । हा ज्ञानमार्गू अतिशुद्ध ॥७३॥

म्हणाल मिथ्या उभयांचें भान । तरी एवढें जीवासी बंधन ।

लागावया कांहीं कारण । ऐसें कांहीं मन कल्पील जरी ॥७४॥

गगनसुमनांची माळा । कधीं कोणी ले‌इली गळां ।

तारूं बुडे मृगजळां । हें कोणी तरी डोळां देखतें काय ॥७५॥

सत्यासी बाधक । कदा बाधूं न शके लटिक ।

ऐसें कल्पाल तुम्हीं कल्पक । तोही परिपाक अवधारा ॥७६॥

तरी परिसा सावधान । तें मी सांगेन निरूपण ।

जेणें जीवासी बंधन । लटिकेंचि जाण दृढ झालें ॥७७॥


गुणेषु चाविशच्चित्तं अभीक्ष्णं गुणसेवया ।

गुणाश्च चित्तप्रभवा मद्‌ रूप उभयं त्यजेत्‌ ॥ २६ ॥


अनादिसंसारमाळेच्या ठायीं । नित्य विषय भोगिले पाहीं ।

ते ठसावले चित्ताच्या ठायीं । वारंवार देहीं सेवितां ॥७८॥

चित्तासी विषयांची अतिप्रीती । तेणें वाढली विषयासक्ती ।

ते प्रवेशलें विषयांप्रती । न निघे मागुती सर्वथा ॥७९॥

बुद्धीसी विषयांचें ध्यान । चित्तीं विषयांचें चिंतन ।

विषयांलागीं तळमळी मन । विषयाभिमान तेणें झाला ॥३८०॥

विषयीं खवळल्या अभिमान । देहद्वयाचें दृढ बंधन ।

जीवासि लागलें अतिकठिण । परम दारुण दुस्तर ॥८१॥

मग त्या देहाचे विकार । ते आपुले मानी साचार ।

अंध पंगू मी कुष्ठी नर । स्वरूपें सुंदर मी ज्ञाता ॥८२॥

मी देह हें मानोनि चित्तें । निजरूप विसरला भावार्थें ।

हें मिथ्याबंधन जीवातें । सत्यत्वें त्यातें अभिमानू ॥८३॥

मिथ्या बुद्धिबळाचा खेळ । हारी जैती ही निष्फळ ।

तरी खेळत्या अभिमान प्रबळ । तैसें देहबळ जीवासी ॥८४॥

त्या खेळाचे घोडे हस्ती । पहिले काय जीत होती ।

मा मारिले म्हणोनि भांडती । तेवीं जन्मपंक्ती जीवासी ॥८५॥

हें निरसावया जीवबंधन । निःशेष सांडावा देहाभिमान ।

अभिमान सांडितांचि जाण । मद्‌रूपपण सहजेंचि ॥८६॥

जीवें साधिल्या मद्‌रूपता । सहजेंचि त्याग विषयचित्ता ।

माझे स्वरूपीं अहंता । नाहीं वार्ता विषयांची ॥८७॥

जेव्हां बुद्धिबळांचा खेळ मोडे । तेव्हां राजाप्रधानादि लांकुडें ।

तेवीं अहंकारू निमाल्या पुढें । प्रपंच उडे मिथ्यात्वें ॥८८॥

जेवीं स्वप्नींचा स्वप्नाभिमान । दारा पुत्र स्वजन धन ।

स्वदेहेंसी मिथ्या जाण । जागेपण झालिया ॥८९॥

तेवीं पावलिया माझी सरूपता । कैंचा देह कैंची अहंता ।

विषयचित्तांची वार्ता । नाहीं अवस्था गुणत्रया ॥३९०॥

तिहीं अवस्थीं अवस्थाभूत । जागृतिस्वप्नसुषुप्तिमंत ।

तो हो‌ऊनि जीव निरवस्थ । परमात्म्यांत मिळे कैसा ॥९१॥

ऐसा कांहीं कल्पाल भावो । त्या जीवासी अवस्थांचा अभावो ।

त्रिगुण गुणांचा स्वभावो । या वृत्ति पहा हो बुद्धिच्या ॥९२॥


जाग्रत्स्वप्नः सुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तयः ।

तासां विलक्षणो जीवः साक्षित्वेन विनिश्चितः ॥ २७ ॥


तिन्ही गुणांच्या तिन्ही वृत्ती । सत्त्वगुणाची जागृती ।

रजोगुणें स्वप्नप्राप्ती । केवळ सुषुप्ती तमाची ॥९३॥

या तिनी अवस्था पाहीं । दृढ जडल्या बुद्धीच्या ठायीं ।

जीवासी यांचा संबंध नाहीं । तो वेगळा पाहीं साक्षित्वें ॥९४॥

जैं जीवा‌अंगीं अवस्था जडे । तैं जो अवस्थेमाजीं बुडे ।

तिहींचें साक्षित्व त्यासी न घडे । ऐक निवाडें अवस्था ॥९५॥

जागृतीमाजीं नाहीं स्वप्न । स्वप्न जागृतीसी नेणे जाण ।

सुषुप्ती नेणे जागृतिस्वप्न । सुषुप्तीचें भान त्या नेणती ॥९६॥

जीवूं अवस्थांचा अभिमानी । हेंही न घडे जीवालागुनी ।

विश्व तैजस प्राज्ञ तिन्ही । अवस्थाभिमानी हे तिहींचे ॥९७॥

जो जे अवस्थेचा अभिमानी । तो ते अवस्थेसवें जाय निमोनी ।

जीव वेगळा साक्षिपणीं । अवस्थाभिमानी तो नव्हे ॥९८॥

देहातीत गुणातीत । तिहीं अवस्थां अतीत ।

द्रष्टा साक्षी निश्चित । जाणता येथ तो जीवू ॥९९॥

अवस्थाभिमान नाहीं जीविता । तरी कवण भोगी तिनी अवस्था ।

मी निजलों मीचि जागता । म्यां स्वप्नावस्था देखिली ॥४००॥

ऐसा प्रत्यक्ष अनुभवू । स्वयें बोलताहे जीवू ।

हा म्हणाल जीवाचा स्वभावू । ऐक अभिप्रावू सांगेन ॥१॥


यर्हि संसृतिबंधोऽयं आत्मनो गुणवृत्तिदः ।

मयि तुर्ये स्थितो जह्यात्‌ त्यागस्तद्‌ गुणचेतसाम्‌ ॥ २८ ॥


जो डोल्हारां बैसे यथासुखें । तो न हालतां हाले तेणें हरिखें ।

उंच नीच खाय झोंके । निजकौतुकें हिंदोळे ॥२॥

हिंदोळतांही प्रबळ । डोल्हाराचि अतिचंचळ ।

बैसला तो निजनिश्चळ । मानी केवळ मी हालतों ॥३॥

जीवासी झाली तैशी वानी । अहंममतेच्या अभिमानीं ।

तिनी अवस्था स्वयें मानी । जेवीं कां स्वप्नीं गृहदारा ॥४॥

हो कां लोखंडकाम घडतां । लोहाचे घाय अग्नीचे माथां ।

प्रत्यक्ष दिसती वाजतां । लोहतादात्मतासंयोगें ॥५॥

तेणें अग्निसंगें वाडेंकोडें । लोहकामचि घडे मोडे ।

परी अग्नीसी घडमोड न घडे । तेणें पडिपाडें जीवू येथें ॥६॥

जेवीं अग्निवीण लोह न घडे । तेवीं आत्मसंयोगेंवीण पुढें ।

बुद्धि केवळ जड वेडें । कर्मक्रिया नातुडे सर्वथा ॥७॥

लोह घडवूनि अग्नि न घडता । कर्म करवूनि जीव अकर्ता ।

तरी वृत्तिसंगें तदात्मता । अहंकर्ता हें मानी ॥८॥

जीव आपुले प्रकाशता । झाला वृत्तीतें प्रकाश करिता ।

वृत्ति जीवासी नानावस्था । निजस्वभावता देतसे ॥९॥

सूर्यें प्रकाशिलें जळ । जळें केलें प्रतिमंडळ ।

खळाळ चंचळ निश्चळ । कांपे चळचळ जळकंपें ॥४१०॥

सूर्याची गगनीं नित्य वस्ती । तो जळें आणिला अधोगती ।

तेवीं वृत्तीचि या निजख्याती । मुक्तांतें दाविती बद्ध करूनी ॥११॥

आत्म्यानें प्रकाशिली वृत्ती । वृत्तीनें आत्म्यासी जीवप्राप्ती ।

जीवा जीवत्वें देहासक्ती । सुखदुःखप्राप्ती तेणें भोगी ॥१२॥

एवं वृत्तीचिया संगती । वाढली विषयांची आसक्ती ।

तेणें संसारबंधप्राप्ती । झाली निश्चितीं जीवासी ॥१३॥

हो कां गुणचित्त-विषयासक्ती । जरी झाली जीवासी बंधप्राप्ती ।

तरी आवरावी विषयवृत्ती । वैराग्ययुक्तीं गुरुकृपा ॥१४॥

ऐक गुरुकृपेची मातू । तिहीं अवस्थांमाजीं सततू ।

जो मी तुरीय गुणातीतू । ते अभ्यासीं लावितू निजबोधें ॥१५॥

नवल अभ्यासाची गोठी । विषयवृत्तीच्या पाठींपोटीं ।

मज तुरीयातें दावी दिठी । बोधपरिपाटी निजबोधें ॥१६॥

मी तुरीय तंव संततु । सर्वीं असे सर्वगतु ।

शिष्यवृत्तीसी मज‌आंतु । गुरु निजस्वार्थु दाखवी ॥१७॥

सुतावेगळें लुगडें । करूं जातां गा उघडें ।

तेथ क्रियाचि लाजोनि बुडे । मागें पुढें सूतचि ॥१८॥

तेवीं साधकासी जाण । विषयांचें विषयभान ।

माझे स्वरूपीं नव्हेचि भिन्न । चैतन्यघन मीचि मी ॥१९॥

तेथ नामरूपवर्णभेद । नाहीं कर्म कर्ता विधिवाद ।

बुडाले प्रणवेंसीं वेद । केवळ शुद्ध मी एक ॥४२०॥

तेथें भ्रमेंसहित पळाली भ्रांती । क्रियेसहित गळाली प्रवृत्ती ।

लाजा विराली निवृत्ती । स्वस्वरूपीं वृत्ती विनटली ॥२१॥

सूर्योदयो जाहल्यापाठीं । समूळ अंधारातें घोंटी ।

खद्योताची नळी निमटी । नक्षत्रकोटी तत्काळ गिळी ॥२२॥

तेवीं माझी स्वरूपप्राप्ती । मायेची मावळे स्फूर्ती ।

लाजा विसरे प्रवृत्तिनिवृत्ती । नित्यतृप्ती स्वानंदें ॥२३॥

ऐशी माझ्या स्वरूपाची गोडी । जैं साधकां लागे धडफुडी ।

तैं चित्त विषयातें सांडी । विषयो वोसंडी चित्तातें ॥२४॥

जीं देंठीं वाढलीं फळें । तींचि परिपाकाचे वेळे ।

होती देंठावेगळें । देंठू तो फळें धरीना ॥२५॥

कां मंथूनि काढिलें नवनीत । तें परतोनि घातल्या ताका‌आंत ।

तें ताकेंसी होय अलिप्त । तैसें चित्त विषयांसी ॥२६॥

पावल्या माझी स्वरूपता । दैव बळें विषयो देतां ।

चित्तासी नुपजे विषयावस्था । स्वभावतां अलिप्त ॥२७॥

एवं साधिल्या माझा योगू । चित्तविषयांचा वियोगू ।

सहजेंचि होय चांगू । हा सुगम सांगू उपावो ॥२८॥

येथें झणें आशंका धराल देख । स्वरूप शुद्ध अवघें एक ।

तेथें कैंचें बाध्यबाधक । काय साधक साधिती ॥२९॥

ऐशाही संधीमाजीं जाण । अहंता बंधाचें कारण ।

त्याचें सांगेन मी लक्षण । सावधान परियेसीं ॥४३०॥


अहङ्कारकृतं बन्धं आत्मनोऽर्थविपर्ययम्‌ ।

विद्वान्निर्विद्य संसार चिन्तां तुर्ये स्थितस्त्यजेत्‌ ॥ २९ ॥


जेथ मुहूर्तमात्र वसती घडे । त्या ठायाचा अभिमान चढे ।

ऐसें अभिमानाचें सांकडें । पाहें पां रोकडें कौतुक त्याचें ॥३१॥

बुद्धि अहंकार अळुमाळ । उठतां शुद्धासी करी शबळ ।

तेणें देहयोगें धरिल्या बळ । करी तत्काळ विपरीत ॥३२॥

अहंकार खवळल्या जाण । करी आनंदाचें आच्छादन ।

बुडे परमात्मस्फूर्तीचें स्फुरण । देहाचें मीपण वाढवी ॥३३॥

जेवीं कूर्मीच्या पिलियां । चक्षुरमृतें तृप्ती तयां ।

तेंचि मातेसि चुकलिया । मग भुकेलिया कर्दमू सेवी ॥३४॥

तेवीं खुंटलिया आनंद‍अभिव्यक्ती । जीवासी वाढे विषयासक्ती ।

कामिनीकामा पंगिस्त होती । चिंता चित्तीं विषयांची ॥३५॥

विसरला आपुलें पूर्णपण । धनालागीं अतिहीन दीन ।

मी देहवंत परिच्छिन्न । ऐसा देहाभिमान दृढ होय ॥३६॥

तेणें कर्माकर्मांचे आघात । नाना नरकयातना होत ।

जन्ममरणादि आवर्त । तेणें दुःखी होत अतिदुःखें ॥३७॥

भोगितां दुःखयातना । त्रासु उपजे ज्याच्या मना ।

न साहवे भववेदना । तेणें देहाभिमाना सांडावें ॥३८॥

अभिमान सांडितां न संडे । हेंचि दुर्घट थोर मांडे ।

यालागीं साधनाचें सांकडें । सोसणें पडे साधकां ॥३९॥

जें जें करावें साधन । साधनीं रिघे साधनाभिमान ।

धांवणें नागवी संपूर्ण । साधनीं विघ्न होय तैसें ॥४४०॥

ऐक साधकांचें साधन । वेदोक्त स्वधर्माचरण ।

साधावें वैराग्य पूर्ण । माझें भजन अतिप्रीतीं ॥४१॥

तत्काळ जावया देहाभिमान । अखंड माझें नामस्मरण ।

गीत नृत्य हरिकीर्तन । सर्वांभूतीं समान मद्‍भावो ॥४२॥

मद्‍भावें भूतें समस्त । सर्वदा पाहतां सतत ।

मी तुरीय जो सर्वगत । ते ठायीं चित्त प्रवेशे ॥४३॥

तिहीं अवस्थांमाजीं मी सतत । तिहीं अवस्थांतें मी प्रकाशित ।

तिहीं अवस्थांहूनि अतीत । तो जाण निश्चित मी तुरीयू ॥४४॥

तिहीं गुणांहूनि परता । चौथेपणेंवीण चौथा ।

तो मी तुरीय जाण तत्त्वतां । ते ठायीं चित्ता जो ठेवी ॥४५॥

तेथें ठेवितां चित्ता । जीवू पावे मद्‌रूपता ।

निमाली सांसारिक चिंता । विषयावस्था बुडाली ॥४६॥

तेव्हां चित्त चिंता चिंतन । विषयवासना अभिमान ।

या अवघियांचें होय शून्य । मी स्वानंदघन स्वयें प्रकटें ॥४७॥

न तुटतां भेदाचें भेदभान । जो म्हणवी मी सज्ञान ।

वृथा धरी ज्ञानाभिमान । तोही अज्ञान तें ऐका ॥४८॥


यावन्नानार्थधीः पुंसो न निवर्तेत युक्तिभिः ।

जागर्त्यपि स्वपन्नज्ञः स्वप्ने जागरणं यथा ॥ ३० ॥


नाना वर्ण नाना व्यक्ती । नाना गोत्रें नाना जाती ।

अधमोत्तमविधानस्थिती । भेदु चित्तीं दृढ भासे ॥४९॥

मी काळा गोरा सांवळा । मी सज्ञानत्वें आगळा ।

माझी उत्तम पवित्र लीळा । मी कुळें आगळा सत्कुलीन ॥४५०॥

ऐशी झाल्या भेदप्राप्ती । पाहतां अभेदपरा श्रुती ।

साधकां शास्त्रार्थयुक्तीं । भेदनिवृत्ती ज्यां नव्हेचि ॥५१॥

त्याचा व्यर्थ ज्ञानाभिमान । त्याचें व्यर्थ कर्माचरण ।

तो जागाचि निजेला जाण । जागेपण त्या नाहीं ॥५२॥

दृढ जो कां देहाभिमान । तेंचि कनकबीजसेवन ।

करूनि थोर भ्रमला जाण । अविद्या दीर्घ स्वप्नभेदु देखे ॥५३॥

वोसणतां बोली न लभे अर्थू । तेवीं पठणमात्रें परमार्थू ।

श्रुतिशास्त्रांचा निजशास्त्रार्थू । नव्हेचि प्राप्तु तयांसी ॥५४॥

वेदाध्ययन नित्य करिती । अरण ब्राह्मण सूत्र निरुक्ती ।

नव्हेचि कामक्रोधनिवृत्ती । पठणें परमप्राप्ती कदा न घडे ॥५५॥

देहाभिमानें भेददृष्टी । पढतां श्रुतिशास्त्रांच्या कोटी ।

परमार्थेंसीं नव्हे भेटी । भेददृष्टी न वचतां ॥५६॥

जो कां स्वप्नींचे स्वप्नीं जागा जाहला । स्वप्नीं वेदशास्त्र पढिन्नला ।

जागा म्हणतां असे निजेला । तैसा व्यवहारू झाला शास्त्रज्ञांसी ॥५७॥

देहाभिमानेंसीं भेदभान । निःशेष जंव न वचे जाण ।

तंववरी नव्हे निजज्ञान । अत्यंत बंधन तो भेद ॥५८॥

सनकादिकांची आशंका । घे‌ऊनि देव बोले देखा ।

वेदविभाग नेटका । सकळ लोकां कळे तैसा ॥५९॥

स्वयें प्रकाशोनि सकळ भेदू । गर्जत उठी तुझा वेदू ।

भेद वेदेंचि प्रतिपाद्यू । वेदानुवादू नव्हे मिथ्या ॥४६०॥

वेदवचन तें तात्त्विक । मानावें पैं आवश्यक ।

हे तुझीच शिकवण देख । तो वेद लटिक म्हणावा कैसा ॥६१॥

वेदाज्ञेचा परम नेम । वेदें प्रतिपाद्य क्रियाकर्म ।

वेदबळें वर्णाश्रम । निज स्वधर्म चालविती ॥६२॥

वेद म्हणे जो लटिक । जो वेदबाह्य आवश्यक ।

हें तूंचि बोलिलासी देख । तो वेद लटिक केवीं मानूं ॥६३॥

ऐशी मानाल आशंका । तोहीविषयीं मीचि देखा ।

वेदवादाच्या विवेका । विभाग नेटका सांगेन ॥६४॥

अविद्याभेद सबळ ज्यासी । भेदू नियामक म्यां केला त्यासी ।

मद्‌रूपीं अभेदता ज्या भक्तासी । मिणधा त्यापाशीं वेदवादु ॥६५॥

वेद तितुकाही त्रिगुण । अभेदजनें भक्त निर्गुण ।

त्यासी वेदाचें नियामकपण । न चले जाण ममाज्ञा ॥६६॥

रायाचा जिवलग सेवकू । त्यासी द्वारपाळ नव्हे नियामकू ।

कां दासीस लागल्या राजांकू । तीस मानी लोकू प्रधानादि ॥६७॥

निजकन्येसी शिकवी माता । लाज धरावी लोकांदेखतां ।

एकांतीं मीनल्या कांता । लाज सर्वथा सोडावी ॥६८॥

सबळ भेदांचें भेदमान । तंव दुर्लंघ्य वेदवचन ।

अभेद भक्त माझे जाण । वेदविधान त्यां न बाधी ॥६९॥

आशा तेचि अविद्याबाधू । छेदिल्या बाधीना वेदवादू ।

जेवीं सूर्योदयापुढें चांदू । होय मंदू निजतेजें ॥४७०॥


असत्त्वाद्‌ आत्मनोऽन्येषां भावानां तत्कृता भिदा ।

गतयो हेतवश्चास्य मृषा स्वप्नदृशो यथा ॥ ३१ ॥


गुरुकृपा जो सज्ञान । त्यासी देहाचें अबाधित भान ।

मिथ्या प्रपंचाचें दर्शन । कर्में कर्तेपण त्या नाहीं ॥७१॥

अविद्या द्योतिले वर्णाश्रम । तेथींचे आविद्यक क्रियाकर्म ।

तेथील जो वेदोक्त धर्म । तो अविद्याभ्रम अज्ञाना ॥७२॥

सज्ञान भक्तांच्या ठायीं । ते अविद्या निःशेष नाहीं ।

मा वेदविधान तेथें पाहीं । रिघावया कायी कारण ॥७३॥

आंबा सफळित जव असे । तंव नेटेंपाटें राखण बैसे ।

फळ हाता आल्या आपैसें । राखण वायसें राहेना ॥७४॥

तेवीं अविद्येचें जंव बंधन । तंव वेदाचें वेदविधान ।

अविद्या नाशिलिया जाण । विधीनें तें स्थान सोडिलें ॥७५॥

अविद्या जा‌ऊनि वर्ततां देहीं । देहाचा देहत्वें हेतु नाहीं ।

हें म्हणाल न घडेच कांहीं । ऐक तेंही सांगेन ॥७६॥

स्वप्नींचें देहादि प्रपंचभान । स्वप्नाचमाजीं सत्य जाण ।

जागें होतां तें अकारण । संस्कारें स्वप्न दिसतांही ॥७७॥

स्वप्नीं राज्यपद पावला । कां व्याघ्रमुखीं सांपडला ।

अथवा धनादिलाभ झाला । रत्‍नें पावला अनर्घ्यें ॥७८॥

तेथींचें सुख दुःख हरिख । जागत्यासी नाहीं देख ।

तेवीं सज्ञानासी आविद्यक । नोहे बाधक निजबोधें ॥७९॥

देहीं असोनि विदेहस्थिती । ऐशा बोधसाधिका ज्या युक्ती ।

स्वयें सांगेन म्हणे श्रीपती । भेदाची उत्पत्ती छेदावया ॥४८०॥


यो जागरे बहिरनुक्षणधर्मिणोऽर्थान्‌ ।

भुङ्क्ते समस्तकरणैहृदि तत्सदृक्षान्‌ ।

स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एकः ।

स्मृत्यन्वयात्त्रिगुणवृत्तिदृगिन्द्रियेशः ॥ ३२ ॥


तिहीं अवस्थांच्या ठायीं । आत्मा एकचि असे देहीं ।

तोचि देहाच्या ठायीं विदेही । साक्षी पाहीं सर्वांचा ॥८१॥

मी बाळ तोचि झालों तरणा । आतां आलों म्हातारपणा ।

ऐशा वयसांचे साक्षीपणा । आपण आपणा देखतू ॥८२॥

जागृतीसी नाना भोग । सविस्तर भोगी अनेक ।

तेचि स्वप्नामाजीं साङ्ग । निजहृदयीं चांग विस्तारी ॥८३॥

जागृतिभोगाचा संस्कारू । तोचि स्वप्नामाजीं विस्तारू ।

मनोमय विश्वाकारू । निजहृदयीं वेव्हारू वाढवी ॥८४॥

गज तुरंग खर नर । गिरी दुर्ग पुर नगर ।

विशाळ सरिता समुद्र । वासनेचें वैचित्र्य स्वप्नीं देखे ॥८५॥

नाहीं जागृती नाहीं स्वप्न । अंतःकरणही करोनि लीन ।

सुषुप्तिकाळीं तोचि जाण । अहंकारेंवीण उरलासे ॥८६॥

विश्वाभिमानी इंद्रियवृत्ती । तेणें तो देखतसे जागृतीं ।

तैजस अभिमानी अविद्यावृत्ती । स्वप्नस्थिती तो देखे ॥८७॥

प्राज्ञ अभिमानी मूढवृत्ती । तो देखतसे सुषुप्ती ।

एक आत्मा तिहींप्रती । न घडे निश्चितीं म्हणाल ॥८८॥

तिहीं अवस्थांचे अभिमानी । म्हणाल देखणे भिन्न तिनी ।

तरी एक आत्मा द्रष्टेपणीं । उरला निदानीं तें ऐका ॥८९॥

पहिला जो कां मी जागता । तेणें म्यां देखिली स्वप्नावस्था ।

तोचि मी सुखें निजेला होता । या तिनी अवस्था स्वयें मी जाणें ॥४९०॥

जेणें जे देखिली नाहीं । तो ते अवस्था सांगेल कायी ।

यालागीं तिहीं अवस्थांचे ठायीं । आत्मा पाहीं अनुस्यूत ॥९१॥

जागृतीं इंद्रियां देखणेपण । स्वप्नीं देखणें तें तंव मन ।

सुषुप्ति गाढ मूढ अज्ञान । कैंचें देखणेपण आत्म्यासी ॥९२॥

येही आशंकेचें वचन । ऐका द्विज हो सावधान ।

मन इंद्रियें जडें जाण । देखणेपण त्यां कैंचें ॥९३॥

जो मनाचा चाळकू । जो इंद्रियांचा प्रकाशकू ।

जो सुषुप्तीचा द्योतकू । साक्षित्वें एकू तो आत्मा ॥९४॥

म्हणाल सुषुप्ती आत्मा नाहीं । बोलणें न घडे कांहीं ।

मी सुखें निजेलों होतों पाहीं । हें कोणाचे ठायीं जाणवे ॥९५॥

प्रकृतिकार्याहूनि परता । देहादि अवस्थांतें प्रकाशिता ।

गुण‍इंद्रियांचा नियंता । जाण तत्त्वतां तो आत्मा ॥९६॥

इंद्रियें आत्मा नव्हती हा नेम । त्यांचें सदा एकदेशी कर्म ।

आत्मा सर्वकर्ता सर्वोत्तम । करोनि निष्कर्म सर्वदा ॥९७॥

मन आत्मा नव्हे तें ऐक वर्म । संकल्पविकल्प त्याचें कर्म ।

आत्मा निर्विकल्प निरुपम । विश्रामधाम जगाचें ॥९८॥

जो सुषुप्तिसुखभोगसाक्षी । जो देखणेपणें तिहीं लोकीं ।

तो मी आत्मा गा एकाकी । जाण निष्टंकीं निश्चित ॥९९॥

एवं युक्तीचिया विभागलीला । परमात्मा जो एकू साधिला ।

तो साधकांसी उपयोगा आला । योग सिद्धी नेला तेणें बळें ॥५००॥


एवं विमृश्य गुणतो मनसस्त्र्यवस्था ।

मन्मायया मयि कृता इति निश्चितार्थाः ।

सञ्छिद्य हार्दमनुमानसदुक्तितीक्ष्ण ।

ज्ञानासिना भजत माखिलसंशयाधिम्‌ ॥ ३३ ॥


म्यां सांगीतल्या ज्या युक्ती । ज्या कां श्रुतिशास्त्रार्थसंमती ।

त्या विचारोनि परमार्थगतीं । संसारगुंतीं उगवावी ॥१॥

संसारगुंतीसी कारण गुण । गुणावस्थीं व्यापिलें मन ।

त्यासी माझी माया मूळ जाण । जिया केलें आवरण माझेंचि ॥२॥

माझी माया माझेनि सबळ । त्या मजचि आवरिलें तत्काळ ।

जैसें डोळ्याचें डोळां जळ । गोठूनि पडळ हो‌ऊनि ठाके ॥३॥

कां पूर्णचंद्र अतिनिर्मळ । तेथ पृथ्वी बिंबली सकळ ।

तेणें सलांछन चंद्रमंडळ । लोक सकळ देखती ॥४॥

पृथ्वीचंद्रासी अंतर । विचारितां दूरांतर ।

मिथ्या बाधिला रजनीकर । ते लोक साचार मानिती ॥५॥

यापरी माया माझ्या ठायीं । आतळली नाहीं कंहीं ।

मिथ्याभासें लोक पाहीं । तिच्याठायीं भूलले ॥६॥

तेणें नाथिली गुणावस्था । अहंकर्तृत्वें घेतली माथां ।

तेणें विषयभोग‍अवस्था । वासनायुक्ता वाढविल्या ॥७॥

एवं उभय देहबंधन । मिथ्या जीवत्वें लागलें जाण ।

त्याचें करावया छेदन । माझ्या युक्ती जाण विवराव्या ॥८॥

करितां युक्तींचें अनुमान । तेणें अनुमानिक होय ज्ञान ।

न तुटे अविद्याबंधन । यालागीं साधुसज्जन सेवावे ॥९॥

साधूंमाजीं साधुत्व पूर्ण । सेवावे सद्‍गुरुचरण ।

तेणें निरसे भवबंधन । साधुसज्जन सद्‍गुरु ॥५१०॥

त्या साधूंचिया सदुक्ती । श्रुत्यर्थें उपदेश करिती ।

तेणें होय ज्ञानखड्ग प्राप्ती । जे बुद्धीच्या हातीं हातवशी ॥११॥

तेंही वैराग्यनैराश्यसाहाणे । लावूनि सतेज शस्त्र करणें ।

धृतीच्या धारणा दृढ धरणें । सावधपणें निःशंक ॥१२॥

शस्त्रासी आणि आपणा । एकपणाची धारणा ।

दृढ साधूनि साधना । देहाभिमाना छेदावें ॥१३॥

जो सकळ संशयाचा कंदू । जेणें देहदुःखाचा उद्‍बोधू ।

ज्याचेनि सदा विषयसंदू । जो कामक्रोधपोषकू ॥१४॥

जो वाढवी तिनी गुण । जो शुद्धासी आणी जीवपण ।

ज्याचेनि जीव जन्ममरण । दुर्निवार जाण लागलें ॥१५॥

जो सकळ अनर्थांचा दाता । ज्याची लडिवाळ कन्या ममता ।

तियेसी वाढवी माया माता । तिच्या सत्ता हा दाटुगा ॥१६॥

तेथें शस्त्राचेनि लखलखाटें । राहोनियां नेटेंपाटें ।

समरांगणीं सुभटें । घावो येणें नेटें हाणावा ॥१७॥

एकेचि घायें जाण । माया ममता अभिमान ।

त्रिपुटीचें होय छेदन । येणें बळें जाण छेदावा ॥१८॥

भोग्य भोगू भोक्ता । कर्म कार्य कर्ता ।

ध्येय ध्यान ध्याता । त्रिपुटी तत्त्वतां छेदावी ॥१९॥

अहं कोहं सोहं स्वभावो । हाही छेदूनि अहंभावो ।

साधकां निजपदीं ठावो । ब्रह्म स्वयमेवो हो‌ऊनि ठेले ॥५२०॥

म्हणाल सांगतां जो प्रकारू । तो शब्दज्ञान वेव्हारू ।

बोलाचा कडकडाट थोरू । कैसेनि अहंकारू मारवे ॥२१॥

शब्दमात्रें अभिमान । जरी पावता निर्दळण ।

तरी कां पां विद्वज्जन । अभिमानमग्न होताती ॥२२॥

अभिमान संमुख दिसता । तरी धांवोनि करूं ये घाता ।

तो अतर्क्य जी सर्वथा । शब्दें अहंता मरेना ॥२३॥

घडे अपरोक्षसाक्षात्कारू । तो शब्दमात्रें नव्हे प्रकारू ।

ऐसा आशंकेचा विचारू । ऐक निर्धारू सांगेन ॥२४॥

जो अनन्यभावें माझें भजन । सर्वदा करी सावधान ।

कां सद्‍गुरूचे श्रीचरण । मद्‍भावें जाण जो सेवी ॥२५॥

मज आणि सद्‍गुरुमूर्ती । भेद नाहीं गा कल्पांतीं ।

येणें अभेदभावें जे भजती । ते ज्ञान पावती सहजचि ॥२६॥

त्यांसी स्वभावें भजनस्थिती । ज्ञानखड्गाची होय प्राप्ती ।

सहजेंचि सांपडे हातीं । ज्या शस्त्रदीप्ति काळू कांपे ॥२७॥

ज्या शस्त्राच्या धाकाभेण । माया ममता अभिमान ।

सांडूनियां जीवपण । समूळ जाण पळालीं ॥२८॥

हाणावया पुरता घावो । अहंममतेसी नाहीं ठावो ।

अविद्येचाही अभावो । आपभयें पहा हो आपणचि ॥२९॥

सद्‍भावें जें माझें भजन । करितां एवढें होय ज्ञान ।

येथ आशंका करील मन । कोठें भजन करावें ॥५३०॥

तुझें स्वरूप अतर्क्य जाण । अतिसूक्ष्म आणि निर्गुण ।

तुज भजावया कवण स्थान । आम्हांसी जाण कळेना ॥३१॥

ऐसें कल्पील जरी मन । तरी ऐक सावधान ।

अतिसुगम भजनस्थान । मी सांगेन तें ऐक ॥३२॥

नुल्लंघितां पर्वतकोटी । न रिघतां गिरिकपाटीं ।

दूरी न करितां आटाटी । जे स्थानीं भेटी सदा माझी ॥३३॥

भजनस्थान निरुपम । जेथ मी वसें पुरुषोत्तम ।

प्राप्तीलागीं अतिसुगम । विश्रामधाम भक्तांचें ॥३४॥

सर्व सुखांचा आराम । निजहृदयीं आत्माराम ।

सर्वदा असे सम । भजावें सप्रेम ते ठायीं ॥३५॥

आदि ब्रह्मा अंतीं मशक । सर्वांचे हृदयीं मीचि एक ।

ऐसें पाहे तो सभाग्य देख । हें भजन चोख मत्प्राप्ती ॥३६॥

ज्या मज हृदयस्थाचे दीप्ति । मनबुद्ध्यादिकें वर्तती ।

ज्या माझिये स्फुरणस्फूर्ती । ज्ञानव्युत्पत्ती पायां लागे ॥३७॥

त्या मज हृदयस्थाच्या ठायीं । भजनशीळ कोणीच नाहीं ।

शिणतां बाह्य उपायीं । जन अपायीं पडताती ॥३८॥

ऐशांत सदैव कोणी एक । निजभाग्यें अत्यंत चोख ।

मज हृदयस्थाचा विवेक । करूनि निष्ठंक मद्‍भजनीं ॥३९॥

करितां हृदयस्थाचें भजन । माझें पावे तो निजज्ञान ।

वैराग्ययुक्त संपूर्ण । जे ज्ञानीं पतन रिघेना ॥५४०॥

ज्या ज्ञानाभेणें जाण । धाकेंचि पळे अभिमान ।

तें मी आपुलें त्यांसी दें ज्ञान । जे हृदयस्थाचें भजन करिती सदा ॥४१॥

ज्या ज्ञानाचिये ज्ञानसिद्धी । अखिल जाती आधिव्याधी ।

संशय पळती त्रिशुद्धी । भक्त निजपदीं पावती ॥४२॥

सबळ बळें सुभटें । शस्त्राचेनि लखलखाटें ।

संशयो छेदावा कडकडाटें । हें म्यां नेटेंपाटें सांगीतलें ॥४३॥

यावरी ऐसें गमेल चित्तीं । संसाराची सत्यप्राप्ती ।

त्यासी शस्त्र घे‌ऊनि हातीं । कोणे युक्तीं छेदावा ॥४४॥

तरी संसार तितुकी भ्रांती । हेंचि सांगावया दृष्टांतीं ।

पुढील श्लोकाची श्लोकोक्ती । स्वयें श्रीपती सांगतू ॥४५॥


ईक्षेत विभ्रममिदं मनसो विलासं ।

दृष्टं विनष्टमतिलोलमलातचक्रम्‌ ।

विज्ञानमेकमुरुधेव विभाति माया ।

स्वप्नस्त्रिधा गुणविसर्गकृतो विकल्पः ॥ ३४ ॥


देहादि अहंकारपर्यंत । पिंड ब्रह्मांड जें भासत ।

तें मनोमात्र विलसत । मिथ्याभूत संसारु ॥४६॥

जैसें स्वप्नीं निद्रेमाजीं मन । स्वयें देखे त्रिभुवन ।

तैसेंचि हें दीर्घस्वप्न । अविद्या जाण विकाशी ॥४७॥

आन असूनि आन देखती । त्या नांव आभास म्हणती ।

शुक्तिकेमाजीं रजतभ्रांती । दोरातें म्हणती महासर्पू ॥४८॥

सूर्याचे किरण निखळ । ते ठायीं देखती मृगजळ ।

तैशी शुद्ध वस्तू जे केवळ । तो संसार बरळ म्हणताती ॥४९॥

तया आरोपासी अधिष्ठान । मीचि साचार असें आपण ।

जेवीं कां कोलिताचें कांकण । अग्नितेजें जाण आभासे ॥५५०॥

अलातचक्रींचा निर्धार । अग्नि सत्य मिथ्या चक्र ।

तेवीं निर्धारितां संसार । ब्रह्म साचार संसार मिथ्या ॥५१॥

तेथ आधिदैव आधिभौतिक । आध्यात्मादि सकळिक ।

अलातचक्राच्या‌ऐसे देख । त्रिगुणमायिक परिणाम ॥५२॥

कोलिताचेनि भ्रमभासें । भ्रमणबळें तें चक्र दिसे ।

क्षणां दिसे क्षणां नासे । तैसा असे हा संसारू ॥५३॥

जंव भ्रमणाचें दृढपण । तंव कोलिताचें कांकण ।

भ्रम गेलिया जाण । कांकणपण असेना ॥५४॥

तेवीं जंव जंव भ्रम असे । तंव तंव दृढ संसार भासे ।

भ्रम गेलिया अनायासें । संसार नसे पाहतांही ॥५५॥

मी देहो माझें कलत्र पुत्र । हें भ्रमाचें मुख्य सूत्र ।

तें न छेदितां पामर । मुक्ताहंकार मिरविती ॥५६॥

एवं मायामय संसारू । ऐसा जाणोनि निर्धारू ।

तेथील सांडूनि अत्यादरू । उपरमप्रकारू सांगत ॥५७॥


दृष्टिं ततः प्रतिनिवर्त्य निवृत्ततृष्णः ।

तूष्णीं भवेन्निजसुखानुभवो निरीहः ।

संदृश्यते क्व च यदीदमवस्तुबुद्ध्या ।

त्यक्तं भ्रमाय न भवेत्‌ स्मृतिरानिपातात्‌ ॥ ३५ ॥


पूर्विल्या भजनपरिपाटीं । सहजें निर्मळ झाली दृष्टी ।

मिथ्या सांसारिक त्रिपुटी । हा निर्धार पोटीं दृढ झाला ॥५८॥

तेथें सांसारिक त्रिपुटी । सांडूनि उपरमवितां दृष्टी ।

मज हृदयस्थासी होय भेटी । जेवीं सुवर्णदृष्टीं अळंकारू ॥५९॥

तेथ दृष्य द्रष्टा दर्शन । मोडूनि त्रिपुटीचें भान ।

तेचि धारणा तेंचि ध्यान । तेथ समाधान धरावें ॥५६०॥

तेंचि अंगें व्हावया आपणा । सांडावी सकळ तृष्णा ।

वाचेसी धरावें महामौना । देहचेष्टा जाणा आवराव्या ॥६१॥

सांडावी वेदशास्त्रव्युत्पत्ति वाड । सांडावी वाग्वादबडबड ।

भगवद्‍भावो धरावा दृढ । जेणें आशेचें बूड समूळ छेदे ॥६२॥

काया वाचा आणि मन । दृढ आवरावें आपण ।

तुटों नेदावें अनुसंधान । सदा सावधान निजरूपीं ॥६३॥

ते स्वरूपसुखीं लोधल्या जाण । देहाचें स्फुरेना देहपण ।

अहंकारेंसीं मावळे मन । स्वानंद पूर्ण वोसंडे ॥६४॥

तेथ संमुख ना पाठिमोरें । एकपण ना दुसरें ।

देवो भक्त हेंही नुरे । सुखें सुखभरें सुखरूप ॥६५॥

मी एक सुखरूप आहें । वेगळेपणें ठावें नोहे ।

येणे आत्मानुभवें राहे । एवढी प्राप्ती होये मद्‍भक्तां ॥६६॥

म्हणाल काष्ठाच्या परी त्यासी । पडला असेल अहर्निशीं ।

हेंही न घडे गा तयासी । सांडूनि हेतूसी देहीं वर्ते ॥६७॥

तोही प्रारब्धाचेनि बळें । आहारनिद्रादि खेळेंमेळें ।

देहींचीं कर्में करितां सकळें । सर्वथा नातळे देहबुद्धी ॥६८॥

दंड काढोनि नेलिया कुंभारें । पहिले भवंडीं चक्र फिरे ।

तेवीं प्रारब्धाचेनि संस्कारें । कर्मानुसारें देह वर्ते ॥६९॥

कुलालचक्रीं बैसली माशी । न हालतां भोंवे चक्रासरसी ।

कोटी फेरे म्हणती तिसी । तेवीं मुक्तासी देहकर्में ॥५७०॥

यापरी देहकर्मीं वर्ततां । ज्ञाता न म्हणे अहं कर्ता ।

जेवीं वार्‍याचिया स्वभावता । दिसे चपळता गलितपत्रीं ॥७१॥

जेवीं कां पुरुषासवें छाया असे । परी ते छायेसी पुरुष न बैसे ।

तेवीं ज्ञात्यासवेंही देह दिसे । परी तो देहदोषें मैळेना ॥७२॥

निजछायेसी बैसों जातां । छायाचि पळे तत्त्वतां ।

तेवीं मद्‍भक्तीं माया पाहतां । माया स्वभावतां मिथ्यात्वें पळे ॥७३॥

हो कां मुक्ताफळांची माळा । भ्रमें सर्परूप भासे डोळां ।

तेचि भ्रमांतीं घालितां गळां । नुपजे कंटाळा सर्पभयाचा ॥७४॥

तेवीं अधमोत्तम योनी । कां वंद्यनिंद्य जे जनीं ।

ते मी म्हणतां ज्ञानी । शंका न मानी देहमिथ्यात्वें ॥७५॥

यापरी ते अतिसज्ञान । जाणोनि देहाचें मिथ्याभान ।

देहकर्मीं वर्ततां जाण । देहाचें देहपण स्फुरेना ॥७६॥

तो देहो सर्वांगीं तोडितां । कां वृकव्याघ्रादिकीं फाडितां ।

कां अग्निमाजीं धडाडितां । त्यासी देह‍अहंता स्फुरेना ॥७७॥

आपुली छाया देखिली शूळीं । तीलागीं पुरुष न तळमळी ।

तेवीं देहाची होत होळी । ज्ञाता न डंडळी निजबोधें ॥७८॥

म्हणाल देहसंगें वर्ततां । केवीं बाधीना देह‍अहंता ।

सांडूनि अंगींची क्षारता । लवण वर्ततां उरे कैसें ॥७९॥

हिंग सांडूनि आपुली घाणी । केवीं राहेल सुगंधपणीं ।

निःशेष सांडोनि अंगींचें पाणी । केळी केळीपणें उरे कैंची ॥५८०॥

न झुंझें म्हणोनि रणीं रिघतां । जेवीं कां घाय वाजती माथां ।

तेवीं देहसंगें वर्तता । देह‍अहंता सोडीना ॥८१॥

येविषयीं ऐका सावधान । ज्ञात्यासी देहाचें बाधीना भान ।

तेथें स्फुरे जो अभिमान । तो भर्जित जाण बीज जैसें ॥८२॥

भर्जित बीजें जाण । हों शके क्षुधाहरण ।

परी करितां बीजारोपण । अंकुर जाण त्या नाहीं ॥८३॥

चित्रामाजीं व्याघ्र दिसे । परी बाधकत्व त्यासी नसे ।

तेवीं भर्जित अभिमानशेषें । बाधा नसे ज्ञात्यासी ॥८४॥

चित्रींच्या वाघासी जाण । निःशेष नाहीं व्याघ्रपण ।

तेवीं मुक्तांच्या देहासी जाण । देहपण असेना ॥८५॥

दृढ ठसावल्या चैतन्यघन । स्वरूपीं वृत्ति होय निमग्न ।

तेव्हां दिसे तेंही भर्जित भान । तेंही स्फुरण निमालें ॥८६॥

ऐशी मावळल्या स्मृती । ज्ञात्याची वर्तती स्थिती ।

स्वयें सांगतु श्रीपती । यथानिगुती निजबोधें ॥८७॥

सर्व कर्मी वर्ततां जाण । देहाचें स्फुरेना देहपण ।

तें मुख्य समाधिलक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥८८॥


देहं च नश्वरमवस्थितमुत्थितं वा ।

सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत्‌ स्वरूपम्‌ ।

दैवादपेतमुत दैववशादुपेतं ।

वासो यथा परिकृतं मदिरामदांधः ॥ ३६ ॥


जया देहाचेनि मद्‍भजनें । माझें शुद्ध स्वरूप पावणें ।

त्या देहासी विसरिजे तेणें । मी माझेपणें देखेना ॥८९॥

जेवीं कां भाडियाचें घोडें । जेणें आणिलें निजधामा रोकडें ।

तें आहे कीं गेलें कोणीकडे । हें स्मरेना पुढें तो जैसा ॥५९०॥

हो कां भेटावया भ्रतारासी । सवें मजुर आणी विश्वासी ।

ते पतीसीं पहुडल्या राणिवसीं । त्या मजुरासी विसरली ॥९१॥

कां जो दैवयोगें पालखीं चढे । तो पूर्वील तुटके मोचडे ।

आहेत कीं गेले कोणीकडे । हें स्मरेना पुढें तेणें हरिखें ॥९२॥

हो कां बहुकाळें पत्‍नी जैसी । भर्तारू मीनल्या निजसेजेसी ।

ते निःशेष विसरे लाजेसी । देहाची तैसी दशा जाहली ॥९३॥

त्या दांपत्याचे सुखभेटी । पारकें देखतां लाज उठी ।

तेवीं देहाचें भान द्वैतदृष्टीं । मदैक्यपुष्टीं देह कैंचें ॥९४॥

एवं पावोनि माझ्या स्वरूपासी । स्वानंदपूर्ण साधकासी ।

सुखें सुखरूपता जाहली त्यासी । निजदेहासी विसरोनी ॥९५॥

मग उठलें कीं बसलें । चालतें कीं राहिलें ।

जागतें कीं निजलें । हें स्मरण ठेलें देहाचें ॥९६॥

हें धालें कीं भुकेलें । हिंवले कीं तापलें ।

प्यालें कीं तान्हलें । राहिलें उगलें स्मरेना तो ॥९७॥

हें येथें कीं तेथें । मुकें कीं बोलतें ।

होतें कीं नव्हतें । स्मरणसहितें स्मरेना तो ॥९८॥

हें ओंवळें कीं सोंवळें । चोखट कीं मैळें ।

डोळस कीं आंधळें । अंगीं पांगुळलें स्मरेना तो ॥९९॥

हें आलें कीं गेलें । होतें कीं केलें ।

जाहलें कीं मेलें । तटस्थ राहिलें स्मरेना तो ॥६००॥

हें बाळ कीं प्रौढ । मोठें कीं रोड ।

हळू कीं जड । कांहीं सदृढ स्मरेना तो ॥१॥

हें खोटे कीं भुयीं । ठायीं कीं कुठायीं ।

आहे कीं नाहीं । हेंही पाहीं स्मरेना तो ॥२॥

हें मंत्रीं कीं तंत्रीं । तीर्थीं कीं क्षेत्रीं ।

विष्ठीं कीं मूत्रीं । आहे पवित्रीं स्मरेना तो ॥३॥

जनीं कीं वनीं । अथवा निरंजनीं ।

जपीं कीं ध्यानीं । हेंही मनीं स्मरेना तो ॥४॥

हें सुजनीं कीं दुर्जनीं । बंदी कीं विमानीं ।

मंदिरीं कीं मसणीं । पाहती कोणी स्मरेना तो ॥५॥

हें गजीं कीं तुरगीं । कीं अंगनासंभोगीं ।

खरीं कीं उरगीं । अंगीच्या अंगीं स्मरेना तो ॥६॥

हें काशीं कीं कैकटीं । नरकीं कीं वैकुंठीं ।

घरी कीं कपाटीं । राहिलें नेहटी स्मरेना तो ॥७॥

हें पूजिलें कीं गांजिलें । धरिलें कीं मारिलें ।

देहाचें येकही केलें । अथवा काय झालें स्मरेना तो ॥८॥

मी शेषशयनावरी । कीं मातंगाच्या घरीं ।

कीं बैसलों शूळावरी । हेंही न स्मरी सहसा तो ॥९॥

ऐशी ज्ञात्याची निरभिमानता । माझेनि न सांगवे तत्त्वतां ।

जे पावले माझी सायुज्यता । त्यांची कथा न बोलवे ॥६१०॥

जेथ वेदां मौन पडे । स्वरवर्णेंसीं वाचा बुडे ।

त्या संतांचे पवाडे । माझेनिही निवाडे न सांगवती ॥११॥

ऐकोनि सज्ञानाची स्थिती । तुम्हांसी गमेल ऐसें चित्तीं ।

केवळ जड मूढ झाली प्राप्ती । एकही स्फूर्ती स्फुरेना ॥१२॥

जेवीं कां केवळ पाषाण । तैसें झालें अंतःकरण ।

एकही स्फुरेना स्फुरण । ज्ञातेपण घडे कैसें ॥१३॥

ऐशी धरिल्या आशंका । तेविषयीं सावध ऐका ।

ज्ञान‍अज्ञानभूमिका । अतर्क्य लोकां निश्चित ॥१४॥

केवळ जें शुद्ध ज्ञान । आणि जडमूढ अज्ञान ।

दोहींची दशा समान । तेथीलही खूण मी जाणें ॥१५॥

निबिड दाटला अंधकारू । त्यामाजीं काजळाचा डोंगरू ।

तेथ आंधळा आला विभाग करूं । तैसा व्यवहारू अज्ञाना ॥१६॥

शोधावया अध्यात्मग्रंथ भले । अंधमूकाहातीं दीधले ।

तें ऐके देखे ना बोले । तैसें जडत्वें झालें अज्ञान ॥१७॥

ऐशी अज्ञानाची गती । ऐका सज्ञानाची स्थिती ।

अपरोक्षसाक्षात्कारप्रतीती । देहीं वर्तती विदेहत्वें ॥१८॥

जेवीं कां रत्‍नें आणि गारा । दोहींचा सारिखा उभारा ।

मोल वेंचूनि नेती हिरा । फुकट गारा न घेती ॥१९॥

जैसें कण आणि फलकट । दोहींसी वाढी एकवाट ।

तैसें ज्ञानाज्ञान निकट । दिसे समसकट सारिखें ॥६२०॥

जेवीं कां खरें कुडें नाणें । पाहतां दिसे सारिखेपणें ।

खरें पारखोनि घेती देखणे । मूर्खीं नाडणें ते ठायीं ॥२१॥

तेवीं ज्ञानाज्ञानाची पेंठ । भेसळली दिसे एकवट ।

तेथ अणुभरी चुकल्या वाट । पाखंड उद्‍भट अंगीं वाजे ॥२२॥

यालागीं मद्‍भक्तीपाशीं आले । जे माझ्या विश्वासा टेंकले ।

त्यांसी म्यां निजरूप आपुलें । खरें दीधलें अतिशुद्ध ॥२३॥

माझ्या नामविश्वासासाठी । प्रल्हाद द्वंद्वें पायें पिटी ।

न घेतां मुक्ती लागे पाठीं । विश्वासें भेटी माझ्या रूपीं ॥२४॥

पावोनि माझ्या निजस्वरूपेसी । तेंचि ते झालें मद्‍भवेंसीं ।

जेवीं लवण मीनल्या जळासी । लवणपणासी मूकलें ॥२५॥

तेथ मी एक लवण । हेही विराली आठवण ।

स्वयें समुद्र झालें जाण । तेवीं सज्ञान मद्‌रूपें ॥२६॥

ऐसें पावोनि माझ्या स्वरूपासी । विसरले देह‍अभिमानासी ।

झाले चैतन्यघन सर्वांशीं । आनंदसमरसीं निमग्न ॥२७॥

जेवीं दोरीं सर्पू उपजला । नांदोनि स्वयें निमाला ।

तो दोरें नाहीं देखिला । तैसा झाला देहभावो मुक्तां ॥२८॥

तेव्हां मी तूं हे आठवण । आठवितें आहे कोण ।

विसरोनि गेलें अंतःकरण । आपण्या आपण विसरला ॥२९॥

तेथ कैंचा स्वर्ग कैंचा नरक । कैंचें चोख कैंचें वोख ।

कैंचे चतुर्दश लोक । ब्रह्म एक एकलें ॥६३०॥

कैंचें पवित्र कैंचें अपवित्र । कैचें तीर्थ कैंचें क्षेत्र ।

कैचा वेदू कैंचें शास्त्र । ब्रह्म स्वतंत्र अद्वय ॥३१॥

तेथ कैंचा उत्पत्तिविनाशू । कैंचा वैकुंठ कैलासू ।

कैंचा ब्रह्मा विष्णु महेशू । एक अविनाशू उरलासे ॥३२॥

तेथ कैंचा बोधू कैंची बुद्धी । देवपण बुडालें त्रिशुद्धी ।

लाजा निमाली मोक्षसिद्धी । कैंचा क्षीराब्धिशेषशायी ॥३३॥

तेथ माझीही भगवंतता । हारपोनि जाय तत्त्वतां ।

प्रणवाचा बुडाला माथा । ऐशी सायुज्यता पावले ॥३४॥

यालागीं देहाचें केलें ठेलें । अथवा आलें कां गेलें ।

हें स्फुरेना जें बोलिलें । ते विशद केलें या रीती ॥३५॥

अविद्या कारण देह कार्य । ते अविद्या नासोनि जाये ।

कारण नासल्या कार्य राहे । हें न घडे पाहें म्हणाल ॥३६॥

वृक्ष समूळीं उपडिला जाये । सार्द्रता तत्काळ न जाये ।

पत्र पुष्प फळ सार्द्र राहे । शुष्क होये अतिकाळें ॥३७॥

तेवीं अविद्या नासोनि जाये । भोगानुरूप दैव जें राहे ।

तेणें ज्ञाता वर्तताहे । निजदेहीं पाहे विदेहत्वें ॥३८॥

म्हणाल वाढवितां वाडेंकोडें । प्रतिपाळितां सुरवाडें ।

राखतराखतां देह पडे । प्रत्यक्ष रोकडें दिसताहे ॥३९॥

ज्याचें देह त्यासी दृढ नव्हे । तरी तें तत्काळचि पडावें ।

वांचलें असे कोणे भावें । ऐसें कांहीं जीवें कल्पाल ॥६४०॥

ज्याचें देह तो न पुसे त्यातें । तरी तें देह केवीं कर्मीं वर्ते ।

ऐशी आशंका तुम्हांतें । ऐका सावचित्तें सांगेन ॥४१॥

देहाचें उत्पत्तिस्थितिनिदान । पुरुषासी वश्य नव्हे जाण ।

त्यासी अदृष्टचि प्रमाण । दैवयोगें चळण देहाचें ॥४२॥

उठणें कां बैसणें । तें देहासी दैवगुणें ।

अदृष्टगतीं देणें घेणें । खाणें जेवणें अदृष्टें ॥४३॥

स्वदेशीं कां परदेशीं । अदृष्ट नेतसे देहासी ।

स्वर्गनरकभोगासी । अदृष्ट देहासी उपजवी ॥४४॥

यश लाभ हानि मृत्यु । देहासी अदृष्टें असे होतू ।

ज्ञाता देहासी अलिप्तू । जैसा घटांतू चंद्रमा ॥४५॥

जैशी छाया पुरुषासरसी । तैशी काया सज्ञानासी ।

ते राहिली अदृष्टापाशीं । निजकर्मासी भोगावया ॥४६॥

जन्मोनि छाया सरसी वाढे । माझी ऐशी अहंता न चढे ।

तैसेंच देह ज्ञात्याकडे । मी म्हणोनि पुढें येवों न शके ॥४७॥

सदा छाया सरिसी असे । परी कोठें असे कोठें नसे ।

हें ज्याची तो न पुसे । देहाचें तैसें वर्तन झालें ॥४८॥

छाया विष्ठेवरी पडे । कां पालखीमाजीं चढे ।

पुरुषासी सुखदुःख न जोडे । ज्ञात्यासी तेणें पाडें देहभोग ॥४९॥

येथवरी निजदेहासी । कैसेन विसर पडिला त्यासी ।

ऐक त्याही अभिप्रायासी । दृष्टांतेंसीं सांगेन ॥६५०॥

जो मोलें मदिरा पिवोनि ठाये । तो तेणें मदें नाचे गाये ।

देहवंत देह विसरोनि जाये । वस्त्र नाहीं आहे स्मरेना ॥५१॥

हा तंव ब्रह्मरस प्याला । परमानंदें तृप्त झाला ।

देहो झाला कीं मेला । आठवू ठेला तेणें मदें ॥५२॥

एवं देहाचें भरण पोषण । जन्म अथवा मरण ।

तें दैवयोगें जाण । तेंचि निरूपण हंस बोले ॥५३॥


देहोऽपि दैववशगः खलु कर्म यावत्‌ ।

स्वारंभकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः ।

तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोगः ।

स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तुः ॥ ३७ ॥


जितुकें देहाचें वर्तन । तितुकें अदृष्टास्तव जाण ।

अज्ञानासी देहाभिमान । त्यातें सज्ञान न धरिती ॥५४॥

जैसें अदृष्ट पूर्वस्थित । तैसा देह उपजे येथ ।

सावेव प्राणेंसहित । ऐसें वर्तत जंव दैवें ॥५५॥

म्हणाल दैवयोगें देहीं असतां । अवश्य वाढेल देह‍अहंता ।

जेवीं एकत्र गमनें मार्गस्थां । येरयेरांच्या व्यथा भोगिती ॥५६॥

लवणाच्या मिळणीं पाणी । हो‌ऊनि ठाके खारवणी ।

तेवीं ज्ञाताही देहाचे मिळणीं । देहाभिमानी हो‌ईल ॥५७॥

जेवीं लोहसंगाचिये प्राप्ती । दुर्धर अग्नि घण वरी घेती ।

तेवीं देहाचिया संगती । ज्ञाते भोगिती सुखदुःखें ॥५८॥

ऐसा कल्पाल अभिप्रावो । तो सज्ञानासी न घडे भावो ।

तिंहीं निवटूनियां अहंभावो । चिदानंदें पहा हो समाधिस्थ ॥५९॥

’अधिरूढसमाधियोग’ । हें मूळींचें पद अभंग ।

येणें समाधि अतिनिर्व्यंग । साधिली चांग निजबोधें ॥६६०॥

तरी समाधी ते कैशी असे । तटस्थ काष्ठाचेपरी दिसे ।

कां समाधिस्थ केवळ पिसें । अथवा असे सज्ञान ॥६१॥

ते सामाधीचीं लक्षणें । ऐक सांगेन संपूर्णें ।

देहीं असोनि देहबंधनें । नाहीं अडकणें सज्ञाना ॥६२॥

केवळ ताटस्था नांव समाधी । म्हणतां ज्ञात्याची ठकली बुद्धी ।

ते समाधि नव्हे त्रिशुद्धी । मूर्च्छित ते संधी असे वृत्ती ॥६३॥

निरभिमान निरवधी । त्या नांव अखंडसमाधी ।

परी काष्ठांतें त्रिशुद्धी । नव्हे समाधी सर्वथा ॥६४॥

ताटस्थ्यचि समाधि साचें । जे मानिती त्यांसी स्वरूपाचें ।

ज्ञान नाहीं निश्चयाचें । अनुमानाचें बोलणें ॥६५॥

प्रचंड आघाताच्या भुली । तत्काळ तटस्थता बाणली ।

तरी काय तेणें झाली । सत्यचि भली समाधि त्यासी ॥६६॥

ओंवाळणीचिया आस्था । बहुरूपी सोंग संपादितां ।

वायु स्तंभविला अवचितां । तेणें तटस्थता बहुकाळ ॥६७॥

परी वासना जंव उरली आहे । तंव समाधि कैसेनि हों लाहे ।

सावध होतांचि म्हणे काये । ये दात्याचे रायें उचित द्यावें ॥६८॥

सर्व संकल्पांची अवधी । त्या नांव निर्विकल्प समाधी ।

सकळ शास्त्र हेंचि प्रतिपादी । समाधि त्रिशुद्धी त्या नांव ॥६९॥

सापु आल्या शेळीप्रती । तटस्थ होय सकळवृत्ती ।

तैशी झालिया ताटस्थस्थिती । नव्हे निश्चितीं ते समाधी ॥६७०॥

अकस्मात अवचितां । दिव्य स्वरूप देखतां ।

आश्चर्यें झाली तटस्थता । तेथ जाणावी तत्त्वतां वृत्ति आहे ॥७१॥

स्वस्वरूप देखतां प्रथमदृष्टीं । न संवरतु विस्मयो उठी ।

तोही जिरवूनियां पोटीं । दशा जे उठी ते समाधी ॥७२॥

निःशेष कल्पना जेथ विरे । तेथ विस्मयो कोठें स्फुरे ।

सूक्ष्म कल्पना थावरे । तेणें वोसरे विस्मयो ॥७३॥

जेथ साचार ब्रह्मप्राप्ती होये । तेथें देहचि स्फुरों न लाहे ।

तेव्हां तटस्थ कीं चालताहे । हें देखणें होये पुढिलांचें ॥७४॥

एवं देहचि जेथ मिथ्यापणें । त्याचीं कवण लक्षी लक्षणें ।

हो कां मृगजळींचेनि नाहाणें । जेवीं कां निवणें सज्ञानीं ॥७५॥

मिथ्यादेहासी तटस्थता । झाल्या मानावी समाध्यवस्था ।

ऐशीं लक्षणें सत्य मानितां । ठकले तत्त्वतां परीक्षक ॥७६॥

हो कां स्वप्नींचे सज्ञानासी । ताटस्थ्यमुद्रा लागल्या त्यासी ।

जरी मान्य झाल्या स्वप्नींच्यासी । तरी जागृतीसी नाहीं आला ॥७७॥

हो कां स्वप्नींच्या लोकांप्रती । थोर झाली समाधीची ख्याती ।

तरी नाहीं आला तो जागृती । जाणावा निश्चितीं निद्रितू ॥७८॥

तेवीं ताटस्थ्या नांव समाधी । ते अविद्या स्वप्नमूर्च्छासिद्धी ।

परी स्वस्वरूपप्रबोधीं । जागा त्रिशुद्धी नाहीं झाला ॥७९॥

तो जागा हो‌ऊनि स्वप्न पाहे । तें मिथ्यात्वें देखताहे ।

त्यांतु आपुला देहो सत्य काये । मा ताटस्थ्य राहे ते ठायीं ॥६८०॥

जो जागा हो‌ऊनि तत्त्वतां । स्वप्नदेहासी तटस्थता ।

साक्षेपपूर्वक लावूं जातां । लाजे परी अधिकता दशा न मनीं ॥८१॥

जो जागा हो‌ऊनि स्वप्न सांगे । तें मिथ्यापणेंचि अवघें ।

परी सत्यसत्त्वाचेनि पांगें । कदा निजांगें नातळे ॥८२॥

तैशी साचार वस्तुप्राप्ती । तो नातळे देहस्थिती ।

तरी देह वर्ते कोणे रीती । तो प्रारब्धगतीचेनि शेषें ॥८३॥

स्थंडिलीं अग्नि विझोनि जाये । तरी भूमिये उष्णता राहे ।

कर्पूर सरल्याही पाहें । सुवासु आहे ते देशीं ॥८४॥

पाळणा हालवितां वोसरे । तरी तो हाले पूर्वसंस्कारे ।

तेवीं अविधानाशें प्रारब्ध उरे । तेणें देहो वावरे मुक्तांचा ॥८५॥

लक्ष्य भेदोनियां तीरें । बळें चालिजे पुढारें ।

तेवीं अविद्यानाशें प्रारब्ध उरे । तेणें देहो वावरे मुक्तांचा ॥८६॥

शरीराचेनि छाया चळे । परी शरीर छायेवेगळें ।

तेवीं देह मिथ्या मुक्ताजवळें । चळे वळे प्रारब्धें ॥८७॥

हेतुवीण अनायासें । पुरुषासवें छाया असे ।

तेवीं सज्ञानासरिसें । देह दिसे मिथ्यात्वें ॥८८॥

जैसें गलित पत्र वारेनि चळे । तैसें देह वर्ते प्राचीन मेळें ।

परी देहकर्माचेनि विटाळें । ज्ञाता न मैळे निजबोधें ॥८९॥

त्या प्रारब्धाच्या पोटीं । सांगो सकळ जगेंसीं गोठी ।

कां धरोनि मौनाची मिठी । गिरिकपाटीं पडो सुखें ॥६९०॥

तो आचरो सकळ कर्में । अथवा पिसा हो कां निजभ्रमें ।

तेणें तेणें अनुक्रमे । जाण परिणामें प्रारब्धें ॥९१॥

तो चढो पालखीं गजस्कंधीं । कां पडो विष्ठामूत्रसंधीं ।

ते ते प्रारब्धाची सिद्धी । जाण त्रिशुद्धी ज्ञात्यासी ॥९२॥

जेथ बाध्यबाधकता फिटली । सकळ अहं अविद्या तुटली ।

सहज समाधी त्या नांव झाली । हे संख्या केली सिद्धांतीं ॥९३॥

ऐशी जे सैर समाधि‌अवस्था । तोचि भोग भोगोनि अभोक्ता ।

कर्में करोनि अकर्ता । जाण तत्त्वतां तो एक ॥९४॥

तो क्रियाकारणसंयोगें । डुलत देखिजे विषयभोगें ।

परी समाधिमुद्रा न भंगे । भोगसंगें अलिप्त ॥९५॥

त्यासी स्त्री म्हणे माझा भर्ता । पुत्र म्हणे माझा पिता ।

शिष्य म्हणे स्वामी तत्त्वतां । त्यांहूनि परता त्यांमाजीं वर्ते ॥९६॥

हो कां काष्ठास्तव उत्पत्ती । काष्ठावरी ज्याची स्थिती ।

तो आकळितां काष्ठीं बहुतीं । नावरे निश्चितीं अग्नि जैसा ॥९७॥

फुंकितां लखलखिला । जो फुंकास्तव प्रकटला ।

तो फुंक न साहतां ठेला । निर्वातींचा संचला दीप जैसा ॥९८॥

तेवीं कर्मास्तव उत्पत्ती । कर्मेंचि झाली परब्रह्मप्राप्ती ।

त्या कर्मामाजीं वर्तती । निष्कर्मस्थिती महायोगी ॥९९॥

तो व्यवहारी दिसो जनीं । कीं पिसेपणीं नाचो वनीं ।

अथवा तटस्थ राहो विजनीं । दशा अधिक‍उणी बोलूं नये ॥७००॥

जें सिंहासनीं राजत्व जोडे । तें वनांत खेळतां न मोडे ।

कीं धांवतां व्याहाळीपुढें । राजपद चोखडें ढळूं नेणे ॥१॥

रावो रानीं वसिन्नला । त्या रानासी राजभोग आला ।

रावो राजत्वा मुकला । मूर्खही या बोला न बोलती ॥२॥

तेवीं पावोनि स्वरूपप्राप्ती । योगी प्रारब्धाच्या स्थिती ।

नाना कर्में करितां दिसती । परी निजात्मस्थिती भंगेना ॥३॥

यालागीं समाधि आणि व्युत्थान । या दोहीं अवस्थांचें लक्षण ।

अपक्वासीचि घडे जाण । परिपूर्णासी लक्षण तें कैंचें ॥४॥

स्वरूपावेगळें कांहीं एक । पूर्णासी उरलें नाहीं देख ।

समाधिव्युत्थानाचें मुख । त्यासंमुख येवों लाजे ॥५॥

अर्जुना देवोनि समाधि । सवेंचि घातला महायुद्धीं ।

परी कृष्ण कृपानिधी । तटस्थ त्रिशुद्धी न करीच ॥६॥

यालागीं समाधिव्युत्थानविधी । ताटस्थ्येंसहित निरवधी ।

गिळूनि झाली सैर समाधी । पूर्ण निजपदीं विलसतां ॥७॥

एवं प्रारब्ध जंव असे । तंव मुक्ताचें देह वर्ते ऐसें ।

परी अहंममतेचें पिसें । पूर्विल्या‌ऐसें बाधीना ॥८॥

जेवीं स्वप्नदेहाच्या नाना अवस्था । जागृतीं आलिया तत्त्वतां ।

पुरुष नेघे आपुले माथां । तेवीं समाधिस्था देहकर्में ॥९॥

हेचि परमार्थता ब्रह्मस्थिती । नाना परींच्या उपपत्ती ।

म्यां सांगीतल्या तुम्हांप्रती । ज्ञानसंपत्ती निजगुह्य ॥७१०॥

तूं कोण हें पुसिलें होतें । सांगावया तें सनकादिकांतें ।

सांगतसें निजरूपातें । विश्वास त्यातें दृढ व्हावया ॥११॥


मयैतदुक्तं वो विप्रा गुह्यं यत्‌ साङ्ख्ययोगयोः ।

जानीत माऽऽगतं यज्ञं युष्मद्‌ धर्मविवक्षया ॥ ३८ ॥


अतिगुह्य ज्ञान परात्पर । जें उपनिषदांचें भांडार ।

म्यां सांगितलें साचार । योगसार योग्यांचें ॥१२॥

ज्या ज्ञानालागीं साधनकोटी । मुमुक्षु करिती हटतटीं ।

योगी रिघोनि गिरिकपाटीं । महामुद्रा नेहटीं साधिती ॥१३॥

वेदशास्त्रांचिया युक्ती । थोंटावल्या जिये अर्थीं ।

तें निजज्ञान म्यां तुम्हांप्रती । यथानिगुती सांगीतलें ॥१४॥

एवढिया ज्ञानाचा ज्ञानवक्ता । मी कोण हें न कळेल सर्वथा ।

तरी यज्ञाचा यज्ञभोक्ता । जाण तत्त्वतां मी विष्णू ॥१५॥

मज यावया हेंचि कारण । तुम्हीं ब्रह्मयाप्रती केला प्रश्न ।

तें उपदेशावया ब्रह्मज्ञान । स्वयें आपण येथें आलों ॥१६॥

ज्या उपदेशाच्या पोटीं । वर्णाश्रमपरिपाटी ।

न सांडितां होय माझी भेटी । तेही गोष्टी ध्वनिलीसे ॥१७॥

सांडावें ब्राह्मणपण । मग मांडावें संन्यासग्रहण ।

हे दोनी धर्म देहींचे जाण । उपदेशीं देहपण मुख्यत्वें मिथ्या ॥१८॥

उपदेशू करूनि प्रमाण । सनकादिकीं ब्राह्मणपण ।

अद्यापि सांडिलें नाहीं जाण । माझें गुह्य ज्ञान पावले ॥१९॥

तेणेंचि उपदेशें निश्चित । नारद ब्राह्मणपणें वर्तत ।

ब्रह्मानंदें डुल्लत । गात नाचत निजबोधें ॥७२०॥

ऐसें जें चैतन्यघन । आपुलें स्वरूप आपण ।

स्वयें करिताहे स्तवन । निजमहिमान द्योतावया ॥२१॥


अहं योगस्य साङ्ख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजसः ।

परायणं द्विजश्रेष्ठाः श्रियः कीर्तेर्दमस्य च ॥ ३९ ॥


सांख्य जें परम ज्ञान । योग अष्टांगादिसाधन ।

सत्याचें सत्यपण । सत्यस्वरूप जाण मी एक ॥२२॥

पहां पां ज्या सत्याच्या ठायीं । संत सद्धर्में राहिले पाहीं ।

सूनृत जे वाचा तेही । मजवेगळी कांहीं हों नेणे ॥२३॥

तेजाची जे प्रगल्भता । ते माझेनि तेजें सतेजता ।

श्रियेची जे ऐश्वर्यता । जाण तत्त्वतां माझेनि ॥२४॥

कीर्ति माझेनि कीर्तनें । सदा वंदिजे साधुजनें ।

मजवेगळें कीर्तीचें जिणें । कोणी पोसणें न घेती ॥२५॥

माझेनि तेजें निग्रहता । निग्रहो करी समस्तां ।

अदम्या दमू दमिता । जाण तत्त्वतां माझेनि ॥२६॥

येथ ध्येय आणि ध्यान । कां साध्य आणि साधन ।

या अवघियां मी अधिष्ठान । मजवेगळें भान यां कैंचें ॥२७॥

तुम्ही ब्राह्मण अतिश्रेष्ठ । मजही पूज्यपणें वरिष्ठ ।

यालागीं निजज्ञान चोखट । तुम्हांसी म्यां प्रकट सांगीतलें ॥२८॥


मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम्‌ ।

सुहृदं प्रियमात्मानं साम्यासङ्गादयोऽगुणाः ॥ ४० ॥


मी वस्तुतां निरपेक्ष निर्गुण । त्या माझ्या ठायीं भजोनि गुण ।

सहृद आत्मा प्रिय जाण । ऐसें लक्षण मज करिती ॥२९॥

समता आणि असंगता । याही गुणांच्या अवस्था ।

आणूनि ठेविती माझ्या माथां । गुणस्वभावतां लक्षणें ॥७३०॥

हो कां सबळ बळें अंधकार । कैं युद्धा आला सूर्यासमोर ।

तरी तमारी हा बडिवार । सूर्या आंधार जेवीं देत ॥३१॥

कोणें धरोनियां आकाश । घटीं घातलें सावकाश ।

तरी घटयोगें घटाकाश । मिथ्या गगनास नांव आलें ॥३२॥

नाहीं घटासी आतळला । गगनींचा गगनींच संचला ।

तो घटें घटचंद्रमा केला । मूर्खासी मानला सत्यत्वें ॥३३॥

तेवीं मी केवळ निर्गुण । त्या माझ्या ठायीं भजोनि गुण ।

सुहृद आत्मा इत्यादि जाण । असंगादि लक्षण मज देती ॥३४॥

गुणासी मी नातळें जरी । तरी मज म्हणती लीलाधारी ।

एवं गुणचि गुणांमाझारीं । मिथ्या मजवरी आळ हा ॥३५॥

तेथ मी घेता ना देता । कर्ता ना करविता ।

हे माझी निजस्वभावता । येर ते अवस्था गुणांची ॥३६॥

एवं पूर्वापर अतिविचित्र । सांगोनि ज्ञानविज्ञाननिर्धार ।

त्या इतिहासाचा उपसंहार । स्वयें सारंगधर करीतसे ॥३७॥


इति मे छिन्नसंदेहा मुनयः सनकादयः ।

सभाजयित्वा परया भक्त्यागृणत संस्तवैः ॥ ४१ ॥


आत्मज्ञानी परम दक्ष । मुमुक्षुंमाजीं अतिनेटक ।

संदेहापन्न सनकादिक । म्यां यापरी देख निःसंदेह केले ॥३८॥

सदा सावधानें निर्मळ । माझ्या भजनीं अतिप्रेमळ ।

सदा मद्‌रूपें मननशीळ । अव्याकुळ श्रवणार्थी ॥३९॥

उद्धवा तिंहीं ऐकतां माझी गोष्टी । माझ्या स्वरूपीं घातली मिठी ।

मद्‌रूप झाले उठा‌उठी । बाप जगजेठी ब्रह्मपुत्र ॥७४०॥

तिंहीं दृश्य द्रष्टा दर्शन । त्रिपटीचें केलें शून्य ।

परब्रह्मचि झाले पूर्ण । माझेनि जाण उपदेशें ॥४१॥

परम पावले समाधान । गद्यपद्यादि सुलक्षण ।

माझें करोनियां स्तवन । पूजाविधान मांडिलें ॥४२॥


तैरहं पूजितः सम्यक्‌ संस्तुतः परमर्षिभिः ।

प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यतः परमेष्ठिनः ॥ ४२ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कंधे त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥


जरी पूज्यपूजकता गेली । तरी तिंहीं गुरूची पूजा केली ।

सांडूनि द्वैताची भुली । पूजा मांडिली अतिप्रीतीं ॥४३॥

शिष्य झालियाही ब्रह्मसंपन्न । त्याहीवरी त्यासी गुरु पूज्य जाण ।

सद्‍गुरु तोचि ब्रह्म पूर्ण । हे पावली खूण सनकादिकां ॥४४॥

ज्याच्या बोलासरिसेंचि पाहें । अवघें ब्रह्मचि हो‌ऊनि ठाये ।

त्या सद्‍गुरूचे पूज्य पायें । सांगूं काये बोलवरी ॥४५॥

ज्यासी परब्रह्म आलें हाता । तोचि जाणे सद्‍गुरूची पूज्यता ।

इतरांसी हे न कळे कथा । अनुमानता बोलवरी ॥४६॥

ते सनकादिक समस्त । माझी पूजा करोनि यथोक्त ।

वारंवार स्तवन करीत । चरणा लागत पुनःपुनः ॥४७॥

माझ्या भजनीं एकमुख । माझिया निजभावें अतिभाविक ।

मज अवाप्तकामासी सुख । त्यांचे पूजनीं देख उथळलें ॥४८॥

मग करूनि प्रदक्षिणा । ते लागले माझिया चरणा ।

परम सुख झालें ब्राह्मणां । वचनार्थें जाणा माझेनी ॥४९॥

पहात असतां प्रजापती । सनकादिक उभे असती ।

त्यांदेखतां निजधामाप्रती । शीघ्रगती मी आलों ॥७५०॥

माझे शिष्य सनकादिक । उद्धवा या रीतीं झाले देख ।

तो इतिहास अलोलिक । तुज म्यां सम्यक सांगीतला ॥५१॥

ते योगियांमाजीं अति‌उद्‍भट । भक्तांमाजीं अतिश्रेष्ठ ।

ज्ञानियांमाजीं अतिवरिष्ठ । शिष्य चोखट सनकादिक ॥५२॥

हंसगीतनिरूपण । पुरातन जें ब्रह्मज्ञान ।

तें उद्धवासी श्रीकृष्ण । प्रसन्न हो‌ऊन दीधलें ॥५३॥

भागवतपंथें चालतां । हे पुरातन ब्रह्मकथा ।

एका एकादशू पाहतां । स्वभावें हाता पैं आली ॥५४॥

जीं हंसमुखींचीं चिद्रत्‍नें । जीं सनकादिकां झालीं भूषणें ।

उद्धवा अळंकारिला श्रीकृष्णें । तें शेष जनार्दनें मज दीधलें ॥५५॥

सनकादिक-उद्धवाचें शेष । हाता आलें हा बोल वोस ।

ते गोष्टीसी जाहले बहु दिवस । म्हणाल वायस हा जल्पू ॥५६॥

कृतयुगीं शंखासुरासी । देवें मर्दिलें होतें त्यासी ।

ते ठायीं अद्यापि सभाग्यासी । अव्हाशंखासी पावती ॥५७॥

रामें पूर्वीं अयोध्येसी । केलें होतें महायागासी ।

तेथें हविःशेष लोकांसी । अद्याप हातासी येतसे ॥५८॥

तैसेंचि येथें भागवतीं । जनार्दनकृपापद्धतीं ।

सनकादिकांची शेषप्राप्ती । एकादशार्थीं आम्हां झाली ॥५९॥

मागेंपुढें अवघें एक । हा एकादशाचा विवेक ।

तेणें सनकादिक -उद्धवशेख । आम्हांम्ही देख प्राप्त झालें ॥७६०॥

करूं नेदितां गयावर्जनीं । न रिघवे समर्थजनीं ।

ते पदीं माशीलालागुनी । निवारण कोणी करीना ॥६१॥

तेवीं नाना शास्त्रार्थयुक्तींसी । शिणतां समर्थ साधकांसी ।

प्राप्ती नव्हे ज्ञानशेषासी । ते झाली आम्हांसी एकादशें ॥६२॥

हंसकृष्ण जनार्दन । स्वरूप एक नामें भिन्न ।

तेणें घालूनि बोधांजन । जुना ठेवा जाण दाखविला ॥६३॥

तेथ मी एका एकू देखता । आणि तो एकू मातें दाखविता ।

हेही नुरेचि बोध्यबोधकता । पाहता पाहविता तोचि तो ॥६४॥

आरसा आलिया मुख दिसे । तो गेलिया तें न दिसे ।

परी येणें जाणें मुखासी नसे । ते सहजेंचि असे संचलें ॥६५॥

आरिशाचें मुख आरिसें नेलें । परी पाहातया नाहीं ऐसें झालें ।

जें कटकटा माझें मुख गेलें । तें असे संचलें तो जाणे ॥६६॥

तेवीं अज्ञानें न्यावें । कां ज्ञान झालिया यावें ।

तैसें वस्तूसी न संभवे । तें असे स्वभावें संचलें ॥६७॥

तैसें देखतें आणि दाखवितें । दोनी जा‌ऊनियां तेथें ।

माझें मीपण जें जुनें होतें । तें दाविलें मातें जनार्दनें ॥६८॥

जेवीं सूर्याचेनि प्रकाशें । सूर्येंचि कीं सूर्यो दिसे ।

तेवीं माझेनि निजप्रकाशें । मज मीचि असें देखत ॥६९॥

ऐशियाही ठायीं जाण । कैंचें नवें जुनें ज्ञान ।

बहु काळ ठेविलें सुवर्ण । त्यासी म्हणे कोण कुहजकू ॥७७०॥

कालचाचि आजि उगवला । तो सूर्य काय म्हणावा शिळा ।

कीं आजिचा अग्नि सोंवळा । कालचा काय वोंवळा म्हणों ये ॥७१॥

तेवीं सनकादिकांचें जें ज्ञान । तेंचि मराठीभाषेमाजीं जाण ।

येथें ठेवूं जातां दूषण । दोषी आपण हो‌इजे ॥७२॥

कां सुवर्णाचें केलें सुणें । परी तें मोलें नव्हेचि उणें ।

तेवीं सनकादिकांचीं ज्ञानें । देशभाषा हीनें नव्हतीच ॥७३॥

जेवीं कां गुळाचें कारलें केलें । परी तें कडूपणा नाहीं आलें ।

तेवीं हंसगीत मराठें झालें । नाहीं पालटलें चिन्मात्र ॥७४॥

जें मोल मुकुटींच्या हेमासी । तेंचि मोल सुवर्णश्वानासी ।

जो कां ग्राहिक सुवर्णासी । तो घे दोघांसी समत्वें ॥७५॥

तैसें आत्मानुभवी जे येथें । ते मानितील या ग्रंथातें ।

येर ते हेळसितील यातें । निजभावार्थें न घेती ॥७६॥

जे वंदिती कां निंदिती । ते दोघे आम्हां ब्रह्ममूर्ती ।

हे निजात्मभावाची प्रतीती । केली निश्चितीं जनार्दनें ॥७७॥

एका जनार्दना शरण । रिघतां विरालें एकपण ।

जेवीं कां समरसोनि लवण । स्वयें जाण समुद्र झालें ॥७८॥

तेथे एका आणि जनार्दन । एक झाले हें म्हणे कोण ।

जेवीं डोळ्यांचें देखणेपण । डोळाचि आपण स्वयें जाणे ॥७९॥

डोळ्यांनी आरिसा प्रकाशिजे । तेथें डोळेनि डोळा पाहिजे ।

तेवीं हें ज्ञान जाणिजे । देखणें देखिजे देखणेनी ॥७८०॥

सांडोनियां एकपण । एका जनार्दना शरण ।

हेंचि हंसगीतनिरूपण । झालें परिपूर्ण पूर्णत्वें ॥७८१॥

इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे एकाकारटीकायां

श्रीकृष्णोद्धवसंवादे हंसगीतनिरूपणं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥

॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ ॥ मूळ श्लोक ॥४२॥ ओंव्या ॥७८१॥







॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय चवदावा


॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो स्वामी सद्‍गुरू । तूं निजांगें क्षीर सागरू ।

तुझा उगवल्या प्रबोधचंद्रू । आल्हादकरू जीवासी ॥१॥

ज्या चंद्राचे चंद्रकरीं । निबिड अज्ञान अंधारीं ।

त्रिविध ताप दूर करी । हृदयचिदंबरीं उगवोनी ॥२॥

ज्या चंद्राचे चंद्रकिरण । आर्तचकोरांलागीं जाण ।

स्वानंदचंद्रामृतें स्त्रवोन । स्वभावें पूर्ण करिताती ॥३॥

अविद्या‌अंधारीं अंधबंधे । संकोचलीं जीवदेहकुमुदें ।

तीं ज्याचेनि किरणप्रबोधें । अतिस्वानंदें विकासलीं ॥४॥

जो चंद्र देखतांचि दिठीं । सुख होय जीवाच्या पोटीं ।

अहंसोमकांतखोटी । उठा‌उठी विरवितू ॥५॥

पूर्णिमा पूर्णत्वें पूर्ण वाढे । देखोनि क्षीराब्धी भरतें चढे ।

गुरु‌आज्ञामर्यादा न मोडे । स्वानंद चढे अद्वयें ॥६॥

सद्‍गुरु क्षीराब्धी अतिगहन । सादरें करितां निरीक्षण ।

वेदांतलहरीमाजीं जाण । शब्दचिद्रत्‍नें भासती ॥७॥

तेथ विश्वासाचा गिरिवर । वैराग्यवासुकी रविदोर ।

निजधैर्याचे सुरासुर । मंथनतत्पर समसाम्यें ॥८॥

मथनीं प्रथम खळखळाटीं । लयविक्षेप हाळाहळ उठी ।

तें विवेकनीळकंठें कंठीं । निजात्मदृष्टीं गिळिलें ॥९॥

मग अभ्यास प्रत्यगावृत्ती । क्रियेसी झाली विश्रांती ।

प्रकटली रमा निजशांती । जीस श्रीपती वश्य झाला ॥१०॥

तेथ ब्रह्मरस आणि भ्रमरस । इंहीं युक्त अमृतकलश ।

मथनीं निघाला सावकाश । ज्याचा अभिलाष सुरासुरां ॥११॥

ते विभागावयालागुनी । माधवचि झाला मोहिनी ।

अहंराहूचें शिर छेदूनी । अमृतपानी निवविले ॥१२॥

ते वृत्तिरूप मोहिनी । पालटली तत्क्षणीं ।

ठेली नारायण हो‍उनी । पहिलेपणीं उठेना ॥१३॥

ते क्षीरसागरीं नारायण । समाधि शेषशयनीं आपण ।

सुखें सुखावला जाण । अद्यापि शयन केलें असे ॥१४॥

ऐसा सद्‍गुरु चित्सागरु । ज्याचा वेदांसी न कळे पारू ।

नारायणादि नानावतारू । ज्याचेन साचारू उपजती ॥१५॥

ज्याचीं चिद्रत्‍नें गोमटीं । हरिहरांचें कंठीं मुकुटीं ।

बाणलीं शोभती वेदपाठीं । कविवरिष्ठीं वानिलीं ॥१६॥

ऐशिया जी अतिगंभीरा । जनार्दना सुखसागरा ।

अनंतरूपा अपारा । तुझ्या परपारा कोण जाणे ॥१७॥

विवेकें न देखवे दिठीं । वेदां न बोलवे गोठी ।

तेथ हे माझी मराठी । कोणे परिपाटी सरेल ॥१८॥

हो कां राजचक्रवर्तीचे माथां । कोणासी न बैसवे सर्वथा ।

तेथ माशी जा‌ऊनि बैसतां । दुर्गमता तंव नाहीं ॥१९॥

कां राजपत्‍नीचे स्तन । देखावया शके कोण ।

परी निजपुत्र तेथें जाण । बळें स्तनपान करीतसे ॥२०॥

तेवीं माझी हे मराठी । जनार्दनकृपापरिपाटीं ।

निःशब्दाच्या सांगे गोठी । चिन्मात्रीं मिठी घालूनी ॥२१॥

असो आकाश घटा सबाह्य आंतू । तेवीं शब्दामाजीं निःशब्दवस्तू ।

रिता बोल रिघावया प्रांतू । उरला प्रस्तुतू दिसेना ॥२२॥

बाळक बोलों नेणे तत्त्वतां । त्यासी बोलिकें बोलवी पिता ।

तैसीच हेही जाणावी कथा । वाचेचा वक्ता जनार्दन ॥२३॥

त्या जनार्दनाचे कृपादृष्टीं । भागवत सांगों मराठिये गोष्टी ।

जें कां आलोडितां ग्रंथकोटी । अर्थी दृष्टी पडेना ॥२४॥

तेंचि श्रीमहाभागवत । जनार्दनकृपें येथ ।

देशभाषा हंसगीत । ज्ञान सुनिश्चित सांगीतलें ॥२५॥

सद्‍भावें करितां माझी भक्ती । तेणें ज्ञानखड्गाची होय प्राप्ती ।

छेदोनि संसार‌आसक्ती । सायुज्यमुक्ती मद्‍भक्तां ॥२६॥

माझेनि भजनें मोक्ष पावे । ऐसें बोलिलें जें देवें ।

तें आ‌इकोनियां उद्धवें । विचारू जीवें आदरिला ॥२७॥

देवो सांगे भजनेंचि मुक्ती । आणि ज्ञात्यांची व्युत्पत्ती ।

आणिकें साधनें मोक्षाप्रती । सांगताती आन‌आनें ॥२८॥

एवं या दोहीं पक्षीं जाण । मोक्षीं श्रेष्ठ साधन कोण ।

तेचि आशंकेचा प्रश्न । उद्धवें आपण मांडिला ॥२९॥


श्री‌उद्धव उवाच ।

वदंति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिनः ।

तेषां विकल्पप्राधान्यमुताहो एकमुख्यता ॥ १ ॥

उद्धव म्हणे गा श्रीपती । मोक्षमार्गीं साधनें किती ।

वेदवादियांची व्युत्पत्ती । बहुत सांगती साधनें ॥३०॥

तीं अवघींच समान । कीं एक गौण एक प्रधान ।

देवें सांगीतलें आपण । भक्तीचि कारण मुक्तीसी ॥३१॥


भवतोदाहृतः स्वामिन्‌ भक्तियोगोऽनपेक्षितः ।

निरस्य सर्वतः सङ्गं येन त्वय्याविशेन्मनः ॥ २ ॥


आणिकां साधनां नापेक्षिती । सर्व संगांतें निरसिती ।

मोक्षमार्गीं मुख्य भक्ती । जिणें स्वरूपप्राप्ती तत्काळ ॥३२॥

माझ्या स्वरूपीं ठेवूनि मन । फळाशेवीण माझें भजन ।

हेंचि मोक्षाचें मुख्य साधन । देवें आपण बोलिलें ॥३३॥

स्वामी बोलिले मुख्य भक्ती । इतर जे साधनें सांगती ।

त्यांसी प्राप्तीची अस्तिनास्ति । देवें मजप्रती सांगावी ॥३४॥

याचि प्रश्नाची प्रश्नस्थिती । विवंचीतसे श्रीपती ।

त्रिगुण ज्ञात्याची प्रकृती । साधनें मानिती यथारुचि ॥३५॥

ज्याची आसक्ती जिये गुणीं । तो तेंचि साधन सत्य मानी ।

यापरी ज्ञानाभिमानी । नाना साधनीं जल्पती ॥३६॥

परंपरा बहुकाळें । ज्ञात्याचें ज्ञान झालें मैळें ।

तें सत्य मानिती तुच्छ फळें । ऐक प्रांजळें उद्धवा ॥३७॥

चौदाव्यामाजीं निरूपणस्थिती । इतुकें सांगेल श्रीपती ।

साधनांमाजीं मुख्य भक्ती । ध्यानयोगस्थिती समाधियुक्त ॥३८॥

इतर साधनांचें निराकरण । तुच्छफलत्वें तेंही जाण ।

सात श्लोकीं श्रीकृष्ण । स्वमुखें आपण सांगतू ॥३९॥


श्रीभगवानुवाच ।

कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता ।

मयाऽऽदौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मकः ॥ ३ ॥


माझी वेदवाणी प्रांजळी । ज्ञानप्रकाशें अतिसोज्ज्वळी ।

ते नाशिली प्रळयकाळीं । सत्यलोकहोळी जेव्हां झाली ॥४०॥

ब्रह्मयाचा प्रळयो होतां । वेदवाणीचा वक्ता ।

कोणी नुरेचि तत्त्वतां । यालागीं सर्वथा बुडाली ॥४१॥

तेचि वेदवाणी कल्पादीसी । म्यांचि प्रकाशिली ब्रह्मयासी ।

जिच्याठायीं मद्‍भक्तीसी । यथार्थेंसी बोलिलों ॥४२॥

जे वाचेचें अनुसंधान । माझे स्वरूपीं समाधान ।

ऐसें माझें निजज्ञान । ब्रह्मयासी म्यां जाण सांगीतलें ॥४३॥


तेन प्रोक्ता च पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा ।

ततो भृग्वादयोऽगृह्णन्‌ सप्त ब्रह्ममहर्षयः ॥ ४ ॥


तो सकळ वेद विवंचूनू । ब्रह्मेनि उपदेशिला मनू ।

सप्त ब्रह्मर्षी त्यापासूनू । वेद संपूर्णू पावले ॥४४॥

ब्रह्मेनि दक्षादि प्रजापती । उपदेशिले त्याचि स्थिती ।

यापासून नेणों किती । ज्ञानसंपत्ती पावले ॥४५॥

सप्त‌ऋषींची जे मातू । भृगु मरीचि अत्रि विख्यातू ।

अंगिरा पुलस्त्य पुलह ऋतू । जाण निश्चितू ऋषिभागू ॥४६॥


तेभ्यः पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यकाः ।

मनुष्याः सिद्धगंधर्वाः सविद्याधरचारणाः ॥ ५ ॥

किन्देवाः किन्नरा नागा रक्षःकिम्पुरुषादयः ।

बह्व्यस्तेषां प्रकृतयो रजःसत्त्वतमोभुवः ॥ ६ ॥


तिंहीं ऋषीश्वरीं पुत्रपौत्र । उपदेशिले नर किन्नर ।

देव दानव अपार सिद्ध । विद्याधर चारण ॥४७॥

गुह्यक गंधर्व राक्षस । किंदेव आणि किंपुरुष ।

नागसर्पादि तामस । परंपरा उपदेश पावले ॥४८॥

मुखाकृती दिसती नर । शरीरें केवळा वनचर ।

ऐसे जे कां रीस थोर । त्यांसी किन्नर बोलिजे ॥४९॥

मुखाभासें दिसती पुरुष । शरीर पाहतां श्वापदवेष ।

ऐसे जे वानर रामदास । त्यांसी किंपुरुष बोलिजे ॥५०॥

स्वेददुर्गंधिकल्मषरहित । शरीरें अतिभव्य भासत ।

मनुष्यदेवांऐसे दिसत । ते बोलिजेत किंदेव ॥५१॥

यापरींच्या बहुधा व्यक्ती । रजतमादि सत्त्वप्रकृती ।

उपदेशपरंपरा प्राप्ति । ज्ञान बोलती यथारुचि ॥५२॥


याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां मतयस्तथा ।

यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाचः स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥


जैशा प्रकृति तैशी भावना । जैसा गुण तशी वासना ।

जे वासनेस्तव जाणा । भूतीं विषमपणा आणी भेदु ॥५३॥

देवमनुष्यतिर्यगता । हे वासनेची विषमता ।

येवढा भेद करी भूतां । अनेकता यथारुचि ॥५४॥

ज्यांची जैशी प्रकृती । ते तैसा वेदार्थू मानिती ।

तेंचि शिष्यांसी सांगती । परंपरास्थिती उपदेशू ॥५५॥

विचित्र वेदार्थ मानणे । विचित्र संगती साधनें ।

विचित्र उपदेश करणें । प्रकृतिगुणें मतवाद ॥५६॥


एवं प्रकृतिवैचित्र्याद्‌ भिद्यन्ते मतयो नृणाम्‌ ।

पारम्पर्येण केषाञ्चित्‌ पाषण्डमतयोऽपरे ॥ ८ ॥


यापरी गा निजप्रकृती । वाढली जाण नाना मतीं ।

तो मतवाद ठसावला चित्तीं । यथानिगुतीं सत्यत्वें ॥५७॥

मिथ्या स्वप्न जेवीं निद्रिता । सत्य मानलेंसे सर्वथा ।

तेवीं नानामतवादकथा । सत्य तत्त्वतां मानिती ॥५८॥

हे वेदपढियंत्यांची कथा । ज्यांसी वेदीं नाहीं अधिकारता ।

त्यांसी उपदेशपरंपरता । नानामतता सत्य माने ॥५९॥

एकाची वेदबाह्य व्युत्पत्ती । ते आपुलालिये स्वमतीं ।

पाषंडाते प्रतिष्ठिती । तेंच उपदेशिती शिष्यातें ॥६०॥


मन्मायामोहितधियः पुरुषाः पुरुषर्षभ ।

श्रेयो वदन्त्यनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि ॥ ९ ॥


नाना वासनागुणानुवृत्ती । नाना परींच्या पुरुषप्रकृती ।

यांसी माझी माया मूळकर्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥६१॥

माझिया मायें मोहिले वरिष्ठ । जन केले विवेकनष्ट ।

भुलवूनियां मोक्षाची वाट । विषयनिष्ठ विवेकू ॥६२॥

ऐक उद्धवा पुरुषश्रेष्ठा । यापरी भ्रंशली जनांची निष्ठा ।

चुकोनि मोक्षाचा दारवंटा । साधनकचाटा जल्पती ॥६३॥

त्या नाना साधनांच्या युक्ती । ज्या मतवादें प्रतिपादिती ।

त्याही दीड श्लोकीं श्रीपती । उद्धवाप्रती सांगत ॥६४॥


धर्ममेके यशश्चान्ये कामं सत्यं दमं शमम्‌ ।

अन्ये वदन्ति स्वार्थं वा ऐश्वर्यं त्यागभोजनम्‌ ।

केचिद्‌ यज्ञतपो दानं व्रतानि नियमान्यमान्‌ ॥ १० ॥


मीमांसकाचे मत येथ । काम्य निषिद्धरहित ।

कर्मचि साधन मानित । मोक्ष येणें प्राप्त म्हणताती ॥६५॥

काव्य नाटक अळंकार करिती । ते कवित्वचि साधन मानिती ।

कविताप्रबंधव्युत्पत्ती । मोक्ष मानिती तेणें यशें ॥६६॥

कवीश्वरांचें मत ऐसें । आपुले कवित्वाचेनि यशें ।

मोक्ष लाहों अनायासें । हें कवितापिसें कवीश्वरां ॥६७॥

वात्स्यायनकोकशास्त्रमत । त्यांचा अभिप्रायो विपरीत ।

कामसुखें मोक्ष मानित । काम सतत सेवावा ॥६८॥

सांख्य-योगांची वदंती । सत्य-शम-दमादि संपत्ती ।

हेंचि साधन मोक्षाप्रती । नेम निश्चितीं तिंहीं केला ॥६९॥

नीतिशास्त्रकारांचें मत । सार्वभौम राज्य प्राप्त ।

त्यातेंचि मोक्ष मानित । सामदानादि तेथ साधन ॥७०॥

एकांचा मतविभाग । शिखासूत्रमात्रत्याग ।

त्याचें नांव मोक्षमार्ग । परम श्लाघ्य मानिती ॥७१॥

देहात्मवाद्यांचा योग । स्वेच्छा भोगावे यथेष्ट भोग ।

कैंचा नरक कैंचा स्वर्ग । मेल्या मग कोण जन्मे ॥७२॥

अश्वमेध राजसूययाग । हाचि एकांचा मोक्षमार्ग ।

एकां मूर्ति‌उपासना सांग । पूजाविभाग तें साधन ॥७३॥

एकाचें मत साक्षेप । कडकडाटेंसी खटाटोप ।

शरीरशोषणादि जें तप । तो मार्ग समीप मोक्षाचा ॥७४॥

एक म्हणती श्रेष्ठ साधन । मोक्षमार्गीं केवळ दान ।

दीक्षित म्हणती व्रतग्रहण । हेंचि साधन मोक्षाचें ॥७५॥

एकांच्या मताचा अनुक्रम । अवश्य करावे व्रत नियम ।

एवं मतानुसारें उपक्रम । नानासाधनसंभ्रम बोलती ॥७६॥

या साधनांची पाहतां स्थिती । आद्यंतवंत निश्चितीं ।

तेंचि पैं उद्धवाप्रती । कृष्ण कृपामूर्ती सांगत ॥७७॥


आद्यन्तवन्त एवैषां लोकाः कर्मविनिर्मिताः ।

दुःखोदर्कास्तमोनिष्ठाः क्षुद्रानन्दाः शुचार्पिताः ॥ ११ ॥


सांडूनि फळाशा देहाभिमान । मज नार्पिती जे साधन ।

त्यांचें फळ दुःखरूप जाण । जन्ममरणदायक ॥७८॥

तिंहीं साधनीं साधिले लोक । ते अंतवंत नश्वर देख ।

ते लोकींचें जें सुख । साखरेंसीं विख रांधिलें ॥७९॥

त्याचे जिव्हाग्रीं गोडपण । परिपाकीं अचूक मरण ।

तैसा तो क्षुद्रानंद जाण । शोकासी कारण समूळ ॥८०॥

निजकर्में मलिन लोक । त्यांच्या ठायीं कैंचें सुख ।

उत्तरोत्तर वाढते दुःख । अंधतमदायक परिपाकू ॥८१॥

भोगासक्त जें झालें मन । त्यासी अखंड विषयांचें ध्यान ।

विषयाध्यासें तमोगुण । अधःपतनदायक ॥८२॥

इंहींच साधनीं माझी भक्ती । जो कोणी करील परमप्रीतीं ।

ते भक्तीची मुख्यत्वें स्थिती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥८३॥


मय्यर्पितात्मनः सभ्य निरपेक्षस्य सर्वतः ।

मयाऽऽत्मना सुखं यत्तत्‌ कुतः स्याद्‌ विषयात्मनाम्‌ ॥ १२ ॥


भक्ती निजसुखाची मातू । सांगावया उद्धवासी संबोधितू ।

भक्तिसुखालागीं भाग्यवंतू । तूंचि निश्चितू उद्धवा ॥८४॥

भक्तिसुखाचें भाग्य यासी । म्हणोनि सभ्य म्हणणें त्यासी ।

ऐसें पुरस्कारोनि उद्धवासी । भक्तिसुखासी देवो सांगे ॥८५॥

पावावया माझी स्वरूपप्राप्ती । इहलोकींची भोगासक्ती ।

निःशेष नातळे चित्तवृत्ती । जेवीं निजपती रजस्वला ॥८६॥

साधूनि माझिया अनुसंधाना । परलोक नातळे वासना ।

धिक्कारी पैं ब्रह्मसदना । इतर गणना कोण पुसे ॥८७॥

ऐशिया गा निरपेक्षता । माझेनि भजनें सप्रेमता ।

तेथ मी जाण स्वभावतां । प्रकटें तत्त्वतां निजरूपें ॥८८॥

मी प्रकटलों हें ऐसें । बोलणें तें आहाच दिसे ।

सदा मी हृदयींचि वसें । प्रकटलों दिसें निर्विकल्पें ॥८९॥

आभाळ गेलिया सविता । सहजेंचि दिसे आंतौता ।

तेवीं गेलिया विषयावस्था । मी स्वभावतां प्रकटचि ॥९०॥

एवं भक्ताचिया भावार्था । भावबळें मज प्रकटतां ।

तेव्हां भक्ताचिया चित्ता । विषयवार्ता स्फुरेना ॥९१॥

सांडूनि विषयावस्था । मद्‌रूपीं लागल्या चित्ता ।

भक्तासी होय मद्‌रूपता । स्वभावतां निजबोधें ॥९२॥

लोह एकांगें स्पर्शमणी । लागतां सर्वांग होय सुवर्णी ।

तेवीं मद्‍भक्त माझ्या ध्यानीं । चिद्‌रूपपणीं सर्वांग ॥९३॥

ते काळीं सहजसुख । भक्तांसी जें होय देख ।

त्यासी तुकावया तुक । कैंचें आणिक कांटाळें ॥९४॥

ज्या निजसुखाकारणें । सदाशिवू सेवी श्मशानें ।

ब्रह्मा तें सुख काय जाणे । त्याकारणें म्यां उपदेशिलें ॥९५॥

भक्तीं भोगितां माझें सुख । विसरले देहादि जन्मदुःख ।

विसरले ते तहानभूक । निजात्मसुख कोंदलें ॥९६॥

ऐशिया निजसुखाची गोडी । विषयी काय जाणती बापुडीं ।

वेंचितां लक्षालक्षकोडीं । त्या सुखाचा कवडी लाभेना ॥९७॥

धन धान्य पुत्र स्वजन । सर्वस्व वेंचितांही जाण ।

त्या सुखाचा रजःकण । विषयी जन न लभती ॥९८॥

हो कां सत्यलोकनिवासी । तेही न पावती त्या सुखासी ।

इतरांची कथा कायसी । मुख्य प्रजापतीसी हें सुख कैंचें ॥९९॥

मज निजात्म्याचे सुखप्राप्ती । सकळ इंद्रियें सुखरूप होती ।

त्या सुखाची सुखस्थिती । लोकांतरप्राप्ती कोट्यंशें न तुके ॥१००॥

निष्काम निर्लोभ निर्दंभ भजन । निर्मत्सर निरभिमान ।

ऐशिया मद्‍भक्तांसी जाण । माझें सुख संपूर्ण मी देतों ॥१॥

जे कां देशतः कालता । अनवच्छिन्न गा वस्तुतां ।

ऐशिया निजसुखाचे माथां । माझिया निजभक्तां रहिवासू ॥२॥


अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतसः ।

मया सन्तुष्टमनसः सर्वाः सुखमया दिशः ॥ १३ ॥


ऐक अकिंचनाची गोठी । नाहीं मठ मठिका पर्णकुटी ।

पांचापालवीं मोकळ्या गांठी । त्यांसी ये भेटी निजसुख माझें ॥३॥

जो दमनशीळ जगजेठी । अकरांचीही नळी निमटी ।

तो निजसुखाचे साम्राज्यपटीं । बैसे उठा‌उठीं तत्काळ ॥४॥

देखतां नानाभूत विषमता । ज्यासी साचार दिसे समता ।

तो माझिया निजसुखाचे माथां । क्रीडे सर्वार्थता समसाम्यें ॥५॥

सर्पत्वचा जेवीं पांपरीं । माथां हालविल्या फडा न करी ।

तेवीं धनदारागृहपुत्रीं । छळितां ज्या भीतरीं क्रोध नुमसे ॥६॥

कामक्रोध मावळले देहीं । साचार शांति ज्याच्याठायीं ।

माझें निजसुख त्याच्या पायीं । लोळत पाहीं सर्वदा ॥७॥

तो जरी तें सुख नेघे । तरी तें सुख तयापुढेंमागें ।

जडोनि ठेलें जी सर्वांगें । सांडितां वेगें सांडेना ॥८॥

तो जे‌उती वास पाहे । तें दिग्मंडळ सुखाचें होये ।

तो जेथ कां उभा राहे । तेथ मुसावलें राहे महासुख ॥९॥

त्याचें पा‌ऊल जेथे पडे । तेथें निजसुखाची खाणी उघडे ।

तो प्रसंगें पाहे जयाकडे । तेथें स्वानंदें वाढे परमानंद ॥११०॥

तो ज्यासी भेटे अदृष्टें । त्यास सुखाची पहांट फुटे ।

त्याचा पावो लागलिया अवचटें । सुखाचें गोमटें निजसुख लाभे ॥११॥

ज्याचे श्वासोच्छ्वासांचा परिचार । कीं निमेषोन्मेषांचे व्यापार ।

माझेनि निजसुखें साचार । तेथेंचि घर बांधलें ॥१२॥

तो सकळ सुखांचा मंडपू । कीं निजसुखाचा कंदर्पू ।

तो सर्वांगें सुखस्वरूपू । सबाह्य सुखरूपू समसुखत्वें ॥१३॥

त्याचे सुखाची परिपूर्णता । पुढिले श्लोकें तत्त्वतां ।

स्वयें देवोचि झाला सांगता । सुखसंपन्नता भक्ताची ॥१४॥


न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यं ।

न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम्‌ ।

न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा ।

मय्यर्पितात्मेच्छति मद्‌ विनान्यत्‌ ॥ १४ ॥


माझे ठायीं अर्पितचित्त । ऐसे माझे निजभक्त ।

माझेनि सुखें सुखी सतत । ते अनासक्त सर्वार्थीं ॥१५॥

माझ्याठायीं नित्यभक्ती । आणि लोकलोकांतर‌आसक्ती ।

ते भक्ति नव्हे कामासक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥१६॥

सकळ द्वीपांसमवेत । सार्वभौम वलयांकित ।

ये‌ऊनियां होतां प्राप्त । माझे निजभक्त थुंकिती ॥१७॥

विष्ठेमाजील सगळे चणे । ते सूकरासी गोडपणें ।

त्यांतें कांटाळती शहाणे । तेवीं मद्‍भक्तीं सांडणें सार्वभौमता ॥१८॥

रसातळादि समस्त । पाताळीं भोग अमृतयुक्त ।

ते प्राप्त होतां माझे भक्त । लाता हाणत अनिच्छा ॥१९॥

खात्या सांडूनि अमृतफळा । शाहाणा न घे पेंडीचा गोळा ।

तेवीं सांडूनि सुखसोहळा । भक्त रसातळा न वचती ॥१२०॥

सुर नर पन्नग वंदिती । येणें महत्त्वें आलिया अमरावती ।

जेवीं कां कस्तूरीपुढें माती । तेवीं उपेक्षिती मद्‍भक्त ॥२१॥

जें इंद्रादिकां वंद्य स्थान । उत्तमोत्तम ब्रह्मसदन ।

तें तुच्छ करिती भक्तजन । जे सुखसंपन्न मद्‍भावें ॥२२॥

ताक दूध पाहतां दिठीं । सारिखेंपणें होतसे भेटी ।

सज्ञान दूध लाविती ओंठीं । त्यागिती वाटी ताकाची ॥२३॥

तेवीं सत्यलोक आणि भक्तिसुख । समान मानिती केवळ मूर्ख ।

मद्‍भावें माझे भक्त जे चोख । ते सत्यलोक धिक्कारिती ॥२४॥

इंद्रपद ब्रह्मसदन । पाताळभोग अमृतपान ।

एके काळें द्यावया जाण । सर्वसिद्धी आपण आलिया ॥२५॥

ज्या साधावया महासिद्धी । योगी शिणताती नाना विधी ।

त्या प्रकटल्या त्रिशुद्धी । भक्त सद्‍बुद्धी नातळती ॥२६॥

त्या अणिमादि सिद्धींच्या माथां । मद्‍भक्तीं हाणोनि लाता ।

लागले माझ्या भक्तिपंथा । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥२७॥

या सिद्धींची कायसी कथा । सलोकता समीपता ।

माझी देतां स्वरूपता । भक्त सर्वथा न घेती ॥२८॥

जेथ न रिघेचि काळसत्ता । नाहीं जन्ममरणवार्ता ।

ऐशी देतां माझी सायुज्यता । भक्त सर्वथा न घेती ॥२९॥

आधीं असावें वेगळेपणें । मग सायुज्यें एक होणें ।

हें मूळचें अबद्ध बोलणें । सायुज्य न घेणें मद्‍भक्तीं ॥१३०॥

भक्तिसुखें सुखावली स्थिती । यालागीं आवडे माझी भक्ती ।

पायां लागती चारी मुक्ती । भक्त न घेती मजवीण ॥३१॥

एक मजवांचूनि कांहीं । भक्तांसी आणिक प्रिय नाहीं ।

माझेनि भजनसुखें पाहीं । लोकीं तिहीं न समाती ॥३२॥

आदिकरूनि चारी मुक्ती । मजवेगळी जे सुखप्राप्ती ।

भक्त सर्वथा न घेती । माझ्या अभेदभक्ती लोधले ॥३३॥

मजवेगळें जें जें सुख । तुच्छ करूनि सांडिती देख ।

माझ्या भजनाचा परम हरिख । अलोलिक मद्‍भक्तां ॥३४॥

म्हणाल भक्त केवळ वेडीं । तुझ्या भजनीं धरिती गोडी ।

परी तुज तयांची आवडी । नसेल गाढी अतिप्रीती ॥३५॥

जेवीं गोचिडां आवडे म्हशी । परी गोचीड नावडे तिसी ।

तेवीं भक्तांची प्रीती तुजसरिसी । तुज त्यांची प्रीति नसेल ॥३६॥

भज्य भजन भजता । हे त्रिपुटी आविद्यकता ।

अविद्यायुक्त भजनपंथा । नसेल सर्वथा तुज प्रीती ॥३७॥

जेवीं कां स्वप्नींचे आंवतणें । जागत्यासी नाहीं जेवूं जाणें ।

तेवीं अविद्यायुक्त मिथ्याभजनें । त्वां प्रीती करणें हें घडेना ॥३८॥

ऐसा आशंकेचा अभिप्रावो । तेचि अर्थीं सांगताहे देवो ।

भजनीं भक्तांचा शुद्ध भावो । तेथ मजही पहा हो अतिप्रीती ॥३९॥

जो जैसा मजकारणें । मी तैसाचि त्याकारणें ।

भक्त अनन्य मजकारणें । मीही त्यांकारणें अनन्य ॥१४०॥


न तथा मे प्रियतम आत्मयोनिर्न शङ्करः ।

न च सङ्कर्षणो न श्रीर्नैवात्मा च यथा भवान्‌ ॥ १५ ॥


माझ्या भक्तांची मज प्रीती । ते मीचि जाणें श्रीपती ।

ते उपमेलागीं त्रिजगतीं । नाही निश्चिती कांटाळें ॥४१॥

जो अनन्य झाला माझे भक्ती । तेव्हांचि त्याची अविद्यानिवृत्ती ।

ऐशिया भक्तांची जे मज प्रीती । ते सांगूं मी किती उद्धवा ॥४२॥

ब्रह्मा माझे पोटींचें बाळ । त्याचे लळे मी पुरवीं सकळ ।

परी भक्तांच्या ऐसा प्रबळ । प्रीतिकल्लोळ तेथ नाहीं ॥४३॥

म्यां ब्रह्मा लाविला कर्मपंथा । भक्तांसी दिधली निष्कर्मता ।

यालागीं न वचें मी ब्रह्मा प्रार्थितां । होय भात खाता गोवळ्यांचा ॥४४॥

उणें आणूनि ब्रह्मयासी । मी तों झालों वत्सें वत्सपांसी ।

एवं निजभक्तांच्या ऐसी । प्रीती ब्रह्मयासी मज नाहीं ॥४५॥

असो ब्रह्मयाची ऐशी कथा । संकर्षण माझा ज्येष्ठ भ्राता ।

परी भक्तांच्या ऐशी सर्वथा । नसे प्रीती तत्त्वतां तयासी ॥४६॥

कौरवांच्या पक्षपातासी । उणें आणोनि बळिभद्रासी ।

म्यां वांचविलें निजभक्तांसीं । पांडवांसी निजांगें ॥४७॥

तुजदेखतां भीष्माच्या पणीं । म्यां हारी घे‌ऊनि रणांगणीं ।

वांचविला कोदंडपाणी । भक्तचूडामणी अर्जुन ॥४८॥

रमा माझ्या पट्टाची राणी । ते म्यां सेवेसी लाविली चरणीं ।

खांदीं वाहिल्या गौळणी । भक्तशिरोमणी गोपिका ॥४९॥

जे लक्ष्मी निःशेष उपेक्षिती । ते मज पूज्य परम प्रीतीं ।

जे मज लक्ष्मी मागती । त्यांसी श्री ना श्रीपती ऐसें होय ॥१५०॥

लक्ष्मी उपेक्षूनि निश्चितीं । मज निजभक्त आवडती ।

मज पढियंता उमापती । त्याहून अतिप्रीती भक्तांची ॥५१॥

ज्या महादेवाचेनि गुणें । म्यांही श्यामवर्ण धरणें ।

ज्या महादेवाचेनि वचनें । म्यां मोहिनी होणें दुसरेनी ॥५२॥

ते मोहिनीच्या दर्शनीं । म्यां शिव भुलविला तत्क्षणीं ।

रुक्मांगद मोहिनीपासूनी । अर्धक्षणीं तारिला ॥५३॥

यापरी माझ्या भक्तांहुनी । मज प्रिय नव्हे शूलपाणी ।

मज पढियंता त्रिभुवनीं । भक्तावांचुनी आन नाहीं ॥५४॥

आगमनिगमीं प्रतिपाद्य । माझी चतुर्भुजमूर्ति शुद्ध ।

ते निजहृदयीं मी परमानंद । भक्तनिजपद वाहतसें ॥५५॥

मज निजदेहाची नाहीं गोडी । गोवळ झालों अति‌आवडीं ।

गायी राखें अरडीदरडी । कीं थापटीं घोडीं भक्तांचीं ॥५६॥

मी अवाप्तसकळकाम । परी प्रेमळांलागीं सदा सकाम ।

देखतां प्रेमळांचा भाव परम । मी आत्माराम उडी घालीं ॥५७॥

प्रेमळ देखतांचि दिठीं । मी घे आपुलिये संवसाटीं ।

नव्हतां वरीव दें सुखकोटी । न ये तरी उठा‌उठी सेवक होय ॥५८॥

सांडूनि महत्त्वपरवडी । मी निजभक्तांचीं उच्छिष्टें काढीं ।

भक्तकाजाचे सांकडीं । करीं कुरंवडी देहाची ॥५९॥

उपेक्षूनि निजदेहासी । उद्धवा तुजसारिखिया भक्तांसी ।

मज आवडती ते अहर्निशीं । जीवें सर्वस्वेंसी पढियंते ॥१६०॥

आवडी करितां माझें भजन । मज पूज्य झाले भक्तजन ।

त्या भक्तांचें निजलक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥६१॥


निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम्‌ ।

अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यङ्‌घ्रिरेणुभिः ॥ १६ ॥


अनन्य करितां माझें भजन । माझ्या स्वरूपीं झगडलें मन ।

सकळ वासना गेल्या विरोन । वृत्तिशून्य अवस्था ॥६२॥

आटाटीवीण न प्रार्थितां । अयाचित अर्थ प्राप्त होतां ।

तोही हातीं घेवों जातां । निरपेक्षता बुडाली ॥६३॥

अर्थ देखोनि जो लविन्नला । तो जाण लोभें वोणवा केला ।

तोही उपेक्षूनि जो निघाला । तो म्यां वंदिला सर्वस्वें ॥६४॥

मार्गीं अर्थ पडतां । कोणी नाहीं माझा म्हणतां ।

तोही स्वयें हातीं घेतां । निरपेक्षता बुडाली ॥६५॥

वृत्तिशून्य जे अवस्था । ती नांव जाण निरपेक्षता ।

ते काळींची जे मननता । ऐक तत्त्वतां सांगेन ॥६६॥

वेदशास्त्रार्थें परम प्रमाण । ते माझें सत्य स्वरूप जाण ।

ते स्वरूपीं निजनिर्धारण । त्या नांव मनन बोलिजे ॥६७॥

करितां स्वरूपविवेचन । स्वरूपरूप झालें मन ।

तेथें धारणेवीण मनन । न करितां स्मरण होतसे ॥६८॥

या नांव मननावस्था । सत्य जाण पां सर्वथा ।

याहीवरी शांतीची जे कथा । ऐक तत्त्वतां सांगेन ॥६९॥

काम क्रोध सलोभता । समूळ मूळेंसी न वचतां ।

देहीं आली जे निश्चळता । ते न सरे सर्वथा येथ शांती ॥१७०॥

मत्स्य धरूनियां मनीं । बक निश्चळ राहिला ध्यानीं ।

ते शांति कोण मानी । अंतःकरणीं सकाम ॥७१॥

देहीं स्फुरेना देह‍अहंता । विराली कामक्रोधसलोभता ।

हे शांति बाणे भाग्यवंता । मुख्य शांतता या नांव ॥७२॥

उद्धवा जाण पां निश्चितीं । मजही मानली हेचि शांति ।

याहीवरी जे समतेची स्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥७३॥

विचित्र भूतें विचित्र नाम । विचित्राकारें जग विषम ।

तेथें देखे सर्वीं सर्व सम । परब्रह्म समत्वें ॥७४॥

फाडाफाडीं न शिणतां । तडातोडी न करितां ।

माझेनि भजनें मद्‍भक्तां । सर्वसमता मद्‍भावें ॥७५॥

मद्‍भावें समता आल्या हाता । खुंटली भूतभेदाची वार्ता ।

भेदशून्य स्वभावतां । निर्वैरता सहजेंचि ॥७६॥

जंववरी द्वैताचें भान । तंववरी विरोधाचें कारण ।

अवघा एकचि आपण । तेथ वैरी कोण कोणाचा ॥७७॥

गगन गगनासी कैं भांडे । कीं चंद्रा चंद्रेंसीं झुंझ मांडे ।

कीं वायूचेनि वायु कोंडे । कीं जिव्हेचीं दुखंडें जिव्हा करी ॥७८॥

जें भेदाचें निराकरण । तेंचि निर्वैरतेचें लक्षण ।

उद्धवा सत्य जाण । निर्वैरपण या नांव ॥७९॥

निरपेक्षता आणि माझें मनन । शांति आणि समदर्शन ।

पांचवें तें निर्वैर जाण । पंचलक्षण हें मुख्यत्वें ॥१८०॥

असो पंचलक्षणकथा । एक निरपेक्षता आल्या हाता ।

पायां लागे सायुज्यता । पूर्णब्रह्मता ठसावे ॥८१॥

निरपेक्षाचें निश्चळ मन । निरपेक्ष तो निर्वैर जाण ।

निरपेक्ष तो शांत संपूर्ण । निरपेक्षाची जाण सेवा मी करीं ॥८२॥

कडेकपाटीं न रिघतां जाण । न सोशितां अतिसाधन ।

हें हाता आल्या पंचलक्षण । विश्व‍उद्धरण त्याचेनी ॥८३॥

ऐशिया भक्तांचें दर्शन । झाल्या तरतीं हें नवल कोण ।

त्यांचें करितां नामस्मरण । उद्धरण जडजीवां ॥८४॥

हें पंचलक्षण आल्या हाता । मजहोनि अधिक पवित्रता ।

जोडली माझ्या निजभक्तां । मीही वंदीं माथां चरणरेणु ॥८५॥

समुद्रोदक मेघीं चढे । त्यासी मधुरता अधिक वाढे ।

जग निववी वाडेंकोडें । फेडी सांकडें दुकाळाचें ॥८६॥

तेंचि उदक समुद्रीं असतां । उपयोगा न ये गा सर्वथा ।

तेवीं माझेनि भजनें मद्‍भक्तां । झाली पवित्रता मजहुनी ॥८७॥

केळी चाखतां चवी नातुडे । तिचींच केळें अतिगोडें ।

तेवीं मजहूनि माझ्या भक्तांकडे । पवित्रता वाढे अनिवार ॥८८॥

माझ्या ठायीं जें पवित्रपण । तें भक्तांचेनि मज जाण ।

यालागीं भक्तांमागें मी आपण । धांवें चरणरेणू वंदावया ॥८९॥

भक्तचरणरेणु वंदितां । मज केवढी आली पवित्रता ।

माझें पायवणी वाहे माथां । जाण तत्त्वतां सदाशिवू ॥१९०॥

एवं माझ्या भक्तांचें जें सुख । सुखपणें अलोलित ।

तें सुख नेणती आणिक । तें बोलावया मुख सरेना ॥९१॥


निष्किञ्चना मय्यनुरक्तचेतसः ।

शान्ता महान्तोऽखिलजीववत्सलाः ।

कामैरनालब्धधियो जुषन्ति ते यन्‌ ।

नैरपेक्ष्यं न विदुः सुखं मम ॥ १७ ॥


मीवांचूनि ज्यांचे गांठी । नाहीं फुटकी कांचवटी ।

मजवांचोनि सगळे सृष्टीं । आणिकांतें दृष्टीं न देखती ॥९२॥

ऐसें करितां माझें भजन । जाति कुळ देहाभिमान ।

सहजें जाय निरसोन । अकिंचन या नांव ॥९३॥

याहीवरी प्रेमयुक्त । माझ्या स्वरूपीं रंगलें चित्त ।

अत‌एव निजशांती तेथ । असे नांदत निजरूपें ॥९४॥

ऐशिया गा निजशांती । परिपाकातें पावली भक्ती ।

तें मीवांचूनि सर्वभूतीं । दुजी स्थिती जाणेना ॥९५॥

जो जो जीवू जेथें देखे । तो तो मद्‌रूपें वोळखे ।

ते वोळखीचेनि हरिखें । प्रीति यथासुखें अनन्य करी ॥९६॥

ऐशिया मद्‌रूपस्थिती । जीवमात्रीं अनन्य प्रीती ।

एवं मद्‍भावें माझी भक्ती । महंतस्थिती या नांव ॥९७॥

ऐसा मद्‍भावनायुक्त । सर्वीं सर्वत्र माझा भक्त ।

तेथ कामादिदोष समस्त । अस्तमाना जात ते काळीं ॥९८॥

सविता येतां प्राचीजवळी । मावळे नक्षत्रमंडळी ।

तेवीं भक्तीच्या प्रबोधकाळीं । झाली होळी कामादिकां ॥९९॥

झालिया कामाची निवृत्ती । सहजेंचि निर्विषयस्थिती ।

तेथें माझ्या सुखाची सुखप्राप्ती । सुखें सुख भोगिती सुखरूप ॥२००॥

देशें काळें वेदानुवादा । ज्या सुखाची न करवे मर्यादा ।

त्या सुखाची सुखसंपदा । मद्‍भक्त सदा भोगिती ॥१॥

ज्या सुखाचे सुखप्राप्ती । विरोनि जाय चित्तवृत्ती ।

सुखें सुखरूप सर्वांगें होती । एवढी सुखप्राप्ती मद्‍भक्तां ॥२॥

इतर मी सांगों कायी । मोक्षसुखाच्याही ठायीं ।

या सुखाची गोडी नाहीं । धन्य पाहीं हरिभक्त ॥३॥

ऐशिया सुखाकारणें । साधक शिणती जीवें प्राणें ।

तपादि शरीरशोषणें । व्रत धरणें विषयांचें ॥४॥

एक करिती योगयाग । एक करिती शास्त्रसंग ।

एक करिती सर्वस्वत्याग । एकीं सांडिला संग गृहदारा ॥५॥

एक फळाहारी निराहारी । एक ते नग्न ब्रह्मचारी ।

एक कडेकपाटीं शिखरीं । गिरिकंदरीं रिघाले ॥६॥

एक ते जटाळ गांठ्याळ । एक नखधारी ढिसाळ ।

एक महाहटी विशाळ । एक पिसाळ मत्तमुद्रा ॥७॥

एक तांबडे बोडके । एक ते केवळ सुडके ।

एक तीर्थाटणें रोडके । एक ते मुके मौननिष्ठ ॥८॥

एक राख्ये एक शंख्ये । एक ते अत्यंत बोलके ।

एक पाणीपिशीं झालीं उदकें । कुशमृत्तिके विगुंतलीं ॥९॥

ऐशा नाना परींच्या व्युत्पत्ती । साधक शिणती नेणों किती ।

माझ्या भजनसुखाची प्राप्ती । नव्हे निश्चितीं कोणासी ॥२१०॥

जें माझ्या भक्तांचें निजसुख । तें कोणासी न पवेचि देख ।

स्वप्नींही त्या सुखाचें मुख । अनोळख पैं झालें ॥११॥

चंद्रकिरणींचें अमृत । जेवीं वायसां अप्राप्त ।

तेवीं माझें निजसुख निश्चित । नव्हेचि प्राप्त अभक्तां ॥१२॥

थानीं लागल्या गोचिडा । अशुद्धचि आवडे मूढा ।

जवळिल्या क्षीरा वरपडा । नव्हेचि रोकडा अभागी ॥१३॥

तेवीं सांडोनि माझी भक्ती । नाना साधनीं व्यर्थ शिणती ।

त्यांसी माझ्या निजसुखाची सुखप्राप्ती । नव्हे निश्चितीं उद्धवा ॥१४॥

जिंहीं माझ्या भजनपरवडी । केली भक्तीची कुळवाडी ।

ते माझ्या निजसुखाची गोडी । पावले रोकडी आत्यंतिक ॥१५॥

ज्या निजसुखाच्या ठायीं । शिळेपणाची भाषाचि नाहीं ।

विटों नेणे कल्पांतींही । इंद्रियांचा कांहीं न पडे पांगू ॥१६॥

जें जें विषयांचें सुख । तें तें इंद्रियांपंगिस्त देख ।

अपंगिस्त भक्तिसुख चोख । सभाग्य लोक पावती ॥१७॥

जें सुख भोगितां पाहीं । देही तोचि होय विदेही ।

तें सुख माझ्या भक्तांच्या ठायीं । प्रकटलें कंहीं लोपेना ॥१८॥

हे उत्तमोत्तम भक्त पाहीं । सुख पावले नवल कायी ।

परी केवळ जे विषयी । भजनें त्यांही सुखप्राप्ती ॥१९॥

भाग्यवशें सत्संगती । आस्तिक्यभावें अनन्यस्थिती ।

अल्पही माझी घडल्या भक्ती । विषयनिवृत्ती तेणें होय ॥२२०॥


बाध्यमानोऽपि मद्‍भक्तो विषयैरजितेन्द्रियः ।

प्रायः प्रगल्भया भक्त्या विषयैर्नाभिभूयते ॥ १८ ॥


माझ्या ठायीं अनन्य प्रीती । प्रेमयुक्त भजनस्थिती ।

ऐशियां भक्तां विषय बाधिती । हे व्याख्यानस्थिती केवीं घडे ॥२१॥

आवडी करितां माझी भक्ती । विषयवासना जळून जाती ।

तेथ उपजे विषयासक्ती । हे कोणें युक्ती मानावी ॥२२॥

आरिसा उटितां उजळे । तेवीं भक्तीनें विषयो क्षाळे ।

तेथ विषयासक्ती खवळे । हें निरूपण कोंवळें साधारण ॥२३॥

केवळ जो विषयासक्त । संसारीं प्रपंचयुक्त ।

तोही प्रसंगे झालिया भक्त । होय विरक्त तें ऐक ॥२४॥

जीवीं भक्ति लागली गोड । नाहीं मावळली विषयचाड ।

ऐसें उभय अवघड । अतिसांकड जयासी ॥२५॥

तेणें मुख्यत्वें घ्यावी भक्ती । गौण धरावी विषयासक्ती ।

तिचीही होय विरक्ती । ऐक ते युक्ती सांगेन ॥२६॥

लवणासी मिळतां जळ । विरवूनि सांडी तत्काळ ।

तेवीं भक्ति वाढविल्या प्रबळ । विषयमंडळ विभांडी ॥२७॥

यापरी भजनपरिपाटीं । विषयांसी पडे तुटी ।

निजसुखाची लाभे भेटी । पडे मिठी स्वानंदें ॥२८॥

मज पाहिजे विषयनिवृत्ती । या हेतू केली नाहीं भक्ती ।

म्हणाल विषयांची विरक्ती । कोणे युक्ती घडे त्या ॥२९॥

येचिविषयीं उत्तर । सांगताहे शारङ्गधर ।

दीपाचा पेटल्या वैश्वानर । तो जाळील घर नगर तैसें हें ॥२३०॥


यथाग्निः सुसमृद्धार्चिः करोत्येधांसि भस्मसात्‌ ।

तथा मद्विषया भक्तिरुद्धवैनांसि कृत्स्नशः ॥ १९ ॥


दीप लावावयालागुनी । सोज्ज्वळ केला जो वन्ही ।

तो अवचटें पडला वनीं । तिडिकी उडोनी तृणांकुरीं ॥३१॥

तो अनिच्छितचि एकसरें । कोपटें आणि धवळारें ।

नगरें पुरें मंदिरें । गिरिकंदरें भस्म करी ॥३२॥

तैशी अल्पही माझी भक्ती । श्रद्धायुक्त प्रवेशल्या चित्तीं ।

संचित क्रियमाण पापपंक्ती । होय जाळिती निःशेष ॥३३॥

पूर्वपापाचे समूळ मळ । चित्तीं जडले होते प्रबळ ।

तें चित्त अतिचंचळ । विषयीं व्याकुळ सर्वदा ॥३४॥

त्यासी माझिया भक्तिलेशें । पूर्वपापाचा समूह नासे ।

जेवीं कां कर्पूर दीपस्पर्शें । निःशेष नासे तत्काळ ॥३५॥

ऐसें निर्मळ झालिया चित्त । ब्रह्म प्रकाशे सदोदित ।

मग तें नव्हे विषयासक्त । होय विरक्त अनिच्छितां ॥३६॥

भक्तिलेशाची एवढी गरिमा । तो संपूर्ण भक्तीचा महिमा ।

कोण जाणे भक्तोत्तमा । आगमनिगमां अतर्क्य ॥३७॥

अलक्ष्य लक्षेना माझी भक्ती । अतर्क्य तर्केना शास्त्रयुक्तीं ।

अगाध नाकळे निश्चितीं । साधनव्युत्पत्ती शिणतांही ॥३८॥

पूर्ण माझे भक्तीचा पार । मजही न कळे साचार ।

यालागीं मी भक्तांचा आज्ञाधार । नुल्लंघीं उत्तर सर्वथा ॥३९॥

अगाध भक्तांची थोरी । यालागीं मीही सेवा करीं ।

भक्तपद धरिंले उरीं । वंदी शिरीं अंघ्रिरेणू ॥२४०॥

भक्त म्हणवितां वाटे गोड । भजनमुद्रा अति‌अवघड ।

भक्तीचें अंतर अतिगूढ । न कळे उघड तिशास्त्रां ॥४१॥

ज्ञान सांगतां अतिसुगम । भक्तिरहस्य गुह्य परम ।

अकृत्रिम उपजे प्रेम । ऐसें हें वर्म लाविल्या न लगे ॥४२॥

कृपण जरी दूरी जाये । तो घरींचें ठेवणें जीवीं वाहे ।

तैसें माझें प्रेम पाहें । जो हृदयीं वाहे सर्वदा ॥४३॥

कां वंध्या गर्भ संभवल्यापाठीं । उल्हासे, वाढवी गोरटी ।

तैशी माझ्या प्रेमाची पोटीं । आवडी मोटी जैं होय ॥४४॥

जैसे वंध्यागर्भाचे डोहाळे । तैसे माझ्या प्रेमाचे सोहाळे ।

पोटांतलेनि कळवळें । उल्हास बळें चढोवढी ॥४५॥

सदैव जांवयी आल्या घरा । जेवीं सर्वस्व वेंची सुंदरा ।

तेवीं माझा कळवळा पुरा । ज्याच्या जिव्हारा वोसंडे ॥४६॥

बीज अधिकाधिक पेरितां । उल्हास कृषीवळाचे चित्ता ।

तेवीं सर्वस्व मज अर्पितां । तैशी उल्हासता जैं होये ॥४७॥

सगुण सुरूप समर्थ भर्ता । निघोन गेलिया तत्त्वतां ।

त्यालागीं तळमळी जैशी कांता । तैशी कळवळता जैं उठी ॥४८॥

त्या नांव गा माझी भक्ती । उद्धवा जाण निश्चितीं ।

जे भक्तीसी भुलोनि श्रीपती । भक्तांहातीं आतुडलों ॥४९॥

चढत्या आवडीं माझी प्रीती । तेचि जाण पां माझी भक्ती ।

ऐसा भक्तीचा महिमा श्रीपती । स्वयें उद्धवाप्रती सांगत ॥२५०॥

आवडी धरोनि पोटेंसी । देवो सांगे उद्धवासी ।

माझी भक्ति ते जाण ऐसी । अखंड जीपाशीं मी असें ॥५१॥

संसारतरणोपायीं । हेचि एक मुख्य पाहीं ।

मोक्ष लागे इच्या पायीं । इतर साधनें कायी बापुडीं ॥५२॥

मी तंव अजित लोकीं तिहीं । त्या मज भक्तिप्रतापें पाहीं ।

जिंतोनियां ठायींच्याठायीं । भावबळें पाहीं स्ववश केलों ॥५३॥

यालागीं सर्व विजयांचे माथां । माझी भक्तीचि गा सर्वथा ।

ऐक पां तेही कथा । तुज मी तत्त्वतां सांगेन ॥५४॥


न साधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म उद्धव ।

न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता ॥ २० ॥


सांख्य जें कां नित्यानित्य । कर्म जें कां नित्यनैमित्य ।

अष्टांगयोग समस्त । नव्हती समर्थ मत्प्राप्तीं ॥५५॥

स्वाध्याय जें वेदाध्ययन । तप जें वातांबुपर्णाशन ।

त्याग जो संन्यासग्रहण । माझे भक्तीविण बापुडीं ॥५६॥

जैशी नाकेंवीण बरव । कां शिरेंवीण अवयव ।

भर्तारेंवीण अहेव । जाण पां तो सर्व विटंबू ॥५७॥

तैसें माझे भक्तीविण । सकळ साधनें बापुडीं जाण ।

मज पावावया समर्थपण । नाहीं आंगवण समस्तां ॥५८॥

तैशी नव्हे माझी भक्ती । चढती वाढवून माझी प्रीती ।

तत्काळ करी माझी प्राप्ती । नव्हे पंगिस्ती आणिकाची ॥५९॥

जेव्हां उपजली माझी भक्ती । तेव्हांच झाली माझी प्राप्ती ।

हें पुनःपुन्हां उद्धवाप्रती । हरिखें श्रीपती सांगत ॥२६०॥

रत्‍नासवें जैशी दीप्ती । अरुणासवें जेवीं गभस्ती ।

तेवीं भक्तीपाशीं मी श्रीपती । असें निश्चितीं उद्धवा ॥६१॥

ते भक्ति लागे ज्याच्या चित्तीं । तैं मी सांपडलों त्याच्या हातीं ।

आणिकां साधनांचे प्राप्ती । विनाभक्ती मी नातुडें ॥६२॥


भक्त्याहमेकया ग्राह्यः श्रद्धयाऽऽत्मा प्रियः सताम्‌ ।

भक्तिः पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकानपि संभवात्‌ ॥ २१ ॥


इतर साधनें व्युत्पत्ती । दूरी सांडूनि परतीं ।

श्रद्धायुक्त माझी भक्ती । धरिल्या हातीं मी लाभें ॥६३॥

निर्विकल्प निःसंदेहो । सर्व भूतीं भगवद्‍भावो ।

हा भक्तीचा निजनिर्वाहो । भजनभावो या नांव ॥६४॥

हो‌ऊनि सर्वार्थी उदासू । माझ्या भजनाचा उल्हासू ।

न धरी मोक्षाचा अभिलाषू । एवढा विश्वासू मद्‍भजनीं ॥६५॥

तेथें तरें कीं न तरें । हा विकल्पू कोठें उरे ।

माझेनि भजनें निर्धारे । कै पाठिमोरे विधिवाद ॥६६॥

एवढा विश्वासीं ज्याचा भावो । न धरी भक्तीवेगळा उपावो ।

आम्हां त्याचेनि जीवें जीवो । तो आत्मा पहा हो पैं माझा ॥६७॥

जो मी ज्ञानियांचा आत्मा । भक्तांचा प्रिय परमात्मा ।

शास्त्रीं प्रतिपादिती पुरुषोत्तमा । तो मी सा‌उमा त्या धांवें ॥६८॥

मज आवडे अनन्य भक्ती । मी त्यांचा अंकित निश्चितीं ।

त्यांचेनि माझी त्रैलोकीं ख्याती । मज महंती त्यांचेनि ॥६९॥

त्यांचेनि मज खाणें जेवणें । त्यांचेनि मज लेणें नेसणें ।

त्यांचेनि जीवेंप्राणें । म्यां वर्तणें सर्वत्र ॥२७०॥

माझे गांठीं कांहीं नाहीं । भक्तीं सर्वस्वें वेंचूनि पाहीं ।

नाना उपचार‍उपायीं । महत्त्व तिंहीं मज दिधलें ॥७१॥

मज अचक्षूसी दिधले डोळे । अश्रोत्रा श्रवण दिधले ।

मज अमुखा तिंहीं मुख केलें । त्यांचेनि बोलें मी बोलका ॥७२॥

मज त्यांचेनि गमनागमन । त्यांचेनि अवयव अळंकरण ।

त्यांचेनि मज नेमस्त स्थान । मज समर्थपण त्यांचेनि ॥७३॥

मज नामरूप तिंहीं करणें । मज पवित्रता त्यांचेनि गुणें ।

मज वैकुंठींचें ठाणें । भक्तीं अचळपणें दीधलें ॥७४॥

येथवरी निजभक्तांसी । मी वश्य झालों भक्तीपाशीं ।

यालागीं अहर्निशीं । मी भक्तांपाशीं तिष्ठतू ॥७५॥

मी अजन्मा त्यांचेनि जन्म धरीं । मी अकर्मा त्यांचेनि कर्म करीं ।

त्यांचेनि बोलें उद्धरीं । नाममात्रें महापापियां ॥७६॥

नारदवचनासाठीं । वाल्मीकि परम पापी सृष्टीं ।

म्यां वंद्य केला वैकुंठीं । नामपरिपाटीं पवित्रत्वें ॥७७॥

येथवरी भक्तीची सत्ता । मजवरी चाले तत्त्वतां ।

भक्तीवेगळा सर्वथा । मीं न यें हाता कोणाचे ॥७८॥

भक्तांच्या उपकारता । मी थोर दाटलों तत्त्वतां ।

नव्हेचि प्रत्युपकारता । आधीन सर्वथा यालागीं ॥७९॥

त्यालागीं व्हावया उतरायी । माझे गांठीं कांहींच नाहीं ।

लटकुफटकु दीधलें कांहीं । तें हळूचि पाहीं सांगेन ॥२८०॥

भक्त माझेनि सनाथ । माझेनि झाले ते कृतकृत्य ।

माझेनि आनंदें तें सदा तृप्त । वोसंडत निजबोधें ॥८१॥

माझेनि बळें जगजेठी । घायेंवीण छेदिती सृष्टी ।

माझेनि बळें त्यांचे दृष्टी । संमुख नुठी कळिकाळ ॥८२॥

माझेनि न माती लोकीं तिहीं । माझेनि ते देहीं विदेही ।

माझेनि बळें पाहीं । प्रळयकाळ तिंही प्राशिला ॥८३॥

माझेनि बळें जाण । विभांडिलें जन्ममरण ।

माझें करोनियां भजन । ब्रह्म सनातन ते झाले ॥८४॥

हेंही नाहीं म्यां दीधलें । भजनबळें तिंहीं नेलें ।

त्यांसीं माझें कांहीं न चले । सर्वस्व लुटिलें निजभक्तीं ॥८५॥

भक्तीं भजनभावबळें । अजिता मातें तिंहीं जिंकिलें ।

जिकोनि आपण्या वश्य केलें । माझें निजपद नेलें निजभक्तीं ॥८६॥

एवं माझ्या निजपदाची सत्ता । जरी आली भक्तांच्या हाता ।

तरी स्वामित्व ठेवूनि माझे माथां । माझे भक्तिपंथा विनटले ॥८७॥

ते माझे भक्तीची पवित्रता । आश्चर्य वाटेल तुज ऐकतां ।

संदेहो नाहीं मज सांगतां । ऐक तत्त्वतां तो महिमा ॥८८॥

सांडोनि दांभिक लौकिक । माझ्या भजनीं भावार्थें चोख ।

तो ज्ञाती जरी झाला श्वपाक । तरी आवश्यक मज पूज्य ॥८९॥

केवळ जीं अपवित्रें । रिसें आणि वानरें ।

म्यां पूजिलीं गौळ्यांची पोरें । ताकपिरें रानटें ॥२९०॥

जो जातीनें नीचत्वा नेला । परी भक्तिभावें उंचावला ।

तो मद्‌रूपता पावला । पूज्य झाला तिहीं लोकीं ॥९१॥

’विप्रात्‌ द्विषड्गुणयुता’ । ये श्लोकींची हेचि कथा ।

जळो त्या द्विजाची पवित्रता । जो माझ्या भजनपथा विन्मुख ॥९२॥

त्याहूनि श्वपच गा वरिष्ठ । जो माझ्या भजनीं भजननिष्ठ ।

त्यातें वंदिती पुराणश्रेष्ठ । कविवरिष्ठ महाकवी ॥९३॥

विदुर दासीपुत्र तत्त्वतां । भावें पढिया भगवंता ।

भावो प्रमाण परमार्था । जात्यभिमानता सरेना ॥९४॥

मज पावावया साचोकारें । भावो सरे जाती सरे ।

यालागीं अवघ्यांचे धुरे । म्यां वनचरें उद्धरलीं ॥९५॥

पक्ष्यांमाजीं केवळ निंद्यू । जटायु उद्धरिला म्यां गीधू ।

अंत्यज उद्धरिला धर्मव्याधू । भाव शुद्धू मदर्थी ॥९६॥

भलता हो भलते जाती । ज्यासी माझी भावार्थें भक्ती ।

तोचि जाण पां पवित्रमूर्ती । माझी प्राप्ती मद्‍भजनें ॥९७॥

सांडोनियां माझी भक्ती । नाना साधनें व्युत्पत्ती ।

करितां नव्हे माझी प्राप्ती । तेंचि श्रीपती सांगत ॥९८॥


धर्मः सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता ।

मद्‍भक्त्यापेतमात्मानं न सम्यक्‌ प्रपुनाति हि ॥ २२ ॥


माझे भक्तीवीण कर्मधर्म । जाण पां तो केवळ भ्रम ।

चुकलें मत्प्राप्तीचें वर्म । तो धर्म अधर्म परिणमे ॥९९॥

माझे भक्तीवीण सत्यवादू । तो जाण पां जैसा गर्भांधू ।

प्रतिपदीं घडे प्रमादू । अधःपतनबाधू देखेना ॥३००॥

भक्तीवीण दयेची थोरी । जेवीं पुरुषेंवीण सुंदरी ।

ते विधवा सर्व धर्माबाहेरी । तैसी परी दयेची ॥१॥

माझे भक्तीवीण जे विद्या । ते केवळ जाण पां अविद्या ।

जेवीं वायस नेणती चांदा । तेवीं माझ्या निजबोधा नोळखती ॥२॥

चंदनभार वाहे खर । परी तो नेणे सुवासाचें सार ।

माझेनि भक्तीवीण विद्याशास्त्र । केवळ भारवाहक ॥३॥

माझे भक्तीवीण जें तप । शरीरशोषणादि अमूप ।

तें पूर्वादृष्टें भोगी पाप । नव्हे सद्‌रूप तपःक्रिया ॥४॥

माझे भक्तीवीण जें साधन । तें कोशकीटाच्या ऐसें जाण ।

आपण्या आपण बंधन । भक्तिहीन क्रिया ते ॥५॥

एवं माझे भक्तीवीण । जें केलें तें अप्रमाण ।

तें भक्तीचें शुद्ध लक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥६॥


कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना ।

विनानन्दाश्रुकलया शुध्येद्‌ भक्त्या विनाऽऽशयः ॥ २३ ॥


आवडीं हरिकथा ऐकतां । नाना चरित्रें श्रवण करितां ।

माझी आत्मचर्चा हृदयीं धरितां । पालटू चित्ता तेणें होये ॥७॥

तेणेंचि उपजे माझी भक्ती । माझ्या भजनाच्या अतिप्रीतीं ।

आवडीं माझीं नामें गाती । रंगीं नाचती सद्‍भावें ॥८॥

पोटांतूनियां उल्हासतां । रंगीं गातां पैं नाचतां ।

अंतरीं द्रवो झाला चित्ता । ते अवस्था बाह्य दिसे ॥९॥

अंतरीं सुखाची झाली जोडी । बाह्य रोमांची उभिली गुढी ।

त्या स्वानुभवसुखाची गोडी । नयनीं रोकडी प्रवाहे ॥३१०॥

माझे भक्तीचिया आवडीं । अहं सोहं दोनी कुडीं ।

तुटली अभिमानाची बेडी । विषयगोडी निमाली ॥११॥

ते काळींचें हेंचि चिन्ह । पुलकांकित देहो जाण ।

नयनीं आनंदजीवन । हृदयीं परिपूर्ण स्वानंदू ॥१२॥

पुंजाळले दोनी नयन । सदा सर्वदा सुप्रसन्न ।

स्फुरेना देहाचे भान । भगवंतीं मन रंगलें ॥१३॥

ऐसी नुपजतां माझी भक्ती । कैंची होय विषयविरक्ती ।

विरक्तीवीण माझी प्राप्ती । नव्हे निश्चितीं उद्धवा ॥१४॥

माझी शुद्धभक्ती तत्त्वतां । साचार आली जयाचे हाता ।

ऐक त्याच्या चिन्हांची कथा । आणि पवित्रता तयाची ॥१५॥

माझे भक्तीसी जो लागला । तो तत्काळ पवित्र झाला ।

त्यानें त्रिलोक पुनीत केला । हें गर्जोनि बोलिला श्रीकृष्णू ॥१६॥


वाग्‌ गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं ।

रुदत्यभीक्ष्णं हसति क्वचिच्च ।

विलज्ज उद्गायति नृत्यते च ।

मद्‍भक्तियुक्तो भुवनं पुनाति ॥ २४ ॥


अंगीं रोमांच रवरवित । स्वेदबिंदू डळमळित ।

चित्त चैतन्यें द्रवत । तेणें सद्‍गदित पैं वाचा ॥१७॥

हर्ष वोसंडतां पोटीं । अर्धोन्मीलित होय दृष्टी ।

जीवशिवां पडली मिठी । ध्यानत्रिपुटी मावळली ॥१८॥

नयनीं अश्रूंचा पूर लोटी । उभंडू न संटेचि पोटीं ।

होत जीवभावाची तुटी । पडे सृष्टीं मूर्च्छित ॥१९॥

आक्रंदे थोर आक्रोशें । वारंवार रडतां दिसे ।

रडण्यामाजीं गदगदां हांसे । जेवीं लागलें पिसें ब्रह्मग्रहो ॥३२०॥

रडणें हांसणें न सांडी । त्याहीमाजीं नवल आवडी ।

अर्थावबोधें गाणें मांडी । निजात्मगोडीचेनि योगें ॥२१॥

विसरोनि माझें तुझें । सांडोनियां लोकलाजे ।

हरिखें प्रेमाचेनि भोजें । तेणें नाचिजे निःशंक ॥२२॥

गाणे नाचणें हांसणें । तो रडे कासयाकारणें ।

ऐक तींही लक्षणें । तुजकारणें सांगेन ॥२३॥

मा‌उलीवेगळें बाळक पडे । जननीं पाहतां कोठें नातुडे ।

भेटता ओरडूनि रडे । मिठी पडे सप्रेम ॥२४॥

जीव परमात्मा दोनी । चुकामुकी झाली भ्रमपट्टनीं ।

त्यांसी एकाकीं होतां मिळणी । रडे दीर्घस्वरें स्फुंदत ॥२५॥

बहुकाळें झाली भेटी । ऐक्यभावें पडली मिठी ।

तेणें उभंडू न संटे पोटीं । रुदन उठी सप्रेम ॥२६॥

देवो लाघवी नानापरी । मायावी नातुडें निर्धारीं ।

तो सांपडला घरींच्या घरीं । तेणें विस्मय करी टवकारें ॥२७॥

देव सदा जवळीच असे । त्यालागीं जन कैसे पिसे ।

पाहों जाती देशोदेशें । तें देखोनि हांसे गदगदां ॥२८॥

देव सर्वांसी अजितू । तो म्यां जिंकिला भगवंतू ।

धरोनि राखिला हृदयांतू । यालागीं नाचतू उल्हासें ॥२९॥

निवटूनि दुजयाची मातू । अंगें जीतिला भगवंतू ।

जंगीं झाला यशवंतू । यालागीं गातनाचतू उल्हासें ॥३३०॥

पाहतां दुसरें न दिसे मज । यालागीं धरूं विसरला लाज ।

जगीं झाला तो निर्लज्ज । निर्लज्जतेची वोज हे त्याची ॥३१॥

यापरी भक्तियुक्त । हो‌ऊनियां माझे भक्त ।

निजानंदें गातनाचत । तेणें केलें पुनीत लोकत्रय ॥३२॥

जयाचे देखतां चरण । जडजीवां उद्धरण ।

ज्याचे लागतां चरणरेण । पशु पाषाण उद्धरती ॥३३॥

कीर्तनाचेनि महाघोकें । नाशिलीं जगाचीं सर्व दुःखें ।

अवघें विश्वचि हरिखें । भरिलें महासुखें उचंबळत ॥३४॥

दर्शनें स्पर्शनें वचनें । एक तारिले कीर्तनें ।

एक तारिले नामस्मरणें । यापरी जग उद्धरणें उद्धवा ॥३५॥

अविद्यायुक्त जीव मलिन । त्यासी शुद्ध व्हावया जाण ।

माझी भक्तीचि प्रमाण । हेंचि श्रीकृष्ण स्वयें सांगे ॥३६॥

डांकमिळणी सुवर्ण । हीनकसें झालें मलिन ।

उदकें धुतांही जाण । निर्मळपण न ये त्या ॥३७॥

इडेनें करावा प्राण पूर्ण । तो कुंभिनीनें राखावा जाण ।

मग तिनेंचि करावा रेचन । हें एक लक्षण अभ्यासीं ॥४२०॥

कां पिंगलेनें करावा पूर्ण । तो तिनेंचि करावा रेचन ।

हें एक अपरलक्षण । विचक्षण बोलती ॥२१॥

सर्वसंमत योगलक्षण । इडेनें प्राण करावा पूर्ण ।

तो कुंभकें राखावा स्तंभून । करावें रेचन पिंगलया ॥२२॥

हो कां पिंगलेनें पुरावा प्राण । तोही कुंभकें राखावा कुंभून ।

मग इडेनें सांडावा रेचून । हें विपरीत लक्षण अभ्यासीं ॥२३॥

तेथ न करावी फाडाफोडी । न मांडावी ताडातोडी ।

सांडोनियां लवडसवडी । अभ्यासपरवडी शनैःशनैः ॥२४॥

येथ मांडलिया तांतडी । तैं प्राण पडेल अनाडीं ।

मग हे थडी ना ते थडी । ऐशी परवडी साधकां ॥२५॥

जेवीं मुंगी वळंघे पर्वता । ते चढे परी पडेना सर्वथा ।

तेथ जात्यश्व चालों जातां । न चढे तत्त्वतां अतिकष्टी ॥२६॥

तैसें ये योगाभ्यासीं जाण । न चले जाणीव शहाणपण ।

जाणिवा येथ होय पतन । सर्वथा गमन घडेना ॥२७॥

ते मुंगीच्या परी योगपंथा । जो शनैःशनैः अभ्यासतां ।

प्रणवाच्या चढे माथां । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥२८॥

दृढ अभ्यास आल्या हाता । जैशी साधकाची मनोगतता ।

तैसा पवन चाले तत्त्वतां । जेवीं रणा‌आंतौता महाशूर ॥२९॥

अभ्यासाच्या गडाडीं । प्राण खवळल्या कडाडी ।

तो प्राणापानाचे भेद मोडी । पदर फोडी चक्राचे ॥४३०॥

येथ द्विविध माझें भजन । एक तें योगयुक्त निर्गुण ।

एक तें प्रणवाभ्यासें भक्त सगुण । तेंही लक्षण अवधारीं ॥३१॥

ऐक प्राणायामाचे भेद । सगर्भ अगर्भ द्विविध ।

सगर्म आगमोक्तें शुद्ध । सगुण संबंध ध्यानादि ॥३२॥


हृद्यविच्छिन्नमोङ्कारं घण्टानादं बिसोर्णवत्‌ ।

प्राणेनोदीर्य तत्राथ पुनः संवेशयेत्‌ स्वरम्‌ ॥ ३४ ॥


वाचेसी नव्हतां गोचरू । दीर्घ प्रणवाचा उच्चारू ।

हृदयीं अनवच्छिन्न ओंकारू । अखंडाकारू उल्हासे ॥३३॥

घंटानादसदृश स्थितू । जैसा कमळमृणालसूक्ष्मतंतू ।

तैसा मूळादारभ्य ब्रह्मरंध्रांतू । प्राणायामयुक्तू प्रणवू भासे ॥३४॥

तेथ दीर्घ स्वरें उच्चारू । तेणें प्रणवू भासे अतिसपुरू ।

तो प्राणायामें करावा स्थिरू । अखंडाकारू स्वरयुक्त ॥३५॥


एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणमेव समभ्यसेत्‌ ।

दशकृत्वस्त्रिषवणं मासादर्वाग्‌ जितानिलः ॥ ३५ ॥


स्वरवर्णमात्रातीत पर । प्रणव जो कां अगोचर ।

तो अभ्यासबळें नर । वृत्तिगोचर स्वयें करिती ॥३६॥

नवल उच्चाराचा चमत्कार । ऊर्घ्वमुख अखंडाकार ।

अभ्यासें प्रणवू करिती स्थिर । झणत्कार स्वरयुक्त ॥३७॥

ऐसा प्राणायामयुक्त प्रणवाभ्यास । त्रिकाळ करितां सांडूनि आळस ।

काळीं आवर्तनें दशदश । सावकाश करितां पैं ॥३८॥

तरी एक मास न लागतां । हा प्राणजयो आतडे हाता ।

जेवीं कां सती पतिव्रता । नुल्लंघी सर्वथा पतिवचन ॥३९॥

ये अभ्यासीं अतितत्पर । झालिया गा निरंतर ।

योगाभ्यासाचें सार । सहजेंचि नर पावती ॥४४०॥

ऐसा प्राणजयो आलिया हाता । दों प्रकारीं भजनावस्था ।

एकी सगुण आगमोक्ता । दुजी योगाभ्यासता निर्गुणत्वें ॥४१॥

परी दोहींचें समाधान । निर्गुणींच पावे जाण ।

त्या दोहींचें उपलक्षण । संक्षेपें श्रीकृष्ण सांगत ॥४२॥

अगा ओं हें स्मरों सरे । स्मरतां स्वरेंसीं प्राणू प्रणवीं भरे ।

मग प्रणवूचि तेव्हां स्फुरे । अखंडाकारें उल्हासतू ॥४३॥

जेथूनि अक्षरें उपजती । शब्द वदोनि जेथ सामावती ।

मग जे उरे जाण ती स्फूर्ती । प्रणवू निश्चितीं त्या नांव ॥४४॥

त्या प्रणवाचेनि आधारें । जिणोनियां साही चक्रें ।

तो प्रणवू सूनि धुरे । निजनिर्धारे चालिजे ॥४५॥

तेथ उल्हाट शक्तीचा लोट । वैराग्याचा नेटपाट ।

जिणोनि काकीमुखाची वाट । सवेगें त्रिकूट घेतलें ॥४६॥

तेव्हां अनुहताच्या घायीं । निशाण लागलें पाहीं ।

तंव पुढील जे योगभुयी । ते आपैती पाहीं हों सरली ॥४७॥

तेथें हरिखें अति‌उद्धट । औटपीठ आणि गोल्हाट ।

तेही जिणोनियां वाट । घडघडाट चालिला ॥४८॥

मागील ठेली आठवण । झाली विकल्पाची बोळवण ।

सत्रावी वोळली जाण । स्वानंदजीवन जीवाचें ॥४९॥

ते सहस्त्रदळाचे पाट । वरूनि उतरले घडघडाट ।

स्वानंदजीवनानिकट । नीट वाट पैं आले ॥४५०॥

तें सेवितां संतोषें पाणी । निवली संतप्त अवनी ।

इंद्रियांची पुरली धणी । गुणांची त्रिवेणी बुडाली ॥५१॥

तंव भ्रमरगुंफे‌आंत । जीवशिवांचा एकांत ।

तेणें जीवपणाचा प्रांत । वृत्तीसी घात हों सरसा ॥५२॥

तेथ शिवशक्तिसंयोग । निज‍ऐक्यें झाला चांग ।

परमानंदें कोंदलें अंग । सुखाचा सुखभोग सुखरूप झाला ॥५३॥

तेव्हां हेतु मातु दृष्टांतू । खुंटली वेदवादाची मातू ।

झाला मीतूंपणाचा प्रांतू । एकला एकांतू एकपणें ॥५४॥

ते एकलेपणाचें एक । म्हणावया म्हणतें नाहीं देख ।

ऐसे योगबळें जे नेटक । माझें निजसुख पावले ॥५५॥

हे योगमार्गींची वाट । अति‌अवघड परम कष्ट ।

थोर विघ्नाचा कडकडाट । प्राप्ति अवचट एकाद्या ॥५६॥

तैसा नव्हे माझा भक्तिपंथू । तेथ नाहीं विघ्नाची मातू ।

भक्तांसीही हाचि ठावो प्राप्तू । ऐक तेही मातू मी सांगेन ॥५७॥

मूळीं योग हा नाहीं स्पष्ट । म्हणाल कैंचें काढिलें कचाट ।

पदबंधाची चुकली वाट । वृथा वटवट न म्हणावी ॥५८॥

येच श्लोकीं देवो बोलिला । मासादर्वाक्‌ प्राणजयो जाहला ।

यांतू ध्वनितें योग बोलिला । तो म्यां केला प्रकटार्थ ॥५९॥

जेथ प्राणापानजयो झाला । तेथ महायोगू हा भागा आला ।

हा योगू शास्त्रार्थ बोलिला । विशद केला आकुलागमीं ॥४६०॥

प्राणापानजयो झाला पहा हो । जैसा साधकाचा भावो ।

सगुणनिर्गुण उपावो । प्राप्ती ठावो सहजेंचि ॥६१॥

प्राणापानजयप्राप्ती । सगुण उपासनास्थिती ।

तद्द्वारा निर्गुणप्राप्ती । उद्धवाप्रती हरि बोले ॥६२॥

कशासारिखें तुझें ध्यान । ऐसा उद्धवें केला प्रश्न ।

यालागीं सांगोनियां सगुण । सवेंचि निर्गुण संस्थापी ॥६३॥

मत्स्य साधावया बडिश जाण । चित्त साधावया मूर्ति सगुण ।

तेचि मूर्तीचें सगुण ध्यान । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥६४॥


हृत्पुण्डरीकमन्तःस्थम्‌ ऊर्ध्वनालमधोमुखम्‌ ।

ध्यात्वोर्ध्वमुखमुन्निद्रमष्टपत्रं सकर्णिकम्‌ ॥ ३६ ॥


जैसें केळीचें कमळ । तैसें हृदयीं अष्टदळ ।

अधोमुख ऊर्ध्वनाळ । अतिकोमळ लसलसित ॥६५॥

धरोनि प्राणायामाचें बळ । ऊर्ध्वमुख हृदयकमळ ।

विकसित करावें अष्टदळ । ध्यानें प्रबळ ध्यातां पैं ॥६६॥

तेथ ऊर्ध्वमुख अधोनाळ । ध्याना आलिया हृदयकमळ ।

अति‌उन्निद्र अष्टदळ । ध्यानीं अचंचळ स्थिरावल्या ॥६७॥


कर्णिकायां न्यसेत्‌ सूर्य सोमाग्नीनुत्तरोत्तरम्‌ ।

वह्निमध्ये स्मरेद्‌ रूपं ममैतद्‌ ध्यानमङ्गलम्‌ ॥ ३७ ॥


कर्णिकेमाजीं चंद्रमंडळ । ध्यावें सोळा कळीं अविकळ ।

त्याहीमाजीं सूर्यमंडळ । अतिसोज्जळ बारा कळीं ॥६८॥

त्याहीमाजीं वन्हिमंडळ । दाही कळीं अतिजाज्वल्य ।

ते अग्निमंडळीं सुमंगल । ध्यावी सोज्ज्वळ मूर्ति माझी ॥६९॥


समं प्रशान्तं सुमुखं दीर्घचारुचतुर्भुजम्‌ ।

सुचारुसुन्दरग्रीवं सुकपोलं शुचिस्मितम्‌ ॥ ३८ ॥

समानकर्णविन्यस्त स्फुरन्‌ मकरकुण्डलम्‌ ।

हेमाम्बरं घनश्यामं श्रीवत्सश्रीनिकेतनम्‌ ॥ ३९ ॥


तेंचि माझें मूर्तीचें ध्यान । उद्धवा ऐक सावधान ।

आपुले मूर्तीचें आपण । ध्यान श्रीकृष्ण सांगत ॥४७०॥

अतिदीर्घ ना ठेंगणेपण । सम अवयव समान ठाण ।

सम सपोष अतिसंपूर्ण । मूर्ति सुलक्षण चिंतावी ॥७१॥

मूर्ति चिंतावी संमुख । प्रसन्नवदन अतिसुरेख ।

जिचें देखतांचि मुख । हृदयीं हरिख कोंदाटे ॥७२॥

जैशीं विशाळ कमळदळें । तैसे आकर्णान्त दोनी डोळे ।

भंवया रेखिल्या काजळें । तैशी रेखा उजळे धनुष्याकृती ॥७३॥

कपाळ मिरवत सांवळें । त्याहीवरी चंदन पिंवळें ।

माजीं कस्तूरीचीं दोनी अंगुळें । कुंकुममेळें अक्षता ॥७४॥

दीर्घ नासिक आणि कपाळें । लखलखित गंडस्थळें ।

मुख सुकुमार कोवळें । अधरप्रवाळें आरक्त ॥७५॥

श्यामचंद्राची सपोष कोर । तैशी चुबुका अतिसुंदर ।

मुख निमासुरें मनोहर । भक्तचकोरचंद्रमा ॥७६॥

जैसा हिरियाच्या ज्योती । कीं दाळिंबबीजांची दीप्ती ।

तैशी मुखामाजीं दंतपंक्ती । दशन झळकती बोलतां ॥७७॥

समानकर्ण दोनी सधर । स्फुरत कुंडलें मकराकार ।

ईषत्‌ हास्य मनोहर । ग्रीवा सुंदर कंबु जैशी ॥७८॥

कंठींची त्रिवळी उभवणी । माजीं मिरवे कौस्तुभमणी ।

ते प्रकाशली दीप्ती कवण गुणीं । तेजें दिनमणी लोपला ॥७९॥

भुजंगाकार स्वभावो । चतुर्भुज आजानुबाहो ।

विशाळ वक्षःस्थळनिर्वाहो । श्रीवत्स पहा हो चिन्हित ॥४८०॥

श्रीवत्स श्रीनिकेतन । हृदयीं दोहीं भागीं जाण ।

त्रिवळीयुक्त उदर गहन । दामोदरचिन्ह त्या आलें ॥८१॥

विजू तळपे तैसा पिंवळा । लखलखित दिसे डोळां ।

तेवीं कसिला सोनसळा । तेणें घनसांवळा शोभत ॥८२॥

जैसें चांदिणें गगनामाझारीं । शुभ्रता बैसे श्यामतेवरी ।

तेवीं श्यामांगीं चंदनाची भुरी । तेणें श्रीहरी शोभत ॥८३॥


शङ्खचक्रगदापद्म वनमालाविभूषितम्‌ ।

नूपुरैर्विलसत्पादं कौस्तुभप्रभया युतम्‌ ॥ ४० ॥

द्युमत्किरीटकटक कटिसूत्राङ्गदायुतम्‌ ।

सर्वाङ्गसुन्दरं हृद्यं प्रसादसुमुखेक्षणम्‌ ।


कौस्तुभासीं संलग्न गळा । आपाद रुळे वनमाळा ।

कटीं बाणली रत्‍नमेखळा । किंकिणी जाळमाळासंयुक्त ॥८४॥

करकंकण बाहु‌अंगदें । शंखचक्रपद्मगदादि आयुधें ।

जडित मुद्रिका नाना छंदें । कराग्रीं विनोदें बाणल्या ॥८५॥

नाभि सखोल निर्मळ । जेथ ब्रह्मा झाला पोटींचें बाळ ।

जें लोकपद्माचें समूळ मूळ । तें नाभिकमळ हरीचें ॥८६॥

जैसे सचेतन मर्गजस्तंभ । तैसे घोंटींव साजिरे स्वयंभ ।

उभ्य चरणांची अभिनवशोभ । हरि‌अंगीं स्वयंभ शोभती ॥८७॥

ध्वज वज्र अंकुश देखा । यवांकित ऊर्ध्वरेखा ।

पद्मचक्रादि सामुद्रिका । चरण नेटका हरीचा ॥८८॥

त्रिकोण कांतीव इंद्रनीळीं । तैशीं साजिरीं घोटींव सांवळीं ।

पा‌उलें सुकुमारें कोंवळीं । आरक्त तळीं पदप्रभा ॥८९॥

पा‌उलावरी सांवळी प्रभा । तळवातळीं आरक्त शोभा ।

जेवीं संध्याराग मीनला नभा । तैशी शोभा हरिचरणीं ॥४९०॥

नभमंडळीं चंद्ररेखा । तैशी पादाग्रीं मांडणी नखा ।

पोटर्‍या सुकुमार नेटका । जंघा सुरेखा जानुद्वय ॥९१॥

अतिशयें माजु साना । होता अभिमान पंचाननां ।

मध्य देखोनि जगज्जीवना । लाजोनि राना ते गेले ॥९२॥

अद्यापि ते झाले अरण्यवासी । लाजा मुख न दाविती कोणासी ।

पहावया हरिमध्यासी । लेप मेखलेसी ते झाले ॥९३॥

चरणीं नूपुरांचा गजर । वांकी‌अंदुवांचा झणत्कार ।

मस्तकीं कुटिलालकभार । सुमनीं कबर शोभती ॥९४॥

नानारत्‍नीं अतिगहन । मस्तकीं मुकुट देदीप्यमान ।

सर्वांगीं सुलक्षण । मूर्ति संपूर्ण हरीची ॥९५॥

जे मूर्तीची धरिल्या सोये । तहान भूक विसरोनि जाये ।

ध्यानीं आतुडल्या पाहें । सुखाचा होये सुदिन ॥९६॥

सर्वांगसुंदर श्यामवर्ण । ज्येष्ठ वरिष्ठ गंभीर गहन ।

सुमुख आणि सुप्रसन्न । मूर्तीचें ध्यान करावें ॥९७॥


सुकुमारमभिध्यायेत्‌ सर्वाङ्गेषु मनो दधत्‌ ॥ ४१ ॥

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो मनसाऽऽकृष्य तन्मनः ।

बुद्ध्या सारथिना धीरः प्रणयेन्मयि सर्वतः ॥ ४२ ॥

तत्सर्वव्यापकं चित्तमाकृष्यैकत्र धारयेत्‌ ।

नान्यानि चिन्तयेद्‌ भूयः सुस्मितं भावयेन्मुखम्‌ ॥ ४३ ॥


झणीं दृष्टीचा रुपेल न्याहारू । लागतां खुपेल चंद्रकरू ।

तैशी मूर्ति ध्यावी सुकुमारू । अति‌अरुवारू ध्याननिष्ठा ॥९८॥

इंद्रियार्थीं अतिलोलुप । तें वैराग्यें आवरोनि चित्त ।

माझे ध्यानीं सुनिश्चित । बुद्धिमंत लाविती ॥९९॥

विषयीं आवरोनि मन । अखंड करितां माझें ध्यान ।

मद्‌रूपचि होय जाण । ऐसें चिंतन करावें ॥५००॥

चिंतनीं बिचकतां मन । सविवेक बुद्धिबळें जाण ।

निःशंक करितां माझें स्मरण । धारणेवीण ध्यान ठसावे ॥१॥

धारणा जरी तुटोनि जाये । ध्यासठसा न तुटत राहे ।

मन मूर्तीच्या ठायीं पाहें । जडलें ठाये सर्वांगीं ॥२॥

अंगप्रत्यंगीं ध्यानयुक्त । जडोनि ठेलें जें चित्त ।

तें आवरूनि समस्त । चिंतावें निश्चित हास्यस्वदन ॥३॥

सर्वही सांडोनियां जाण । सांगोपांग मूर्तिध्यान ।

चिंतावें गा हास्यवदन । स्वानंदघन हरीचें ॥४॥

अंग प्रत्यंग मूर्तिध्यान । पुढतीं न करावेंचि गा जाण ।

ध्यातां माझें हास्यवदन । तल्लीन मन करावें ॥५॥

उद्धवें केला होता प्रश्न । कशासारिखें तुझें ध्यान ।

तें सांगोनियां जाण । यदात्मलक्षण हरि बोले ॥६॥

ध्याना आलें जें हास्यवदन । त्यांतूनही सांडोनि वदन ।

केवळ हास्याचें करावें ध्यान । हास्यामाजीं मन घालूनी ॥७॥

त्याही हास्याचें सांडूनि ध्यान । हास्यामाजीं जो आनंदघन ।

तेथ प्रवेशवावें मन । अतिसावधान निजनिष्ठा ॥८॥

ते आनंदीं आनंदयुक्त । जाहलिया आपुलें चित्त ।

आनंदाची उपलब्धि तेथ । होय सुनिश्चित साधकां ॥९॥


तत्र लब्धपदं चित्तमाकृष्य व्योम्नि धारयेत्‌ ।

तच्च त्यक्त्वा मदारोहो न किञ्चिदपि चिन्तयेत्‌ ॥ ४४ ॥


जाहलिया आनंदपद प्राप्त । चिदाकाशचि दिसे समस्त ।

चिदाकाशीं चित्त । अतिसावचित्त ठेवावें ॥५१०॥

तेव्हां चिदाकाश चित्त चिंतन । हेंही सांडूनि त्रिविध भेदध्यान ।

जो मी परमानंद परिपूर्ण । भेदशून्य चिदात्मा ॥११॥

तेथें वृत्ति करूनि निमग्न । सांडावें चिदाकाशाचेंही ज्ञान ।

तेव्हां ज्ञेय ज्ञाता ज्ञान । हेंही स्फुरण स्फुरेना ॥१२॥


एवं समाहितमतिर्मामेवात्मानमात्मनि ।

विचष्टे मयि सर्वात्मन्‌ ज्योतिर्ज्योतिषि संयुतम्‌ ॥ ४५ ॥


यापरी साधकांची निजवृत्ती । माझ्या स्वरूपीं मीनल्या स्वरूपस्थिती ।

तेव्हां मीपणाची स्फुरे जे स्फूर्ती । तेही अद्वैतीं विराली ॥१३॥

तेथें मीतूंपणाचा भास । यापरी निमाला निःशेष ।

माझें परमानंद निजसुख । अद्वैतें देख कोंदलें ॥१४॥

जेवीं ज्योतीसी मीनल्या ज्योती । दोहींची होय एकचि दीप्ति ।

तेवीं जीवचैतन्याची स्फूर्ती । अद्वैतसुखप्राप्ती समरसें ॥१५॥

कोटि स्नेहसूत्रें मांडिती । तेणें कोटि दीप नामाभिव्यक्ती ।

ते कोटि दीपीं एक दीप्ती । तेवीं जीव अद्वैतीं चिन्मात्र ॥१६॥

देहेंद्रिय‍उपाधिवशें । जीवासी भिन्नत्व आभासे ।

अद्वैतबोध समरसें । जीवू प्रवेशे स्वरूपीं ॥१७॥

तेव्हां एक परमसुख । हेंही म्हणतें नाहीं देख ।

एकाकी एकलें एक । सुखेंसीं निजसुख कोंदलें ॥१८॥

जेवीं साखरे साखर चाखित । कीं उदकीं उदक स्नान करित ।

हो कां घृत रिघालें घृता‌आंत । सुनिश्चित सुवासा ॥१९॥

यापरी माझी ध्यानस्थिती । साधकां जाहली परमप्राप्ती ।

तेचि उपसंहारें श्रीपती । उद्धवाप्रती सांगत ॥५२०॥


ध्यानेनेत्थं सुतीव्रेण युञ्जतो योगिनो मनः ।

संयास्यत्याशु निर्वाणं द्रव्य ज्ञानक्रियाभ्रमः ॥ ४६ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कंधे चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥


यापरी तीव्र ध्यानस्थिती । समाधिपर्यंत माझी प्राप्ती ।

साधकासी होय शीघ्रगती । यथानिगुती ध्यान करितां ॥२१॥

हें माझें ध्यान उत्तमोत्तम । सर्वदा ठसावलें जैं निःसीम ।

तैं अधिभूत अधिदैव अध्यात्म । हा त्रिविध भ्रम उरों नेदी ॥२२॥

विषयी विषयो विषयसंभ्रम । ज्ञेय ज्ञाता ज्ञानोपक्रम ।

कर्म कर्ता क्रियाभ्रम । यांचें रूपनाम उरों नेदी ॥२३॥

तेथ ध्येय ध्याता ध्यान । दृश्य द्रष्टा आणि दर्शन ।

मन मंता आणि मनन । यांचें समूळ भान उच्छेदी ॥२४॥

देवो देवी देवता । भज्य भजन भजता ।

लक्ष्य लक्षण लक्षिता । हेही कथा नुरेचि ॥२५॥

तेथ योग्यतेशीं महायोगू । समाधिसुखाचा सुखभोगू ।

जीवशिवांचा निजसंयोगू । हाही उपयोगू उडाला ॥२६॥

तेथें बोध कैंचा कैंची बोधकता । कैंची बद्धता आणि मुक्तता ।

ब्रह्मनाम हेही वार्ता । जाण सर्वथा बुडाली ॥२७॥

सत्‌ चित्‌ आणि आनंद । या नांवाचा जो प्रवाद ।

तो मज मायावी संबंध । ऐक तोही विषद विभाग ॥२८॥

असंताचे व्यावृत्तीं । ’संत’ मातें म्हणती श्रुती ।

करितां जडाची समाप्ती । ’चिन्मात्र’ म्हणती मजलागीं ॥२९॥

तोडितां दुःखाचा संबंधू । मातें म्हणती ’परमानंदू’ ।

एवं सच्चिदानंदप्रवादू । हा विपरीत बोधू विद्येचा ॥५३०॥

जेथ असंतचि नाहीं । तेथ संत म्हणणें घडे कायी ।

समूळ अज्ञानचि जेव्हां नाहीं । तेव्हां चिन्मात्र हेंही म्हणे कोण ॥३१॥

जेव्हां दुःखाचा लेशू नाहीं । तेव्हां सुख म्हणावें कोणे ठायीं ।

यालागीं नामरूप मज पाहीं । ठेवितां ठायीं तुकेना ॥३२॥

समूळ उडे त्रिपुटीचें भान । या नांव गा तीव्र ध्यान ।

माझें करूनियां भजन । निजसमाधान पावले ॥३३॥

एवं माझेनि ध्यानप्रकारें । संसार उडे चमत्कारें ।

माझें केवळ स्वरूपचि उरे । निजनिर्धारें उद्धवा ॥३४॥

ते स्वरूपीं सुख ना दुःख । नाहीं संतासंताचे लेख ।

ज्ञानाज्ञानाची अटक । ते ठायीं देख असेना ॥३५॥

तेथ नाम रूप गुण । नाहीं मीतूंपणाची खूण ।

विद्या‌अविद्याभान । आनंदघन निजरूप ॥३६॥

भक्तिसुखाचे हेलावे । नाना‌उपायगौरवें ।

उद्धवालागीं देवें । निजानुभवें दीधले ॥३७॥

ठसावल्या माझी भक्ती । सकळ सिद्धींची होय प्राप्ती ।

संदेह नाहीं ये अर्थीं । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥३८॥

भजनपंथें निरंतर । दोहोनि भक्तिसुखक्षीर ।

त्याचेंही मंथोनिया सार । उद्धवासी श्रीवर देता झाला ॥३९॥

तो हा चौदावा अध्यावो । स्वमुखें बोलिला देवो ।

भक्तीसी मी वश्य पहा हो । येर उपावो तो गौण ॥५४०॥

सकळ योगांचें योगगव्हर । वेदान्त निजभांडार ।

सकळ सिद्धींचें परम सार । भक्ति साचार हरीची ॥४१॥

निजभाग्याची परम जोडी । महासुखाची आवडी गाढी ।

सकळ गोडियांची गोडी । भक्ति रोकडी हरीची ॥४२॥

भावें करितां भगवद्‍भजन । श्वपच जाहले पावन ।

जेणें भक्तीशीं विकलें मन । त्या‌आधीन सदा देवो ॥४३॥

उपेक्षूनियां निजमुक्ती । एका जनार्दनीं पढिये भक्ती ।

त्याचेनि प्रसादें भगवत्प्राप्ती । जाहली अहोराती खेळणें ॥४४॥

तो जरी भगवत्प्राप्ती नेघे । तरी ते दाटूनि घर रिघे ।

ऐसे गुरुभक्तीचेनि योगें । देवो सर्वांगें भूलला ॥४५॥

भगवत्प्राप्ती पाहिजे ज्यासी । तेणें न विसंबावें मद्‍भक्तीसीं ।

अखंड स्मरे जो हरिनामासी । देवो त्यापाशीं तिष्ठत ॥४६॥

सकळ भजनाचे शिरीं । रामनाम दों अक्षरीं ।

सदा गर्जे ज्याची वैखरी । धन्य चराचरीं तो एक ॥४७॥

एका जनार्दना शरण । इतुकें करितां नामस्मरण ।

पाठिमोरें होय जन्ममरण । महासिद्धी आंगण वोळंगती ॥५४८॥

इति श्रीभागावते महापुराणे एकादशस्कंधे एकाकारटीकायां

श्रीकृष्णोद्धवसंवादे भक्तिरहस्यावधारणयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥

॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ॥४६॥ ओव्या ॥५४८॥







॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय पंधरावा



॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो श्रीजनार्दन । सकळ सिद्धींचें सिद्धस्थान ।

सकळ ऋद्धींचें परम निधान । तुझे श्रीचरण सर्वार्थी ॥१॥

निधान साधावया अंजन । नयनीं काळिमा घालिती जन ।

तेणें काळवंडले नयन । थितें निधान दिसेना ॥२॥

तैसे नव्हती तुझे चरण । करितां चरणरजवंदन ।

निःशेष काळिमा निरसे जाण । पूर्ण निधान दाविसी ॥३॥

अंजनें साधितां निधान । तेथ छळावया पावे विघ्न ।

बळी दे‌ऊनि साधिल्या जाण । नश्वरपण तयासी ॥४॥

तैसे नव्हती तुझे चरणा । अवलीळा करितां स्मरण ।

नित्य सिद्ध अव्यय जाण । निजनिधान ठसावे ॥५॥

हें साधूनियां निधान । झाले सनकादिक संपन्न ।

नारदाचें उदारपण । येणेंचि जाण वाखाणे ॥६॥

वज्रकवच प्रल्हादासी । हेंचि भांडवल गांठी त्यासी ।

शुकादि वामदेवांसी । महिमा येणेंसीं पावले ते ॥७॥

व्यासवाल्मीकि महावेव्हारे । येणेंचि भांडवलें झाले खरे ।

त्यांचेनि भांडवलें लहान थोरें । छेदूनि दरिद्रें नांदती ॥८॥

त्या सद्‍गुरूचे श्रीचरण । परम निधींचें निधान ।

एका जनार्दना शरण । हें आम्हां परिपूर्ण भांडवल ॥९॥

येणेंचि भांडवलें प्रस्तुत । प्राप्त झालें श्रीभागवत ।

तेथ उद्धवासी श्री‌अनंत । ज्ञानमथितार्थ सांगत ॥१०॥

त्या दोघांची एकान्त मातु । प्रकट जाहली जगा‌आंतू ।

हा परीक्षितीचा विख्यातू । उपकार लोकांतू थोर झाला ॥११॥

ज्याचे श्रद्धेच्या आवडीं । शुक पावला लवडसवडी ।

तेणें गुह्य ज्ञानाची गोडी । प्रकट उघडी दाखविली ॥१२॥

त्या शुकाचें नवल महिमान । कानीं न सांगतां गुह्य ज्ञान ।

श्रवणें तोडोनि भवबंधन । परीक्षिती जाण उद्धरिला ॥१३॥

एथवरी श्रवणाची गोडी । प्रसिद्ध दाविली उघडी ।

तरी अभाग्यु दांतखिळी पाडी । कानाची नुघडी निमटली मिठी ॥१४॥

श्रवणीं घालितां वाडेंकोडें । कथासारामृत बाहेरी सांडे ।

श्रवणा‌आंतौता थेंबही न पडे । यालागीं रडे विषयांसी ॥१५॥

असो हे श्रोत्यांची कथा । कथा सांगे जो वक्ता ।

तोही तैसाचि रिता । घोटु आंतौता पावों नेदी ॥१६॥

जैसा गुळ‍उंसाचा घाणा । रसु बाहेरी जाये मांदणा ।

फिकेपणें करकरी गहना । ते गती वदना वक्त्याचे ॥१७॥

जें कथामृताचें गोडपण । तें सद्‍गुरूवीण चाखवी कोण ।

यालागीं जनार्दना शरण । जेणें गोडपण चाखविलें ॥१८॥

परी चाखविली उणखूण । तेही अभिनव आहे जाण ।

स्वाद स्वादिता आपण । हो‌ऊनि गोडपण चाखवी ॥१९॥

बाळकाहातीं दिधल्या फळा । खावें हें न कळे त्या अबळा ।

त्याचे मुखीं घालूनि गळाळा । गोडीचा जिव्हाळा जनक दावी ॥२०॥

गोडी लागल्या बाळकासी । तेंचि फळ खाय अहर्निशीं ।

तेवीं जनार्दनें आम्हांसी । गोडी श्रीभागवतासी लाविली ॥२१॥

ऐसी लाविली गोडी चढोवडी । तेणें झाली नवलपरवडी ।

मज सांडितांही ते गोडी । गोडी न सोडी मजलागीं ॥२२॥

ते गोडीनें गिळिलें मातें । मीपण गेलें गोडी‌आंतौतें ।

ते गोडीचें उथळलें भरितें । सबाह्य रितें उरों नेदी ॥२३॥

हें शुकमुखींचें श्रेष्ठ फळ । गोडपणें अतिरसाळ ।

त्वचा‌आंठोळीवीण केवळ । गोडीच सकळ फळरूपें ॥२४॥

ते श्रीभागवतींची गोडी । श्रीकृष्णें निज‌आवडीं ।

उद्धवासी कडोविकडी । भक्ति चोखडी चाखविली ॥२५॥

करितां माझें भजन । धरितां माझे मूर्तीचे ध्यान ।

समाधिपर्यंत साधन । उद्धवासी संपूर्ण सांगीतलें ॥२६॥

ते कृष्णामुखींची मातू । ऐकोनि चौदाव्या अध्यायांतू ।

उद्धव हरिखला अद्‍भुतू । माझा निजस्वार्थू फावला ॥२७॥

मज कृष्णमूर्तीचें ध्यान । सहजें सदा असे जाण ।

तेणेंच होय समाधि समाधान । तरी कां प्रश्न करूं आतां ॥२८॥

ऐकोनि चौदावा अध्यायो । झाला उद्धवासी हा दृढ भावो ।

हें देखोनि स्वयें देवो । पुढील अभिप्रावो सूचितू ॥२९॥

दृढ विश्वसेंसीं जाण । करितां माझें भजन ध्यान ।

पुढां उपजे सिद्धींचें विघ्न । ते अर्थीं श्रीकृष्ण उपदेशी ॥३०॥

पंधरावे अध्यायीं निरूपण । भक्तीं माझें करितां भजन ।

अवश्य सिद्धि उपजती जाण । त्या त्यागवी विघ्न म्हणोनी ॥३१॥


श्रीभगवानुवाच ।

जितेन्द्रियस्य युक्तस्य जितश्वासस्य योगिनः ।

मयि धारयतश्चेत उपतिष्ठन्ति सिद्धयः ॥ १ ॥


प्राणापानजयो जयापासीं । इंद्रियजयो असे ज्यासी ।

यावरी उल्हास मद्‍भक्तीसी । चित्त अहर्निशीं मद्युक्त ॥३२॥

उद्धवा गा त्याच्या ठायीं । अनिवार सिद्धि उपजती पाहीं ।

ये अर्थी संदेह नाहीं । जे जे समयीं जें इच्छी ॥३३॥

ऐसें उद्धवें ऐकतां । चमत्कारू झाला चित्ता ।

समूळ सिद्धींची कथा । श्रीकृष्णनाथा पुसों पा ॥३४॥


श्री‌उद्धव उवाच ।

कया धारणया का स्वित्‌ कथंस्वित्‌ सिद्धिरच्युत ।

कति वा सिद्धयो ब्रूहि योगिनां सिद्धिदो भवान्‌ ॥ २ ॥

कोण्या धारणा कोण सिद्धि । ते सांगावी विधानविधी ।

संख्या किती सकळ सिद्धि । तेंही कृपानिधी सांगिजे ॥३५॥

या सकळ सिद्धींची कथा । तूं एक जाणता तत्त्वतां ।

ते मज सांगिजे जी अच्युता । तूं सिद्धिदाता योगियां ॥३६॥


श्रीभगवानुवाच ।

सिद्धयोऽष्टादश प्रोक्ता धारणा योगपारगैः ।

तासामष्टौ मत्प्रधाना दशैव गुणहेतवः ॥ ३ ॥


सिद्धि अष्टादश जाण । त्यांची धारणा भिन्न भिन्न ।

ऐंसे बोलिले योगज्ञ । योगसंपन्न महासिद्ध ॥३७॥

या नांव गा सिद्धि समस्ता । यांत अष्ट महासिद्धि विख्याता ।

त्या माझे स्वरूपीं स्वरूपस्थिता । आणिकासी तत्त्वतां त्या नाहीं ॥३८॥

मनसा वाचा कर्मणा जाण । विसरोनि देहाचें देहपण ।

माझेनि स्वरूपें अतिसंपन्न । चैतन्यघन जो झाला ॥३९॥

त्यापाशीं या सिद्धि जाण । उभ्या असती हात जोडून ।

परी तो न पाहे थुंकोन । निचाड जाण यापरी ॥४०॥

इतर दहा सिद्धींची कथा । ज्या सत्त्वगुणें गुणभूता ।

साधक शुद्धसत्त्वात्मा होतां । त्यापाशीं सर्वथा प्रकटती ॥४१॥

अष्ट महासिद्धींची कथा । तुज मी सांगेन तत्त्वतां ।

ज्या माझे स्वरूपीं स्वभावतां । असती वर्तता अहर्निशीं ॥४२॥


अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियैः ।

प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणमीशिता ॥ ४ ॥

गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यति ।

एता मे सिद्धयः सौम्य अष्टावौत्पत्तिका मताः ॥ ५ ॥


अणिमा महिमा लघिमास्थिती । या तिन्ही देहसिद्धीचे प्राप्ती ।

प्राप्तरिंद्रियैः जे वंदती । ते जाण चौथी महासिद्धी ॥४३॥

प्राकाम्य श्रुतद्दष्टता । ते पांचवी सिद्धि गा सर्वथा ।

शक्तिप्रेरण ईशिता । हे जाण तत्त्वतां सहावी सिद्धि ॥४४॥

माझे धर्म जेथ वश होती । ते वशिता बोलिजे सिद्धांतीं ।

ते सातवी सिद्धि वदंती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥४५॥

त्रिलोकीं भोग जो निरुपम । तो न करितां परिश्रम ।

इच्छामात्रें उत्तमोत्तम । भोग सुगम हों लागे ॥४६॥


(’यत्कामस्तदवस्यति’)


इच्छील्या कामसुखाची प्राप्ति । त्रिभुवनींची भोगसंपत्ती ।

एकेच काळें अवचितीं । ते जाण पां ख्यातीं आठवी सिद्धि ॥४७॥

या अष्टमहासिद्धींची राशी । स्वभावें असे मजपाशीं ।

साधक शिणतां प्रयासीं । एकादी कोणासी उपतिष्ठे ॥४८॥

हे महासिद्धींची व्युत्पत्ती । इतर दहा ज्या बोलिजेती ।

त्याही सांगेन तुजप्रती । यथानिगुती उद्धवा ॥४९॥


अनूर्मिमत्त्वं देहेऽस्मिन्‌ दूरश्रवणदर्शनम्‌ ।

मनोजवः कामरूपं परकायप्रवेशनम्‌ ॥ ६ ॥

स्वच्छन्दमृत्युर्देवानां सहक्रीडानुदर्शनम्‌ ।

यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाप्रतिहता गतिः ॥ ७ ॥


देहीं बाधिती ना ऊर्मि साही । ते अनूर्मिसिद्धि पहिली पाहीं ।

दूरली वाचा ऐके ठायीं । दूरश्रवण नवा‌ई दुसरी सिद्धि ॥५०॥

त्रिलोकींचा सोहळा । बैसले ठायीं देखे डोळां ।

हे तिसरे सिद्धीची लीला । दूरदर्शनकळा ती नांव ॥५१॥

मनोजवसिद्धि ऐशी आहे । कल्पिल्या ठायासी पाहें ।

मनोवेगें शरीर जाये । चौथी होये हे सिद्धि ॥५२॥

कामरूप सिद्धिची परी । जैशिया रूपाची कामना करी ।

तैसें रूप तत्काळ धरी । हे पांचवी खरी कामनासिद्धी ॥५३॥

आपुलें शरीर ठेवूनि दूरी । परशरीरीं प्रवेश करी ।

हे परकायप्रवेशपरी । सहावी साजिरी अतिसिद्धि ॥५४॥

काळासी वश्य नाहीं होणें । आपुलिये इच्छेनें मरणें ।

हे सातवी सिद्धि जाणणें । स्वच्छंदमरणें ती नांव ॥५५॥

स्वर्गीं देवांचें जें क्रीडन । त्यांचें हा देखे दर्शन ।

स्वयें क्रीडावया अंगवण । ते सिद्धि जाण आठवी ॥५६॥

जैसा संकल्प तैसी सिद्धि । ते नववी जाण पां त्रिशुद्धी ।

राजाही आज्ञा शिरीं वंदी । ज्याची गमनसिद्धि सर्वत्र ॥५७॥

ज्याची आज्ञा आणि गमन । कोठेंही अवरोधेना जाण ।

हें दहावे सिद्धीचें लक्षण । ज्ञानविचक्षण जाणती ॥५८॥

या गुणहेतुसिद्धींची विधी । म्यां सांगीतली हे त्रिशुद्धी ।

यांहीहोनि क्षुद्रसिद्धी । त्याही निजबुद्धीं अवधारीं ॥५९॥


त्रिकालज्ञत्वमद्वन्द्वं परचित्ताद्यभिज्ञता ।

अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिष्टम्भोऽपराजयः ॥ ८ ॥


क्षुद्रसिद्धि पंचलक्षण । भूत भविष्य वर्तमान ।

या त्रिकाळांचें जें ज्ञान । तें पहिलें जाण ये ठायीं ॥६०॥

सुख दुःख शीत उष्ण । मृदु आणि अतिकठिण ।

या द्वंद्वांसी वश नव्हे जाण । तें दुसरें लक्षण सिद्धीचें ॥६१॥

पराचें स्वप्न स्वयें सांगणें । पुढिलाचे चित्तींचें जाणणें ।

हे तिसरी सिद्धि म्हणणें । ऐक लक्षणें चौथीचीं ॥६२॥

अग्नि वायु आणि उदक । शस्त्र विष आणि अर्क ।

यांचें प्रतिस्तंभन देख । ते सिद्धि निष्टंक पैं चौथी ॥६३॥

कोणासी जिंकिला न वचे पाहें । जेथींचा तेथ विजयी होये ।

एकला सर्वत्र विजयो लाहे । हे पांचवी आहे विजयसिद्धि ॥६४॥


एताश्चोद्देशतः प्रोक्ता योगधारणसिद्धयः ।

यया धारणया या स्याद्‌ यथा वा स्यान्निबोध मे ॥ ९ ॥


उद्देश्यमात्रें सिद्धींची गती । म्यां सांगीतली तुजप्रती ।

आतां कोण धारणा कोण स्थिती । सिद्धीची प्राप्ती होय ते ऐक ॥६५॥

अष्ट महासिद्धींची धारणा । गुणहेतु दहा सिद्धी जाणा ।

क्षुद्रसिद्धि पंचलक्षणा । त्यांचे साधित्या साधना हरि बोले ॥६६॥


भूतसूक्ष्मात्मनि मयि तन्मात्रं धारयेन्मनः ।

अणिमानमवाप्नोति तन्मात्रोपासको मम ॥ १० ॥


अष्ट महासिद्धि स्वाभाविका । माझ्या ठायीं असती देखा ।

या असाध्य साधावया आवांका । करित्या साधका साधन सांगे ॥६७॥

मी अणुरेणूचाही अणुरेण । जीवाचाही हृदयस्थ जाण ।

तेथ अणुतन्मात्र करूनि मन । माझ्या ठायीं जाण जो राखे ॥६८॥

अणुतन्मात्र ध्यान सदा राहे । त्याचा अणुमात्रचि देह होये ।

कीटकीभृंगीच्या ऐसें पाहें । अणिमेची लाहे तो सिद्धी ॥६९॥

तो अच्छिद्रीं निघोनि जाये । जगाच्या डोळ्यामाजीं समाये ।

कोठेंही खुपेना पाहें । हे अणिमेची लाहे महासिद्धी ॥७०॥


महत्तत्त्वात्मनि मयि यथासंस्थं मनो दधत्‌ ।

महिमानमवाप्नोति भूतानां च पृथक्‌ पृथक्‌ ॥ ११ ॥


माझें स्वरूप अनंत अपार । महत्तत्त्वाहोनि अतिथोर ।

आणि महत्तत्त्वाचाहीं साचार । नियंता ईश्वर जो कां मी ॥७१॥

हे सिद्धि साधावया जो नर । माझी धारणा धरी अपरंपार ।

तेवढेंच होय त्याचें शरीर । हे सिद्धि महाथोर महिमान ॥७२॥

सूक्ष्म कापुसाचे तंतू पाहें । तो कल्पने‌ऐसा पटू होये ।

माझी महती धारणा वाहे । तो माझी सिद्धि लाहे महिमत्वें ॥७३॥

तुकितां त्याच्या समान भारा । न पुरे सपर्वत सगळी धरा ।

एवढ्या महत्तत्त्वांचा उभारा । सिद्धिद्वारा तो पावे ॥७४॥


परमाणुमये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन्‌ ।

कालसूक्ष्मार्थतां योगी लघिमानमवाप्नुयात्‌ ॥ १२ ॥


वाय्वादि प्राणप्रमाण । जेणें काळसूत्राचें गणन ।

तो परमाणुरूप भगवंत जाण । त्याचेंचि दृढ ध्यान सदा जो करी ॥७५॥

परमाणुधारणेचा महिमा । त्याचा देहासी ये अतिलघिमा ।

तो मशकीं चढोनि पाहे मा । उडे व्योमामाजीं सुखें ॥७६॥

अणिमादि तीनी धारणा । या देहींच्या सिद्धि जाणा ।

लहान थोर हळूपणा । देहलक्षणां उपजवी ॥७७॥

उरल्या ज्या पंचमहासिद्धि । त्यांच्या धारणेच्या विधी ।

तोही सांगेन त्रिशुद्धी । ऐक सुबुद्धी उद्धवा ॥७८॥


धारयन्‌ मय्यहंतत्त्वे मनो वैकारिकेऽखिलम्‌ ।

सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति मन्मनाः ॥ १३ ॥


मूळींचा शुद्ध अहंकारू । ज्यापासूनि इंद्रियविकारू ।

इंद्रिय‍अधिष्ठात्री सुरवरू । चेतविता ईश्वरू जो कां मी ॥७९॥

त्या माझ्या ठायीं धारणा धरितां । इंद्रिय अधिष्ठात्री देवता ।

त्यासी पावोनि एकात्मता । इंद्रियप्रकाशता स्वयें लाहे ॥८०॥

जे कां इंद्रियव्यापार जगाचे । प्रकाशूनि हा देखे साचे ।

एवढिये इंद्रियप्राप्तीचें । साधी सिद्धीचें वैभव ॥८१॥

तेव्हां ज्याचा जो जेथ पाहे । इंद्रियांचा व्यापारू होये ।

तो येणेंचि केला आहे । ऐशी प्रतीति होये इंद्रियप्राप्ती ॥८२॥


महत्यात्मनि यः सूत्रे धारयेन्मयि मानसम्‌ ।

प्राकाम्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दतेऽव्यक्तजन्मनः ॥ १४ ॥


जें महत्तत्त्व गा जाण । तें मायेचें प्रथम स्फुरण ।

ज्यासी क्रिया सूत्रप्रधान । नामाभिधान बोलती ॥८३॥

तेथ अजन्मा मी आपण । जाहलों सूत्राचा सूत्रात्मा जाण ।

त्या माझ्या स्वरूपाचें ध्यान । सावधान जो करी ॥८४॥

ज्या सूत्राचेनि प्रकाशप्रवाहें । ब्रह्मांड हिरण्यगर्भ प्रकाशला राहे ।

ते प्रकाशता त्यासी वश्य होये । येणें सूत्रात्मा पाहे निदिध्यासनें ॥८५॥

त्या निदिध्यासनापोटीं । करूं शके ब्रह्मांडकोटी ।

एवढी प्रकाशसिद्धि गोमटी । हे मजवीण नुठी साधकां ॥८६॥


विष्णौ त्र्यधीश्वरे चित्तं धारयेत्‌ कालविग्रहे ।

स ईशित्वमवाप्नोति क्षेत्रक्षेत्रज्ञचोदनाम्‌ ॥ १५ ॥


मायादित्रिगुणनियंता । जो कळिकाळातें आकळिता ।

उत्पत्तिस्थितिप्रळयकर्ता । जाण तत्त्वतां अंतर्यामी ॥८७॥

त्या मज विष्णूचें ध्यान । निरंतर जो करी जाण ।

त्यासी अदृष्टद्रष्टेपण । शक्तिप्रेरण ईशित्वें ये ॥८८॥

मिथ्या बुद्धिबळाच्या खेळाप्रती । स्वारीची जाणे गति निगुती ।

तेवीं मिथ्या संसारप्रतीती । भूतांची आगती निर्गती स्वयें जाणे ॥८९॥

तो जीवादि शरीरप्रेरण । स्वयें करूं शके आपण ।

करितां अंतर्याम्याचे ध्यान । एवढी सिद्धि जाण उपतिष्ठे ॥९०॥

तो आपुलेनि प्रतापस्वभावीं । मशकाहातीं मेरू विभांडवी ।

नीचहस्तें सृष्टि विध्वंसूनि मांडवी । कां इंद्रातें मारवी उंदिराहातीं ॥९१॥

यापरी एकातें मारवी । जीवें गेलिया जीववी ।

अचेतनातें पालेजवी । ये सिद्धिची पदवी ईशित्व ॥९२॥


नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्छब्दशब्दिते ।

मनो मय्यादधद्‌ योगी मद्धर्मा वशितामियात्‌ ॥ १६ ॥


जीव शिव आणि प्रकृति । यांहूनि परती चौथी स्थिती ।

ज्यातें नारायण म्हणती । जाण निश्चितीं सज्ञान ॥९३॥

जागृति स्वप्न सुषुप्ती । यांवेगळी तुरीय स्थिती ।

त्यातें नारायण म्हणती । यथानिगुती सज्ञान ॥९४॥

दृश्य द्रष्टा दर्शन । यांअतीत चौथा जाण ।

त्यातें म्हणती नारायण । ज्ञानविचक्षण निजबोधें ॥९५॥

त्रिपुटीवेगळी जे मातू । असोनियां त्रिपुटी‌आंतू ।

जो कां त्रिपुटीसी अलिप्तू । तो मी विख्यातू नारायण ॥९६॥

यश श्री वैराग्य ज्ञान । ऐश्वर्य औदार्य हे षड्गुण ।

नित्य वसती परिपूर्ण । तो मी नारायण भगवंत ॥९७॥

त्या मज नारायणातें ध्यातां । माझी वशिता सिद्धि ये हाता ।

सर्व कर्मीं अलिप्तता । भोगून अभोक्ता भोगातें ॥९८॥


निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन्‌ विशदं मनः ।

परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते ॥ १७ ॥


चित्तदेवता सत्त्वगुण । इंद्रियें तो रजोगुण ।

विषय केवळ तमोगुण । हेंचि आवरण परमानंदा ॥९९॥

परमानंदासी आवरण । आडवे असती तिन्ही गुण ।

त्यांतें सांडूनि निर्गुण । ब्रह्म परिपूर्ण मज जो ध्याये ॥१००॥

त्यासी माझिये ध्यानस्थितीं । होय परमानंद‍अवाप्ती ।

ज्या आनंदामाजीं उपशांती । होय निश्चितीं सकळ कामा ॥१॥

झालिया परमानंदप्राप्ती । सकळ काम निमग्न होती ।

जेवीं सूर्योदयाप्रती । तारा हारपती सचंद्र ॥२॥

तेवीं परमानंदाच्या पोटीं । हारपती कामकोटी ।

तेथ इंद्रियसुखाच्या गोठी । लाजोनि उठा‌उठी विरताती ॥३॥

उद्धवा ऐक पां निश्चितीं । नव्हतां परमानंदप्राप्ती ।

कदा नव्हे कामनिवृत्ती । नाना युक्ती करितांही ॥४॥

या अष्ट महासिद्धीच्या धारणा । तुज म्यां सांगीतल्या जाणा ।

यांसी साधावया आंगवणा । सुरनरगणां पैं नाहीं ॥५॥

यापरी अष्ट महासिद्धी । तुज म्यां सांगीतली धारणाविधी ।

आतां गुणहेतुकाचे प्रबोधीं । सावधबुद्धी अवधारीं ॥६॥


श्वेतद्वीपपतौ चित्तं शुद्धे धर्ममये मयि ।

धारयञ्छ्वेततां याति षडूर्मिरहितो नरः ॥ १८ ॥


सांडूनि कार्येंसीं रजतमें दूरी । जो मी सत्त्वाधिष्ठाता श्रीहरी ।

त्या माझी जो धारणा धरी । अखंडाकारी सर्वदा ॥७॥

तो माझेनि सत्त्वे सत्त्ववंतू । होय षडूर्मींसीं रहितू ।

शोक मोह जरा मृत्यू । क्षुधा तृषा हातू लावूं न शके ॥८॥


मय्याकाशात्मनि प्राणे मनसा घोषमुद्वहन्‌ ।

तत्रोपलब्धा भूतानां हंसो वाचः श्रृणोत्यसौ ॥ १९ ॥


सघोष प्राणेंसीं शब्दमहिमा । अवश्य विश्रांतीस ये व्योमा ।

त्या आकाशाचाही मी आत्मा । मजमाजीं व्योमा रहिवासू ॥९॥

तो मी सघोष प्राणांचाही प्राण । सकळ वाचांची वाचा जाण ।

वागीश्वरीचें जीवन । सत्य मी जाण उद्धवा ॥११०॥

ऐसिया माझें दृढ ध्यान । निजहृदयीं जो करी जाण ।

तो विचित्रा वाचांचें श्रवण । जीवस्वरूपें जाण स्वयें ऐके ॥११॥

सनाद माझी धारणा पोटीं । धरितां जगाच्या गुह्य गोष्टी ।

त्याचे पडती कर्णपुटीं । ते काळीं उठी दूरश्रवणसिद्धि ॥१२॥


चक्षुस्त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारमपि चक्षुषि ।

मां तत्र मनसा ध्यायन्‌ विश्वं पश्यति सूक्ष्मदृक्‌ ॥ २० ॥


सविता तो मी नारायण । ऐसें डोळ्यांमाजीं करी ध्यान ।

तेव्हां डोळाचि मद्‌रूप जाण । सविता आपण स्वयें होय ॥१३॥

एवं डोळा सविता हें माझे ध्यान । तिहींस एकात्मता झाल्या जाण ।

तेव्हां सूक्ष्मद्रष्टा होय आपण । जग संपूर्ण तो देखे ॥१४॥

बैसलेचि ठायीं जाण । चतुर्दशभुवनांचे दर्शन ।

एके काळें देख आपण । दूरदर्शन हे सिद्धि ॥१५॥


मनो मयि सुसंयोज्य देहं तदनु वायुना ।

मद्धारणानुभावेन तत्रात्मा यत्र वै मनः ॥ २१ ॥


अत्यंत सवेग तें मन । त्या मनाचेंही मी मन जाण ।

त्या मनासी मजसीं अभिन्न । प्राणधारणयुक्त राखे ॥१६॥

ऐसें प्राणधारणयुक्त मन । मजसीं राखतां अभिन्न ।

त्या धारणाप्रभावें जाण । मनोवेगें गमन देहासी होय ॥१७॥

जेथें संकल्पें जाय मन । तेथें होय देहाचेंही गमन ।

हे मनोजवसिद्धि जाण । धारणालक्षण या हेतू ॥१८॥


यदा मन उपादाय यद्‌ यद्‌ रूपं बुभूषति ।

तत्तद्‌ भवेन्मनोरूपं मद्योगबलमाश्रयः ॥ २२ ॥


पहिली मनोजवधारणा । त्याहीवरी माझी भावना ।

अचिंत्य सामर्थ्य माझें जाणा । अनुसंधाना जो आणी ॥१९॥

मी नाना रूपांतें धरिता । सवेंचि रूपांतरें विसर्जिता ।

ऐशी माझी संपूर्ण सत्ता । ते त्याच्या हाता पैं लाभे ॥१२०॥

एवं माझिया दृढ धारणा । माझें सामर्थ्य ये त्याच्या मना ।

मग ज्या रूपाची करी भावना । तद्‌रूप जाणा स्वयें होय ॥२१॥

सुरनरपन्नगांमाजीं जें जें रूप । धरावया करी जो संकल्प ।

तो तत्काळ गा मद्‌रूप । हे कामरूप सिद्धि माझी ॥२२॥


परकायं विशन्‌ सिद्ध आत्मानं तत्र भावयेत्‌ ।

पिण्डं हित्वा विशेत्‌ प्राणो वायुभूतः षडङ्‌घ्रिवत्‌ ॥ २३ ॥


परकायप्रवेशू करितां जाणा । आवरूनि स्वदेहींच्या सर्व प्राणां ।

जेथ प्रवेश करितां आपणा । तेथ आपुली भावना करावी ॥२३॥

तेव्हां लिंगदेहाचे माथां । जीवप्राणांची एकात्मता ।

धरोनि देहांतर‍अहंता । बाह्य वायूच्या पंथा मिळोनि जाय ॥२४॥

तेथ मिळातांचि मिळवणी । या देहाचा अभिमान सांडूनी ।

देहांतरीं प्रवेशोनी । मी म्हणती उठे तेथें ॥२५॥

जैसें कमळींहूनि कमळांतरा । वायुबळें प्रवेशणें भ्रमरा ।

तैसें सांडोनियां स्वशरीरा । देहांतरा जीवू जाये ॥२६॥

हें परकायप्रवेशन । म्यां सांगीतलें संपूर्ण ।

माझिया स्वरूपाचें धारण । तें निजलक्षण अवधारीं ॥२७॥

दृढ ध्यातां माझे स्वरूपासी । तैं सर्व देहीं तूंचि आहेसी ।

न सांडितां निजदेहासी । हो परकायेंसीं प्रवेशू ॥२८॥

स्वसत्ता स्वदेह सांडणें । तेचि अर्थीचीं लक्षणें ।

पुढिले श्लोकीं नारायणें । विशद निरूपणें निरूपिलीं ॥२९॥


पार्ष्ण्याऽऽपीड्य गुदं प्राणं हृदुरःकण्ठमूर्धसु ।

आरोप्य ब्रह्मरन्ध्रेण ब्रह्म नीत्वोत्सृजेत्तनुम्‌ ॥ २४ ॥


देहत्यागाचें प्राणधारण । तेंच स्वच्छंदमृत्यूचें लक्षण ।

तदर्थी जें प्राणोत्क्रमण । तें योगधारण अवधारीं ॥१३०॥

मूळाधारीं वामचरण । टांचेचेनि नेटें जाण ।

अपानाचें अधोगमन । गुद पीडून राखावें ॥३१॥

हृदयीं विचरता जो प्राण । त्याचें सदा ऊर्ध्व गमन ।

तो प्राणायामें आवरून । अधोमुख जाण करावा ॥३२॥

अपानाचें ऊर्ध्व गमन । स्वाधिष्ठानपर्यंत जाण ।

प्राणाचें अधःसंचरण । तेचि चक्रीं जाण जैं घडे ॥३३॥

तेथ प्राणापानांची बुझावण । त्या चक्रामाजीं करी समान ।

ऐक्ये पडिलें आलिंगन । एकात्मता जाण चालिले ॥३४॥

सांडोनि अपानाची अधोवाट । प्राणें त्यजिला हृदयकंठ ।

फोडूनि सुषुम्नेचें कपाट । ऊर्ध्वमुखें नीट चालिले ॥३५॥

जिणतां सुषुम्नेचें घर । भेदिले साही चक्रांचे पदर ।

उघडूनि काकीमुखाचें द्वार । ब्रह्मरंध्र ठाकिलें ॥३६॥

तेथें पावल्या यथानिगुतीं । या देहाची सांडूनि स्थिती ।

जो कामभोग वाहे चित्तीं । त्या देहाची प्राप्ती तो पावे ॥३७॥

वैकुंण्ठ कैलास अमरावती । सार्वभौम चक्रवर्ती ।

जे कामना कामी चित्तीं । ते पावे गती तत्काळ ॥३८॥

जरी तो ब्रह्मसायुज्यता वाहे । तरी सांडूनि देहाची सोये ।

शुद्ध ब्रह्मधारणा पाहे । तो ब्रह्मचि होये स्वतःसिद्ध ॥३९॥

यापरी प्राणधारण । करूनि निवर्ते जो जाण ।

तें स्वच्छंदमृत्यूचें लक्षण । त्या‌आधीन कळिकाळ ॥१४०॥


विहरिष्यन्‌ सुराक्रीडे मत्स्थं सत्त्वं विभावयेत्‌ ।

विमानेनोपतिष्ठन्ति सत्त्ववृत्तीः सुरस्त्रियः ॥ २५ ॥


देवांचे दिव्यभोगीं आसक्त । योगियाचें झाल्या चित्त ।

ते प्राप्तिलागीं येथ । माझें सत्त्व निश्चित चिंतावें ॥४१॥

जेणें सत्त्वें म्यां जाण । स्वर्गीं स्थापिले सुरगण ।

त्या सत्त्वगुणाचें धारण । निजहृदयीं जाण जो राखे ॥४२॥

ध्यातां सुरस्त्रियांची कामनिष्ठा । तो पावे सुरस्वर्गींची प्रतिष्ठा ।

विमानीं चढोनि वरिष्ठा । करी कामचेष्टा अप्सरांसीं ॥४३॥


यथा सङ्कल्पयेद्‌ बुद्ध्या यदा वा मत्परः पुमान्‌ ।

मयि सत्ये मनो युञ्जंस्तथा तत्‌ समुपाश्नुते ॥ २६ ॥


संकल्पमात्रें करी समस्त । जो मी सत्यसंकल्प भगवंत ।

त्या माझे ठायीं चित्त । विश्वासयुक्त जो राखे ॥४४॥

तो जे जे काळीं जे जे देशीं । जे जे कर्मीं जे जे अवस्थेसी ।

जें जें कांहीं वांछीं मानसीं । ते संकल्प त्यापाशीं सदा सफळ ॥४५॥

मी सत्यसंकल्प भगवंत । हृदयीं धरिल्या ध्यानयुक्त ।

त्याचें जे जे काम कामी चित्त । ते संकल्प प्राप्त होती त्यासी ॥४६॥


यो वै मद्‍भावमापन्न ईशितुर्वशितुः पुमान्‌ ।

कुतश्चिन्न विहन्येत तस्य चाज्ञा यथा मम ॥ २७ ॥


जो कां मी सर्वांचा नियंता । स्वयें स्वतंत्र तत्त्वतां ।

त्या माझें ध्यान करितां । मद्‍भावता उपतिष्ठे ॥४७॥

मीचि भगवंत सुनिश्चित । ऐसें बोधा आलें यथास्थित ।

त्याची आज्ञा सुरवर वंदित । पशुपक्षी नुल्लंघित ते आज्ञा ॥४८॥

जैशी माझी आज्ञा सर्वांवरी । तैशी त्याची आज्ञा चराचरीं ।

कोणी नुल्लंघिती तिळभरी । ते आज्ञासिद्धि खरी तो लाहे ॥४९॥

एवं या गुणहेतुसिद्धि दहाही । धारणायुक्त सांगीतल्या पाहीं ।

आतां क्षुद्र पंचसिद्धि ज्याही । तुज मी त्याही सांगेन ॥५०॥



मद्‍भक्त्या शुद्धसत्त्वस्य योगिनो धारणाविदः ।

तस्य त्रैकालिकी बुद्धिर्जन्ममृत्यूपबृंहिता ॥ २८ ॥


जगाचें उत्पत्तिस्थितिनिदान । सत्य असे मज‍अधीन ।

त्या माझ्या ठायीं करितां भजन । अंतःकरण अतिशुद्ध ॥५१॥

ते शुद्ध‍अंतःकरणीं जाण । भूत भविष्य वर्तमान ।

जगाचें जन्म भोग मरण । हे त्रिकाळज्ञान सिद्धि प्रकटे ॥५२॥


अग्न्यादिभिर्न हन्येत मुनेर्योगमयं वपुः ।

मद्योगशान्तचित्तस्य यादसामुदकं यथा ॥ २९ ॥


अतिप्रयास करितां चित्त । मजसी योगातें झालें प्राप्त ।

तेणें योगें शरीर योगयुक्त । अबाधित महाद्वंद्वीं ॥५३॥

त्यासी बाधीना शीत उष्ण । मृदु आणिक कठिण ।

अग्नि लागलियाही जाण । देह दहन नव्हे त्याचा ॥५४॥

ते अग्निमाजीं विश्रांति त्यासी । जेवीं कां जळीं जळचरांसी ।

अद्वंद्वतासिद्धि ऐसी । साधकासी उपतिष्ठे ॥५५॥

येचि सिद्धिच्या धारणा । प्रतिष्टंभसिद्धी प्रकटे जाणा ।

ऐक तिच्याही लक्षणा । जिचे तोडरीं जाणा सकळ बाधा ॥५६॥

त्यासी बाह्य वायूचेनि झडाडें । बाधकता कदा न घडे ।

प्राण जिंतोनि आंतुलीकडे । करी रोकडे दासी त्यासी ॥५७॥

देंठ फेडूनि सुमनसेजे । जेवीं कां सुखें निद्रा कीजे ।

तेवीं इंगळावरी हा निजे । बाधा नुपजे अग्नीची ॥५८॥

शीतळ जळीं शीतकाळीं । सिद्ध बुडविल्या कौतुकें जळीं ।

तो बाहेरी निघावया न तळमळी । जळीं मासोळी जेवीं क्रीडे ॥५९॥

ग्रीष्मकाळींचें निदाघ उष्ण । त्यामाजीं सिद्ध घातल्या जाण ।

रविकरीं पद्म उल्हासे गहन । तैंसे लागतां उष्ण तो टवटवी ॥६०॥

यापरी अर्कबाधकता । त्यासी बाधीना सर्वथा ।

तैशींच सिद्धासी शस्त्रें लागतां । शस्त्रघाता नातुडे तो ॥६१॥

आकाश खोचूं जातां पाहें । शस्त्रेंसीं घावो वायां जाये ।

तेवीं सिद्धासी न लागती घाये । शस्त्र ‍उपाये सुनाट ॥६२॥

सिद्धासी दिधलिया विख । विखही नव्हे त्या बाधक ।

जेवीं विखकिडे विखीं देख । यथासुख क्रीडती ॥६३॥

छाया पर्वतातळीं दडपितां । ते दाटेना जेवीं पर्वता ।

तेवीं अग्नि अर्क विष वाता । सिद्धासी सर्वथा बाधेना ॥६४॥

ऐकोनि सिद्धींची कथा । उल्हासू जरी माने चित्ता ।

तरी माझे प्राप्तीसी तत्त्वतां । सिद्धि सर्वथा बाधक ॥६५॥

माझें स्वरूप शुद्ध अद्वैत । तेथ सिद्धींचें जे मनोरथ ।

लोकरंजन समस्त । नाहीं परमार्थ सिद्धींमाजीं ॥६६॥

मागिलेचि श्लोकसंधीं । परचित्ताभिज्ञतेचि सिद्धी ।

ध्वनित सुचविली त्रिशुद्धी । तिचाही विधी अवधारीं ॥६७॥

तेच श्लोकीं व्याख्यान । करितां भगवंताचें ध्यान ।

प्रकृतिनियंता आपण । साक्षी जाणा सर्वांचा ॥६८॥

ऐसें ईश्वरत्व दृढ ध्यातां । चित्तचालकता ये त्याच्या हाता ।

तेव्हां चित्ताची अभिज्ञता । स्वभावतां उपतिष्ठे ॥६९॥

तेव्हां जीवाची स्वप्नावस्था । हा साक्षित्वें देखता ।

जो जो संकल्प त्याच्या चित्ता । तो स्वभावतां हा जाणे ॥७०॥

जिव्हारींची जे आवडी मोटी । ते हा अवलीला सांगे गोष्टी ।

एवढी सिद्धीची कसवटी । उठा‌उठी तो लाभे ॥७१॥


मद्‌विभूतीरभिध्यायन्‌ श्रीवत्सास्त्रविभूषिताः ।

ध्वजातपत्रव्यजनैः स भवेदपराजितः ॥ ३० ॥


अपराजय सिद्धीची प्राप्ती । ध्याना आणावी माझी मूर्ती ।

जिचेनि नांवे जयो पावती । जाण निश्चितीं सुरवर ॥ ७२॥

चतुर्भुज घनश्याम । शंखचक्रगदापद्म ।

छत्रातपत्र चामरयुग्म । ध्वजीं उत्तम गरुडलांछन ॥७३॥

रत्‍नदंडें झणत्कार । व्यजन वीजिती सनागर ।

चरणीं गर्जती तोडर । तोडरीं अपार अरिवर्ग ॥७४॥

ऐशिये माझे मूर्तीचें ध्यान । जो सर्वदा करी सावधान ।

तो सर्वत्र विजयी जाण । अभंगपण माझेनी ॥७५॥

तो माझेनि ध्यानें पाहें । कोणी न मेळवितां साह्ये ।

एकला सर्वत्र विजयी होये । ऐशी सिद्धि लाहे या निष्ठा ॥७६॥

जो मी हृदयीं धरी अजितू । तो सर्वत्र होय अपराजितू ।

ऐसें सांगोनि भगवंतू । उपसंहारितू सिद्धींतें ॥७७॥


उपासकस्य मामेवं योगधारणया मुनेः ।

सिद्धयः पूर्वकथिता उपतिष्ठन्त्यशेषतः ॥ ३१ ॥


म्यां सांगीतल्या ज्या योगधारणा । मज भजतां त्या भावना ।

त्या त्या सिद्धी त्यासी जाणा । पूर्वोक्तलक्षणा उपजती ॥७८॥

अनेक भावना धरितां चित्तीं । त्या त्या धारणेच्या व्युत्पत्ती ।

अनेक सिद्धींची होय प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥७९॥

नाना योगधारणाव्युत्पत्ती । न करितां सकळ सिद्धींची प्राप्ती ।

एके धारणेनें होय निश्चितीं । ते मी तुजप्रती सांगेन ॥१८०॥


जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जितश्वासात्मनो मुनेः ।

मद्धारणां धारयतः का सा सिद्धिः सुदुर्लभा ॥ ३२ ॥


पांच पांच इंद्रियांची जोडी । जिणोनि शमदमपरवडी ।

उभवूनि वैराग्याची गुढी । प्राणापानवोढी जिंकिल्या ॥८१॥

विवेकाचेनि बळें जाण । वृत्ति राखोनि सावधान ।

सदा करितां माझें मनन । मननें मन जिंकिलें ॥८२॥

यापरी गा साधकासी । धारणा धरोनि मानसीं ।

मी एक ध्यातां अहर्निशीं । सकळ सिद्धी दासी त्यासी होती ॥८३॥

सांडूनि सकळ उपाये । मी एक ध्यानीं धरिल्या पाहें ।

साधकासी काय उणें आहे । दुर्लभ काये सिद्धींचे ॥८४॥

माझे भजनें सावकाशीं । सिद्धी प्रकटती साधकासी ।

त्या सेव्य नव्हती त्यासी । तेंचि हृषीकेशी सांगतू ॥८५॥


अन्तरायान्‌ वदन्त्येता युञ्जतो योगमुत्तमम्‌ ।

मया सम्पद्यमानस्य कालक्षपणहेतवः ॥ ३३ ॥


अहेतुक करितां माझें भजन । तेणें शीघ्र माझी प्राप्ती जाण ।

तेथें सिद्धींवरी घालिता मन । आली नागवण मत्प्राप्तीसी ॥८६॥

ज्यासी विषयभोग लागे गोड । तोचि सिद्धींची वाहे चाड ।

ज्यासी माझे प्राप्तीचें कोड । तो वांछीना बंड ऋद्धिसिद्धींचें ॥८७॥

ज्यासी लौकिकीं अतिप्रतिष्ठा । तो सिद्धींच्या सोशी खटपटा ।

ज्यासी मत्प्राप्तीची निष्ठा । तो वचेना वाटा सिद्धींच्या ॥८८॥

पावतपावतां वाराणसी । जो वस्तीसी गेला वेश्यागृहासी ।

तेथें भुलोनि तिच्या भोगासी । सर्वस्व तियेसी समर्पी ॥८९॥

इयेपासूनि जीवेंप्राणें । सर्वथा वेगळें नाहीं जाणें ।

ऐसा संकल्प करोनि तेणें । वश्य होणें वेश्येसी ॥१९०॥

जंव असे गांठी गांठोडी । तंव ते त्यापाशीं लुडबुडी ।

निःशेष वेंचलिया कवडी । बाहेरी दवडी तत्काळ ॥९१॥

तो दवडितांही न जाये । निर्लज्ज निःसंगु हो‌ऊनि राहे ।

तरी आपणचि सांडोनि जाये । तैशाचि पाहें महासिद्धी ॥९२॥

सकळ पापांतें निर्दळणें । सकळ कुळांतें उद्धरणें ।

तें काशीचें खुंटलें पावणें । वेश्यानागवणें भोगलिप्सा ॥९३॥

तैसीच सिद्धींचीही कथा । माझे प्राप्तीसी प्रतिबंधभूता ।

माझें ध्यान ज्ञान वैराग्यावस्था । नागवूनि रिता सांडिती ॥९४॥

माझे प्राप्तीनिकट जाण । उठे सिद्धींची नागवण ।

भोगें छळावया व्यामोहकपण । विलंबकारण मत्प्राप्ती ॥९५॥

माझें स्वरूप अद्वैतता । तेथें सिद्धींच्या नानावस्था ।

ते मायेची व्यामोहकता । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥९६॥

माझे प्राप्ती‌आड सिद्धींचें विघ्न । हेंचि तुज कळावया जाण ।

म्यां सर्व सिद्धींचें निरूपण । समूळ संपूर्ण सांगीतलें ॥९७॥

माझ्या ठायीं धरितां ध्यान । एकाग्रता होतां मन ।

तेथ भोगलिप्सा सिद्धी जाण । करिती नागवण साधका ॥९८॥


जन्मौषधितपोमन्त्रैः यावतीरिह सिद्धयः ।

योगेनाप्नोति ताः सर्वा नान्यैर्योगगतिं व्रजेत्‌ ॥ ३४ ॥


सिद्धींचे प्राप्तीचें कारण । जन्मौषधि मंत्र तप जाण ।

कां साधल्या प्राणापान । सकळ सिद्धी जाण योगाभ्यासीं ॥९९॥

एकी जन्मास्तव सहज सिद्धी । एकी त्या साधिती औषधी ।

एकी त्या तपादि महाविधी । एकी त्या त्रिशुद्धि मंत्रद्वारा ॥२००॥

सर्पासी वायुधारण । मीनासी जळतरण ।

पक्ष्यासी नभोगमन । हे जन्मसिद्धि जाण स्वाभाविक ॥१॥

हंस निवडी क्षीरनीर । कोकिळेसी मधुर स्वर ।

चंद्रामृत सेवी चकोर । हे सिद्धि साचार जन्मास्तव ॥२॥

जन्मास्तव सहज सिद्धी । त्या म्यां सांगीतल्या सुबुद्धी ।

आतां साधिलिया औषधी । लाभती सिद्धी त्या ऐक ॥३॥

श्वेतमांदारीं गजानन । अंगारकचतुर्थी साधिल्या जाण ।

सकल विद्यांचें होय ज्ञान । धनधान्यसमृद्धी ॥४॥

अजानवृक्षाची वोळखण । त्याचीं फळें श्वानमुखें जाण ।

त्याचें घडल्या क्षीरपान । होय आपण अजरामर ॥५॥

पिचुमंद नित्य सेविल्या देख । त्यासी बाधीना कोणी विख ।

पाताळगरूडीचें प्राशिल्या मुख । त्यासी देहदुःख बाधीना ॥६॥

पूतिकावृक्षाचे मूळीं । असे महाशक्तीची पुतळी ।

ते साधल्या अप्सरांचे मेळीं । क्रीडे तत्काळीं साधक ॥७॥

अनंत औषधी अनंत सिद्धी । त्यांची साधना कठिण त्रिशुद्धी ।

तपादि सिद्धींची विधि । ऐक सुबुद्धी उद्धवा ॥८॥

कृच्छ्र पराक चांद्रायण । आसार जलाशय धूम्रपान ।

तप करी जें जे भावून । ते ते सिद्धि जाण तो पावे ॥९॥

ऐक मंत्रसिद्धीचें लक्षण । प्रेतावरी बैसोनि आपण ।

एक रात्र केल्या अनुष्ठान । प्रेतदेवता संपूर्ण प्रसन्न होय ॥२१०॥

तेणें भूत भविष्य वर्तमान । ते सिद्धि प्राप्त होय जाण ।

करितां सूर्यमंत्रविधान । दूरदर्शनसिद्धि उपजे ॥११॥

जैसा मंत्र जैसी बुद्धी । तैसी त्यास प्रकटे सिद्धी ।

या सकळ सिद्धींची समृद्धी । योगधारणाविधीमाजीं असती ॥१२॥

नेहटूनियां आसना । ऐक्य करोनि प्राणापानां ।

जो धरी योगधारणा । सकळ सिद्धी जाणा ते ठायीं ॥१३॥

म्यां सांगीतली सिद्धींची कथा । झालिया प्राणापानसमता ।

आलिया योगधारणा हाता । तैं सिद्धी समस्ता प्रकटती ॥१४॥

प्राणापान समान न करितां । योगधारणाही न धरितां ।

मज एकातें हृदयीं धरितां । सिद्धी समस्ता दासी होती ॥१५॥

मज पावावया तत्त्वतां । मज एकातें स्मरतां ध्यातां ।

पावो दे‌ऊन सिद्धींचे माथां । चारी मुक्ति स्वभावतां दासी होती ॥१६॥

नाना सिद्धींची धारणा धरितां । माझी सलोकता समीपता ।

हाता न ये गा सरूपता । मग सायुज्यता ते कैंची ॥१७॥

माझे अतिशयें शुद्ध भक्त । ते मुक्तीसी दूर दवडित ।

माझेनि भावार्थें नित्यतृप्त । ते पूज्य होत मजलागीं ॥१८॥

जो सकळ सिद्धींचा ईश्वरू । तो मी लागें त्यांची पूजा करूं ।

तेथिला जो सिद्धींचा संभारू । घे‌ऊनि निजवेव्हारू पळताती ॥१९॥

सकळ सिद्धींच्या स्वामित्वेंसीं । मी भगवंत तिष्ठें भक्तांपाशीं ।

तेंचि श्लोकार्थें हृषीकेशी । उद्धवासी सांगत ॥२२०॥


सर्वासामपि सिद्धीनां हेतुः पतिरहं प्रभुः ।

अहं योगस्य साङ्ख्यस्य धर्मस्य ब्रह्मवादिनाम्‌ ॥ ३५ ॥


सकळ सिद्धींचें मी जन्मस्थान । माझेनि सिद्धींचें थोर महिमान ।

सिद्धींसी मजमाजीं निदान । यापरी मी जाण स्वामी त्यांचा ॥२१॥

जे जीवात्म्याची ऐक्यता । त्या योगाचा स्वामी मी तत्त्वतां ।

जेथ जीवत्वाची मिथ्या वार्ता । त्या ज्ञानाचाही सर्वथा स्वामी मीचि ॥२२॥

ज्ञानोपदेष्टे जे साधू । त्यांचाही स्वामी मी प्रसिद्धू ।

माझेनि प्रसादें ज्ञानबोधू । होतसे विशदू सज्ञाना ॥२३॥

उपदेशी उपनिषद्‍भागें वेदू । त्या वेदाचाही स्वामी मी गोविंदू ।

मजवेगळा वेदवादू । उच्चारीं शब्दू नुच्चारे ॥२४॥

धर्म म्हणिजे ज्ञानसाधन । त्याचाही स्वामी मीचि जाण ।

मी सबाह्य परिपूर्ण । चैतन्यघन सर्वात्मा ॥२५॥

मी सर्वात्मा सर्वव्याप्त । सबाह्य परिपूर्ण समस्त ।

हे माझ्या ठायीं सहज स्थित । ऐक सुनिश्चित उद्धवा ॥२६॥


अहमात्माऽऽन्तरो बाह्योऽनावृतः सर्वदेहिनाम्‌ ।

यथा भूतानि भूतेषु बहिरन्तः स्वयं तथा ॥ ३६ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥


जीवांच्या जीवामाजीं माझा वास । जीव मजमाजीं सावकाश ।

माझें स्वरूप गा असमसाहस । गुणमायेस अनावृत ॥२७॥

जेवीं घटाची वस्ती आकाशीं । आकाश सबाह्य त्या घटासी ।

तेवीं मी जीवमात्रांसी । सबाह्य हृषीकेशी परिपूर्ण ॥२८॥

जैशीं महाभूतें भौतिकांसी । सबाह्य असती सर्वांसी ।

तेवीं मी सकळ जगासी । सबाह्य हृषीकेशी पूर्णत्वें पूर्ण ॥२९॥

जीवन जैसें तरंगासी । कां गोडी जैसी गुळासी ।

तेवीं अनंतकोटि ब्रह्मांडांसी । मी पूर्णत्वेंसी परिपूर्ण ॥२३०॥

मज पूर्णाची पूर्ण प्राप्ती । निकट येतयेतां हातीं ।

ते संधीं सिद्धी नागविती । भोगसंपत्ती‌उपचारें ॥३१॥

ज्याचें रायापाशीं पूर्ण चलन । त्याचे हाता ये लांचु संपूर्ण ।

तेणेंचि तो पावे मरण । तैशा सिद्धी जाण घातका ॥३२॥

ये अध्यायींचें निरूपण । सांगावया हेंचि गा कारण ।

माझे प्राप्तीस सिद्धी विघ्न । उद्धवा जाण निश्चितीं ॥३३॥

एकाग्र भजनें माझी प्राप्ती । होतां ते संधीसी सिद्धी येती ।

त्या भुलवोनियां भोगासक्तीं । नागविती साधकां ॥३४॥

जे नेणती माझें निजसुख । ऐसे जे कां केवळ मूर्ख ।

त्यांसीच सिद्धींचें कौतुक । अलोकिक भोगलिप्सा ॥३५॥

जैसे वेश्येचे हावभाव । तैसें सिद्धींचें वैभव ।

हें त्यागावया गा सर्व । देवें हा अध्याव निरूपिला ॥३६॥

ज्यासी प्राप्त माझें निजसुख । त्यासी सिद्धी तुच्छप्राय देख ।

न देखती जन्ममरणांचें मुख । माझा पूर्ण हरिख कोंदाटे ॥३७॥

सेवितां सद्‍गुरुचरण । कोंदाटे ब्रह्म परिपूर्ण ।

तेथ सिद्धींसी पुसे कोण । हे जाणती खूण हरिभक्त ॥३८॥

हरिभक्तीसी विकीला भावो । भजनें फिटला अहंभावो ।

तेथ सिद्धींचा भोगसंदेहो । निपुजे पहा हो सर्वथा ॥३९॥

भुक्ति मुक्ति ऋद्धि सिद्धी । सद्‍गुरुचरणीं गा त्रिशुद्धी ।

हें नेणती जे मंदबुद्धी । ते नाना सिद्धी वांछिती ॥२४०॥

सकळ सिद्धींचें साधन । निरपेक्षता सत्य जाण ।

निरपेक्षाचें अंगण । सिद्धी संपूर्ण ओळंगती ॥४१॥

सिद्धींची अपेक्षा ज्यांचे चित्तीं । सिद्धी त्यांकडे न थुंकिती ।

निरपेक्षाचे पायींची माती । सिद्धी वंदिती सर्वदा ॥४२॥

ज्ञानवैराग्यभक्तीचे माथां । सत्य जाण पां निरपेक्षता ।

ते निरपेक्षता आलिया हाता । मुक्ति सायुज्यता पायां लागे ॥४३॥

निरपेक्षतेपाशीं सर्व सिद्धी । निरपेक्षतेपाशीं विधी ।

निरपेक्षतेपाशीं सुबुद्धी । चरण वंदी अहर्निशीं ॥४४॥

निरपेक्षता तेथ निर्वाहो । निरपेक्षता तेथ सद्‍भावो ।

निरपेक्षतेपाशीं भगवद्‍भावो । यथार्थ पहा वो तिष्ठतू ॥४५॥

निरपेक्षतेपाशीं उपनिषद्‍भागू । निरपेक्षतेपाशीं साचार योगू ।

निरपेक्षता स्वानंदभोगू । सांपडे श्रीरंगू निरपेक्षा ॥४६॥

एका जनार्दना शरण । त्याचे वंदितां श्रीचरण ।

चढती निरपेक्षता जाण । सदा संपूर्ण स्वानंदें ॥४७॥

आम्हां स्वानंदाचा निजबोधू । हा सद्‍गुरुचरणींचा प्रसादू ।

महासुखाचा विनोदू । आनंदकंदू श्रीचरणीं ॥४८॥

गुरुचरणीं करितां भक्ती । अनायासें प्राप्त चारी मुक्ती ।

निजशांतीसी विरक्ती । सेवों लागती गुरुभक्तां ॥४९॥

एका जनार्दन शरण । त्याचे कृपेस्तव जाण ।

श्रीभागवताचें निरूपण । झाला संपूर्ण पंधरावा ॥२५०॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे

श्रीकृष्णोद्धवसंवादे एकाकारटीकायां सिद्धिनिरूपणयोगो नाम पंचदशोऽध्यायः ॥१५॥

॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोकसंख्या ॥३६॥ ओंव्या ॥२५०॥







॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय सोळावा



श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्‍गुरु मूर्ती । चराचर तुझी विभूती ।

विश्वात्मा विश्वस्फूर्ती । अमूर्तमूर्ती श्रीगुरुराया ॥ १ ॥

तुझे मूर्तीचे महिमान । सकळ शास्त्रां अतर्क्य जाण ।

श्रुतीने घेतलें मौन । शब्दें आण वाहिली ॥ २ ॥

आण वाहिली दृष्टांती । तुजसमान नाही दुजी स्थिती ।

जे जे योजावी उपपत्ती । ते ते विभूती पैं तुझी । ३ ॥

तुझिया प्रभावाची ऐशी खोडी । जे दुजेपणाचें मूळ तोडी ।

मग एकपणाचे परवडी । दृष्टांत काढी कोण कोठें ॥ ४ ॥

कोठें तुझे स्थानमान । हेंच सर्वथा न कळे जाण ।

अगाध तुझें महिमान । कैसेनि ध्यान करावें ॥ ५ ॥

हेतु मातु दृष्टांतू । न रिघे ज्यांचे शिंवे आंतू ।

तो भागवतींचा भागवतार्थू । ओंवियांआंतू बोलविशी ॥ ६ ॥

ते माझे मर्‍हाटे आरुष बोल । सद्‍गुरूंनी केले सखोल ।

तेथींच्या प्रेमाचे जे बोल । जाणती केवळ गुरुभक्त ॥ ७ ॥

ज्यासी नाहीं गुरुचरणीं भक्ती । त्यासी कैसेनि हो‌ईल विरक्ती ।

जरी पढले श्रुतिस्मृती । शास्त्रव्युत्पत्ती केल्याही ॥ ८ ॥

करितां साधनांच्या कोटी । साधनीं समाधान नुठी ।

झालिया सद्‍गुरुकृपादृष्टी । ब्रह्मत्वें पुष्टी गुरुभक्तां ॥ ९ ॥

तो तूं सद्‍गुरु श्रीजनार्दन । सकळ जगाचें अधिष्टान ।

भूतीं भूतात्मा तूं आपण । सहजें जाण समसाम्यें ॥ १० ॥

समसाम्य सर्व भूतीं । ज्यांसी घडे सद्‍गुरुभक्ती ।

तेचि ये श्रीमहाभागवतीं । अर्थप्राप्ती प्रविष्ट ॥ ११ ॥

झालिया सद्‍गुरुकृपा वरिष्ठ । न करितां व्युत्पत्तीचे कष्ट ।

भागवतार्थीं होय प्रविष्ट । भक्त सुभट भावार्थीं ॥ १२ ॥

हृदयीं झालिया सद्‍भावो । भावें प्रकटे देवाधिदेवो ।

तेथें भागवताचा अभिप्रावो । सहजेंचि पहा वो ठसावे ॥ १३ ॥

यालागीं करितां गुरुभक्ती । प्राप्त हो‌ईजे भागवतार्थीं ।

तेथ काव्यादि व्युत्पत्ती । नाना युक्ती किमर्थ ॥ १४ ॥

किमर्थ करावें शास्त्र ज्ञान । किमर्थ धरावें वृथा ध्यान ।

चालतें बोलतें ब्रह्म पूर्ण । सद्‍गुरुचरण साधकां ॥ १५ ॥

वांचूनिया गुरुभजन । शिष्यासी नोहे समाधान ।

याहूनियां श्रेष्ठ साधन । नाहीं जाण सर्वथा ॥ १६ ॥

त्या सद्‍गुरुकृपापरिपाटी । एकादशीं पूर्वार्ध कोटी ।

वाखाणिली की मर्‍हाटी । यथार्थदृष्टीं निजबोधें ॥ १७ ॥

ऊंस गाळितां रस होये । तो ठेविलिया बहुकाळ न राहे ।

त्याचा आळूनियां पाहे । गूळ होये सपिंड ॥ १८ ॥

तोहि ठेवितां लिवाड धरी । मग साखर कीजे रायपुरी ।

तेही घोटूनियां चतुरीं । नाबद करिजे कोरडी ॥ १९ ॥

तैसें हे श्रीभागवत जाण । मुळीं बोलिला नारायण ।

तेंचि श्रीव्यासें आपण । दशलक्षण वर्णिले ॥ २० ॥

ते दशलक्षण परवडी । श्रीशुकमुखें चढली गोडी ।

तेथील कठिण पदबंधमोडी । टीका चोखडी श्रीधरी ॥ २१ ॥

ते श्रीधरीचें व्याख्यान । भावार्थदीपिका जाण ।

त्या भावार्थाची सद्‍भाव खूण । केलें निरूपण देशभाषा ॥ २२ ॥

मुळीं वक्ता एक नारायण । व्यास शुक श्रीधरव्याख्यान ।

त्यांत मुळींचे लक्षूनि गोडपण । एका जनार्दन कविकर्ता ॥ २३ ॥

मुळीं बीज श्रीनारायण । ब्रह्मयाचे ठायीं प्रेरिलें जाण ।

तें नारदक्षेत्रीं संपूर्ण । पीक परिपूर्ण निडारिलें ॥ २४ ॥

त्याचें व्यासें दशलक्षण । संपूर्ण केलें संवगण ।

शुकें परीक्षितीच्या खळां जाण । मळूनि निजकण काढिले ॥ २५ ॥

तेंचि शास्त्रार्थें जाण । श्रीधरें निजबुद्धीं पाखडून ।

काढिले निडाराचे कण । अतिसघन सुटंक ॥ २६ ॥

त्याची पक्वान्नें चोखडी । मर्‍हाटिया पदमोडी ।

एका जनार्दनें केली परवडी । ते जाणती गोडी निजात्मभक्त ॥ २७ ॥

त्या श्रोत्यांचेनि अवधानें । जनार्दनकृपा सावधानें ।

पूर्वार्ध एका जनार्दनें । संपूर्ण करणें देशभाषा ॥ २८ ॥

ते प्रथमाध्यायीं अनुक्रम । वैराग्य उत्पत्तीचा संभ्रम ।

कुलक्षयासी पुरुषोत्तम । करी उपक्रम ब्रह्मशापें ॥ २९ ॥

दुसर्‍यापासूनि चतुर्थवरी । नारदें वासुदेवाच्या घरीं ।

निमिजायंत प्रश्नोत्तरीं । पंचाध्यायी खरी संपविली ॥ ३० ॥

षष्ठाध्यायी श्री कृष्णमूर्ती । पाहो आलिया सुरवरपंक्ती ।

तिहीं प्रर्थिला श्रीपती । निजधामाप्रती यावया ॥ ३१ ॥

ऐकोनि सुरवरांची विनंती । देखोनि अरिष्टभूत द्वारावतीं ।

उद्धवें प्रार्थिला श्रीपती । निजधामाप्रती मज ने‌ईं ॥ ३२ ॥

त्याचे प्रश्नांचे प्रश्नोत्तर । त्यागयुक्त ज्ञानगंभीर ।

सप्तमाध्यायीं शारङ्गधर । थोडेनि फार बोलिला ॥ ३३ ॥

तेथ त्यागसंग्रह लक्षण । यदु‌अवधूत संवादें जाण ।

चोविसां गुरूंचे प्रकरण । केलें संपूर्ण अष्टमीं नवमीं ॥ ३४ ॥

श्राद्धासंपन्न ज्ञानविश्वास । तेथ नाना मतांचा मतनिरास ।

दशमाध्यायी हृषीकेश । ज्ञानविलास बोलिला ॥ ३५ ॥

अकरावें अध्यायीं जाण । बद्धमुक्तांचे वैलक्षण्य ।

सांगूनि साधूचे लक्षण । भक्तीचे संपूर्ण दाविलें रूप ॥ ३६ ॥

भागवतीं बारावा अध्यावो । अतिगुह्य बोलिला देवो ।

तेथील लावितां अभिप्रावो । पडे संदेहो सज्ञाना ॥ ३७ ॥

बारावे अध्यायाची किल्ली । युक्तिप्रयुक्ती नातुडें बोली ।

जनार्दन कृपा मा‌ऊली । तेणें मागी दाविली ग्रंथाची ॥ ३८ ॥

तें द्वादशाध्यायी निरूपण । सत्संगाचा महिमा गहन ।

कर्माचा कर्ता कोण । त्यागितें लक्षण कर्माचें ॥ ३९ ॥

तो द्वादशाध्यावो ऐकतां । ज्ञानसंलग्नता होय चित्ता ।

आडवी ठाके विषयावस्था । तेणें बाधकता साधकां ॥ ४० ॥

गुणवैषम्याचें लक्षण । तेणें विषयावस्था गहन ।

तेथ सत्त्वशुद्धीचें कारण । केले निरूपण त्रयोदशीं ॥ ४१ ॥

तेचि प्रसंगे यथोचित । चित्तविषयांचे जें प्रथित ।

उगवावया हंसगीत । सुनिश्चित सांगितलें ॥ ४२ ॥

हंसगीतीं जे निरूपण ज्ञान । समाधिपर्यंत समाधान ।

तेंचि साधावया साधन । चवदावा आपण बोलिला देवो ॥ ४३ ॥

साधनांमाजी मुख्य भक्ती । सगुण तेचि माझी निर्गुण मूर्ती ।

योगयुक्त ध्यानस्थिती । बोलिला श्रीपती चतुर्दशीं ॥ ४४ ॥

विविधा सिद्धींची धारणास्थिती । देवें सांगितली उद्धवाप्रती ।

सिद्धी बाधिका माझे प्राप्ती । हें पंधराव्या‌अंती निरूपिलें ॥ ४५ ॥

एवं पंधराव्या अध्यायी पूर्वार्ध । निरूपण झाले अतिशुद्ध ।

आतां उरलें उत्तरार्ध । तो कथासंबंध अवधारा ॥ ४६ ॥

षोडशीं भगवद्विभूती । सतरा अठरा अध्यायांप्रती ।

वर्णाश्रम कर्मगती । विधानस्थिती निरूपण ॥ ४७ ॥

एकुणिसावा अध्याय गहन । ज्ञाननिर्णयाचें महिमान ।

उद्धवाचें यमनियमादि प्रश्न । सांगितलें ज्ञानपरिपाकें ॥ ४८ ॥

त्या ज्ञानाधिकाराचा योग । अज्ञान ज्ञान मध्यस्थ भाग ।

विसावें अध्यायी श्रीरंग । त्रिविध विभाग बोलिला ॥ ४९ ॥

तेथ गुणदोषांची अवस्था । उद्धवें ठेविली वेदांचे माथां ।

ते वेदवादसंस्था । केली तत्त्वतां एकविसांत । ॥ ५० ॥

तेचि वेदवाद व्युत्पत्ती । तत्त्वांची संख्या किती ।

ते तत्त्वसंख्या उपपत्ती । केली श्रीपती यथान्वयें ॥ ५१ ॥

सकळ तत्त्वांचे विवेचन । प्रकृतिपुरुषांचे लक्षण ।

जन्ममरणांचें प्रकरण । केलें निरूपण बाविसावां ॥ ५२ ॥

साहोनियां परापराध । स्वयें राहावें निर्द्वंद्व ।

हा भिक्षुगीतसंवाद । केला विशद तेविसांवा ॥ ५३ ॥

अद्वैती राहावया स्थिती । चोविसावां सांख्यव्युत्पत्ती ।

निर्गुणापासोनि गुणोत्पत्ती । गुणक्षया अंती निर्गुण उरे ॥ ५४ ॥

आदीं निर्गुण अंतीं निर्गुण । मध्यें भासले मिथ्या गुण ।

ये अद्वैतप्राप्तीलागीं जाण । केलें निरूपण सांख्याचें ॥ ५५ ॥

ते मिथ्यागुण प्रवृत्तियुक्त । त्रिगुणांचा सन्निपात ।

बोलिला पंचविसाव्यांत । निर्गुणोक्त निजनिष्ठा ॥ ५६ ॥

सव्विसावे अध्यायाप्रती । अनिवार अनुतापाची शक्ती ।

भोगितां उर्वशी कामप्राप्तीं । पावला विरक्ती पुरूरवा ॥ ५७ ॥

भजनक्रिया मूर्तिलक्षण । वैदिक तांत्रिक मिश्र भजन ।

या उद्धवप्रश्नांचे निरूपण । केलें संपूर्ण सत्ताविसावां ॥ ५८ ॥

महायोग्यांचे योगभांडार । परम ज्ञानें ज्ञानगंभीर ।

निजसुखाचें सुखसार । केवळ चिन्मात्र अठ्ठाविसावा ॥ ५९ ॥

त्याचि अध्यायामाजीं जाण । संसार असंभवाचा प्रश्न ।

उद्धवें केला अतिगहन । त्याचेंही प्रतिवचन दिधले देवें ॥ ६० ॥

एकादशाचा निजकळसू । भक्तिप्रेमाचे अतिविलासू ।

एकुणतिसावां सुरसरसू । ज्ञानोपदेशू भक्तियुक्त ॥ ६१ ॥

पुढिले दों अध्यायांआंत । स्त्रीपुत्रादि कुळाचा घात ।

होतां डंडळीना ज्ञानसमर्थ । तें प्रत्यक्षभूत हरि दावी ॥ ६२ ॥

ब्राह्मणांचा शाप कठिण । शापें बाधिला श्रीकृष्ण ।

इतरांची कथा कोण । कुळनिर्दळण ब्रह्मशापे ॥ ६३ ॥

ब्राह्मणांचा कोप समर्थ । सगळा समुद्र केला मूत ।

शिवाचा झाला लिंगपात । ब्रह्मक्षोभांत निमेषार्धे ॥ ६४ ॥

यालागीं सज्ञान अथवा मुग्ध । तिहीं न करावा ब्रह्मविरोध ।

हेंचि दावावया मुकुंद । कुलक्षयो प्रसिद्ध दाखवी ॥ ६५ ॥

निजदेहासी जो करी घात । तो जराव्याध केला मुक्त ।

येथवरी ज्ञाता देहातीत । क्षमायुक्त तो सज्ञान ॥ ६६ ॥

एकुणतीस अध्यायापर्यंत । कृष्णें उपदेशिला ज्ञानार्थ ।

पुढील दोन अध्यायांत । स्वयें दावीत विदेहत्व ॥ ६७ ॥

राम अयोध्या घे‌ऊन गेला । कृष्णें निजदेहही सांडिला ।

येणें देहाभिमान मिथ्या केला । तरावया पुढिलां मुमुक्षां ॥ ६८ ॥

पंधरा अध्याय पूर्वार्ध । व्याख्यान झालें अतिशुद्ध ।

सूत्रप्राय उत्तरार्ध । दाविले विशद अध्यायार्थ ॥ ६९ ॥

साह्य सद्‍गुरु जनार्दन । श्रोतीं द्यावें अवधान ।

पुढील उत्तरार्ध व्याख्यान । एका जनार्दन बोलवी ॥ ७० ॥

झालिया वसंताचे रिगवणें । वृक्ष सपुष्प सफळ तेणें ।

तेवीं जनार्दनकृपागुणें । सार्थक वचनें कवित्वाचीं ॥ ७१ ॥

गगनीं उगवला अंशुमाळी । जेवीं विकासिजे नवकमळीं ।

तेवीं जनार्दनकृपामेळीं । कवित्ववनमाळी विकासे ॥ ७२ ॥

वेणु घे‌ऊनियां हातें । विश्वा मोहिलें कृष्णनाथें ।

तेवीं कवीश्वर करोनि मातें । वक्ता येथें जनार्दन ॥ ७३ ॥

तो जनार्दनकृपाक्षीराब्धी । ज्याची कृपेसी नाहीं अवधी ।

तेणें उत्तरार्धीं प्रवेशे बुद्धी । अर्थसिद्धीसमवेत ॥ ७४ ॥

मागील कथासंगती । पंधरावे अध्याया‌अंती ।

सिद्धी बाधिका माझे प्राप्ती । ऐसें श्रीपती बोलिला ॥ ७५ ॥

एवं सांडूनि सिद्धींचें ध्यान । माझे स्वरूपीं राखावें मन ।

हें ऐकोनि कृष्णवचन । उद्धवें प्रश्न मांडिला ॥ ७६ ॥

उद्धव म्हणे श्रीकृष्णनाथा । विनंती अवधारीं समर्था ।

तुझ्या विभूति समस्ता । मज तत्त्वतां सांगाव्या ॥ ७७ ॥


श्री‌उद्धव उवाच ।

त्वं ब्रह्म परमं साक्षाद्‌ अनाद्यन्तमपावृतम्‌ ।

सर्वेषामपि भावानां त्राणस्थित्यप्ययोद्‍भवः ॥ १ ॥

भूतभौतिकांचें तूं कारण । तुझेनि जन्म-स्थिति-निदान ।

इतुकें करोनि अकर्ता जाण । ब्रह्म परिपूर्ण तूं यालागीं ॥ ७८ ॥

म्हणसी उत्पत्ति स्थिति मरण । भूतांतें प्रकृति करी जाण ।

ते प्रकृति तुझे अधीन । तुझेनि चलन प्रकृतीसी ॥ ७९ ॥

यालागीं प्रकृति ते परतंत्र । तूं परमात्मा स्वतंत्र ।

अनादि अव्यवो अपार । श्रुतींसी पार न कळेचि ॥ ८० ॥

प्रकृतीसी तुझें आवरण । तूं अनंत गा निरावरण ।

जीवांचे स्वरूप गा तूं आपण । परी जीवपण तुज नाहीं ॥ ८१ ॥

जीवू तितुका अज्ञानयुक्त । तूं ज्ञानाज्ञानातीत निश्चित ।

यालागीं ब्रह्म तूं साक्षात । अविनाशवंत अपरोक्ष ॥ ८२ ॥

तो तूं अपरोक्ष कैसा म्हणशी । सर्वीं सर्वत्र सबाह्य असशी ।

ऐसा असोनि अतर्क्य होशीं । हृषीकेशी तें ऐक ॥ ८३ ॥


उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयमकृतात्मभिः ।

उपासते त्वां भगवन्‌ याथातथ्येन ब्राह्मणाः ॥ २ ॥


मशकादि हिरण्यगर्भ पर्यंत । तूं सबाह्य सर्व भूतीं संतत ।

ऐशिया तूतें निश्चित । ब्राह्मण जाणत वेदार्थें ॥ ८४ ॥

आकळूनि उपनिषदर्थ । तुझ्या ठायीं भजनयुक्त ।

ते तुज सर्वगतातें जाणत । सुनिश्चित सर्वात्मा ॥ ८५ ॥

त्या सर्वात्म्याचा पाहतां पार । अचिंत्यानंत ऐश्वर्यधर ।

त्या तुज नेणती प्राकृत नर । ऐक विचार तयांचा ॥ ८६ ॥

जे मनाचे विकिले । उपस्थाचे अंकिले ।

जे रसनेचे पोसणे झाले । निद्रेनें केले घरजांवयी ॥ ८७ ॥

त्यांसी स्वतः सिद्ध स्वरूप पाहीं । सर्वगत न पडेचि ठायीं ।

निजात्मता न कळे देहीं । सदा विषयीं भूलले ॥ ८८ ॥

विषयीं चंचळ अंतःकरण । त्यांसी नव्हे ध्यान सगुण ।

निर्गुणीं प्रवेशेना मन । अज्ञान जन केवीं तरती ॥ ८९ ॥

न करितां नाना व्युत्पत्ती । न धरितां ध्यानस्थिती ।

तुझ्या उत्तमा ज्या विभूती । त्या सांग निश्चितीं भजनासी ॥ ९० ॥


येषु येषु च भावेषु भक्त्या त्वां परमर्षयः ।

उपासीनाः प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद्‌ वदस्व मे ॥ ३ ॥


ज्या ज्या तुझ्या विभूती । पूर्वीं उपासिल्या संतीं ।

दृढ भावें करोनियां भक्ती । तुझी स्वरूपप्राप्ती पावलें ॥ ९१ ॥

त्या सकळ तुझ्या विभूती । कवण स्थिती कवण व्यक्ती ।

कवण भाव कवण गती । हें निश्चितीं मज सांगा ॥ ९२ ॥

म्हणसी सकळ भूतांप्रती । तूंचि वोळख माझ्या विभूती ।

तरी ते तुझी अतर्क्य स्थिती । न कळे श्रीपती आमुचेनि ॥ ९३ ॥


गूढश्चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन ।

न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ॥ ४ ॥


सर्व भूतांचा हृदयस्थ । हृदयीं असोनि गुप्त ।

त्या तूतें भूतें समस्त । न देखत देहभ्रमें ॥ ९४ ॥

त्या देहभ्रमासी देवराया । मूळकारण तुझी माया ।

तेथें तुझी कृपा झालिया । माया जाय विलया गुणेंसीं ॥ ९५ ॥

मग सर्वत्र सर्वां ठायीं । सर्व भूतीं सबाह्य देहीं ।

तुझें स्वरूप ठायीं ठायीं । प्रकटें पाहीं सदोदित ॥ ९६ ॥

एवढें तुझे कृपेचे करणें । ते कृपा लाहिजे कवणें गुणें ।

यालागीं तुझ्या विभूती उपासणें । तुझे कृपेकारणें गोविंदा ॥ ९७ ॥

याचिलागी विभूतींची स्थिती । समूळ सांगावी मजप्रती ।

तेचि अर्थींची विनंती । पुढतपुढती करीतसें ॥ ९८ ॥


याः काश्च भूमौ दिवि वै रसायां विभूतयो दिक्षु महाविभूते ।

ता मह्यमाख्याह्यनुभावितास्ते नमामि ते तीर्थपदाङ्‌घ्रिपद्मम्‌ ॥ ५ ॥


स्वर्गमृत्युपाताळ स्थिती । विस्तारल्या दशदिशांप्रती ।

त्या समस्तही तुझ्या विभूती । सांग श्रीपती मजलागीं ॥ ९९ ॥

ऐसा करोनियां प्रश्न । उद्धवें घातले लोटांगण ।

सकळ तीर्थांचे जन्मस्थान । मस्तकीं श्रीचरण वंदिले ॥ १०० ॥

ऐकोनी उद्धवाच्या प्रश्नासी । परम संतोषे हृषीकेशी ।

पुरस्करोनि उद्धवासी । काय त्यासी बोलिला ॥ १ ॥

जो वैरिगजयूथ पंचानन । कोदंडदीक्षाप्रतापगहन ।

सखा जिवलग पढियंता जाण । जीवप्राण जो माझा ॥ २ ॥

ज्याचें रथींचे मी धुरेवरी । ज्याच्या अश्वांचे वाग्दोरे धरीं ।

जो उपदेशिला कुरुक्षेत्रीं । उभय सेनेमाझारी रणांगणीं ॥ ३ ॥

तो नरावतार अर्जुन । त्याच्या‌ऐसा तुझा हा प्रश्न ।

ऐसे उद्धवासी संतोषोन । काय श्रीकृष्ण बोलिला ॥ ४ ॥


श्रीभगवानुवाच ।

एवमेतदहं पृष्टः प्रश्नं प्रश्नविदां वर ।

युयुत्सुना विनशने सपत्नैरर्जुनेन वै ॥ ६ ॥


हाचि प्रश्न मजकारणें । पूर्वीं पुशिला अर्जुनें ।

जेव्हां तिरस्कारूनि दुर्योधनें । युद्ध सत्राणें मांडिलें ॥ ५ ॥

अरिनिर्दळणीं प्रतापपूर्ण । धीर वीर आणि सज्ञान ।

प्रश्नकर्त्यामाजीं विचक्षण । माझा आत्मा जाण अर्जुन ॥ ६ ॥

तेणें अर्जुनें कुरुक्षेत्रीं । युद्धसमयीं महामारी ।

स्वजनवधाचें भय भारी । हाचि प्रश्न करी मज तेव्हां ॥ ७ ॥


ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गह्यं अधर्मं राज्यहेतुकम्‌ ।

ततो निवृत्तो हन्ताहं हतोऽयमिति लौकिकः ॥ ७ ॥

स तदा पुरुषव्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधितः ।

अभ्यभाषत मामेवं यथा त्वं रणमूर्धनि ॥ ८ ॥


केवळ राज्यलोभाकारणें । गुरुगोत्र पितृव्य वधणें ।

हें अतिनिंद्य मजकारणें । नाहीं झुंझणें प्राणांती ॥ ८ ॥

लौकिक धर्मप्रवृत्ती । मी मारिता हे मरती ।

हे महामोहाची भ्रांती । उपजली चित्तीं अर्जुना ॥ ९ ॥

राज्य भोगाचें धरोनि वर्म । ज्ञातिवधाचें निंद्य कर्म ।

हा केवळ मज अधर्म । धर्माचा स्वधर्म बुडेल ॥ ११० ॥

ज्यांचें तीर्थ घ्यावें प्रतिदिनीं । जे पूजावे वरासनीं ।

ते खोंचूनि तिखट बाणीं । भोगावी अवनी स्वगोत्र रुधिरें ॥ ११ ॥

स्वगोत्र रुधिराचा पूर । पृथ्वीवरी वाहेल दुस्तर ।

तेणें आम्हीं हो‌ऊं राज्यधर । हें कर्म घोर न करवें मज ॥ १२ ॥

कुळीं सुपुत्र वांछिले जिंही । बाण खोंचावे त्यांचे हृदयीं ।

यापरी पूर्वजांसी पाहीं । झालो उतरा‌ई मानावें ॥ १३ ॥

ज्यांचे करावें श्राद्धतर्पण । त्यांचे बाणवरी घ्यावे प्राण ।

भलें पूर्वजां झालों उत्तीर्ण । आली नागवण निजधर्मा ॥ १४ ॥


संमत श्लोक ॥ हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्‌ ॥


युद्धीं निमालिया स्वर्गगती । जयो आलिया राज्यप्राप्ती ।

दोन्ही नश्वरें गा श्रीपती । कोणे हितार्थी झुंझावें ॥ १५ ॥

ऐसेनि अनुतापें जाण । सांडूनिया धनुष्यबाण ।

शोकाकुलित अर्जुन । म्लानवदन रणरंगीं ॥ १६ ॥

ते काळीं म्यांची जाण । तो महावीरपंचानन ।

नाना युक्तिं केलें समाधान । तेंही लक्षण अवधारी ॥ १७ ॥

अर्जुना देह तितुका नश्वर । मळमूत्रांचे कोठार ।

करितां नाना उपचार । मरणतत्पर समीप ॥ १८ ॥

जीव निज नित्य निर्मळ । अज अव्यय अचळ ।

अच्छेद्य अभेद्य अमळ । अचंचळ निजांगे ॥ १९ ॥

अर्जुना ऐक साचें । तुझेनि प्रयत्‍नें न वांचे ।

जीव तुझेनि मारिला न वचे । पातक हत्येचें अहंभावे ॥ १२० ॥

हो कां त्वां असते केले । तरी तुझेनि जातें मारिलें ।

मी मारिता येणे बोले । तुजसि गोंविलें अभिमानें ॥ २१ ॥

जो देहाचा निर्माणकर्ता । तोचि तयाचा संहर्ता ।

तूं करण्यामारण्या परता । व्यर्थ अहंता कां घेसी ॥ २२ ॥

जरी हे अहंता तूं न सांडिशी । तरी सकळ हत्येचिया राशी ।

साचचि आल्या तुजपाशी । दोषी झालासी अर्जुना ॥ २३ ॥

ऐक पां बापा पार्था । देहादि कर्मांची अहंता ।

जो घे आपुले माथां । तो दोषी सर्वथा तिहीं लोकीं ॥ २४ ॥

हो कां स्वधर्मचि तूं पुसशी । तरी ऐक क्षत्रियाच्या क्षात्रधर्मासी ।

समरांगणीं पित्यापुत्रांसी । वधिता क्षत्रियासी दोष नाहीं ॥ २५ ॥

युद्ध म्हणजे स्वधर्मतीर्थ । समरांगणीं निमे तो नित्यमुक्त ।

जें तुज निजभाग्यें प्राप्त । तें तूं अहित मानिसी ॥ २६ ॥

कर्ता दोष अहंतेच्या माथां । ते जो नातळे देह‍अहंता ।

तोचि कर्म करूनि अकर्ता । भोगूनि अभोक्ता तोचि एक ॥ २७ ॥

तोचि संगामाजीं निःसंग । अवघें जग तो एकला सांग ।

जो निरभिमानी अव्यंग । तो सौरा चांग समरंगीं ॥ २८ ॥

अर्जुना अभिमान सांडितां । तूं माझी पावशी समसाम्यता ।

तेव्हां सकळ पापाची वार्ता । तुज सर्वथा स्पर्शेना ॥ २९ ॥

म्हणशी केवीं जाय अहंता । तरी मज लक्षूनि तत्त्वतां ।

स्वधर्मकर्मातें आचरितां । चित्तशोधकता तेणें होय ॥ ३० ॥

निर्मळत्व आलिया चित्ता । तो लागे माझिया भक्तिपंथा ।

भजनें माझिया समरसता । माझिया निजभक्तां तत्काळ ॥ ३१ ॥

अर्जुना सांडावया अभिमान । तूं ना‌इकसी माझें वचन ।

तरी जन्ममरणांचे भूषण । सकळ दोष जाण भोगासी ॥ ३२ ॥

तूं नित्यमुक्त अज अव्ययो । हा बुडेल तुझा सद्‍भावो ।

मग जन्ममरणांचा निर्वाहो । अविश्रम पहा हो भोगिसी ॥ ३३ ॥

यालागीं करणें न करणें दोन्ही । प्रकृतीचे माथां ठेवूनी ।

तूं कायावाचामनींहूनी । मजलागुनी शरण रिघें ॥ ३४ ॥

यापरी गा तत्त्वतां । मज सद्‍भावें शरण येतां ।

तुज सकळ कर्मांची वार्ता । मी सर्वथा शिवों नेदी ॥ ३५ ॥

यालागीं गा कोदंडपाणी । मरतें मारितें सांडूनि दोन्ही ।

सौरा होयीं रणांगणीं । मी तुजलागोनी उद्धरीन ॥ ३६ ॥

तूं एक येथें कर्म करिता । मी एक तूतें उद्धरिता ।

ऐसे भिन्नत्व गा पार्था । माझ्या शरणागता असेना ॥ ३७ ॥

मज अनंता शरण येणें । आणि जीवत्वें वेगळे उरणें ।

तें गुळदगडा ऐसें जिणें । अनन्यपणें नव्हे शरण ॥ ३८ ॥

सरिता सागरा शरण गेली । ते समुद्रचि हो‌ऊनि ठेली ।

पुढती परतावया मुकली । समरसिली सिंधुत्वें ॥ ३९ ॥

गंगा पावोनि सिंधुत्वासी । मागील यावा वंचीना तिसीं ।

तेवीं सबाह्य आत्मसमरसीं । शरण अहर्निशीं अखंडत्वें ॥ १४० ॥

दीप दावाग्नी भेटों गेला । तो तेव्हढाची हो‌ऊनि ठेला ।

तेवीं मजलागीं जो शरण आला । तो मीचि झाला अर्जुना ॥ ४१ ॥

पार्था परिस पा चिन्ह प्राप्ताचें । हें भूताकार मज अच्युताचें ।

ऐसें सद्‍भावें जो देखे साचें । त्यासी ब्रह्मसायुज्याचें साम्राज्य लाभे ॥ ४२ ॥

मज आत्मयाचे निजस्थितीं । संसार मुळीं मुख्य भ्रांती ।

तेथ मारिता मी हे मरती । कोणें हे युक्ती मानावी ॥ ४३ ॥

मृगजळ जेथें नसे । तेथें तव कोरडेंचि असे ।

मा जे ठायीं आभासे । तेथ तर्‍ही असे वोल्हांशु कायी ॥ ४४ ॥

तेवीं संसाराचे रूप नाम । ठेविती तेथें निखळ ब्रह्म ।

हाचि ज्याचा स्वभाव परम । तें चालतें ब्रह्म वर्ततां देहीं ॥ ४५ ॥

देहा जडत्वें न बाधी कर्म । आत्मा नातळे धर्माधर्म ।

हें ज्यासी कळलें वर्म । तें चालतें ब्रह्म वर्ततां देहीं ॥ ४६ ॥

देही वर्ततां तो विदेह । विदेह तेंच त्याचें देह ।

हें माझें परम गुह्य । अर्जुनासी पाहीं सांगितलें ॥ ४७ ॥

यापरी म्यां नानायुक्तीं । युद्धीं बोधिला सुभद्रापती ।

तेणेंही मज करोनि विनंती । पुशिल्या विभूती तुझ्या‌ऐशा ॥ ४८ ॥

ज्या सांगितल्या अर्जुनासी । त्याचि मी सांगेन तुजपाशीं ।

ऐसें पुरस्करूनि उद्धवासी । निजविभूति त्यासी सांगत ॥ ४९ ॥

उद्धवा ज्या पुशिल्या विभूती । त्या माझ्या मज न गणवती ।

मी जगदात्मा त्रिजगतीं । संख्यासंस्थिती गणी कोण ॥ १५० ॥


अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वरः ।

अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्‍भवाप्ययः ॥ ९ ॥


मी हृदयस्थ समर्थ हृदयीं । त्या मज जीवू मागें जें कांही ।

त्यासी विमुख मी नव्हें कहीं । पुरवीं सर्वही ईश्वरत्वें ॥ ५१ ॥

जीवू अति‌अडलेपणें । जें मागे मजकरणें ।

तें मी त्यासी अलोट देणें । यालागी म्हणणें ईश्वर मज ॥ ५२ ॥

मी आत्मा असें हृदयीं । हा विश्वास जयांसी नाहीं ।

ते मृगजळाचे डोहीं । नावेसकट पाहीं बुडबुडों गेले ॥ ५४ ॥

माझे प्राप्तीचे मुख्य वर्म । मी हृदयीं असें परब्रह्म ।

हेंचि ज्याचे नित्य कर्म । तो विभूती मरम पैं माझी ॥ ५५ ॥

मी सर्वभूतहृदयवासी । सुहृद सोयरा मी सर्वांसी ।

नियंता ईश्वरसत्तेसी । नियामक भूतांसी मी एक ॥ ५६ ॥

एवं सर्व भूतांचा मी स्वामी । इयें सर्व भूतें तेंही मी ।

भूतांचे जन्मभूमीची मी भूमी । उत्पत्त्यादि कर्मीं मी कर्ता ॥ ५७ ॥

कृषीवळाचियेपरी । मी सृजीं पाळीं संहारीं ।

ब्रह्मा विष्णु त्रिपुरारी । गुणावतारी मी एक ॥ ५८ ॥

कर्माची जे क्रियाशक्ती । ते मी म्हणे श्रीपती ।

हे साम्यें बोलिली स्थिती । विशेष विभूती त्या ऐक ॥ ५९ ॥


अहं गतिर्गतिमतां कालः कलयतामहम्‌ ।

गुणानां चाप्यहं साम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुणः ॥ १० ॥


गतिमंतांमाजी जे गती । ते मी म्हणे लक्ष्मीपती ।

गतीसी माझेनि निजगती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ १६० ॥

चेतनेनें सर्वां गती । ते चेतना चैतन्याची शक्ती ।

चेतनेस्तव इंद्रियप्रवृत्ती । एवं गतीची गती मी एक ॥ ६१ ॥

सकळ गतींची परम गती । प्राण्यासी मुख्यत्वें मुक्ती ।

ते मुक्तीसी मजमाजीं मुक्ती । एवं गतीची गती मी एक ॥ ६२ ॥

सुरनरां आकळिता । ते जाण काळाची सत्ता ।

त्या काळाचा मी आकळिता । जाण तत्त्वतां मी महाकाळू ॥ ६३ ॥

तेहीं गुणांची समानावस्था । ते मी जाण गा निजभक्ता ।

अकृत्रिम गुण जो धर्मता । तो मी तत्त्वतां म्हणे हरी ॥ ६४ ॥


गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम्‌ ।

सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मनः ॥ ११ ॥


गुणी म्हणावया हेंचि कारण । ज्या मजमाजीं सूत्र क्रियाप्रधान ।

मायेचें प्रथमकार्य जाण । तो गुणी मी संपूर्ण उद्धवा ॥ ६५ ॥

जगी आकाश थोर पाहीं । तें मजमाजीं खेळे लपंडायी ।

माझ्या महत्तत्त्वाची नवायी । मजही निश्चयीं नेमेना ॥ ६६ ॥

महत्तत्त्व जे ज्ञानप्रधान । तें मी म्हणे नारायण ।

सूक्ष्मामाजीं जीवूं आपण । ब्रह्मादिकां जाण अतर्क्य ॥ ६७ ॥

दुर्जयांमाजीं मी मन । त्यासी जिंकावया जाण ।

मजवेगळी आंगवण । नाहीं संपूर्ण आणिकासी ॥ ६८ ॥

मज लक्षितां मन आकळे । मज विसरतां चौताळे ।

मन न धरवे वेदशास्त्रबळें । मन नाकडे मजवीण ॥ ६९ ॥

मन तेंचि मी आहें । मज चिंतितां तें विरोनि जाये ।

मज विसरतां तें पाहें । सैरा जाये सुनाट ॥ १७० ॥


हिरण्यगर्भो वेदानां मंत्राणां प्रणवस्त्रिवृत्‌ ।

अक्षराणामकारोऽस्मि पदानि च्छन्दसामहम्‌ ॥ १२ ॥


वेद अध्यापक प्रसिद्ध । हिरण्यगर्भ मी म्हणे गोविंद ।

माझेनि जगीं अनुल्लंघ्य वेद । वेदवाद तोही मी ॥ ७१ ॥

ओंकारेवीण मंत्रश्रेणी । ते जाण बाळकाची कहाणी ।

मंत्रां ओंकार मी चक्रपाणी । सकळ मंत्र त्याचेनी पावन ॥ ७२ ॥

अकार उकार मकार । अर्धमात्रेसी उच्चार ।

या नांव ’त्रिविध ओंकार’ । पावन मंत्र येणेंसीं ॥ ७३ ॥

अक्षरांच्या उच्चारासी । अकार लागला सर्वांसी ।

तो अकारू मी हृषीकेशी । जाण निश्चयेसी उद्धवा ॥ ७४ ॥

अक्षरीं अकार मी मुकुंदू । छंदामाजीं गायत्री छंदू ।

तो मी म्हणे गोविंदू । यालागीं ब्रह्मवंदू सेविती ॥ ७५ ॥

छंदामाजीं गायत्री छंद । सकळ द्वंद्वामाजीं निर्द्वंद्व ।

तो मी म्हणे गोविंद । द्विजवृंद येणेंचि मज ॥ ७६ ॥


इन्द्रोऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट्‌ ।

आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहितः ॥ १३ ॥


देवांमाजी मी इंद्र जाण । वसूंमाजीं मी हुताशन ।

आदित्यांमाजी मी वामन । रुद्रांमाजी जाण मी नीललोहितू ॥ ७७ ॥


ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं राजर्षीणामहं मनुः ।

देवर्षीणां नारदोऽहं हविर्धान्यस्मि धेनुषु ॥ १४ ॥


शापूनि ब्रह्म अपूज्य केला । शिवाचा नैवेद्य त्यागविला ।

विष्णू हृदयीं लाता हाणितला । भृगु वाखाणिला श्रीवत्सें ॥ ७८ ॥

ब्रह्म‌ऋषींमाजीं संपन्न । भृगु तो मी म्हणे श्रीकृष्ण ।

मनुस्वरूपें मी आपण । राजर्षि जाण मुख्यत्वें ॥ ७९ ॥

देवर्षीमाजीं मुनि नारद । तोही मी म्हणे गोविंद ।

कामधेनु अतिशुद्ध । स्वरूप प्रसिद्ध तें माझें ॥ १८० ॥


सिद्धेश्वराणां कपिलः सुपर्णोऽहं पतत्रिणाम्‌ ।

प्रजापतीनां दक्षोऽहं पितॄणामहमर्यमा ॥ १५ ॥


सिद्धांमाजीं कपिल मुनीश्वर । तो मी म्हणे सारंगधर ।

पक्ष्यांमाजीं खगेश्वर । तो मी श्रीधर गरुडरूपें ॥ ८१ ॥

प्रजापतींमाजी मुख्य । कृष्ण म्हणे तो मी दक्ष ।

पितृगणांमाजीं अध्यक्ष । अर्यमा प्रत्यक्ष स्वरूप माझे ॥ ८२ ॥


मां विद्ध्युद्धव दैत्यानां प्रह्लादमसुरेश्वरम्‌ ।

सोमं नक्षत्रौषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम्‌ ॥ १६ ॥


भक्तिप्रतापें अति‌अगाध । तो दैत्यांमाजीं मी प्रह्लाद ।

नक्षत्र‍औषधींचा जो स्वामी चंद्र । तें म्हणे गोविंद स्वरूप माझे ॥ ८३ ॥

यक्षराक्षसांमाजीं थोर । माझें स्वरूप तो कुबेर ।

ज्याचे विश्वासें निरंतर । असे भांडार हरीचें ॥ ८४ ॥


ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम्‌ ।

तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम्‌ ॥ १७ ॥


ऐरावत जो गजेंद्र । तो मी म्हणे यादवेंद्र ।

वरुण जो जळचरेंद्र । तें म्हणे उपेंद्र स्वरूप माझे ॥ ८५ ॥

स्वप्रभा प्रकाशनिष्ठ । जग प्रकाशूनि उद्‍भट ।

तो सूर्य मी म्हणे वैकुंठ । अतितिखट निजतेजें ॥ ८६ ॥

मनुष्यांमाजीं जो भोगी क्षिती । सर्व भूती ज्याच्या हातीं ।

ज्यातें बोलती भूपती । ते माझी विभूती हरि म्हणे ॥ ८७ ॥


उच्चैःश्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम्‌ ।

यमः संयमतां चाहं सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ १८ ॥

नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्रः शृङ्‌गिदंष्ट्रिणाम्‌ ।

आश्रमाणामहं तुर्यो वर्णानां प्रथमोऽनघ ॥ १९ ॥


उच्चैःश्रवा तुरंगजाती । तो मी म्हणे कमळापती ।

सुवर्ण धातु माझी विभूती । जीलागीं लुलाती तिनी लोक ॥ ८८ ॥

दंडधारित्यांमाजी गहन । यमधर्म मी आपण ।

सर्पामाजी जाण । मी नारायाण वासुकी ॥ ८९ ॥

अनंत या नामातें जो धरी । तो नाग मी म्हणे श्रीहरी ।

नखदंष्ट्राशृंगधारी । त्यांमाजीं केसरी म्हणे देवो ॥ १९० ॥

चतुर्थाश्रम संन्यास जाण । तो मी म्हणे नारायण ।

वर्णाग्रज जे ब्राह्मण । ते मी ब्रह्म जाणे बोलतें ॥ ९१ ॥


तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्रः सरसामहम्‌ ।

आयुधानां धनुरहं त्रिपुरघ्नो धनुष्मताम्‌ ॥ २० ॥


तीर्थसरितांमाजीं गांग । तें मी म्हणे श्रीरंग ।

तडागीं श्रेष्ठ तडाग । समुद्र सांग मी म्हणे हरी ॥ ९२ ॥

आयुधीं धनुष्य हतियेर । तें मी म्हणे सारंगधर ।

त्रिपुरारि मी धनुर्धर । जेणें केला संहार त्रिपुराचा ॥ ९३ ॥


धिष्ण्यानामस्म्यहं मेरुर्गहनानां हिमालयः ।

वनस्पतीनामश्वत्थ ओषधीनामहं यवः ॥ २१ ॥


त्रिभुवन निवासस्थान महामेरू । तो मी म्हणे धराधरू ।

दुर्गमत्वें अतिदुर्धरू । तो मी हिमगिरिवरू म्हणे कृष्ण ॥ ९४ ॥

वृक्षांमाजीं जो अश्वत्थू । तो मी म्हणे श्रीकृष्णनाथू ।

ओषधींमाजीं अतिविख्यातू । यव मी अच्युतू म्हणे वेगें ॥ ९५ ॥


पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पतिः ।

स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग्रण्यां भगवानजः ॥ २२ ॥


श्रीरामपौरोहित्यें श्रेष्ठ । देवो म्हणे तो मी वसिष्ठ ।

वेदवेत्त्यांमाजीं उद्‍भट । सुरगुरु वरिष्ठ मी उद्धवा ॥ ९६ ॥

स्कंद सेनापतिशिरोमणी । तो मी म्हणे चक्रपाणी ।

स्वधर्मप्रवर्तकू अग्रगणी । वंद्य ब्राह्मणीं तो ब्रह्मा मी ॥ ९७ ॥


यज्ञानां ब्रह्मयज्ञोऽहं व्रतानामविहिंसनम्‌ ।

वाय्वग्न्यर्काम्बुवागात्मा शुचीनामप्यहं शुचिः ॥ २३ ॥


यज्ञांमाजीं ब्रह्मयज्ञ । तो मी म्हणे सर्वज्ञ ।

देवर्षिपितृभूतगण । आब्रह्म भुवन जेणें तृप्त ॥ ९८ ॥

जीवमात्रासी पैं जाणे । नेदावे दुःखवचन ।

व्रतांमाजीं जें अविहिंसन । ते मी श्रीकृष्ण स्वयें म्हणे ॥ ९९ ॥

एका वायूचेनि पवित्रपण । एक अग्नीस्तव पवित्र जाण ।

एकातें पवित्र करी जीवन । एक पावन वचनमात्रें ॥ २०० ॥

एक बुद्धिस्तव पवित्र जाण । या समस्तांमाजीं पवित्रपण ।

तें माझे स्वरूप म्हणे श्रीकृष्ण । पावना पावन मी एक ॥ १ ॥

जग माझेनि नामें पुनीत । हें सर्वांचे संमत ।

त्या माझें स्वरूप जें येथ । परम पुनीत पुनीतां ॥ २ ॥


योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम्‌ ।

आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्पः ख्यातिवादिनाम्‌ ॥ २४ ॥


विविध योगांमाजीं आत्मरोधू । तो योग मी म्हणे गोविंदू ।

जेणें प्रकटे परमानंदू । समाधिबोधू साधकां ॥ ३ ॥

मुख्यत्वें विवेक धरोनि हातीं । जो न्यायतां विजयो वांछी चित्तीं ।

ते नीतीची नीति मी श्रीपती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ४ ॥

आत्मानात्मविवेक केवळ । ते आन्वीक्षिकी विद्या कुशळ ।

ते विद्या म्हणे मी गोपाळ । विवेक प्रबळ माझेनी ॥ ५ ॥

वादांमाजी वाद अनंत । जेथ विकल्पा नाही अंत ।

तो वादू मी म्हणे अच्युत । ऐक निश्चित विकल्प ॥ ६ ॥

आख्याती अन्यथाख्याती । शून्यख्याती सत्‍ख्याती ।

अनिर्वचनीय जे ख्याती । तो वादू निश्चितीं मी उद्धवा ॥ ७ ॥


स्त्रीणां तु शतरूपाहं पुंसां स्वायम्भुवो मनुः ।

नारायणो मुनीनां च कुमारो ब्रह्मचारिणाम्‌ ॥ २५ ॥


शतरूपा आणि मनू । इयें दोनी मी म्हणे जनार्दनू ।

मुनींमाजीं मी नारायणू । बदरी सेवुनू सदा असे ॥ ८ ॥

नैष्ठिक ब्रह्मचर्यधर । माझें स्वरूप सनत्कुमार ।

स्वयें सांगताहे श्रीधर । जाण साचार उद्धवा ॥ ९ ॥


धर्माणामस्मि सन्यासः क्षेमाणामबहिर्मतिः ।

गुह्यानां सूनृतं मौनं मिथुनानामजस्त्वहम्‌ ॥ २६ ॥


भूतां अभयदान उपक्रमू । सर्वां भूतीं मी आत्मारामू ।

हा संन्यासाचा मुख्य धर्मू । तो धर्म पुरुषोत्तमू स्वयें मी म्हणे ॥ २१० ॥

भूतांसी काया वाचा मनें । दुःख नेदूनि सुख देणें ।

या नांव संन्यासधर्म म्हणणें । तो धर्म मी म्हणे गोविंद ॥ ११ ॥

अंतरीं शुद्ध नाहीं बोध । दांत चावोनि साहतां द्वंद्व ।

ते क्षमा नोहे शुद्ध । ऐके विनोद क्षमेचा ॥ १२ ॥

अंतरीं ठसावलें परब्रह्म । बाह्य सर्वा भूतीं जाहला सम ।

ते क्षमा मी म्हणे पुरुषोत्तम । द्वंद्वाराम बाधिना ॥ १३ ॥

असत्य पापी सकळ सृष्टीं । असत्यांमाजीं पापकोटी ।

असत्याची खोटी गोठी । जो तो पोटीं सांडीना । ॥ १४ ॥

उभय लौकिकीं खोटेपणें । असत्यबहिर्मुख नाणें ।

तें मनींहूनि जेणें सांडणें । तो म्यां श्रीकृष्ण वंदिजे ॥ १५ ॥

ते गुह्यामाजीं अतिगुह्य जाण । सत्य वाचा कां मनींहूनि मौन ।

तें मी म्हणे मधुसूदन । सत्य प्रिय जाण निजगुह्य ॥ १६ ॥

स्रष्ट्याचे देह द्विधा जाण । मनू शतरूपा मूळमिथुन ।

तें मी म्हणे नारायण । मनुष्य सृजन सद्‍भावें ॥ १७ ॥


संवत्सरोऽस्म्यनिमिषाम्‌ ऋतूनां मधुमाधवौ ।

मासानां मार्गशीर्षोऽहं नक्षत्राणां तथाभिजित्‌ ॥ २७ ॥


सावधानेंअविकळ । न चुकतां पळें पळ ।

संवत्सरात्मक जो काळ । तो मी गोपाळ स्वयें म्हणे ॥ १८ ॥

त्रसरेणूपासोनि जाण । लवनिमिषदिनमान ।

संवत्सरवरी सावधान । गणीं मी संकर्षण काळगणना ॥ १९ ॥

मधुमाधव वसंतयुक्तू । कृष्ण म्हणे तो मी ऋतू ।

मार्गशीर्ष मी मासांआंतू । धान्यपाकयुक्तू आल्हादी ॥ २२० ॥

गणितां न ये पंचांगांत । नक्षत्रीं असोनि सदा गुप्त ।

अव्यक्त परी सज्ञाना प्राप्त । तें मी अभिजित्‌ म्हणे हरी ॥ २१ ॥


अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलोऽसितः ।

द्वैपायनोऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान्‌ ॥ २८ ॥


युगांमाजीं कृतयुग । तें मी म्हणे श्रीरंग ।

जेथ संपूर्ण धर्म सांग । अधर्मभाग असेना ॥ २२ ॥

निजधैर्य अति‌अद्‍भुत । असित देवल धैर्यवंत ।

तो मी म्हणे गा अच्युत । जाण निश्चित उद्धवां ॥ २३ ॥

वेदविभागी राजहंस । जो कां द्वैपायन व्यास ।

तो मी म्हणे हृषीकेश । निवडूनि द्विजांस दीधले वेद ॥ २४ ॥

कवि त्यांमाजीं परमार्थज्ञाता । उशना कवी जाण तत्त्वतां ।

तो मी म्हणे रमाभर्ता । निजात्मकविता मी शुक्र ॥ २५ ॥


वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम्‌ ।

किंपुरुषाणां हनुमान्‌ विद्याध्राणां सुदर्शनः ॥ २९ ॥


षड्‍गुणभाग्यें भाग्यवंत । पूर्णांशे जो भगवंत ।

वासुदेवनामें विख्यात । जाण तो मी येथे श्रीकृष्ण ॥ २६ ॥

भागवतांमाजी अतिगहन । उद्धवा तूं तो मीचि जाण ।

ऐसें बोलतां श्रीकृष्ण । उद्धवें श्रीचरण वंदिले ॥ २७ ॥

उद्धवें करितां नमन । कृष्णें दिधले आलिंगन ।

आनंदे कोंदलें त्रिभुवन । स्वानंदघन तुष्टला ॥ २८ ॥

उद्धव आणि श्रीकृष्ण । दोनी एक जाहले जाण ।

’मी तो तूं’ जें बोलिला श्रीकृष्ण । तें उद्धवासी आपण सत्यत्वें दावी ॥ २९ ॥

दोघांचे मोडलें दोनीपण । उद्धव जाहला श्रीकृष्ण ।

कृष्णा‌अंगी उद्धवपण । संपूर्ण जाण बाणलें ॥ २३० ॥

तेणें उद्धव झाला विस्मित । नावेक श्लाघला आपणांत ।

मीच कृष्णाचा प्रिय भक्त । हें जाणोनि अनंत बोलिला ॥ ३१ ॥

वानरांमाजी हनुमंत । तो मी म्हणे कृष्णनाथ ।

तंव उद्धव जाहला गर्वहत । लाजला पोटांत ते काळीं ॥ ३२ ॥

जेथ वानर आणि वनचर । मजहूनि कृष्णाचे प्रियकर ।

न कळे हरिभक्तांचा पार । मी कोण किंकर ते ठायीं ॥ ३३ ॥

ऐसें विचारूनि चित्तां । सवेंचि नमिलें कृष्णनाथा ।

तुझ्या विभूति अचुंबिता । कृपेनें तत्त्वतां मज सांग ॥ ३४ ॥

तंव हांसोनि श्रीधर । काय बोलिला उत्तर ।

सुदर्शन जो विद्याधर । तो विभूति साचार पैं माझी ॥ ३५ ॥


रत्‍नानां पद्मरागोऽस्मि पद्मकोशः सुपेशसाम्‌ ।

कुशोऽस्मि दर्भजातीनां गव्यमाज्यं हविःष्वहम्‌ ॥ ३० ॥


रत्नांमाजी जो पद्मराग । तो मी म्हणे श्रीरंग ।

मनोहरांमाजी अव्यंग । हरि म्हणे सांग पद्मकळा तो मी ॥ ३६ ॥

दशदर्भांमाझारीं । कुश तो मी म्हणे श्रीहरी ।

सकळ हविषांच्या शिरीं । गोघृत श्रीहरि स्वयें मी म्हणे ॥ ३७ ॥


व्यवसायिनामहं लक्ष्मीः कितवानां छलग्रहः ।

तितिक्षास्मि तितिक्षूणां सत्त्वं सत्त्ववतामहम्‌ ॥ ३१ ॥


व्यवसायाचे व्यवस्थिती । दानयुक्त अतिसंपत्ती ।

ते लक्ष्मी मी म्हणे श्रीपती । जाण निश्चिती उद्धवा ॥ ३८ ॥

कपटाचिये कपटगती । अगम्य जे छळणस्थिती ।

तो मी कृष्ण मायिकमूर्ती । अतर्क्य युक्ती छळणाची ॥ ३९ ॥

ब्रह्माचे अंगी निजजीविता । जीवासी ब्रह्मसायुज्यता ।

त्या कपटाचा मीचि कर्ता । देवांदेवतां अतर्क्य ॥ २४० ॥

आम्ही मायानियंते म्हणविती । तो शिवू ठकिला मोहिनीप्रती ।

ब्रह्मा ठकिला वत्सहरणार्थी । ठकडा निश्चितीं मी एकू ॥ ४१ ॥

सहनशीळीं सहनशक्ती । ते मी म्हणे कमळापती ।

सात्त्विकांची निजसत्त्ववृत्ती । ते मी श्रीपती स्वयें म्हणे ॥ ४२ ॥


ओजः सहो बलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम्‌ ।

सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं परा ॥ ३२ ॥


बळवंतांच्या ठायीं प्रबळ । मनोबळ शरीरबळ ।

धैर्यबळ तें मी गोपाळ । जेणें अळुमाळ डंडळीना ॥ ४३ ॥

भक्तांच्या ठायीं भजनकर्म । जेणें माझें अनिवार प्रेम ।

तें कर्म म्हणे मी पुरुषोत्तम । भक्तकामनिर्दळणू ॥ ४४ ॥

नवव्यूह अर्चनस्थिती । सात्त्वतां ज्या नवमूर्ती ।

त्यांत वासुदेव प्रथमस्थिती । ऐक व्युत्पत्ती नवांची ॥ ४५ ॥

वासुदेव संकर्षण । अनिरुद्ध आणि प्रद्युम्न ।

हयग्रीव नारायण । वराह वामन नरसिंह ॥ ४६ ॥

हे नवव्यूहांची उत्पत्ती । यांमाजी मी प्रथम मूर्ती ।

येर आठही माझ्या विभूती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ४७ ॥

हयग्रीव वेदमूर्ती । तेथें श्रीव्यासें करूनि भक्ती ।

वेदव्यासपदप्राप्ती । हे केली ख्याती तिहीं लोकीं ॥ ४८ ॥

नारायण निजमूर्ती । स्रष्ट्यानें करूनि त्याची भक्ती ।

चतुःश्लोकी ज्ञानस्थिती । पावोन निश्चितीं ब्रह्मत्वा आला ॥ ४९ ॥

श्वेतवराह महामूर्ती । धरेनें केली पूर्ण भक्ती ।

तीस उद्धरूनि कृपामूर्ती । अभिनव शांती अर्पिली ॥ २५० ॥

माझी निजमूर्ती वामन । देवीं करूनि पूर्ण भजन ।

त्यांच्या छळें बळी बांधोन । देवांचा सन्मान स्वाधिकार केला ॥ ५१ ॥

नरहरि दिव्यमूर्ती । प्रल्हादें करूनि अनन्यभक्ती ।

मी सर्वात्मा सर्वांभूतीं । हे लोकप्रतीती विश्वासिली जेणें ॥ ५२ ॥

संकर्षण श्रेष्ठ मूर्ती । ब्रह्माज्ञा रैवतें केली भक्ती ।

अर्पूनियां रेवती । स्वानंदस्थितीं निवाला ॥ ५३ ॥

प्रद्युम्न काममूर्ती । सकाम कामुकीं करूनियां भक्ती ।

जे जे काम वांछिती । ते ते निश्चितीं तो पुरवी ॥ ५४ ॥

अनिरुद्ध माझा निजसखा । शिवाज्ञा भक्ती केली उखा ।

बाणासुर तारिला देखा । साह्य चित्ररेखा नारदाज्ञा ॥ ५५ ॥

पूर्णांशे ब्रह्मस्थिती । वासुदेव मी आदिमूर्ती ।

लीलेनें तारिलें नेणों किती । तेथील निजभक्ती उद्धवार्जुनीं नांदे ॥ ५६ ॥

नव भक्ति नव मूर्ती । तेथील भक्तीची स्थिती ।

उद्धवा म्यां तुजप्रती । यथार्थ गती सांगीतली ॥ ५७ ॥


विश्वावसुः पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम्‌ ।

भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुवः ॥ ३३ ॥


ज्याचें गायन अति‌अपूर्व । जो विश्वावसु गंधर्व ।

तो मी म्हणे माधव । ऐके उद्धव सावध ॥ ५८ ॥

नृत्य करूनि मनोहरा । सबाह्य सद्‍भावें सुंदरा ।

पूर्वचित्ती जे अप्सरा । ते मी म्हणे नोवरा भीमकीचा ॥ ५९ ॥

पर्वतांमाजीं जें ’स्थैर्यपण’ । तें मी म्हणे नारायण ।

पृथ्वीमाजीं जो ’गंध’ जाण । तो मी श्रीकृष्ण स्वयें म्हणे ॥ २६० ॥


अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसुः ।

प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभसः परः ॥ ३४ ॥


उदकाच्या ठायीं ’रस’ सुरसु । तो मी म्हणे श्रीनिवासु ।

तेजिष्टांमाजीं जो ’प्रकाशु’ । तो मी म्हणे निजतेजसु उद्धवा ॥ ६१ ॥

चंद्रसूर्यतारांच्या ठायीं । जें ’तेज’ तें माझें पाहीं ।

’अनाहतशब्द’ तो मीही । जो गगनासीं कंहीं नातळे ॥ ६२ ॥


ब्रह्मण्यानां बलिरहं वीराणामहमर्जुनः ।

भूतानां स्थितिरुत्पत्तिरहं वै प्रतिसङ्क्रमः ॥ ३५ ॥


ब्राह्मणभजनीं ’बळी’ची थोरी । तो मी कृष्ण म्हणे निर्धारीं ।

ब्राह्मणभजनप्रतापें करीं । मी बळीच्या द्वारीं द्वारपाळु ॥ ६३ ॥

नरावतारें अतिसंपन्न । पांडवांमाजी वीर ’अर्जुन’ ।

तो मी म्हणे नारायण । जीवप्राण तो माझा ॥ ६४ ॥

भूतांची ’उत्पत्ति-स्थिती’ । तो मी म्हणे श्रीपती ।

भूतांसी जे ’प्रळयगती’ । तेही मी निश्चिती उद्धवा ॥ ६५ ॥


गत्युक्त्युत्सर्गोपादानम्‌ आनन्दस्पर्शलक्षणम्‌ ।

आस्वादश्रुत्यवघ्राणम्‌ अहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम्‌ ॥ ३६ ॥


ज्ञान-कर्म उभय इंद्रियें । त्या इंद्रियांचे मी इंद्रिय पाहे ।

त्यांची क्रिया जे जे आहे । ते माझेनि होये अभिव्यक्त ॥ ६६ ॥

’गति-ग्रहण-गमन’ । ’उत्सर्ग’ आणि ’मोहन’ ।

’दर्शन’ ’स्पर्शन’ ’ घ्राण’ । ’श्रवण’ स्वादन’ माझेनी । ६७ ॥

ते इंद्रक्रियेचे चलन । तिळभरी नव्हे मजवीण ।

ऐक त्याचेंही लक्षण । तुज मी संपूर्ण सांगेन ॥ ६८ ॥

मी मनाचेंही ’महामन’ । नयनाचेंही ’नयन’ ।

स्पर्शाचेंही ’स्पर्शन’ । जिव्हेची जाण ’निजजिव्हा’ ॥ ६९ ॥

मी घ्राणाचेंही निजघ्राण । श्रवणाचें ’आदिश्रवण’ ।

ग्रहणाचें निज ’ग्रहण’ । गतीची जाण मी ’गती’ ॥ २७० ॥

मी आनंदाचा ’आनंदु’ । मी बुद्धीचाही ’प्रबोधु’ ।

सकळ इंद्रियांचा ’विषय स्वादु’ । तो मी मुकुंदु उद्धवा ॥ ७१ ॥

मी वाचेची ’वाचा’ सावकाश । मी परेचाही ’परेश’ ।

सकळ इंद्रियांचा मी ’ईश’ । यालागीं ’हृषीकेश’ नांव माझें ॥ ७२ ॥


पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान्‌ ।

विकारः पुरुषोऽव्यक्तं रजः सत्त्वं तमः परम्‌ ॥ ३७ ॥


तत्त्वसंख्या पंचवीस । त्रिगुण घालितां अठ्ठावीस ।

ऐक त्यांचाही विलास । सावकाश सांगेन ॥ ७३ ॥

अहं महतत्त्व पंचतन्मात्रा । हा स्थूल प्रकृतीचा उभारा ।

महाभूतेंद्रियें अकरा । हे षोडश विकारांची संख्या ॥ ७४ ॥

यांत मिळाल्या प्रकृति-पुरुष । तत्त्वसंख्या पंचवीस ।

प्रकृतीमाजीं गुणांचा वास । हा तत्त्वविलास तत्त्वांचा ॥ ७५ ॥

प्रकृति गुणविकार । तत्त्वसंख्या निर्धार ।

हा म्यां सांगितला जो विचार । तें परात्पर स्वरूप माझें ॥ ७६ ॥


अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चयः ।

मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना ।

सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित्‌ ॥ ३८ ॥


एवं ’पंचवीसतत्त्वसंख्यान’ । तें अवघें मीचि जाण ।

या गणण्याचें गणितें ’ज्ञान’ । तेंही मी आपण म्हणे देवो ॥ ७७ ॥

हेंही जाणतें जें लक्षण । तेंही देवो म्हणे मी आपण ।

मजवेगळें अणुप्रमाण । सर्वथा जाण असेना ॥ ७८ ॥

जीव आणि ईश्वर । गुणी आणि गुणावतार ।

क्षेत्रक्षेत्रज्ञ निर्धार । सर्वही साचार मीचि मी ॥ ७९ ॥

मजवेगळें अणुमात्र । उरलें नाहीं गा स्वतंत्र ।

मी सर्वात्मा सर्वत्र । केवळ ’चिन्मात्र’ तेंही मी ॥ २८० ॥

मजवेगळें येथें कांही । उद्धवा गा उरले नाही ।

सर्वसाधारण पाहीं । सर्वां देहीं असें मी ॥ ८१ ॥

उद्धवा ऐसें म्हणसी कांही । ’संक्षेपु न करावा पाहीं’ ।

विस्तारू न चले ये ठायीं । ऐक तेंही सांगेन ॥ ८२ ॥


सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया ।

न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिशः ॥ ३९ ॥


पृथ्वीचिया परमाणुकणा । मी काळरूपें करी गणना ।

परी विभूतिसंख्याप्रमाणा । माझेनिही जाण न गणवती ॥ ८३ ॥

म्यां सृजिलें अनंत ब्रह्मगोळ । ते मज गणवतीना सकळ ।

मा विभूति माझ्या केवळ । कोण तोंडाळ गणूं शके ॥ ८४ ॥

मी सर्वज्ञ श्रीनारायण । माझ्या विभूति मज जाण ।

गणावया नाहीं आंगवण । मा निरूपण केवीं सांगें ॥ ८५ ॥

मनुष्यांमाजी माझी विभूती । नांदतसे कोणे स्थितीं ।

ते खूण सांगेन मी तुजप्रती । ऐक निश्चितीं उद्धवा ॥ ८६ ॥


तेजः श्रीः कीर्तिरैश्वर्यं ह्रीस्त्यागः सौभगं भगः ।

वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मेऽंशकः ॥ ४० ॥


ज्याची प्रबळ प्रतापशक्ती । जेथ निरंतर लक्ष्मीची वस्ती ।

ज्यासी मर्यादा नाहीं संपत्ती । ज्याची उदारकीर्ति स्वधर्में ॥ ८७ ॥

ज्याच्या ऐश्वर्याची परमगती । आज्ञेवरी नेमी त्रिजगती ।

ज्याची अनावर दानस्थिती । जेथे भाग्याची उत्पत्ती नीच नवी दिसे ॥ ८८ ॥

ज्याचें सामर्थ्य अतिदुर्धर । कोणी बोलों शकेना उत्तर ।

ज्याचें सौभाग्य मनोहर । आल्हादकर जननयनां ॥ ८९ ॥

ज्यासी सहनशीळतेची वोज । ज्यासी निंद्य कर्माची लाज ।

जो विज्ञानाचें भोज । सहजेंचि निज नाचत ॥ २९० ॥

इयें लक्षणें जेथ वर्तती । ते जाण माझी विभूती ।

यांत एका लक्षणाची जेथ प्राप्ती । तेही विभूती पैं माझी ॥ ९१ ॥


एतास्ते कीर्तिताः सर्वाः सङ्क्षेपेण विभूतयः ।

मनोविकारा एवैते यथा वाचाभिधीयते ॥ ४१ ॥


केवळ संकोच संक्षेपस्थितीं । म्यां सांगितल्या ज्या विभूति ।

त्या मनोविकारप्रतीती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ९२ ॥

साधकांचे साधनस्थिती । सत्य जाणाव्या माझ्या विभूती ।

विचारितां परमार्थगतीं । तरी या कल्पिती मनोजन्या ॥ ९३ ॥

माझें स्वरूप अद्वैत जाण । नाहीं नाम रूप गुण वर्ण ।

तेथ नाना विभूतिलक्षण । मिथ्या जाण वाचिक ॥ ९४ ॥


वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान्‌ यच्छेद्रियाणि च ।

आत्मानमात्मना यच्छ न भूयः कल्पसेऽध्वने ॥ ४२ ॥


माझें स्वरूप नित्य निर्विकार । मनबुद्धिवाचा न कळे पार ।

तेथ बापुडीं इंद्रियें किंकर । प्राण निर्धार तें नेणे ॥ ९५ ॥

यालागीं शमदमांच्या अनुक्रमीं । मनबुद्धि इंद्रियें वाचा नेमीं ।

प्राण नेमूनि प्राणधर्मीं । आत्मारामासी पावसी ॥ ९६ ॥

मनबुद्ध्यादि इंद्रियनेम । करावयाचें न कळे वर्म ।

म्हणसी तरी तो अनुक्रम । ऐक सुगम सांगेन ॥ ९७ ॥

’वाचा’ नेमावी माझेनि नामें । ’मन’ नेमावें ध्यानसंभ्रमें ।

’प्राण’ नेमावा प्राणायामें । ’इंद्रियें’ दमें नेमावी ॥ ९८ ॥

’बुद्धि’ नेमावी आत्मविवेकें । ’जीव’ नेमावा परमार्मसुखें ।

इतुकेन तूं होसी आवश्यकें । होसी कौतुकें मद्‌रूप ॥ ९९ ॥

मद्‌रूप झालियापाठीं । संसारचि न पडे दिठीं ।

खुंटल्या जन्ममरणांचिया गोठी । गमनागमन आटा‌आटी निमाली ॥ ३०० ॥

म्यां सांगितल्या नेमपरिपाटीं । हा नेम करणें नाहीं ज्याच्या पोटीं ।

तो भोगी दुःखांचिया कोटी । ऐक ते गोठी सांगेन ॥ १ ॥


यो वै वाङ्‍मनसी सम्यगसंयच्छन्‌ धिया यतिः ।

तस्य व्रतं तपो दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत्‌ ॥ ४३ ॥


म्यां सांगितल्या नेमाचे निगुतीं । मनबुद्धि इंद्रियपंक्ती ।

जो नेमीना साक्षेपस्थितीं । त्याचीं साधनें होती नश्वर ॥ २ ॥

त्याचें व्रत तप दान । योग याग शब्दज्ञान ।

काचे भांड्यांतील जीवन । तैशीं जाण नासती ॥ ३ ॥

जेवीं राखेमाजीं केला होम । कां अशौचें आचरला कर्म ।

कुपात्रीं दानधर्म । तैसा संभ्रम साधनां ॥ ४ ॥

उखरीं पेरिलें बीज । कां गोळक आवंतिला द्विज ।

डोहळ्यांचे सोहळे भोगी वांझ । तैशी वोज साधनां ॥ ५ ॥

यापरी गा निश्चितीं । विध्युक्त नेम नाहीं चित्ती ।

त्याचीं साधनें वृथा जाती । हातोहातीं उद्धवा ॥ ६ ॥

यालागीं मनादि इंद्रियवृत्ती । नेमाव्या गा यथानिगुतीं ।

हेंचि उद्धवाप्रती । स्वयें श्रीपति सांगत ॥ ७ ॥


तस्माद्‌ वचो मनः प्राणान्‌ नियच्छेन्‌ मत्परायणः ।

मद्‍भक्तियुक्तया बुद्ध्या ततः परिसमाप्यते ॥ ४४ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कंधे षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥


मन बुद्धि इंद्रिय प्राण । अवश्य नेमावीं गा जाण ।

वृत्ति करोनि सावधान । माझें भजन जो करी ॥ ८ ॥

भावें करितां माझीं भक्ती । विषयवासना जळोनि जाती ।

विर्विकल्प उपजे शांती । माझे भक्तिपंथीं चालतां ॥ ९ ॥

चालतां माझे भक्तिपंथीं । सकळ साधनें लाजोनि जाती ।

भावें प्रकटें मी श्रीपती । करीं संसारनिवृत्ती निजभक्तां ॥ ३१० ॥

हो कां माझिया निजभक्तां । संसारबाधेची व्यथा ।

ते लाज मज भगवंता । गांजूं निजभक्तां मी नेदीं ॥ ११ ॥

हो कां माझिया निजभक्तां । संसारबाधेची व्यथा ।

ते लाज मज भगवंता । गांजूं निजभक्तां मी नेदी ॥ १२ ॥

प्रल्हाद गांजितां जगजेठी । मी प्रकटलों कोरडें काष्ठीं

वैकुंठ सांडूनि उठा‌उठीं । गजेंद्रासाठीं पावलो ॥ १२ ॥

द्रौपदी जांचितां तत्काळीं । म्यां कौरवांची तोंडें केलीं काळीं ।

आगीनें गांजितां गोवळीं । म्यां प्राशिला ते काळीं दावाग्नी ॥ १३ ॥

गोकुळ गांजितां सुरपती । म्यां गोवर्धन धरिला हातीं ।

कीं गोपिकांची पुरवावया आर्ती । मी झालों श्रीपति कामारा ॥ १४ ॥

अर्जुनप्रतिज्ञेचे प्राप्ति । म्यां दिवसा लपविला गभस्ती ।

लावूनि जयद्रथासी ख्याती । सुभद्राप्रति वांचविला ॥ १५ ॥

अंबरीषाचे गर्भवास । म्यांचि सोसिले सावकाश ।

उणें आपुल्या निजभक्तांस । मी हृषीकेश येवों नेदी ॥ १६ ॥

भक्तांचे पायींची माती । मी हृदयीं वाहें श्रीपती ।

वानरें वनचरें भावार्थीं । म्यां आपुले पंक्ती बैसविली ॥ १७ ॥

यालागी उद्धवा पुढतपुढती । मी सांगें करावी माझी भक्ती ।

माझे भजनें माझी प्राप्ती । अवलीळा पावती मद्‍भावें ॥ १८ ॥

मद्‍भावें करितां माझी भक्ती । मी अनंत आतुडें त्यांच्या हातीं ।

शेखीं कामारा होय भक्तांप्रती । भक्तीची प्रीती मज ऐशी ॥ १९ ॥

माझिये भक्तीपरतें । सुगम साधन नाहीं येथें ।

हें जाणोनि म्यां तूतें । भजनपंथें लाविलें ॥ ३२० ॥

लाविल्या लागे सद्‍भक्ती । तैं संसार बापुडें तें किती ।

हेळसून चारी मुक्ती । निजसुख भोगिती मद्‍भक्त ॥ २१ ॥

मद्‍भक्तांचे महिमान । अतिशयें अगम्य गहन ।

ऐसें बोलूनियां श्रीकृष्ण । उद्धवासी जाण कुरवाळी ॥ २२ ॥

तेणें श्रीकृष्णकराग्रस्पर्शें । उद्धवासी झालें कैसें ।

व्याले धेनूचेनि वोरसें । वत्स जैसें उल्हासे ॥ २३ ॥

जेवीं कां लागतां चंद्रकर । सबाह्य निवों लागे चकोर ।

मेघ देखोनि मयूर । नृत्यतत्पर स्वानंदें ॥ २४ ॥

यापरी उद्धव जाण । स्वानंदें झाला परिपूर्ण ।

विसरला देवभक्तपण । कृष्णही कृष्णपण विसरला ॥ २५ ॥

यापरी भक्तिसुखा‌आंत । दोघेही ऐक्यें झाले उन्मत्त ।

परमानंदाचा तेथ । धेंडा नाचत स्वानंदें ॥ २६ ॥

या भक्तिसुखाची गोडी । भाग्येंविण न कळे फुडी ।

उद्धवभजनाचे कुळवाडी । जोडला जोडी श्रीकृष्ण ॥ २७ ॥

एका जनार्दना शरण । भजनसुखाची उणखूण ।

तो एक जाणे संपूर्ण । भक्तजीवनजिव्हाळा ॥ २८ ॥

जो निजभक्तांचा जिव्हाळा । तो गोकुळीं हो‌ऊनि गोंवळा ।

क्रीडोनि त्यांचिया खेळामेळा । गोपीगोपाळां उद्धरिलें ॥ २९ ॥

स्वयें खेळोनि त्यांचिया खेळा । उद्धरिलें बाळगोपाळा ।

हें नवल नव्हे त्याची कळा । उदार लीळा ते ऐका ॥ ३३० ॥

पर्वत पाषाण तृण तरुवर । भृंग मत्स्य मृग मगर ।

व्याघ्र वनचर विखार । पारावतें मयूर आदिकरून ॥ ३१ ॥

येणेंसी समवेत । गोकुळींचे जीव समस्त ।

स्वयें उद्धरी श्रीकृष्णनाथ । कृपाळू समर्थ स्वलीला ॥ ३२ ॥

कां पितृवचन पुढारां । सीतेचिया वियोगद्वारा ।

रिसां आणि वानरां । उद्धरी निशाचरां रघुनाथ ॥ ३३ ॥

सेवेनें तारिले रीसवानर । युद्धें तारिले निशाचर ।

हें नवल कांहीं नव्हे थोर । ऐक उदार लीला त्याची ॥ ३४ ॥

अयोध्येपासून लंकेपर्यंत । मार्गी वृक्षवल्ली पाषाण पर्वत ।

तृणादि जीव समस्त । उद्धरी रघुनाथ स्वलीला ॥ ३५ ॥

एवं नानावतारीं जनार्दन । यापरी उद्धरी सकळ जन ।

तेणें एका एकू केला पावन । हें नवल कोण मानावें ॥ ३६ ॥

परी नवल एक केलें मोठें । मज मूर्खाचेही मुखावाटें ।

श्रीभागवतबोल केले मर्‍हाटे । हें आश्चर्य वाटे माझेंचि मज ॥ ३७ ॥

यालागीं एका जनार्दना शरण । ज्याची कृपा ऐशी परिपूर्ण ।

त्याचे स्मरोनि श्रीचरण । केला संपूर्ण सोळावा ॥ ३८ ॥

इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धव संवादे

एकाकारटीकायां विभूतियोगो नाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥

॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोकसंख्या ॥ ४४ ॥ ओव्या ॥ ३३८ ॥







॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय सतरावा


श्रीगणेशाय नमः । श्रीकृष्णायनमः ॥

ॐ नमो श्रीसद्‍गुरु महामेरु । सुक्ष्मस्वरूपें तूं गिरिवरु ।

चैतन्यस्वभावें अतिथोरु । तूं आधारु सर्वांचा ॥ १ ॥

तुझ्या निजबोधाचीं शिखरें । वैकुंठकैलासादि अतिथोरें ।

तेथें ब्रह्माविष्णुमहारुद्रें । तुझेनि आधारें नांदिजे ॥ २ ॥

तुझिया आधारस्थितीं । नांदती त्रैलोक्य-लोकपंक्ति ।

सकळ भूतांची उत्पत्ति स्थिती । निदान अंतीं तुजमाजीं ॥ ३ ॥

सुरासुर लहानथोर । एक सौम्य एक क्रूर ।

इयें भूतें धरूनि निर्विकार । स्वरूप साचार पैं तुझें ॥ ४ ॥

तेथ विवेकाचें आगर । सच्चिदानंदाचे रत्‍नाकर ।

तेथील लाधल्या कंकर । नीच ते थोर वेव्हारे होती ॥ ५ ॥

ज्याच्या औषधींचा चमत्कार । सेवितां करिती अजरामर ।

जेथ चिद्‍गंगेचे निर्झर । निरंतर प्रवाहती ॥ ६ ॥

जो सुरनरांचा विश्राम । जो सकळ आश्रमांचा आश्रम ।

जो क्रियाकर्मांचें नैष्कर्म्य । जो निजधाम जीवाचे ॥ ७ ॥

जो भजनाची कुळवाडी । जो भक्तजीवनाची वाडी ।

जो आवडीची निज‌आवडी । जो गोडियेची गोडी निजात्मता ॥ ८ ॥

ऐसा सद्‍गुरु महामेरु । जो कठिणत्वेंवीण आधारु ।

ज्याचेनि अंगें संसारु । होय सुखकरु साधकां ॥ ९ ॥

त्या साधकांचें सामाधान । शिष्यांचा स्वानंदघन ।

आर्ता-चातकां निजजीवन । स्वामी जनार्दन तुष्टला ॥ १० ॥

तयाचा जो चरणप्रसादु । श्रीभागवतीं एकादशस्कंधु ।

पूर्वार्धाचा विनोदु । भाषाप्रबंधु वाखाणिला ॥ ११ ॥

तेथें उद्धवें पुशिल्या विभूती । त्या षोडशाध्यायीं श्रीपती ।

सांगितल्या यथानिगुतीं । भजनस्थितीलागोनी ॥ १२ ॥

त्या विभूतींमाजीं निजवर्म । `भक्तांचें जें भजनकर्म् ।

तें मी केवळ् आत्माराम्’ । ऐसें पुरुषोत्तम् बोलिला ॥ १३ ॥

तेथ् आशंकेची व्युत्पत्ती । ’करितां कर्माची कर्मगती ।

कर्मठ् जाहले नेणों किती । तरी कर्में मुक्ती घडे केवीं’ ॥ १४ ॥

कर्में करितां वाडेंकोडें । कर्मीं कर्मठता न् चढे ।

कर्मांमाजीं मोक्ष् आतुडे । हेंचि रोकडें पुसों पां ॥ १५ ॥

स्वयें बोलिला श्रीपती । `सात्त्विकांची जे कर्मस्थिती ।

ते कर्मचि माझी विभूती’ । हें सोळाव्या‌अंतीं निरूपिलें ॥ १६ ॥

स्वयें आचरितां स्वकर्म् । तें कर्मचि होय् ब्रह्म् ।

हेंचि कर्मक्रियेचें वर्म् । देवासी सुगम् पुसों पां ॥ १७ ॥

ऐसा पोटिंचा आवांका । तेचि पुसावया आशंका ।

वर्णाश्रमांची स्वधर्मपीठिका । देवासी देखा पुसत् ॥ १८ ॥


उद्धव् उवाच्-

यस्त्वयाभिहितः पूर्वं धमस्त्वद्‍भत्तिलक्षणः ।

वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि । । १ ॥


उद्धव् म्हणे गा भक्तपती । ऐकतां तुझ्या निजविभूति ।

मज् ऐसें गमलें चित्तीं । स्वधर्मेंसीं भक्ती घडे कैसी ॥ १९ ॥

तुवां कल्पादि वाडेंकोडें । स्वधर्मकर्में भक्ति जोडे ।

हें वर्णाश्रमनिजनिवाडें । निरूपण् चोखडें निरूपिलें ॥ २० ॥

सर्वां मानवां परम् गति । स्वधर्में घडे भगवद्‍भक्ति ।

या निरूपणाची निगुती । तुवां निश्चितीं निरूपिली ॥ २१ ॥


यथाऽनुष्ठीयमानेन् त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत्‌ ।

स्वधर्मेणाऽरविन्दाक्ष् तत्समाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥


ऐके कमलनयना अच्युता । जो कां स्वधर्म् अनुष्ठितां ।

तुझी निजभक्ती स्वभावतां । प्राण्याच्या हाता जेणें लाभे ॥ २२ ॥

ते कर्मकुशलतेची स्थिती । मजलागीं सांगावी सुनिश्चितीं ।

कमलनयना कमलापती । कृपामूर्ती माधवा ॥ २३ ॥

तूं ऐसें म्हणशील् श्रीपती । `म्यां कल्पाचे आधीं कवणाप्रती ।

सांगितली स्वधर्मस्थिती’ । तरी ते विनंती अवधारीं ॥ २४ ॥


पुरा किल् महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो ।

यत्तेन् हंसरूपेण् ब्रह्मणेऽभ्यात्थ् माधव् ॥ ३ ॥


ज्याच्या बाहूचा प्रताप् अद्‍भुत् । विश्वमर्यादा धर्मसेत् ।

राखों जाणे यथास्थित् । त्यालागीं म्हणिपत् `महाबाहो’ ॥ २५ ॥

स्वधर्मकर्माचा द्योतकु । अनादि वक्ता तूं एकु ।

वर्णाश्रमादि विवेकु । उपदेशकु तूं स्त्रष्ट्याचा ॥ २६ ॥

पूर्वीं हंसरूपें सविस्तर् । बोलिलासी स्वधर्माचा निर्धार् ।

त्यांतील् तुवां अध्यात्मसार् । निवडूनि साचार् मज् सांगितलें ॥ २७ ॥

तेथील् स्वधर्माचें लक्षण् । मज् न् कळेचि निरूपण् ।

जें तूं हंसरूपे आपण् । स्वधर्म् जाण् बोलिलासी ॥ २८ ॥

तुझेनि मुखें यथोचितें । भक्तियुक्त् आश्रमधर्मातें ।

सनत्कुमार् जाहले श्रोते । तेंचि मातें सांगावें ॥ २९ ॥

म्हणसी `सनत्कुमारद्वारा । धर्म् विस्तारला परंपरा ।

तो विचारूनि करीं निर्धारा’ । हें सारंगधरा घडेना ॥ ३० ॥


स् इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन् ।

न् प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासितः ॥ ४ ॥


काम् क्रोध् लोभ् अभिमान् । हे भक्तांचे वैरी सहाजण् ।

त्यांचें तूं करिशी निर्दळण् । अरिमर्दन् या हेतू ॥ ३१ ॥

भक्तांचें अरिनिर्दळण् । तुजवांचोनि कर्ता आन् ।

तिहीं लोकीं नाहीं जाण् । अनन्यशरण् यालागीं ॥ ३२ ॥

तुवां कल्पाचिये आदीसी । उपदेशिलें सनकादिकांसी ।

बहुकाळ् जाहले त्या बोलासी । ते धर्म् कोणापाशीं प्रायशां नाहीं ॥ ३३ ॥

प्रायशां ये कालीं नर् । नाहीं स्वधर्मी तत्पर् ।

शिश्नोदरीं अत्यादर् । स्वधर्मविचार् विसरोनी ॥ ३४ ॥

याथातथ्यें धर्मप्रतिष्ठा । करी ऐसा नाहीं उपदेष्टा ।

यालागीं जी वैकुंठा । स्वधर्मनिजनिष्ठा मज् सांग् ॥ ३५ ॥


वक्ता कर्ताऽविता नान्यो धर्मास्याच्युत् ते भुवि ।

सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र् मूर्तिधराः कलाः ॥ ५ ॥

कर्ताऽवित्रा प्रवक्त्रा च् भवता मधुसूधन् ।

त्यक्ते महीतले देव् विनष्टं कः प्रवक्ष्यति ॥ ६ ॥


अलुप्तज्ञानें स्वधर्मवक्ता । ये भूलोकीं गा तत्त्वतां ।

तुजवांचोनि अच्युता । आणिक् सर्वथा असेना ॥ ३६ ॥

एक् शास्त्रमर्यादाव्युत्पत्ती । कर्मकलाप् बोलों जाणती ।

परी कर्माची आचरती गती । तेही नेणती तत्त्वतां ॥ ३७ ॥

यालागीं गा भगवंता । धर्माचा कर्ता वक्ता ।

धर्म् विस्तारूनि रक्षिता । आणिक् सर्वथा असेना ॥ ३८ ॥

पहातां या लोकांच्या ठायीं । तुज‍ऐसा सर्वज्ञ् नाहीं ।

ऐसें विचारितां लोकीं तिंही । तुजसमान् नाहीं सांगता ॥ ३९ ॥

जरी सत्यलोक् पाहणें । जेथें चारी वेद् षड्दर्शनें ।

इतिहास् स्मृति पुराणें । मूर्तिमंतपणें उभीं असतीं ॥ ४० ॥

तेथें सनकादिकांचा प्रश्न् । ब्रह्मयासी न् सांगावे जाण् ।

तुवां हंसरूपें ये‌ऊन् । समाधान् दीधलें ॥ ४१ ॥

ते ब्रह्मसभेचा ठायीं । तुज‍ऐसा वक्ता नाहीं ।

तो तूं भक्तानुग्रहें पाहीं । या लोकांच्या ठायीं मूर्तिमंत् ब्रह्म् ॥ ४२ ॥

तेणें तुवां सर्व् कर्मधर्मसंस्था । करूनि दाविली तत्त्वतां ।

तो तूं निजधामा गेलिया आतां । स्वधर्मवक्ता मग् कैंचा ॥ ४३ ॥

भक्तियुक्त् स्वधर्मगती । सांगवया यथास्थिती ।

तुजवांचोनियां श्रीपती । आणिकासी शक्ति असेना ॥ ४४ ॥

तूं भक्तसाह्य् जगज्जीवन् । भक्तमदगजभंजन् ।

यालागीं नांवें तुं `मधुसूदन्’ । ऐसें प्रार्थून् बोलत् ॥ ४५ ॥


तत्त्वं नः सर्वधर्मज्ञ् धर्मस्त्वद्‍भक्तिलक्षणः ।

यथा यस्य् विधीयेत् तथा वर्णय् मे प्रभो ॥ ७ ॥


तूं सर्वज्ञ् ज्ञानमूर्ति । तरी मनुष्यांची कर्मगति ।

वर्णाश्रमांची धर्मस्थिती । यथानिगुतीं मज् सांग् ॥ ४६ ॥

वर्णबाह्याचें निजकर्म् । तोही सांगावा विहित् धर्म् ।

उद्धवें प्रार्थिला पुरुषोत्तम् । तेणें मेघश्याम् तुष्टला ॥ ४७ ॥

सकळ् जनांचा हितकर् । उद्धवें प्रश्न् केला सधर् ।

तो ऐकोनि शुकयोगींद्र् । आनंदनिर्भर् तेणें प्रश्नें ॥ ४८ ॥

शुक्र् म्हणे परीक्षितीसी । धन्य् बुद्धी ते उद्धवासी ।

जेणें प्रार्थूनि हृषीकेशी । जाहला जगासी उपकारी ॥ ४९ ॥


श्रीशुक‍उवाच्-

इत्थं स्वभृत्यमुख्येन् पृष्टः स् भगवान्‌ हरिः ।

प्रीतः क्षेमाय् मर्त्यानां धर्मानाह् सनातनान्‌ ॥ ८ ॥


शुक्र् म्हणे गा परीक्षिती । सावधान् हो‌ईं चित्तीं ।

धन्य् उद्धवाची प्रश्नोक्ती । स्वधर्मे मुक्ती पुशिली ॥ ५० ॥

जो भृत्यांमाजीं पढियंता । अत्यंत् आवडे कृष्णनाथा ।

त्या वेगळें श्री‌अनंता । क्षणही सर्वथा करमेना ॥ ५१ ॥

ज्यापाशीं गा निजगुज् । सदा सांगे गरुडध्वज् ।

ज्यावेगळें आप्तकाज् । अधोक्षज् बोलेना ॥ ५२ ॥

ज्याच्या वचनासी विलंबु । क्षण् न् करीच् रमावल्लभु ।

जो ब्रह्मादिकां दुर्लभु । तो जाहला सुलभु उद्धवा ॥ ५३ ॥

यालागीं `भृत्यमुख्यात्’ । आली उद्धवाचे हाता ।

तेणें प्रार्थूनियां भगवंता । `स्वकर्में मुक्तता’ पुशिली ॥ ५४ ॥

हो कां ज्याचेनि प्रश्नधर्मे । जग् उद्धरिलें यथानुक्रमें ।

ज्यालागीं गा पुरुषोत्तमें । मोक्ष् स्वधर्मे प्रकटिजे ॥ ५५ ॥

स्वधर्म् करितां स्वभावतां । निजमोक्ष् लाभे आयिता ।

एवढ्या उपकाराची कथा । उद्धवें तत्त्वतां पुशिली ॥ ५३ ॥

ऐकोनि चातकांचे वचन् । गर्जोनि वर्षे जेवीं घन् ।

कां वत्सहुंकारें जाण् । ये हुंबरेन् धेनु जैशी ॥ ५७ ॥

तेवीं ऐकोनि उद्धवाच्या बोला । श्रीकृष्ण् निजबोधें गर्जिन्नला ।

अतिस्वानंदें संतोषला । काय् बोलिला गोविंदु ॥ ५८ ॥


श्रीभगवानुवाच्-

धर्म् एष् तव् प्रश्नो नैःश्रेयसकरो नृणाम्‌ ।

वर्णाश्रमाचारवतां तमुद्धव् निबोध् मे ॥ ९ ॥


जेवीं कां पुत्र् एकुलता । त्यासी कांहीं वंचीना माता ।

तेवीं उद्धव् श्रीकृष्णनाथा । त्याचें वचन् वृथा हों नेदी ॥ ५९ ॥

हरिखें म्हणे सारंगपाणी । धन्य् धन्य् उद्धवा तुझी वाणी ।

मोक्षमार्गींची निशाणी । हे जनालागोनी त्वां केली ॥ ६० ॥

तुझ्या प्रश्नाचें प्रश्नोत्तर् । वर्णाश्रमी जे कोणी नर् ।

त्यांसी स्वधर्मचि मोक्षकर् । ऐक् साचार् सांगेन् ॥ ६१ ॥

कल्पादिपासोनि स्वधर्मसंस्था । पुरातनयुगवर्ती कथा ।

तुज् मी सांगेन् तत्त्वतां । ऐक् आतां उद्धवा ॥ ६२ ॥


आदौ कृतयुगे वर्णो नृणा हंस् इति श्रृतः ।

कृतकृत्याः प्रजा जात्या तस्मात्कृतयुगं विदुः ॥ १० ॥

वेदः प्रणव् एवाग्रे धर्मोऽहं वृषरूपधृक्‌ ।

उपासते तपोनिष्ठा हंसं मां मुक्तकिल्बिषाः ॥ ११ ॥


पूर्वील् कृतयुगींचें लक्षण् । तैं नव्हते गा चारी वर्ण् ।

बहुशाखा वेदपठण् । कर्माचरण् तैं नाहीं ॥ ६३ ॥

तैं सकळ् मनुष्यांसी जाण् । `सोहंहंसा’ चें अखंड् ध्यान् ।

यालागीं `हंस्’ हा एकचि वर्ण् । सर्वांसही जाण् ते काळीं ॥ ६४ ॥

तैं `प्रणवमात्रें’ वेदपठण् । वृषरूपें मी आपण् ।

धर्म् चतुष्पाद् संपूर्ण् । अधर्माचें जाण् नांवही नाहीं ॥ ६५ ॥

ते काळीं श्रेष्ठ् सत्त्वगुण् । यालागीं सत्यवादी जन् ।

अवघे धर्मपरायण् । कपट् तैं जाण् जन्मलें नाहीं ॥ ६६ ॥

परद्रव्य् आणि परदारा । यांच्या अभिलाषाचा थारा ।

स्पर्शला नाहीं जिव्हारा । ते काळींच्या नरां धर्मिष्ठां ॥ ६७ ॥

ते काळींच्या जना धर्मिष्ठां । `सोहंहंसा’ ची आत्मनिष्ठा ।

हेंचि भजन् मज् वरिष्ठा । `तपोनिष्ठा’ तया नांव् ॥ ६८ ॥

तैं स्वर्गा जावें हे नाहीं कथा । नेणती नरकाची वार्ता ।

अधर्माची अवस्था । स्वप्नीहीं चित्ता स्पर्शेना ॥ ६९ ॥

यापर् प्रजा समस्त् । स्वधर्मस्वभावें कृतकृत्य् ।

यालागीं जाण् निश्चित् । त्यातें बोलिजेत् `कृतयुग्’ ॥ ७० ॥



त्रेतामुखे महाभाग प्रणान्मे हृदयात्रयी ।

विद्या प्रादुरभुत्तस्या अहमासं त्रिवृन्मखः ॥ १२ ॥


उद्धवा या कलियुगाच्या ठायीं । तुझ्या भाग्याची परम नवायी ।

कृतयुगींच्या प्रजांपरीस पाहीं । तुज माझ्याठायीं विश्वास ॥ ७१ ॥

त्रेतायुगीं प्रकटलें कर्म । जो वैराज मी पुरूषोत्तम ।

त्या माझेनि निःश्वासें त्रयीधर्म । वेदसंभृम वाढला ॥ ७२ ॥

तेथ त्रैविद्या विविध भेद । नाना मंत्र नाना छंद ।

ऋग्वेदादि तिन्हीं वेद । प्रकटले प्रसिद्ध निजशाखीं ॥ ७३ ॥

त्या वेदांपासाव त्रिविध मख । त्रिमेखलायुक्त मीचि देख ।

जेथ होत आध्वर्यव हौत्रिक । कर्मविशेख जे ठायीं ॥ ७४ ॥

ऐसें मद्‌रूप यज्ञकर्म । तेथिल्या अधिकाराचें वर्म ।

दों श्लोकीं पुरुषोत्तम । वर्णाश्रम सांगत ॥ ७५ ॥


विप्रक्षत्रियविट्शूद्रा मुखबाहूरुपादजाः ।

वैराचात्पुरुषाज्जाता य आत्माचारलक्षणाः ॥ १३ ॥


वैराजपुरुषापासाव जाण । मुखीं उपजले `ब्राह्मण्’ ।

बाहूपासूनि `राजन्य्’ । ऊरु जन्मस्थान् `वैश्यांचें’ ॥ ७६ ॥

`शूद्र्’ चरणीं जन्मले जाण् । यापरी जाहले चारी वर्ण् ।

यांचें ऐक् मुख्य् लक्षण् । स्वधर्माचरण् सर्वांशीं ॥ ७७ ॥

चतुर्वर्णांची उत्पत्ती । वैराज् पुरुषापासूनि या रीतीं ।

आतां आश्रमांची स्थिती । ऐक् निश्चितीं सांगेन् ॥ ७८ ॥


गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम् ।

वक्षःस्थानात्‌ वने वासो न्यासः शीर्षणि संस्थित् ॥ १४ ॥


`गृहास्थाश्रमासी’ जघनस्थान् । `ब्रह्मचर्य्’ माझ्या हृदयीं जाण् ।

`वानप्रस्थासी’ मी आपण् । वाढवीं महिमान् वक्षः स्थळीं ॥ ७९ ॥

चतुर्थाश्रम् जो `संन्यास्’ । त्याचा माझे शिरीं रहिवास् ।

एवं वर्णाश्रमविलास् । तुज् सावकाश् सांगितला ॥ ८० ॥


वर्णानामाश्रमाणां च् जन्मभूम्यनुसारिणीः ।

आसन्प्रकृतयो नॄणां नीचैर्नीचोत्तमोत्तमैः ॥ १५ ॥


जैसें जन्म् जेसें स्थान् । त्या वर्णाश्रमा तैसे गुण् ।

उत्तमीं उत्तमत्व् जाण् । नीचीं नीचपण् सहजेंचि ॥ ८१ ॥

`सत्त्वप्राधान्ये’ ब्राह्मण् । `सत्त्वरजें’ क्षत्रिय् जाण् ।

`रजतमें’ वैश्यवर्ण् । शूद्र् ते जाण् `तमोनिष्ठ्’ ॥ ८२ ॥

तेचि ब्राह्मणादि चारी वर्ण् । त्यांचें प्रकृतींचे लक्षण् ।

वेगळें वेगळेंचि पैं जाण् । स्वयें नारायण् सांगत् ॥ ८३ ॥


शमो दमस्तपः शौचं सन्तोषः क्षान्तिरार्जवम्‌ ।

मद्‍भक्तिश्च् दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयस्त्विमाः ॥ १६ ॥


उद्धवासी म्हणे श्रीकृष्ण् । ब्राह्मणप्रकृति दशलक्षण् ।

तुज् मी सांगेन् निरूपण् । तें सावधान् अवधारीं ॥ ८४ ॥

मनादि ज्ञानेंद्रियवृत्ती । बाह्य् दृष्टीं परिचारस्थिती ।

ते आवरूनि विवेकयुक्तीं । आत्मप्रतीति धरावी ॥ ८५ ॥

तेचि वृत्तीचें धरणें ऐंसें । कृष्णसर्पाचें मुख् धरणें जैसें ।

तो वेढे उकली जंव् आपैसें । तव् धारणासौरसें नेहटावा ॥ ८६ ॥

तेवीं वैराग्यप्रतापवशें । गुरुवचनाचेनि विश्वासें ।

अंतरवृत्तीतें ऐसें । जंव् ये आत्मासमरसें निजात्मता ॥ ८७ ॥

मुख्य् करूनि गुरुवचन् । तदर्थी बुद्धि निमग्न् ।

तत्प्रवण् होय् मन् । `शम्’ तो जाण् या नांव् ॥ ८८ ॥

ब्राह्मणप्रकृतिमाजीं जाण् । हें स्वाभाविक् निजलक्षण् ।

या नांव् गा शमगुण् । ऐक् निरूपण् दमाचें ॥ ८९ ॥

विषयप्रवृत्ति प्रचंड् । कर्मेंद्रियांचें बळ् बंड् ।

विधीनें त्यांचें ठेंवूनि तोंड् । सैरा वितंड् विचरों नेदी ॥ ९० ॥

वेदविधीचेनि हातें । देहनिर्वाहापुरतें ।

खाणें जेवणें इंद्रियांतें । तो जाण् येथें `दम्’ गुण् ॥ ९१ ॥

तेथ् शम् तो जाण् मुख्य् राजा । दमादि इतर् त्याच्या प्रजा ।

ते दोनी सांगितले वोजा । ऐक् तिजा तपोनेमु ॥ ९२ ॥

शमें ज्ञानेंद्रियौपशमु । तेचि कर्मेंद्रियां मुख्य् दमु ।

याहीवारी वेदोक्त् कर्मु । तें ज्ञान् परमु गौरवाचें ॥ ९३ ॥

शरीरशोषणा नांव् तप् । तें प्रारब्धभोगानुरूप् ।

हृदयीं हरि चिंतणें सद्रूप् । हें मुख्य् तप् तपांमाजीं ॥ ९४ ॥

जो वर्ततां स्वधर्मस्थितीं । हरितें विसंबेना निजवृत्ती ।

जो निजात्मनिश्चयो चित्तीं । अहोराती विवंचित् ॥ ९५ ॥

जेवीं लोभिया वाहे धन् । कां तरुणालागीं तरुणी जाण् ।

तैसें निजत्मविवंचन् । जयाचें मन् सदा करी ॥ ९६ ॥

त्या नांव् गा तपोनिष्ठ् । हें तपांमाजी तप् वरिष्ठ् ।

ब्राह्मणपकृतीमाजीं श्रेष्ठ् । `तप्’ तें उद्‍भट् या नांव् ॥ ९७ ॥

ऐक् `शौचा’ चा निचार् । तो आहे द्विप्रकार् ।

अंतरि ज्ञाननिर्धार् । ब्राह्य् आचार् वेदोक्त् ॥ ९८ ॥

बाह्य् मळाचें क्षाळण् । मृज्जलादि वेदविधान् ।

आंतर् मळाचें निर्दळण् । आत्मज्ञान् निजनिष्ठा ॥ ९९ ॥

शुद्ध् शौचाचें निर्मळपण् । मुख्यत्वें उद्धवा हेंचि जाण् ।

आतां संतोषाचें लक्षण् । ऐक् संपूर्ण् सांगेन् ॥ १०० ॥

पुत्र् जन्मल्या होय् सुख् । तो गेलिया सवेंचि दुःख् ।

धन् जोडलिया होय् हरिख् । सवेंचि शोक् तन्नाशीं ॥ १ ॥

ज्या सुखाची होतां भेटी । निःशेष् मावळे दुःखकोटी ।

या नांव् `सत्यसुख्’ सृष्टी । इतर् चावटी ते मिथ्या ॥ २ ॥

निरुपचार् अंतरगती । मद्‍भावें जे सुखप्राप्ती ।

जाहलिया संपत्ती विपत्ती । जे संतोषप्राप्ती समसाम्यें ॥ ३ ॥

येचि पदीं पाठांतर् । `तितिक्षा’ म्हणती थोरथोर् ।

ऐक् त्याचेंही अर्थांतर् । पदार्थविचार् तो ऐसा ॥ ४ ॥

शीत्-उष्ण्-मृदु-कठीण् । अंगीं आदळातांही जाण् ।

ज्याचें डंडळीना मन् । भावना पूर्ण् मद्‍भावें ॥ ५ ॥

संतोषतितिक्षा-व्याख्यान् । हें पांचव्या पदाचें लक्षण् ।

उद्धवासी म्हणे श्रीकृष्ण् । ऐक् निरूपण् शांतीचें ॥ ६ ॥

माझा निर्धारितां निजबोध् । अंतरीं निमाले कामक्रोध् ।

त्यांसी केलियाही अपराध् । न् मनीं विरुद्ध् पुढिलांचें ॥ ७ ॥

परी तेथींची नवलपरी । अपकार्‍या होय् उपकारी ।

विकार् नाहीं ज्याचे अंतरीं । जाण् ते खरी `निजशांति’ ॥ ८ ॥

ऐशी सदा शांति संपुर्ण् । तें ब्राह्मणाचें षष्ठ् लक्षण् ।

ऐक् आर्जवाचें निरूपण् । जीवींची खूण् सांगेन् ॥ ९ ॥

कुरूप् जरी जाहली माता । तरी स्नेहासीं नाहीं कुरूपता ।

कां सुवर्णाचे नाग् करितां । सोनें सर्वथा नव्हे सर्पु ॥ ११० ॥

तेवीं कुटिलांसी कुटिलता । करावी म्हणोनि शिकवितां ।

कुटिलत्व् नुपजे चित्ता । जाण् तत्त्वतां तें `आर्जव्’ ॥ ११ ॥

गायीसी गोड् व्याघ्रासी कडू । हा गंगाजळी नाहीं पवाडु ।

तेवीं आर्जवाचा पडिपाडु । विषमांही गोडु समसाम्यें ॥ १२ ॥

या नांव् जाण् `आर्जव्’ । सातवें लक्षण् अपूर्व् ।

आतां निजभक्तीचा स्वभाव् । देवाधिदेव् सांगत् ॥ १३ ॥

वन् उद्यान् गंगादि जीवन् । यांसी पृथ्वीचि जेवीं अधिष्ठान् ।

तेवीं सकळ् लक्षणां जन्मस्थान् । माझी `भक्ति’ जाण् उद्धवा ॥ १४ ॥

सकळ् पिकांचिये प्राप्ती । आधारभूत् जेवीं क्षिती ।

तेवीं सकळ् लक्षणां उत्पत्ती । माझिये भक्तीमाझारीं ॥ १५ ॥

ऐक् ते भक्तीचा इत्यर्थ् । सांडोनियां विषयस्वार्थ् ।

जीवींहूनि मजलागीं भावार्थ् । तोचि निजभक्त् पैं माझा ॥ १६ ॥

भक्त् आणि करी धनार्जन् । हेंचि भक्तिसी मुख्य् विघ्न् ।

धनलोभी तो अभक्त् पूर्ण् । सत्य् जाण् उद्धवा ॥ १७ ॥

माझा भाव् नाहीं जिव्हारीं । आहाचवाहाच् माझी भक्ति करी ।

तो आंधळ्या गरुडाचे परी । उडे परी निर्धारीं स्थान् नेणे ॥ १८ ॥

माझा भावार्थ् जेथ् होये । तेथ् मी जाती कुळ् न् पाहें ।

मी भावाचेनि लवलाहें । वश्य् होयें निजभक्तां ॥ १९ ॥

जेथ् भावार्थे माझी आवडी । तेथ् अवश्य् माझी पडे उडी ।

जेणें भावार्थाची उभविली गुढी । तो जाणे गोडी मद्‍भक्तीची ॥ १२० ॥

जें जें भेटे तोचि देवो । ऐसा भावार्थीं ज्याचा भावो ।

तो एक् पढियंता मज् पहा हो । त्याचेनि भावें जीवों आम्ही उद्धवा ॥ २१ ॥

तोचि माझा जीवप्राण् । त्यासी मी सर्वस्वें करीं निंबलोण् ।

मी सर्वदा त्या‌आधीन् । जेवीं व्याली धेनु वत्सासी ॥ २२ ॥

एवं निःसीम् भावार्थाची स्थिती । त्या नांव् उद्धवा माझी `भक्ती’ ।

यापरी भक्तीची व्युत्पत्ती । ऐक् पां ख्याती दयेची ॥ २३ ॥

बाळक् देखोनि संकटीं । जेवीं न् सांवरत् माय् उठी ।

तेवीं दीन् देखोनि दृष्टीं । ज्याचे पोटीं दया द्रवे ॥ २४ ॥

ऐशिया दयेच्या ठायीं जाण् । आपुलें पारकें पुसे कोण् ।

स्वजाति-विजातिलक्षण् । पुसायाही पण् धीर् नाहीं ॥ २५ ॥

महापूरीं बुडतयातें । कृपाळू जाती न् पुसे तेथें ।

उडी घालूनि वांचवी त्यातें । `दया’ निश्चितें ती नांव् ॥ २६ ॥

दीनाचिये दयेलागीं । जो रिघे जळत्या आगीं ।

त्याचे चरण् मी वंदीं वेगीं । धन्य् जगीं दयाळू ॥ २७ ॥

ऐशिये दयेचेनि गुणें । मज् अनंतालागीं तेणें ।

विकत् घेतलें जीवें प्राणें । कीं जाहलों पोसणें मी त्याचें ॥ २८ ॥

यालागीं दयाळुवाचे घरीं । मी सदा नाटिका काम् करीं ।

जे दयावंताचे अवसरीं । तें माझे शिरीं सर्वदा ॥ २९ ॥

जो जाणे दिनांचा विचार् । दीनदयाळू जो साचार् ।

उद्धवा तो माझें निजभांडार् । सुखाचें सुखसार् तो माझें ॥ १३० ॥

या नांव् गा `दया’ जाण् । तें हें नववें लक्षण् ।

आतां सत्याची उणखूण् । तुज् मी संपूर्ण् सांगेन् ॥ ३१ ॥

सत्याचें सत्यत्व् तें ऐसे । जागृतिस्वप्नसुषुप्तिवशें ।

ज्यासी असत्यता न् स्पर्शे । निजभक्त् ऐसें निडारिलें ॥ ३३ ॥

ऐसें सत्य् परिपक्वल्या पोटीं । सत्य् वाचा सत्य् दृष्टी ।

निजसत्यत्वें सत्य् सृष्टी । पडिली तटी असत्याची ॥ ३३ ॥

यावरी गा ` सत्यत्व् ’ जाण् । त्या नांव् दहावें लक्षण् ।

हें ब्राह्मणाचें संपूर्ण् । कर्माचरण् स्वभावें ॥ ३४ ॥

ब्राह्मणप्रकृतीचे स्थितीं । या दशलक्षणांची उत्पत्ती ।

स्वाभाविक् सहजगती । अकृत्रिम् स्थिति उद्धवा ॥ ३५ ॥

येंहीं दश् लक्षणीं संपूर्ण् । वर्णवरिष्ठ् वंद्य् ब्राह्मण् ।

आतां क्षात्रप्रकृतीचे गुण् । ऐक् निरूपण् उद्धवा ॥ ३६ ॥


तेजो बलं धृतिः शौर्यं तितिक्षौदार्यमुद्यमः ।

स्थैर्यं ब्रह्मण्यतैश्वर्यं क्षत्रप्रकृतयस्त्विमाः ॥ १७ ॥


ब्राह्मणप्रकृति दश् लक्षण् । तुज् म्यां सांगितली सुलक्षण् ।

आतां क्षात्रवृत्तीचे दश् गुण् । ऐक् संपूर्ण् उद्धवा ॥ ३६ ॥

`तेज्’ म्हणजे प्रतापशक्ती । जैसा क्षितितळींचा गभस्ती ।

ज्याचिया प्रतापदीप्तीं । लोपले जाती महींद्र् ॥ ३७ ॥

क्षात्रधर्मी प्रथम् काज् । तया नांव् जाण् `तेज्’ ।

आतां क्षात्रबळाची वोज् । ऐक् चोज् सांगेन् ॥ ३८ ॥

ज्याच्या शरीरबळाचें कोड । एकला लक्षावरी दे झड ।

जरी तुटला दुधड । तरी वैरियांचे तोंड विभांडी ॥ ३९ ॥

रिघतां रणामाझारीं । दुजयाचें साह्य न विचारी ।

जेवीं वनगजीं केसरी । तेवीं रिघोनि दळभारीं विभांडी वीर ॥ १४० ॥

आकाश दाटल्या निशाचरीं । भूमंडळ कोंदल्या असुरीं ।

ऐसे प्रबळ बळें आल्या वैरी । ज्याचे धृतीमाझारीं विस्मयो नुठी ॥ ४१ ॥

आकाश पडावया गडाडी । पृथ्वी उलथावया हडबडी ।

तरी ज्याचे धृतीची रोकडी । नव्हे वांकुडी रोमावळी ॥ ४२ ॥

वोडवलियाही कल्पांता । धाक रिघों नेणे ज्याच्या चित्ता ।

ऐसें निजधैर्य स्वभावतां । `धृति’ तत्त्वतां ती नांव् ॥ ४३ ॥

चौर्‍याशीं दंडायुधें धरूं जाणती । शस्त्रास्त्र्-धारणाशक्ती ।

स्वधर्में आवश्यकें करिती । या नांव् `धृति’ क्षत्रियांची ॥ ४४ ॥

शूरांचें शौर्य् तें कैसें । शत्रूंचें निःशेष् नांवचि पुसे ।

वैरी कोणी कोठेंचि नसे । करणें ऐसें तें शौर्य् ॥ ४५ ॥

धर्मयुद्धाची शौर्यवृत्ती । जेणें विजयश्री चढे हातीं ।

दुश्चित्त् निःशस्त्री न् हाणिती । पळतया न् मारिती महाशूर् ॥ ४६ ॥

संमुख् आलिया रणांगणीं । मागें पावो न् ठेवीं रणीं ।

एकला विभांडी वीरक्षोणी । हे स्वधर्मकरणी निजशौर्यें ॥ ४७ ॥

मृत्यू‌एवढा महावैरी । जो निःशेष् नाहीं करी ।

त्याच्या शौर्याची थोरी । सुरासुरी वानिजे ॥ ४८ ॥

एवं निजशौर्यनिर्धारा । निर्वैर् करणें धरा ।

हा चौथा गुण् खरा । जाण् क्षात्रद्वारा क्षत्रियांचा ॥ ४९ ॥

शस्त्रांचे घाय् वाजतां माथां । कां सपिच्छ् बाण् खडतरतां ।

रणांगणीं न् सरे मागुता । हे `सहिष्णुता’ क्षत्रियाची ॥ १५० ॥

आलिया गजदळाचे थाट् । महावीरांचे घडघडाट् ।

तो यावा साहे सुभट् । `सहिष्णुता’ चोखट् ती नांव् ॥ ५१ ॥

समुद्रलहरींच्या संपाता । कुलाचल् न् सरे परता ।

तेवीं परसैन्याच्या आघाता । न् सरे मागुता रणांगणीं ॥ ५२ ॥

तेथ् यश‍अपयशांची व्यथा । हर्षशोकविषमता ।

बाधीना क्षत्रियांच्या चित्ता । सर्वसहिष्णुता या नांव् ॥ ५३ ॥

या नांव् ` तितिक्षा ’ जाण् । हें क्षत्रियांचें पांचवे लक्षण् ।

ऐक् औदार्याचा गुण् । दातेपण् क्षत्रियांचें ॥ ५४ ॥

क्षत्रियांचे प्रकृतीस् जाण् । द्रव्य् तें तृणसमान् ।

याचकांचें निवे मन् । तंव् देणें दान् सर्वस्व् ॥ ५५ ॥

देश् काल् सत्पात्र् स्थान् । तेथही दे‌ऊनि सन्मान् ।

निर्विकल्पभावें गहन् । देणें दान् विध्युक्त् ॥ ५६ ॥

चंद्र् चकोरातें पाहीं । सदा देतां नुबगे कंहीं ।

तेवीं हा याचकाचे ठायीं । पराङ्‍मुखता नाहीं क्षत्रियासी ॥ ५७ ॥

ऐसें स्वाभाविक् जें दान् । हा क्षत्रियांचा प्रकृतिगुण् ।

या नांव् गा `उदारपण्’ । सहावें लक्षण् क्षत्रियांचें ॥ ५८ ॥

परमार्थप्राप्ती‌उपायीं । स्वधर्मनिष्ठा क्षत्रियांठायीं ।

जो जो व्यवसावो करणें कांहीं । तो `उद्यम्’ पाहीं बोलिजे ॥ ५९ ॥

वेंचूनियां निजप्राण् । गोब्राह्मणांचे संरक्षण् ।

स्वधर्में प्रजापालन् । प्रथ्वीरक्षण् निरुपद्रव् ॥ १६० ॥

या नांव् गा `उद्यम्’ जाण् । क्षत्रियांचे सातवें लक्षण् ।

आतां स्वधर्मस्थैर्यगुण् । तेहीं निरूपण् अवधारीं ॥ ६१ ॥

गोब्राह्मणसंरक्षणता । स्वधर्मी प्रजापतिपाळता ।

ये ठायीं उबगु न् ये चित्ता । या नांव् `स्थिरता’ क्षत्रियांची ॥ ६२ ॥

स्वधर्मीं जे स्थिरता । तें आठवें लक्षण् तत्त्वतां ।

ब्राह्मणभक्तीची जे कथा । ऐक् आतां सांगेन् ॥ ६३ ॥

परमार्थप्राप्तीचें कारण् । क्षत्रियासी मुख्यत्वें गुरु ब्राह्मण् ।

त्या ब्राह्मणाचें ब्रह्मभावें भजन् । सर्वस्वें जाण् करावें ॥ ६४ ॥

ब्राह्मभावें ब्राह्मणभजन् । विधियुक्त् देवोनि सन्मान् ।

अनुदिनीं ब्राह्मणपूजन् । सद्‍भावें जाण् जो करी ॥ ६५ ॥

जो मद्‍भावें ब्राह्मणपूजा । सन्मानें सुखी करी द्विजा ।

उद्धवा तो आत्मा माझा । तेणें मज् अधोक्षजा पूजिलें ॥ ६६ ॥

क्षत्रिय् सन्मानें द्विज् पूजिती । तेणें त्यांसी ऐश्वर्यप्राप्ती ।

ब्राह्मण् ब्राह्मणां द्वेषिती । तेणें ते पावती दरिद्रदुःख् ॥ ६७ ॥

ऐसें करितां ब्राह्मणभजन् । मी परब्रह्म् होय् त्या अधीन् ।

त्याच्या ऐश्वर्याचें चिन्ह् । दहावें लक्षण् तें ऐक् ॥ ६८ ॥

न् करितां ब्राह्मणभजन् । अंगीं ऐश्वर्य् न् ये जाण् ।

मी जाहलों षडगुणैश्वर्यसंपन्न् । सदा द्विजचरण् हृदयीं दृढ् वाहतां ॥ ६९ ॥

ब्राह्मणभजनमार्गें । ब्रह्मसुख् पायां लागे ।

ब्रह्मसायुज्य् घर् रिघे । तरी भक्त् नेघे द्विजभजनें ॥ १७० ॥

ब्राह्मणभजनें स्वभावतां । माझी सत्ता ये त्याच्या हाता ।

तेव्हां त्याची आज्ञा वंदिती माथां । जाण् तत्त्वतां सुरासुर् ॥ ७१ ॥

त्याचे आज्ञेभेण् । पडों न् शके अवर्षण् ।

न्यायतां प्रजापालन् । धर्मसंरक्षण् त्याचेनी ॥ ७२ ॥

येणेंच् स्वधर्में अतिचोख् । भरत् पुरूरवा जनकादिक् ।

महा‌ऐश्वर्य् पावले देख् । अलोकिक् द्विजभजनें ॥ ७३ ॥

एवं क्षत्रियांचें दशलक्षण् । तुज् म्यां केलें निरूपण् ।

यांत् मुख्यत्वें ब्राह्मणभजन् श्रेयस्कर् सर्वांसी ॥ ७४ ॥

वैश्याचे प्रकृतीस् जाण् । स्वाभाविक् पंचलक्षण् ।

ऐक् त्याचेंही निरूपण् । आचरण् यथार्थे ॥ ७५ ॥


आस्तिक्यं दाननिष्ठा च् अदम्भो ब्रह्मसेवनम्‌ ।

अतुष्टिरर्थोपचयैर्वैश्यप्रकृतयस्त्विमाः ॥ १८ ॥


वैश्याचे प्रकृतीसी जाण् । अर्थतृष्णा अतिगहन् ।

जाहलिया कोट्यानुकोटी धन् । तृष्णा परिपूर्ण् हों नेणे ॥ ७६ ॥

`आस्तिक्य्’ अर्थसंचयासी । द्वीपींहूनि द्वीपांतरासी ।

नाना वस्तु ने विश्वासेंसी । साधावया अर्थासी भावार्थी ॥ ७७ ॥

कां वेदशास्त्रीं अतिविश्वासी । हें मुख्यत्वें `आस्तिक्य्’ वैश्यासी ।

वेदें लिहिल्या स्वधर्मासी । नव्हे उदासी अणुमात्र् ॥ ७८ ॥

वैश्याचें स्वधर्माचरण् । नेमेंसीं द्यावें नित्यदान् ।

प्राणान्त् मांडल्या जाण् । दानखंडण् हों नेदी ॥ ७९ ॥

परलोकप्राप्तीचें कारण् । `ब्राह्मणाची सेवा’ जाण् ।

ब्राह्मण‌आज्ञा परम् प्रमाण् । विशेष् जाण् गुरुसेवा ॥ १८० ॥

वेदशास्त्रार्थ् प्रमाण् । सद्‍गुरु परब्रह्म् जाण् ।

तद्‌रूपें देखावे ब्राह्मण् । सेवेसी प्राण् अर्पावा ॥ ८१ ॥

मी मान्य् हो‌ईन् अतिश्रेष्ठां । कां लौकिकीं जोडावी प्रतिष्ठा ।

ऐशी जे दांभिक् निष्ठा । वैश्या वरिष्ठा स्पर्शेना ॥ ८२ ॥

सांडूनियां धूर्तपण् । निर्लोप् `निर्दंभ्’ जाण् ।

विप्रसेवेसी वोपिती प्राण् । हें मुख्य् लक्षण् वैश्याचें ॥ ८३ ॥

येणेंचि परमार्थप्राप्ती । सत्य् जाण् वैश्ययाती ।

हे स्वाभाविक् गा प्रकृती । जाण् निश्चितीं वैश्याची ॥ ८४ ॥

आतां शूद्राचिया प्रकृती । त्रिविध् कर्मांची पैं प्राप्ती ।

तेही सांगेन् मी तुजप्रती । ऐक् निश्चितीं उद्धवा ॥ ८५ ॥


शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां चाप्यमायया ।

तत्र् लब्धेन् संतोषः शुद्रप्रकृतयस्त्विमाः ॥ १९ ॥


स्वधर्म् शूद्राचिये ज्ञाती । द्विजसेवा यथानिगुती ।

त्यांचेनि प्रसादें जीविकावृत्ती । निष्कपट् स्थिति सेवेची ॥ ८६ ॥

करावें गृहस्थांचें गोरक्षण् । चाराव्या जेथें तृणजीवन् ।

श्वापदभय् आलिया जाण् । वेंचूनि प्राण् रक्षाव्या ॥ ८७ ॥

गोरक्षणीं वेंचिल्या प्राण् । त्यासी उत्तम् गति जाहली जाण् ।

ज्यासी गायींचा कळवळा गहन् । त्यासी मी श्रीकृष्ण् सदा साह्य् ॥ ८८ ॥

द्विजसेवा गोरक्षण् । दोनही वृत्ति न् मिळतां जाण् ।

तरी देवालयीं संमार्जन् । जीविकार्थ् जाण् करावें ॥ ८९ ॥

निष्कपटभावें आपण् । निर्मळ् करावें हरिरंगण् ।

तेथील् प्राप्तीचेनि जाण् । करावी पूर्ण् जीविका ॥ १९० ॥

तेथ् जे जे काळीं जे जे प्राप्ती । तेणें सुखें असावें निजवृत्तीं ।

हे स्वधर्मकर्मस्थिती । शूद्रप्रकृतिस्वभावें ॥ ९१ ॥

विप्रासी अग्निहोत्रादिक् कर्म् । शूद्र् नमी द्विजोत्तम् ।

तेथ् दोंहींचा स्वधर्म् । सहजें सम् होतसे ॥ ९२ ॥

`गृहस्थाश्रमाचें’ वर्तन् । तिन्हीं आश्रमां आश्रयो आपण् ।

अन्न् वस्त्र् दे‌ऊनि जाण् । संरक्षण् करावें ॥ ९३ ॥

`ब्रह्मचर्याश्रम्’ वर्तन् । गुरुसेवा वेदाध्ययन् ।

त्यासी द्यावन् दान् । अधिकार् जाण् असेना ॥ ९४ ॥

ब्रह्मचार्‍यासी जें जें योजिलें । तें पाहिजे गुरूसी समर्पिलें ।

गुरूसी वंचूनि दान् दिधलें । ते तेणें केले अधर्म् ॥ ९५ ॥

`वानप्रस्थाश्रमी’ जाण् । मुख्यत्वें तप् प्रधान् ।

करावें अग्निशुश्रूषण् । वेदोक्तलक्षण् प्रकारें ॥ ९६ ॥

संन्यासी ब्रह्मचारी दीन् । समयीं आश्रमा आल्या जाण् ।

यथानुशक्त्या द्यावें अन्न् । हें आश्रमरक्षण् वानप्रस्था ॥ ९७ ॥

`संन्याशासी’ अहिंसा प्रधान् । ज्ञानपरिपाकें शांति संपूर्ण् ।

अनोळखीं भिक्षाटण् । हा मुख्य् धर्म् जाण् चतुर्थाश्रमीं ॥ ९८ ॥

वर्णाश्रमांहूनि बाह्य् जाण् । केवळ् अंत्यजादि जे जन् ।

त्यांचे प्रकृतीचें जें लक्षण् । स्वयें नारायण् सांगत् ॥ ९९ ॥


अशौचमनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रहः ।

कामः क्रोधश्च् तर्षश्च् स्वभावोऽन्तवसायिनाम्‌ ॥ २० ॥


ये श्लोकींचे अष्ट् गुण् । त्यागावया न् मनी ज्याचें मन् ।

तोही अंत्यजासमान् । हें प्रकृतिलक्षण् अतिनिंद्य् ॥ २०० ॥

ज्यासी स्नानसंध्या शौचाचार् । स्वकर्म् नावडे साचार् ।

अंतरीं विकल्प् अपार् । जैसा विखार् काळिया ॥ १ ॥

`कनकफळ्’ हें नाम् गोमटें । आंत् माजिरें बाहेर् कांटे ।

तैसें सबाह्य् वोखटें । `अशौच्’ मोठें त्या नांव् ॥ २ ॥

शरीरीं श्वेत् कुष्ठ् निर्नासिक् । तोंडाळ् वोढाळ् पतिनिंदक् ।

ते स्त्रियेच्या ऐसें देख् । अशौचक् सबाह्य् ॥ ३ ॥

यापरी गा `अशौचता’ । ज्याचे अंगीं स्वभावतां ।

तो जाण् पां तत्त्वतां । गुण् प्रथमता अंत्यजाचा ॥ ४ ॥

`असत्यता’ जे प्रकृतीपाशीं । अखंड् बैसे अहर्निशीं ।

मातापितादि गुरूंसी । झकवणें त्यांसी मिथ्यात्वें ॥ ५ ॥

जेवीं कां शिमग्याच्या सणीं । `रामकृष्ण्’ न् म्हणे कोणीं ।

उपस्थनामें गर्जे वाणी । संतोषोनी स्वानंदें ॥ ६ ॥

तेवीं जागृति-स्वप्न्-सुषुप्तीं । `असत्य्’ आवडे ज्याच्या चित्तीं ।

तो जाण् पां निश्चितीं । अंत्यजप्रकृति स्वभावें ॥ ७ ॥

पडिलिया दृष्टी बुडीं । मायबापांचें ठेवणें काढी ।

नाना विश्वासपरवडी । बुडवी गांठोडी गुरूची ॥ ८ ॥

सधन् सांपडल्या हाता । नाना युक्तीं अतिक्षुद्रता ।

नातरी बलात्कारें तत्त्वता । घ्यावें सर्वथा सर्वस्व् ॥ ९ ॥

यापरी गा अधर्मतां । परद्रव्य् यावया हाता ।

आसक्ति ज्याचिया चित्ता । जाण् तत्त्वतां ते `चोरी’ ॥ २१० ॥

स्वधर्मकर्मी स्वभावतां । विश्वास् नाहीं ज्याच्या चित्ता ।

वेदशास्त्रपुराणार्थ् । मिथ्या सर्वथा जो मानी ॥ ११ ॥

उद्धवा जाण तत्त्वतां । या नांव गा `नास्तिकता’ ।

आस्तिक्यभावो स्वभावतां । अनुमात्रतां जेथ् नाहीं ॥ १२ ॥

गांठीं असतां लक्षकोडी । सदा नास्तिकता ज्याचे तोंडीं ।

घरींच्यासी आपदा लावी गाढी । ते प्रकृति रोकडी अंत्यजाची ॥ १३ ॥

कार्येवीण् कोरडी कळी । संबंधेंवीण् वृथा सळी ।

अखंड् करी दांतकसाळी । ते अंत्यजाची बळी निजवृत्ती ॥ १४ ॥

ज्यासी सदा विरोध् पोटीं । वरीवरी गोड् मैंद् गोठी ।

भीतरीं द्वेषाचा भडका उठी । जो क्रूरदृष्टि सर्वदा ॥ १५ ॥

जन्मवरी केल्या उपकारकोटी । त्यासी एकाचि उत्तरासाठीं ।

अपकारु करावया पोटीं । छिद्रदृष्टी सदा ठेवी ॥ १६ ॥

उपकार्‍या अपकारस्थिती । अंत्यजही न् करी प्राणांतीं ।

ऐशिया विरोधातें जे वाहती । `शुष्कविग्रहगती’ त्या नांव् ॥ १७ ॥

जो सुहृदांमाजीं पाडी वैर् । अपायीं घाली थोर् थोर् ।

अशौच् नास्तिक्य् घोर् । जाणावा नर् `अतिविग्रही’ ॥ १८ ॥

स्वार्थेंवीण् परकार्य् नाशी । `शुष्कविग्रही’ म्हणिपे त्यासी ।

उद्धवा ऐशी प्रकृति ज्यासी । अंत्यजही त्यासी पैं भीती ॥ १९ ॥

ऐक् कामाची कथा । कनक् आणि कांता ।

येविषयीं अतिलोभता । उपरमु चित्ता असेना ॥ २२० ॥

स्त्रीकामाचेनि नांवें । लिंगमात्रचि असावें ।

मग् सेव्यासेव्य् भावें । विचारूं जीवें स्मरेना ॥ २१ ॥

तैसाचि जाण् द्रव्यार्था । भलतैसें यावें हाता ।

न् विचारी विहिता अविहिता । अतिकामता अर्थार्थीं ॥ २२ ॥

अविहित् कामस्थिती । हा स्वभाव् ज्याचे वृत्ती ।

ते अंत्यजादि प्रकृती । जाण् निश्चितीं उद्धवा ॥ २३ ॥

पाहे पां कामिकांच्या पोटीं । सदा क्रोधाची आगटी ।

काम‍अप्राप्ती ऐकतां गोष्ठी । भडका उठी प्रळयान्त् ॥ २४ ॥

ज्याचिये शरीरस्थिती । उसंतु नाही क्रोधाहातीं ।

सदा धुपधुपीत् वृत्ती । ते जाण् प्रकृती अतिनीच् ॥ २५ ॥

प्राप्तभोगें तृष्णा न् बाणे । ऐकिल्याही भोगाकारणें ।

अखंड् मनाचें बैसे धरणें । ते प्रकृति जाणे अतिनीच् ॥ २६ ॥

म्यां सांगितले जे आठही गुण् । हे ज्याचे प्रकृतीस् लक्षण् ।

तो हो कां भलता वर्ण् । परी अंत्यजपण् त्यामाजीं ॥ २७ ॥

अवगुण् सांगितले समस्त् । एक् एक् नरकदानीं विख्यात् ।

मा आठही मिळाले जेथ् । उगंड् तेथ् मग् कैंचा ॥ २८ ॥

त्यगावया निजस्थिती । या आठ् अवगुणांची व्युत्पत्ती ।

म्यां सांगितली तुजप्रती । जाण् निश्चितीं उद्धवा ॥ २९ ॥

या गुणांतें अंगीकारिती । ते नरकगामी गा निश्चितीं ।

या गुणांतें जे त्यागिती । ते पावती पद् माझें ॥ २३० ॥

जेणें माझ्या पदाची प्राप्ती । सर्वां वर्णां उत्तम् गती ।

ऐशिया गुणांची व्युत्पत्ती । सांगेन् तुजप्रती उद्धवा ॥ ३१ ॥

सकल् लक्षणांचें निजसार् । जें गुह्यगुणांचें भांडार् ।

जेणें पाविजे संसारपार् । ऐक् साचार् उद्धवा ॥ ३२ ॥

जो सर्व् वर्णांचा सहज् धर्म् । जेणें पाविजे परब्रह्म् ।

जे नाशिती चित्तभ्रम् । ते गुण् उत्तम् अवधारीं ॥ ३३ ॥


अहिंसा सत्यमस्तेयं अकामक्रोधलोभता ।

भूतप्रियहितेहा च् धर्मोऽयं सार्ववर्णिकः ॥ २१ ॥


हो कां उपायें जेणें तेणें । पुढिलासी जें सुख् देणें ।

तें उपतिष्ठे मजकारणें । तो गुण् म्यां श्रीकृष्णें वंदिजे ॥ ३४ ॥

तैसेंच् परपीडा असुख् । पुढिलांसी न् देणें दुःख् ।

तेणेंही मज् होय् सुख् । जाण् निष्टंक् उद्धवा ॥ ३५ ॥

दुःख् नेदूनि सुख् देणें । या नांव् `अहिंसा’ म्हणणें ।

हा पहिला गुण् जाणणें । ऐक् लक्षणें सत्याचीं ॥ ३६ ॥

सत्य् तें जाण् पां ऐसें । ज्याचें मन् वाचा असत्यदोषें ।

जागृतिस्वप्नसुषुप्तिवशें । स्पर्शलें नसे अणुमात्र् ॥ ३७ ॥

निंदा आणि नरस्तवन् । कदा मिथ्या न् बोले वचन् ।

वाचा अनसुट् धरणें जाण् । `सत्य्’ संपूर्ण् या नांव् ॥ ३८ ॥

हो कां अधर्माचिये जोडी । कोडी धरोनियां कवडी ।

जो रिघों नेदी दृष्टीबुडीं । फुटकी कवडी स्पर्शेना ॥ ३९ ॥

तेथेंही चोरी करणें । कां दृष्टी चुकवूनि वस्तु घेणें ।

अथवा न् पुसतां नेणें । हें जीवेंप्राणें न् संभवे ॥ २४० ॥

अन्यायोपार्जित् धन् । स्वप्नींही नातळे मन् ।

हें `अचौर्याचें’ लक्षण् । तिसरा गुण् उद्धवा ॥ ४१ ॥

स्वधर्में धन् यावें हाता । हेहि नसे धनकामता ।

कामिनीकामाची नेणे वार्ता । परस्त्री ते माता नेमस्त् ॥ ४२ ॥

हो कां स्वदाराभिगमन् । तेथेंही आसक्त् नसे मन् ।

आश्रमधर्मार्थ् जाण् । प्रतिपालन् स्त्रियेचें ॥ ४३ ॥

या नांव् गा `अकामता’ । उद्धवा जाण् तत्त्वतां ।

हे चौथी लक्षणता । ऐक् आतां अक्रोधु ॥ ४४ ॥

जेथ् कामाचा आदरु नाहीं । तेथ् क्रोधाचें न् चले कांहीं ।

जेवीं आकाशाचे ठायीं । न् रुपती पाहीं निजशस्त्रें ॥ ४५ ॥

जरी बीज् जाहलें गोमटें । तरी भूमीविण् अंकुर् न् फुटे ।

तैसें कामावांचूनि कोठें । क्रोध् उद्भट् न् वाढे ॥ ४६ ॥

एवं कामाची जे बोळवण् । तेचि क्रोधाचीही जाण् ।

जैसें गरोदरीचें मरण् । करी निर्दळपण् गर्भाचें ॥ ४७ ॥

शिर् तुटलिया पाठीं । हस्तपादादि क्रिया नुठी ।

काम् निमालियापाठीं । निमाली गोष्टी क्रोधाची ॥ ४८ ॥

जेथ् काम् क्रोध् नाहीं । तेथ् लोभ् उठी कोणे ठायीं ।

तळवटीं नसतां भुयी । वृक्ष् कंहीं वाढेना ॥ ४९ ॥

शीस् बोडिलें सकेशीं । तेथ् राहूं न् शके ऊ जैसी ।

तेवीं गेलिया कामक्रोधांसी । वस्ती लोभासी असेना ॥ २५० ॥

जेवीं कां भ्रताराचें मरण् । घे‌ऊनि जाय् अहेवपण् ।

तेवीं कामक्रोधेंवीण् । लोभलक्षण् असेना ॥ ५१ ॥

या नांव् `निर्लोभता’ । सत्य् जाण् सर्वथा ।

क्रोधलोभांतें वाढविता । जाण् तत्त्वतां कामचि ॥ ५२ ॥

जेथ् कामाचें अपूर्ण् काज् । तेथ् क्रोधाचें खवळे तेज् ।

जेव्हां कामाचें पूर्ण् निज् । तेव्हां नाचे भोज् लोभाचें ॥ ५३ ॥

जेवीं दीपाची दीपकळा । ते सवें वागवी तेजकाजळां ।

तेवीं क्रोधलोभांचा सोहळा । कामाजवळा संतत् ॥ ५४ ॥

जेवीं कां शारियाचें शीत् । घामज्वरासमवेत् ।

तेवीं क्रोधलोभयुक्त् । जाण् निश्चित् कामचि ॥ ५५ ॥

जेथ् कामाचा नाहीं पांगु । तेचि क्रोधलोभांचा त्यागु ।

हा समूळ् उपावो चांगु । स्वयें श्रीरंगु बोलिला ॥ ५६ ॥

एवं कामत्यागें सर्वथा । त्यागु पावे क्रोधलोभता ।

भूतांसी प्रियत्वें जे हितता । ऐक् तत्त्वतां सांगेन् ॥ ५७ ॥

जैशी शक्ति आपणासी । तैसें प्रिय् करावें भूतांसी ।

अगत्य् विचंबु ज्याचा ज्यासी । तें तें त्यासी अर्पावें ॥ ५८ ॥

अन्न् वस्त्रदान् मान् । पोटींच्या कळवळ्यानें जाण् ।

करावें भूतीं प्रीयाचरण् । हा स्वधर्म् जाण् सर्वांचा ॥ ५९ ॥

ऐसें प्रिय् करावें भूतां । जें परिपाकीं ये त्याच्या हिता ।

जेणें प्रियें उपजे बाधकता । तें सर्वथा न् करावें ॥ ६१ ॥

जो भूतप्रिय् हितकारी । ऐसा जो पुरुष् संसारीं ।

मी भगवंत् त्याच्या घरीं । सर्व् हित् करीं सर्वदा ॥ ६२ ॥

त्याच्या अशुभांची होळी । भूतहितप्रियमेळीं ।

मी स्वयें करीं वनमाळी । तेचि काळीं तत्त्वतां ॥ ६३ ॥

जो सद्‍भावें सत्य् साचार् । भूतांसी हितत्वें प्रियकर् ।

त्यासी मी भूतात्मा श्रीधर् । करीं संसार् सुखरुप् ॥ ६४ ॥

अहिंसादि सप्तलक्षण् । हा सर्वांचा स्वधर्म् जाण् ।

सर्वाश्रम् सर्व् वर्ण् । त्यांसी मुख्यत्वें जाण् हा धर्म् ॥ ६५ ॥

चतुर्वर्णस्वभावप्रकृती । वर्णबाह्यांची लक्षणस्थिती ।

सर्व् वर्णांची स्वधर्मगती । ते म्यां तुजप्रती सांगितली ॥ ६६ ॥

यावरी आश्रमस्वधर्मता । तुज् मी सांगेन् आतां ।

उद्धवा ऐक् गा तत्त्वतां । प्रथमतां ब्रह्मचर्य् ॥ ६७ ॥

ब्रह्मचर्य् द्विविध् जाण् । एकाचें `नैष्ठिक्य्’ संपूर्ण् ।

एक् तो `उपकुर्वाण्’ । ऐक् लक्षण् दोहींचें ॥ ६८ ॥

व्रतबंध् वेदाध्ययन् जाहल्यापाठीं । जो परमार्थीं ठेवूनि दृष्टी ।

गृहस्थाश्रमाची न् करी गोठी । `नैष्टिक्य्’ परिपाठी त्या नांव् ॥ ६९ ॥

वेदशास्त्र् संपूर्ण् पठन् । गुरुदक्षिणा व्रतविसर्जन् ।

करूनि करी पाणिग्रहण् । `उपकुर्वाण्’ या नांव् ॥ २७० ॥


द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्याज्जन्मोपनयनं द्विजः ।

वसन्गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत् चाहुतः ॥ २२ ॥

मेखलाऽजिनदण्डाक्ष् ब्रह्मसूत्र् कमण्डलून्‌ ।

जटिलोऽधौतदद्वासोऽरक्तपीठः कुशान्‌ द्‍धत्‌ ॥ २३ ॥

स्नानभोजनहोमेषु जपोच्चारे च् वाग्यतः ।

न् च्छिंद्यान्नखरोमाणि कक्षोपस्थगतान्यपि ॥ २४ ॥


गर्भाधान् पुंसवन् । जातकर्म् अन्नप्राशन् ।

हीं समस्त् कर्में पूर्वीं जाण् । केलीं संपूर्ण् चौलान्त् ॥ ७१ ॥

या‌उपरी उपनयन् । गुरुद्वारा गायत्रीग्रहण् ।

सावित्रजन्म् हें संपूर्ण् । `व्रतबंध्’ जाण् या नांव् ॥ ७२ ॥

एवं गायत्रीमंत्रें जाण् । द्विजन्मे होती तीनी वर्ण् ।

हा ब्रह्मचर्याश्रम् संपूर्ण् । व्रतधारण् वेदार्थ् ॥ ७३ ॥

तेथ् वेदाध्ययन् निर्धारीं । गुरुगृहीं वसे ब्रह्मचारी ।

त्याच्या व्रतनेमाची कुसरी । ऐक् ते परी सांगेन् ॥ ७४ ॥

मुंजी जानवें कृष्णाजिन् । पळसाचें दंडग्रहण् ।

कमंडलु वागवावा जाण् । जळाचरण् करावया ॥ ७५ ॥

न् करावें मस्तकवपन् । न् करावें तैलाभ्यंगस्नान् ।

न् करावें दंतधावन् । केशविंचरण् न् करावें ॥ ७६ ॥

न् करावें नखनिकृंतन् । न् करावें रोमच्छेदन् ।

बाहुमूलादिक् जे जाण् । गुह्य् स्थान् अतिव्याप्त् ॥ ७७ ॥

रजकक्षाळित् वस्त्रें जाण् । त्याचें न् करावें परिधन् ।

प्रवाहीं करावें स्नान् । प्रातर्मध्यान्ह् दोंही काळीं ॥ ७८ ॥

आसनीं श्वेत् पीठासन् । श्वेत् वस्त्रांचें धारण् ।

रुद्राक्ष् अथवा पद्मक्ष् जाण् । मालाग्रहण् जपार्थ् ॥ ७९ ॥

कुशादि दर्भ् पवित्र् । तिहीं युक्त् असावे कर् ।

ऐक् मौनाचा विचार् । तुज् मी साचार् सांगेन् ॥ २८० ॥

मळमूत्र् कां करितां स्नान् । जप् होम् आणि भोजन् ।

उभय् संध्याकाळीं जाण् । निश्चित् मौन् धरावें ॥ ८१ ॥

नाहीं अभ्यंग् केशविंचरण् । तेणें जटा वळल्या आपण् ।

हें ब्रह्मचारियासी जाण् । व्रतधारण् नेमस्त् ॥ ८२ ॥

इतुकेनि व्रतेंसीं जाण् । सदा गुरुसेवेसी सावधान् ।

गुरु कृपेनें सांगे अध्ययन् । तेव्हां वेदपठन् करावें ॥ ८३ ॥

मज् पढों सांगावें आतां । हा आग्रह् न् करावा गुरुनाथा ।

त्याची आज्ञा वंदूनि माथां । निष्कपटता गुरुसेवा ॥ ८४ ॥

अध्ययन् सांगेना लवलाह्या । तरी सांडूनि कुलाचार्या ।

पढों गेलिया आणिका ठाया । गुरु त्यागिलिया महादोष् ॥ ८५ ॥

सेवा करावी अहर्निशीं । जेणें कृपा उपजे स्वामीसी ।

ते कृपेस्तव् अध्ययनासी । अहर्निशीं सांगेल् ॥ ८६ ॥

ठेवूनि गुरुचरणीं भावार्था । पढावें गा वेदशास्त्रार्था ।

आकळावें वेदतत्त्वार्था । परमार्थतां निजबुद्धी ॥ ८७ ॥


रेतो नावकिरेज्जातु ब्रह्मव्रतधरः स्वयम्‌ ।

अवकीर्णेऽवगाह्याप्सु यतासुस्त्रिपदीं जपेत्‌ ॥ २५ ॥


या रीतीं ब्रह्मचारीं देख् । वीर्यत्याग् बुद्धिपूर्वक् ।

करूं नये आवश्यक् । व्रतविशेष् ब्रह्मचर्य् ॥ ८८ ॥

स्वप्नीं जाहल्या वीर्यपतन् । शास्त्रोक्तविधीं करावें स्नान् ।

मग् प्रायश्चित्तार्थ् जाण् । गायत्रीस्मरण् करावें ॥ ८९ ॥

ब्रह्मचारी वानप्रस्थ् संन्यासी । प्रयत्‍नें वीर्यत्यागु नाहीं त्यांसी ।

जो करी तो अतिदोषी । आश्रमधर्मासी बुडविलें ॥ २९० ॥

स्वप्नीं जाहलिया वीर्यपतन् । करावें मृत्तिका सचैल् स्नान् ।

मग् प्रायश्चित्तार्थ् जाण् । विहिताचरण् जप् किजे ॥ ९१ ॥



अग्न्यर्काचार्यगोविप्रगुरुवृद्धसुरान्‌ शुचिः ।

समाहित उपासीत सन्ध्ये च यतवाग्जपन्‌ ॥ २६ ॥


गायत्रीदात्या आचार्यपण । माता पिता तें गुरुस्थान ।

अग्निसूर्यादि सुरगण । गो ब्राह्मण आणि ज्येष्ठ ॥ ९२ ॥

यांचें करावया उपासना । बाह्य शुचि अंतरीं समाधान ।

गुरुचरणीं अनन्य शरण । आज्ञापालन पितरांचें ॥ ९३ ॥

अग्नीचे ठायीं हवन । इंद्रादि देवांचें स्तवन ।

ब्राह्मण तें पूज्यस्थान । अर्घ्यदान सूर्यासी ॥ ९४ ॥

ज्येंष्ठांसी साष्टांग नमन । गायीसी अंगकुरवाळण ।

सायंप्रातःसंध्येसी मौन । मध्यान्हीं जाण मौन नाहीं ॥ ९५ ॥

सद्‍गुरूचा समर्थवादु । सर्वां वरिष्ठ सर्ववंद्यु ।

ज्याचा प्रताप प्रसिद्धु । स्वयें गोविंदु सांगत ॥ ९६ ॥


आचार्यं मां विजानीयान्नावमन्येत कर्हिचित्‌ ।

न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरुः ॥ २७ ॥


जो अंतर्यामी ईश्वरु । जो विश्वात्मा विश्वंभरु ।

जो अनंत अपरंपारु । तो मी श्रीगुरु शिष्याचा ॥ ९७ ॥

गुरुनामाची जे मातु । तो मी साचार भगवंतु ।

देखोनि भजनभावार्थु । पुरवीं मनोरथु शिष्याचा ॥ ९८ ॥

ज्या सद्‍गुरूच्या अंगुष्ठीं । ब्रह्मादि देवांचिया कोटी ।

ज्याच्या नांवाची गोठी । वंद्य वैकुंठीं कैलासीं ॥ ९९ ॥

ज्याचें नांव ऐकतां कानीं । यम काळ कांपती दोनी ।

ब्रह्मा विष्णु रुद्र तिन्ही । हात जोडुनी तिष्ठती ॥ ३०० ॥

सकळ वेदांचें निजसार । तें सद्‍गुरुस्वरूप साचार ।

ऐसा शिष्यासी निर्धार । निरंतर असावा ॥ १ ॥

त्यासी मनुष्यबुद्धीं आपण । कदा न करावें हेळण ।

गुरुनिंदा बोलतां जाण । आली नागवण सर्वार्थीं ॥ २ ॥

सद्‍गुरुनिंदेचा एकांतु । करूं आला परम आप्तु ।

तो त्यागावा जेवीं पतितु । हा नव्हे अर्थु तैं पळावें ॥ ३ ॥

सद्‍गुरुनिंदेची वाणी । ऐकतां बोटें द्यावीं कानीं ।

सद्‍गुरूसी भावें स्मरोनी । तें स्थानही त्याजोनी पळावें ॥ ४ ॥

त्या सद्‍गुरुनिंदेची स्वयें मातु । करिता बुडाला निजस्वार्थु ।

धुळीस मिळाला परमार्थु । आला अपघातु अंगासी ॥ ५ ॥

ऐशिया गुरूच्या ठायीं जाण । पत्र पुष्प अन्न धन ।

शिष्यें करूं नये वंचन । तें स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ६ ॥


सायं प्रातरुपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत्‌ ।

यच्चान्यदप्यनुज्ञायमुपयुञ्जीत संयतः ॥ २८ ॥


अन्नधनपुष्पी फळीं । सायंप्रातर्मध्यान्हकाळीं ।

भिक्षा मिळे ते गुरूजवळी । अर्पूनि कृतांजळी रहावें ॥ ७ ॥

तेथ गुरु‌आज्ञा जाहल्याही जाण । उदरापुरतें घ्यावें अन्न ।

अन्नावेगळें पदार्थभरण । घेवों न ये जाण ब्रह्मचार्‍या ॥ ८ ॥

सायं प्रातः काळीं जाण । ब्रह्मचार्‍या विहित भोजन ।

गुरु‌आज्ञा जें दिधलें अन्न । तेणें प्राणतर्पण करावें ॥ ९ ॥

तेथ न म्हणावें धडगोड । न करावें रसनाकोड ।

न वाढवावा विषय वाड । देहनिर्वाहीं चाड शिष्यासी ॥ ३१० ॥

भोजनीं कांहीं ज मागावें जाण । यालागीं दृढ धरावें मौन ।

अधिक खादलिया अन्न । तें प्रतिबंधन गुरुसेवे ॥ ११ ॥

आहारीं अधिक घेतलिया अन्न । निद्रा आलस्य दाटी गहन ।

अत्यंत अल्प जें भोजन । तेणें विकळचळण देहाचें ॥ १२ ॥

गुरुसेवेलागीं जाण । वृत्ती राखावी सावधान ।

यालागीं शिष्यासी भोजन । युक्ताहारपण सर्वदा ॥ १३ ॥

गुरुसेवेलागीं जाण । शरीर राखावें सावधान ।

तें गुरुसेवेचें लक्षण । स्वयें जनार्दन सांगत ॥ १४ ॥


शुश्रूषमाण आचार्यं सदोपासीत नीचवत्‌ ।

यानशय्यासनस्थानैर्नातिदूरे कृताञ्जलिः ॥ २९ ॥


सर्वदा अतिसादर । न पडतांही अंतर ।

गुरुसेवेसी निरंतर । अतितत्पर उल्हासें ॥ १५ ॥

गुरु यानारूढ असतां । पुढें चालावें साटोपतां ।

पाठीसी यावें चरणीं चालतां । उपचारतासमवेत ॥ १६ ॥

समयोचित जाणोन । द्यावें तांबुल जीवन ।

करावें चरणसंवाहन । घालावें आसन बैसती तेथें ॥ १७ ॥

सद्‍गुरु बैसल्या आसनीं । शिष्यें न बसावें नेहटूनी ।

दूरी नवजावें तेथूनी । नयनोन्मीलनीं रहावें ॥ १८ ॥

अंजळीसंपुट जोडुनी । संमुख राहावें सावधानीं ।

गुरूची संज्ञा ज्यालागूनी । तें अविलंबनीं करावें ॥ १९ ॥

गुरु शेजेवरी निजले असतां । जवळी नसावें तत्त्वतां ।

जेथूनि ऐकूं ये वचनार्था । तेथें निशीं अवस्था क्रमावी ॥ ३२० ॥

मी एक सेवेनें संपन्न । ऐसा धरिलिया अभिमान ।

केले सेवेसी आंचरण । सर्वेंचि जाण हो‌ईल ॥ २१ ॥

सेवकांमाजीं मी एक । केवळ रंकाचाही रंक ।

ऐसा भावो निष्टंक । सेवेसी देख धरावा ॥ २२ ॥

तैसेंचि नीच काम करितां । लाज न धरावी सर्वथा ।

उबग न मानूनी चित्ता । उल्हासता गुरुभजनीं ॥ २३ ॥


एवंवृत्तो गुरुकुले वसेद्‍भोगविवर्जितः ।

विद्या सामाप्यते यावद्‌बिभ्रद्‌व्रतमखण्डितम्‌ ॥ ३० ॥


सांडोनि सकळ भोगांतें । गुरुकुळीं राहोनि तेथें ।

गुरुसेवेचेनि व्रतें । प्रिय सर्वांतें तो जाहला ॥ २४ ॥

एवं गुरुसेवायुक्त । धरोनियां अखंड व्रत ।

पावला वेदशास्त्र । पढणें समाप्त पैं जाहलें ॥ २५ ॥

एवं विद्या जाहलिया समाप्त । उपकुर्वाण नैष्ठिक व्रत ।

स्वयें सांगावया अनंत । पुढिल श्लोकार्थ सांगतु ॥ २६ ॥


यद्यसौ छन्दसां लोकमारोक्ष्यन्‌ ब्रह्मविष्टपम्‌ ।

गुरवे विन्यसद्देहं स्वाध्यायार्थं बृहद्‌व्रतः ॥ ३१ ॥


जरी ब्रह्मचारी व्रतस्थ । येणेंचि आश्रमें निश्चित ।

सत्यलोक वैकुंठपर्थंत । वांछी वेदोक्त मत्प्राप्ती ॥ २७ ॥

तेणें यावज्जन्म आपण । दृढ करावें गुरुभजन ।

निजदेहाचेंही जाण । करी समर्पण गुरुचरणीं ॥ २८ ॥

सद्‍गुरुभजनाची परवडी । नित्य नूतन आवडी ।

निजात्मभावें चोखडी । लागली गोडी गुरुचरणीं ॥ २९ ॥

पूर्वील व्रतें धरी । तेंचि व्रत दृढ करी ।

होय नैष्ठिक ब्रह्मचारी । गुरुभजनावरी निर्धारु ॥ ३३० ॥

न मनी सन्मानाचें कोड । न म्हणे विषय गोड ।

न धरी संसाराची चाड । व्रतीं दृढ व्रतस्थ ॥ ३१ ॥

ऐसा थोर व्रतें व्रतधर । तैसाचि गुरुभजनीं सादर ।

करी सद्‍गुरूशीं विचार । वेदांतसार स्वाध्यायें ॥ ३२ ॥

`स्व्’ म्हणिजे आत्मा जाण् । ते ठायीं नित्य् अनुसंधान् ।

तो `स्वाध्याय्’ म्हणती सज्ञान् । ज्ञानविचक्षण् निजद्रष्टे ॥ ३३ ॥

ऐशिया साधकासी जाण् । सर्वत्र् ब्रह्मभावन् ।

हेंचि स्वमुखें मधुसूदन् । स्वयें आपण् सांगता ॥ ३४ ॥


अग्नौ गुरावात्मनि च् सर्वभूतेषु मां परम्‌ ।

अपृथग्धीरुपासीत् ब्रह्मवर्चस्व्यकल्मषः ॥ ३२ ॥


ब्रह्मचर्यव्रत् धरणें । ब्रह्मवर्चस्व् चढे तेणें ।

आणि सद्‍गुरूचेनि भजनें । निष्पाप् होणें निजवृत्तीं ॥ ३५ ॥

तेथें अग्निगुरु आपण् । सर्व् भूतांच्या ठायीं जाण् ।

अभिन्न् ब्रह्मभावन् । अनुसंधान् सर्वदा ॥ ३६ ॥

तेव्हां जें जें देखे दृश्यजात् । तेथ् ब्रह्मभावो अचुंबित् ।

यापरी मातें उपासित् । ब्रह्मयुक्त् सद्‍भावें ॥ ३७ ॥

नैष्ठिक् ब्रह्मचर्याचा नेम् । वानप्रस्थसंन्यासिया सम् ।

तेथील् आवश्यक् जो धर्म् । मुख्य् वर्म् त्यागाचें ॥ ३८ ॥


स्त्रीणां निरीक्षणस्पर्शसंलापक्ष्वेलनादिकम्‌ ।

प्राणिनो मिथुनीभूता न् गृहस्थोऽग्रस्त्यजेत् ॥ ३३ ॥


नैष्ठिक् ब्रह्मचारी संन्यासी । वानप्रस्थ् वनवासी ।

तिहीं न् पहावें स्त्रियांसी । हा मुख्यत्वें त्यांसी स्वधर्म् ॥ ३९ ॥

स्त्री देखतांचि दिठीं । सांडूनियां पर्णकुटी ।

पळावें गा उठा‌उठी । मा कराव्या गोठी घडे केवीं ॥ ३४० ॥

स्वप्नींही स्त्रियेच्या स्पर्शासी । करूं नये या तिघांशीं ।

करितांचि मदनु त्यांसी । वीर्यपातासी उपजवी ॥ ४१ ॥

त्या स्त्रियांसी क्रीडाविनोद् । करितां विध्वंसे स्वधर्मकंद् ।

यालागीं स्त्रीगुणानुवाद् । न् करिती शुद्ध् सज्ञान् ॥ ४२ ॥

स्त्रियांचे हावभावदर्शन् । एकांत् गुह्य् संभाषण् ।

नाना विनोद् अंगस्पर्शन् । परिहासन् मदनोक्ती ॥ ४३ ॥

एतुकेंही जेथ् घडे । तेथ् कामाचा घाला पडे ।

स्वधर्म् समूळ् बुडे । धैर्याचें उडे निजसत्त्व् ॥ ४४ ॥

गृहस्थाचिये प्रवृत्ती । परस्त्रियेसी ऐसी गती ।

जाहलिया जाण् निश्चितीं । अपावो अंतीं पावेल् ॥ ४५ ॥

स्त्री ते अग्निकुंडासमान् । पुरुष् तो घृतकुंभ् जाण् ।

तेथ् द्रवतां अंतःकरण् । अर्ध् क्षण् लागेना ॥ ४६ ॥

घृत् वेंचलियापाठीं । घटासी झालीं वर्षें साठी ।

तरी अग्नीशीं जाहल्या भेटी । द्रवता पोटीं तोही धरी ॥ ४७ ॥

तेवीं वार्धक्यावयसेंसीं । एकांत् जाहलिया स्त्रियेंशीं ।

गोष्टीमात् विनोदेसीं । कामाचा त्यासी घाला पडे ॥ ४८ ॥

त्यागावी कामिनीसंगती । हा मुख्य् त्याग् परमार्थीं ।

हेंचि स्वमुखें श्रीपती । उद्धवाप्रती बोलिला ॥ ४९ ॥

पराशर‍ऐसा महंत् । मत्स्योदरीशीं जाहला रत् ।

यालागीं स्त्रियेचा एकांत् । अनर्थभूत् पुरुषासी ॥ ३५० ॥

मैथुनभूत् जे प्राणी । पशुपक्षी आदिकरूनी ।

सादरें न् पहावे नयनीं । पाहतां कडकडूनि काम् खवळे ॥ ५१ ॥

मत्स्यमैथुन् देखिल्यासाठीं । खवळल्या कामाच्या परिपाठी ।

सौभर् ऋषीश्वरें तपकोटी । मैथुनासाठीं नाशिल्या ॥ ५२ ॥

यालागीं कामाचें दर्शन् । कां कामाची आठवण् ।

पुरुषासी बाधक् जाण् । कामस्मरण् न् करावें ॥ ५३ ॥

हृदयीं नव्हे कामसंचार् । तैसा करावा सदाचार् ।

भूतें पहावीं मदाकार् । हा मुख्य् प्रकार् हरी बोले ॥ ५४ ॥


शौचमाचमनं स्नानं संध्योपासनमार्जवम्‌ ।

तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासंभाष्यवर्जनम्‌ ॥ ३४ ॥


शौच् आचमन् स्नान् । संध्या तर्पण् उपासना ।

जपादिक् अनुष्ठान् । तीर्थसेवन् विश्वासें ॥ ५५ ॥

अधर्म्-अकर्मांचा विटाळु । हों न् द्यावा अळुमाळु ।

आलियाही संकटकाळु । अभक्षणशीळु नव्हे भावो ॥ ५६ ॥

ज्यासी असे व्रतधारण् । तेणें रजस्वलादि निंद्य् जन् ।

त्यांसी न् करावें संभाषण् । धरावें मौन् निंदस्तवनीं ॥ ५७ ॥

सर्वांही आश्रमांसी जाण् । स्वधर्मनियमाचें लक्षण् ।

सांगेन् म्हणे श्रीकृष्ण् । ऐक् सावधान् उद्धवा ॥ ५८ ॥


सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियमः कुलनंदन् ।

मद्‍भावः सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयमः ॥ ३५ ॥


यदुवंशकुलनंदना । ऐक् उद्धवा सज्ञाना ।

वर्णाश्रमस्वधर्मलक्षणा । सर्वांस् जाणा हे एकी निष्ठा ॥ ५९ ॥

मनसा वाचा कर्मणा । नेमूनि आप‌आपणा ।

सर्वांभूतीं ब्रह्मभावना । अखंड् धारणा राखावी ॥ ३६० ॥

ऐसा मद्‍भाव् सार्वांभूतीं । दृढ् ठसावल्या चित्तवृत्ती ।

ऐशा नैष्ठिक् ब्रह्मचार्‍याप्रती । मोक्षफलप्राप्ती हरि बोले ॥ ६१ ॥


एवं बृहद्व्रतधरो ब्राह्मणोऽग्निरिव् ज्वलन्‌ ।

मद्‍भक्तस्तीव्रतपसा दग्धकर्माशयोऽमलः ॥ ३६ ॥


यापरी जो ब्रह्मचारी । महाव्रतें व्रत् धरी ।

मद्‍भावना भूताकारीं । धारण् धरी अनिश्रम् ॥ ६२ ॥

यापरी करितां मद्‍भजना । जळाल्या कर्मबीजेंसीं वासना ।

तेव्हां पूर्ण् भक्ति माझी जाणा । वरी अंतःकरणा भक्तांच्या ॥ ६३ ॥

तेव्हां निरुपचार् निजस्थिती । सहजचि घडे माझी भक्ति ।

तेथ् ज्या ज्या देखे दृष्य् व्यक्ती । मद्‍भावप्रतीती चिद्‌रूपें ॥ ६४ ॥

ऐशी घडतां माझी भक्ती । आर्त् जिज्ञासु अर्थार्थी ।

यांची उठवूनिया पंक्ती । चिन्मात्रैक् चौथी भक्ती तो लाभे ॥ ६५ ॥

साचचि जे भक्तिच्या ठायीं । चारी मुक्ती लोळती पायीं ।

जो स्वानंद् मद्‍भक्तांच्या देहीं । संपूर्ण् पाहीं उल्हासे ॥ ६६ ॥

तेव्हां मज् व्हावी मुक्तता । हेंही नाठवे त्याच्या चित्ता ।

हो कां `गेली माझी बद्धता’ । हेंही सर्वथा स्मरेना ॥ ६७ ॥

एवं माझेनि भजनसुखें । विसरला सकळ् सुखदुःखें ।

माझे भक्तिचेनि हरिखें । स्वानंदतोखें संतुष्ट् ॥ ६८ ॥

ऐसा नैष्ठिक् ब्रह्मचारी । मज् पावला स्वधर्मेंकरीं ।

आतां उपकुर्वाणाची परी । ऐक् दुसरी अवस्था ॥ ६९ ॥


अथानंतरमावेक्ष्यन्यथा जिज्ञासितागमः ।

गुरवे दक्षिणां दत्वा स्त्नायाद्‍गुर्वनुमोदितः ॥ ३७ ॥



संपूर्ण केलिया अध्ययन । जाहलिया वेदशास्त्रसंपन्न ।

तेणें गुरूसी आज्ञा पुसोन । व्रतविसर्जन सकामा ॥ ३७० ॥

सकामनिष्कामतेचा भरु । देखोनि विवेकविचारु ।

तैशीच आज्ञा देती गुरु । जैसा अधिकारु शिष्याचा ॥ ७१ ॥

ज्यासी गृहश्रमाची आसक्ती । तेणें आपुल्या यथाशक्ती ।

दक्षिणा दे‌ऊनि गुरुप्रती । व्रतसमाप्ती करावी ॥ ७२ ॥

करावया समावर्तन । घे‌ऊनि गुरूचें अनुमोदन ।

करावें मंगलस्नान । विसर्जन व्रतबंधा ॥ ७३ ॥

येथ अधिकाराचा भेदु । स्वयें सांगतो गोविंदु ।

तोचि श्लोकार्थे विशदु । वैराग्यसंबंधु अधिकारा ॥ ७४ ॥


गृहं वनं वोपविशेत्प्रव्रदेद्वा द्विजोत्तमः ।

आश्रमादाश्रमं गच्छेत्‌ नान्यथा मत्परश्चरेत्‌ ॥ ३८ ॥


ज्यासी वैराग्य नाहीं सर्वथा । हृदयीं स्त्रीकामाची आस्था ।

तेणें द्वितीयाश्रमसंस्था । गार्हस्थ्या करावें ॥ ७५ ॥

स्त्रीकामु तरी नावडे । विवेक वैराग्य ज्यासी थोडें ।

तेणें वानप्रस्थाश्रमाकडे । निघावें रोकडें तत्काळ ॥ ७६ ॥

जो विवेकतेजें दीप्तिमंत । ज्यासी सदा वैराग्य धडधडित ।

जो सर्वार्थी दिसे विरक्त । त्यासीच निश्चित चतुर्थाश्रम ॥ ७७ ॥

मुख्यत्वें ज्यासी ब्राह्मणजन्म । तेचि बोलिजे द्विजोत्तम ।

त्यासीच बोलिला चतुर्थाश्रम । वैश्यक्षत्रियां नेम संन्यासी नाहीं ॥ ७८ ॥

क्षत्रीय संन्यास अंगीकारिती । तिंही रिघावें महापंथीं ।

दंड-कमंडलादिप्रवृत्ती । व्यवहारस्थिती त्यां नाहीं ॥ ७९ ॥

ब्राह्मणासी ब्रह्मचर्याच्या पोटीं । धडधडीत जैं वैराग्य उठी ।

तै संन्यासपरिपाठीं । उठा‌उठीं अंगीकारु ॥ ३८० ॥

बैसतां भार्येच्या पाटीं । बहुल्यावरी वैराग्य उठी ।

त्यासी संन्यासग्रहणीं गोठी । अधिकारु श्रेष्ठीं बोलिला ॥ ८१ ॥

संन्यासग्रहणीं ज्याचें । वैराग्य दिसे अर्धकाचें ।

त्यासी संन्यासग्रहणाचें । योग्यत्व साचें असेना ॥ ८२ ॥

जैसा कां वोकिला वोक । ज्याचा त्यास नावडे देख ।

तैसें विषयभोगसुख । ज्यासी निःशेष नावडे ॥ ८३ ॥

त्यासी संन्यासीं अधिकारु । तोचि संन्यासी साचारु ।

ज्यासी विषयांचा विकारु । अणुमात्रु बाधेना ॥ ८४ ॥

प्रथम ब्रह्मचर्ययुक्त । वैराग्य न चढेचि हात ।

तरी हो‍ऊनि गृहस्थ । स्वधर्मयुक्त वर्तावें ॥ ८५ ॥

तेथें स्वधर्में विषय सेवितां । दृढ साधावी विरक्तता ।

तेथेंही वैराग्य न ये हाता । तरी वानप्रस्थाश्रमी व्हावें ॥ ८६ ॥

यापरी आश्रमादाश्रमा जातां । वैराग्यें संन्यासग्रहणता ।

परी अनाश्रमीं तत्त्वतां । नाहीं सर्वथा अधिकारु ॥ ८७ ॥

सांडूनि पूर्वाश्रमासी । जो गेला आश्रमांतरासी ।

तेथूनि पुढारां मार्ग त्यासी । परी मागें यावसायी विधि नाहीं ॥ ८८ ॥

कां मत्पर जो माझा भक्त । त्यासी आश्रमनेम नाहीं येथ ।

तो माझेनि भजनें कृतकृत्य । जाण निश्चित उद्धवा ॥ ८९ ॥

सद्‍भावें माझी भक्ति करितां । विवेकवैराग्य-योग्यता ।

पावोनि माझी पूर्ण सत्ता । सायुज्यता नेघती ॥ ३९० ॥

ऐसे माझे भक्तोत्तम । त्यांसी न लगे आश्रमनेम ।

त्यांचा सर्वही मी स्वधर्म । ऐसें पुरुषोत्तम बोलिला ॥ ९१ ॥

उद्धवा ऐक पां निश्चितीं । गृहस्थाची स्वधर्मस्थिती ।

समूळ सांगेन तुजप्रती । ऐसें श्रीपति बोलिला ॥ ९२ ॥


गृहार्थी सदृशीं भार्यां उद्वहेदजुगुप्सिताम्‌ ।

यवीयसीं तु वयसा यां सवर्णामनुक्रमात्‌ ॥ ३९ ॥


करोनियां समावर्तन । व्रतबंधाचें विसर्जन ।

गुरु‌आज्ञा घे‌ऊनि जाण । पाणिग्रहण करावें ॥ ९३ ॥

भार्या पर्णावी सवर्ण । इतर वर्जिले तिन्ही वर्ण ।

स्ववेद-स्वशाखेचे वर्ण । सगोत्रपण चुकवूनि ॥ ९४ ॥

जे उभय कुळीं विशुद्ध । जे दशलक्षणीं अनिंद्य ।

देतां मातापित्यांसी आल्हाद । तो श्लाघ्य संबंध पर्णावा ॥ ९५ ॥

जिची जन्मोत्तरी पाहतां । स्वयें वरापरीस अधिकता ।

कां समान वयें समता । या दोनी सर्वथा त्यागाव्या ॥ ९६ ॥

जन्मपत्र पाहतां दिठीं । वरुषें सातें पांचें धाकुटी ।

ते पर्णावी स्वधर्मदृष्टीं । भार्या गोमटी ती नांव ॥ ९७ ॥

नोवरी पाणिग्रहणयुक्त । आठांपासूनि दशवर्षांत ।

अधिक ते वृषली निश्चित । शास्त्रार्थप्रयोगें ॥ ९८ ॥

गर्भाष्टमाहूनि खालती । जिची वयसा असे निश्चितीं ।

तो नोवरी वराधिकारीं अप्राप्ती । ऐसें शास्त्रार्थीं बोलिलें ॥ ९९ ॥

ऐशा लक्षणांचा नाहीं बाधू । तैशी पर्णावी शुद्ध वधू ।

मग आश्रमधर्म अतिशुद्धू । शास्त्राविरुद्धु तो ऐक ॥ ४०० ॥


इज्याध्ययनदानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम्‌ ।

प्रतिग्रहोऽध्यापनं च ब्राह्मणस्यैव याजनम्‌ ॥ ४० ॥


ब्राह्मणाचें षट्कर्म जाण । यजन आणि याजन ।

अध्ययन आणि अध्यापन । प्रतिग्रहो दान हें साही ॥ १ ॥

हो कां द्विजन्मे तिन्ही वर्ण । त्यांत क्षत्रिय वैश्य दोघे जण ।

त्यांस तीं कर्मीं अधिकारपण । यजन-दान-अध्ययन ॥ २ ॥

जे उत्तमजन्मे ब्राह्मण । त्यांसी षट्कर्मीं अधिकार जाण ।

तीनी परमार्थासी पूर्ण । जीविकावर्तन तीं कर्मीं ॥ ३ ॥

कोणें कर्में जीविकेसी । कोणें पाविजे परमार्थासी ।

त्या ब्राह्मणकर्मविभागासी । ऐक तुजपाशीं सांगेन ॥ ४ ॥

`यजन्’ तें यज्ञाचरण् । `अध्ययन्’ तें वेदपठण् ।

`दान्’ जें देणें आपण् । हें त्रिकर्म् जाण् परमार्था ॥ ५ ॥

गुरुत्व् घे‌ऊनि आपणें । `याजन्’ तें याग् करविणें ।

`अध्ययन्’ वेद् पढवणें । स्वयें दान् घेणें तो `प्रतिग्रहो’ ॥ ६ ॥

जाहलिया सच्छिष्यसंपत्ती । इये तिहीं कर्मीं जीविकावृत्ती ।

गुरुत्वें गुरुपूजाप्राप्ती । तेणें जीविकास्थिति ब्राह्मणां ॥ ७ ॥

क्षत्रियवैश्यद्विजन्म्यांसी । गुरुत्व् बोलिलें नाहीं यांसी ।

हीं तिन्हीं कर्में त्यांसी । निषेधतेसी यालागीं ॥ ८ ॥

आतां ब्राह्मणाचें लक्षण् । स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण् ।

`मुख्य्’ `मुख्यतम्’ `साधारण्’ । त्रिविध् जाण् उद्धवा ॥ ९ ॥


प्रतिग्रहं मन्यमानस्तपस्तेजोयशोनुदम्‌ ।

अन्याभ्यामेव् जीवेत् शीलैर्वा दोषदृक्‌ तयोः ॥ ४१ ॥


स्वधर्मनिष्ठ् ब्राह्मणापाशीं । तप्-तेज्-धैर्य्-यशोराशी ।

प्रतिग्रहो इतुकियांसी । मूळ् नाशासी कारण् ॥ ४१० ॥

जो स्वधर्मनिष्ठ् ब्राह्मण् । करी प्रतिग्रहो अंगीकरण् ।

तो जाण् पां `साधारण्’ । हें एक् लक्षण् द्विजाचें ॥ ११ ॥

जो प्रतिग्रह् पराङ्‍मुख् ब्राह्मण् । तेणें याजन् अध्यापन् जाण् ।

स्वधर्मेकरूनि द्रव्यार्जन् । जीविकावर्तन् करावें ॥ १२ ॥

धरोनि द्रव्याशा मानसीं । न् करावें यागान्त् कर्मासी ।

कां सांगोनि वेदाक्षरासी । द्रव्य् त्यापाशीं इच्छूं नये ॥ १३ ॥

करूनि वेदाक्षरदान् । जो शिष्याचेंही न् घे धन् ।

ऐसा वैराग्यें परिपूर्ण् । तो `शुद्ध् ब्राह्मण्’ सर्वथा ॥ १४ ॥

ऐक् त्याचें जीविकावर्तन् । `शिल्’ कां `उंछवृत्ती’ जाण् ।

ऐक् त्याचेंही लक्षण् । सकारण् सांगेन् ॥ १५ ॥

शेत् संवगूनि नेल्या जाण् । ते शेतीं प्राप्त् कणिसें कां कण् ।

ते शिलवृत्ति संपूर्ण् । ऐक् लक्षण् उंछवृत्तीचें ॥ १६ ॥

स्वामी नसतां सांडले जाण् । ऐसे हाटवाटीं पडिले कण् ।

ते वेंचूनि घेणें आपण् । जीविकावर्तन् तयांवरी ॥ १७ ॥

या नांव् उंछवृत्ती । ब्राह्मणाची `अतिशुद्ध्’ स्थिती ।

तोही प्रकार् उद्धवाप्रती । स्वयें श्रीपति सांगत् ॥ १८ ॥


ब्राह्मणस्य् हि देहाऽयं क्षुद्रकामाय् नेष्यते ।

कृच्छाय् तपसे चेह् प्रेत्यानंतसुखाय् च् ॥ ४२ ॥


वर्णांमाजीं उत्तम् वर्ण् । त्या ब्राह्मणाचा देहो जाण् ।

क्षुद्रकामार्थ् निर्माण् । देवें आपण् नाहीं केला ॥ १९ ॥

पशुपक्ष्यादि योनींच्या ठायीं । कामावांचूनि आन् नाहीं ।

तेंचि जरी ब्राह्मणाचे देहीं । तैं विशेष् कायी उत्तमत्वें ॥ ४२० ॥

ब्राह्मणांचे देहीं जाण् । करावें स्वधर्में अनुष्ठान् ।

माझेनि उद्देशें संपूर्ण् । तपसाधन् कृच्छादिकें ॥ २१ ॥

मी हृदयीं धरोनि अनंत् । जो पूर्णवैराग्ययुक्त् ।

तपादि साधनीं सतत् । सदा शिणत् ब्राह्मण् जे ॥ २२ ॥

त्यांसी देहपाताच्या अंतीं । माझ्या अनंत् सुखाची प्राप्ती ।

तेथ् स्वर्गसुखादि संपत्ती । मावळती तत्काळ् ॥ २३ ॥

ज्या सुखाचे सुखस्थितीं । स्फुरेना संसारस्फूर्ती ।

जेथूनि नाहीं पुनरावृत्ती । ते सुखप्राप्ती त्या ब्राह्मणां ॥ २४ ॥

कृच्छ्रादि साधनयुक्तीं । ब्राह्मणां ब्रह्मसुखप्राप्ती ।

त्याचि सुखाची सुखसंपत्ती । शिलोंछवृत्ती साधकां ॥ २५ ॥


शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो धर्मं महान्तं विरजं जुषाणः ।

मय्यर्पितात्मा गृह् एव् तिष्ठन्नातिप्रसक्तः समुपैति शान्तिम्‌ ॥ ४३ ॥


शिल् अथवा उंछवृत्ती । करूनि संतुष्ट् चित्तवृत्ती ।

विषयवैराग्यें मत्प्राप्ती । पूजिती अतिथी मद्‍भावें ॥ २६ ॥

अतिथि आलिया देख् । प्राणांतींही नव्हे पराङ्‍मुख् ।

नाठवे निज् तहानभूक् । समयीं आवश्यक् दे अन्न् ॥ २७ ॥

तेथ् अत्यादरेंसीं जाण् । दे‌ऊनि अत्यंत् सन्मान् ।

यथानुशक्त्या देतां अन्न् । मी जनार्दन् संतुष्टें ॥ २८ ॥

सांडूनियां अभिमान् । सर्व् जीवांसी सर्वदा लीन् ।

या नांव् `महद्धर्म्’ जाण् । शुद्ध् लक्षण् हें धर्माचें ॥ २९ ॥

ऐसें जें स्वधर्माचरण् । तें कर्त्यासी अतिभूषण् ।

ये धर्मीं न् रिघे दूषण् । `अतिशुद्धाचरण्’ या नांव् ॥ ४३० ॥

मजमाजीं रंगली चित्तवृत्ती । यालागीं विसरला गृहासक्ती ।

त्यासी गृहश्रमीं माझी प्राप्ती । सुखसंपत्ती निजबोधु ॥ ३१ ॥

निर्धनासी ऐशिया रीतीं । गृहश्रमीं माझी प्राप्ती ।

आतां सधनाचे प्राप्तीची स्थिती । ऐक् तुजप्रती सांगेन् ॥ ३२ ॥

सधन् होय् जैं सज्ञान् । तैं न् करितां अतिसाधन् ।

माझी प्राप्ती अतिसुगम् जाण् । ऐक् लक्षण् तयाचें ॥ ३३ ॥


समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्परायणम्‌ ।

तानुद्धरिष्ये नचिरादापद्‍भयो नौरिवार्णवात्‌ ॥ ४४ ॥


आधींच् पूज्य् ब्राह्मण् । त्याहीवरी माझा भक्त् जाण् ।

माझे निजभजनें अतिसंपन्न् । मद्‍भावें पूर्ण् परिपक्व् ॥ ३४ ॥

मागणें नाहीं सर्वथां । हा नेम् माझिया निजभक्ता ।

त्यासी पीडिजे क्षुधादि व्याथा । ते निवारिता जो होय् ॥ ३५ ॥

दे‌ऊनि अन्न् जीवन् । वस्त्र् आदिकरूनि लवण् ।

ऐसें वेंचूनियां निजधन् । भक्तसंरक्षण् जो करी ॥ ३६ ॥

नाहीं देणें निर्भर्त्सितां । दे‌ऊनि आभार् न् ठेवी माथां ।

सन्मानें अतिनम्रता । जो मद्‍भक्तां संरक्षी ॥ ३७ ॥

जेवीं पोटांतले कळवळेंसी । माता गोड् तें दे बाळकासी ।

तेवीं सांडोनि निजस्वार्थासी । माझ्या भक्तांसी जो रक्षी ॥ ३८ ॥

तैं मागें सांडूनि निजभक्ता । त्यासी मी वाहीं आपुले माथां ।

मग् वैकुंठाही वरुता । त्याहीपरता पाववीं ॥ ३९ ॥

ज्यासी म्यां वाहिलें निजमाथां । त्यासी कोण्या अर्थाची दुर्लभता ।

जो संरक्षी माझ्या निजभक्तां । त्यासी उद्धरिता मी उद्धवा ॥ ४४० ॥

माझे भक्तांचीं सांकडीं । जो कोणी निजांगें दवडी ।

त्यासी भवार्णवपरथडी । तत्काळ् रोकडी मी पाववीं ॥ ४१ ॥

जेवीं कां जळसागरीं । नाव् धनवंतातें तारी ।

तेवीं भक्तरक्षका संसारीं । मी उद्धरीं उद्धवा ॥ ४२ ॥

यापरी धनवंत जन । जो करी भक्तसंरक्षण ।

देवकीवसुदेवांची आण । त्याचें उद्धरण मी करीं ॥ ४३ ॥

सर्वांचे आपत्तीचें निवारण । राजेनि करावें आपण ।

त्या राजधर्माचें लक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ४४ ॥


सर्वाः समुद्धरेद्‍राजा पितेव व्यसनात्प्रजाः ।

आत्मानमात्मना धीरो यथा गजपतिर्गजान्‌ ॥ ४५ ॥


सर्वांचें आपत्तींत रक्षण । रायें करावें आपण ।

दीन दुर्बळ ब्राह्मण । अयाचित जन शोधूनी ॥ ४५ ॥

व्यसनप्राप्त निजात्मजा । पिता संरक्षणीं निघे पैजा ।

तेवीं आपत्तीपासोनि प्रजा । संरक्षणीं राजा सादर ॥ ४६ ॥

करूनि प्रजांचें संरक्षण । आपुल्या आपत्तीसी आपण ।

स्वयें करावें निवारण । हा स्वधर्म जाण रायाचा ॥ ४७ ॥

चिखलीं रुतल्या भद्रजाती । स्वयें निघे आत्मशक्तीं ।

गजी गजशावे नेणों किती । काढी रुतीबाहेरी ॥ ४८ ॥

तेवीं राजा जो भूपती । तेणें प्रजा रक्षाव्या आपत्तीं ।

आपुलेही आपत्तीची निवृत्ती । निजात्मशक्तीं जो करी ॥ ४९ ॥

ऐशिया स्वधर्मस्थिती । सादरें वर्ते जो भूपती ।

त्याच्या स्वधर्माची फलप्राप्ती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥ ४५० ॥


एवंविधो नरपतिर्विमानेनार्कवर्चसा ।

विधूयेहाशुभं कृत्स्नं इंद्रेण सह मोदते ॥ ४६ ॥


यापरी जो कां नृपती । इहलोकींच्या राज्यप्राप्ती ।

अधर्म नाशोनि स्वधर्मस्थितीं । स्वर्ग प्राप्ती तो पावे ॥ ५१ ॥

`राज्याचे अंतीं नरक्’ । ऐसें बोलती ज्ञाते लोक् ।

ते निरयगती नाशोनि देख् । स्वधर्में परलोक् पावले ॥ ५२ ॥

ते स्वर्गलोकीं गा जाण् । अर्कप्रकाशासम् विमान् ।

तेथ् आरूढोनि आपण् । इंद्रसमान् सुख् भोगिती ॥ ५३ ॥

गृहस्थाश्रम् अतिविषय् । तेथें आचरतां स्वधर्म् ।

वोडवे जैं कां दुर्गम् । ते आपद्धर्म् अवधारीं ॥ ५४ ॥


सीदन्‌ वीप्रो वणिग्वृत्त्या पण्यैरेवापदं तरेत्‌ ।

खड्‍गेन् वाऽऽपदाक्रान्तो न् श्ववृत्त्या कथंचन् ॥ ४७ ॥


स्वधर्में पीडितां ब्राह्मणासी । तेणें करावें वणिग्वृत्तीसी ।

कां दुरावले क्षात्रधर्मासी । तेही सदोषी अतिदुष्ट् ॥ ५५ ॥

ब्राह्मणासी हिंसाकर्म् । तो जाण् पां परम् अधर्म् ।

लागल्या अनुपपत्ती दुर्गम् । तैं क्षात्रधर्म् करावा ॥ ५६ ॥

करितां वाणिज्यकर्मास् । तिळ् सर्षप् कार्पास् ।

कां लवणादि रस् तैजस् । यांच्या महादोष् विक्रयीं ॥ ५७ ॥

त्या सोडोनि सदोषां समस्तां । लागावें वाणिज्यपंथा ।

तांबूलपर्णें श्वेतवस्त्रता । हें विकितां निर्दुष्ट् ॥ ५८ ॥

ऐशिया वाणिज्यस्थितीं । ज्याची ढळेना अनुपपत्ती ।

तेणें खड्‍ग् घे‌ऊनि हातीं । क्षात्रवृत्ती करावी ॥ ५९ ॥

तेथें चोरावीं ना अंगें । रणीं न् सरावें मागें ।

स्वामिकार्याचेनि योगें । देहत्यागें उठावें ॥ ४६० ॥

ऐशिया शुद्ध् क्षात्रवृत्तीं । ब्राह्मणें कंठावी अनुपपत्ती ।

परी नीचसेवा प्राणांतीं । श्ववृत्ती न् करावी ॥ ६१ ॥

क्षत्रियांसी स्वधर्में अनुपपत्ती । लागल्या वर्तावें कोणे स्थिती ।

तें विशद् करूनि श्रीपती । उद्धवाप्रती सांगत् ॥ ६२ ॥


वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेन्मृगययाऽऽपदि ।

चरेद्वा विप्ररूपेण् न् श्ववृत्त्या कथंचन् ॥ ४८ ॥


क्षत्रियासी लागल्या अनुपपत्ती । पूर्वोक्त् करावी वणिग्वृत्ती ।

कां पारधी करावी वनांतीं ॥ तेणें अनुपपत्ती कंठावीं ॥ ६३ ॥

येणेंही न् कंठे अनुपपत्ती । तरी भीक् मागावी विप्रगतीं ।

परी नीचसेवा प्राणांतीं । श्ववृत्ती न् करावी ॥ ६४ ॥

स्वधर्में वैश्यासी अनुपपत्ती । लागल्या वर्तावें कोणे स्थितीं ।

ते विवंचना उद्धवाप्रती । कृष्ण् कृपामूर्ति सांगत् ॥ ६५ ॥


शूद्रवृत्तिं भजेद्वैश्यः शूद्रः कारुकटक्रियाम्‌ ।

कृच्छ्रान्मुक्तो न् गर्ह्येण् वृत्तिं लिप्सेत् कर्मणा ॥ ४९ ॥


वैश्यासी लागल्या अनुपपत्ती । तेणें धरावी शूद्रवृत्ती ।

निष्कपट् सेवा यथास्थिती । तीं वर्णाप्रती करावी ॥ ६६ ॥

वैश्य् पीडिल्याही अनुपपत्तीं । ब्राह्मण्-क्षत्रियांची वृत्ती ।

सर्वथा धरूं नये हातीं । जाण् निश्चितीं उद्धवा ॥ ६७ ॥

वैश्यासी अति‌अनुपपत्ती । मांडल्याही प्राणांतगती ।

तरी नीचसेवेची स्थिती । कोणेही अर्थीं न् करावी ॥ ६८ ॥

शूद्रासी लागलिया अनुपपत्ती । तेणेंही न् करावी श्ववृत्ती ।

धरूनि बुरुडक्रिया हातीं । जीविकावृत्ती करावी ॥ ६९ ॥

विकावीं दोर् दावीं शिंकीं । पाटे वरवंटे टवळीं निकीं ।

कां काष्ठें वाहावीं मस्तकीं । जीवीकेविखीं उदरार्थ् ॥ ४७० ॥

आपत्काळाचिये गती । चतुर्वर्णांची जीविकास्थिती ।

म्यां सांगीतली तुजप्रती । परी सर्वथा श्ववृत्ती सांडावी ॥ ७१ ॥

एवं क्रमलिया अनुपपत्ती । म्यां सांगितल्या ज्या जीविकावृत्ती ।

तेथें देखिलियाही लाभप्राप्ती । सर्वथा हातीं न् धराव्या ॥ ७२ ॥

आपत्काळींच्या आपद्‍वृत्ती । अनुतापें क्रमिल्या‌अंतीं ।

सांडूनियां स्वधर्मस्थितीं । यथानिगुतीं रहावें ॥ ७३ ॥

गृहस्थाचें विहित् कर्म् । त्यांतीलही आवश्यक् धर्म् ।

तेथील् ब्रह्मार्पणवर्म् । स्वयें पुरुषोत्तम् सांगत् ॥ ७४ ॥


वेदाध्यायस्वधास्वाहाबल्यन्नाद्येर्यथोदयम्‌ ।

देवर्षिपितृभूतानि मद्‌रूपाण्यन्वहं यजेत्‌ ॥ ५० ॥


स्वाध्याय् `वेदाध्ययन्’ । वेदप्रोक्त् ब्रह्मयज्ञ् ।

`स्वधा’ म्हणिजे पितृतर्पण् । `स्वाहा’ जाण् देवतादिकां ॥ ७५ ॥

बळिदानादिकीं जाण् । तृप्त् होय् `भूतगण्’ ।

`मनुष्यांसी’ अन्नोदकदान् । हे पंचयज्ञ् जाण् नित्यकर्म् ॥ ७६ ॥

हेंचि ब्रह्मकर्म् जाण् । जेणें होय् व्रह्मार्पण् ।

त्या अर्पणाची निजखूण् । तुज् मी संपूर्ण् सांगेन् ॥ ७७ ॥

मी एक् कर्मकर्ता येथें । हें सांडोनियां निजचित्तें ।

भगवद्‌रूप् भावितां भूतें । ब्रह्मार्पण् तेथें होय् कर्म् ॥ ७८ ॥

सांडितां कर्माभिमान् । कर्म् होय् ब्रह्मार्पण् ।

हें संकल्पेंवीण् जाण् । अर्पिती खूण् उद्धवा ॥ ७९ ॥

माझेनि हें कर्म् जाहलें । तें म्यां कृष्णार्पणा केलें ।

येणें संकल्पाचेनि बोलें । अंगा आलें कर्तृत्व् ॥ ४८० ॥

जो म्हणे मी कर्मकर्ता । तो होय् कर्मफळभोक्ता ।

मुख्य् बाधक् ते अहंता । जाण् तत्त्वतां उद्धवा ॥ ८१ ॥

ज्याच्या ठायीं अहंममता । त्याचे अंगीं नित्यबद्धता ।

जो निरभिमानी निर्ममता । नित्यमुक्तता त्यापाशीं ॥ ८२ ॥

यालागीं सांडूनि अभिमान् । पंचमहायज्ञाचरण् ।

गृहस्थें प्रत्यहीं करितां जाण् । कर्म् ब्रह्मार्पण् सहजेंचि ॥ ८३ ॥

जैसेनि अर्पे भगवंता । ते गृहस्थाची नित्यकर्मता ।

तुज् म्यां सांगितली तत्त्वतां । यज्ञादि कथा ते ऐक् ॥ ८४ ॥

यज्ञ् करावया अधिकारवंत् । गांठी शुद्ध् बारा सहस्त्र् अर्थ् ।

ज्यासी वेदीं ज्ञान् यज्ञान्त् । तेचि येथ् अधिकारी ॥ ८५ ॥


यदृच्छयोपपन्नेन् शुक्लेनोपार्जितेन् वा ।

धनेनापीडयन्‌ भृत्यान्‌ न्यायेनैवाऽहरेत्‌ क्रतून्‌ ॥ ५१ ॥


उदीमव्यापारे जोडिलें । का जें असत्प्रतिग्रहें आलें ।

नातरी परपीडा प्राप्त् जाहलें । कां आडवूनि घेतलें जें द्रव्य् ॥ ८६ ॥

द्रव्य् देतां चरफडी । ते शिष्या घालून् सांकडीं ।

ऐसा अर्थ् जोडिला जोडी । ते अपरवडी द्रव्याची ॥ ८७ ॥

जें यदृच्छा सहज् आलें । कां जें शुक्लवृत्तीं जोडिलें ।

जें सुखोपायें हाता आलें । तें द्रव्य् विहिलें यज्ञार्थ् ॥ ८८ ॥

पाडूनि कुटुंबासी लंघन् । सर्व् द्रव्य् वेंचूनि जाण् ।

करूं नये यज्ञाचरण् । अधर्मपण् तेणेंही ॥ ८९ ॥

कां जीविका जीवनवृत्ती । याग् करूं नये निश्चितीं ।

लौकिकीं मुरवावया स्फीती । याग् करिती ते मंद् ॥ ४९० ॥

न् धरितां कर्माभिमान् । शुद्ध् द्रव्य् जोडिल्या जाण् ।

करावें यज्ञाचरण् । हें स्वधर्मलक्षण् गृहस्थाचें ॥ ९१ ॥

सांडूनिया विषयलिप्सा चित्तीं । त्यजूनि गृहाची गृहासक्ती ।

गृहस्थें धरावी निवृत्ती । हें स्वयें श्रीपति सांगत् ॥ ९२ ॥


कुटुंबेषु न् सज्जेत् न् प्रमाद्येत्कुटुंब्यपि ।

विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत्‌ ॥ ५२ ॥


जरी जाहली स्त्रीपुत्रगृहस्थिती । परी न् धरावी त्यांची आसक्ती ।

सावध् राखावी चित्तवृत्ती । परमात्मयुक्तिसाधनें ॥ ९३ ॥

सांडूनि कल्पना प्रमाद् संग् । चुकवून् प्रमदांचें अंग् ।

ईश्वरनिष्ठा अतिचांग् । वृत्ति अभंग् राखावी ॥ ९४ ॥

गृह्-कुटुंब्-विषयासक्ती । पाहतां विवेकाचिये स्थितीं ।

परिपाकें नश्वरप्राप्ती । जाण् निश्चितीं उद्धवा ॥ ९५ ॥

जैसा इहलोकींचा परिपाक् । तैसाचि जाण् स्वर्गलोक् ।

उभयतां नश्वर् देख् । केवळ् मायिक् मिथ्यात्वें ॥ ९६ ॥

स्त्री पुत्र् आणि धन् । हें नश्वर् जैसे कां स्वप्न् ।

येचिविषयीं निरूपण् । स्वयें नारायण् सांगत् ॥ ९७ ॥


पुत्रदाराप्तबन्धूनां सङ्गमः पान्थसङ्गमः ।

अनुदेहं वियन्त्येते स्वप्नो निद्रानुगो यथा ॥ ५३ ॥


जैसे वृक्षातळीं पांथिक् । एकत्र् मीनले क्षण् एक् ।

तैसे पुत्रदाराप्तलोक् । सर्वही क्षणिक् संगम् ॥ ९८ ॥

उभय् नदीप्रवाहेंसीं । काष्ठें मीनलीं संगमीं जैसीं ।

सोयरीं सर्व् जाण् तैसीं । हेलाव्यासरसीं फांकती ॥ ९९ ॥

जे योनीं जो जीव् देहधारी । तेथें तेचि योनींचीं सोयरीं ।

ऐशीं अनंत् जन्में संसारीं । तैं अमित् सोयरीं जीवाचीं ॥ ५०० ॥

परी ये योनीचीं ते योन्यंतरीं । येरयेरां नोळखती सोयरीं ।

जैसी ये स्वप्नींची पदार्थपरी । त्या स्वप्नांतरीं रिघेना ॥ १ ॥

यापरी हे समस्त् । स्त्री पुत्र् बंधु आप्त् ।

मायामय् कल्पित् । जाणें निश्चित् तो धन्य् ॥ २ ॥


इत्थं परिमृशन्मुक्तो गृहेष्वतिथिवद्वसन्‌ ।

न् गृहैरनुबध्येत् निर्ममो निरहङ्‍कृतः ॥ ५४ ॥


ऐसेनि विवेकें विवेकवंता । कदा न् बाधी मोहममता ।

अतिथीच्या परी सर्वथा । अनासक्तता गृहवासीं ॥ ३ ॥

एवं निर्मानमोहममता । जो उदासीन् गृहावस्था ।

ज्यांसी निष्काम् निर्लोभता । त्यासी अहंता बाधीना ॥ ४ ॥

निर्ममता निरभिमान् । व्हावया मुख्य् गुरुभजन् ।

तेणें वैराग्य्-विवेक्-ज्ञान् । सहजचि जाण् गुरुभक्तां ॥ ५ ॥

ऐशिया वैराग्यविवेकस्थितीं । गृहीं वसतां गृहस्थाप्रती ।

प्राप्त् होय् निजमुक्ती । जाण् निश्चितीं उद्धवा ॥ ६ ॥

आतां आश्रमांतराची गती । स्वयें सांगताहे लक्ष्मीपति ।

भक्ति विरक्ति निजशांती । आश्रमस्थितिविभाग् ॥ ७ ॥


कर्मभिगृहमेधीयैरिष्ट्वा मामेव् भक्तिमान्‌ ।

तिष्ठेद्वनं वोपविशेत्‌ प्रजावान्‌ वा परिव्रजेत्‌ ॥ ५५ ॥


गृहीं असोनि आश्रमस्थितीं । ज्यासी मुख्यत्वें भगवद्‍भक्ती ।

त्यासी आश्रमांतरप्राप्ती । न् लगे निश्चितीं मद्‍भक्तां ॥ ८ ॥

तेंचि माझें कैसें भजन् । स्वाहा स्वधा यज्ञदान् ।

जें जें येथें अर्पे जाण् । तें तें मदर्पण् निश्चित् ॥ ९ ॥

काळीं अकाळीं सर्वथा । भजनीं पालट् नाहीं चित्ता ।

ऐशी ज्या गृहस्थाची अवस्था । तेणें असावें सर्वथा गृहाश्रमीं ॥ ५१० ॥

ज्या कर्माची अति‌आसक्ती । आणि विषयांची अनासक्ती ।

नाहीं ज्ञानयुक्त् निजशांती । त्यासी वानप्रस्थीं । अधिकारु ॥ ११ ॥

ज्यासी विरक्ति शांति ज्ञानस्थिती । करतळामळक् हस्तप्राप्ती ।

त्यासी संन्यासग्रहणस्थिती । जाण् निश्चितीं अधिकार् ॥ १२ ॥

जाहलिया पुत्रसंतती । भार्या दे‌ऊनि पुत्राच्या हातीं ।

संन्यास् करावा निश्चितीं । श्रुति ये अर्थीं संमत् ॥ १३ ॥

ज्यासी गृहस्थाश्रमीं नावडे भक्ती । अपार् पोरांची संतती ।

जाहल्याही न् धरी विरक्ती । जो वानप्रस्थीं रिघेना ॥ १४ ॥

ज्याचा न् फिटे विषयभ्रम् । जो संन्यासी नव्हे निष्कर्म् ।

त्याचें जाण् निंद्य् कर्म् । स्वयें पुरुषोत्तम् सांगत् ॥ १५ ॥


यस्त्वासक्तमतिर्गेहे पुत्रवित्तैषणातुरः ।

स्त्रैणः कृपणधीर्मूढो ममाहमिति बध्यते ॥ ५६ ॥


जो गृहासक्तीं सुभटु । तो ईषणात्रयीं वरीष्ठु ।

जो विषयांलागी लंपटु । अतिलोभिष्ठ् धनेच्छा ॥ १६ ॥

जो विकारांचा अंकिला । जो अहंममतेचा पोसणा जाहला ।

जो स्त्रियेसी जीवें विकिला । तो मूढतेच्या पडिला महादुर्गी ॥ १७ ॥

जो आशेचिया वणवणा । सर्वांगांचा वोळगणा ।

यालागीं बद्धतेचा जाणा । जाहला आंदणा जीवेंभावें ॥ १८ ॥

तेचि बद्धतेची गती । त्याच्या मूर्खत्वाची वदंती ।

स्वयें सांगताहे श्रीपती । उद्धवाप्रती उद्देशें ॥ १९ ॥


अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजाऽत्मजाः ।

अनाथा मामृते दीनाः कथं जीवन्ति दुःखिताः ॥ ५७ ॥


माता पिता वृद्धें केवळें । भार्या धाकुटी तान्हीं बाळें ।

मज होतां यांवेगळें । तेणेंची काळें मरतील ॥ ५२० ॥

ऐशिया नानावस्था । आपुल्याही मरणापरता ।

वाहे कुटुंबाची चिंता । ऐक आतां सांगेन ॥ २१ ॥

एखादेनि अकाळकाळें । मजचि जैं मरण आलें ।

तैं काय करितील स्त्रिया बाळें । आंसुवें डोळे लोटती ॥ २२ ॥

मात्यापित्यांची पडो वाट । स्त्रियेसी हो‌ईल हृदयस्फोट ।

बाळांचा शोषेल कंठ । पिटी ललाट तेणें दुःखें ॥ २३ ॥

मज निमालिया‌अंतीं । हीं अतिदुःखी कैशीं जीती ।

ऐशी जीतांची करी खंती । मूढमति यालागीं ॥ २४ ॥

गाढ मूढतेचें भरितें । अपार उथळलें जेथें ।

विवेकाचें तारूं तेथें । विपरीतार्थे बुडालें ॥ २५ ॥


एवं गृहाशयाक्षिप्त हृदयो मूढधीरयम्‌ ।

अतृप्तस्ताननुध्यायन्‌ मृतोऽन्धं विशते तमः ॥ ५८ ॥

इति श्रीभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे सप्तदशोऽऽध्यायः ॥ १७ ॥


यापरी गृहासक्तीं आसक्त । सदा विषयीं अतृप्तचित्त ।

अखंड स्त्रीपोत्रांतें ध्यान । हृदया‌आंत मोहित ॥ २६ ॥

त्या मोहाचे मोहविधीं । मूढ जाहली हृदयबुद्धी ।

ऐसा निमाला जो त्रिशुद्धी । तो प्रवेशे अंधीं महातमीं ॥ २७ ॥

ज्या तमाचेनि महबळें । ज्ञान हो‍ऊनि ठाके आंधळें ।

तैथ सूर्याचे फुटती डोळे । ते तमीं लोळे तो तामस ॥ २८ ॥

ज्या तमापासूनि उपरती । हों नेणें गा कल्पांतीं ।

त्या अंध-तमातें पावती । मूढमति अतिमंद ॥ २९ ॥

महामोहाचे परिपाटीं । नश्वर विषयासाठीं ।

चुकोनि अनंतसुखाची पुष्टी । दुःखकोटी भोगिती ॥ ५३० ॥

यालागीं मनुष्यदेहीं जाण । करोनियां भगवद्‍भजन ।

चुकवावें जन्ममरण । आपण आपण उद्धरावें ॥ ३१ ॥

जीवा जे जे योनीं जन्मगती । तेथ तेथ विषयासक्ति ।

तेचि मनुष्यदेहीं विषयस्थिती । तैं परमार्थप्राप्ती कोणे देहीं ॥ ३२ ॥

विशेषें उत्तमोत्तम । प्राप्त जाहल्या ब्राह्मणजन्म ।

ज्याचे नित्यकर्मीं परब्रह्म । अतिसुगम सहजचि ॥ ३३ ॥

ज्यासी वर्ततां अहोराती । संध्यावंदनविधानस्थिती ।

त्रिकाळ पापाची निवृत्ती । जाण निश्चितीं ब्राह्मणा ॥ ३४ ॥

सकळ साराची सारमूर्ति । तो गायत्रीमंत्र ज्याचे हातीं ।

वेद मुखाची वास पाहती । एवढी प्राप्ती ब्राह्मणा ॥ ३५ ॥

ब्राह्मणाचे हृदयीं जाण । वेदरूपें नारायण ।

स्वयें राहिला आपण । धन्य ब्राह्मण त्रिलोकीं ॥ ३६ ॥

ज्या ब्राह्मणासी सदा जाण । शिरीं वंदिती सुरगण ।

ज्या ब्राह्मणाचा श्रीचरण । स्वयें नारायण हृदयीं वाहे ॥ ३७ ॥

ज्या‌अंगीं एक रती । पाप न राहे संध्येहातीं ।

त्यालागीं ब्राह्मण पुण्यमूर्ती । स्वयें रमापती बोलिला ॥ ३८ ॥

ज्याची भगवंत करी वर्णना । `किंपुनर्ब्राह्मणाः पुण्याः’ ।

त्या भगवद्‍गीतावचना । सत्यत्व् जाणा या हेतू ॥ ३९ ॥

ब्राह्मण् आणि भगद्‍भक्त् । तैं सकळ् भाग्य् आलें तेथ् ।

त्यासी कोण् अर्थ् अप्राप्त् । ज्याचे बोलांत् हरि तिष्ठे ॥ ५४० ॥

ते काष्ठपाषाणप्रतिमे पहा हो । प्रतिष्ठिती तेथ् प्रकटे देवो ।

एवढा ब्राह्मणीं सद्‍भावो । सहजान्वयो सामर्थ्य् ॥ ४१ ॥

तो पावोनियां ब्राह्मणजन्म् । जो करी क्षुद्र् विषयकर्म् ।

त्याचे हातींचा गेला पुरुषोत्तम् । अंधतम् तो पावे ॥ ४२ ॥

एका-जनार्दनाची विनंती । ये‌ऊनि मनुष्यदेहाप्रती ।

करोनियां भगद्‍भक्ती । निजात्मप्राप्ती साधावी ॥ ५४३ ॥

इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

ब्रह्मचर्यगृहस्थकर्मधर्मनिरूपणे एकाकारटीकायां सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥

॥ श्लोक् ॥ ५८ ॥ ओव्या ॥ ५४३ ॥







॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय अठरावा


॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो कर्मप्रकाशका । सद्विद्याविधिविवेका ।

कर्मधर्मप्रतिपाळका । जगन्नायका गुरुवर्या ॥ १ ॥

वर्णाश्रमादि मर्यादा । त्याचा सेतू तूं गोविंदा ।

तूं कारण वेदानुवादा । विवादसंवादा तूं मूळ ॥ २ ॥

तूं शब्दसृष्टीचा अर्कु । तूं वेदगुह्यप्रकाशकु ।

तूंचि एकला अनेकु । व्याप्य व्यापकु तूंचि तूं ॥ ३ ॥

तूंचि तूं विधि विधान । तूं बोलका तूंचि मौन ।

एका आणि जनार्दन । दोनी संपूर्ण तूं गुरुराया ॥ ४ ॥

यालागीं श्रीभागवता । तूंचि अर्थ तूं कविता ।

तूंचि अर्थावबोधकता । हेंही बोलविता तूंचि आम्हां ॥ ५ ॥

जैशीं आपुलींचि उत्तरें । पडसादें होतीं प्रत्युत्तरें ।

तेवीं माझेनि मुखांतरें । तूं कवित्वद्वारें बोलका ॥ ६ ॥

बोलका श्रीभागवतीं । श्रीकृष्ण कृपामूर्ती ।

तेणें वर्णाश्रम‍उत्पत्ति । यथास्थिती सांगितली ॥ ७ ॥

सप्तदशाध्यायीं सुगम । सांगितले ब्रह्मचर्य-धर्म ।

गृहस्थाचें स्वधर्मकर्म । नित्यनेम निरूपिले ॥ ८ ॥

आतां अष्टादशाध्यायीं जाण । वानप्रस्थाश्रमलक्षण ।

संन्यासधर्माचें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ९ ॥


श्रीभगवानुवाच-

वनं विविक्षुः पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सहैव वा ।

वन एव वसेच्छान्तस्तृतीयं भागमायुषः ॥ १ ॥


आतां क्रमेंचि निरूपण । वानप्रस्थाचें आलें जाण ।

त्यासी वनास निघावया कारण । आयुष्यलक्षण विभाग ॥ १० ॥

’शतायुःपुरुष’-मर्यादा श्रुती । त्याच्या तृतीयभागाची स्थिती ।

सासष्टी क्रमिल्या‌अंतीं । वनाप्रती निघावें ॥ ११ ॥

निघावया वनाप्रती । भार्या दे‌ऊनि पुत्राचे हातीं ।

आपण निघावें शीघ्रगतीं । वानप्रस्थीं वनवासा ॥ १२ ॥

भार्या साध्वी पतिव्रता सती । ईश्वरस्वरूप मानी पती ।

भ्रतार निघतां वानप्रस्थीं । जे पुत्राप्रती राहेना ॥ १३ ॥

सांडितां भ्रतारसेवेसी । कल्पांत हों पाहे जिसी ।

जे भ्रतारचरणांची दासी । ते सवें वनासी आणावी ॥ १४ ॥

जो पुरुष स्त्रीसमवेत । वनीं झाला वानप्रस्थ ।

तेणें स्त्रीकामासी अलिप्त । व्हावें दृढव्रत ते आश्रमीं ॥ १५ ॥

जो वानप्रस्थवनवासी । तेणें दृढ धरावी शांति मानसीं ।

नातळावें कामक्रोधासी । हेही व्रत त्यासी आवश्यक ॥ १६ ॥


कन्दमूलफलैर्वन्यैर्मेध्यैर्वृत्तिं प्रकल्पयेत्‌ ।

वसीत वल्कलं वासस्तृणपर्णाजिनानि च ॥ २ ॥


वनींचीं कंदमूळफळें । जीं निपजलीं ऋतुकाळें ।

तींही अतिपवित्रें निर्मळें । आहार तेणें मेळें करावा ॥ १७ ॥

वनवासीं वस्त्रें जाण । वल्कलें व्याघ्रमृगाजिन ।

अथवा नेसावें केवळ तृण । कां पर्णाभरण वृक्षांचें ॥ १८ ॥

वानप्रस्थीं नेमग्रहण । ऐक त्याचेंही लक्षण ।

त्या नेमाचें निरूपण । स्वयें नारायण सांगत ॥ १९ ॥


केशरोमनखश्मश्रु मलानि बिभृयाद्दतः ।

न धावेदप्सु मज्जेत त्रिकालं स्थण्डिलेशयः ॥ ३ ॥


केश म्हणिजे मस्तकींचे । श्मश्रु बोलिजे मुखींचे ।

रोम ते कक्षोपस्थींचे । छेदन यांचें न करावें ॥ २० ॥

मस्तकीं न करावें वपन । न करावें श्मश्रुकर्म जाण ।

न करावें रोमनखच्छेदन । दंतधावन न करावें ॥ २१ ॥

स्नान मुसलवत्‌ केवळ । अवश्य करावें त्रिकाळ ।

प्रक्षाळावे ना शरीरमळ । व्रत प्रबळ वनस्था ॥ २२ ॥

केवळ भूमीवरी शयन । सदासर्वदा करावें जाण ।

तळीं घालावें ना तृण । मग आस्तरण तें कैंचें ॥ २३ ॥

यापरी वानप्रस्थें जाण । दृढ धरूनि व्रतधारण ।

करावें तपाचरण । तें तपलक्षण अवधारीं ॥ २४ ॥


ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन्‌ वर्षास्वासारषाड्वले ।

आकण्ठमग्नः शिशिर एवं वृतस्तपश्चरेत्‌ ॥ ४ ॥


उष्णकाळीं पंचाग्नीं । अग्निकुंडे चहूं कोणीं ।

पांचवा रवि माध्याह्नीं । ऐसा पंचाग्नी साधावा ॥ २५ ॥

माळा करोनि उच्च प्रदेशीं । धन वर्षतां धारावर्त्तेंसीं ।

तेथ व्हावें आकाशवासी । वर्षाकाळीं ऐसी तपप्राप्ती ॥ २६ ॥

आलिया हेमंत‌ऋतूसी । आकंठमग्न जळावासी ।

जळ वास करावा निशीं । हे वानप्रस्थासी तपक्रिया ॥ २७ ॥

हे तपक्रिया प्रतिवरूषीं । विहित वानप्रस्थासीं ।

वयसापरत्वें भक्षणासी । हृषीकेशी सांगत ॥ २८ ॥


अग्निपक्वं समश्नीयात्कालपक्वमथापि वा ।

उलूखलाश्मकुट्टो वा दन्तोलूखल एव वा ॥ ५ ॥


अगीस्तव पाका आलीं । कां काळें जीं परिपक्व झालीं ।

तीं तापसालागीं भलीं । आहारीं विहिलीं उदरार्थ ॥ २९ ॥

दांत असलिया बळी । फळें खावी तेणें सगळीं ।

कां गेलिया दांत समूळीं । कांडूनि उखळीं सुखे खावीं ॥ ३० ॥

जरी उखळ न मीळे वनीं । तरी खावीं दगडें ठेंचुनी ।

नाहीं चाड गोडपणीं । क्षुधानिवारणीं आहारार्थ ॥ ३१ ॥


स्वयं सञ्चिनुयात्सर्वमात्मनो वृत्तिकारणम्‌ ।

देशकालबलाभिज्ञो नाददीतान्यदाहतम्‌ ॥ ६ ॥


ऋतुकाळीं फळें संपूर्णें । तीं कालांतराकारणें ।

संग्रहो सर्वथा न करणें । व्रतधारणें वनस्था ॥ ३२ ॥

पूर्वदिवसीं फळें आणिलीं । अपरदिवसीं जरी उरलीं ।

ती अवश्य पाहिजे त्यागिलीं । नाहीं बोलिलीं आहारार्थ ॥ ३३ ॥

प्रत्यहीं आहारार्थ जाण । फळें आणावीं नूतन ।

जीर्ण फळांचें भक्षण । निषिद्ध जाण वानप्रस्था ॥ ३४ ॥

आणिकें फळें जीं आणिलीं । तीं अंगीकारा निषिद्ध झालीं ।

जीं स्वकष्टें अर्जिलीं । तींचि वहिलीं आहारार्थ ॥ ३५ ॥

देश काळ वर्तमान । इत्थंभूत कळलें ज्ञान ।

तरी संग्रह न करावा जाण अदृष्टधारण निर्धारें ॥ ३६ ॥

पराचा प्रतिग्रहो पूर्ण । सर्वथा न करावा आपण ।

प्रतिग्रह घेतां जाण । व्रतखंडन वानप्रस्था ॥ ३७ ॥


वन्यैश्चरुपुरोडाशैर्निर्वपेत्कालचोदितान्‌ ।

न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वनाश्रमी ॥ ७ ॥


जो वानप्रस्थ स्त्रीसमवेत । त्यासी अग्निहोत्र झालें प्राप्त ।

तेव्हां कर्म जें वेदोक्त । तें करावें समस्त वनवासीं ॥ ३८ ॥

वनीं जीं फळें ज्या ऋतूस । तोचि कल्पावा चरुपुरोडाश ।

तेणें यजावा मी यज्ञपुरुष । सावकाश मंत्रोक्त ॥ ३९ ॥

यापरी श्रौतकर्मविधान । यागार्थ पशुहनन ।

तें वानप्रस्थासी नाहीं जाण । वनफळीं यजन यागाचें ॥ ४० ॥


अग्निहोत्रं च दर्शश्च पूर्ण्मासश्च पूर्ववत्‌ ।

चातुर्मास्यानि च मुनेराम्नातानि च नैगमेः ॥ ८ ॥


पूर्वीं अग्निहोत्रकर्में जैसीं । गृहीं होतीं गृहस्थासी ।

तींचि चालवावीं वनवासीं । वेदाज्ञेसीं वनस्थें ॥ ४१ ॥

आम्नायें आगमनिगमांसी । जाणोनि करावें यागासी ।

दर्शपौर्णमासचातुर्मास्यांसी । निष्कामतेसी वेदाज्ञा ॥ ४२ ॥

ऐसा मुनीश्वर वनवासी । तपस्वी तेजोराशी ।

त्याचिये फळप्राप्तीसी । स्वयें हृषीकेशी सांगत ॥ ४३ ॥


एवं चीर्णेन तपसा मुनिर्धमनिसन्ततः ।

मां तपोमयमाराध्य ऋषिलोकादुपैति माम्‌ ॥ ९ ॥


ऐसें वेदोक्त तप साचार । आस्तिक्यभावें अत्यादर ।

साक्षेपें करितां निरंतर । अस्थिमात्र देह उरे ॥ ४४ ॥

शुष्कशरीरपांजरा । त्वचेनें झांकिलिया शिरा ।

परी सामर्थें अति खरा । न सरे माघारा तपोनिष्ठें ॥ ४५ ॥

ऐसें यावज्जन्म करितां तप । तो सबाह्य झाला निष्पाप ।

लाहोनि ज्ञान सद्‌रूप । माझें निजस्वरूप तो पावे ॥ ४६ ॥

अवशेष वासना असतां । सूक्षरूप प्रतिबद्धकता ।

तपाभिमानें तत्त्वतां । देह‍अहंता अणुमात्र ॥ ४७ ॥

परी फळाशा पोटीं नाहीं । ऐसेनि निमाला जो देही ।

तो पावोनि ऋषिलोकाच्या ठायीं । तेथोनि पाहीं मज पावे ॥ ४८ ॥

जो ऋषिलोकातें पावला । तो क्रमें मुक्तीच्या मार्गा आला ।

तेथूनि क्रमेंचि मज पावला । यापरी उद्धरला वनस्थ ॥ ४९ ॥


यस्त्वेतत्‌ कृच्छ्रतश्चीर्णं तपो निःश्रेयसं महत्‌ ।

कामायाल्पीयसे युञ्ज्याद्‍बालिशः कोऽपरस्ततः ॥ १० ॥


एवं वानप्रस्थ अतिकष्टीं । तपादिसाधनसंकटीं ।

भोगफळाशेच्या तुटीं । मोक्षपरिपाटी पावले ॥ ५० ॥

जें हाता आलें मोक्षफळ । आविरिंच्यादि मंगळ ।

तें तपादिसाधन निर्मळ । कामार्थ केवळ कल्पिती ॥ ५१ ॥

जेवीं कां चिंतामणीचियेसाठीं । मागे चातीलागीं खापरखुंटी ।

कां परीस देवोनि पालटीं । काळी गोमटी वीट मागे ॥ ५२ ॥

तेवीं मनुष्यपणाचिये स्थितीं । उत्तम जन्में तपःप्राप्ती ।

ते तपःक्रिया व्यर्थ करिती । काम वांछिती ते मूर्ख ॥ ५३ ॥

त्या मूर्खांचें मूर्खपण । किती सांगावें गा गहन ।

मोक्षप्राप्तीचें साधन । कामलिप्सा जाण नाशिलें ॥ ५४ ॥

असो हें मूर्खाचें कथन । वानप्रस्थाचेंचि लक्षण ।

पूढील सांगेन संपूर्ण । शस्त्रार्थ जाण सुनिश्चित ॥ ५५ ॥

जो वानप्रस्थ आपण । तपादि साधनीं अतिक्षीण ।

झाला तरी वैराग्यज्ञान । ज्यासी जाण नुपजेचि ॥ ५६ ॥

पन्नास वर्षें गार्हस्थ्य । दोनी द्वादशें वानप्रस्थ ।

झाला तरी जो अप्राप्त । वैराग्ययुक्त निजज्ञाना ॥ ५७ ॥

आयुष्याचे तीन भागवरी । वेंचलें गा ऐशापरी ।

आतां चतुर्थ भाग उरल्यावरी । क्षीण शरीरीं जर्जर ॥ ५८ ॥

ऐसें शरीर झालिया क्षीण । अल्पही वैराग्य झाल्या जाण ।

करावें संन्यासग्रहण । कर्माचरण यथाशक्ती ॥ ५९ ॥

वानप्रस्थाश्रमी झाल्याही । निःशेष वैराग्य अल्पही ।

सर्वथा नुपजे ज्याच्या ठायीं । त्याचा अधिकार पाहीं हरि बोले ॥ ६० ॥


यदासौ नियमेऽकल्पो जरया जातवेपथुः ।

आत्मन्यग्नीन्‌ समारोप्य मच्चित्तोऽग्निं समाविशेत्‌ ॥ ११ ॥


सर्वथा वैराग्य नुठी देहीं । जरा आदळली ठायींचे ठायीं ।

स्वधर्माचरणीं शक्ति नाहीं । कंप पाहीं सर्वांगीं ॥ ६१ ॥

ऐसा वानप्रस्थवनवासी । आत्मसमारोप करूनि अग्नीसी ।

मातें दृढ ध्या‌ऊनि मानसीं । अग्निप्रवेशीं रिघावें ॥ ६२ ॥

वानप्रस्थाश्रमीं वनस्थ । अतिशयें झाला जो विरक्त ।

त्याची उत्तरविधि समस्त । स्वयें भगवंत सांगतसे ॥ ६३ ॥


यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरयात्मसु ।

विरागो जायते सम्यङ्‌ न्यस्ताग्निः प्रव्रजेत्ततः ॥ १२ ॥


वानप्रस्थीं अनुष्ठान । तेणें वैराग्य अतिगहन ।

इंद्रचंद्रादिब्रह्मसदन । निरयासमान जो मानी ॥ ६४ ॥

ऐसा दृढ वैराग्य‍उठावा । तेणें विहिताग्नि बोळवावा ।

त्याग करूनि आघवा । अंगीकारावा संन्यास ॥ ६५ ॥

ते संन्यासग्रहणस्थिती । यथाशास्त्र यथापद्धती ।

स्वयें सांगताहे श्रीपती । यथानिगुती विहितार्थे ॥ ६६ ॥


इष्ट्वा यथोपदेशं मां दत्वा सर्वस्वमॄत्विजे ।

अग्नीन्स्वप्राण आवेश्य निरपेक्षः परिव्रजेत्‌ ॥ १३ ॥


अष्टश्राद्धादि विधान । प्राजापत्यनामिष्टिसाधन ।

मज भगवंतातें यजून । सर्वस्वदान ऋत्विजां ॥ ६७ ॥

मुख्यत्वें मूर्त जो अग्नी । तो निजहृदयीं संस्थापूनी ।

आशा निःशेष छेदूनी । संन्यास करूनी निरपेक्ष ॥ ६८ ॥

संन्यास करितेठायीं । विघ्नें अपार उठतीं पाहीं ।

तीं रगडूनियां पायीं । संन्यास तिंहीं करावा ॥ ६९ ॥


विप्रस्य वै संन्यसतो देवा दारादिरूपिणः ।

विघ्नान्कुर्वन्त्ययं ह्यस्मानाक्रम्य समियात्परम्‌ ॥ १४ ॥


संन्यास करिता जो ब्राह्मण । त्यासी समस्त देव मिळोन ।

नाना स्त्रियादि रूपें जाण । अनंत विघ्नें करूं येती ॥ ७० ॥

विघ्न करावया कारण । मनुष्य देवांचा पशु जाण ।

सदा अर्पी बळिदान । देवा‌अधीन हा सर्वदा ॥ ७१ ॥

तो बळी नेदी येथूनि आतां । पाय दे‌ऊनि आमुचे माथां ।

घे‌ऊं पाहे ब्राह्मसायुज्यता । यालागीं सर्वथा विघ्नें करिती ॥ ७२ ॥

तेथ वैराग्यबळें तत्त्वतां । विघ्नें हाणूनियां लातां ।

अवगणूनि देवां समस्तां । संन्यास सर्वथा करावा ॥ ७३ ॥

ऐसा वैराग्यें उद्‍भट । विवेकज्ञानें अतिश्रेष्ठ ।

संन्यासग्रहण वरिष्ठ । विधिनिष्ट विभागें ॥ ७४ ॥

एवं झाल्या संन्यासग्रहण । त्याचें विधीचें विधिविधान ।

स्वयें सांगताहे नारायण । स्वधर्मलक्षण संन्यासिया ॥ ७५ ॥


बिभृयाच्चेन्मुनिर्वासः कौपीनाच्छादनं परम्‌ ।

त्यक्तं न दण्डपात्राभ्यामन्यत्किञ्चिदनापदि ॥ १५ ॥


भूतां अभयदानपुरस्कर । संकल्पपूर्वक प्रेषोच्चार ।

तैं उरलें दिसे देहमात्र । सर्वस्य येर त्यागिलें ॥ ७६ ॥

जो गुरुवाक्यश्रवणासरिसा । वस्तूचि हो‍ऊनि ठेला आपैसा ।

उडाला देहबुद्धिचा वळसा । तुटला फांसा कर्माचा ॥ ७७ ॥

त्यासी विधिविधान कर्तव्यता । बोलोंचि नये गा सर्वथा ।

नवनीत आलिया हाता । रितें ताक आतां कोण घुसळी ॥ ७८ ॥

कापूर मिळालिया वन्हीं । तो परतेना कापूरपणीं ।

तेवीं वस्तु झाला जो गुरुश्रवणीं । तो विधिकिंकरपणीं वर्तेना ॥ ७९ ॥

परी गुरुवाक्यें तत्त्वतां । ज्यासी ऐसी हे अवस्था ।

सत्य न बाणेचि सर्वथा । त्याची विधानता अवधारीं ॥ ८० ॥

गुरुवाक्याचें करितां मनन । नागवेपणीं लाजे मन ।

तरी लिंगमात्र आच्छादन । कौपीन जाण धरावी ॥ ८१ ॥

इतुकेन निर्वाह न सरे । ऐसें जाणवलें जैं पुरें ।

तैं वस्त्रखंड दुसरें । स्वाधिकारें धरावें ॥ ८२ ॥

दंड कमंडलु जंव आहे । तंव कौपीन बहिर्वास राहे ।

दंडत्यागासवें पाहें । त्याग होये वस्त्रांचा ॥ ८३ ॥

आपत्तिकाळीं संन्याशासी । रोग लागला होय ज्यासी ।

का जरेनें व्यापिलें देहासी । तैं जें लागेल त्यासी तें द्यावें ॥ ८४ ॥

गुरुवाक्यें श्रवण मनन । ऐसें साधी जो साधन ।

त्या साधकाचें लक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ८५ ॥


दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम्‌ ।

सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत ॥ १६ ॥


दृष्टि ठायीं ठेवूनि जाण । पृथ्वी पाहूनि पावन ।

हंसगतीं करी गमन । अनुसंधान निजवृत्तीं ॥ ८६ ॥

जेथ जीवसंपदा दृष्टीं पडे । तैं प्राण गेल्या न चले पुढें ।

जीवांतें काढूनि कडे । पा‌ऊल पडे अतिशुद्ध ॥ ८७ ॥

आधींच पवित्र गंगाजळ । त्याचा निर्मळ वस्त्रें निरसोनि मळ ।

यापरी करोनियां निर्मळ । गंगाजळ सेविती ॥ ८८ ॥

ज्याचे वाचेचे आळां । असत्याच्या तृणशाळा ।

जाळूनि वैराग्यज्वाळा । सत्याचा उगवला कल्पद्रुम ॥ ८९ ॥

ज्या कल्पद्रुमाचीं वचनफळें । परिपक्वे आणि सोज्वळें ।

मधररसेंसीं रसाळें । अतिनिर्मळें घमघमितें ॥ ९० ॥

जें श्रवणीं अतिगोड । पुरवी श्रोतयांचें कोड ।

निववी जीवाची चाड । सत्य सुरवाड हा वाचेचा ॥ ९१ ॥

सहजें संन्याशाचें ध्यान । `अहमेव् नारायण्’ ।

तें दृढ् धरोनि अनुसंधान् । पवित्र् मन् करावें ॥ ९२ ॥

मन् करोनि पावन् । पृथ्वी विचरावी जाण् ।

त्या मनाचें पवित्रपण् । सर्वत्र् आपण् लक्षावें ॥ ९३ ॥

संन्याशाचे धर्मीं जाण् । मुख्यत्वें हेंचि लक्षण् ।

पवित्र् करोनि अंत्:करण् । सर्वत्र् नारायण् लक्षावा ॥ ९४ ॥

मनाचें पवित्रपण् । उद्धवा या नांव् जाण् ।

आतां त्रिदंडाचें लक्षण् । संन्यासनिरूपण् तें ऐक् ॥ ९५ ॥


मौनानीहानिलायामा दण्डा वाग्देहचेतसाम्‌ ।

न् ह्येते यस्य् सन्त्यङ्ग् वेणुभिर्न् भवेद्यतिः ॥ १७ ॥


मौन् अथवा सत्य् भाषण् । कां श्रीरामनामाचें स्मरण् ।

हो कां ओंकाराचें उच्चारण् । `वाग्दंड्’ जाण् या नांव् ॥ ९६ ॥

शरीरींचे जितुकें चळण् । तें प्राणाचेनि बळें जाण् ।

त्या प्राणाचें प्राणरोधन् । करावें आपण् प्राणायामें ॥ ९७ ॥

प्राणायामें निजप्राण् । जिणोनि करावा स्वाधीन् ।

या नांव् `देहदंड्’ जाण् । ऐक् लक्षण् `मनोदंडाचें’ ॥ ९८ ॥

मनाचें चपळपण् । संकल्प् विकल्प् जाण् ।

त्याचें करावया छेदन् । ब्रह्मानुसंधान् करावें ॥ ९९ ॥

माझें स्वरूप् सर्वगत् । तेथ् निश्चयें ठेवितां चित्त् ।

मन् संकल्पविकल्पें जाय् जेथ् । तेथ् तेथ् स्वरूप् ॥ १०० ॥

ऐसें सावध् राखतां मन् । दृढ् लागल्या अनुसंधान् ।

तंव् संकल्पविकल्प् क्षीण् । सहजचि जाण् स्वयें होती ॥ १ ॥

देह् वाचा आणि मन् । या त्रिदंडांचें लक्षण् ।

तुज् म्यां सांगितले संपूर्ण् । संन्यासत्व् जाण् येणें सत्य् ॥ २ ॥

हे तिन्ही दंड् नसतां जाण् । केवळ् वेणुदंडग्रहण् ।

तेणें संन्यासत्व् न् घडे जाण् । देहविटंबन् दंभार्थ् ॥ ३ ॥

सन्याशाचा आहार् विहार् । आचार् संचार् विचार् ।

स्वधर्मयुक्त् साचार् । स्वयें सारंगधर् सांगतु ॥ ४ ॥


भिक्षां चतुर्षु वर्णेषु विगर्ह्यान्वर्जयंश्चरेत्‌ ।

सप्तागारानसंक्लृप्तांस्तुष्येल्लब्धेन् तावता ॥ १८ ॥


पूर्वी जाण् संन्याशासी । चतुर्वर्णीं भिक्षा होती त्यासी ।

कलियुगीं गोष्टी झाली कैसी । ब्राह्मणापाशीं चतुर्वर्ण् ॥ ५ ॥

ज्याची जीविका जेणें जाण् । त्या ब्राह्मणाचा तोचि वर्ण् ।

ऐका तेंही प्रकरण् । जीविकालक्षण् सांगेन् ॥ ६ ॥

`मुख्य् ब्राह्मणाची वृत्ती’ जाण् । `शिल्’ `उंछ्’ का `कोरान्न्’ ।

अयाचित् का अध्यापन् । अथवा याजन् जीविकेसी ॥ ७ ॥

जो जीविकेलागीं निर्धारीं । शस्त्र् घे‌ऊनियां करीं ।

शूरवृत्तीं जीविका करी । तो जाणावा `क्षत्री’ ब्राह्मणांमाजीं ॥ ८ ॥

जो वाणिज्यवृतीवरी । नित्य् जीविका आपुली करी ।

तो ब्राह्मण् ब्राह्मणामाझारीं । `वैश्य्’ निर्धारीं निश्चित् ॥ ९ ॥

जो शूद्राचे शूद्रक्रियेवरी । सदा सर्वदा जीविका करी ।

तो ब्राह्मण् शूद्रकर्मेंकरीं । `शूद्रत्व्’ धरी क्रियायोगें ॥ ११० ॥

जैं उत्तम् ब्राह्मणाची भिक्षा न् लभे । तैं क्षत्रियब्राह्मणीं भिक्षा लाभे ।

क्षात्रब्राह्मणांचेनि अलाभें । वैश्यादि ब्राह्मणीं लाभे भिक्षाग्रहण् ॥ ११ ॥

ब्राह्मण्-क्षत्रिय्-वैश्यब्राह्मणीं । भिक्षेस् अप्राप्त् हे तिनी ।

तैं शूद्रजीविका-ब्राह्मणीं । भिक्षाग्रहणीं अधिकारु ॥ १२ ॥

यांत् निंद्य् जे ब्राह्मणा‌आंतु । केवळ् दोषी अथवा अभिशप्तु ।

ते भिक्षेसी न् लावावा हातु । हा स्वधर्मार्थु भिक्षेचा ॥ १३ ॥

तेही भिक्षा अतिनेमस्त् । भिक्षेसी येतों हें कळों नेदित् ।

मागावीं नेमिलीं घरें सात् । जें झालें प्राप्त् तेणें सुखी ॥ १४ ॥

जे सातां घरीं भिक्षा प्राप्त् । ते भिक्षेचा धर्म् विहित् ।

स्वयें सांगे श्रीकृष्णनाथ् । स्मृतिशास्त्रार्थप्रयोगें ॥ १५ ॥


बहिर्जलाशयं गत्वा तत्रोपस्पृश्य् वाग्यतः ।

विभज्य् पावितं शेषं भुञ्जीताऽशेषमाहृतम्‌ ॥ १९ ॥


ग्रामाबाहेर् गंगातीरीं । अथवा तडागाचे परिसरीं ।

भिक्षा धरोनियां करीं । आचमन् तीरीं करावें ॥ १६ ॥

याचित् जें भिक्षेचें अन्न् । तें द्वादशप्रणवें अभिमंत्रून् ।

तेणें मंत्रोदकें प्रोक्षीतां जाण् । होय् पावन् पवित्र् ॥ १७ ॥

चतुर्धा करावें त्या अन्नातें । चार् अधिकारी त्या भागतें ।

ब्रह्मा विष्णु अर्क् आणि भूतें । अर्पण् तेथें अवधारीं ॥ १८ ॥

विष्णुकल्पित् जो भाग् । तो जळीं घालावा साङ्ग् ।

भूतकल्पित् जो विभाग् । तो पृथ्वीवरी चांग् ठेवावा ॥ १९ ॥

उरले जे विभाग् दोनी । यतीसी अधिकार् सेवनीं ।

दीन् मागों आलिया ते क्षणीं । भूतदयागुणीं अन्न् द्यावें ॥ १२० ॥

परी मी एक् अन्नदाता । हें आठवोंही नये चित्ता ।

आल्या दातेपणाची अहंता । अधर्मता संन्यासीं ॥ २१ ॥

मधुकरीचें अवघेंचि अन्न् । समयीं मागों येती दीन् ।

येणें उद्देशें अधिक् अन्न् । सर्वथा जाण् मागों नये ॥ २२ ॥

करितां मधुकरीभोजन् । ठायीं अधिक् उरलिया अन्न् ।

तें सांडितां अतिपतन् । अवघेंच् जाण् भक्षावें ॥ २३ ॥

संन्यासधर्मीं लघु आहार् । नित्य् करावा निरंतर् ।

अधिक् आहारीं विकार् । निद्रा आळस् फार् बाधिती ॥ २४ ॥

ज्यालागीं कीजे चतुर्थाश्रम् । तो संन्याशाचा मुख्य् धर्म् ।

स्वयें सांगे पुरुषोत्तम् । जेणें आत्माराम् पाविजे ॥ २५ ॥


एकश्चरेन्महीमेतां निःसङ्गः संयतेन्द्रियः ।

आत्मक्रीड् आत्मरत् आत्मवान्‌ समदर्शनः ॥ २० ॥


सदा वैराग्य् अंगीं पुरतें । जो अपेक्षीना सांगात्यातें ।

निःसंग् होत्साता चित्तें । सुखें पृथ्वीतें विचरतु ॥ २६ ॥

इंद्रियें बांधोनि चित्ताच्या पायीं । चित्त् लावी चैतन्याच्या ठायीं ।

तेणें चिन्मात्र् ठसावें पाहीं । देहत्व् देहीं स्मरेना ॥ २७ ॥

ऐसा आत्मस्थितीचा उद्यम् । तेणें आत्मक्रीडेचा आराम् ।

आत्मसुखाचा संभ्रम् । अनुभव् परम् तो ऐक् ॥ २८ ॥

आत्मस्थिति निजात्मयुक्त् । तेणें आत्मसुखें उल्हासत् ।

सदा समदर्शनें डुल्लत् । वोसंडत् समसाम्यें ॥ २९ ॥

ऐशिया समसुखाची संपत्ती । भोगावया सुनिश्चितीं ।

सदा एकाकी वसे एकांतीं । तेंचि श्रीपती सांगत् ॥ १३० ॥


विविक्तक्षेमशरणो मद्‍भावविमलाशयः ।

आत्मानं चिन्तयेदेकमभेदेन् मया मुनिः ॥ २१ ॥


पवित्र् आणि विजन् । प्रशस्त् आणि एकांतस्थान् ।

तेणें माझें अनुसंधान् । सद्‍भावें जाण् सर्वदा ॥ ३१ ॥

तेथें सांडून् जनपद् दुश्चित् । सदा एकांतीं व्हावें निरत् ।

मद्‍भावें सुनिश्चित् । आत्मसुख् प्राप्त् साधकां ॥ ३२ ॥

ज्यासी निजात्मसुख् झालें प्राप्त् । तो होय् अनन्यशरणागत् ।

मीवांचूनि जगा‌आंत् । आणीक् अर्थ् देखे न् ॥ ३३ ॥

ऐसे अनन्य् करितां माझें ध्यान् । साधक् विसरे मीतूंपण् ।

तेव्हां अभेदें चैतन्यघन् । मद्‌रूप् जाण् तो होय् ॥ ३४ ॥

त्या मद्‌रूपाचे स्वरूपस्थिती । पाहों जातां निजात्मवृत्ती ।

मी ना तो ऐशी होय् गती । `अभेदप्राप्ती’ या नांव् ॥ ३५ ॥

जंव् असे द्वैतवार्ता । तंव् भयाची बाधकता ।

अभेदत्व् आल्या हाता । निर्भयता साधकां ॥ ३६ ॥

अभेदप्राप्तीच्या ठायीं । बंधमोक्षांची वार्ता नाही ।

गडगर्जे बंधमोक्ष् पाहीं । नांदती नवायी हरि बोले ॥ ३७ ॥


अन्वीक्षेतात्मनो बन्धं मोक्षं च् ज्ञाननिष्ठया ।

बन्ध् इन्द्रियविक्षेपो मोक्ष् एषां च् संयमः ॥ २२ ॥


ऐक्यें पावोनि एकात्मता । तेथूनि बंधमोक्ष् पाहतां ।

दोंहीची मिथ्या वार्ता । मायिकता निश्चित् ॥ ३८ ॥

प्रवृत्तीमाजीं बंधमोक्षता । त्या दोंहीची विभागता ।

इंद्रियांची जे विषयासक्तता । `दृढबद्धता’ ती नांव् ॥ ३९ ॥

काया-वाचा-चित्तवृत्तीं । निःशेष् विषयांची विरक्ती ।

या नांव् साचार् `मुक्ति’ । जाण् निश्चितीं उद्धवा ॥ १४० ॥

ज्यासी साचार् पाहिजे मुक्ती । तेणें करावी विषयनिवृत्ती ।

हेचि मुख्यत्वें उपायस्थिती । कृष्ण् कृपामूर्ती सांगत् ॥ ४१ ॥


तस्मान्नियम्य् षड्वर्गं मद्‍भावेन् चरेन्मुनिः ।

विरक्तः क्षुल्लकामेभ्यो लब्ध्वाऽऽत्मनि सुखं महत्‌ ॥ २३ ॥


येणें विचारें विचारिता । विषयासक्ती दृढबद्धता ।

त्या विषयांचा त्याग् करितां । निजमुक्तता सहजेंचि ॥ ४२ ॥

तेचि विषयांची विरक्ती केवीं । आतुडे आपुल्या हातीं ।

यालागीं वैराग्याची उत्पत्ती । साधकें निश्चितीं साधावी ॥ ४३ ॥

अंतरीं वासना दृढमूळ् । विषयशाखा तेणें सबळ् ।

ते वासना छेदावया समूळ् । वैराग्य् सबळ् साधावें ॥ ४४ ॥

वैराग्यप्राप्तीचें कारण् । स्वधर्मकर्म् मदर्पण् ।

सांडावें कर्माचें कर्तेपण् । `मदर्पण्’ या नांव् ॥ ४५ ॥

मदर्पणें कर्मस्थिती । तेणें माझ्या ठायीं उपजें प्रीती ।

माझें नाम् माझी कीर्ती । चिंतन् चित्तीं पैं माझें ॥ ४६ ॥

ऐशिया माझ्या परम् प्रीतीं । होय् वैराग्याची उत्पत्ती ।

तेणें विषयांची विरक्ती । माझी सुखप्राप्ती शनैःशनैः ॥ ४७ ॥

माझेनि सुखें माझें भजन् । अत्यंत् थोरावे पैं जाण् ।

तेव्हा सर्वत्र् मद्‍भावन् । ब्रह्मत्वें पूर्ण् ठसावे ॥ ४८ ॥

सर्वत्र् ब्रह्मभावन् । ब्रह्मसुखाचें अनुसंधान् ।

धरूनि करावें पर्यटण् । जंव् निर्वासन् मन् होय् ॥ ४९ ॥


पुत्रग्रामव्रजान्‌ सार्थान्‌ भिक्षार्थं प्रविशंश्चरेत्‌ ।

पुण्यदेशसरिच्छैलवनाश्रमवतीं महीम्‌ ॥ २४ ॥



पृथ्वी विचरणें विचित्र । पुण्यदेश कुरुक्षेत्र ।

सप्त पुर्‍या परम पवित्र । पुष्करादि थोर महातीर्थें ॥ १५० ॥

कृतमाला पयस्विनी । पुण्यरूप ताम्रपर्णी ।

गौतमी रेवा त्रिवेणी । परमपावनी गोमती ॥ ५१ ॥

कृष्णा वेण्या तुंगभद्रा । तपती पयोष्णी भिंवरा ।

यमुना भागीरथी नीरा । गंगा सागरासंगमीं ॥ ५२ ॥

ऋष्यमूक श्रीशैल व्यंकटाद्री । मूळपीठींचा सह्याद्री ।

गौतमीतीरींचा ब्रह्मगिरी । जो पापें संहारी यात्रामात्रें ॥ ५३ ॥

हो कां चढता हिमगिरी । पदीं दुरितांतें दूर करी ।

निःशेष पापांतें निवारी । ते यात्रा मुनीश्वरीं अवश्य कीजे ॥ ५४ ॥

दंडकारण्य बृहद्वन । नैमिषारण्य आनंदवन ।

इत्यादि वनांचें गमन । संन्याशीं जाण करावें ॥ ५५ ॥

च्यवनकपिलव्यासाश्रम । गौतमवामन‍आश्रमोत्तम ।

यात्रा श्रेष्ठ बदरिकाश्रम । जो सकळ कर्मदाहकु ॥ ५६ ॥

ऐशीं स्थळें जीं पावन । तेथें संन्याशियें करावें गमन ।

मार्गीं भिक्षार्थ जें अटन । तेंही निरूपण अवधारीं ॥ ५७ ॥

हाट हाटवटिया अति उत्तम । त्यातें `पुर्’ म्हणती नरोत्तम् ।

हाटहाटवटियाहीन् तो `ग्राम्’ । भिक्षेचा नेम् सारवा तेथें ॥ ५८ ॥

गायीगौळियांचें निवासस्थान् । `व्रत्’ त्यातें म्हणती जाण् ।

`सार्थ्’ म्हणिजे पव्हा संपूर्ण् । भिक्षार्थ् अटन् करावें तेथें ॥ ५९ ॥

पवित्र् भिक्षेचे प्राप्तीकारणें । संन्यासीं अवश्य् जाणें ।

तेचि अर्थींचें निरूपणें । स्वयें श्रीकृष्ण् सांगिजे ॥ १६० ॥


वानप्रस्थाश्रमपदेष्वभीक्षणं भैक्ष्यमाचरेत्‌ ।

संसिद्धयत्याश्वसंमोहः शुद्धसत्त्वः शिलान्धसा ॥ २५ ॥


शुद्ध् व्हावया अंतर् । वानप्रस्थाश्रमी जो नर् ।

जा‌ऊनि ठाकावें त्याचें द्वार् । अतिसादर् भिक्षार्थ् ॥ ६१ ॥

सेवितां सात्त्विकाचे अन्नासी । शुद्धसत्त्वता साधकासी ।

तत्काळ् होय् ग्रासोग्रासीं । शुद्ध् अन्नासी हा महिमा ॥ ६२ ॥

यालागीं वानप्रस्थाचें द्वार् । ठाकोनिजावें वारंवार् ।

तेणें सत्त्वशुद्धि अनिवार् । होय् साचार् साधकां ॥ ६३ ॥

शुद्ध् भिक्षेचिये प्राप्ती । सत्त्वशुद्ध् होय् वृत्ती ।

तेणें वासना निःशेष् नासती । निजशांती उल्हासे ॥ ६४ ॥

वासना नासल्या निलाग् । तो सत्यत्वें न् देखे जग् ।

विषयासक्ति कैंची मग् । सहज् विराग् उद्‍भट् ॥ ६५ ॥


नैतद्वस्तुतया पश्येद्‌ दृश्यमानं विनश्यति ।

असक्तचित्तो विरमेदीहामुत्र् चिकीर्षितात्‌ ॥ २६ ॥


येथ् जें जें दिसे नासे । हें सर्वांसी प्रत्यक्ष् आभासे ।

परी अज्ञानें भुलले कैसे । विषयविलासें गुंतोनी ॥ ६६ ॥

यालागीं शुद्ध् भिक्षेचिये प्राप्ती । ज्याची शुद्धसत्व् झाली वृत्ती ।

त्यासी विषय् सत्यत्वें न् दिसती । मा विषयासक्ती तेथें कैंची ॥ ६७ ॥

ऐसें मिथ्या विषयांचें भान् । त्याचें विषयासक्त् नव्हे मन् ।

यालागीं भवस्वर्गसाधन् । दोन्ही तो जाण् स्पर्शेना ॥ ६८ ॥

ऐसा जो विषयविरक्त् । त्याचें परमार्थीं लागे चित्त् ।

तो जगीं विचरे अनासक्त् । परमार्थयुक्त् निजबोधें ॥ ६९ ॥

त्याच्या निजबोधाचें लक्षण् । स्वयें सांगताहे नारायण् ।

प्रपंचाचें मिथ्यापण् । समाधान् निजात्मता ॥ १७० ॥


यदेतदात्मनि जगन्मनोवाक्क्ष्‍प्राणसंहतम्‌ ।

सर्वं मायेति तर्केण् स्वस्थस्त्यक्त्वा न् तत्स्मरेत् ॥ २७ ॥


मनसा-वाचा-प्राणप्रवाहीं । अहंकारकृत् उभयदेहीं ।

जग् आत्म्याच्या ठायीं । मिथ्या मायिक् पाहीं आभासे ॥ ७१ ॥

दोरा‌अंगीं सर्पाभास् । शुक्तिकेमाजीं रजतप्रकाश् ।

उखरीं मृगजळाचा विलास् । तैसा जगदाभास् चिन्मात्रीं ॥ ७२ ॥

जैसा स्वप्नींचा व्यवहार् । तैसें भासे चराचर् ।

ऐसें मिथ्या जाणोनि साचार् । पुढती स्मरणादर् स्फुरेना ॥ ७३ ॥

जो जागा झाला इत्थंभूत् । तैं स्वप्नभोग् न् वांछी चित्त् ।

तेवीं स्वरूपीं जो सुनिश्चित् । तो प्रपंचजात् स्मरेना ॥ ७४ ॥

त्रिदंडी बहूदकाचें कर्म् । तुज् म्यां सांगितलें सुगम् ।

आता हंस् परमहंसांचे धर्म् । यथानुक्रम् अवधारीं ॥ ७५ ॥

संन्यास् चतुर्विध् देख् । `हंस्’ `परमहंस्’ एक् ।

एक् तो `बहूदक्’ । `कुटीचक्’ तयासी बोलिजे ॥ ७७ ॥

वार्धकीं कुटीचकाची परी । अग्निहोत्र्-स्त्रियेचा त्याग् करी ।

परी शिखासूत्र् न् अव्हेरी । गायत्रीमंत्रीं अधिकारु ॥ ७८ ॥

नित्य् भिक्षा पुत्राचे घरीं । पर्णकुटी बांधे त्याचे द्वारीं ।

मठिका सांडोनि न् वचे दूरी । `कुटीचक्’ निर्धारीं या नांव् ॥ ७९ ॥

शिखासूत्र् त्यागोनि जाण् । करूनि त्रिदंडांचें ग्रहण् ।

केवळ् करी कर्माचरण् । ज्ञानाचें लक्षण् जाणेना ॥ १८० ॥

नाहीं वैराग्य् वरिष्ठ् । न् दिसे ज्ञाननिष्ठा श्रेष्ठ् ।

अतिशयेंसीं जो कर्मिष्ठ् । `बहूदक्’ ज्येष्ठ् त्यासी म्हणती ॥ ८१ ॥

जो कां वैराग्याच्या निर्धारीं । ज्ञानसाधनार्थ् विचारी ।

शिखासूत्रकर्मत्याग् करी । आत्मचिंतनावरी निजनिष्ठा ॥ ८२ ॥

ऐसा जो त्यागविलास् । या नांव् `विविदिषा’ संन्यास् ।

ऐशिया निष्ठें वर्ते तो `हंस्’ । एक् `परमहंस्’ हा म्हणती ॥ ८३ ॥

ऐक् परमहंसाचें लक्षण् । ज्ञानपरिपाकें परिपूर्ण् ।

अत‌एव् शांति वोळंगे आंगण् । देखे तिन्ही गुण् मिथ्यात्वें ॥ ८४ ॥

मिथ्या जाणे कर्माची वार्ता । आपुली देखे नित्य् निष्कर्मता ।

कर्मक्रिया जो कर्तव्यता । ते प्रकृतीचे माथां प्रारब्धें ॥ ८५ ॥

ऐशिया स्थितीं सावकाश् । त्या नांव् जाण् `परमहंस्’ ।

नाहीं मठ् मठिका विलास् । नित्य् उदास् निराश्रयी ॥ ८६ ॥

आतां हंस्-परमहंसांचे धर्म् । स्वयें सांगताहे पुरुषोत्तम् ।

त्या धर्माचें विशद् वर्म् । ऐक् सुगम् उद्धवा ॥ ८७ ॥


ज्ञाननिष्ठो विरक्तो व् मद्‍भक्तो वाऽनपेक्षकः ।

सलिङ्गानाश्रमांस्त्यक्त्वा चरेदविधिगोचरः ॥ २८ ॥


विषयांची नावडे मातु । ज्ञानप्राप्तीलागीं उद्यतु ।

यापरी जो अतिविरक्तु । तो संन्यास् बोलिजेतु मुख्यत्वें ॥ ८८ ॥

जो ज्ञाननिष्ठा अतिसंपन्न् । सदा स्वरूपीं रंगलें मन् ।

कदा न् मोडे अनुसंधान् । परमहंसासमान् हा हंस् ॥ ८९ ॥

ज्यासी करितां भगवद्‍भक्ती । अपेक्षामात्राची झाली शांती ।

मोक्षापेक्षा नुपजे चित्तीं । हे संन्यासपद्धती अतिश्रेष्ठ् ॥ १९० ॥

ज्ञाननिष्ठ् कां मद्‍भक्त् । इहीं आश्रमधर्म् दंडादियुक्त् ।

त्याग् करावा हृदयीं समस्त् । बाह्य् लोकरक्षणार्थं राखावे ॥ ९१ ॥

येचि अर्थींचें निरूपण् । पुढें सांगेल् श्रीकृष्ण् ।

प्रस्तुत् त्यागाचें लक्षण् । ऐक् संपूर्ण् हरि बोले ॥ ९२ ॥

आश्रमधर्म् समस्त् करी । परी विधिकिंकरत्व् तो न् धरी ।

प्रतिबिंब् कांपतां जळांतरी । आपण् बाहेरी कांपेना ॥ ९३ ॥

तेवीं स्वधर्मकर्म् कर्तव्यता । करी परी नाहीं कर्मठता ।

आपुली कर्मातीतता । जाणे तत्त्वतां निजकर्मी ॥ ९४ ॥

यापरी स्वधर्मकर्म् करी । परी विधीचें भय् तो न् धरी ।

विधिनिषेध् घालून् तोडरीं । कर्मे करी अहेतुक् ॥ ९५ ॥

जो नातळे स्वाश्रमकर्मगती । दंडादि लिंग् न् धरी हातीं ।

ऐसिया सर्वत्यागाची स्थिती । पुढें श्रीपती सांगेल् ॥ ९६ ॥

प्रस्तुत् हेंचि निरूपण् । लोकरक्षणार्थ् लिंगधारण् ।

अंतरीं जो निष्कर्म् जाण् । त्याचे लक्षण् हरी बोले ॥ ९७ ॥


बुधो बालकवत्‌ क्रीडेत्‌ कुशलो जडवच्यरेत्‌ ।

वदेदुन्मत्तवद्विद्वान्‌ गोचर्यां नैगमश्चरेत्‌ ॥ २९ ॥


विवेकज्ञान् शुद्ध् आहे । परी बाळकाच्या परी पाहे ।

मानापमान् सुखें साहे । सांडोनि सोये देहाभिमानाची ॥ ९८ ॥

निजनैष्कर्में अतिकुशल् । परी कर्मजडा‌ऐसा केवळ् ।

कर्में आचरे तो सकळ् । कोठेंही विकळ् दिसों नेदी ॥ ९९ ॥

जाणे धर्माधर्मलक्षण् । सर्वार्थीं अतिसज्ञान् ।

परी न् करी प्रश्नसमाधान् । अप्रमाणिक् जाण् स्वयें बोले ॥ २०० ॥

करितां प्रश्नसमाधान् । लौकिकीं वाढेल् सन्मान् ।

यालागीं साक्षेपें जाण् । उन्मत्त् वचन् स्वयें बोले ॥ १ ॥

वेदतत्त्वार्थ् विहित् जाणे । तें लौकिकीं नाहीं मिरवणें ।

सकळिकीं मूर्खाचि म्हणणें । तैशीं `पशु’ लक्षणें स्वयें दावी ॥ २ ॥

यालागीं वेदवादसंवाद् । न् करी वाद् अतिवाद् ।

येचि अर्थीं अतिविशद् । स्वयें गोविंद् सांगत् ॥ ३ ॥


वेदवादरतो न् स्यान्न् पाषण्डी न् हैतुकः ।

शुष्कवादविवादे न् कञ्चित्पक्षं समाश्रयेत्‌ ॥ ३० ॥


धरोनियां मीमांसकमत् । कर्मकांडींचे शास्त्रार्थ् ।

नानावाद् कर्मार्थ् । न् करी निश्चित् निजबोधें ॥ ४ ॥

तार्किकाचे अतितर्क् । तर्क् वितर्क् कुतर्क् ।

हेही वाद् करीना देख् । निजात्मसूख् जो जाणे ॥ ५ ॥

बाहेरी ब्रह्मज्ञानें गर्जे तोंड् । भीतरीं विषयवासना उदंड् ।

ऐसे महावादी प्रचंड् । अतर्क् `पाखंड्’ त्या नाव् ॥ ६ ॥

नसोनि ब्रह्मानुभव् साचार् । जो उच्छेदी निजाचार् ।

तो केवळ् पाखंडी नर् । उदरंभर् दुःशील् ॥ ७ ॥

ऐशिया वादाचा विटाळ् । ज्याचे वाचेसी नाहीं अळुमाळ् ।

न् लगे असत्याचा समूळ् मळ् । नित्य् निर्मळ् निजबोधें ॥ ८ ॥

`शुष्कवाद्’ ज्या वृथा गोष्टी । त्यांतही वाग्वाद् उठी ।

होय् नव्हे कपाळपिटी । मिथ्या चावटी करीना ॥ ९ ॥

ऐशिया विवादाची कथा । दृष्टीं न् पाहे निजज्ञाता ।

मा स्वयें करील् ऐशा वार्ता । हें सर्वथा घडेना ॥ २१० ॥

होतां शास्त्रार्थमहावाद् । देतां युक्तीचे प्रतिबाध् ।

तेथ् न् करी पक्षपात् शुद्ध् । जाणे परी शब्द् बोलेना ॥ ११ ॥

श्रुतिस्मृतींसीं विरूद्ध् । होतां देखे अतिवाद् ।

स्वयें जाणे शास्त्रार्थ् शुद्ध् । परी पक्षपात् करीना ॥ १२ ॥

वाग्वादीं बोलतां जाण् । दुखवेल् पुढिलांचें मन् ।

कां क्षोभेल् स्वांतःकरण् । यालागीं वचन् बोलेना ॥ १३ ॥


नोद्विजेत् जनाद्धीरो जनं चोद्वेजयेन्न् तु ।

अतिवादांस्तितिक्षेत् नाममन्येत् कञ्चन् ॥ ३१ ॥


जनापासोनि उद्वेगगती । ज्ञाता न् पवे सर्वथा चित्तीं ।

निंदा अवगणना अपमानिती । ते आत्मस्थितीं स्वयें साहे ॥ १४ ॥

जन् जे जे उपद्रव् देती । ज्ञाता साहे ऐशिया रीतीं ।

मीचि आत्मा एक् सर्व् भूतीं । यालागीं खंती मानीना ॥ १५ ॥

आपुलिया अवयवविकारता । उद्वेग् नुपजें जेवीं चित्ता ।

तेवीं सर्वांभूतीं एकात्मता । जाणून् तत्त्वतां उबगु न् मनी ॥ १६ ॥

तैसेंचि ज्याचिया स्थितीं । भूतें उद्वेग् न् मानिती ।

ज्याचिया निजाचारगतीं । सुखी होती जीवमात्र् ॥ १७ ॥

सर्व् भूतीं भगवंत् आहे । झणें त्यासी उपद्रव् होये ।

यालागीं वागवितां हातपाये । सावध् राहे निजदृष्टीं ॥ १८ ॥

थोर् देतां आरोळी । झणें दचकेल् वनमाळी ।

कां नेटें भवंडितां जपमाळी । देवाचे कपाळीं झणें लागे ॥ १९ ॥

यालागीं करचरणांच्या चेष्टा । आवरोनियां निजात्मनिष्ठा ।

भूतीं लागों नेदी झटा । झणें वैकुंठा उपद्रव् लागे ॥ २२० ॥

ऐसि‌ऐशिया निजात्मगती । उद्वेग् उपजों नेदी भूतीं ।

तेथ् वाग्वादाची गती । कैशा रीतीं संभवे ॥ २१ ॥

सर्वभूतीं भूतात्म् ईश्वर् । यालागीं उंच् न् बोले उत्तर् ।

तेथ् अतिवाद्यासी समोर् । सर्वथा अधर् उचलीना ॥ २२ ॥

पडल्या जीवसंकट् प्राणांतीं । अपमान् न् करावे कोणे व्यक्ती ।

अपमानीना भूताकृती । सर्वांभूतीं हरी देखे ॥ २३ ॥

जनास्तव उद्वेगता । कदाकाळीं न पवे ज्ञाता ।

ज्ञात्यापासोनि उद्वेगता । नव्हे सर्वथा जनासी ॥ २४ ॥

ऐशी निजात्मस्थिती साचार । तो कोणासीं न करी वैर ।

येचि अर्थीं शारंगधर । विशद उत्तर सांगत ॥ २५ ॥


देहमुद्दिश्य पशुवद्‌ वैरं कुर्यात्र केनाचित्‌ ।

एक एवपरो ह्यात्मा भूतेष्वात्मन्यवस्थितः ॥ ३२ ॥


केवळ पशूचियापरी । हो‍ऊनियां देह‍अहंकारी ।

कोणासी वैर न करी । तेही परी परीयेंसी ॥ २६ ॥

प्रकृति-पर चिदात्मा आहे । तोचि सर्वांभूतीं भूतात्मा पाहे ।

मजमाजींही तोचि राहे । ऐशी सर्व भूतीं एकात्मता जो ॥ २७ ॥

त्यासी कोण आप्त कोण इतर । कोणासी करावें वैर ।

सर्व भूतीं मीचि साचार । निरंतर निजात्मा ॥ २८ ॥

एक आत्मा सर्व भूतांत । येचि अर्थींचा दृष्टांत ।

स्वयें सांगे श्रीकृष्णनाथ । श्रोता सावचित्त उद्धव ॥ २९ ॥


यथेन्दुरुदपात्रेषु भूतान्येकात्मकानि च ।

अलब्ध्वा न विषीदेत काले कालेऽऽशनं क्वचित्‌ ।

लब्ध्वा न हृष्येद्धृतिमानुभयं दैवतंत्रितम्‌ ॥ ३३ ॥


सहस्त्र घटीं भरल्या जळ । बिंबे एकचि चंद्रमंडळ ।

तेवीं निजात्मा एक केवळ । भूतीं सकळ भूतात्मा ॥ २३० ॥

देखे भूताकृति ज्या भिन्न । त्याही परमकारणीं अभिन्न ।

जेवीं अळंकारीं सुवर्ण । आकारींहीं जाण भिन्नत्वं नाहीं ॥ ३१ ॥

जेवीं मृत्तिकेचीं गोकुळें केलीं । नानाकारीं पूज्य झालीं ।

परी ते मृतिकाचि संचली । तेवीं भूतें भासलीं भगवंतीं ॥ ३२ ॥

का विणोनियां सुतें सुत । शेला परकळा पातळ म्हणत ।

तैशी वस्तूचि वस्तुत्वें येथ । साकार भासत भवरूपें ॥ ३३ ॥

एवं साकार निराकार । उभयतां ब्रह्मचि साचार ।

ऐसा ज्याचा ज्ञाननिर्धार । त्याचा `आहार्’ तूं ऐक् ॥ ३४ ॥

आहार् न् मिळे जिये काळीं । दुःखी नव्हे तिये वेळीं ।

अन्नालागीं न् तळमळी । धारणाबळीं बलिष्ठ् ॥ ३५ ॥

आहार् मिळाल्या उत्तम् । हरिखेजेना मनोधर्म् ।

दैवाधीन् जाणे वर्म् । निजकर्मप्राप्तीसी ॥ ३६ ॥

एवं प्राप्ताप्राप्ताची कथा । जाणे दैवाधीन् तत्त्वता ।

यालागीं हर्षविषादता । त्याचे चित्ता स्पर्शेना ॥ ३७ ॥

दैवाधीन् प्राप्ती प्राणियांसी । ऐसे सत्य् कळलें ज्यासी ।

तैं भिक्षेसी कां हिंडणें म्हणसी । तेंचि हृषीकेशी सांगत् ॥ ३८ ॥


आहारार्थं समीहेत् युक्तं तत्प्राणधारणम्‌ ।

तत्त्वं विमृश्यते तेन् तद्विजाय् विमुच्यते ॥ ३४ ॥


पाळावया आश्रमधर्मासी । अवश्य् हिंडावें भिक्षेसी ।

मधुकरी संन्याशांसी । स्वधर्मासी अतिविहित् ॥ ३९ ॥

साधकां तरी आहारार्थ् । अवश्य् हिंडावें लागे येथ् ।

आहारेंवीण् त्यांचें चित्त् । विक्षेपभूत् हों पाहे ॥ २४० ॥

तिंहीं रसासक्ति सांडून् । भिक्षेसी करावा प्रयत्न् ।

आहारेंवीण् त्यांचें मन् । अतिक्षीण् सर्वार्थीं ॥ ४१ ॥

साधकांसी आहारेंवीण् । न् संभवे श्रवण् मनन् ।

न् करवे ध्यान् चिंतन् । अनुसंधान् राहेना ॥ ४२ ॥

संन्याशांसी ध्यान् न् घडे । तैं आश्रमधर्माचें तारूं बुडे ।

यालागीं भिक्षेसी रोकडें । हिंडणें घडे हितार्थ् ॥ ४३ ॥

मिळावें मिष्टान्न् गोड् । हे सांडूनि रसनाचाड् ।

करावें भिक्षेचें कोड् । परमार्थ् दृढ् साधावया ॥ ४४ ॥

आहार् घेतलिया जाण् । साधकांसी घडे साधन् ।

साधन् करितां प्रकटे ज्ञान् । ज्ञानास्तव् जाण् निजमोक्ष् लाभे ॥ ४५ ॥

सर्वथा न् वांछावें मिष्टान्न् । तरी भिक्षा मागावी कोण् ।

ऐसें कांहीं कल्पील् मन् । तेंचि श्रीकृष्ण् सांगत् ॥ ४६ ॥


यदृच्छयोपपन्नान्नमद्याच्छ्रेष्ठमुताऽपरम्‌ ।

तथा वासस्तथा शय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेन्मुनिः ॥ ३५ ॥


सहज् भिक्षेसी आलें जाण् । शुष्क् अथवा मिष्टान्न् ।

तेणें करावें प्राणधारण् । रसनालालन् सांडोनि ॥ ४७ ॥

निद्रालस्याचें न् ये प्रस्थान् । तैसें करावें प्राणधारण् ।

दृढ् ठसावें आसनध्यान् । `युक्ताहार्’ जाण् या नांव् ॥ ४८ ॥

वल्कल् अथवा अजिन् । नवें अथवा वस्त्र् जीर्ण् ।

सहजें प्राप्त् झाल्या जाण् । करी प्रावरण् यथासुखें ॥ ४९ ॥

कंथा हो कां मृदु आस्तरण् । तृणशय्या कां भूमिशयन् ।

स्वभावें प्राप्त् झाल्या जाण् । तेथही शयन् करी मुनि ॥ २५० ॥

मी एक् भोक्ता शयनकर्ता । हेही नाहीं त्यासी अहंता ।

स्नानादि कर्मीं वर्ततां । त्याची निरभिमानता हरि सांगे ॥ ५१ ॥


शौचमाचमनं स्नानं न् तु चोदनया चरेत्‌ ।

अन्यांश्च् नियमान्‌ ज्ञानी यथाहं लीलयेश्वरः ॥ ३६ ॥


आचमन् स्नान् शौचाचार् । करितां नव्हे विधिकिंकर् ।

कर्माभिमानाची मोडली थार् । जैसा मी अवतार् तैसा तो ॥ ५२ ॥

जैसा मी `लीलावतार्’ धरीं । अलिप्तपणें कर्में करीं ।

तैसीचि जाण् योग्याची परी । सर्व् कर्माचारीं अलिप्त् ॥ ५३ ॥

ज्यासी विधींचें भय् नाहीं पोटीं । तो कर्में करावया कदा नुठी ।

तेचि विखींची विशद् गोठी । कृष्ण् जगजेठी सांगता ॥ ५४ ॥


न् हि तस्य् विकल्पाख्या या च् मद्वीक्षया हता ।

आदेहान्तात्क्वचित्ख्यातिस्ततः संपद्यते मया ॥ ३७ ॥


कर्म् करणें न् करणें । ऐशिया संदेहाचें ठाणें ।

पळालें माझेनि दर्शनें । संकल्पाचें जिणें निमालें ॥ ५५ ॥

संकल्पु निमतांचि पोटीं । विराली लिंगदेहाची गांठी ।

भेदाची हारपली त्रिपुटी । मी परमात्मा दिठीं देखतां ॥ ५६ ॥

ज्यासी नाहीं भेदाचें भान् । त्याचे देहाचें भरण् पोषण् ।

स्नान्-भोजन्-शयन् । गमनागमन् केवीं घडे ॥ ५७ ॥

जो जिणोनियां विकल्पभ्रांती । त्रिशुद्धिं मिसळला अद्वैंतीं ।

त्याचे देहाची स्थितिगती । प्रारब्धाहातीं निश्चित् ॥ ५८ ॥

वृक्ष् समूळ् उपडलिया पाहें । परी सार्द्रता वृक्षीं राहे ।

तांबूल् खा‌ऊनियां जाये । तरी अधरीं राहे सुरंगात् ॥ ५९ ॥

हो कां कन्यादान् केल्या पाहें । वरु कन्याही घे‌उनि जाये ।

तरी उगा मान् उरला राहे । रुसणें न् जाये देहान्त् ॥ २६० ॥

तैसा अभिमानाचेनि सळें । मी कर्मकर्ता म्हणवीं बळें ।

ते अहंता निमे ज्ञानबळें । तरी शरीर् चळे प्रारब्धें ॥ ६१ ॥

कुलाल् दंड् भांडें घे‌ऊनि जाये । पूर्वभवंडीं चक्र् भंवत् राहे ।

तेवीं अभिमान् गेलिया पाहें । देह् वर्तताहे प्रारब्धें ॥ ६२ ॥

त्या देहाचें भरणपोषण् । प्रारब्धचि करितें जाण् ।

ज्ञात्यासी प्रपंचाचे भान् । सत्यत्वें जाण् असेना ॥ ६३ ॥

जैशी मिथ्या छाया देहापाशीं । तैसें देह् दिसे सज्ञानासी ।

यालागीं देहबुद्धि त्यासी । सत्यत्वेंसीं उपजेना ॥ ६४ ॥

छाया सुखासनामाजीं बैसे । कां विष्ठेवरी पडली दिसे ।

त्या छायेचे अभिमानवशें । सुखदुःख् नसे पुरुषासी ॥ ६५ ॥

तेवीं देहाची ख्यातिविपत्ती । बाधीना सज्ञानाचे स्थितीं ।

प्रारब्धक्षयाचे अंतीं । विदेह् पावती कैवल्य् ॥ ६६ ॥

जैशी जळाची लहरी । निश्चळ् होय् सागरीं ।

तैसा ज्ञाता मजमाझारीं । विदेह् करी समरसें ॥ ६७ ॥

उगम् संगम् प्रवाहगती । सरितांची नामरूपख्याती ।

जेवीं प्रळयोदकीं हारपती । तेवीं समरसती मजमाजीं ज्ञाते ॥ ६८ ॥

अपरोक्ष् साक्षात्कार् संन्यासी । त्याची स्थितिगति स्वधर्मेंसीं ।

उद्धवा सांगितली तुजपाशीं । आता मुमुक्षु संन्यासी ते ऐक् ॥ ६९ ॥


दुःखोदर्केषु कामेषु जातनिर्वेद् आत्मवान्‌ ।

अजिज्ञासितमद्धर्मो गुरुं मुनिमुपाव्रजेत्‌ ॥ ३८ ॥


शेंडा धरूनि समूळ् । ज्याचें उत्तरोत्तर् दुःख् फळ् ।

अतिबाधक् विषयजाळ् । त्यासी केवळ् जो अनासक्त् ॥ २७० ॥

माझे प्राप्तीलागीं चित्त् । सदा ज्याचें आर्तभूत् ।

स्वधर्मकर्मीं वर्तत् । जो वेदशास्त्रार्थ् विवंची ॥ ७१ ॥

इहामुत्रभोगीं निश्चित् । त्रासलें असे ज्याचें चित्त् ।

ऐसा जो कां नित्य् विरक्त् । अतिविख्यात् मुमुक्षु ॥ ७२ ॥

तेणें साधवया ब्रह्मज्ञान् । तेचि साधनीं लावितां मन् ।

स्वकर्म् झालिया विलक्षण् । आली नागवण् प्रत्यवायें ॥ ७३ ॥

तेणें कर्म् संन्यासोनि जाण् । करावें संन्यासग्रहण् ।

सद्‍गुरूसी रिघावें शरण् । तेणें ब्रह्मज्ञानपदप्राप्ती ॥ ७४ ॥

एक् केवळ् भावार्थीं । नेणे स्वधर्मकर्मगती ।

नेणे शास्त्रश्रवणव्युत्पत्ती । परी माझी प्रीती अनिवार् ॥ ७५ ॥

तेणेंही संन्यासूनि जाण् । गुरूसी रिघावें शरण् ।

त्यासीही गुरुकृपा जाण् । ब्रह्मज्ञान‍अवाप्ति ॥ ७६ ॥

गुरु करावा अतिशांत् । शास्त्रार्थ् परमार्थपारंगत् ।

त्याचे सेवेचा भावार्थ् । स्वयें श्रीकृष्णनाथ् सांगत् ॥ ७७ ॥


तावत्परिचरेद्‍भक्तः श्रद्धावाननसूयकः ।

यावद्‍ब्रह्म् विजानीयान्मामेव् गुरुमादृतः ॥ ३९ ॥


अचळ् अमळ् अविनाश् । परात्परतर् परेश् ।

गुरु तो परब्रह्म् ईश् । हा दृढ् विश्वास् धरावा ॥ ७८ ॥

त्या विश्वासाच्या पडिपाडीं । नवल् गुरुचरणीं आवडी ।

नित्य् नूतन् नवी गोडी । चढोवढी भजनार्थ् ॥ ७९ ॥

ऐशिया भजनपरवडीं । हृदयीं श्रद्धा उसळे गाढी ।

गुरु‌आज्ञेची नुल्लंघी काडी । आळस् तोडी समूळ् ॥ २८० ॥

गुरुवाक्याचेनि श्रवणें । विकल्पाचें खत् खाणणें ।

संकल्पासी सूळीं देणें । जीवें घेणें अभिमाना ॥ ८१ ॥

तेथ् असूया कैंची उठी । धाकेंचि निमाली उठा‌उठी ।

ऐशी गुरुचरणीं श्रद्धा मोठी । परब्रह्मदृष्टीं गुरु पाहे ॥ ८२ ॥

निर्गुण् जो निर्विकारु । तोचि मूर्तिमंत् माझा गुरु ।

करूनि अकर्ता ईश्वरु । तोचि हा साचारु गुरु माझा ॥ ८३ ॥

नित्य् निर्विकल्प् देख् । ज्यासी म्हणती समाधिसुख् ।

तें माझ्या गुरूचें चरणोदक् । ऐसा भावें नेटक् भावार्थी ॥ ८४ ॥

गुरूतें पाहतां ब्रह्मदृष्टीं । शिष्य् ब्रह्मत्वें आला पुष्टी ।

ब्रह्मरूप् देखे सृष्टी । निज‍ऐक्यें मिठी गुरुचरणीं ॥ ८५ ॥

ऐसें ब्रह्मरूपीं ऐक्य् घडे । तंव् गुरुसेवा करणें पडे ।

ऐक्य् झाल्याही पुढें । सेवा न् मोडे अखंडत्वें ॥ ८६ ॥

कापूर् घातलिया जळीं । स्वयें विरोनि जळ् परमळी ।

तेवीं अहं जा‌ऊनि सेवा सकळी । सर्वीं सर्वकाळीं गुरुचरणीं ॥ ८७ ॥

ऐशी अवस्था न् येतां हाता । केवळ् मुंडूनियां माथा ।

संन्यासी म्हणवी पूज्यता । त्याची अनुचितता हरि बोले ॥ ८८ ॥

स्वयें संन्यास् अंगीकारी । ब्रह्मसाक्षात्कार् जो न् करी ।

त्यालागीं स्वयें श्रीहरी । अतिधिक्कारीं निंदीत् ॥ ८९ ॥


यस्त्वसंयतषड्वर्गः प्रचण्डेन्द्रियसारथिः ।

ज्ञानवैराग्यरहितस्त्रिदण्डमुपजीवति ॥ ४० ॥

सुरानात्मानमात्मस्थं निन्हते मां च् धर्महा ।

अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माच्च् विहीयते ॥ ४१ ॥


नाहीं वैराग्याची स्थिती । नसतां विषयविरक्ती ।

देखोदेखीं संन्यास् घेती । केवळ् वृत्ती अन्नार्थ् ॥ २९० ॥

संन्यास् नेघतां पूर्व् दृष्टीं । जें वैराग्य् होतें पोटीं ।

तें संन्यास् घेतल्यापाठीं । उठा‌उठीं पळालें ॥ ९१ ॥

ज्ञानेंद्रियें पांच् सहावें मन् । हेचि अरिषड्वर्ग् जाण् ।

यांचें न् करितां निर्दळण् । संन्यासपण् तो विटंबु ॥ ९२ ॥

अवैराग्यें सकाम् मन् । तेणें विषयाकुलित् बुद्धि जाण् ।

नाहीं ज्ञान् ध्यान् साधन् । दंडग्रहण् उदरार्थ् ॥ ९३ ॥

नुपजेच् अनुताप् जाण् । न् करीच् श्रवण् मनन् ।

आदरें न् साधीचि साधन् । त्यासी ब्रह्मज्ञान् नव्हेचि ॥ ९४ ॥

त्याचा व्यर्थ् संन्यास् जाण् । व्यर्थ् त्याचें दंड् मुंडण् ।

व्यर्थ् काषायवस्त्रग्रहण् । जेवीं वेषधारण् नटाचें ॥ ९५ ॥

संन्यास् घेतलिया पाठीं । काम् उचंबळे उठा‌उठीं ।

क्रोधलोभांची धुमे आगिटी । चौगुणा पोटीं अभिमान् ॥ ९६ ॥

आसक्ति अधिकाधिक् उठी । सदा ग्रामणी चावटी ।

करणें पैशुन्याच्या गोष्टी । दंड् कासोटी दंभार्थ् ॥ ९७ ॥

अनधिकारीं दंडग्रहण् । तेणें संन्यासरूपें जाण् ।

केवळ् आली नागवण् । आपल्या आपण् नाडिलें ॥ ९८ ॥

नाडिले यज्ञाधिकारी सुरगण् । नाडिले स्वधाकाराचे पितृगण् ।

नाडिले ऋषि भूतगण् । बळि‌अर्पण् ठाकेना ॥ ९९ ॥

जीवरूपें मी परमात्मा आपण् । त्या मज् हृदयस्था ठकिलें जाण् ।

जीवोद्धारीं जें संन्यासग्रहण् । तेंचि दृढबंधन् त्यासी झालें ॥ ३०० ॥

संन्यासग्रहणीं दृढबंधन् । व्हावया कोण् कारण् ।

तेचि विषयींचें निरूपण् । स्वयें नारायण् बोलिला ॥ १ ॥

पूर्वश्लोकींचे तिनी चरण । येथील हें निरूपण ।

श्रोतीं द्यावें अवधान । झणें विलक्षण कोणी म्हणे ॥ २ ॥

”निन्हुते मां च धर्महा । अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माञ्च विहीयते ॥”

करोनियां संन्यासग्रहण । न करी ज्ञान ध्यान साधन ।

न करी प्रणव‍उच्चारण । अविरक्त जाण विषयार्थी ॥ ३ ॥

तेणें दारादि‌अभिलाषण । करिती द्रव्याचें संरक्षण ।

आणि गोदानादि ग्रहण । पचन पाचन करविती ॥ ४ ॥

मठाधिपत्याचिये बुद्धीं । धनधान्यस्नेहसमृद्धी ।

नाना वाढवितां उपाधी । जीवात्मा त्रिशुद्धी नाडिला ॥ ५ ॥

ऐसें करितां अधर्मपण । जीवासी लागलें दृढ बंधन ।

जेणें इहलोकपरलोकसाधन । त्या नरदेहासी जाण नाडिलें ॥ ६ ॥

चौर्‍याशीं लक्ष योनींप्रती । जैं असंख्य फेरे होती ।

तैं नरदेहाची प्राप्ती । अवचटें पावती सभाग्य ॥ ७ ॥

त्या नरदेहासी ये‌ऊनि जाण । स्वयें नागवला आपण ।

करितां अधर्माचरण । नरक दारुण संन्याशा ॥ ८ ॥

ज्या नांव गा `आश्रम् चौथा’ । ज्यासी देवो वंदी माथां ।

तेथेंही अधर्म् करितां । नरकपाता पावले ॥ ९ ॥

ज्या नरकाचे ठायीं । कोटि वर्षें बुडतां पाहीं ।

ठावचि न् लागें कंहीं । तैसे ठायीं बुडाले ॥ ३१० ॥

मुख्य् चतुर्थाश्रमीं हे स्थिती । तैं इतर् आश्रमां कैंची गती ।

यालागीं आश्रमधर्मयुक्ती । स्वयें श्रीपती सांगत् ॥ ११ ॥


भिक्षोर्धर्मः शमोऽहिंसा तप् इक्षा वनौकसः ।

गृहिणो भूतरक्षेज्या द्विजस्याऽऽचार्यसेवनम्‌ ॥ ४२ ॥


संन्याशासी मुख्य् `शम्’ । सबाह्य् `इंद्रियनेम्’ ।

`अहिंसा’ त्याचा स्वधर्म् । हा परमधर्म् संन्याशासी ॥ १२ ॥

वानप्रस्थाचा स्वधर्म् । `तपप्राधान्य् मंत्र् होम्’ ।

आतां गृहस्थाचा नेम् । तिंही आश्रमां विश्रामदाता ॥ १३ ॥

गृहस्थ् मुख्य् `अग्निहोत्र्’ जाण् । संन्यासी ब्रह्मचार्‍यांसी द्यावें अन्न् ।

करावें `भूतसंरक्षण्’ । तेहीं लक्षण् अवधारीं ॥ १४ ॥

असिलेनि सामर्थ्यें जाण् । अन्न् धन् वस्त्र् जीवन् ।

तृण् पर्ण् निवासस्थान् । दे‌ऊनि दीन् रक्षावे ॥ १५ ॥

ब्रह्मचार्‍याचे स्वधर्मीं जाण् । श्रद्धायुक्त् `गुरुसेवन्’ ।

एवं आश्रमधर्मलक्षण् । मुख्यत्वें हें जाण् उद्धवा ॥ १६ ॥

गृहस्थाश्रमीं जो धर्म् आहे । तो इतर् आश्रमीं करूं नये ।

इतराश्रमींचा धर्म् पाहें । गृहस्थाश्रमीं होये करणीय् ॥ १७ ॥


ब्रह्मश्चर्यं तपः शौचं संतोषो भूतसौहृदम्‌ ।

गृहस्थस्याप्यृतौ गन्तुः सर्वेषां मदुपासनम्‌ ॥ ४३ ॥


गृहस्थें व्हावया निष्पाप् । ठाके तो करावा जप् तप् ।

उभय् शौचांचें स्वरूप् । अतिसाटोप् करावें ॥ १८ ॥

पोटींची सांडूनि कुसमुस् । यथालाभें अतिसंतोष् ।

परोपकारीं अतिहव्यास् । सुहृद् सर्वांस् स्वात्मत्वें ॥ १९ ॥

गृहस्थीं ब्रह्मचर्यलक्षण् । ऋतुकाळीं स्वदाराभिगमन् ।

मुख्यत्वें करावें माझें भजन् । हा स्वधर्म् जाण् सर्वांचा ॥ ३२० ॥

सर्व् आश्रम् सर्व् वर्ण् । त्यांसी हाचि स्वधर्म् जाण् ।

सांडोनि विषयाचें भान् । माझें भजन् करावें ॥ २१ ॥

करितां स्वधर्में माझी भक्ती । भक्तासी होय् जे प्राप्ती ।

तेचि सांगताहे श्रीपती । उद्धवाप्रती स्वानंदें ॥ २२ ॥


इति मां यः स्वधर्मेण् भजेन्नित्यमनन्यभाक्‌ ।

सर्वभूतेषु मद्‍भावो मद्‍भक्तिं विन्दतेऽदृढाम्‌ ॥ ४४ ॥


सर्व् भावें अनन्यगतीं । करितां स्वधर्में माझी भक्ती ।

माझा भावो सर्वांभूतीं । शीघ्रगती उल्हासे ॥ २३ ॥

मद्‍भावो जोडल्या सर्व् भूतीं । तेणें प्रकटे माझी चौथी भक्ती ।

जिच्या पायीं चारी मुक्ती । सदा लागती स्वानंदें ॥ २४ ॥

अनिवार् अनन्यगती । सर्वस्वें ज्यासी माझी प्रीती ।

तो लाहे माझी परमभक्ती । जेथोनि कल्पांतीं च्यवेना ॥ २५ ॥


भक्त्योद्धवानपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम्‌ ।

सर्वोत्पत्त्यप्ययं ब्रह्म् कारणं मोपयति सः ॥ ४५ ॥


सकळ् सच्चिदानंदस्थिती । जीमाजीं सांपडे मी सहजगती ।

ती नांव् माझी `परमभक्ती’ । जाण् निश्चितीं उद्धवा ॥ २६ ॥

विपरीत् संसाराचें भान् । दिसे दृष्य्-विलक्षण् ।

तेथ् सदा स्वानंदपूर्ण् । ते चौथी जाण् भक्ती माझी ॥ २७ ॥

जेथ् देव् भक्त् एक् होती । एकपणें भजनस्थिती ।

ऐशी साधकांसी प्राप्ती । ते `परमभक्ती’ उद्धवा ॥ २८ ॥

माझी प्रकटल्या परम् भक्ती । पतन् नाहीं प्रळयांतीं ।

साधक् मद्‌रूपा येती । स्वरूपस्थितीं समसाम्यें ॥ २९ ॥

त्या स्वरूपाचें लक्षण् । सांगताहे श्रीनारायण् ।

उत्पत्ति-स्थिति-निदान् । कारणा जो चिदात्मा ॥ ३३० ॥

जो सकळ् नियंता ईश्वरु । जो विश्वात्मा विश्वंभरु ।

जो उपनिषदांचें सारु । जो महेश्वरु जगाचा ॥ ३१ ॥

त्या पदाची पदप्राप्ती । भक्त् पावले परमभक्तीं ।

तेंचि पुढती उद्धवाप्रती । स्वानंदें श्रीपति सांगत् ॥ ३२ ॥


इति स्वधर्मनिर्णिक्तसत्त्वो निर्ज्ञातमद्‍गतिः ।

ज्ञानविज्ञानसंपन्नो नचिरात्समुपैति माम्‌ ॥ ४६ ॥


ऐशिया पदाची पदप्राप्ती । साधक् पावले स्वधर्मस्थितीं ।

ते स्वधर्मप्रयोजनगती । यथानिगुती सांगत् ॥ ३३ ॥

करितां स्वधर्मानुष्ठान् । रजतमें नाशती जाण् ।

शुद्धसत्त्व् अंतःकरण् । तेथ् माझें ज्ञान् प्रकाशे ॥ ३४ ॥

प्रकाशल्या माझें ज्ञान् । तेणें उल्हासे माझें भजन् ।

भजनास्तव् मन् । विकल्पपण् पैं त्यागी ॥ ३५ ॥

विकल्पत्यागाचिये गतीं । वैराग्यें उचंबळे विरक्ती ।

भासे परमात्मा सर्व् भूतीं । तेणें `परमभक्ती’ उल्हासे ॥ ३६ ॥

उल्हासल्या परमभक्ती । भक्तासी माझी स्वरूपप्राप्ती ।

तेचि स्वरूपाची स्वरूपस्थिती । यथानिगुतीं सांगत् ॥ ३७ ॥

परमात्मा परंज्योती । परब्रह्म् परंज्ञप्ती ।

परात्परतर् प्रकृती । वेद् बोलती `परावर्’ जो ॥ ३८ ॥

अज् अव्यय् अक्षर् । अरूप् अनाम् अगोत्र् ।

अलक्ष् अतर्क्य् अपार् । अपरंपारस्वरूप् ॥ ३९ ॥

ऐशी निजस्वरूपीं निजप्राप्ती । भक्त् पावले स्वधर्मस्थिती ।

जेथूनि परतलिया श्रुती । नेतिनेतीं निजनिष्ठा ॥ ३४० ॥

ऐसें मद्‌रूप् पावल्यापाठीं । संसाराची काढिली कांटी ।

नांवरूपांची बुडाली गोठी । पडली तुटी जन्ममरणां ॥ ४१ ॥

एवं स्वधर्माचेनि धर्मवशें । मीतूंपणाचें नांवचि पुसे ।

मद्‌रूपाचेनि सामरस्यें । अनायासें मीचि जाहले ॥ ४२ ॥

`पूर्वीं होतों मी जीव् । आतां झालों सदाशिव्’ ।

हाही बुडाला आठव् । ऐसा माझा अनुभव् मद्‍भक्तां ॥ ४३ ॥

शून्य् पडिलें संसारस्थिती । तेथ् कैंची पुनरावृत्ती ।

ऐशी मद्‍भक्तां माझी प्राप्ती । जाण् निश्चितीं उद्धवा ॥ ४४ ॥

एवं स्वधर्में मत्प्राप्ति जाण् । तया स्वधर्माचें महिमान् ।

स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण् । सावधान् परियेसा ॥ ४५ ॥


वर्णाश्रमवतां धर्म्, एष् आचारलक्षणः ।

स् एव् मद्‍भक्तियुतो, निःश्रेयसकरः परः ॥ ४७ ॥


अनादि जो स्वधर्माचार् । जो कां मोक्षकर् साचार् ।

तेणें स्वधर्में सकाम् नर् । लोकांतर् वांछिती ॥ ४६ ॥

झालिया लोकांतरप्राप्ती । तेथूनि होय् पुनरावृत्ती ।

न् करूनियां माझी भक्ती । स्वधर्म् नाशिती सकामें ॥ ४७ ॥

ब्राह्मणा आला भद्रजाती । आम्हां न् पोसवे हा निश्चितीं ।

मग् तो दे‌ऊनियां घेती । वाहावया पोथी वृद्ध् ढोर् ॥ ४८ ॥

यापरी स्वधर्म् जाण् । उपेक्षिती गा ब्राह्मण् ।

मग् लोकांतरीं कोरान्न् । मागावया कण् धांवती ॥ ४९ ॥

घरीं आणोनि दीघली कामधेनु । आम्हां न् पोसवे म्हणूनु ।

ताकासाठीं देती हेळसूनु । आली नागवणु ते नेणे ॥ ३५० ॥

तेवीं म्यां जाण् गायत्रीमंत्र् । दिधला ब्राह्मणांसी स्वतंत्र् ।

तो उपेक्षूनियां मंत्रतंत्र् । शूद्राचार् आचरती ॥ ५१ ॥

सौर् शाक्त् गाणपत्यादि जाण् । नाना मंत्रदीक्षा घेती ब्राह्मण् ।

परी गायत्रीचें अनुष्ठान् । एकही जाण् न् करिती ॥ ५२ ॥

नाहीं गायत्रीचें अनुष्ठान् । परी विपरीत् झालें आन् ।

गायत्रीचें श्रेय् जाण् । देती ब्राह्मण् द्रव्यार्थ् ॥ ५३ ॥

गायत्रीमंत्र् असोनि घरीं । तिचा भावार्थ् कोणी न् धरी ।

दीक्षेलागीं मूर्खाचे द्वारीं । लोळिजे द्विजवरीं ऐसें झालें ॥ ५४ ॥

शस्त्रास्त्रीं रथ् सुदृढू । त्यावरी बैसविला भेडू ।

सांडूनि पळणें मानी सुरवाडू । न् शके विभांडूं रणांगण् ॥ ५५ ॥

तेवीं वेदरूप् मी नारायण् । ब्राह्मणहृदयीं असें जाण् ।

त्याचें नेणोनि महिमान् । वेदपारायण् विकिती ॥ ५६ ॥

वांछूनियां स्वर्गफळ् । नाना याग् करिती प्रबळ् ।

कामकल्पना केवळ् । स्वधर्म् विकळ् पाडिती ॥ ५७ ॥

वेदीं प्रतिपाद्य् कर्मफळ् । तो वेदु मिथ्या नव्हे केवळ् ।

तो वेदवाद् समूळ् । नेणोनि बरळ् हा मानिती ॥ ५८ ॥

घ्यायवा वोखदाची वाटी । माता साकर् दे चिमुटी ।

तें मुख्य् फळ् नव्हे दृष्टीं । जावया पोटींचा महारोगु ॥ ५९ ॥

तेवीं वेद् बोले जें फळ् । तें प्रवृत्तिरोचना केवळ् ।

स्वधर्म् विचारितां समूळ् । चित्तमळक्षाळक् ॥ ३६० ॥

स्वधर्म् सांडूनि सर्वथा । सकाम् कर्में करूं जातां ।

तेंही शिणल्यावेगळें तत्त्वतां । क्षुद्रकामता फळेना ॥ ६१ ॥

जेणें द्रव्यें अमृत् ये हाता । तें वेंचूनि मद्य् घेतां ।

अधर्म् आणि उन्मत्तता । पिशाचता जग् थुंकी ॥ ६२ ॥

स्वपतीसीं काम् भोगितां । परलोक् पावि पतिव्रता ।

तोचि काम् परपुरुषीं करितां । अधःपाता नेतसे ॥ ६३ ॥

जिह्वा दुरुक्ती बोलतां । यमप्रहार् वाजती माथां ।

तिणेंचि `राम् राम्’ म्हणतां । हरिभक्तां यम् कांपे ॥ ६४ ॥

तेवीं पावोनि उत्तम् जन्म् । कर्म् करूनि सकाम् ।

भोगावें दुःख् परम् । मरण् जन्म् अनिवार् ॥ ६५ ॥

तेणेंचि देहें स्वधर्म् । करितां निरसे सकळ् कर्म् ।

निवारे मरणजन्म् । बहुतां हे वर्म् कळेना ॥ ६६ ॥

स्वधर्में घडे भगद्‍भक्ती । ऐशी अतिगुह्य् आहे व्युत्पत्ती ।

ते मी सांगेन् तुजप्रती । यथानिगुतीं उद्धवा ॥ ६७ ॥

स्वधर्म् करणें आवश्यक् । तेथें सांडणें फळाभिलाख् ।

तेंचि `मदर्पण्’ चोख् । न् करितां देख् संकल्पु ॥ ६८ ॥

हो कां घरिच्याचि रांजणीं । निघती मुक्ताफळांच्या श्रेणी ।

तरी कां ताम्रपाणीं । समुद्रमिळणीं शोधावी ॥ ६९ ॥

आपुलेच् घरींचीं झाडें । फळती कल्पतरूचेनि पाडें ।

तरी अमरावतीचे चाडें । वृथा वेडे कां शिणती ॥ ३७० ॥

हो कां सद्‍गुरूंचे तीर्थ् घेतां । पाविजे परम् पवित्रता ।

तरी धांवावया नाना तीर्था । विशेषता ते कायी ॥ ७१ ॥

कां ईश्वरत्वें पिता पूजितां । निजमोक्ष् लाभे आ‌इता ।

तरीं भजावें देवां देवतां । कोण्या अर्था सज्ञानीं ॥ ७२ ॥

तेवीं स्वकर्माचि करितां । लाभे आपली निष्कर्मता ।

ते स्वधर्मीं काम् कल्पितां । जीव् निजस्वार्था नाडले ॥ ७३ ॥

निर्विकल्पें स्वधर्माचरण् । त्या नांव् माझें `शुद्ध् भजन्’ ।

तेणें भजनें हो‍ऊनि प्रसन्न् । मी विवेक्-वैराग्य्-ज्ञान् भक्तांसी दें ॥ ७४ ॥

तेणेंचि ज्ञानें होय् शुद्ध् मती । चित्तशुद्धीमाजीं परमभक्ती ।

ते भक्तीनें माझी परम् प्राप्ती । भक्त् पावती उद्धवा ॥ ७५ ॥

यालागीं नैराश्यें जें स्वधर्मकर्म् । तेंचि माझें भजन् परम् ।

तेणें भजनें भक्तोत्तम् । स्वयें पुरुषोत्तम् हो‍ऊनि ठाकती ॥ ७६ ॥

यापरी स्वधर्मस्थितीं । लाभे आपुली निजमुक्ती ।

तेचि म्यां तुजप्रती । यथानिगुतीं सांगितली ॥ ७७ ॥


एतत्तेऽभिहितं साधो भवन्पृच्छति यच्च माम्‌ ।

यथा स्वधर्मसंयुक्तो भक्तो मां समियात्परम्‌ ॥ ४८ ॥

इति श्रीभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संगितायामेकादशस्कन्धे अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥


उद्धवा पुसिलें त्वां मजप्रती । स्वधर्में केवीं घडे मुक्ती ।

भक्तीनें पाविजे निजमुक्ती । तें म्यां तुजप्रती सांगितले ॥ ७८ ॥

हाता आलिया स्वधर्म । तत्काळ निरसे स्वकर्म ।

उडोनि जाय भवभ्रम । प्राप्ती परम स्वधर्में ॥ ७९ ॥

माझिया प्राप्तीलागीं स्वकर्म । नैराश्यें आचरावा स्वधर्म ।

हें ज्यासी कळे वर्म । तया पुरुषोत्तम सदा वश्य ॥ ३८० ॥

स्वधर्मा‌ऐसा स्पर्शमणी । सांपडल्या निर्विकल्पपणीं ।

तो लावितां दृश्यस्थानीं । चिन्मात्रसुवर्णीं तेज उठी ॥ ८१ ॥

स्वधर्मा‌ऐसा दिनमणी । नैराश्यें उगवलिया स्वभुवनीं ।

तो अज्ञाननिशा निरसुनी । स्वप्रकाशपणीं सदा वर्ते ॥ ८२ ॥

स्वधर्मा‌ऐसें निज‍अमृत । जे निर्विकल्पें सेवूं जाणत ।

त्यांसी जन्ममरणांचा आवर्त । मी श्री‌अनंत लागों नेदीं ॥ ८३ ॥

जे कां स्वधर्मीं विमुख । त्यासीं माझी प्राप्ती नाहीं देख ।

जन्मकोटी परम दुःख । सकामें मूर्ख भोगिती ॥ ८४ ॥

त्या स्वधर्माची अतर्क्य गोष्टी । न कळे नैष्कर्में निजदृष्टीं ।

याचिलागीं जन्मकोटी । अतिसंकटीं जीव भोगी ॥ ८५ ॥

स्वधर्में करितां स्वकर्म । जैं नैष्कर्म्यतेचें कळे वर्म ।

तैं विभांडूनि मरणजन्म । परब्रह्म पावती ॥ ८६ ॥

एवं स्वधर्म यापरी । तारक होय संसारीं ।

स्वधर्माचे नावेवरी । तरले भवसागरीं निजभक्त ॥ ८७ ॥

संसार तरले हा बोलु कुडा । स्वधर्म करितं माझिया चाडा ।

होय भवसागर कोरडा । मी सांपडें पुढा निजात्मा ॥ ८८ ॥

ऐशी स्वधर्माची थोरी । निष्कामतेच्या निजकुसरी ।

देवो सांगे आवडीभरीं । नानापरी प्रबोधें ॥ ८९ ॥

भक्तिप्राधान्य भागवत । मुख्य भक्ति ते स्वधर्मयुक्त ।

येणें स्वधर्मभजनें समस्त । परम भागवत उद्धरले ॥ ३९० ॥

त्या स्वधर्मकर्माचा एकान्त । निजभजनभक्तीचा भावार्थ ।

उद्धवासी श्रीकृष्णनाथ । स्वयें सांगत एकादशीं ॥ ९१ ॥

त्या एकादशाच्या गोष्टी । स्वधर्मकर्माची कसवटी ।

एका जानार्दनकृपादृष्टीं । टीका मराठी हे केली ॥ ९२ ॥

हे करणी केली जनार्दनें । मज अभंगीं घातलें तेणें ।

शेखीं मीतूंपणाचे ठाणें । येणें निरूपणें उडविलें ॥ ९३ ॥

उडविलें विषयीं विषयपण । उडविले भेदाचें भान ।

उडविलें जीवशिवपण । जनीं जनार्दन तुष्टोनी ॥ ९४ ॥

जनार्दनें जनकें तेणें । आम्हां केलें परब्रह्म खेळणें ।

यालागीं सकळ क्रिया तेणें होणें । स्वधर्मपणें सहजेंचि ॥ ९५ ॥

सहजीं लागल्या स्वधर्म । कर्मचि होय निष्कर्म ।

संसार होय परब्रह्म । हे कृपा परम जनार्दनीं ॥ ९६ ॥

यालागीं सांडूनियां एकपण । एका जनार्दन शरण ।

स्वधर्मकर्माचें निरूपण । झालें संपूर्ण तया कृपा ॥ ९७ ॥

इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

एकाकारटीकायां वानप्रस्थसंन्यासधर्मनिरूपणं नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥ ९८ ॥

॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ ओंव्या ३९७ ॥ श्लोक ॥ ४८ ॥







॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय एकोणिसावा


॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्‍गुरु त्र्यंबका । ब्रह्मगिरिनिवासनायका ।

त्रिगुणत्रिपुरभेदका । कामांतका गिरिजेशा ॥ १ ॥

तुझा अनाहताचा डमरु । सर्व शब्दें करी गजरु ।

वेदानुवादें निरंतरु । त्रिकांडीं थोरु गर्जत ॥ २ ॥

तुझें हातींचें खट्वांग । करी जीवाचा जीवभंग ।

अनंगेंसीं जाळूनि अंग । अंगसंग तैं देशी ॥ ३ ॥

त्रिनयना त्र्यंबकलिंगा । तुजपासोनि प्रवाहे चिद्‍गंगा ।

ते पवित्रपणें उद्धरी जगा । प्रकाशगर्भा शंकरा ॥ ४ ॥

प्रत्यक्ष दिसती दोन्ही लोचन । तिसरा गुप्त ज्ञाननयन ।

यालागीं तूं त्रिलोचन । नयनेंवीण दीसशी ॥ ५ ॥

निजांगें वाहसी बोधचंद्र । यालागीं तूं चंद्रशेखर ।

चंद्रसूर्यादि चराचर । तुझेनि साचार प्रकाशे ॥ ६ ॥

’ भव ’ या नांवाची ख्याती । भवप्रकाशक तुझी चिच्छ्क्ती ।

तूंचि विष्णु प्रजापती । रुद्र तूं अंतीं संहर्ता ॥ ७ ॥

मोडूनियां नामरूपमुद्रा । जीव आणिशी एकाकारा ।

अत्यंत प्रळयींच्या प्रळयरुद्रा । चित्समुद्रा शिवरूपा ॥ ८ ॥

शिव शिव जी गुरुराया । निजभावें लागतां पायां ।

तंव गुरुशिष्यत्व गेलें लया । दावूनियां निजरूप ॥ ९ ॥

तें निजरूप देखतां दृष्टीं । कैंचा जीव कैंची सृष्टी ।

निमाली त्रिगुणेंसीं त्रिपुटी । पडली मिठी स्वानंदीं ॥ १० ॥

त्या स्वानंदाचे उद्‍गार । सांवरतां नावरती थोर ।

त्या स्वानंदाचें निजसार । सत्य साचार एकादश ॥ ११ ॥

त्याहीमाजीं अतिगहन । सुखस्वानंदनिरूपण ।

तो हा एकुणिसावा अध्याय जाण । परमकारण शास्त्रार्थीं ॥ १२ ॥

जें ऐकतां निरूपण । परमानंद उथळे जाण ।

एका विनवी जनार्दन । श्रोतां अवधान मज द्यावें ॥ १३ ॥

सत्रावे अठरावे अध्यायांप्रती । स्वधर्मकर्में ब्रह्मप्राप्ती ।

वर्णाश्रमस्थितिगती । उद्धवाप्रती सांगीतली ॥ १४ ॥

एकुणिसावे अध्यायीं जाण । जेणें ज्ञानें साधिलें निजज्ञान ।

त्या ज्ञानाचें त्यागलक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ १५ ॥

कर्म-कर्तव्यता-कारण । जीवन्मुक्तासी नाहीं जाण ।

उद्धवाचे यमादि प्रश्न । हेही श्रीकृष्ण सांगेल ॥ १६ ॥

शास्त्रयुक्त पांडित्यज्ञान । प्रपंचाचें मिथ्या निरूपण ।

तें ’आनुमानिक’ पुस्तकज्ञान । सत्यपण त्या नाहीं ॥ १७ ॥

पूर्वे आहे माझें गमन । हें पूर्वील शुद्ध स्मरण ।

परी दिग्भ्रम पडिल्या जाण । पश्चिमे आपण पूर्व मानी ॥ १८ ॥

तैसें शाब्दिक शास्त्रज्ञान । बोले आन करी आन ।

तेणें नव्हे समाधान । सर्वथा जाण साधकां ॥ १९ ॥

जेवीं कां दिग्भ्रम मोडे । तैं पूर्वेचा चाले पूर्वेकडे ।

तेवीं अपरोक्षज्ञान जैं जोडे । तैं साधक पडे स्वानंदीं ॥ २० ॥

जें जें ऐके वेदांतश्रवण । तें अंगें होत जाण आपण ।

हें अपरोक्षाचें लक्षण । सत्यत्वें जाण अतिशुद्ध ॥ २१ ॥

ऐसें नव्हतां अपरोक्षज्ञान । सांडूं नये श्रवणमनन ।

अवश्य करावें साधन । प्रत्यगावृत्ती जाण अत्यादरें ॥ २२ ॥

झालिया अपरोक्षज्ञान । प्रपंचाचें मिथ्या भान ।

विषयांसी पडलें शून्य । कल्पना जाण निमाली ॥ २३ ॥

तेणेंचि पुरुषें आपण । त्यागावें गा ज्ञानसाधन ।

हेंचि निरूपणीं निरूपण । देव संपूर्ण सांगत ॥ २४ ॥


श्रीभगवानुवाच-

यो विद्याश्रुतसंपन्न आत्मवात्रानुमानिकः ।

मायामात्रमिदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि संन्यसेत्‌ ॥ १ ॥


वेदशास्त्रार्थीं परिनिष्ठित । श्रवणमननाभ्यासयुक्त ।

ज्यासी ब्रह्मविद्या प्राप्तः । सुनिश्चित स्वानुभवें ॥ २५॥

तोचि अनुभव ऐसा । दोरा‌अंगी सर्पु जैसा ।

न मारितां नाशे आपैसा । भवभ्रम तैसा त्या नाहीं ॥ २६ ॥

जेवीं कां नटाची रावो राणी । दोघें खेळती लटिकेपणीं ।

तेवीं प्रकृतिपुरुष‍उभवणी । मिथ्यापणीं जो जाणे ॥ २७ ॥

जैशीं भिंतीमाजीं नानाकार । चित्रें लिहिलीं विचित्र ।

ते भिंतीचि एक साचार । तेंवी ऐक्यें चराचर जो देखे ॥ २८ ॥

स्वप्नींचीं नाना कर्में जाण । त्याचें जागृतीं नव्हे बंधन ।

तेवीं मिथ्या निजकर्माचरण । जीवीत्वेंसीं प्राण जो देखे ॥ २९ ॥

ऐशी साचार ज्याची स्थिती । त्या नांव शुद्ध ’आत्मप्राप्ती’ ।

’निजानुभव’ त्यातें म्हणती । हें जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ३० ॥

आणिक एक तेथींची खूण । ’विषयावीण स्वानंद पूर्ण’ ।

हें अनुभवाचें मुख्य लक्षण । सत्य जाण सात्वता ॥ ३१ ॥

ऐसा अनुभव नसतां देख । केवळ ज्ञान जें शाब्दिक ।

त्यातें म्हणिजे ’आनुमानिक’ । जाण निष्टंक निजभक्ता ॥ ३२ ॥

ज्याच्या अनुभवाभीतरीं । नाहीं अनुमानासी उरी ।

जो अपरोक्षसाक्षात्कारीं । निरंतरी नांदत ॥ ३३ ॥

ऐसा जो पुरुष जाण । तेणें ज्ञानाचें साधन ।

आणि वृत्तिरूप जें ज्ञान । तेंही आपण त्यागावें ॥ ३४ ॥

तें न त्यागितां लवलाहें । सहजचि त्याचा त्याग होये ।

जेवीं सूर्योदयीं पाहें । सचंद्र तेज जाये तारागणाचें ॥ ३५ ॥

जेवीं हनुमंत देखोनि येतां । नवचंडी पळे तत्त्वतां ।

मा राहावया येरां भूतां । उरी सर्वथा उरेना ॥ ३६ ॥

तेवीं माझे साक्षात्कारीं । त्यासी बद्धता नाहीं खरी ।

मा ज्ञान तियेचे निवृत्तीवरी । कैशापरी राहेल ॥ ३७ ॥

माझिया अनुभवाच्या ठायीं । बंधमोक्ष मिथ्या पाहीं ।

तेथ साधनज्ञानाचा कांहीं । उपेगु नाहीं उद्धवा ॥ ३८ ॥

परमात्मस्वरूपाच्या ठायीं । बंधमोक्ष मायिक पाहीं ।

तेथें ज्ञानध्यान जें कांहीं । न त्यागितां पाहीं त्यागिलें ॥ ३९ ॥

त्यागोनियां ज्ञानध्यान । ज्ञानियांसी माझी प्रीति गहन ।

तेंचि प्रीतीचें लक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ४० ॥


ज्ञानिनस्त्वहमेवेष्टः स्वार्थो हेतुश्च संमतः ।

स्वर्गश्चैवापवर्गश्च नान्योऽर्थो मदृते प्रियः ॥ २ ॥


जो मी अद्वयानंदस्थिती । त्या माझी ज्ञानियांसी प्रीती ।

ते प्रीतीची उपपत्ती । ऐक निश्चितीं उद्धवा ॥ ४१ ॥

ज्ञानियांसी अतिवल्लभ । जो मी परमात्मा स्वयंभ ।

ज्ञानियांचा परम लाभ । मी पद्मनाभ निजधन ॥ ४२ ॥

ज्ञानियांसी जो स्वर्ग चांग । तो मज वेगळा नाहीं मार्ग ।

ज्ञानियांचा जो मोक्षभाग । तो मी श्रीरंग निजात्मा ॥ ४३ ॥

ज्ञानियांचें स्वधर्मसाधन । तें मी परमात्मा नारायण ।

मजवेगळें कांहीं आन । ज्ञात्यांसी जाण असेना ॥ ४४ ॥

ज्ञात्यांसी स्वर्गमोक्षसुख । मजवेगळें उरलें नाहीं देख ।

मी चिदात्मा निजव्यापक । भावें निष्टंक पावले ॥ ४५ ॥

ज्ञात्यांचा अर्थ स्वार्थ परमार्थ । मी पुरुषोत्तम गा समस्त ।

आद्य अव्यय अनंत । माझें निजसुख प्राप्त त्यां जाहलें ॥ ४६ ॥

ऐशी ज्ञानियांसी माझी प्रीती । तेही तैसेच मज प्रिय होती ।

तेंचि स्वयें श्रीपती । उद्धवाप्रती सांगत ॥ ४७ ॥


ज्ञानविज्ञानसंसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुर्मम ।

ज्ञानी प्रियतमोऽतो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम्‌ ॥ ३ ॥


ज्ञानविज्ञाननिजसंपत्ती । जाहलियावीण माझी प्राप्ती ।

कोणासी नव्हे स्वरूपस्थिती । मत्पदीं गती ज्ञानविज्ञानें ॥ ४८ ॥

करितां गुरुमुखें शास्त्रशुद्धश्रवण । तेणें जाहलें तें म्हणिजे ’ज्ञान’ ।

त्याचा अनुभव तेंचि ’विज्ञान’ । ऐक लक्षण त्याचेंही ॥ ४९ ॥

स्वयें स्वयंपाक केला जाण । न जाणे कटु मधुर लवण ।

जंव चाखिला नाहीं आपण । ते दशा सज्ञान ’ज्ञान’ म्हणती ॥ ५० ॥

केलिया रसाचें रसस्वादन । स्वयें गोडी सेवी आपण ।

ऐशी जे दशा तें ’विज्ञान’ । उद्धवा जाण निश्चितीं ॥ ५१ ॥

एवं विज्ञानज्ञाननिजसंपत्तीं । माझ्या उत्तमपदाची पदप्राप्री ।

माझें वास्तवस्वरूप जे जाणती । त्यांची मज प्रीती अनन्यत्वें ॥ ५२ ॥

वेद-शास्त्र-युक्तिबळें । माझें स्वरूप का‌इसेनि न कळे ।

तें ज्यासी वस्तुतां आकळे । मज त्यावेगळें प्रिय नाहीं ॥ ५३ ॥

तेंचि अतिप्रीतीचें लक्षण । त्याच्या पा‍उलापा‌उलीं जाण ।

सर्वांग वोडवीं मी आपण । करीं निंबलोण । सर्वस्वें ॥ ५४ ॥

त्यासी जे वेळे जें लागे । तें मी न मागतां पुरवीं वेगें ।

त्यासी विरुद्ध ये जेणें मार्गें । तें मी निजांगें निवारीं ॥ ५५ ॥

त्यासी झणीं संसारवारा लागे । यालागीं मीच मी पुढेंमागें ।

सभंवतां राहें सर्वांगें । अतिप्रीतिपांगें पांगलों ॥ ५६ ॥

जेणें ज्ञानें ज्ञानी प्रिय होती । त्या ज्ञानाची पवित्र कीर्ती ।

देवो सांगे उद्धवाप्रती । यथार्थस्थिती निजबोधें ॥ ५७ ॥


तपस्तीर्थं जपो दानं पवित्राणीतरणि च ।

नालंकुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञानकल्या कृता ॥ ४ ॥


सकळ साधनां नव्हे जे शुद्धी । ते ज्ञानलेशें होय त्रिशुद्धी ।

ऐक उद्धवा सुबुद्धी । ते ज्ञानशुद्धीचा महिमा ॥ ५८ ॥

’तप’ जें परार्क पंचाग्नी । ’तीर्थ’ गंगादि सविता त्रिवेणी ।

’जपु’ जे नाना मंत्रश्रेणी । गो-भू-तिल ’दानीं’ सुवर्णादि ॥ ५९ ॥

आणिकही इतर ’पवित्रें’ । जें ’स्वधर्मकर्मादि’ स्वाचारें ।

नाना ’याग’ अग्निहोत्रें । पवित्रकरें अतिशुद्ध ॥ ६० ॥

एवं तपादिक जें साधन । या सकळांची शुद्धी गहन ।

ते ज्ञानलेशासमान । पवित्रपण तुळेना ॥ ६१ ॥

ज्ञाननिष्ठा अर्धक्षणें । जे पवित्रता स्वयें लाहणें ।

तें तपादि नाना साधनें । नाहीं पावणें कल्पांतीं ॥ ६२ ॥

ऐसें जें ’पवित्रज्ञान’ । तें मुख्यत्वें धरोनि जाण ।

माझे करावें भजन । तेंचि निरूपण हरि बोले ॥ ६३ ॥


तस्माञ्ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानमुद्धव ।

ज्ञानविज्ञानसंपन्नो भज मां भक्तिभावितः ॥ ५ ॥


याकारणें गा उद्धवा । ऐसा पवित्र ज्ञानाचा यावा ।

तेथ प्रक्षाळूनि निजभावा । जीवु तो वोळखावा परमात्मत्वें ॥ ६४ ॥

जीवु परमात्मा दोनि एक । ऐसें जाणणें तें ’ज्ञान’ देख ।

ऐक्यें भोगणें परमात्मसुख । ’विज्ञान’ सम्यक त्या नांव ॥ ६५ ॥

ऐसा ज्ञानविज्ञानसंपन्न । हो‍ऊन करावें माझें भजन ।

त्या निजभजनाची खूण । ऐक संपूर्ण उद्धवा ॥ ६६ ॥

तेव्हां जेथें देखे जें कांहीं । तें मीवांचूनि आन नाहीं ।

मग अनन्यभावें तिये ठायीं । भजे पाहीं भावार्थें ॥ ६७ ॥

ऐशिया माझ्या भजनाहातीं । उसंत नाहीं अहोरातीं ।

जागृति-स्वप्न-सुषुप्तीं । माझी निजभक्ती न मोडे ॥ ६८ ॥

विसरोनि जावें जेथें । तेथेंचि देखे मातें ।

मरण आलें विस्मरणातें । स्मरणही तेथें हारपलें ॥ ६९ ॥

यापरी ज्ञानविज्ञानसंपन्न । मजवेगळें न देखती आन ।

तैसेंचि माझें अनन्य भजन । ’शुद्धभक्ति’ जाण या नांव ॥ ७० ॥

मागां मुनीश्वरीं याचि गतीं । माझी करोनि अनन्य भक्ती ।

मज पावले जैशा रीतीं । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥ ७१ ॥


ज्ञानविज्ञानयज्ञेन मामिष्ट्वाऽऽत्मानमात्मनि ।

सर्वयज्ञपतिं मां वै संसिद्धिं मुनयोऽगमन्‌ ॥ ६ ॥


जे ज्ञानधनें अतिसंपन्न । परम पवित्र विज्ञानें जाण ।

ऐसे ब्रह्मभूत जे ब्राह्मण । यज्ञद्वारा यजन करिती माझें ॥ ७२ ॥

हृदयाच्या निजभुवनीं । विकल्पाची भूमि खाणोनी ।

शम-दम-विरक्ती कुंडें तिन्ही । केलीं आवो साधुनी श्रद्धेचा ॥ ७३ ॥

तेथ क्षराक्षर अरणी दोन्ही । गुरुमंत्रें दृढ मंथूनी ।

काढिला सूक्ष्म निर्धूमाग्नी । कुंडीं स्थापूनी पेटविला ॥ ७४ ॥

शुद्धसत्त्वाचें घृत तेथ । रजतमद्रव्येंसीं मिश्रित ।

वैराग्यस्त्रुवेनें आहुती देत । मंत्र तेथ युक्तीचे ॥ ७५ ॥

घे‌ऊनि विद्याशस्त्र लखलखित । संकल्पपशूचा करूनि घात ।

तेणें यज्ञपति श्री‌अनंत । केला तृप्त निजबोधें ॥ ७६ ॥

तेथ पूर्णाहुतीस कारण । घालितां जीवभावाचें अवदान ।

यज्ञभोक्ता मी श्रीनारायण । परमात्मा जाण सुखी झालों ॥ ७७ ॥

यापरी माझें यजन । करूनियां मुनिगण ।

निवारूनि जन्ममरण । माझी सिद्धि जाण पावले ॥ ७८ ॥

मुनीश्वरीं साधिली सिद्धी । तेचि उद्धवालागीं त्रिशुद्धी ।

व्हावया कृष्ण कृपानिधी । प्रपंचनिषेधीं वस्तु सांगे ॥ ७९ ॥


त्वय्युद्धवाश्रयति यस्त्रिविधो

विकारो मायान्तराऽऽपतति नाद्यपवर्गयोर्यत्‌ ।

जन्मादयोऽस्य यदमी तव तस्य

किं स्युराद्यन्तयोर्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये ॥ ७ ॥


’मी उद्धव’ ऐसें म्हणतां । तूं कोण आहेसी तत्त्वतां ।

ऐक त्या स्वरूपाची कथा । तुज मी आतां सांगेन ॥ ८० ॥

जन्म स्थिति आणि निधन । त्रिविधविकारेंसीं त्रिगुण ।

त्यांची अधिष्ठात्री माया जाण । तिसी चळण तुझेनी ॥ ८१ ॥

मायादि गुणकार्यां समस्तां । तूं आश्रयो पैं सबाह्यतां ।

तुझेनि अंगें यासी चपळता । तूं यापरता चिदात्मा ॥ ८२ ॥

’माझेनि गुणकर्मा चळणता । तैं प्रपंचासी आली सत्यता’ ।

हें मायामय गा तत्त्वतां । मृगजळता आभासु ॥ ८३ ॥

सकळ प्रपंचाचें जें भान । तें तंव मृगजळासमान ।

दिसे तेंही मिथ्या दर्शन । वस्तुत्वें जाण सत्य नव्हे ॥ ८४ ॥

तूं जन्ममरणापरता । त्रिगुणांतें नातळता ।

प्रपंचासी अलिप्तता । तुझी तत्त्वतां तूं ऐक ॥ ८५ ॥

तेचि प्रपंचाची अलिप्त युक्ती । ऐशी आहे परम प्रतीती ।

उत्पत्तिस्थितिप्रळयांतीं । प्रपंचाची वस्ती सत्यत्वें नाहीं ॥ ८६ ॥

उत्पत्ति आदीं प्रपंच नसे । अंतीं कांहीं उरला न दिसे ।

मध्यें जो कांहीं आभासे । तो मायावशें मिथ्याभूत ॥ ८७ ॥

प्रपंचा‌आदीं परब्रह्म । अंतीं तेंचि उरे निरुपम ।

मध्यें स्थितिकाळीं तेंचि ब्रह्म । मिथ्या भवभ्रम भ्रांतासी ॥ ८८ ॥

सूर्या‌आदीं मृगजळ नसे । अस्तमानीं उरलें न दिसे ।

मध्यें जें काहीं आभासे । तेथही नसे जळलेश ॥ ८९ ॥

सर्पा‌आदीं दोरत्वें दोरु । अंतीं दोर उरे साचारु ।

मध्यें भ्रमें भासे सर्पाकारु । तोही दोरु दोररूपें ॥ ९० ॥

यापरी आद्यंतीं विचारिता । वस्तु सत्य प्रपंच मिथ्या ।

हें उद्धवा जाण तत्त्वतां । वेदशास्त्रार्थां संमत ॥ ९१ ॥

ऐशी या प्रपंचाची घडामोडी । होतां जन्ममरणकोडी ।

उद्धवा तुज न लागे वोढी । तूं परापरथडीं नित्यमुक्त ॥ ९२ ॥

निर्गुण निःसंग निर्विकार । अज अव्यय अक्षर ।

ब्रह्म अनंत अपरंपार । तें तूं साचार उद्धवा ॥ ९३ ॥

हे ऐकोनि देवाची गोष्टी । उद्धवें बांधिली शकुनगाठीं ।

हरिखें आनंदु न जिरे पोटीं । एकला सृष्टीं न समाये ॥ ९४ ॥

’तूं ब्रह्म’ म्हणतां यदुराजें । तेणें हरिखाचेनि फुंजें ।

उद्धव नाचे स्वानंदभोजें । वैकुंठराजे तुष्टले ॥ ९५ ॥

स्वमुखें तुष्टोनि श्रीकृष्ण । मज म्हणे ’तूं ब्रह्म पूर्ण’ ।

आजि मी सभाग्य धन्य धन्य । धांवोनि श्रीचरण वंदिले ॥ ९६ ॥

’तूंचि अंगें परब्रह्म’ । ऐसें बोलिला मेघश्याम ।

तेचि अर्थींचें निजवर्म । उद्धव सप्रेम पूसत ॥ ९७ ॥


उद्धव उवाच-

ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथैतद्वैराग्यविज्ञानयुतं पुराणम्‌ ।

आख्याहि विश्वेश्वर विश्वमूर्ते त्वद्‍भक्तियोगं च महद्विमृग्यम्‌ ॥ ८ ॥

विष्वक्सेना विश्वेश्वरा । विश्वमूर्ती विश्वंभरा ।

जेणें पाविजे ब्रह्मसाक्षात्कारा । त्या ज्ञाननिर्धारा मज सांगा ॥ ९८ ॥

नुसधें सांगती ज्ञान । ते केवळ मूढ जाण ।

सांग तूं वैराग्ययुक्ति तीक्ष्ण । जें छेदी बंधन जीवांचें ॥ ९९ ॥

ज्ञानेंवीण वैराग्य आंधळें । तें अरडीदरडी आदळे ।

वैराग्येंवीण ज्ञान पांगळें । युक्ति देखे परी न चले पुरुषार्थ ॥ १०० ॥

विवेक वैराग्य दोनी । प्रवेशल्या हृदयभुवनीं ।

तों विषयावस्था निरसूनी । सोहंपणीं जीव वर्तें ॥ १ ॥

जंव ज्ञानासी न भेटे विज्ञान । तंव न निरसे जीवपण ।

यालागीं सांगावें विज्ञान । जें जीवशिवपण निवारी ॥ २ ॥

असंभावनादोषशून्य । तें बोलिजे ’शुद्ध ज्ञान’ ।

जें विपरीतभावनेवीण । त्यातें सज्ञान ’विपुल’ म्हणती ॥ ३ ॥

ऐसें विशुद्ध-विपुल-ज्ञान । तद्युक्त वैराग्य-विज्ञान ।

त्यांमाजींही श्रेष्ठ तुझें भजन । कृपा करून सांगिजे ॥ ४ ॥

ज्ञान-विज्ञान-वैराग्यस्थितीं । जुनाट तुझी भगवद्‍भक्ती ।

मज सांगावी सुनिश्चितीं । कृपामूर्ती श्रीकृष्णा ॥ ५ ॥

तुझे उत्तमभक्तिकारणें । साधु पडले गवेषणें ।

धरणें बैसले जीवेंप्राणें । ते भक्ती सांगणें मजलागीं ॥ ६ ॥

तुझी करितां उत्तम भक्ती । त्रिविध ताप क्षया जाती ।

आपुली लाभे निजमुक्ती । उद्धव ते अर्थीं विनवीत ॥ ७ ॥


तापत्रयेणाभिहतस्य घोरे सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश ।

पश्यामि नान्यच्छरणं तवाङ्‍घ्रि द्वन्द्वातपत्रादमृताभिवर्षात्‌ ॥ ९ ॥


जे त्रिविध तापें तापले । जे कामक्रोधीं जर्जर केले ।

आशातृष्णा विसंचिले । जे निर्बुजले जन्ममरणें ॥ ८ ॥

संसारमार्ग अतिघोर । दुःखें नुल्लंघवे दुस्तर ।

ऐसे श्रमले जे नर । त्यांसी निजछत्र हरिपादपद्म ॥ ९ ॥

तुझ्या चरणारविंदापरतें । शरण्य न देखों अणिकांतें ।

यालागीं कायावाचाचित्तें । शरण भावार्थें तुज आलों ॥ ११० ॥

छत्र निवारी केवळ ताप । चरणछत्राचें भिन्न रूप ।

त्रिविध तापेंसीं संताप । निरसोनि निष्पाप करी जन ॥ ११ ॥

एक शरण निजचित्तें । एक वैरें मिसळले तूतें ।

एक ते भजनभावार्थें । एक ते भयार्तें स्मरले तूतें ॥ १२ ॥

एक ते सुहृदत्वें सगोत्र । एकाचें केवळ स्नेहसूत्र ।

एका अंगसंग कामतंत्र । एक आज्ञाधारक नेमस्त ॥ १३ ॥

एवं नानापरी विचित्र । जिंहीं ठाकिलें चरणच्छत्र ।

भवभय जें महाघोर । तें त्यांसमोर हों न शके ॥ १४ ॥

भक्त वैरी आणि सुहृद । अवघ्यां देणें निज ऐक्यपद ।

बाप उदारता अगाध । तूं स्वानंदबोध सर्वांचा ॥ १५ ॥

होमें जें दीजे अग्नीवरी । तें अग्नी आपुल्या‌ऐसें करी ।

मा अवचटें पडिल्यावरी । तेंही करी तैसेंचि ॥ १६ ॥

एवं नानायोगें गोविंदा । जे मीनले तुझिया संबंधा ।

त्यांची निरसोनि संसारबाधा । समत्वें निजपदा तूं नेसी ॥ १७ ॥

त्या तुझें चरणछत्र येथें । निवारी त्रिविध तापांतें ।

सदा वर्षे परमामृतें । शरण चरणांतें यालागीं ॥ १८ ॥

ज्या संसारभयाभेण । तुझ्या चरणा आलों शरण ।

त्या भवभयाचें निरूपण । उद्धव आपण सांगत ॥ १९ ॥


दष्टं जनं संपतितं बिलेऽस्मिन्‌ कालाहिना क्षुद्रसुखोरुतर्षम्‌ ।

समुद्धरैनं कृपयाऽऽपवर्ग्यैर्वचोभिरासिञ्च महानुभाव ॥ १० ॥


संसारकुहरामाजीं जन । गृहदाराकूपीं पडले जाण ।

त्याहीमाजीं दुःख गहन । काळसर्पें दारुण डंखिलें ॥ १२० ॥

त्या काळसर्पाचें विख । क्षणक्षणां चढे देख ।

अभिमानें भुलले लोक । विषयसुख वांछिती ॥ २१ ॥

नवल काळसर्पाचा पडिपाडु । विषप्राय विषय केले गोडु ।

गोडांचा गोड परमार्थ दृढु । तो केला कडू जीवेंभावें ॥ २२ ॥

विखाहूनि विषय अधिक । विख एक वेळां मारक ।

विषयो पुनः पुनः घातक । काळसर्पें लोक भुलविले ॥ २३ ॥

विषय तो केवळ विख । त्यालागीं भुलले मूर्ख ।

विषयांची तृष्णा देख । अधिकाधिक वाढविती ॥ २४ ॥

ऐसे दुःखनिमग्न जे जन । त्यांचें करावें जी उद्धरण ।

म्हणशील ’हे करितील साधन । तैं उद्धरण करीन मी’ ॥ २५ ॥

स्वामी तुझी कृपा न होतां । कोट्यानुकोटी साधन तें वृथा ।

तुझी कृपा जाहलिया अच्युता । भवव्यथा स्पर्शेना ॥ २६ ॥

ऐकें कृपाळुवा श्री‌अनंता । तुझ्या मोक्षफळरूप ज्या कथा ।

तेणें अमृतें शिंपोनि कृष्णनाथा । जनां समस्तां उद्धरीं ॥ २७ ॥

तुझे मुखींचें कथापीयूख । बिंदुमात्र लाभतां देख ।

भवसर्पाचें उतरे विख । उपजवी सुख स्वानंदें ॥ २८ ॥

’सकळ जनांच्या विषयीं’ । म्हणसी आग्रह कां तुझ्या ठायीं ।

जन मातें प्रार्थीत नाहीं । देवा ऐसें कांहीं कल्पिसी ॥ २९ ॥

अंधळें अंधकूपीं पडतां । देखणेनीं लावावें सत्पथा ।

तेवीं ज्ञानांध दुःखी बुडतां । उद्धरावया तत्त्वतां मी प्रार्थितसें ॥ १३० ॥

जन अंध कां जाहले म्हणसी । संसारसर्पें ग्रासिलें त्यांसी ।

यालागीं विसरोनि निजसुखासी । विषयसुखासी लोधले ॥ ३१ ॥

ऐशिया दीनांतें श्री‌अनंता । कृपेनें उद्धरावें तत्त्वतां ।

म्हणोनि चरणीं ठेविला माथा । श्रीकृष्णनाथा प्रार्थिलें ॥ ३२ ॥

ऐकोनि भक्ताची विनंती । संतोषला भक्तपती ।

उत्तम सभेची ज्ञानस्थिती । उद्धवाप्रती सांगेल ॥ ३३ ॥

जे सभेसी मुख्यत्वें हृषीकेशी । देवर्षी आणि ब्रह्मर्षी ।

तेथ मीनले राजर्षी । तपोराशी ज्ञाननिधी ॥ ३४ ॥

ते सभेचा ज्ञानमथितार्थ । उद्धवासी सांगेल श्रीकृष्णनाथ ।

श्रोतीं अवधान द्यावें तेथ । एका विनवीत जनार्दनु ॥ ३५ ॥

ज्ञान आणि पुरातन । वक्ता भगवंत आपण ।

श्रोता उद्धव सावधान । काय श्रीकृष्ण बोलिला ॥ ३६ ॥


श्रीभगानुवाच-

इत्थमेतत्पुरा राजा भीष्मं धर्मभृतां वरम्‌ ।

अजातशत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नोऽनुश्रृण्वताम्‌ ॥ ११ ॥


तुवां पुशिलें जैशा रीतीं । तैसियाचि गा उपपत्तीं ।

धर्में पुशिले भीष्माप्रती । देहांतीं शरपंजरीं ॥ ३७ ॥

ऐक त्या धर्माची थोरी । ज्यासी शत्रु नाहीं संसारीं ।

सत्यवादी निजनिर्धारीं । जो ऋषिमंत्रीं जन्मला ॥ ३८ ॥

करावया पांडवनिर्दळण । वज्रदेही व्हावया आपण ।

वर्म पुसतां दुर्योधन । धर्म असत्य वचन न बोले ॥ ३९ ॥

ऐसा राजा युधिष्ठिर । निर्मत्सर परम पवित्र ।

तेणें करूनि अत्यादर । भीष्म महावीर विनविला ॥ १४० ॥

जो परम धार्मिक निजनिर्धारीं । जो स्वधर्मनियमें व्रतधारी ।

जो यावज्जन्म ब्रह्मचारी । जो महाशूरीं वंदिजे ॥ ४१ ॥

न मोडतां गुरुत्वाची पायरी । जो परशुरामेंसीं युद्ध करी ।

परी काशीश्वराची कुमरी । जो न करीच नोवरी ब्रह्मचर्यें ॥ ४२ ॥

धनुर्विद्येसी गुरु परशुराम । तो रणीं जिंतिला करूनि नेम ।

तेणें संतोषोनि परम । आपुलें नाम आंकणां घातलें ॥ ४३ ॥

अधिक संतुष्टे परशुराम । माझ्या ब्रह्मचर्याचा व्रतनेम ।

भीष्मा तुज कदा बाधिना काम । वर परम दीधला ॥ ४४ ॥

जनकसंतोषाकारणें । आपुलें तारुण्य दीधलें जेणें ।

वार्धक्य घे‌ऊनि आपणें । सुखी करणें शंतनु ॥ ४५ ॥

पित्यानें दीधलें आशीर्वादा । ’ऐक भीष्मा अतिप्रबुद्धा ।

वार्धकीं क्षीणशक्तीची आपदा । ते तुज कदा बाधेना’ ॥ ४६ ॥

यालागीं जंव जंव म्हातारपण । तंव तंव त्याचा प्रताप गहन ।

काळाची शक्ति खुंटली जाण । ज करवे क्षीण भीष्मासी ॥ ४७ ॥

यालागीं तोडरीं काळ काम । आंकणा रिघाला परशुराम ।

हाचि धर्मिष्ठीं ’वरिष्ठधर्म’ । हें साजे नाम भीष्मासी ॥ ४८ ॥

ज्याचिये प्रतिज्ञेच्या निर्धारीं । देवासी लावूनियां हारी ।

निःशस्त्रा करी शस्त्रधारी । एवढी थोरी प्रतिज्ञेची ॥ ४९ ॥

न मोडतां भजनमर्यादा । युद्धीं मिसळोनि गोविंदा ।

हारी लावूनियां मुकुंदा । चरणारविंदा लागला ॥ १५० ॥

आण वाहूनि निर्धारीं । शस्त्रास्त्रें सांडिलीं दूरीं ।

पुढती बाण भेदितां जिव्हारीं । शस्त्र करीं न धरीच ॥ ५१ ॥

बाणीं खडतरलें जिव्हार । विकळता देखोनि थोर ।

भीष्में करूनि निजनिर्धार । जाहला तत्पर देहत्यागा ॥ ५२ ॥

हें दक्षिणायन अतिघोर । भीष्में ऐकतां उत्तर ।

काळासी करूनियां दूर । स्वशरीर राखिलें ॥ ५३ ॥

मग निजात्मनिर्धारीं । भीष्म पहुडे शरपंजरीं ।

त्यातें युधिष्ठिर प्रश्न करी । महा‌ऋषीश्वरीं परिवारिला ॥ ५४ ॥

आम्हां सकळां देखतां । जाहला युधिष्ठिर पुसता ।

तेचि पुरातन कथा । तुज मी आतां सांगेन ॥ ५५ ॥


निवृत्ते भारते युद्धे सुहृन्निधनविह्वलः ।

श्रुत्वा धर्मान्‌ बहून्पश्चान्मोक्षधर्मानपृच्छत ॥ १२ ॥


मी संधि करितां श्रीकृष्ण । तें न मानीच दुर्योधन ।

व्यासें वर्जितां आपण । तरी दृप्तपण युद्धासी ॥ ५६ ॥

एवं दैवबळें कुरुक्षेत्रीं । कौरवपांडवां झुंजारीं ।

सापत्‍न दुर्योधनादि वैरी । सपरिवारीं मारिले ॥ ५७ ॥

युद्ध निवर्तल्यापाठीं । धर्म बैसल्या राज्यपटीं ।

तेणें अभिमान घेतला पोटीं । महादोषी सृष्टीं मी एक ॥ ५८ ॥

मी राज्यीं बैसवितां आपण । म्हणें म्यां मारिला गुरु ब्राह्मण ।

म्यां मारिला कर्ण दुःशासन । राजा दुर्योधन म्यां मारिला ॥ ५९ ॥

उत्पत्तिस्थितिप्रलयकर्ता । येथ ईश्वरु जाण तत्त्वतां ।

तें सांडोनियां सर्वथा । ’अहं कर्ता’ म्हणे धर्म ॥ १६० ॥

देहाभिमानाचे खटाटोपीं । थोर हो‍ऊनियां अनुतापी ।

गोत्रहंता मी महापापी । ऐसें आरोपी निजमाथां ॥ ६१ ॥

त्यासी द्यावया समाधान । समयो भीष्माचें निर्याण ।

तेथें म्यां ने‌उनियां जाण । धर्में केले प्रश्न ते ऐका ॥ ६२ ॥

राजधर्म दानधर्म । पुशिला तेणें आपद्धर्म ।

मुख्यत्वें पुशिला ’मोक्षधर्म’ । उत्तमोत्तम परियेसीं ॥ ६३ ॥


तानहं तेऽभिधास्यामि देवव्रतमुखाच्छ्रुतान्‌ ।

ज्ञानवैराग्यविज्ञान श्रद्धाभक्त्युपबृंहितान्‌ ॥ १३ ॥


ते भीष्ममुखींचे मोक्षधर्म । म्यां परिशिले अति‌उत्तम ।

जे निरसिती भवभ्रम । सकळ कर्मदाहक ॥ ६४ ॥

ज्ञान विज्ञान श्रद्धा भक्ती । अनित्य नासे वैराग्यस्थिती ।

भीष्में सांगितली धर्माप्रती । ते मी निश्चितीं सांगेन ॥ ६५ ॥

म्हणणें भीष्मासी ’देवव्रत’ । तेणें देवावरी ठेवूनि चित्त ।

शरपंजरीं सुनिश्चित । निजात्मयुक्त पहुडला ॥ ६६ ॥

तेणें सांगितला मोक्षधर्म । त्यांत मुख्यत्वें ’ज्ञान’ प्रथम ।

तें ज्ञान सांगे पुरुषोत्तम । अति‌उत्तम अवधारीं ॥ ६७ ॥


नवैकादश पञ्च त्रीन्‌ भावान्‌ भूतेषु येन वै ।

ईक्षेताथैकमप्येषु तञ्ज्ञानं मम निश्चितम्‌ ॥ १४ ॥


प्रकृति पुरुष महत्तत्त्व । पंचतन्मात्रा सूक्षस्वभाव ।

अहंकारासकट ’नव’ । तत्त्ववैभव हे संख्या ॥ ६८ ॥

’एकादश’ बोलिजेतें । तें अकराही इंद्रियें येथें ।

’पंच’ ते पंचमहाभूतें । ’तिनी’ ते निश्चित तीन गुण ॥ ६९ ॥

हे तत्त्वसंख्या उणखूण । गणितां अठ्ठावीस जाण ।

इयें सर्व भूतीं समसमान । तत्त्वें जाण वर्तती ॥ १७० ॥

हिरण्यगर्भादि स्थावरान्त । तत्त्वें समान गा समस्त ।

अधिक उणें नाहीं येथ । जाण निश्चित उद्धवा ॥ ७१ ॥

तैसेंचि गा जीवचैतन्य । प्रतिबिंबलेंसे समसमान ।

जें नाम रूप अभिमान । सर्वांसी जाण प्रकाशक ॥ ७२ ॥

थिल्लरीं विहिरीं सागरीं । चंद्रमा प्रतिबिंब समचि धरी ।

तेवीं ब्रह्मादि मशकवरी । जीवत्व शरीरीं समसाम्यें ॥ ७३ ॥

भूतें समसमान चैतन्य । एकात्मता देखणें जाण ।

या नांव गा ’शुद्धज्ञान’ । माझाही जाण हा निश्चय ॥ ७४ ॥

आतां विज्ञानाचें लक्षण । तुज मी सांगेन संपूर्ण ।

ते श्लोकार्धें निरूपण । स्वयें नारायण सांगत ॥ ७५ ॥


एतदेव हि विज्ञानं न नथैकेन येन यत्‌ ॥


पूर्वीं देखतेनी स्वभावें । व्यापक वस्तूनियें सर्वें ।

व्यापिलीं असती देहादि तत्त्वें । हें मानी जीवेंभावें निश्चित ॥ ७६ ॥

जेवीं कां घटमात्रास । सबाह्य व्यापक आकाश ।

तेवीं सकळ प्रपंचास । चिदाभास व्यापक ॥ ७७ ॥

ऐसें जें कां शुद्ध ज्ञान । तें ज्ञेयप्राप्तीचें कारण ।

ज्ञेय पावलिया ज्ञान । हारपे जाण वृत्तींसीं ॥ १८ ॥

ज्ञानैकगम्य वस्तु जे । यालागीं त्या ’ज्ञेय’ म्हणिजे ।

ज्ञेय पावलिया ज्ञान लाजे । जेवीं कां सूर्यतेजें खद्योत ॥ ७९ ॥

जळीं रिघल्या लवण । लवणपणा मुके जाण ।

तेवीं ज्ञेय पावलिया ज्ञान । ज्ञातेपण हारवी ॥ १८० ॥

ज्ञेय पावलिया सम्यक । स्वरूपीं चिन्मात्रैक एक ।

तेथ मिथ्या व्याप्यव्यापक । साधक बाधक असेना ॥ ८१ ॥

जेवीं उदेलिया गभस्ती । सतारा लोपे रोहिणीपती ।

तेवीं जगेंसीं ज्ञानसंपत्ती । ज्ञेयाचे प्राप्तीपुढें लोपे ॥ ८२ ॥

ऐसें अपरोक्ष नव्हतां साङ्ग्‌ । देहादि प्रपंचाचें लिंग ।

आत्म्यवेगळें देखे जग । शब्दें लगबग ब्रह्मज्ञाना ॥ ८३ ॥

शुद्ध शब्दिक जें ब्रह्मज्ञान । तेहीं गुणात्मक जाण ।

वस्तु निराकार निर्गुण । जन्ममरण तिशी नाहीं ॥ ८४ ॥

त्रिगुण तितुकें नाशवंत । येचि विखीं प्रस्तुत ।

सांगाताहे श्रीकृष्णनाथ । अंतवंत साकार ॥ ८५ ॥


(उत्तरार्ध) स्थित्युत्पत्त्यप्ययान्पश्येद्‍भावानां त्रिगुणात्मनाम्‌ ॥ १५ ॥


जरी नसतें नाशवंत । तरी सगुण मानूं येतें सत्य ।

उत्पत्तिस्थितिनिदानवंत । जाण येथ त्रिगुणाचि ॥ ८६ ॥

रजोगुणें होय उत्पत्ति । सत्वगुणें कीजे स्थिती ।

तमोगुण नाशी अंतीं । हा गुणप्रवृत्ती-स्वभावो ॥ ८७ ॥

या गुणांमाजीं वस्तु असे । जिचेनि गुणकर्म प्रकाशे ।

परी जन्ममरणादि दोषें । अलिप्त वसे अविनाशी ॥ ८८ ॥

जे तिनी गुणां आश्रयभूत । जिचेनि गुणकर्में वर्तत ।

ती वस्तु त्रिगुणातीत । तेचि सांगत श्रीकृष्ण ॥ ८९ ॥


आदावन्ते च मध्ये च सुज्यात्सृज्यं यदन्वियात्‌ ।

पुनस्तत्प्रतिसंक्रामे यच्छिष्येत तदेव सत्‌ ॥ १६ ॥


गुणां आदि-मध्य-अवसानीं । सृष्टि‌उत्पत्ति-स्थिति-निदानीं ।

जें असे अविनाशपणीं । तें मी मानें संतत्वें ॥ १९० ॥

तेंचि संतत्व गा ऐसें । ज्याचेनि आधारें जग वसे ।

जें जगा सबाह्य भरलें असे । जग प्रकाशे ज्याचेनी ॥ ९१ ॥

हें जगचि होय जाये । परीं तें संचलेंचि राहे ।

ऐशी जे निजवस्तु आहे । ते तूं पाहे संतत्वें ॥ ९२ ॥

जैसे घटमठ होती जाती । आकाश राहे सहजगती ।

तेवीं ब्रह्मांडा लयोत्पत्ती । वस्तूची स्थिती संचली ॥ ९३ ॥

जेवीं अलंकारपूर्वीं सोनें । अलंकारीं सोनें सोनेंपणें ।

अलंकारनाशीं नासों नेणे । जेवीं कां सोनें निजस्थिती ॥ ९४ ॥

तेवीं आकळोनि चराचर । वस्तु असे अखंडाकार ।

होतां जातां आकारविकार । वस्तु अणुमात्र विकारेना ॥ ९५ ॥

ऐशी जे वस्तु अखंडपणें । तिच्या ठायीं चार प्रमाणें ।

इहीं प्रामार्णीं वस्तु जाणणें । प्रपंच देखणें मिथ्यात्वें ॥ ९६ ॥


श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं चतुष्टयम्‌ ।

प्रमाणेष्वनवस्थानाद्विकल्पात्स विरज्यते ॥ १७ ॥


एक अद्वैत ब्रह्म पाहीं । दूसरें आणिक कांहीं नाहीं ।

प्रपंच विथ्या वस्तूचे ठायीं । हें प्रमाण पाहीं ’वेदवाक्य’ ॥ ९७ ॥

’प्रत्यक्ष’ देखिजे आपण । देहादिकांचें नश्वरपण ।

हें दुसरें परम प्रमाण । जें क्षणिकत्व जाण प्रपंचा ॥ ९८ ॥

मार्कंडेयो आणि भुशुंडी । इंहीं प्रपंचाची राखोंडी ।

देखिली गा रोकडी । वेळां कोडी कल्पांतीं ॥ ९९ ॥

महाजनप्रसिद्ध हें श्रवण । प्रपंचासी क्षणिकपण ।

हें तिसरें गा प्रमाण । उद्धवा जाण ’ऐतिह्य’ ॥ २०० ॥

शास्त्रप्रसिद्धी अनुमान । मिथ्या प्रपंचाचें भान ।

दिसे मृगजळासमान । वस्तुतां जाण असेना ॥ १ ॥

दोर दोरपणें साचार । भ्रमें भासे नानाकार ।

काष्ठ सर्प कीं मोत्यांचा हार । ना हे जळधार जळाची ॥ २ ॥

तेवीं वस्तु एक चिद्‍घन । तेथ भ्रमें मतवाद गहन ।

हें शून्य किंवा सगुण । कर्मधर्माचरण तें मिथ्या ॥ ३ ॥

यापरी करितां ’अनुमान’ । मिथ्या प्रवृत्तिप्रपंचज्ञान ।

हें वेदान्तमत प्रमाण । सत्य जाण उद्धवा ॥ ४ ॥

तंतूवेगळा पट कांहीं । योजेना आणीकिये ठायीं ।

तेंवी ब्रह्मावेगळा पाहीं । प्रपंचु नाहीं सत्यत्वें ॥ ५ ॥

चहूं प्रमाणीं प्रपंचस्थिती । मिथ्या साधिली निश्चितीं ।

ते प्रपंचीं विषयासक्ती । सांडूनि विरक्ती धरावी ॥ ६ ॥

येचिविखींचें निरूपण । स्वयें सांगताहे नारायण ।

उभय लोकीं विषयध्यान । तें मिथ्या जाण अमंगळ ॥ ७ ॥


कर्मणां परिणामित्वादाविरिञ्चादमङ्गलम्‌ ।

विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत्‌ ॥ १८ ॥


करूनि कर्मांचें साधन । पाविजे लोक तो नश्वर जाण ।

आदिकरूनि ब्रह्मसदन । नश्वरत्वें जाण अमंगळ ॥ ८ ॥

जें ते लोकींचें सुख गहन । तें विखें रांधिलें जैसें अन्न ।

खातां गोड परिपाकें मरण । तेवीं अधःपतन स्वर्गस्था ॥ ९ ॥

जैसा देखिला हा लोक येथ । तैसाचि स्वर्गभोग तेथ ।

जे दोन्ही जाण अंतवंत । नाश प्राप्त दोंहीसी ॥ २१० ॥

काळें पांढरें दोनी सुणीं । जेवीं सम अपवित्रपणीं ।

तेवीं इहपरलोक दोन्ही । नश्वरपणीं समान ॥ ११ ॥

इहामुत्र भोगासक्ती । यांवरी धरावी विरक्ती ।

या नांव ’वैराग्यस्थिती’ । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ १२ ॥

मागील तुझी प्रश्नस्थिती । पुशिली होती माझी भक्ती ।

ते मी सांगेन तुजप्रती । यथानिगुतीं निजबोधें ॥ १३ ॥


भक्तियोगः पुरैवोक्तः प्रीयमाणाय तेऽनघ ।

पुनश्च कथयिष्यामि मद्‍भक्तेः कारणं परम्‌ ॥ १९ ॥


पूर्वीं भक्तीची महत्ख्याती । तुज सांगितली निजस्थिती ।

ते भक्तीची तुज अति प्रीती । तरी मी मागुतीं सांगेन ॥ १४ ॥

ऐक उद्धवा पुण्यमूर्ती । ज्यासी आवडे माझी भक्ती ।

तो मज पढिया त्रिजगतीं । भजनें परम प्राप्ती मद्‍भक्तां ॥ १५ ॥

ते भक्तीचें निजलक्षण । प्रथम भूमिका आरंभून ।

देवो सांगताहे आपण । येथें सावधान व्हावें श्रोतां ॥ १६ ॥


श्रद्धामृतकथायां मे शश्वन्मदनुकीर्तनम्‌ ।

परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतुभिःस्तवनं मम ॥ २० ॥


अमृतरूपा ज्या माझ्या कथा । श्रद्धायुक्त श्रवण करितां ।

फिकें करूनियां अमृता । गोडी भक्तिपंथा तत्काळ लागे ॥ १७ ॥

अमर अमृतपान करिती । तेही शेखीं मरोनि जाती ।

माझें कथामृत जे सेविती । ते नागवती कळिकाळा ॥ १८ ॥

सेवितां कथासारामृत । अतिशयें जाहले उन्मत्त ।

मातले मरणातें मारित । धाकें पळे समस्त संसारु ॥ १९ ॥

सेवितां कथामृतसार । मद्‍भावीं रंगलें अंतर ।

तैं माझे गुण माझें चरित्र । गाती सादर उल्हासें ॥ २२० ॥

माझे नाम माझीं पदें । नाना छंदें अद्वैतबोधें ।

कीर्तनीं गाती स्वानंदें । परमानंदें डुल्लत ॥ २१ ॥

सप्रेम संभ्रमाचे मेळीं । गर्जती नामाच्या कल्लोळीं ।

नामासरिसी वाजे टाळी । जाहली होळी महापापां ॥ २२ ॥

ऐशिया कीर्तनाचे आवडीं । जाहलीं प्रायश्चित्तें देशधडी ।

तीर्थें हो‍ऊनि ठेलीं बापुडीं । फिटलीं सांकडीं जपतपांचीं ॥ २३ ॥

ऐकोनि कीर्तनाचा गजर । ठेला यमलोकींचा व्यापार ।

रिकामें यमकिंकर । यमें पाशभार लपविला ॥ २४ ॥

देखोनि कीर्तनाचे गोडी । देव धांवे लवडसवडीं ।

वैकुंठींहूनि घालीं उडी । अतितांतडीं स्वानंदें ॥ २५ ॥

ऐसा कीर्तनाचा गजर । करितां नित्य निरंतर ।

त्या अधीन मी श्रीधर । भुललों साचार कीर्तनें ॥ २६ ॥

जैसें कीर्तन तैशीच पूजा । आदरें पूजी गरुडध्वजा ।

पुष्पादिसंभारसमाजा । अतिवोजा घमघवीत ॥ २७ ॥

अतिनिष्ठा सावधान । यापरी करी माझें पूजन ।

माझी स्तुति माझें स्तवन । रिकामा अर्ध क्षण जावों नेदी ॥ २८ ॥


आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैरभिवन्दनम्‌ ।

मद्‍भक्तपूजाऽभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः ॥ २१ ॥


’इंद्रिये’ वेंचिलीं पूजाविधानें । ’वाचा’ वेंचली हरिकीर्तनें ।

’हृदय’ वेंचलें माझोनि ध्यानें । ’अष्टांग’ नमनें वेंचले ॥ २९ ॥

ऐसा अत्यादरे वाडेंकोडें । सबाह्य वेंचला मजकडे ।

माझे भक्त देखिल्या पुढें । हरिखें मजकडे येवोंचि विसरे ॥ २३० ॥

माझे भक्त भाग्यें येती घरा । तैं पर्वकाळ दिवाळी दसरा ।

तेथें तीर्थें धांवती माहेरा । जेवीं सासराहूनि कुमारी ॥ ३१ ॥

पहावया भक्तपूजेची आवडी । सनकादिकांची पडे उडी ।

नारदप्रल्हादादि भक्तकोडी । चढोवढी धांवती ॥ ३२ ॥

तेथ सिद्ध येती गा अलोटें । सुरवरांचे टेक फुटे ।

महानुभवांचा ढीग दाटे । पितर नेटेंपाटें धांवती ॥ ३३ ॥

वेदांसी रिघावा न घडे । विधि निर्बुजला मागें मुरडे ।

माझ्या भक्तपूजेचेनि कोडें । दारापुढें थाट दाटे ॥ ३४ ॥

मद्‍भक्तपूजेचिया उल्हासा । मज टक पडे हृषीकेशा ।

इतरांचा पाड का‌इसा । भक्तपूजनीं ऐसा महिमा आहे ॥ ३५ ॥

मागां सांडूनि माझी पूजा । जेणें मद्‍भक्त पूजिले वोजा ।

तेणें मज पूजिलें अधोक्षजा । परिवारसमाजासमवेत ॥ ३६ ॥

प्रतिमा माझ्या अचेतन व्यक्ती । भक्त माझ्या सचेतन मूर्ति ।

त्यांसी पूजिल्या मीं श्रीपती । यथानिगुतीं संतोषें ॥ ३७ ॥

जैसा मद्‍भाव मद्‍भक्तीं । तोचि भावो सर्वांभूतीं ।

नानाकार भूताकृती । परी आत्मस्थिती अविकार ॥ ३८ ॥

दिसे देहाकृती मुंडली । तीतें म्हणती हे रांडली ।

परी आत्म्याची रांड नाहीं जाहली । असे संचली आत्मस्थिति ॥ ३९ ॥

दीर्घ वक्र आणि वर्तुळ । दिसती भिन्न इंगळ ।

परी अग्नि एकचि केवळ । तेवीं भूतें सकळ मद्‌रूपें ॥ २४० ॥

चित्रांमाजीं नानाकृती । पाहतां अवघी एकचि भिंती ।

तेवीं मी चिदात्मा सर्वभूतीं । निजभावें निश्चितीं जाणावा ॥ ४१ ॥

सांडूनि अहंकार दुजा । सर्व भूतीं भावो माझा ।

हे उत्तमोत्तम माझी पूजा । मज अधोक्षजा पढियंती ॥ ४२ ॥

ऐशी जो माझी पूजा करी । तो मज पढियंता गा भारी ।

मी सर्वांगे राबें त्याच्या घरीं । तो मजवरी मिराशी ॥ ४३ ॥

त्याच्या चेष्टांची जे गती । तेचि माझी भजनस्थिती ।

हेंचि स्वमुखें श्रीपती । उद्धवाप्रती सांगता ॥ ४४ ॥


मदर्थेष्वङ्गचेष्टा च वचसा मद्‍गुणेरणम्‌ ।

मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम्‌ ॥ २२ ॥


लौकिक शरीर कर्मगती । तद्वारा निपजे माझी भक्ती ।

अभिनव माझी भजनस्थिती । सांगों किती उद्धवा ॥ ४५ ॥

बैसोनियां हाटवटीं । सांगतां लौकिकीही गोष्टी ।

त्यांमाजीं माझे कीर्तन उठी । मद्‍गुणें गोमटी गर्जे वाचा ॥ ४६ ॥

स्वधर्मकर्मक्रिया करणें । तेही अर्पी मजकारणें ।

मजवेगळें कांहीं करणें । करूं नेणे अणुमात्र ॥ ४७ ॥

सर्वेंद्रियांचिये स्थितीं । सहजें निपजे माझी भक्ती ।

माझें नाम माझी कीर्ती । वाचा रिती राहो नेणे ॥ ४८ ॥

मनासी आवडे जें जें कांहीं । ते तें अर्पी मजचि पाहीं ।

शेखीं आपुलें मन तेंही । माझ्या ठायीं समर्पीं ॥ ४९ ॥

माझे स्वरूपाचे ठायीं जाण । केवीं घडे मनाचें अर्पण ।

तेचिविषयींचें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ २५० ॥


मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च ।

इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यद्व्रतं तपः ॥ २३ ॥


मी परमात्मा परम स्वार्थ । ऐसा करूनि निश्चितार्थ ।

वेंचिती धन धान्य सर्वार्थ । निजपरमार्थ साधावया ॥ ५१ ॥

परमार्थ साधावया अव्यंग । साचार पोटींचा विराग ।

मी भेटावया श्रीरंग । सकळ भोग सांडिती ॥ ५२ ॥

छत्र चामर हस्ती घोडे । त्यागून होती गा उघडे ।

ऐसें वैराग्य धडपुडें । मज रोकडें पावायया ॥ ५३ ॥

माझें पावावया निजसुख । द्रव्यदारापुत्रादिक ।

त्यागूनि सांडिती निःशेख । यापरी देख अनुतापी ॥ ५४ ॥

आवडीं करितां माझें भजन । विसरे भोगाची आठवण ।

माझे प्राप्तीलागीं जाण । रिता क्षण जावों नेदी ॥ ५५ ॥

माझोनि उद्देशें परम । करी श्रौतस्मार्त स्वकर्म ।

अग्निहोत्रादि याग परम । व्रत नेम भजलागीं ॥ ५६ ॥

माझें ठाकावया चिद्‌रूप । गायत्रादि मंत्रजप ।

माझें पावावया निजस्वरूप । दुष्कर तप आचरती ॥ ५७ ॥

मी विश्वात्मा विश्वतोमुखी । विश्वंभर होतसें सुखी ।

यालागीं तो दीनमुखीं । करी आवश्यकीं अन्नदान ॥ ५८ ॥

हृदयीं मी स्वतःसिद्ध जाण । त्या माझें करूनि आवाहन ।

आपण करी जें भोजन । तेंही मदर्पण तो करी ॥ ५९ ॥

कवळकवळीं हरिस्मरण । तें अन्नचि होय ब्रह्म पूर्ण ।

यापरी माझे भक्त जाण । कर्म मदर्पण स्वयें करिती ॥ २६० ॥

ऐशीं सर्व कर्में कृष्णार्पण । सर्वदा जो करी जाण ।

त्यांचे मन होय मदर्पण । तेंचि निरूपण देवो सांगे ॥ ६१ ॥


एवं धर्मैर्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम्‌ ।

मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिष्यते ॥ २४ ॥


सर्व कर्में मदर्पण । करितां शुद्ध होय मन ।

जेवीं लोह कमावितां जाण । होय दर्पण सोज्ज्वळ ॥ ६२ ॥

पुटीं घालितां सुवर्ण । अधिक तेज चढे जाण ।

करितां वस्त्राचें क्षाळण । स्वच्छपण धोवटी ॥ ६३ ॥

तैसीं सर्व कर्में मदर्पण । करितां निर्मळ होय मन ।

ते काळीं मनाचें अर्पण । मद्‌रूपीं जाण हों लागे ॥ ६४ ॥

पूर दाटलिया सरितांसी । सवेग ठाकती सिंधूसी ।

तेवीं निर्मळत्वें मनासी । माझ्या स्वरूपासी पावणें ॥ ६५ ॥

माझे स्वरूपीं मनाचे स्थिती । तैं आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी ।

हे तीनही ते काळीं हारपती । माझी भक्ती चौथी उल्हासे ॥ ६६ ॥

माझें भांडवल मज एक भक्ती । तेथ दुजी तिजी आणि चौथी ।

हे साधकांची साधनभ्रांती । बहुता भक्ती मज नाहीं ॥ ६७ ॥

तेचि माझी मुख्य भक्ती । येणें साधनें होय प्राप्ती ।

जे भक्तीस्तव भक्त म्हणविती । ब्रह्मा उमापती सनकादिक ॥ ६८ ॥

निःशेष मावळल्या अहंकृती । भूतें निजात्मरूप दिसती ।

माझ्या स्वरूपाची ’सहजस्थिती’ । ते माझी मुख्य भक्ती उद्धवा ॥ ६९ ॥

ये भक्तीच्या लेशस्थितीं । आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी ।

प्रकाशले गा वर्तती । निजस्वार्थी साधक ॥ २७० ॥

हेचि आर्ताच्या विषयीं । आर्तीतें प्रकाशी पाहीं ।

मग ’आर्त’ ऐसे त्याच्या ठायीं । नांवाची नवायी उपतिष्ठे ॥ ७१ ॥

रोगिया नांव आर्तता । हें व्याख्यान नव्हे परमार्था ।

भगवत्प्राप्तीची तीव्र व्यथा । ते आर्तता परमार्थी ॥ ७२ ॥

जो भगवंताचे प्राप्तीलागीं । कडां घालूं धांवे वेगीं ।

कां रिघों पाहे जळते आगीं । तो ’आर्ता’ सावेगीं बोलिजे ॥ ७३ ॥

आर्ताची स्थिति ऐसी । जिज्ञासु निवारी त्यासी ।

मनुष्यदेह ब्रह्मप्राप्तीसी । तो आत्महत्येसी नको योजूं ॥ ७४ ॥

मागील भक्त कोणें रीतीं । जाणोनि पावले भगद्‍भक्ती ।

जीवेंभावें त्या विवरी युक्ती । ’जिज्ञासा’ निश्चितीं या नांव ॥ ७५ ॥

मज जाणावयाची ऐशी जे आशा । तीतें म्हणती शुद्ध ’जिज्ञासा’ ।

तेही प्रकाशक माझ्या प्रकाशा । मी जिज्ञासु ऐसा तेणें जाणें ॥ ७६ ॥

ब्रह्मप्रापक युक्तीचा ठसा । या नांव ’शुद्ध-जिज्ञासा’ ।

वेदशास्त्रजाणीववळसा । ’लौकिक-जिज्ञासा’ त्या नांव ॥ ७७ ॥

सर्वां अर्थीं मीचि अर्थना । शुद्ध ’अथार्थी’ या नांव जाणा ।

म्हणती अर्थार्थीं द्रव्यकामना । ते मंद व्याख्याना प्रवर्तती ॥ ७८ ॥

दृष्टी पडे नाना अर्थीं । जो विवंचोनि लावी परमार्थीं ।

त्या नांव बोलिजे ’अर्थार्थीं’ । त्यातेंही निजभक्ती प्रकाशे माझी ॥ ७९ ॥

एवं आर्त-जिज्ञासु-अर्थार्थी । त्यांतें प्रकाशे माझी ’सहजभक्ती’ ।

तीतें भक्त चतुर्धा मानिती । अधिकारस्थितिविभागें ॥ २८० ॥

भक्त कल्पनेचिया भ्रांती । माझी भक्ति चतुर्धा मानिती ।

ते मिथ्या गा वदंती । माझी निजभक्ती एकली ॥ ८१ ॥

ऐशिये निजभक्तीची प्राप्ती । आत्मनिवेदनाची स्थिती ।

उद्धवा म्यां तुजप्रती । यथानिगुतीं निरूपिली ॥ ८२ ॥

माझिये निजभक्तीचें सार । भक्त पावले जे साचार ।

त्यांचे सर्वही व्यापार । मदाकार हो‍ऊनि ठाकती ॥ ८३ ॥

तो जे‌उती वास पाहे । ते दिशाचि मी हो‍ऊनि ठायें ।

तो जे‌उतें चालवी पाये । ते धरा मी होयें धराधर ॥ ८४ ॥

तो करूं बैसल्या भोजन । षड्रस होय मी आपण ।

त्यासी करावया प्राशन । निजजीवन मी होयें ॥ ८५ ॥

त्यासी चालतां निजपदीं । बोधें दृष्याची निवारीं मांदी ।

शांति पायघड्या घाली आधीं । करी पदोपदीं निंबलोण ॥ ८६ ॥

शम दम आज्ञाधारी । हात जोडूनि उभे द्वारीं ।

ऋद्धिसिद्धी दासी घरीं । विवेक कामारी घरींचा सदा ॥ ८७ ॥

त्याचा बैसता अवकाश । अंगें मी होय हृषीकेश ।

तो निजावया सावकाश । समाधि मी त्यास आंथुरीं ॥ ८८ ॥

तो जे कांहीं बोल बोले । ते निःशब्द ब्रह्म-शब्दा आलें ।

यालागीं श्रोत्यांसी वहिलें । होय भलें समाधान ॥ ८९ ॥

तो अवलीला बोले वोठीं । शब्दासवें माझी गोठी उठी ।

श्रोत्यांची तेथ पडे मिठी । स्वभावें गोठी ऐकतां ॥ २९० ॥

चढतां परेचे उपरी । वैकुंठ कैलास पायरी ।

उन्मनी घालोनि बाहेरी । सुखशेजारीं तो पहुडे ॥ ९१ ॥

मिळोनियां मुक्ती चारी । पाणी वाहती त्याच्या घरीं ।

श्रीसहित राबें मी श्रीहरी । येरांची थोरी कोण पुसे ॥ ९२ ॥

अवचटें ये त्याच्या मुखासी । म्हणे ज्यासी ’तूं उद्धरिलासी’ ।

तो माथां वाहें मी हृषीकेशी । शब्दें निजधामासी पाववीं वेगीं ॥ ९३ ॥

जे पावले माझी ’सहजभक्ती’ । त्यांचे लळे पाळीं मी या रीतीं ।

त्यांची मज अनन्य प्रीती । सांगों किती उद्धवा ॥ ९४ ॥

बहुत बोलीं काय कारण । मी देहो तो आत्मा जाण ।

तो माझा जीवप्राण । हे जाणती खूण निजभक्त ॥ ९५ ॥

नांदतां ’सहजभक्ती’ आंत । मी देवो तो माझा भक्त ।

येरवीं मी सगळा त्या‌आंत । तो समस्त मजमाजीं ॥ ९६ ॥

निजभक्त मजभीतरीं । मी तया आंतबाहेरी ।

ऐसे सामरस्यें नांदों भारी । वेगळे बाहेरीं नाममात्र ॥ ९७ ॥

माझिया सायुज्या जे आले । ते मीचि हो‍ऊनियां ठेले ।

परी मी हो‍ऊनि मज भजलें । ते ’भक्त’ मानिले म्यां ऐसे ॥ ९८ ॥

सायुज्यापरीस भक्ति गोड । याचि निरूपणांचे कोड ।

उद्धवा तुझी जाणोनि चाड । विशद निवाड सांगितला ॥ ९९ ॥

ऐशिया माझ्या निजभक्तांसी । अवशेष अर्थ नुरेचि त्यांसी ।

मी तुष्टलों गा हृषीकेशी । निज भावासी सर्वस्वें ॥ ३०० ॥

’भक्तिप्राधान्य भागवतशास्त्र’ । तें निजभक्तीचें निजसार ।

तुज मी सांगितले साचार । अत्यादरपूर्वक ॥ १ ॥

उद्धवा तुझे प्रीतीचेनि व्याजें । मज गुह्यांचें निजगुह्य हें जें ।

तें भक्तीचें करूनियां खाजें । तुज म्यां वोजें दीधलें ॥ २ ॥

म्यां सांगितलें जैशा रीतीं । तैशी सेवावी माझी निजभक्ती ।

ऐसें बोलत श्रीपती । उद्धव प्रीतीं उचलिला ॥ ३ ॥

मागां टाकूनि पीतांबरें । सांडोनियां शंखचक्रें ।

उद्धव उचलिला श्रीधरें । तरी प्रेम न सांवरे देवाचें ॥ ४ ॥

हांव न बाणेचि दों करीं । मग चारी भुजा पसरी ।

उद्धवातें हृदयावरी । प्रीतीं थोरीं आलिंगी ॥ ५ ॥

हृदयीं हृदय एक जाहलें । ये हृदयींचें ते हृदयीं घातिलें ।

कृष्णें सर्वस्व जें आपुलें । तें हृदयीं सूदलें उद्धवाचे ॥ ६ ॥

देव आवाप्तकाम निचाड । त्यासीही भक्तीची ऐसी चाड ।

अतिशयें उद्धव लागला गोड । स्वानंदें कोड पुरवी त्याचें ॥ ७ ॥

उद्धव प्रेमाचा लवलाहो । आलिंगन सोडूं विसरे देवो ।

कृष्णहृदया हृदय जडल्या पहा हो । उद्धवा उद्धवो विसरला ॥ ८ ॥

ऐसे स्वानंदीं वाडाकोडा । दोघेहि मिसळले निचाडचाडा ।

भक्तिसुखाचा सुरवाडा । उद्धव गाढा मीनला ॥ ९ ॥

कृष्णें सर्वस्व आपुलें । उद्धवाचे हृदयीं सूदलें ।

हें उद्धवा कळों नाहीं दीधलें । लाघव केलें गोविंदें ॥ ३१० ॥

हा अर्थ कळल्या उद्धवासी । हा ये‍ईल मजसी ऐक्यासी ।

पुढील कथा सुरस ऐसी । मग कोणापाशीं सांगावी ॥ ११ ॥

उद्धवा मज वाडेंकोडें । अखंड हेंचि बोलों आवडे ।

परी तैसा श्रोता न जोडे । हें थोर सांकडें मजलागीं ॥ १२ ॥

भक्तिसुखाचा सुरवाड । सांगतां माझें पुरे कोड ।

ऐसा श्रोता कैंचा गोड । यालागीं उद्धवा आड प्रेम सूये ॥ १३ ॥

सूर्यापासूनि फांकती किरण । तैसें सुटलें आलिंगन ।

कृष्ण उद्धव जाहले भिन्न । परी अभिन्नपण मोडे ना ॥ १४ ॥

पुढील कथेची संगती । दूर ठेली श्लोकसंगती ।

श्रोतां विरुद्ध न घ्यावें चित्तीं । समूळार्थ निश्चितीं विचारावा ॥ १५ ॥

मूळींचें पद संकोचित । तेथ उत्तम भक्तिभावार्थ ।

स्वयें बोलिला श्रीकृष्णनाथ । तोचि म्यां अर्थ विस्तरिला ॥ १६ ॥

नारळांतल्या वस्त्राची घडी । उकलितां थोर वाढे वाढी ।

तेवीं मूळपदाची घडामोडी । कथा एवढी विस्तारली ॥ १७ ॥

मूळपदाचा पदपदार्थ । श्लोकीं पहावा सावचित्त ।

श्लोकौत्तरार्धीं भगवंत । ध्वनितार्थ बोलोनि गेला ॥ १८ ॥

त्याचि ध्वनिताचे पोटीं । होती भक्तिरहस्याची पेटी ।

ते म्यां उघडूनि दाविली दिठीं । वृथा चावटी झणें म्हणाल ॥ १९ ॥

तंव श्रोते म्हणती नवल येथ । मूळींचें पद होतें गुप्त ।

तें काढिलें भक्तिसारामृत । सुहृदयस्थ हरीचें ॥ ३२० ॥

तुझे हृदयीं श्रीकृष्णनाथ । प्रकटोनि आपुलें हृद्‍गत ।

ग्रंथीं असे बोलवित । हें सुनिश्चित कळलें आम्हां ॥ २१ ॥

आम्हा ऐकतां भक्तिसारामृत । चित्तीं चैतन्य उथळत ।

होशी देखणा सुनिश्चित । ग्रंथ यथार्थ अर्थिला ॥ २२ ॥

हें ऐकोनि संतांचे वचन । हरिखला एकाजनार्दन ।

मस्तकीं वेदिले श्रीचरण । पुढील निरूपण अवधारा ॥ २३ ॥

निजभक्तीचे दृढीकरण । आदरें करिताहे श्रीकृष्ण ।

सांगितलें तेंचि निरूपण । पुढती जाण सांगता ॥ २४ ॥


यदाऽऽत्मन्यर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्वोपबृंहितम्‌ ।

धर्मं ज्ञान सवैराग्यमैश्वर्यं चभिपद्यते ॥ २५ ॥


आपुलें जें कां अंतःकरण । तें करितां गा मदर्पण ।

माझी निजभक्ति उल्हासे जाण । जिचें निरूपण म्यां केलें ॥ २५ ॥

मद्‌रूपीं अर्पावया मन । सुगम वर्म सांगेन जाण ।

माझें करितां नामस्मरण । पापनिर्दळण तेणें होय ॥ २६ ॥

सकाम स्मरतां नाम । नाम पुरवी सकळ काम ।

निर्विकल्पें स्मरतां नाम । करी भस्म पापाचें ॥ २७ ॥

होतां पापाचें क्षालण । रज तम जिणोनि जाण ।

सहजें वाढे सत्त्वगुण । धर्मपरायण धार्मिक ॥ २८ ॥

स्वधर्मनिष्ठ सत्त्वगुणें । अढळ पडे वैराग्याचें ठाणें ।

वैराग्यें विषय निर्दळणें । निजज्ञान तेणें प्रकाशे ॥ २९ ॥

वाढल्या सविवेक ज्ञान । लागे स्वरूपाचें अनुसंधान ।

चढे शांतीचें समाधान । तैं मदर्पण मन होये ॥ ३३० ॥

मन जाहल्या मदर्पण । निजभक्ति उल्हासे जाण ।

जिचें गतश्लोकीं निरूपण । म्यां संपूर्ण सांगितलें ॥ ३१ ॥

निजभक्ति पावल्या संपूर्ण । भक्तें न मागतां जाण ।

अष्ट महासिद्धी आपण । त्याचें आंगण वोळंगती ॥ ३२ ॥

जो सिद्धींकडे कदा न पाहे । त्यासी अवशेष कोण अर्थ राहे ।

माझी संपूर्ण पदवी लाहे । मदैक्य होये मद्‍भक्तां ॥ ३३ ॥

ऐशी न जोडतां माझी भक्ती । न लाभतां आत्मस्थिती ।

वर्तणें जैं विषयासक्तीं । तैं अनर्थप्राप्ती अनिवार ॥ ३४ ॥


यदर्पितं तद्विकल्पे इंद्रियैः परिधावति ।

रजस्वलं चासन्निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम्‌ ॥ २६ ॥


जो सत्य न मानी वेदशास्त्रार्थ । साच न म्हणे तो परमार्थ ।

जो ग्रहदाराद्रव्यासक्त । लोलंगत विषयांसी ॥ ३५ ॥

तेणें अत्यंत समळमेळें । दारुण रजोगुण खवळे ।

तेणें चित्त होय ज्ञानांधळें । विपरीत कळे ज्ञानार्थ ॥ ३६ ॥

ज्यासी विषयांच्या युक्ती गहन । त्यासी म्हणती अतिसज्ञान ।

जो करी युक्तीचें छळण । होय मान्य पंडितपणें ॥ ३७ ॥

ज्यासी प्रपंचाचा अतिविस्तार । त्यास म्हणती भाग्य थोर ।

जो नाना भोगीं पाळी शरीर । सुकृती नर त्या म्हणती ॥ ३८ ॥

जो अनुपाती परमार्थविखीं । त्यासी म्हणती परम दुःखी ।

जो नाना विषयांतें पोखी । त्यांते महासुखी मानिती ॥ ३९ ॥

ज्याचेनि बोलें मनुष्य मरे । त्याचें सिद्धत्व मानिती खरें ।

जो उदास राहटे अनाचारें । मुक्त निर्धारे तो म्हणती ॥ ३४० ॥

ज्याचा दांभिक आचार । त्यातें म्हणती पवित्र नर ।

जे स्त्रियादि शूद्रां देती मंत्र । ते ज्ञाते थोर मानिती ॥ ४१ ॥

जो कां अनुतापी वैरागी । त्यानें म्हणती अति‌अभागी ।

जो उघड विषयांतें भोगी । तो राजयोगी मानिती ॥ ४२ ॥

स्वयें द्रव्याचा अभिलाखी । द्रव्य वेंची त्यातें मूर्ख लेखी ।

न वेंची त्यातें म्हणती विवेकी । धर्मज्ञ लोकीं हा एक ॥ ४३ ॥

ज्याचे गांठी बहुसाल धन । तो सर्वांसी अवश्य मान्य ।

तोचि पवित्र तोचि सज्ञान । ऐसें विपरीत ज्ञान हों लागे ॥ ४४ ॥

आपण सर्वात्मा सर्वेश । हें विसरोनियां निःशेष ।

अधर्मी अकर्मी अनीश । मी अज्ञान पुरुष हें मानी ॥ ४५ ॥

तेथ कैं उपजे माझी भक्ती । कैसेनि हो‌ईल माझी प्राप्ती ।

ऐसे भ्रमले नेणों किती । संसार‍आवर्ती वर्ततां ॥ ४६ ॥

परमात्मप्राप्तीचीं कारणें । अतिगुह्य चारी लक्षणें ।

पोटंतुल्या कृपागुणें । उद्धवाकारणें हरि सांगे ॥ ४७ ॥

धर्माची भजन भोय । ज्ञान वैराग्य ऐश्वर्य ।

माझी प्राप्ती अवश्य होय । ते चारी उपाय अवधारीं ॥ ४८ ॥


धर्मो मद्‍भक्तिकृत्प्रोक्तो ज्ञानं चैकात्म्यदर्शनम्‌ ।

गुणेष्वसङ्गो वैराग्यमैश्वर्यं चाणिमादयः ॥ २७ ॥


ऐक उद्धवा निजवर्म । गुह्य सांगेन मी परम ।

माझी भक्ति जे सप्रेम । उत्तम ’धर्म’ तो जाण ॥ ४९ ॥

ऐक्यें एकात्मता निजबोध । परतोनि कदा नुपजे भेद ।

या नांव गा ’ज्ञान’ शुद्ध । कृष्ण परमानंद सांगत ॥ ३५० ॥

धनधान्य रत्नांच्या राशी । उर्वशी आल्या शेजारासी ।

तें अवघें तृणप्राय ज्यासी । ’वैराग्य’ त्यासी आम्ही म्हणों ॥ ५१ ॥

ऐक उद्धवा सुबुद्धी । माझ्या ज्या अष्ट महासिद्धी ।

त्या मजवेगळ्या दूरी कधीं । जाण त्रिशुद्धी न ढळती कदा ॥ ५२ ॥

माझे निजभक्तीच्या निर्धारीं । जो माझी पदवी घे ऐक्येंकरीं ।

माझ्या सिद्धी त्याच्या घरीं । होती किंकरी निजदासी ॥ ५३ ॥

सिद्धी सेवा करिती । हेंचि नवल सांगों किती ।

श्रियेसहित मी श्रीपती । भक्तांची भक्ती सर्वस्वें करीं ॥ ५४ ॥

’ऐश्वर्याचें मुख्य लक्षण’ । अतिशयेंसी संपूर्ण ।

भगवत्पदवी घेणें आपण । अतिसंपन्न ऐश्वर्यें ॥ ५५ ॥

म्यां हे सांगितली जे बोली । ते निजगुह्यभांडाराची किल्ली ।

येणें उघडूनि स्वानंदखोली । भोगीं आपुली सुखसिद्धी ॥ ५६ ॥

चहूं पदांचीं उत्तरें । वाखाणिलीं अतिगंभीरें ।

ऐकोनि उद्धव चमत्कारें । अत्यादरें विस्मित ॥ ५७ ॥

धर्मादि चहूं पदांचा अर्थ । अलोलिक सांगे श्रीकृष्णनाथ ।

तरी यमादिकांचा उत्तमार्थ । देवासी प्रत्यक्ष पुसो पां ॥ ५८ ॥

गुह्यार्थ सांगेल श्रीकृष्ण । यालागीं यमादिकांचे प्रश्न ।

उद्धव पुसताहे आपण । परमार्थ पूर्ण आकळावया ॥ ५९ ॥

पांच श्लोक पंचतीस प्रश्न । उद्धवें केलें ज्ञानगहन ।

ज्याचें ऐकतां प्रतिवचन । समाधान जीवशिवां ॥ ३६० ॥

पहिल्या श्लोकींचे सहा प्रश्न । दुसर्‍यामाजीं नव जाण ।

तिसरा चौथा आठ आठ पूर्ण । चारी प्रश्न पंचमीं ॥ ६१ ॥


उद्धव उवाच-

यमः कतिविधः प्रोक्तो नियमो वाऽरिकर्शन ।

कः शमः को दमः कृष्ण का तितिक्षा र्थतिः प्रभो ॥ २८ ॥

अहंरिपुनिर्दळणा श्रीपती । ’यम’ ’नियम’ प्रकार किती ।

’शम’ ’दम’ ’कोण म्हणीजेती तितिक्षा’ ’धृती’ ते कैशी ॥ ६२ ॥


किं दानं किं तपः शौर्यं किं सत्यमृतमुच्यते ।

कस्त्यागः किं धनं चेष्टं को यज्ञः का च दक्षिणा ॥ २९ ॥


कोण ’दान’ कोण ’तप’ येथ । ’शौर्य’ कोण कैसें तें ’सत्य’ ।

’ऋत’ जें कां म्हणिजेत । तेंही निश्चित सांगावें ॥ ६३ ॥

कोणता जी ’त्याग’ येथें । इष्ट ’धन’ कोण पुरुषातें ।

’यज्ञ’ कशातें म्हणिजेतें । ’दक्षिणा’ तेथें ते कायी ॥ ६४ ॥


पुंस किंस्विद्‍बलं श्रीमन्‌ दया लाभश्च केशव ।

का विद्या ह्रीः परा का श्रीः किं सुखं दुःखमेव च ॥ ३० ॥


पुरुषासी ’बळाची’ कोण शक्ती । ’दया’ बोलिजे कोणे स्थितीं ।

’लाभ’ तो कोण गा श्रीपती । सांग कृपामूर्ती केशवा ॥ ६५ ॥

’विद्या’ म्हणावें कशातें । ’लज्जा’ कोणे ठायीं वर्ते ।

उत्कृष्ट ’लक्ष्मी’ कोण येथें । तेही अनंतें सांगावी ॥ ६६ ॥

येथील कोण पां कैसें ’सुख’ । मज सांगावें कृपापूर्वक ।

सुखाचे सांगाती जें ’दुःख’ । त्याचेंही रूपक सांगावें ॥ ६७ ॥


कः पण्डितः कश्च मूर्खः कः पन्था उत्पथश्च कः ।

कः स्वर्गो नरकः कः स्वित्को बन्धुरुत किं गृहम्‌ ॥ ३१ ॥


’पण्डिताचें’ काय लक्षण । ’मूर्ख’ म्हणावया कोण गुण ।

’सुमार्ग’ म्हणावया तो कोण । सांगे निरूपण ’उन्मार्गाचें’ ॥ ६८ ॥

’स्वर्ग’ कशातें बोलिजे । ’नरक’ कैसा वोळखिजे ।

सखा ’बंधु’ कोण म्हणिजे । ’गृह’ माझें तें कोण ॥ ६९ ॥


क आढ्यः को दरिद्रो वा कृपणः कः क ईश्वरः ।

एतान्‌ प्रश्नान्मम ब्रूहि विपरीतांश्च सत्पते ॥ ३२ ॥


’आढ्य’ कैसेनि म्हणिजे । ’दरिद्री’ कैसेनि जाणिजे ।

’कृपण’ कोणातें बोलिजे । ’ईश्वर’ वोळखिजे तो कैसा ॥ ३७० ॥

हे माझे प्रश्न जी समस्त । यांचा सांगावा विशदार्थ ।

जो लौकिकाहूनि विपरीत । उपयुक्त परमार्थ ॥ ७१ ॥

लौकिकाहूनि विपरीतार्थ । त्यातें बोलती गा ’विपरीत’ ।

या अवघियांचा मथितार्थ । परमार्थयुक्त प्रश्न सांगा ॥ ७२ ॥

ज्ञानें सज्ञान संतमूर्ती ॥ त्यांचा स्वामी तूं निश्चितीं ।

यालागीं तूतें गा ’सत्पत्ती’ । सज्ञान म्हणती शास्त्रार्थें ॥ ७३ ॥

माझ्या प्रश्नांची प्रश्नोक्ती । परमार्थप्राप्तीलागीं श्रीपती ।

मज सांगावें यथार्थस्थिती । देवासी विनंती उद्धवें केली ॥ ७४ ॥

ऐकोनि भक्ताची विनवण । कृपा द्रवला नारायण ।

परमार्थरूप त्याचे प्रश्न । स्वयें श्रीकृष्ण सांगेल ॥ ७५ ॥

प्रथम तीं श्लोकीं यम नियम । विशद सांगेल पुरुषोत्तम ।

इतर प्रश्न अति‌उत्तम । सांगे मेघश्याम अध्यायांतीं ॥ ७६ ॥


श्रीभगवानुवाच-

अहिंसा सत्यमस्तेयमसङ्गो ह्रीरसञ्चयः ।

आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमाभयम्‌ ॥ ३३ ॥


प्रथम श्लोकींचा उभारा । यमाचीं लक्षणें बारा ।

पुशिल्या प्रश्नानुसारा । प्रति‌उत्तरा हरि बोले ॥ ७७ ॥

पुढां प्रश्न आहेत फार । यालागीं यमनियमांचें उत्तर ।

आवरूनि संक्षेपाकार । स्वयें श्रीधर सांगत ॥ ७८ ॥

’अहिंसा’ कायावाचामनें । परपीडात्याग करणें ।

’सत्य’ यें यथार्थ बोलणें । ’अचौर्य’ लक्षणें तीं ऐक ॥ ७९ ॥

हातें चोरी नाहीं करणें । परी परद्रव्याकारणें ।

मनीं अभिलाष नाहीं धरणें । ’अस्तेय’ लक्षण त्या नांव ॥ ३८० ॥

असतां देहगेहसंगती । ज्याचे पोटीं नाहीं आसक्ती ।

जेवीं यात्रेमाजीं लोक येती । परी संगासक्ती त्यां नाहीं ॥ ८१ ॥

स्फटिक ठेविला ज्या रंगावरी । त्यासारिखा दिसे बाहेरी ।

आपण निर्विकार अंतरीं । तेवीं जो शरीरीं ’असंगता’ ते ॥ ८२ ॥

निंद्य कर्माकारणें । पोटांतूनि कंटाळणें ।

लौकिकीं निंद्य कर्मा लाजणें । ’ह्रीं’ म्हणणें या नांव ॥ ८३ ॥

इहलोकीं संग्रह करूं नेणें । जाणे दैवाधीन देहाचे जिणें ।

स्वर्गसुख भोगाकारणें । नाहीं संग्रहणें पुण्यातें ॥ ८४ ॥

पुण्यें स्वर्गभोगप्राप्ती । पुण्यक्षयें होय पुनरावृत्ती ।

जेणें क्षयो पावे पुण्यसंपत्ती । तें न संचिती निजभक्त ॥ ८५ ॥

या नांव गा ’असंचयो’ । ऐक ’आस्तिक्याचा’ निर्वाहो ।

सर्वत्र माझा ब्रह्मभावो । कोठेंही अभावो घे‌ऊं नेणें ॥ ८६ ॥

’ब्रह्मचर्य’ ऐसें येथ । जैसे आश्रमप्रयुक्त ।

बोलिलें शास्त्रीं यथोचित । तेंचि निश्चित करावें ॥ ८७ ॥

’मौनिं’ न बोलावें इतुकें जाण । मिथ्यालाप असंभाषण ।

नित्य करावें वेदपठण । गायत्रीस्मरण कां हरिनाम ॥ ८८ ॥

स्तिरवृत्ति आत्मारामीं । कां असावी निजधर्मीं ।

भावार्थें संतसमागमीं । ’स्थिरता’ उपक्रमीं या नांव ॥ ८९ ॥

स्वदेह दंडिलें कां वंदिलें । परी क्षमा सम दोंही काळें ।

देहाचा भोग तो दैवमेळें । येणें विवेकमेळें क्षमावंत ॥ ३९० ॥

या नांव ’क्षमा’ म्हणिजे । अभय तें ऐसें जाणिजे ।

जें जें पारिखें देखिजे । तें तें हो‌इजे आपणचि ॥ ९१ ॥

आत्मा एक पंचभूतें एक । दुजें पाहतां नाहीं देख ।

निमालें भयाचें महादुःख । ’अभय’ निःशेख या नांव ॥ ९२ ॥

निमाल्या दुजयाच्या गोठी । वोखदासी भय न मिळे सृष्टीं ।

अभयाची स्वानंदपुष्टी । निजदृष्टीं ठसावें ॥ ९३ ॥

या नांव गा बाराही ’यम’ । उद्धवा सांगितले सवर्म ।

आतां जयाचें नाम ’नेम’ । तेंही सुगम अवधारीं ॥ ९४ ॥


शौचं जपस्तपो होमः श्रद्धाऽऽतिथ्यं मदर्चनम्‌ ।

तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिराचार्यसेवनम्‌ ॥ ३४ ॥


शौचाची ऐशी परी । अंतरीं शुचि विवेकेंकरीं ।

बाह्य तें वेदाज्ञेवरी । ’शौच’ करीं मृज्जलें ॥ ९५ ॥

परिसें ’जपाचा’ विचार । ज्यासी जैसा अधिकार ।

तैसा जपावा नाममंत्र । कां स्वतंत्र गुरुनाम ॥ ९६ ॥

ब्राह्मणाचा जप वेदोच्चार । संन्यासी जपे ओंकार ।

द्विजन्म्यासी आगममंत्र । कां नाममंत्र सर्वांसी ॥ ९७ ॥

तपाचा जो मुख्य प्रकार । जेणें शुद्ध होय अभ्यंतर ।

तो स्वधर्मीं गा सादर । अत्यादर करावा ॥ ९८ ॥

शरीरशोषणा नांव तप । हा मूर्खाचा खटाटोप ।

हृदयीं श्रीहरि चिंतणें सद्‌रूप । परम ’तप’ या नांव ॥ ९९ ॥

ऐक होमाचा विचार । देवाचे मुख वैश्वानर ।

पंचमहायज्ञ अग्निहोत्र । ’होम’ साचार या नांव ॥ ४०० ॥

भजनाची अति‌आवडी । कां धर्माची अधिक गोडी ।

या नांव ’श्रद्धा’ रोकडी । जाण धडपडी उद्धवा ॥ १ ॥

नसतांही अन्नधनें । आतिथ्यें दे समाधानें ।

मस्तकीं वंदूनियां दीनें । निववी वचनें सुखरूपें ॥ २ ॥

दीन देखोनि तत्त्वतां । अतिनम्र विनीतता ।

यथाशक्ति अर्पणें अर्था । ’आतिथ्य’ तत्त्वतां या नांव ॥ ३ ॥

पोटींच्या कळवळेंनि वोजा । अत्यादरें गरुडध्वजा ।

सांङ्ग साजिरी करणें पूजा । श्रद्धा समाजासंभारीं ॥ ४ ॥

मेळवूनि ब्राह्मणसंभार । श्रद्धायुक्त षोडशोपचार ।

पूजितां संतोषें मी श्रीधर । ’पूजा’ पवित्र ब्राह्मणांची ॥ ५ ॥

शुद्ध व्हावया अंतःकरण । करावें गा तीर्थगमन ।

तीर्थयात्रीं श्रद्धा गहन । ’तीर्थाटन’ या नांव ॥ ६ ॥

पदोपदीं माझें नाम । गर्जतां स्मरती माझें कर्म ।

यात्रा करणें निजनिष्काम । ’तीर्थयात्रा’ परम या नांव ॥ ७ ॥

परोपकारार्थ पर्वत । जेंवी कां सामग्री वाहत ।

तेवीं क्रियामात्रें उपकारार्थ । सदा वर्तत उपकारीं ॥ ८ ॥

जेवीं का चंद्राचे किरण । लागतंचि निवनिती जाण ।

तेवीं जयाचें आचरण । ’उपकारें’ जन सुखी करी ॥ ९ ॥

जें प्राप्त जाहलें अदृष्टीं । तेणें काळ यथासुखें लोटी ।

कदा समासम नाहीं पोटीं । ’यथालाभसंतुष्टी’ या नांव ॥ ४१० ॥

कायावाचामनें धनें । जो विनटला गुरूकारणें ।

त्याचें उठे संसारधरणें । ’गुरुसेवा’ म्हणणें या नांव ॥ ११ ॥

उभय शौचाचे दोनी गुण । जपादि येर दशलक्षण ।

हे बारा ’नेम’ जाण । देवो आपण बोलिला ॥ १२ ॥


एते यमाः सनियमा उभयोर्द्वादश स्मृताः ।

पुंसामुपासितास्तात यथाकामं दुहन्ति हि ॥ ३५ ॥


दोंही श्लोकीं यम नियम । निरूपिले उत्तमोत्तम ।

बारा बारा यांचें वर्म । गुह्य परम शास्त्रार्थी ॥ १३ ॥

पुरुष यांचें उपासन । जरी करी सकामन ।

तैं कामधेनूच्या ऐसें जाण । करिती पूर्ण सकळ काम ॥ १४ ॥

हेचि पैं गा यम नेम । पुरुष उपासी निष्काम ।

तैं त्यासी माझें निजधाम । अतिसुगम निजप्राप्ती ॥ १५ ॥

आतां शमदमादिक तुझे प्रश्न । जेणें हाता पावे ब्रह्मज्ञान ।

तें सांगेन गुह्य निरूपण । सावधान उद्धवा ॥ १६ ॥

प्रश्नोत्तर सांगेल श्रीकृष्ण । तें अवधारितां सावधान ।

तत्काळ होय ब्रह्मज्ञान । हें परम प्रमाण अतिगुह्य ॥ १७ ॥

तृप्त व्हावया बालकासी । निजकरें माता ग्रास दे त्यासी ।

तेवीं श्रीकृष्ण उद्धवासी । ब्रह्मज्ञानासी देतसे ॥ १८ ॥

जो रसु गोड लागे पित्यासी । तो बळेंचि पाजी बालकासी ।

तेवीं श्रीकृष्ण उद्धवासी । ब्रह्मरसासी देतसे ॥ १९ ॥

आधींचि तानयाचें प्रेम मोठें । वरी लागतां त्याचें मुखवटें ।

मग स्वानंदाचेनि नेटें । पान्हा लोटे अनिवार ॥ ४२० ॥

तेवीं स्वयें श्रीकृष्ण । दाटूनि देतसे ब्रह्मज्ञान ।

तेथें उद्धवें पुशिलें प्रश्न । तेणें अधिक जाण तुष्टला ॥ २१ ॥

आधींच पर्जन्य खरा । वरी मीनलासे वीजवारा ।

मग अनिवार वर्षे धारा । खणोनि धरा वाहतसे ॥ २२ ॥

तेवीं द्यावया ब्रह्मज्ञान । मिष उद्धवाचे प्रश्न ।

स्वानंदें तुष्टला श्रीकृष्ण । ब्रह्म पूर्ण देतसे ॥ २३ ॥

निमोले देतां मिठाचे खडे । चिंतामणी हातीं चढे ।

कां विटेसाठीं परीस जोडे । न घे तो नाडे निजस्वार्था ॥ २४ ॥

तेवीं उद्धवाचे थोडे प्रश्न । तेणें आतुडे ब्रह्म पूर्ण ।

एका विनवी जनार्दन । श्रोतां अवधान मज द्यावें ॥ २५ ॥

उद्धवाचे चौतीस प्रश्न । त्यांत यम नियम जाहले जाण ।

उरले बत्तीस गुण । तेंही विवंचन अवधारा ॥ २६ ॥

प्रश्नीं दयेचें प्रति‌उत्तर । न सांगेचि शारंगधर ।

त्या अर्थीं भावगर्भ सार । षड्‍गुणैश्वर्य बोलिलें ॥ २७ ॥

एही विखींचें व्याख्यान । पुढें सांगेल श्रीकृष्ण ।

दयेच्या ठायीं भाग्य संपूर्ण । कोण कारण सांगावया ॥ २८ ॥

एवं उरले एकतीस प्रश्न । आधिक एक सांगेल श्रीकृष्ण ।

’कर्मस्वसंगम शौच’ जाण । कार्यकारणसंबंधा ॥ २९ ॥

ऐसे हे तेहतीस प्रश्न । व्याख्यान सांगेल श्रीकृष्ण ।

तें करतळीं ब्रह्मज्ञान । उद्धवासी जाण देतसे ॥ ४३० ॥


शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इन्द्रियसंयमः ।

तितिक्षा दुःखसंमर्षो जिह्वोपस्थजयो धृतिः ॥ ३६ ॥


बुद्धि जे कां विवेकवंती । असार सांडूनि सार धरिती ।

तिणें मनाच्या सकळ वृत्ती । विवेकस्थिती आवरोनि ॥ ३१ ॥

त्या वृत्तीसमवेत आपण । बुद्धि परमात्मीं मिळे जाण ।

जेवीं सागरासी लवण । दे आलिंगन भावार्थें ॥ ३२ ॥

समुद्रीं मिळतां लवण । समुद्रचि होय आपण ।

तेवीं आत्मनिश्चयें बुद्धि पूर्ण । चैतन्यघन स्वयें होय ॥ ३३ ॥

ऐसा बुद्धीचा उपरम । त्यानें म्हणिजे गा ’शम’ ।

यापूर्वी करावया दम । तोही अनुक्रम अवधारीं ॥ ३४ ॥

शत्रूचें जें दुर्दमन । तो दमु येथें नव्हे जाण ।

करावें इंद्रियदमन । तेंही लक्षण अवधारीं ॥ ३५ ॥

जेणें सहाय होती शमासी । त्या युक्तीं राखणें इंद्रियांसी ।

विधीवेगळें नेदी भोगासी । आवरी अहर्निशीं वैराग्यें ॥ ३६ ॥

ऐसें इंद्रियांचें निग्रहण । त्या नांव गा ’दम’ गुण ।

आतां तितिक्षेचें लक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥ ३७ ॥

महासुख आलें होये । तें जेणें उल्हासें अंगीं वाहे ।

तेणेंचि उल्हासे पाहे । दुःखही साहे निजांगीं ॥ ३८ ॥

तेज आणि महा अंधारी । नभ समत्वें अंगीं धरी ।

तेवीं जो अविकारी । सुखदुःखपरी साहता ॥ ३९ ॥

गोफणेचा सुवर्णपाषाण । लागे तो दुःखी होय पूर्ण ।

तेचि वोळखिलिया सुवर्ण । दुःख जा‌ऊन सुख वाटे ॥ ४४० ॥

तैसें द्वंद्वांचें निजस्वरूप । वोळखिलिया सद्‌रूप ।

तेव्हा द्वंद्वें होती चिद्‌रूप । हें मुख्य स्वरूप तितिक्षेचें ॥ ४१ ॥

सांडूनियां देह‍अहंते । सुखदुःखांहीपरतें ।

देखणें जें आपणातें । तेचि येथें ’तितिक्षा’ ॥ ४२ ॥

स्वप्नींचे दरिद्र आणि सधनता । जागृतीसी दोन्ही मिथ्या ।

तेवीं सुखदुःखापरता । देखणें तत्त्वतां ते ’तितिक्षा’ ॥ ४३ ॥

जिव्हा आणि दुसरें शिश्न । यांचा जयो करावा आपण ।

या नांव ’धृति’ संपूर्ण । विद्याधारण धृती नव्हे ॥ ४४ ॥

जेवीं कृष्णसर्प धरिजे हातीं । हे दोनी धरिजे तैशिया रीतीं ।

अळुमाळ ढिलावतां धृती । परतोनि खाती धरित्यासी ॥ ४५ ॥

ज्यासी द्रव्यदारासक्ती । तेथ कदा न रिगे हे धृती ।

द्रव्यदारा‌अनासक्ती । त्याचे घरीं धृती पोषणी सदा ॥ ४६ ॥


दण्डन्यासः परं दानं कामत्यागस्तपः स्मृतम्‌ ।

स्वभावविजयः शौर्यं सत्यं च समदर्शनम्‌ ॥ ३७ ॥


सर्व भूतांसी न द्यावें दुःख । याचे पोटीं आलें सुख ।

’महादान’ तें हेंचि देख । द्यावें सुख सर्वांसी ॥ ४७ ॥

दुःख निरसूनि भूतांसी । सुख देणें गा सर्वांसी ।

हेंचि उत्तम दान पृथ्वीसी । आन यासी तुकेना ॥ ४८ ॥

जन्ममरणाचें दुःख । निरसूनि द्यावें निजसुख ।

याचि नांवें ’दान’ देख । अलौकिक उद्धवा ॥ ४९ ॥

या नांव गा ’परमदान’ । उद्धवा निश्चयेंसीं जाण ।

ऐक तपाचें लक्षण । तुज संपूर्ण सांगेन ॥ ४५० ॥

करूनियां कामाचा त्याग । तप करणें तें अतिचांग ।

हृदयीं असतां कामदाघ । तपाचें लिंग शोभेना ॥ ५१ ॥

सकाम वना जाय तपासी । तो वनींही चिंती वनितेसी ।

तें तपचि बाधक होय त्यासी । काम आंगेंसीं वर्ततां ॥ ५२ ॥

त्यागोनि कामाची कामस्थिती । तैं तपाची उत्तम गती ।

अखंड लागे माझी स्मृती । ’शुद्धतप’ प्राप्ती या नांव ॥ ५३ ॥

माझ्या ठायीं अनुताप । त्या नांव गा ’शुद्ध’ तप ।

कां हृदयीं चिंतितां चित्स्वरूप । हें ’परमतप’ तपांमाजीं ॥ ५४ ॥

ऐक शौर्याचा विचार । रणीं मर्दूनि अरिवीर ।

जिंतिला शत्रूंचा संभार । तो एथ शूर मानेना ॥ ५५ ॥

प्रवाहरूपें अनिवार । जीवभाव लागला थोर ।

त्यातें जिंके जो महावीर । तो ’परम शूर’ बोलिजे ॥ ५६ ॥

”माझा सदाचार निर्वाहो । मी सज्ञान निःसंदेहो ।

माझा पवित्र ब्राह्मणदेहो” । हा ’जीवभावो’ जीवाचा ॥ ५७ ॥

देहाचे माथां वर्णाश्रम । आश्रमाचे माथां कर्म ।

तो कर्माभिमान ज्यां परम । त्यांसी देहभ्रम अनिवार ॥ ५८ ॥

जिणोनि जीवाचे स्वभाव । चिदानंदाची राणीव ।

भोगिजे स्वराज्यवैभव । हें परम गौरव शौर्याचें ॥ ५९ ॥

ज्या नांव बोलिजे निजसत्य । तें मी सांगेन निश्चित ।

सम ब्रह्म देखणें संतत । तें ’परम सत्य’ उद्धवा ॥ ४६० ॥

वस्तु न देखतां सर्वसम । जें जें देखणें गा विषम ।

तेंचि असत्य अतिदुर्गम । ’सत्य’ तें ब्रह्म समसाम्य ॥ ६१ ॥

केवळ जें सत्य भाषण । तें निजसत्य नव्हे जाण ।

तेचिविखींचें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ६२ ॥


ऋतं च सूनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता ।

कर्मस्वसङ्गमः शौचं त्यागः संन्यास उच्यते ॥ ३८ ॥


इतर कवींची वदंती । ’ऋत’ या नांव सत्य म्हणती ।

हें सत्य मानावें प्रवृत्तीं । सम ब्रह्म निवृत्तीमाजीं सत्य ॥ ६३ ॥

ऋत म्हणिजे तें ऐसें येथ । सत्य वाचा जें श्रोत्यांचें हित ।

तेंही दुःखसंबंधरहित । ’ऋत’ निश्चित या नांव ॥ ६४ ॥

चित्रीं पाहतां दिसे विषम । त्यामाजीं भिंती सदा सम ।

तेवीं जग देखतां विषम । ज्यां ब्रह्म सम निजबोधें ॥ ६५ ॥

या नांव गा ’सत्य’ जाण । उद्धवें केला नाहीं जो प्रश्न ।

त्या शौचाचें निरूपण । देवो आपण सांगत ॥ ६६ ॥

नव्हतां शुद्ध अंतःकरण । त्याग संन्यास न घडे जाण ।

अंतरशुद्ध्यर्थ शौच पूर्ण । स्वधर्माचरण हरि सांगे ॥ ६७ ॥

अंतरीं कर्ममळाचें बंधन । त्याचें स्वधर्में करावें क्षालन ।

कर्मे कर्माचें निर्दळण । करूनि आपण निष्कर्म व्हावें ॥ ६८ ॥

ते स्वधर्मीं फळाशा सुटता । कर्मबंधनें तुटती सर्वथा ।

यालागीं फळनिराशता । अंतरशौचता अतिशीघ्र ॥ ६९ ॥

नैराश्यें स्वधर्माचरण । तेणें अंतरमळाचें क्षालन ।

या नांव गा शौच जाण । ’शौच’ संपूर्ण नैराश्यें ॥ ७० ॥

’शौच’ शुद्ध‍अंतःकरणीं । ते भूमिका संन्यासग्रहणीं ।

यालागीं शौच अप्रश्नीं । सारंगपाणी बोलिला ॥ ७१ ॥

सकळ संकल्पांचा त्याग । हाचि पैं ’संन्यास’ चांग ।

ऐसें बोलिला तो श्रीरंग । ’त्याग’ तो चांग या नांव ॥ ७२ ॥

मी देह हे दृढता जीवीं । संकल्पें तगमग नित्य नवी ।

बाह्य दंड कमंडलु भगवीं । हें संन्यासपदवी लौकिक ॥ ७३ ॥


धर्म इष्टं धनं नॄणां यज्ञोऽहं भगवत्तमः ।

दक्षीणा ज्ञानसंदेशः प्राणायामः परं बलम्‌ ॥ ३९ ॥


धन धान्य पशु रत्न । हें प्राण्यासी नव्हे इष्ट धन ।

मोक्षामार्गीं सबळ जाण । इष्ट धन तो धर्म ॥ ७४ ॥

घरीं जें पुरिलें धन । तें घरींच राहे जाण ।

धर्म तो स्वयें चालतें धन । अंगा बंधन येवो नेदी ॥ ७५ ॥

धर्मिष्ठायेवढा कृपण । न देखें मी आणिक जाण ।

मरतांही स्त्रीपुत्रां वंचून । अवघेंचि धन सवें ने ॥ ७६ ॥

धार्मिकीं धर्मार्थ वेंचूनि धन । मी भांडारी केला नारायण ।

जे समयीं जें जें लागे जाण । तें मी आपण स्वयें पुरवीं ॥ ७७ ॥

यालागीं धर्म तो इष्ट धन । हें सत्य सत्य माझें वचन ।

ऐक यज्ञाचें व्याख्यान । यथार्थ जाण सांगतों ॥ ७८ ॥

अग्नि तो माझें मुख जाण । यज्ञभोक्ता मी नारायण ।

अवघा यज्ञचि मी श्रीकृष्ण । परम प्रमाण वेदोक्त ॥ ७९ ॥

तेथें माझें स्वरूप ब्राह्मण । मद्दीक्षादीक्षित जाण ।

सद्‍भावें करूनियां यजन । माझें सुख संपूर्ण पावले ॥ ४८० ॥

तेथ अधर्मद्रव्याचेनि कोडें । अविधी दांभिक याग घडे ।

तोही मज मुखींच पडे । परी ते कोरडे खडखडीत ॥ ८१ ॥

अविधी जाहले पशुघातकी । तेणें अवदानें मी नव्हें सुखी ।

दंभे पडले कुंभिपाकीं । महानरकीं रौरवीं ॥ ८२ ॥

सर्व भूतांच्या भूतमुखीं । अर्पी तें पावे यज्ञपुरुखीं ।

हे दीक्षा नेणोनि याज्ञिकीं । जाहले नारकी हिंसादोषें ॥ ८३ ॥

जो मद्‍भावें दीक्षित जाण । विश्वतोमुखीं ज्यांचे यजन ।

तयांचा ’यज्ञ’ तो मी नारायण । दक्षीणा कोण ते ऐका ॥ ८४ ॥

यज्ञासी मोल नाहीं देख । ज्यासी ज्ञानदक्षिणा अमोलिक ।

हातां येतांचि याज्ञिक । महासुख पावले ॥ ८५ ॥

दक्षिणा आल्या ज्ञानघन । याज्ञिक होती अतिसंपन्न ।

कल्पांतीं वेंचेना तें धन । निजीं समाधान जीवशिवां ॥ ८६ ॥

सर्वांमाजीं प्राण सबळ । प्राणबळें बळी सकळ ।

प्राणयोगें मन चपळ । अतिचंचळ प्राणस्पंदे ॥ ८७ ॥

यापरी गा बळिष्ठ प्राण । प्राणा‌अधीन सदा मन ।

तो प्राण जिंकावा आपण । ’बळवंतपण’ या नांव ॥ ८८ ॥

गज उपडिजे पायीं धरून । घायीं चूर कीजे पंचानन ।

प्राण न जिंकतां जाण । शूरांचें प्रमाण नव्हे बळ ॥ ८९ ॥

प्राणा‌अधीन जीव मन । त्या प्राणाचें करूनि दमन ।

तो स्वयें कीजे गा स्वाधीन । ’अतिबळ’ जाण या नांव ॥ ४९० ॥

दृढ प्राणायाम साधिल्यापाठीं । थोरला देवो धांवे भेटी ।

भेटलिया न सुटे मिठी । ऐसा ’बळी’ सृष्टीं प्राणायामी ॥ ९१ ॥


भगो म ऐश्वरो भावो लाभो मद्‍भक्तिरुत्तमः ।

विद्याऽऽत्मनि भिदाबाधो जुगुप्सा ह्रीरकर्मसु ॥ ४० ॥


उद्धवें पुशिला दयेचा प्रश्न । तें न सांगोनि श्रीकृष्ण ।

परम भाग्याचें निरूपण । स्वयें आपण सांगत ॥ ९२ ॥

केवळ भाग्येंवीण । दया तितुकी वांझ जाण ।

यालागीं भाग्यनिरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ९३ ॥

म्हणसी कृपणाचें भाग्य । तो असतेनि धनें अभाग्य ।

परम भाग्य त्याचें चांग । जो दयेतें साङ्ग प्रतिपाळी ॥ ९४ ॥

त्या परम भाग्याचें लक्षण । तुज मी सांगेन संपूर्ण ।

ऐक तेथींची उणखूण । उदारपण भाग्याचें ॥ ९५ ॥

’ज्ञान’ आणि ’वैराग्य’ पूर्ण । ’लक्ष्मी’ आणि ’औदार्य’ गुण ।

’ऐश्वर्य’ आणि ’यश’ गहन । हे षड्‍गुण जाण महाभाग्य ॥ ९६ ॥

हे षड्‍गुण माझें भाग्य । भाग्यें पावे जो सभाग्य ।

तोचि दयेतें पाळी साङ्ग । अति‌अव्यंग पूर्णत्वें ॥ ९७ ॥

जो षड्‍गुणेंशीं संपन्न । तोचि दीनदयाळू जाण ।

दे‌ऊं जाणे दान सन्मान । दरिद्रविच्छिन्न करूं शके ॥ ९८ ॥

ऐशिया सभाग्याची भेटी । होय तें भाग्य पाहिजे ललाटीं ।

माझ्या भाग्यास सृष्टीं । आणिक दृष्टीं दिसेना ॥ ९९ ॥

ऐसोनि ऐश्वर्यें संपन्न । तो दयेचें माहेर जाण ।

तिसी सोहळे करिती आपण । दया संपन्न त्याचेनि ॥ ५०० ॥

यालागीं दयेचे पोटीं । म्यां सांगितली भाग्याची गोठी ।

भूतदया जयाच्या पोटीं । तो अभाग्य सृष्टीं कदा नोहे ॥ १ ॥

तुवां पुशिला लाभ तो कोण । ऐक त्याचेंही लक्षण ।

माझी उत्तम भक्ति जाण । ’लाभ’ संपूर्ण त्या नांव ॥ २ ॥

माझी करिता उत्तम भक्ती । चारी मुक्ती पायां लागती ।

सुरवर लोटांगणीं येती । लाभ श्रीपति मी लाभें ॥ ३ ॥

हा लाभ न येतां हातीं । धनादिकांची जे प्राप्ती ।

तो नाडु जाण निश्चितीं । नरकगतिदायक ॥ ४ ॥

यालागीं परम लाभ माझी भक्ती । जेणें मी लाभें श्रीपती ।

ऐक विद्येची व्युत्पत्ती । यथानिगुतीं सांगेन ॥ ५ ॥

दृढ वासनेचिया संबंधा । शुद्धास आणी जीवपदा ।

अभेदीं उपजवी भेदा । ’अविद्याबाधा’ या नांव ॥ ६ ॥

देहाचे माथां वर्णाश्रम । आश्रमाचे माथां कर्म ।

त्या कर्माचा अभिमान परम । तो ’जीवधर्म’ देहबुद्धी ॥ ७ ॥

ते छेदोनि जीवाची बाधा । तो मेळविजे चिदानंदा ।

ती नांव शुद्ध ’आत्मविद्या’ । येर ते अविद्या सर्वही ॥ ८ ॥

जे निरसी गा अविद्या । ते बोलिजे शुद्ध विद्या ।

येरी शास्त्रादि चौदा विद्या । ते जाण अविद्या पाल्हेली ॥ ९ ॥

जे निरसी जीवाची बाधा । ते बोलिजे शुद्ध आत्मविद्या ।

आ‌इक ह्रीच्या संबंधा । लाजावें सदा निंद्यकर्मी ॥ ५१० ॥

केवळ अवयव झांकणें । ते लज्जा येथ कोण म्हणे ।

गेलियाही जीवेंप्राणें । अकर्म न करणें ते ’लज्जा’ ॥ ११ ॥


श्रीर्गुणा नैरपेक्ष्याद्याः सुखं दुःखसुखात्ययः ।

दुःखं कामसुखापेक्षा पण्डितो बन्धमोक्षवित्‌ ॥ ४१ ॥


सकळ साम्राज्यवैभवेंसीं । चतुर्दशभुवनविलासेंसीं ।

अंगीं लक्ष्मी आलिया जयापाशीं । परी थुंकोनि तिसी पाहेना ॥ १२ ॥

ऐशी ज्याचे निरपेक्षता । ते उत्कृष्ट ’श्री’ तत्त्वतां ।

त्यासी मी श्रीकृष्ण वंदीं माथां । इतरांची कथा कायसी ॥ १३ ॥

ज्यासी लक्ष्मीची निरपेक्षता । त्याची नित्य वस्ती माझे माथां ।

त्याहीहोनि पढियंता । आणिक सर्वथा मज नाहीं ॥ १४ ॥

सुख आणि महादुःख । दोनींतें ग्रासोनियां देख ।

प्रकटे स्वानंद स्वाभाविक । या नांव ’सुख’ उद्धवा ॥ १५ ॥

जेथ दुजयाची चाड नाहीं । इंद्रियांचा पांग न पडे कांहीं ।

विषयावीण आनंद हृदयीं । ’निजसुख’ पाहीं या नांव ॥ १६ ॥

विसरोनि हें निजसुख । कामापेक्षा करणें देख ।

याचि नांव गा परम ’दुःख’ । केवळ ते मूर्ख सेविती ॥ १७ ॥

नित्य होतां कामप्राप्ती । कदा नव्हे कामतृप्ती ।

कामापेक्षा पाडी दुःखावर्ती । दुःख निश्चितीं कामापेक्षा ॥ १८ ॥

हा बंध हा मोक्ष चोख । जाणणें जें अलौकिक ।

कदा नव्हे आनुमानिक । ’पंडित’ देख या नांव ॥ १९ ॥

ऐशी न जोडतां अवस्था । आम्ही सज्ञान वेदशास्त्रतां ।

ऐशी अभिमानि पंडितता । ते न ये सर्वथा उपेगा ॥ ५२० ॥

ज्यासी शांति आणि समाधान । साचार बंधमोक्षाचें ज्ञान ।

तो ’महापंडित’ जाण । ऐसें श्रीकृष्ण बोलिला ॥ २१ ॥


मूर्खो देहाद्यहंबुद्धीः पन्था मन्निगमः स्मृतः ।

उत्पथश्चित्तविक्षेपः स्वर्गः सत्त्वगुणोदयः ॥ ४२ ॥


वेदशास्त्र नेणता एक । त्यासी मूर्ख म्हणती लोक ।

ते मूर्खता येथें न मने देख । केवळ मूर्ख देहाभिमानी ॥ २२ ॥

केवळ नश्वर देह देख । तो मी म्हणोनि मानी हरीख ।

देहाभिमानें भोगी नरक । यापरता मूर्ख कोण आहे ॥ २३ ॥

विटाळें देहाचा संभवो । विटाळें देहाचा उद्‍भवो ।

विटाळेंचि निधन पहा हो । विटाळासी ठावो देहापाशीं ॥ २४ ॥

देहाचें निजरूप येथ । अस्थि चर्म विष्ठा मूत्र ।

तो मी म्हणवूनि जो श्लाघत । ’मूर्ख’ निश्चित तो जाण ॥ २५ ॥

ऐशी जे कां देह‍अहंता । ती नांव परममूर्खता ।

चालणें माझ्या वेदपंथा । ’सन्मार्गता’ ती नांव ॥ २६ ॥

ज्यासी जाहली चित्तविक्षेपता । तो निंदी गुरुदेवता ।

जो न मानी वेदशास्त्रार्था । तो उत्पथामाजीं पडे ॥ २७ ॥

जो गुरुदोषदर्शी समत्सरता । जो क्रोध करी सुहृद‌आप्तां ।

जो धिक्कारी मातापिता । ’चित्तविक्षेपता’ त्या नांव ॥ २८ ॥

जो सन्मानालागीं पाही । साधुसज्जनांतें करी द्रोही ।

जो दोष देखे ठायीं ठायीं । ’चित्तविक्षेप’ पाहीं या नांव ॥ २९ ॥

जो वदे परापवादा । जो करूं रिघे परनिंदा ।

जो विश्वासे स्त्रियेचे शब्दा । ’चित्तविक्षेपबाधा’ । ती नांव ॥ ५३० ॥

जो सन्मार्गापासूनि चेवता । पडे अधर्म‍अकर्म‍उत्पथा ।

तेही ’चित्तविक्षेपता’ । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥ ३१ ॥

आपण तत्त्वतां परब्रह्म । जाणणें हा ’वेदमार्ग’ उत्तम ।

हें नेणोनि वर्तणें सकाम । तोचि परम ’उन्मार्ग’ ॥ ३२ ॥

स्वर्गशब्दाची व्युप्तत्ती । ते सत्त्वगुणाची उत्पत्ती ।

जेणें निजसुखाची होय प्राप्ती । परी इंद्रलोकगति तो स्वर्ग नोहे ॥ ३३ ॥

अमरभुवना जे जे गेले । ते परतोनि पतना आले ।

शुद्धसत्त्वीं जे मिसळले । ते पावले निजसुख ॥ ३४ ॥

ऐसा जो कां सत्त्वगुण । तोचि येथें ’स्वर्ग’ जाण ।

आतां नरकाचें लक्षण । तुज संपूर्ण सांगेन ॥ ३५ ॥


नरकस्तम‍उन्नाहो बंधुर्गुरुरहं सखे ।

गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्याढ्य उच्यते ॥ ४३ ॥


कामक्रोधलोभ‍उद्रेक । तेणें खवळे महामोह देख ।

तो बुडवी सज्ञान विवेक । एकलें एक तम वाढे ॥ ३६ ॥

अरुणोदयीं दाट कुहर । निबिड पडे अंधकार ।

न कळे दिवसनिशाव्यवहार । सूर्यचंद्र दिसेना ॥ ३७ ॥

यापरी गा निजचित्तीं । अंधमते वाढे वृत्ती ।

कर्तव्याकर्तव्यस्थिती । एकही स्फूर्ति स्फुरेना ॥ ३८ ॥

ऐसा तमाचा उन्नाह उद्रेक । त्या नांव जाण ’महानरक’ ।

परी यमयातना जें दुःख । तो नरक म्हणों नये ॥ ३९ ॥

यमयातनां पाप झडे । महामोहें पाप वाढे ।

याम्य नरक ते बापुडे । अतिनरक गाढे महामोहीं ॥ ५४० ॥

काम क्रोध लोभ देख । हेचि तीनी निरयदायक ।

तेथ महामोहो आवश्यक । जें होय एक अंधतम ॥ ४१ ॥

इतुका मिळे जेथ समुदावो । त्यांते बोलिजे ’तम‍उन्नाहो’ ।

ऐसा जेथ घडे भावो । तो पुरुष पहा हो नरकरूप ॥ ४२ ॥

जो घोरनरकाप्रती जाये । त्याचा तेथूनि उद्धार होये ।

’तम‍उन्नाह’ ज्या प्राप्त होये । त्याचा निर्गम नोहे महाकल्पांतीं ॥ ४३ ॥

ऐशी तम‍उन्नाहाची ख्याती । ऐकोनि उद्धव कंटाळे चितीं ।

ऐसे बुडते जीव तमोवृत्तीं । त्यांची उद्धारगति कोण करी ॥ ४४ ॥

ऐसा उद्धवाचा भावो । जाणोनि बोलिला देवाधिदेवो ।

बुडतयातें उद्धरी पहा हो । गुरुरावो निजसखा ॥ ४५ ॥

ऐसा गुरु तो तूं कोण म्हणशी । मी नित्य लागें ज्याच्या पायांशीं ।

जो दे चिन्मात्र पूर्णब्रह्मासी । ’गुरु’ नाम तयासी बोलिजे ॥ ४६ ॥

त्या ब्रह्मापरीस अधिकता । गुरूसी आलिसे तत्त्वतां ।

ब्रह्म ब्रह्मत्वें हा प्रतिपादिता । येर्‍हवीं ब्रह्माची वार्ता कोण पुसे ॥ ४७ ॥

अज अव्यय अनंत । अच्छेद्य अभेद्य अपरिमित ।

हे ब्रह्ममहिमा समस्त । सद्‍गुरूंनीं येथ विस्तारिली ॥ ४८ ॥

ऐशी ऐकतां सद्‍गुरुकीर्ती । जडजीव उद्धरती ।

’गुरु’ नामाची महाख्याती । ऐकोनि कांपती यमकाळ ॥ ४९ ॥

त्या सद्‍गुरूचें महिमान । करी बुडत्याचें उद्धरण ।

निवारी जन्ममरण । शिष्यसमाधान निजदाता ॥ ५५० ॥

सुहृद आप्त सखा बंधु । शिष्याचे सद्‍गुरु प्रसिद्धु ।

निवारूनि नरकसंबंधु । परमानंदु सुखदाता ॥ ५१ ॥

आतां गृहाचें लक्षण । तुज मी सांगेन संपूर्ण ।

माड्या गोपुरें धवलारें जाण । गृहप्रमाण तें नव्हे ॥ ५२ ॥

मनुष्यदेह तो गृहाश्रम । जेथें नित्य वसें मी पुरुषोत्तम ।

तेथील करितां स्वधर्मकर्म । आत्माराम उल्हासे ॥ ५३ ॥

ज्या नरदेहाचिये प्राप्ती । इंद्रादिक देव वांछिती ।

वेद वानी ज्या देहाची कीर्ति । निजमोक्षप्राप्ती नरदेहीं ॥ ५४ ॥

निज ’गृह’ जें साचार । तें जाणावें नरशरीर ।

आतां आढ्यपणाचा विचार । तोही प्रकार अवधारीं ॥ ५५ ॥

जो ज्ञानगुणीं अतिसंपन्न । जें कल्पांतींही न वेंचे धन ।

तोचि ’आढ्यतम’ जाण । येर तें धन नश्वर ॥ ५६ ॥

नश्वर धनाची आढ्यता । अवश्य नेत अधःपाता ।

ज्ञानधने जे आढ्यता । तेणें ये हाता परब्रह्म ॥ ५७ ॥


दरिद्रो यस्त्वसंतुष्टः कृपणो योऽजितेन्द्रियः ।

गुणेष्वसक्तधीरीशो गुणसङ्गो विपर्ययः ॥ ४४ ॥


ऐक दरिद्राचें लक्षण । गांठीं असतां कोटी धन ।

ज्याचें संतुष्ट नाहीं मन । परम ’दरिद्री’ जाण या नांव ॥ ५८ ॥

ज्याचे गांठीं नाहीं कांचवटी । परी संतुष्टता नित्य पोटीं ।

तोचि संपन्न सकळ सृष्टीं । सत्य गोष्टी हे उद्धवा ॥ ५९ ॥

गांठीं असोनियां धन । जो पोटा न खाय आपण ।

सदा लोलिंगत मन । दरिद्रलक्षण या नांव ॥ ५६० ॥

यापरी जें कृपणपण । ऐक त्याचेंही लक्षण ।

जेवीं राजा बांधी सेवकजन । तेवीं इंद्रियांअधीन जो होय ॥ ६१ ॥

निर्धारितां निजरूप जाण । सर्वांचा राजा तो आपण ।

तें विसरोनि होय दीन । इंद्रियांअधीन हो‍ऊनि ठाके ॥ ६२ ॥

मन तयाचें आज्ञाधार । मनाचीं इंद्रियें किंकर ।

त्यांचाही हा होय डिंगर । अजितेंद्रियें होय थोर ’कृपणत्व’ ऐसें ॥ ६३ ॥

निज किंकराचीं किंकरें । त्या इंद्रियांचीं हा वोळंगे द्वारें ।

अजितेंद्रियत्वें अतिखरें । निजांगीं सुभरे कृपणत्व ॥ ६४ ॥

या नांव गा ’कृपणपण’ । तुज म्यां सांगितले जाण ।

आतां ईश्वराचें सुलक्षण । ऐक संपूर्ण उद्धवा ॥ ६५ ॥

कनक आणि कामिनी । ज्यासी नावडे मनींहुनी ।

तोचि ’ईश्वर’ त्रिभुवनीं । सत्य सत्य हे वाणी उद्धवा ॥ ६६ ॥

तुवां जितुके केले प्रश्न । तितुके ज्यासी वोळंगती गुण ।

त्यांसीही ज्याचें अलिप्तपण । ईश्वरत्व संपूर्ण त्या नांव ॥ ६७ ॥

कनक आणि कामिनी । यांचा पंगिस्त मनींहूनी ।

तोचि ’अनीश्वरु’ जनीं । हें सत्य मानीं उद्धवा ॥ ६८ ॥

शमादि सांगितले प्रश्न । त्यांचें जें विपरित लक्षण ।

तेंचि अनीश्वरत्व जाण । अशमादि गुण जे ठायीं ॥ ६९ ॥


एत उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः ।

किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुणदोषयोः ॥ ४५ ॥


उद्धवा तुझे सकळ प्रश्न । म्यां निरूपिले सुलक्षण ।

जेणें हो‌इजे ब्रह्मसंपन्न । तैसें व्याख्यान सांगितले ॥ ५७० ॥

संसारीं गुणदोषलक्षण । सांगता अपरिमित जाण ।

यालागीं धरावें गा मौन । परम कठिण गुणदोष ॥ ७१ ॥

गुणदोष नायकावे कानीं । गुणदोष न देखावे नयनीं ।

गुणदोष न बोलावे वदनीं । गुणदोष मनीं न धरावे ॥ ७२ ॥

ब्रह्मज्ञानाचें मुख्य लक्षण । तेंही बहुत नाहीं निरूपण ।

श्लोकार्धें श्रीकृष्ण । स्वमुखें आपण सांगत ॥ ७३ ॥


गुणदोषदृशिर्दोषो गुणस्तूभयवर्जितः ॥ ४६ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥



ब्रह्म एक परिपूर्ण । तेथें कैंचे दोष कैंचे गुण ।

अविद्या क्षोभली ते जाण । गुणदोषलक्षण वाढवी ॥ ७४ ॥

जो देखों लागे दोषगुण । त्याची अविद्या क्षोभली जाण ।

जो न देखे गुणदोषभान । तो ’ब्रह्मसंपन्न’ उद्धवा ॥ ७५ ॥

पराचा देखावा दोषगुण । हाचि दोषांमाजीं महादोष जाण ।

गुणदोष न देखावा आपण । हा उत्तम गुण सर्वार्थीं ॥ ७६ ॥

ब्रह्मीं नाहींत दोषगुण । हें सर्वार्थीं सत्य जाण ।

जो देखे गा दोषगुण । ब्रह्मत्व जाण तेथें नाहीं ॥ ७७ ॥

जे गुणदोष देखों लागले । त्यांचें ब्रह्मत्व कैसेनि गेलें ।

त्यांपाशीं तें वोस जाहलें । कीं रुसूनि गेलें तेथूनी ॥ ७८ ॥

जेवीं रविबिंबा राहु ग्रासी । तैं दिवसा देखिजे नक्षत्रांसी ।

तेवीं अविद्या ब्रह्मत्व जैं प्राशी । तैं गुणदोषांसी देखिजे ॥ ७९ ॥

आदरें सांगे श्रीकृष्ण । उद्धवा न देखावे दोषगुण ।

हे माझे जीवींची निजखूण । तुज म्यां संपूर्ण सांगितली ॥ ५८० ॥

जनीं चौर्‍यांशीं लक्षयोनी । त्यांत गुणदोष एके स्थानीं ।

न देखावे मनुष्ययोनीं । तूं इतुकेनी नित्यमुक्त ॥ ८१ ॥

म्हणसी स्वाचारपरिपाठीं । गुणदोष देखावे दृष्टीं ।

उद्धवा हे गोष्टी । स्वधर्मराहाटी ते भिन्न ॥ ८२ ॥

निजदोष निरसावयाकारणें । स्वधर्मकर्म आचरणें ।

तेणें गुणदोष देखणें । तैं नागवी धांवणें तैसें जाहलें ॥ ८३ ॥

साळी पिकावया शेतीं । तृण जाळूनि दाढ करिती ।

तेथ पिकली साळी जैं जाळिती । तैं तोंडीं माती पडली कीं ॥ ८४ ॥

व्हावया दोषनिवृत्ती । वेदें द्योतिली धर्मप्रवृत्ती ।

तेणें स्वधर्में जैं दोष देखती । तैं निजप्राप्ती नागवले ॥ ८५ ॥

जेवीं कां सोंगें नटनटी । दाविती हावभाव नाना गोठी ।

परी तो भाव नाहीं त्यांचे पोटीं । स्वधर्म त्या दृष्टीं करावा ॥ ८६ ॥

न देखोनि दोषगुण । स्वधर्म-मर्यादा नोसंडून ।

करावें गा स्वधर्माचरण । हें मुख्य लाक्षण कर्मांचें ॥ ८७ ॥

ऐशिया स्वधर्मगती । कर्ममळ निःशेष जाटी ।

साधकां निजपदप्राप्ती । गुणदोषस्थिती सांडितां ॥ ८८ ॥

गुणदोष देहाचे ठायीं । आत्मा नित्य विदेही ।

गुणदोष त्याच्या ठायीं । सर्वथा नाहीं उद्धवा ॥ ८९ ॥

साधकें न देखावे दोषगुण । सिद्धासी सहजचि नाहीं जाण ।

जरी दिसों लागले दोषगुण । तरी आली नागवण दोघांसी ॥ ५९० ॥

साधकाची प्राप्ती बुडे । सिद्धाची सिद्धी तत्काल उडे ।

एवं गुणदोषांचें सांकडें । दोंहीकडे उद्धवा ॥ ९१ ॥

गुणदोषीं भरली सृष्टी । तेथ न ठेवावी निज-दृष्टी ।

हे कळवळोनियां पोटीं । श्रीकृष्णें गोष्टी सांगितली ॥ ९२ ॥

गुणदोष विविधभेद । ऐसे आहेत निषिद्ध ।

तरी कां पां स्वमुखें श्रीगोविंद । बोलिला प्रसिद्ध वेदानुवादें ॥ ९३ ॥

येचि अर्थींचा प्रश्न । पुढें उद्धव करील जाण ।

तेंचि व्यासाचें निरूपण । विसावा जाण जीवशिवां ॥ ९४ ॥

तेथ सकाम आणि निष्काम भक्त । यांचे अधिकार अभिव्यक्त ।

स्वयें सांगेल भगवंता । कथा अद्‍भुत ते आहे ॥ ९५ ॥

संतीं द्यावें अवधान । श्रोतां व्हावें सावधान ।

एका विनवी जनार्दन । रसाळ निरूपण पुढें आहे ॥ ५९६ ॥

इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे भगवद्‌उद्धवसंवादे

एकाकारटीकायां एकोनविंशोऽध्यायः ॥१९॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ॥४६॥ ओव्या ॥५९६॥







॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय विसावा


श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्‍गुरु चित्समुद्‍रा । मुक्तमोतियांचा तुजमाजीं थारा ।

ज्ञानवैराग्यशुक्तिद्वारा । सभाग्य नरा तूं देशी ॥ १ ॥

तुझी खोली अमर्याद । माजीं चिद्‍रत्‍नें अतिविविध ।

देखोनि निजप्रबोधचांद । भरतें अगाध तुज दाटे ॥ २ ॥

उलथल्या स्वानंदभरत्यासी । गुरु‌आज्ञा-मर्यादा नुल्लंघिसी ।

स्वानंदलहरी चढोवढीसीं । तुजमाजीं अहर्निशीं उसळती ॥ ३ ॥

ब्रह्मविद्या महाबंदर । तेथ निजभक्ति हें तारूं थोर ।

त्यासी वागवितां तूं कर्णधार । प्रेमाचें साचार चढविशी शीड ॥ ४ ॥

तेथ भक्त संत सज्ञान नर । स्वयें पावविशी परपार ।

त्यांची मागुती येरझार । सत्य साचार खुंटली ॥ ५ ॥

एक लावूनि कासेसी । भवसागरीं वागविशी ।

बुडण्याचें भय त्यासी । महाकल्पेंसीं बाधीना ॥ ६ ॥

एक बुडाले भक्तिसमरसीं । ते घातले शेषशयनापाशीं ।

एक बैसविले अढळतेसी । ते ब्रह्मादिकांसी न ढळती ॥ ७ ॥

तुझ्या सागरत्वाची परी । विजातीय तिळभरी ।

राहों नेदिसी भीतरीं । हे अगाध थोरी पैं तुझी ॥ ८ ॥

अत्यंतप्रळयीं जैं हा चढे । तैं ’संसार’ हें नांवहि बुडे ।

वैकुंठकैलासावरता वाढे । मागें पुढें हाचि हा ॥ ९ ॥

ऐशिया सद्‍गुरुसमुद्रोदकीं । एका एकपणें हरीत कीं ।

भीतरीं पडतां आवश्यकीं । अंगीकारी कीं जनार्दन ॥ १० ॥

तो जनार्दन स्वयें देखा । एकादशाची करी टीका ।

तेणें अभंगीं घालूनि एका । कवित्व लोकां ऐकवी ॥ ११ ॥

जनार्दना आवडे एक । तो मी एका भेटतांचि देख ।

निजात्मभावें पडिलें ऐक्य । आपुलें निजसुख भोगवी ॥ १२ ॥

बोलवी निजसुखाचि कथा । त्यासी आपणचि होय श्रोता ।

मग अर्थाच्या यथार्थतां । समाधानता देतसे ॥ १३ ॥

यापरी गा जनार्दनें । एकादश मर्‍हाटा करणें ।

नव्हे माझे युक्तिचें बोलणें । हें स्वयें सज्ञानें जाणिजेल ॥ १४ ॥

त्या एकादशाची गतकथा । एकोणिसावा संपतां ।

गुणदोषांची कांहीं वार्ता । उद्धवासी तत्त्वतां सांगीतली ॥ १५ ॥

गुणदोष जो देखणें । तोचि महादोष जाणणें ।

गुणदोष स्वयें न देखणें । तो गुण म्यां श्रीकृष्णें मानिजे ॥ १६ ॥

हें ऐकोनि देवाचें उत्तर । उद्धव चमत्कारला थोर ।

काय गुणदोषांचा विचार । घरोघर लोकीं केला ॥ १७ ॥

तुम्हींच वेदमुखें आपण । प्रकटिलें गुणदोषलक्षण ।

तें तुमचें वेदवचन । केवीं अमान्य करावें ॥ १८ ॥

ऐसें विधिनिषेधलक्षण । विचारितां तें वेदवचन ।

कां पां निषेधी श्रीकृष्ण । उद्धव तो प्रश्न स्वयें पुसे ॥ १९ ॥

विसावे अध्यायीं निरूपण । सांगावया गुणदोषलक्षण ।

भक्ति ज्ञान कर्म जाण । तिन्ही अधिकार भिन्न सांगेल ॥ २० ॥

उद्धव म्हणे हे श्रीकृष्ण । तूं वेदरूपें आपण ।

बोलिलासी दोषगुण । तें परम प्रमाण आम्ही मानूं ॥ २१ ॥

हा विधि हा निषेध । हें दाविताहे तुझा वेद ।

तो वेदानुवाद विशद । ऐक प्रसिद्ध सांगेन ॥ २२ ॥


उद्धव उवाच-

विधिश्च प्रतिषेधश्च निगमो हीश्वरस्य ते ।

अवेक्षतेऽरविन्दाक्ष गुणं दोषं च कर्मणाम्‌ ॥ १ ॥

कमलनयना श्रीकृष्णा । विधिनिषेधलक्षणा ।

दाखवीतसे दोषगुणां । तुझी वेदाज्ञा प्रसिद्ध ॥ २३ ॥

तुझिया वेदाचे वेदविधीं । गुणदोषीं जडली बुद्धी ।

ते मी सांगेन प्रसिद्धी । कृपानिधी अवधारीं ॥ २४ ॥


वर्णाश्रमविकल्पं च प्रतिलोमानुलोमजम्‌ ।

द्रव्यदेशवयःकालान्‌ स्वर्गं नरकमेव च ॥ २ ॥


तुझी जे का वेदवाणी । उघडी गुणदोषांची खाणी ।

अधममध्यमोत्तम मांडणी । वर्णाश्रमपणीं भेद दावी ॥ २५ ॥

द्रव्य विहित अविहित । हेंही वेद असे दावित ।

देश पुनित अपुनीत । काळही दावीत सुष्टुदुष्टत्वें ॥ २६ ॥

पूर्ववयीं चित्त निश्चिंत । तारुण्यीं तेंचि कामासक्त ।

वार्धक्यीं तें अतिकुश्चित । तेवीं शुद्धीं उपजवित गुणदोष वेदु ॥ २७ ॥

तुझाचि गा वेद देख । सूचिताहे स्वर्ग नरक ।

तेणें कर्माचें आवश्यक । साधक बाधक तो दावी ॥ २८ ॥

वर्णाश्रमांमाजील गुज । प्रतिलोमानुलोमज ।

ऐसे नाना भेदें भोज । वेदेंचि सहजा नाचविजे ॥ २९ ॥

उत्तम वर्णाची जे नारी । हीन वर्णाचा गर्भ धरी ।

तेचि संतती संसारीं । अभिमान धरी ’प्रतिलोमज’ ॥ ३० ॥

तेचि संतती प्रसिद्ध । सूत वैदेह मागध ।

ऐशिया नामाचें जें पद । तें जाण शुद्ध प्रतिलोमज ॥ ३१ ॥

हीन वर्णाची जे नारी । उत्तम पुरूषाचा गर्भ धरी ।

ते ’अनुलोमज’ संसारीं । शास्त्रकारीं बोलिजे ॥ ३२ ॥

अंबष्ट आणि मूर्धावसिक्त । पारशव आणि सात्वत ।

इत्यादि नांवें जे वर्तत । ते जाण समस्त अनुलोमज ॥ ३३ ॥

ऐसे नाना भेदप्रकार । अविधिविधींचा विचार ।

वेद प्रकाशितो साचार । गुणदोषां माहेर वेद तुझा ॥ ३४ ॥


गुणदोषभिदादृष्टिमन्तरेण वचस्तव ।

निःश्रेयसं कथं नॄणां निषेधविधिलक्षणम्‌ ॥ ३ ॥


हे गुण आणि हे दोष । उभयतां वैर लावी देख ।

तुझा वेद गा आवश्यक । होय प्रकाशक गुणदोषां ॥ ३५ ॥

वैर लावूनि वेदवाणी । वाढवी गुणदोषमांडणी ।

तेथ मोक्ष पाविजे प्राणी । वेदवचनीं घडे केवीं ॥ ३६ ॥

रा‌ऊळ बोलिलें आपण । जे न देखावे दोषगुण ।

तूंचि म्हणसी वेद प्रमाण । तैं दोषगुण देखावे ॥ ३७ ॥

एवं ऐकतां तुझें वचन । उभयतां आली नागवण ।

वेद प्रमाण कीं अप्रमाण । हे समूळ जाण कळेना ॥ ३८ ॥

तुझ्या वचना विश्वासावें । तैं गुणदोषां न देखावें ।

तुझें वेदवचन मानावें । तैं देखावें गुणदोषां ॥ ३९ ॥

ऐसे तुझेनि बोलें जाण । संशयीं पडले सज्ञान ।

मा इतर साधारण जन । त्यांची कथा कोण ये ठायीं ॥ ४० ॥

(आशंका) माझें वचन वेदवचन । दोनी एकरूपें म्हणसी प्रमाण ।

तरी गुणदोषदर्शन । कां पां विलक्षण परस्परें ॥ ४१ ॥

माझें वेदाचें विधिविधान । नव्हतां वेदार्थाचें ज्ञान ।

म्हणशी मोक्ष न घडे जाण । वेद प्रमाण या हेतू ॥ ४२ ॥

त्या मोक्षामाजीं काय कठिण । सकळ कर्में सांडिता जाण ।

घरा मोक्ष ये आपण । सहजचि जाण न प्रार्थितां ॥ ४३ ॥

म्हणसी वेदार्थ न कळतां । कर्म करितां कां त्यागितां ।

कदा मोक्ष न ये हाता । जाण तत्त्वतां निश्चित ॥ ४४ ॥

भासला दोराचा सर्प थोर । तेथ जपतां नाना मंत्रभार ।

करितां वाजंत्र्यांचा गजर । मारितां तिळभर ढळेना ॥ ४५ ॥

तो सादरें निरीक्षितां जाण । होय त्या सर्पाचें निरसन ।

तेवीं निर्धारितां वेदवचन । भवभय जाण निरसे ॥ ४६ ॥

भवभयाची निर्मुक्तता । त्या नांव ’मोक्ष’ जाण तत्त्वतां ।

तो वेदर्थावीण हाता । न ये सर्वथा आणिकें ॥ ४७ ॥

वेदविधान न करितां । कर्म त्यागिलें उद्धततां ।

तेणें निजमोक्ष न ये हाता । परी पाखंडता अंगीं वाजे ॥ ४८ ॥

विधियुक्त जो कर्मत्यागु । करूनि संन्यास घेतल्या साङ्गु ।

तैं म्हणसी न पडे वेदपांगु । हाहीं व्यंगु विचारु ॥ ४९ ॥

श्रवणांग संन्यासग्रहण । तेथही असे विधिविधान ।

गुरुमुखें जें महावाक्य-श्रवण । तोही जाण वेदार्थ ॥ ५० ॥

(आशंका) । करितां देवांपितरांचें यजन । ते हो‌ऊनियां प्रसन्न ।

मोक्ष देतील आपण । हेंही वेदेंवीण घडेना ॥ ५१ ॥

स्वाहाकारें तृप्त सुर । स्वधाकारें तृप्त पितर ।

वेदविनियोगेंवीण देवपितर । प्रसन्नाकार कदा नव्हती ॥ ५२ ॥


पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुस्तवेश्वर ।

श्रेयस्त्वनुपलब्धेऽर्थे साध्यसाधनयोरपि ॥ ४ ॥


नाथिलेंचि चराचर । देव मनुष्य आणि पितर ।

वेदें प्रकाशूनि साचार । पूज्यत्वें थोर प्रतिपादी ॥ ५३ ॥

त्याहीमाजीं अतिविषम । उत्तम मध्यम आणि अधम ।

हा त्रिविध भेदसंभ्रम । वेद उपक्रम करूनि दावी ॥ ५४ ॥

यापरी गुणदोषलक्षण । तुवांचि वाढविलें आपण ।

या नांव म्हणसी मोक्षसाधन । तरी कां गुणदोष निवारिसी ॥ ५५ ॥

ऐशिया निरूपण घडामोडी । तुझेनि बोलें पडे आडी ।

तेणें गुणदोषांची परवडी । बाधा रोकडी अंगीं वाजे ॥ ५६ ॥

अवघा संसार काल्पनिक । तेथ एक स्वर्ग एक नरक ।

हा मोक्ष ह अतिबंधक । येणें वेदवादें लोक भ्रमविले तुवां ॥ ५७ ॥

पूर्वीं पुरुषाचे पोटीं । नव्हती गुणदोषांची गोठी ।

तुझ्या वेदानुवादपरिपाठीं । गुणदोषीं दृष्टी दृढ झाली ॥ ५८ ॥

एवं तुझेनि बोलें जाण । लोकांसी आली नागवण ।

भोगावया नरक दारुण । भ्रामक जाण वेदोक्ति तुझी ॥ ५९ ॥


गुणदोषभिदादृष्टिर्निगमात्ते न हि स्वतः ।

निगमे नापवादश्च भिदाया इति ह भ्रमः ॥ ५ ॥


एवं नानागुणदोषदृष्टीं । तुझेनि वेदें वाढविली सृष्टी ।

स्वतां पुरुषाचे पोटीं । गुणदोषदृष्टि असेना ॥ ६० ॥

तुझ्या वेदानुवादविस्तरें । गुणदोष झाले खरे ।

ते तुझेनिही बलात्कारें । चित्ताबाहेरें न निघती ॥ ६१ ॥

अनादि वेद प्रमाण । हें तुझें मुख्य वेदवचन ।

आतां न देखावे दोषगुण । हें नवें वचन मानेना ॥ ६२ ॥

पहिले प्रकाशिले दोषगुण । आतां निवारावया काय कारण ।

हें न कळतां संपूर्ण । भ्रमित मन होतसे ॥ ६३ ॥

या भ्रमाची भ्रमनिवृत्ती । कृपेनें करावी कृपामूर्ती ।

ऐकोनि उद्धवाची वचनोक्ती । काय श्रीपती बोलिला ॥ ६४ ॥

ऐकोनि उद्धवाची विनंती । योगत्रयाची उपपत्ती ।

अधिकारभेदें वेदार्थप्राप्ती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥ ६५ ॥


श्रीभगवानुवाच-

योगास्त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयोविधित्सया ।

ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कुत्रचित्‌ ॥ ६ ॥


तेथ मेघगंभीरा वाणी । गर्जोनि बोले शार्ङ्गपाणी ।

माझे परम कृपेवांचूनी । माझी वेदवाणी कळेना ॥ ६६ ॥

वेदशास्त्रार्थे अतिसंपन्न । जरी झाले अतिसज्ञान ।

परी माझ्या अनुग्रहेंवीण । माझा वेदार्थ जाण कळेना ॥ ६७ ॥

ब्रह्मा चहूं मुखीं वेद पढे । त्यासीही वेदार्थाचें चोखडें ।

वर्म नातुडेचि धडफुडें । मा इतर बापुडे ते किती ॥ ६८ ॥

ब्रह्मा वेदार्थ आकळिता । तैं शंखासुर वेद कां नेता ।

ब्रह्मा वेदार्थीं लीन होता । तैं नाभिलाषिता सरस्वती ॥ ६९ ॥

माझा वेदाचा वेद्य निर्धार । तुज मी सांगेन साचार ।

ऐक उद्धवा सादर । वेदविचार तो ऐसा ॥ ७० ॥

माझ्या वेदासी नाहीं बहु बंड । वृथा न बोले उदंड ।

ज्ञान-भक्ति-कर्मकांड । वेद त्रिकांड नेमस्त ॥ ७१ ॥

माझिया वेदांची वेदोक्ती । या तिंही योगांतें प्रतिपादिती ।

या वेगळी उपायस्थिती । नाहीं निश्चितीं उद्धवा ॥ ७२ ॥

कोण ते तिनी योग । कैसे अधिकाराचे भाग ।

तेही पुसशी जरी चांग । तरी ऐक साङ्ग सांगेन ॥ ७३ ॥


निर्विण्णानां ज्ञानयोगो न्यासिनामिह कर्मसु ।

तेष्वनिर्विण्णचित्तानां कर्मयोगस्तु कामिनाम्‌ ॥ ७ ॥


जे कां ब्रह्मभुवनपर्यंत । साचार जीवींहूनि विरक्त ।

जे विधिपूर्वक संकल्पयुक्त । कर्म त्यागित संन्यासी ॥ ७४ ॥

ऐशिया अधिकार्‍यांकारणे । म्यां ’ज्ञानयोग’ प्रकट करणें ।

जेणें कां निजज्ञानसाधनें । माझी पावणें सायुज्यता ॥ ७५ ॥

आतां जे कां केवळ अविरक्त । विषयालागीं कामासक्त ।

त्यांलागीं म्यां प्रस्तुत । ’कर्मयोग’ येथ प्रकाशिला ॥ ७६ ॥

उंच नीच अधिकारी देख । दोनी सांगितले सविशेख ।

आतां तिसरा अधिकारी अतिचोख । अलोलिक अवधारीं ॥ ७७ ॥


यदृच्छया मत्कथादौ जातश्रद्धस्तु यः पुमान्‌ ।

न निर्विण्णो नातिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिदः ॥ ८ ॥


हरिकथा अवघेचि ऐकती । परी माझी श्रद्धा नुपजे चित्तीं ।

कोणा एका अभिनवगती । श्रद्धा‌उत्पत्ती श्रवणेंचि होय ॥ ७८ ॥

आ‌ईक श्रद्धेचें लक्षण । जें जें करी कथाश्रवण ।

तें हृदयीं वाढे अनुसंधान । सप्रेम मनन उल्हासे ॥ ७९ ॥

नवल कथेची आवडी । दाटती हरिखाचिया कोडी ।

हृदयीं स्वानंदाची उभवी गुढी । एवढी गोडी श्रवणार्थीं ॥ ८० ॥

विषयांचें दोषदर्शन । मुख्यत्वें बाधक स्त्री आणि धन ।

आवरावीं रसना-शिश्न । हे आठवण अहर्निशीं ॥ ८१ ॥

घायीं आडकलें फळें । तें पानपेना उपचारबळें ।

तेवीं विषयदोष भोगमेळें । कदाकाळें शमेना ॥ ८२ ॥

येतां देखोनियां मरण । स्वयें होय कंपायमान ।

तेवीं विषयभोगदर्शन । देखोनि आपण चळीं कांपे ॥ ८३ ॥

एवं विषयीं दोषदर्शन । सर्वदा देखे आपण ।

परी त्यागालागीं जाण । सामर्थ्य पूर्ण आथीना ॥ ८४ ॥

सेवकीं राजा बंदीं धरिला । तया स्त्रीचंदनादि भोग दीधला ।

परी तो त्यासी विषप्राय जाहला । भोगीं उबगला अगत्यता ॥ ८५ ॥

एवं भोगितां त्या भोगासी । नित्य पाहे निजनिर्गमासी ।

तेवीं भोगितां हा विषयासी । अहर्निशीं अनुतापी ॥ ८६ ॥

यापरी जो नव्हे विषयासक्त । ना निधडा नव्हे विरक्त ।

त्यालागीं माझा भक्तिपंथ । मी बोलिलों निश्चित वेदवाक्यें ॥ ८७ ॥

येहींकरितां माझी भक्ती । माझ्या स्वरूपीं लागे प्रीती ।

सहजें होय विषयविरक्ती । एवं सिद्धिदाती भक्ति हे माझी ॥ ८८ ॥

मी वेदोक्त बोलिलों आपण । ते हे त्रिविध योग संपूर्ण ।

ज्ञान-कर्म-उपासन । वेदोक्त लक्षणविभाग ॥ ८९ ॥

तेथ कोण देखे दोषगुण । कोणासी दोंहीचें अदर्शन ।

मध्यम भागें वर्ते कोण । तेंही लक्षण अवधारीं ॥ ९० ॥

जो आसक्त विषयांवरी । तो कर्ममार्गींचा अधिकारी ।

त्यासी गुणदोषांहातीं नाही उरी । हें सांगेल श्रीहरि पुढिले अध्यायीं ॥ ९१ ॥

जो कां विरक्त ज्ञानाधिकारी । तो गुणदोषांहूनि बाहेरी ।

तो पाहतां अवघे संसारीं । न देखे तिळभरी गुणदोष ॥ ९२ ॥

जग अवघें ब्रह्म पूर्ण । तेथ कैंचे दोषगुण ।

ऐसे कां जे ज्ञानसंपन्न । त्यां दोषदर्शन असेना ॥ ९३ ॥

अति‌आसक्त ना विरक्त । ऐसे कां जे माझे भक्त ।

ते पूर्वीं गुणदोष देखत । परी सांडित विवेकें ॥ ९४ ॥

भूतीं भूतात्मा मी परेश । तेथ देखों नये गुणदोष ।

ऐसे भजननिष्ठ राजहंस । ते गुणदोष सांडिती ॥ ९५ ॥

मी वेदार्थीं बोलिलों दोषगुण । ते दोषत्यागालागीं जाण ।

पराचे देखावे दोषगुण । हें वेदवचन असेना ॥ ९६ ॥

ऐसे करावें वेदार्थश्रवण । दोष त्यजूनि घ्यावा गुण ।

परी पुढिलांचे दोषगुण । सर्वथा आपण न देखावे ॥ ९७ ॥

जो ज्याचा गुणदोष पाहे । तो त्याचा पापविभागी होये ।

जे पुढिलांचे गुणदोष गाये । निरया जाये तेणें दोषें ॥ ९८ ॥

आतां कर्माचा अधिकारु । सांगताहे शारंगधरु ।

तो जाणोनियां विचारु । कर्मादरु करावा ॥ ९९ ॥


तावत्कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता ।

मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायते ॥ ९ ॥


तंवचि करावा कर्मादर । जंव विरक्ति नुपजे साचार ।

ठाकल्या विरक्तीचें घर । स्वर्ग संसार मळप्राय ॥ १०० ॥

हो कां वमिलिया मिष्टान्ना । परतोनि श्रद्धा न धरी रसना ।

तेवीं विषयभोगीं जाणा । साचार मना चिळशी उपजे ॥ १ ॥

तेथ कर्माची परिपाठी । समूळ खूंटली गा गोठी ।

कां दैवयोगें उल्हासु पोटीं । माझ्या कथेचा उठी श्रवणादरु ॥ २ ॥

करितां माझी कथा श्रवण । प्रेमें वोसंडे अंतःकरण ।

विसरे देहगेहांची आठवण । तेथें प्रत्यवाय जाण बाधीना ॥ ३ ॥

जैसें माझे कथेचें श्रवण । तैसेंचि माझे हृदयीं स्मरण ।

तेथें प्रत्यवाय न रिघे जाण । येथून बोळवण त्याची झाली ॥ ४ ॥

करितां मत्कथाश्रवण । लोपल्या कोटिकर्माचरण ।

प्रत्यवाय न बाधी जाण । हा प्रताप पूर्ण मत्कथेचा ॥ ५ ॥


(संमतिश्लोक) मत्कर्म कुर्वतां पुसां कर्मलोपो भवेद्यदि ।

तत्कर्म तेषां कुर्वन्ति तिस्त्रः कोट्यो महर्षयः ॥ १ ॥


(अर्थ) माझी करितां सप्रेम भक्ती । भक्तांचीं नित्यकर्में जैं राहती ।

तेतीस कोटी ऋषिमहंतीं । संपूर्ण करिती कर्में त्यांचीं ॥ ६ ॥

एवढें मत्कथेचें महिमान । माझें करितां कीर्तन पूजन ।

तेथें प्रत्यवायाचें तोंड कोण । संमुख वदन दावूं न शके ॥ ७ ॥

हो कां पूर्ण विरक्त नर । कां माझे सेवेसी जो तत्पर ।

तेथ कर्म बापुडें किंकर । हें स्वयें श्रीधर बोलिला ॥ ८ ॥

कर्में करितां स्वधर्मस्थितीं । उद्धवा आहे माझी प्राप्ती ।

ते मी सांगेन तुजप्रती । यथानिगुती अवधारीं ॥ ९ ॥


स्वधर्मस्थो यजन्यज्ञैरनाशीः काम उद्धव ।

न याति स्वर्गनरकौ यद्यन्यत्र समाचरेत्‌ ॥ १० ॥


गृहस्थाश्रमी स्वधर्मस्थिती । जरी विचरेना ’अन्यगती’ ।

तरी येथेंचि लाहे विरक्ति । सुनिश्चितीं उद्धवा ॥ ११० ॥

अन्यगतींचें विचरण । तें तूं म्हणशील कोण ।

ऐक त्याचेंही लक्षण । समूळ खूण सांगेन ॥ ११ ॥

परद्रव्य-परदारा-रती । परापवादाची वंदती ।

ही नांव गा ’नारकी गती’ । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ १२ ॥

दिविभोगाचेनि श्रवणें । ज्याच्या मनाचें बैसे धरणें ।

कर्में तदनुकूल करणें । तैं स्वर्गा भोगणें अलोट ॥ १३ ॥

या जाण दोन्ही ’अन्यगती’ । यांतूनि काढूनियां वृत्ती ।

यज्ञादिकीं मज यजिती । तैं नैराश्यस्थिती नित्यनैमित्यें ॥ १४ ॥

तैं न पडे स्वर्गीचें पेणें । न घडे नरकासी जाणें ।

येचि लोकीं विरक्त होणें । तेंचि बोलणें हरि बोले ॥ १५ ॥


अस्मिंल्लोके वर्तमानः स्वधर्मस्थोऽनघः शुचिः ।

ज्ञान विशुद्धमाप्नोति मद्‍भक्तिं वा यदृच्छया ॥ ११ ॥


असतां ये लोकीं वर्तमान । ऐसें करितां स्वधर्माचरण ।

होय पुण्यपापांचें निर्दळण । निर्मळत्वें जाण तो अतिपवित्र ॥ १६ ॥

तेथ निरसोनि भवभान । प्रकाशे माझें शुद्ध ज्ञान ।

कां सप्रेम माझें भजन । ’पराभक्ति’ जाण तो लाहे ॥ १७ ॥

जे भक्तीमाजीं मी आपण । सदा होय भक्ता‌अधीन ।

तेथ मोक्षासहित ज्ञान । ये‌ऊनि आपण पायां लागे ॥ १८ ॥

ऐक ज्ञानाचा परिपाक । संसारा नांव ’महादुःख’ ।

मोक्ष तो म्हणे ’परमसुख’ । मद्‍भक्त देख दोनी न मानी ॥ १९ ॥

सप्रेम करितां माझें भजन । नाठवे भवभयबंधन ।

तेथ मोक्षासी पुसे कोण । मद्‍भक्तां भक्तिचा पूर्ण उल्हास ॥ १२० ॥

ज्यातें म्हणती ’महादुःख’ । तें भक्तांसी भगवद्‌रूप देख ।

ज्यातें म्हणती ’परमसुख’ । तेंही आवश्यक भगवंत ॥ २१ ॥

यापरी भक्त माझ्या भजनीं । विसरला सुखदुःखें दोनी ।

मी एकु भगवंतूवांचूनी । आन त्रिभुवनीं देखेना ॥ २२ ॥

ऐशी माझी भक्ति पूर्ण । साधूनि आणितां न ये जाण ।

जैं मी भगवंत होय प्रसन्न । तैं यदृच्छा जाण हे भक्ति लाभे ॥ २३ ॥

मी कैसेनि होय प्रसन्न । ऐसें कल्पील तुझें मन ।

तेथ नरदेह गा कारण । माझे प्रसन्नपण व्हावया ॥ २४ ॥


स्वर्गिणोऽप्येतमिच्छन्ति लोकं निरयिणस्तथा ।

साधकं ज्ञानभक्तिभ्यामुभयं तदसाधकम्‌ ॥ १२ ॥


ज्यांसी स्वर्गभोगाची अति गोडी । जिंहीं अमरत्वाची उभविली गुढी ।

जे पडले स्वर्गाचे बांदवडीं । ते वांछिती आवडीं नरदेहातें ॥ २५ ॥

नरकयातना महाघोर । जिंहीं भोगिला भोग थोर ।

ते मनुष्यदेहातें नर । अतिसादर वांछिती ॥ २६ ॥

नरदेह परम पावन । जो भक्तिज्ञानाचें आयतन ।

जेणें साधे ब्रह्मज्ञान । तो धन्य धन्य नरदेह ॥ २७ ॥

जेणें नरदेहें जाण । निःशेष खुंटे जन्ममरण ।

जेणें जीव पावे समाधान । स्वानंदघन स्वयें होय ॥ २८ ॥

ज्या नरदेहाचे संगतीं । होय अविद्येची निवृत्ती ।

लाभे भगवत्पदप्राप्ती । हे विख्यात ख्याती नरदेहीं ॥ २९ ॥

ज्या नरदेहाची प्राप्ती । प्राणिमात्र वांछिती ।

प्राणी बापुडे ते किती । स्वयें प्रजापती नरदेह वांछि ॥ १३० ॥

ऐसें नरदेहाचें श्रेष्ठपण । येथ साधे भक्तिविज्ञान ।

परी भक्तिज्ञानास्तव जाण । मनुष्यपण साधेना ॥ ३१ ॥


न नरः स्वर्गतिं काङ्क्षेन्नारकीं वा विचक्षणः ।

नेमं लोकं च काङ्क्षेत देहावेशात्प्रमाद्यति ॥ १३ ॥


झालिया नरदेहाची प्राप्ती । अधर्में होय नरकागती ।

कां संचितां पुण्यसंपत्ती । तेणें स्वर्गप्राप्ती अनिवार ॥ ३२ ॥

स्वर्गे होय पुनरावृत्ती । नरकीं घोर दुःखप्राप्ती ।

म्हणूनि दोंहीचीही प्रीती । नरदेहीं आसक्ती धरूं म्हणती ॥ ३३ ॥

मनुष्यदेहाची आवडी । तेचि देहबुद्धि रोकडी ।

जेथ कामक्रोधांची जोडी । प्रसाद कोडी क्षणक्षणां ॥ ३४ ॥

स्वर्ग नरक इहलोक । यांची प्रीती सांडूनि देख ।

साधावें गा आवश्यक । ज्ञान चोख कां निजभक्ती ॥ ३५ ॥

ज्ञान साधावयालागीं जाण । कष्टावें न लगे गा आपण ।

सप्रेम करितां माझें भजन । दवडितां ज्ञान घर रिघे ॥ ३६ ॥

गव्हांची राशी जोडल्या हातीं । सकळ पक्कान्नें त्याचीं होतीं ।

तेवीं आतुडल्या माझी भक्ती । ज्ञानसंपत्ती घर रिघे ॥ ३७ ॥

द्रव्य झालिया आपुले हातीं । सकळ पदार्थ घरास येती ।

तेवीं जोडल्या माझी भक्ती । भुक्तिमुक्ति होती दासी ॥ ३८ ॥

म्हणती करितां भगवद्‍भक्ती । विघ्नें छळावया आड येती ।

तेथें मी सुदर्शन घे‌ऊन हातीं । राखें अहोरातीं निजभक्तां ॥ ३९ ॥

पक्ष्याचेनि नामोच्चारें । म्यां वेश्या तारिली चमत्कारें ।

पाडूनि विघ्नांचें दातौरें । म्यां व्यभिचारें उद्धरिली ॥ १४० ॥

यालागीं नरदेह पावोन । जो करी माझें भजन ।

तोचि संसारीं धन्य धन्य । उद्धवा जाण त्रिशुद्धी ॥ ४१ ॥

भावें करितां माझे भक्तीसी । भाविका उद्धरीं मी हृषीकेशी ।

जे चढले ज्ञानाभिमानासी । ते म्यां यमासी निरविले ॥ ४२ ॥

साधितां माझी भक्ति कां ज्ञान । ज्यासी चढे ज्ञानाभिमान ।

तो म्यां आपुलेनि हातें जाण । दीधला आंदण महादोषां ॥ ४३ ॥

उद्धवा तूं ऐसें म्हणशी । ’ते कां दीधले यमहातेशी’ ।

तो जाचूनियां महादोषियांसी । ज्ञानाभिमानासी सांडवी ॥ ४४ ॥

यालागीं सांडूनि देहाभिमान । भावें करितां माझें भजन ।

पूर्वील साधु सज्ञान । नरदेहें जाण मज पावले ॥ ४५ ॥


एतद्विद्वान्पुरा मृत्योरभवाय घटेत सः ।

अप्रमत्त इदं ज्ञात्वा मर्त्यमप्यर्थसिद्धिदम्‌ ॥ १४ ॥


केवल अस्थि चर्म मूत्र मळ । पाहतां देहो अतिकश्मळ ।

परी ब्रह्म परिपूर्ण निश्चळ । हें निर्मळ फळ येणें साधे ॥ ४६ ॥

ऐसे नरदेहांचे कारण । जाणोनि पूर्वील सज्ञान ।

सांडोनियां देहाभिमान । ब्रह्मसमाधान पावले ॥ ४७ ॥

देह निंद्य म्हणोनि सांडावा । तरी एवढा लाभ हारवावा ।

वंद्य म्हणोनि प्रतिपाळावा । तैं ने‌ईल रौरवा निश्चित ॥ ४८ ॥

देह सांडवा न मांडावा । येणें परमार्थचि साधावा ।

तें सावधान ऐक उद्धवा । गुप्त निजठेवा सांगेन ॥ ४९ ॥

जेणें देहें वाढे भवभावो । तेणेंचि देहेंकरीं पहा हो ।

होय संसाराचा अभावो । अहंभावो सांडितां ॥ १५० ॥

सांडावया देहाभिमान । पूर्वील साधु सज्ञान ।

हो‌ऊनि नित्य सावधान । ब्रह्मसंपन्न मद्‌रूपें ॥ ५१ ॥

नरदेहें ब्रह्मप्राप्ती । ऐसें मानूनि निश्चितीं ।

म्हणसी विषयभोगांचे अंतीं । ब्रह्मस्थिती साधीन ॥ ५२ ॥

ऐसें निश्वासतां आपण । रोकडी आली नागवण ।

देहासवें लागलें मरण । हरिहरां जाण टळेना ॥ ५३ ॥

एवं देहाचें अनिवार्य मरण । तें केव्हां ये‌ईल न कळे जाण ।

यालागीं पूर्वीच आपण । निजस्वार्थ जाण साधावा ॥ ५४ ॥

धरितां निजदेहाची गोडी । अवचितां आदळे यमधाडी ।

बुडे निजस्वार्थाची जोडी । तें निजनिवाडीं हरि सांगे ॥ ५५ ॥


छिद्यमानं यमैरेतैः कृतनीडं वनस्पतिम्‌ ।

खगः स्वकेतमुत्सृज्य क्षेमं यति ह्यलम्पट: ॥ १५ ॥


जेवीं कां वृक्षाचे अग्रीं नीड । पक्षी करूनि वसे अतिगूढ ।

तळीं त्याचि वृक्षाचें बूड । छेदिती सदृढ निर्दय नर ॥ ५६ ॥

तें देखोनि वृक्षच्छेदन । पक्ष्यें सांडोनि गृहाभिमान ।

पळाल्या पाविजे कल्याण । राहतां मरण अचूक ॥ ५७ ॥

त्या वृक्षाचिया ऐसें जाण । देहासवें लागलें मरण ।

तेथें जीवासी राहतां जाण । दुःख दारुण अनिवार ॥ ५८ ॥


अहोरात्रैश्छिद्यमानं बुद्धाऽऽयुर्भयवेपथुः ।

मुक्तसङ्गः परं बुद्ध्वा निरीह उपशाम्यति ॥ १६ ॥


अहोरात्र आयुष्यभंग । कळिकाळाचा सवेग वेग ।

हा जाण नीच नवा रोग । अंगीं साङ्ग लागला ॥ ५९ ॥

काळें काळ वयसा खातु । हा देखोनि आयुष्याचा घातु ।

जाणोनि नरदेहाचा पातु । होय अनासक्तु देहगेहां ॥ १६० ॥

जाणोनि देहाचें क्षणिकपण । त्यागावया देहाभिमान ।

साधावया भक्तिज्ञान । अतिसावधान जो होय ॥ ६१ ॥

न सांडितां देहाभिमान । अंगीं आदळे मरण ।

तेणें भयें कंपायमान । वैराग्य पूर्ण स्वयें धरी ॥ ६२ ॥

वैराग्ययुक्त करितां भक्ति । होय देहाभिमानाची निवृत्ती ।

तैं घर रिघे ज्ञानसंपत्ती । पायां लागती मुक्ती चारी ॥ ६३ ॥

ऐशी झालिया निजात्मप्राप्ती । सहजेंचि राहे प्रवृत्ती ।

निवृत्तीसी होय निवृत्ती । संसाराची शांती स्वयें होय ॥ ६४ ॥

ऐसे नरदेहा ये‌ऊनि देख । पुरुष पावले ’परमसुख’ ।

हें न साधिती जे मूर्ख । त्यांसी देवो देख निंदित ॥ ६५ ॥


नृदेहमाद्यं सुलभं सुदुर्लभं प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम्‌ ।

मयानुकूलेन नभस्वतेरितं पुमान्‌ भवाब्धिं न तरेत्स आत्महा ॥ १७ ॥


चौर्‍यायशीं लक्ष जीवयोनी । त्यांत मनुष्यदेहावांचूनी ।

अधिकारी ब्रह्मज्ञानीं । आन कोणी असेना ॥ ६६ ॥

जेणें देहें होय माझी प्राप्ती । यालागीं ’आद्य देहो’ यातें म्हणती ।

याची दुर्लभ गा अवाप्ती । भाग्यें पावती नरदेह ॥ ६७ ॥

’सदृढ’ म्हणजे अव्यंग । ’अविकळ’ म्हणजे सकळ भाग ।

नव्हे बहिरे मुके अंध पंग । सर्वांगें साङ्ग संपूर्ण ॥ ६८ ॥

भरतखंडीं नरदेहप्राप्ती । हे परम भाग्याची संपत्ती ।

तेथही विवेकु परमार्थी । त्याचा वशवर्ती मी परमात्मा ॥ ६९ ॥

मी परमात्मा जेथ वशवर्ती । तेथ सुरनरांचा केवा किती ।

परी हा देह न लभे पुढती । दुर्लभ प्राप्ती नरदेहा ॥ १७० ॥

जोखितां पुण्यपाप समान । तैं नरदेहाची प्राप्ती जाण ।

तें पुढती पावावया आपण । जोखूनि कर्माचरण कोणी न करी ॥ ७१ ॥

पुण्य झालिया अधिक । स्वर्ग भोगणें आवश्यक ।

पापाचें वाढल्या तुक । भोगावे नरक अनिवार ॥ ७२ ॥

ऐशी कर्माची गति गहन । एथ काकतालीयन्यायें जाण ।

अचवटें लाभे माणुसपण । भवाब्धितारण महातारूं ॥ ७३ ॥

’सुलभ’ म्हणिजे अविकळ । ’सुकल्प’ म्हणिजे विवेकशीळ ।

यासी वागविता केवळ । नावाडा अति कुशळ गुरु कर्णधार ॥ ७४ ॥

कानीं निजगुज उपदेशिता । यालागीं गुरु ’कर्णधार’ म्हणती तत्त्वतां ।

कानीं धरितांचि उद्धरी भक्तां । यालागीं सर्वथा गुरु कर्णधार ॥ ७५ ॥

भवाब्धीमाजीं नरदेह तारूं । तेथ सद्‍गुरु तोचि कर्णधारु ।

त्यासी अनुकूल वायु मी श्रीधरु । भवाब्धिपरपारु पावावया ॥ ७६ ॥

कैसा गुरु कर्णधार कुशळ । आवर्त खळाळ आंदोळ ।

चुकवूनि विकल्पाचे कल्लोळ । साम्यें पाणिढाळ सवेग काढी ॥ ७७ ॥

लावूनि विवेकाचें आवलें । तोडिती कर्माकर्मांचीं जळें ।

भजनशिडाचेनि बळें । नाव चाले सवेग ॥ ७८ ॥

कामक्रोधादि महामासे । तळपती घ्यावया आमिषें ।

त्या घालूनि शांतिचेनि पाशें । तारूं उल्हासें चालवी ॥ ७९ ॥

ठाकतां सारूप्यादि बंदरें । तारुवामाजीं अतिगजरें ।

लागलीं अनुहाताचीं तुरें । जयजयकारें गर्जती ॥ १८० ॥

नेतां सलोकतेचे पेंठे । तारूं उलथेल अवचटें ।

लावितां समीपतेचे वाटे । तारूं दाटे दोंही सवां ॥ ८१ ॥

करावें सरूपतेमाजीं स्थिरु । तंव तो दाटणीचा उतारु ।

ऐसा जाणोनियां निर्धारु । लोटिलें तारूं सायुज्यामाजीं ॥ ८२ ॥

ते धार्मिकाची धर्मपेंठ । नाहीं सुखसारा खटपट ।

वस्तु अवघीच चोखट । घ्यावी एकवट संवसाटी ॥ ८३ ॥

ऐसें दुर्लभ नरदेहाचें तारूं । जेथ मी श्रीगुरुरूपें कर्णधारु ।

येणें न तरेच जो संसारु । तो जाणावा नरु आत्महंता ॥ ८४ ॥

नरदेह वेंचिलें विषयांसाठीं । पुढें नरक भोगावया कल्पकोटी ।

तरी आपुलेनि हातें निजपोटीं । शस्त्र दाटी स्वयें जेवीं ॥ ८५ ॥

परपारा अवश्य आहे जाणें । तेणें नाव फोडूनि भाजिजे चणें ।

कां पांघरुणें जाळूनि तापणें । हिंवाभेणें सुज्ञांनीं ॥ ८६ ॥

तैसें येथ झाले गा साचार । थित्या नरदेहा नागवले नर ।

पुढां दुःखाचे डोंगर । अतिदुस्तर वोढवले ॥ ८७ ॥

सकळ योनीं विषयासक्ती । सर्वांसी आहे निश्चितीं ।

नरदेहीं तैशीच विषयस्थिती । तैं तोंडीं माती पडली कीं ॥ ८८ ॥

पावोनि श्रेष्ठ नरशरीर । जो नुतरेचि संसारपार ।

तो आत्महत्यारा नर । सत्य साचार उद्धवा ॥ ८९ ॥

कोटी ब्रह्महत्या-गोहत्यांसी । प्रायश्चित्त आहे शास्त्रार्थेंसीं ।

परी आत्महत्या घडे ज्यासी । प्रायश्चित त्यासी असेना ॥ १९० ॥

जो आत्महत्या करूनि निमाला । तो मरतांचि नरकासी गेला ।

प्रायश्चित्तासी कोण आहे उरला । मा शस्त्रार्थें बोला बोलावें ॥ ९१ ॥

अमृत विकूनि कांजी प्याला । तैसा नरदेहीं भोगु भोगविला ।

हा थोर नाड जीवासी झाला । विसरोनि आपुला निजस्वार्थ ॥ ९२ ॥

लाहोनि उत्तम शरीर । व्यर्थ विषयासक्तीं नर ।

नरकीं बुडाले अपार । हें शारङ्गधर बोलिला ॥ ९३ ॥

असोत या मूर्खांचिया गोठी । ऐक उत्तमांची हातवटी ।

जे वेदार्थपरिपाठीं । निजहितदृष्टी सावध ॥ ९४ ॥

अतिविरक्त जे स्वभावें । तिंहीं काय कर्तव्य करावें ।

कोणा अर्थातें त्यजावें । तेंचि देवें सांगिजे ॥ ९५ ॥


यदाऽऽरम्भेषु निर्विण्णो विरक्तः संयतेंद्रियः ।

अभ्यासेनात्मनो योगी धारयेदचलं मनः ॥ १८ ॥


जो कर्मारंभींच विरक्त । फळाशा नातळे ज्याचें चित्त ।

मज निजमोक्ष व्हावा येथ । हेंही पोटांत स्मरेना ॥ ९६ ॥

खडतर वैराग्याची दृष्टी । इंद्रियांसी विषयांची गोष्टी ।

करूंचि नेदी महाहटी । धारणा नेहटीं दृढ राखे ॥ ९७ ॥

करूनियां श्रवण मनन । माझ्या स्वरूपाचें अनुसंधान ।

अखंड करी निदिध्यासन । तिळभरी मन ढळों नेदी ॥ ९८ ॥

धरोनि धारणेचें बळ । स्वरूपीं मन अचंचळ ।

अणुभरी हो‌ऊं नेदी विकळ । राखे निश्चळ निजबोधें ॥ ९९ ॥

एकाकी मन पाहें । स्वरूपीं कैसें निश्चळ होये ।

त्या अभ्यासाचे उपाये । स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण ॥ २०० ॥


धार्यमाणं मनो यर्हि भ्राम्यदाश्वनवस्थितम्‌ ।

अतंद्रितोऽनुरोधेन मार्गेणात्मशं नयेत्‌ ॥ १९ ॥


स्वरूपीं लावितां अनुसंधान । जरी निश्चळ नव्हे मन ।

न सांडी आपुला गुण । चंचळपणा स्वभावे ॥ १ ॥

साधक आळसें विकळे । कां आठवी विषयसोहळे ।

तैं स्वरूपींहूनि मन पळे । निज चंचळे स्वभावें ॥ २ ॥

तेथें नेहटूनि आसन । स्वयें हो‌ऊनि सावधान ।

स्मरोनि सद्‍गुरुचे चरण । स्वरूपीं मन राखावें ॥ ३ ॥

नेदीतां विषयदान । हटावलें क्षोभे मन ।

तरी न सांडोनि अनुसंधान । द्यावें अन्नपान विधानोक्त ॥ ४ ॥

(आशंका) ॥ ’सर्पा पाजिलें पीयूष । तेंचि परतोनि होय विष ।

तेवीं मनासी देतां विषयसुख । अधिक देख खवळेल’ ॥ ५ ॥

तरी ऐसें द्यावें विषयदान । जेणें आकळलें राहे मन ।

तेचि अर्थींचें निरूपण । स्वयें नारायण सांगता ॥ ६ ॥


मनोगतिं न विसृजेज्जितप्राणो जितेंद्रियः ।

सत्त्वसंपन्नया बुद्धया मन आत्मवशं नयेत्‌ ॥ २० ॥


मोकळें न सोडून मन । न सोडुनि अनुसंधान ।

करावें अन्नपानशयन । हें विषयदान निजहिता ॥ ७ ॥

साधकें सधूनि आपण । जरी जिंतिले इंद्रियप्राण ।

तरी मोकळें सोडूं नये मन । स्वरूपीं नेहटून राखावें ॥ ८ ॥

जो मनासी विश्वासला । तो कामक्रोधीं नागवला ।

संकल्पविकल्पीं लुटिला । विसंचिला महामोहे ॥ ९ ॥

जाणोनि मनाचें महाबळ । त्यासी विवेक द्यावा मोकळ ।

तो हालों नेदी केवळ । करी निश्चळ निजांगें ॥ २१० ॥

मनाविवेकाचे उभयसंधीं । सत्त्वसंपन्न होय बुद्धी ।

ते विषयांचे कंद छेदी । तोडी उपाधी सविकार ॥ ११ ॥

मन जेथ जेथ पळोनि जाये । तेथ तेथ विवेक उभा राहे ।

मग सत्त्वबुद्धीचेनि साह्यें । मोडी पाये मनाचे ॥ १२ ॥

ऐसें मनाचें खुंटलिया बळ । मग स्वरूपीं होय निश्चळ ।

जेवीं जळगार केवळ । ठाके गंगाजळ वस्तीसी ॥ १३ ॥

यापरी स्वरूपीं मन । स्वयें पावे समाधान ।

तेचि योग परम पावन । समाधान जीवशिवां ॥ १४ ॥

जीवपरमात्म्याची एकात्मता । तोच ’परमयोग’ तत्त्वतां ।

येचिविखींची कथा । अश्वदृष्टांता हरि सांगे ॥ १५ ॥


एष वै परमो योगो मनसः संग्रहः स्मृतः ।

ह्रदयज्ञत्वमन्विच्छन्‌ दम्भस्येवार्वतो मुहुः ॥ २१ ॥


जैसा वारु उपलाणी । वश्य करी अश्वसाहणी ।

मागें तरटांचा कर झणाणी । पुढें राखे नेहटुनी रागबागा ॥ १६ ॥

तेथ जें जें पा‌ऊल वोजा करी । तेथ मान दे जीजीकारीं ।

जेथ फुटोनि पडे बाहेरी । तेथ तरट मारी सवर्म ॥ १७ ॥

जेथ हटावला न सांडी खोडी । ते ठायीं दे मोकळवाडी ।

परी निःशेष पीडी ना सोडी । ऐसा पडिपाडीं राखत ॥ १८ ॥

दमनीं देखोनि अत्यादरु । स्वामीहृदय जाणे वारु ।

आणि वारुवाचें अभ्यंतरु । कळे साचारु स्वामीसी ॥ १९ ॥

ऐसें उभयहृदय ऐक्ययोगें । वारू न धरितां रागबागें ।

अडणें उडणें सांडी वेगें । मग नाचों लागे मोकळा ॥ २२० ॥

ऐसें वश्य केलिया अश्वातें । मग कर्त्याचिया मनोगतें ।

वारू नाचे काचेनि सुतें । यापरी मनातें दमावें ॥ २१ ॥

मनोजयो कीजे आपण । तोचि ’परमयोग’-कारण ।

हेंचि मागिले श्लोकीं निरूपण । तुज म्यां संपूर्ण सांगितलें ॥ २२ ॥

’नृदेहमाद्यं’ या श्लोकाचे अंतीं । कर्मवैराग्यद्वारा मुक्ती ।

आतां सांगितली हे स्थिती । उत्तमगतीं अभ्यासें ॥ २३ ॥

मुख्यतः सांख्ययोगें माझी प्राप्ती । तें मी सांगेन तुजप्रती ।

मिथ्या संसाराची स्फुर्ती । ब्रह्मसंविती साचार ॥ २४ ॥

हें ज्ञानगहन निरूपण । तुज मी सांगेन गुह्य ज्ञान ।

जें असोनि त्रिगुणीं वर्तमान । अलिप्त जाण गुणकार्या ॥ २५ ॥

’तुज मी सांगेन गुह्य ज्ञान’ । हें ऐकोनि देवाचें वचन ।

उद्धव स्वयेंचि झाला कान । अतिसावधान श्रवणार्थीं ॥ २६ ॥

देखोनि उद्धवाचा अत्यादरु । आर्तचित्तचकोरचंद्रु ।

निजज्ञानगुणसमुद्रु । काय यादवेंद्रु बोलिला ॥ २७ ॥


सांख्येन सर्वभावानां प्रतिलोमानुलोमतः ।

भवाप्ययावनुध्यायेन्मनो यावत्प्रसीदति ॥ २२ ॥


जें सृष्टिपूर्वीं अलिप्त । तेंचि सृष्टि‌उदयीं सृष्टि‌आंत ।

महत्तत्त्वादि देहपर्यंत । तत्त्वीं अनुगत तेचि वस्तु ॥ २८ ॥

आणि सृष्टीच्या स्थितिविशेषीं । गुणकार्यातें तेंचि प्रकाशी ।

शेखीं गुणकार्यातें तेंचि ग्रासी । उरे अवशेषीं ते वस्तु ॥ २९ ॥

नग न घडतां सोनेंचि साचें । नग घडवितां सोनेंपण न वचे ।

नग मोडितां सोन्याचे । घडामोडीचें भय नाहीं ॥ २३० ॥

मेघापूर्वीं शुद्ध गगन । मेघा सबाह्य गगन जाण ।

मेघ विराल्या गगनीं गगन । अलिप्त जाण संचलें ॥ ३१ ॥

तेवीं उत्पत्तिस्थितिप्रळयांतीं । वस्तु संचली अलिप्तस्थितीं ।

तेहीविखींची उपपत्ती । उद्धवा तुजप्रती सांगेन ॥ ३२ ॥

कुलाल जें जें भांडें घडित । त्यासी मृत्तिका नित्य व्याप्त ।

तेवीं जें जें तत्त्व उपजत । तें तें व्यापिजेत वस्तूनें ॥ ३३ ॥

सागरीं जे जे उपजे लहरी । तिसी जळचि सबाह्यांतरीं ।

तेवीं महत्तत्त्वादी देहवरी । सबाह्याभ्यंतरीं चिन्मात्र ॥ ३४ ॥

हो कां जो जो पदार्थ निफजे । तो आकाशें व्यापिजे सहजें ।

तेवीं जें जें तत्त्व उपजे । तें तें व्यापीजे चैतन्यें ॥ ३५ ॥

अनुलोमें पाहतां यापरी । वस्तूवेगळें तिळभरी ।

कांहीं न दिसे बाहेरी । निजनिर्धारीं विचारितां ॥ ३६ ॥

पृथ्वीपासूनि प्रकृतीवरी । लयो पाहतां प्रतिलोमेंकरीं ।

जेवीं जळगारा जळाभीतरीं । तेवीं लयो चिन्मात्रीं तत्त्वांचा ॥ ३७ ॥

प्रकृत्यादि तत्त्वें प्रबळलीं । विकरोनि लया गेलीं ।

वस्तु अलिप्तपणें संचली । नाहीं माखली अणुमात्र ॥ ३८ ॥

एवं उत्पत्तिस्थितिप्रळयांत । वस्तु अविनाशी अलिप्त ।

नित्य शुद्ध बुद्ध मुक्त । जाण निश्चित उद्धवा ॥ ३९ ॥

ऐशा वस्तूच्या ठायीं भवजल्प । तो जाण पां मिथ्या आरोप ।

जेवीं दोरा‌अंगीं सर्प । वृथा भयकंप भ्रांतासी ॥ २४० ॥

सर्प दवडोनि दोर शुद्ध । करावा ऐसा नाहीं बाध ।

एकला एक परमानंद । ऐसें गोविंद बोलिला ॥ ४१ ॥

ऐशिये वस्तूच्या ठायीं जाण । मन विसरे मनपण ।

येणें साधनें पैं जाण । होय ब्रह्म पूर्ण साधकु ॥ ४२ ॥

हें परम अगाध साधन । ज्यासी नाटोपे गा जाण ।

त्याचें निश्चळ व्हावया मन । सुगम साधन देवो सांगे ॥ ४३ ॥



निर्विण्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्योक्तवेदिनः ।

मनस्त्यजति दौरात्म्यं चिन्तितस्यानुचिन्तया ॥ २३ ॥


जन्ममरणांचें महा‌आवर्त । भोगितां वैराग्यें अतिसंतप्त ।

अत‌एव विषयीं विरक्त । जैसें विषयुक्त परमान्न ॥ ४४ ॥

मघमघीत अमृतफळ । त्यावरी सर्पें घातली गरळ ।

तेवीं विषयमात्रीं सकळ । देखे केवळ महाबाधा ॥ ४५ ॥

ऐसेनि विवेकें विवेकवंत । श्रद्धापूर्वक गुरुभक्त ।

गुरूनें सांगितला जो अर्थ । तो हृदयांत विसरेना ॥ ४६ ॥

गुरूनें बोधिला जो अर्थ । तो सदा हृदयीं असे ध्यात ।

चित्तीं चिंतिलाचि जो अर्थ । तोचि असे चिंतित पुनः पुनः ॥ ४७ ॥

करितां प्रत्यग्‌वृत्तीं चिंतन । संकल्प विकल्प सांडी मन ।

त्यजोनियां देहाभिमान । ब्रह्मसंपन्न स्वयें होय ॥ ४८ ॥

झालिया ब्रह्मसंपन्न । स्वरूपीं लीन होय मन ।

हाही एक उपावो जाण । न ठाके तरी आन अवधारीं ॥ ४९ ॥


यमादिभिर्योगपथैरान्वीक्षिक्या च विद्यया ।

ममार्चोपासनाभिर्वा नान्यैर्योग्यं स्मरेन्मनः ॥ २४ ॥


त्यजोनियां सकळ भोग । यमनियमेंसीं योगमार्ग ।

आसनस्थ हो‌ऊनि चांग । दे मुद्रा साङ्ग ’अधारीं’ ॥ २५० ॥

तेव्हां अपान ऊर्ध्वमुखें वाढे । जों वरता ’स्वाधिष्ठाना’ चढे ।

प्राण प्राणायामें अडे । तो मागुता मुरडे नाभिस्थाना ॥ ५१ ॥

सम होतां प्राणापान । पिंडब्रह्मांडाचें शोधन ।

स्वयें वायु करी गा आपण । मलक्षालन शरीरीं ॥ ५२ ॥

कफ पित्त दोन्ही खाये । नाडींतें शोधीत जाये ।

जुने संचित मल पाहें । तेही लवलाहें निर्दळी ॥ ५३ ॥

नवल वायूचें प्रबळ बळ । पिंडब्रह्मांडींचे सकळ मळ ।

धो‌ऊनि करी गा निर्मळ । पवित्रता केवळ महयोगें ॥ ५४ ॥

तेथें प्रगटे रोगाची परवडी । महाविघ्नांची पडे उडी ।

धांवती विकल्पाच्या कोडी । सिद्धींची रोकडी नागवण पावे ॥ ५५ ॥

इतुकीं अंगीं आदळतां जाण । साधक न सांडी जैं आंगवण ।

तैं सम होती प्राणापान । सत्य जाण उद्धवा ॥ ५६ ॥

प्राणापानांच्या मिळणीं । शक्ति चेतवे कुंडलिनी ।

ते प्राणापानांतें घे‌उनि । सुषुम्नास्थानीं प्रवेशे ॥ ५७ ॥

ते आद्यशक्ति अचाट । चढे पश्चिमेचा महाघाट ।

तेथें षड्चक्रांचा कडकडाट । पूर्वींच सपाट पवनें केला ॥ ५८ ॥

कुंडलिनी चालतां वाटा । चुकल्या आधिव्याधींच्या लाटा ।

बुजाल्या विकल्पांच्या वाटा । महाविघ्नांच्या झटा बाधूं न शकती ॥ ५९ ॥

साधितां उल्हाटशक्तिचे उलट । उघडे ब्रह्मरंघ्रींचें कपाट ।

तंव लोटले सहस्त्रदळाचे पाट । अतिचोखट चंद्रामृत ॥ २६० ॥

तें प्राशूनि कुंडलिनी बाळा । संतोषें सांडी गरळा ।

ते शरीरीं वोतली कळा । तेणें पालटला देहभाव ॥ ६१ ॥

शरीराकारें वोतिली कळा । तेणें देहो दिसे अतिसोज्ज्वळा ।

ना तो ब्रह्मरसाचा पुतळा । कीं उमलला कळा शांतिसुखाचा ॥ ६२ ॥

जीवाचें जीवन मुसावलें । कीं ब्रह्मविद्येसी फळ आलें ।

ना ते चैतन्या कोंब निघाले । तैसे शोभले अवयव ॥ ६३ ॥

त्या देहाचेनि लाघवें । जगाच्या डोळां सामावे ।

जीवामाजीं वावरों पावे । निजस्वभावें सबाह्य ॥ ६४ ॥

तो पवनाची करोनि पायरी । सुखें चाले गगनावरी ।

या नांव परम ’खेचरी’ । सिद्धेश्वरीं बोलिजे ॥ ६५ ॥

त्याचिया अंगींचिया दीप्ती । खद्योतप्राय गभस्ती ।

त्याचें चरणामृत वांछिती । अमरपति इंद्रचंद्र ॥ ६६ ॥

क्रमूनी औटपीठ गोल्हाट । भ्रमरगुंफादि शेवट ।

भेदूनि सोहंहंसाचें पीठ । परमात्मा प्रकट हो‌ऊनि ठाके ॥ ६७ ॥

हा योगाभ्यासें योग गहन । अवचटें कोणा साधे जाण ।

हा मार्ग गा अतिकठिण । स्वयें श्रीकृष्ण बोलिला ॥ ६८ ॥

हेंचि मानतें श्रीकृष्णनाथा । तरी आन साधन न सांगता ।

हा मूळश्लोकार्थ पाहातां । कळेल तत्त्वतां साधूंसी ॥ ६९ ॥

हा ऐकतां अतिगोड वाटे । परी करितां काळीज फाटे ।

तरी न साधेचि महाहटें । येथ ठकले लाठे सुरनर ॥ २७० ॥

असो हें अत्यंत कठिण । तुज मी सांगेन गा आन ।

’आन्वीक्षिकी’ विद्या जाण । त्वंपदशोधनविवेकु ॥ ७१ ॥

तत्पदाहूनि वेगळा । पांचभौतिक तत्त्वांचा गोळा ।

चुकोनि व्यापका सकळा । कोठें निपजला एकदेशी ॥ ७२ ॥

अनादि मायाप्रवाहयोगें । तन्मात्राविषयसंगें ।

मनाचेनि संकल्पपांगें । वेगळें सवेगें मानलें ॥ ७३ ॥

मनें मानिला जो भेदु । त्यासी करावा अभेदबोधु ।

येचि अर्थीं स्वयें गोविंदु । विवेक विशदु दाखवी ॥ ७४ ॥

पांचभौतिक शरीर खरें । तेथ पृथ्वी प्रत्यक्ष जळीं विरे ।

पृथ्वीचा गंध जळीं भरे । तैं पृथ्वी सरे निःशेष ॥ ७५ ॥

त्या जळाचा जळरसु । शोधुनि जैं घे हुताशु ।

तैं जळाचा होयर्‍हासु । विरे निजनिःशेषु तेजतत्त्वीं ॥ ७६ ॥

त्या तेजाचें कारणरूप । गिळी वायूचा पूर्ण प्रताप ।

तेव्हां तेजाचें मावळे स्वरूप । वायूची झडप लागतां ॥ ७७ ॥

त्या वायूचा स्पर्शगुण । नेतां गगनें हिरून ।

तेव्हां वायूचें नुरे भन । राहे मुसावोन गगनचि ॥ ७८ ॥

केवळ गगना नुरे उरी । तें गुणकार्येंसीं रिघे अहंकारीं ।

अहंकारु रिघे मायेमाझारीं । माया परमेश्वरीं मिथ्या होय ॥ ७९ ॥

रात्रि आपुलिया प्रौढीं । अंधारातें वाढवी वाढी ।

तेथ नक्षत्रें खद्योत कोडी । मिरवती गाढीं निजतेजें ॥ २८० ॥

ते रात्रि येतां सूर्यापुढें । स्वकार्येंसीं सगळी उडे ।

पाहों जातां मागेंपुढें । कोणीकडे असेना ॥ ८१ ॥

तेवीं परमेश्वरीं माया । कार्यकारणेंसीं गेली वायां ।

मिथ्यात्वेंचि न ये आया । नुरेचि दिसावया मागमोसु ॥ ८२ ॥

मायाप्रतिबिंबित चैतन्या । आणी ’जीव’ या अभिधाना ।

ते माया गेलिया जाणा । होय जीवपणार्‍हासु ॥ ८३ ॥

बुडालें जीवशिवांचें भान । उडालें मनाचें मनपण ।

कोंदलें चैतन्यघन । परम समाधान साधकां ॥ ८४ ॥

करितां त्वंपदाचें शोधन । होय तत्पदीं समाधान ।

हे ’आन्वीक्षिकी विद्या’ जाण । विवेकसंपन्न पावती ॥ ८५ ॥

न करितां योगसाधन । न लगे त्वंपदाचें शोधन ।

याहोनि सुलभ साधन । तुज मी आन सांगेन ॥ ८६ ॥

जेथ कष्ट करितां तरी थोडे । परी योगाचे सकळ फळ जोडे ।

त्वंपदशोधन त्यापुढें । होय बापुडें लाजोनि ॥ ८७ ॥

ते माझी गा निजभक्ति । माझ्या रामकृष्णादि ज्या मूर्तीं ।

पूजितां त्या अतिप्रीतीं । मी श्रीपती संतोषे ॥ ८८ ॥

तेथें माझें श्रवण माझें कीर्तन । माझें नाम माझें स्मरण ।

माझें ध्यान माझें भजन । माझें चिंतन सर्वदा ॥ ८९ ॥

हृदयीं माझें सदा ध्यान । मुखीं माझें नाम माझें स्तवन ।

श्रवणीं माझी कथ माझें कीर्तन । करीं माझें पूजन सर्वदा ॥ २९० ॥

चरणीं प्रदक्षिणा यात्रागमन । अष्टांगीं सर्वदा माझें नमन ।

ऐसें अनन्य माझें भजन । विनटलेंपण मद्‍भक्तिं ॥ ९१ ॥

ऐसे विनटले जे माझे भजनीं । त्यांसी मी विकलों चक्रपाणी ।

त्यांवेगळे पढियंतें कोणी । आन त्रिभुवनीं मज नाहीं ॥ ९२ ॥

यापरी करितां माझें भजन । न लगे योगादिकांचें स्मरण ।

मी भक्तिवेगळा श्रीकृष्ण । नातुडें जाण उद्धवा ॥ ९३ ॥

अवचटें दैवगतीं येथ । योगियासी जैं घडे दुरित ।

तैं त्यासी न लगे कर्मप्रायश्चित । तेंचि सांगत श्रीकृष्ण ॥ ९४ ॥


यदि कुर्यात्‌ प्रमादेन योगी कर्म विगर्हितम्‌ ।

योगेनैव दहेदंहो नान्यत्तत्र कदाचन ॥ २५ ॥


भक्तासी निंद्य कर्म न घडे । त्यासी मी राखता मागें पुढें ।

हें आलें गा योग्याकडे । तेथही घडे प्रमादें ॥ ९५ ॥

प्रमादें घडलें जें पाप । त्याचा तीव्र अनुताप ।

जेवीं दावाग्नीं पोळल्या सर्प । तैसा सकंप पापासी ॥ ९६ ॥

गोमाशी लागतां सिंहासी । तो जेवीं झाडी सर्वांगासी ।

तेवीं योगी देखोनि पापासी । जो अहर्निशीं अनुतापी ॥ ९७ ॥

तेणें हो‌ऊनि सावचित्त । योगबळें निजयोगयुक्त ।

पाप निर्दाळावें समस्त । हेंचि प्रायश्चित्त योगियासी ॥ ९८ ॥

हे सांडोनियां योगस्थिती । जैं लावूं धांवे शेणमाती ।

तैं नागवला गा निश्चितीं । नव्हेचि निष्कृती पापाची ॥ ९९ ॥

हृदयीं नाहीं अनुतापवृत्ती । वरिवरी गा शास्त्रोक्तीं ।

लावूं जातां शेणमाती । नव्हे निवृत्ती पापाची ॥ ३०० ॥

माझें क्षणार्ध अनुसंधान । कोटि कल्मषां करी दहन ।

तेथ इतरांचा केवा कोण । हें स्वयें श्रीकृष्ण बोलिला ॥ १ ॥

ज्याचे अधिकारीं माझें ध्यान । सांडोनियां जाण ।

प्रायश्चित्त सांगतां आन । लागे दूषण सांगत्यासी ॥ २ ॥

यालागीं मुख्यत्वें जाण । येथ अधिकारचि प्रमाण ।

येचिविखींचें निरूपण । श्रीनारायण सांगत ॥ ३ ॥


स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः ।

कर्मणां जात्यशुद्धानामनेन नियमः कृतः ।

गुणदोषविधानेन सङ्गानां त्याजनेच्छया ॥ २६ ॥


न प्रेरितां शास्त्रें श्रुतीं । विषयीं स्वाभाविक प्रवृत्ती ।

तिची करावया निवृत्ती । माझि वेदोक्ती प्रवर्तली ॥ ४ ॥

एका‌एकीं विषयत्यजन । करावया अशक्त जन ।

त्यासी वेद दावी दोषगुण । त्यागावया जाण विषयांसी ॥ ५ ॥

हे माता हे सहोदर । येथ करूं नये व्यभिचार ।

हे वेद न बोलता अधिकार । तैं यथेष्टाचार विषयांचा ॥ ६ ॥

जेथवरी स्त्रीपुरुषव्यक्ती । तेथवरी कामासक्ती ।

मी नेमितों ना वेदोक्ती । तैं व्यभिचारप्राप्ती अनिवार ॥ ७ ॥

सकळ स्त्रिया सांडून । त्यजूनियां इतर वर्ण ।

सवर्ण स्त्री वरावी आपण । अष्टवर्षा जाण नेमस्त ॥ ८ ॥

तिचें वेदोक्त पाणिग्रहण । तेथ साक्षी अग्नि आणि ब्राह्मण ।

इतर स्त्रीयांची वाहूनि आण । स्वदारागमन विध्युक्त ॥ ९ ॥

यापरी म्यां सकळ लोक । स्त्रीकामें अतिकामुक ।

स्वदारागमनें देख । केले एकमुख वेदोक्तीं ॥ ३१० ॥

याचिपरी म्यां अन्नसंपर्क । वेदवादें नेमिले लोक ।

येरवीं वर्णसंकर देख । होता आवश्यक वेदेंवीण ॥ ११ ॥

तो चुकवावया वर्णसंकर । वर्णाश्रमांचा प्रकार ।

वेद बोलिला साचार । विषयसंचार त्यागावया ॥ १२ ॥

विषयांची जे प्रवृत्ती । तेचि ’अविद्या’ बाधा निश्चितीं ।

जे विषयांची अतिनिवृत्ती । ती नांव ’मुक्ति’ उद्धवा ॥ १३ ॥

करावया विषयनिवृत्ती । वेदें द्योतिली कर्मप्रवृत्ती ।

वर्णाश्रमाचारस्थिती । विषयासक्तिच्छेदक ॥ १४ ॥

नित्य नैमित्तिक कर्मतंत्र । नाना गुणदोषप्रकार ।

वेदें द्योतिले स्वाधिकार । विरक्त नर व्हावया ॥ १५ ॥

स्वकर्में होय चित्तशुद्धी । तेणें वैराग्य उपजे त्रिशुद्धी ।

वैराग्य विषयावस्था छेदि । गुणकार्या‌उपाधी रजतम हे ॥ १६ ॥

तेव्हां उरे शुद्ध-सत्त्वगुण । तेथें प्रकटे गुरुभजन ।

गुरुभजनास्तव जाण । ज्ञान विज्ञान घर रिघे ॥ १७ ॥

पूर्ण करितां भगवद्‍भक्ति । तै गुरुभजनीं अधिकारप्राप्ती ।

सद्‍गुरुमहिमा सांगों किति । मी आज्ञावर्ती गुरुचा ॥ १८ ॥

गुरु ज्यावरी अनुग्रहो करी । त्यासी मी भगवंत उद्धरीं ।

आदरें वा‌ऊनियां शिरीं । निज‍ऐश्वर्यावरी बैसवीं ॥ १९ ॥

गुरु परमात्मा परेशु । ऐसा जयाचा विश्वासु ।

त्याचा अंकिला मी हृषीकेशु । जो जगदीशु जगाचा ॥ ३२० ॥

जेथ मी अंकित झालों आपण । तेथ समाधीसीं ज्ञानविज्ञान ।

वोळंगे गुरुभक्ताचें अंगण । तेथ केवा कोण सिद्धींचा ॥ २१ ॥

त्या गुरुचें करूनि हेळण । जो करी माझें भजन ।

तेणें विखेंसीं मिष्टान्न । मज भोजन घातलें ॥ २२ ॥

तोंडीं घास डो‌ईं टोला । ऐसा भजनार्थ तो झाला ।

तो जाण सर्वस्वें नागवला । वैरी आपला आपणचि ॥ २३ ॥

येथवरी गुरूचें महिमान । माझेनि वेदें द्योतिलें जाण ।

करूनि विषयनिर्दळण । स्वाधिकारें जन तरावया ॥ २४ ॥

यालागीं ज्यासी जो अधिकार । तो तेणें नुल्लंघावा अणुमात्र ।

ह वेदें केला निजनिर्धार । स्वकर्में नर तरावया ॥ २५ ॥

तरी म्हणशी कर्मचि पावन । हेंही सर्वथा न घडे जाण ।

स्वाधिकारेंवीण कर्माचरण । तें अतिदारुण बाधक ॥ २६ ॥

संन्यास करी गृहस्थधर्म । तें त्यासी वोडवलें अकर्म ।

गृहस्थ करी करपात्रकर्म । तेचि अधर्म तयासी ॥ २७ ॥

हितासी वोखद घेतां जाण । त्याचें चुकलिया अनुपान ।

तेंचि अन्यथा होय आपण । पीडी दारुण मरणांत ॥ २८ ॥

तैसें अनाधिकारें करितां कर्म । तेंचि बाधक होय परम ।

हें वेदें जाणोनियां वर्म । स्वधर्म सुगम नेमिले ॥ २९ ॥

स्वाधिकारें स्वधर्मनिष्ठा । हाचि पुरुषाचा गुण मोठा ।

तेणें फिटे गुणकर्ममळकटा । प्रिय वैकुंठा तो होय ॥ ३३० ॥

वेदें बोलिला जो गुण । तो अंगीकारावा आपण ।

वेदें ठेविलें ज्यासी दूषण । तें सर्वथा जाण त्यजावें ॥ ३१ ॥

हेंचि गुणदोषलक्षण । करितां वेदविवंचन ।

गुंतले गा अतिसज्ञान । माझे कृपेवीण वेदार्थ न कळे ॥ ३२ ॥

निषेधमुखेंकरितां त्यागु । वेद त्यागवी विषयसंगु ।

हें वर्म जाणोनि जो चांगु । तो होय निःसंगु महायोगी ॥ ३३ ॥

उद्धवा हें वेदतत्त्वसार । तुज म्यां सांगितलें साचार ।

ज्यालागीं शिणताति सुरनर । ऋषीश्वर तपस्वी ॥ ३४ ॥

परी माझे कृपेवीण सर्वथा । हें न ये कोणाचिये हाता ।

तें तुज म्यां सांगितलें आतां । तुझे हितार्था निजगुह्य ॥ ३५ ॥

मागें म्यां केलें निरूपण । गुणदोष देखणें तो दोष जाण ।

त्याचेंही विशद विवेचन । तुज मीं संपूर्ण सांगितलें ॥ ३६ ॥

पराचा देखावा दोषगुण । हें नाहीं नाहीं माझें वेदवचन ।

दोष त्यजोनियां आपण । घ्यावा गुण हा वेदार्थ ॥ ३७ ॥

त्यजोनि पराचे दोषगुण । स्वयें गुण घ्यावा आपण ।

हेंही माझे कृपेवीण । नव्हे जाण उद्धवा ॥ ३८ ॥

न देखोनि पराचे दोषगुण । स्वयें हो‌इजे ब्रह्मसंपन्न ।

म्हणशी ऐशी कृपा परिपूर्ण । केवीं आपण लाहिजे ॥ ३९ ॥

तेचिविखींचें निरूपण । कृपेनें सांगताहे श्रीकृष्ण ।

माझे कृपेचें आयतन । उद्धवा जाण मद्‍भक्ती ॥ ३४० ॥


जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विण्णः सर्वकर्मसु ।

वेद दुःखात्मकान्‌ कामान्‌ परित्यागेऽप्यनीश्वरः ॥ २७ ॥


माझे कथेचेनि श्रवणें । उठी संसाराचें धरणें ।

ऐसा विश्वासु धरिला ज्याणें । जीवेंप्राणें निश्चितीं ॥ ४१ ॥

म्हणे अर्धोदकीं प्राणांतीं । जैं हरिकथा आठवे चित्तीं ।

तैं उठे जन्ममरणपंक्ती । येथवरी भक्ति मत्कथेची ॥ ४२ ॥

ऐशिया भावार्थाचे स्थिती । अनिवार उपजे विरक्ती ।

नावडे कर्माची प्रवृत्ती । विषयासक्ती नावडे ॥ ४३ ॥

नावडे इतर कथावदंती । नावडे लौकिकाची प्रीती ।

परी निःशेष त्यागाप्रती । सामर्थ्यशक्ति ज्या नाहीं ॥ ४४ ॥

तेणें अनन्यभावें जाण । अत्यादरें करावें भजन ।

येचिविखींचें निरुपण । स्वमुखे श्रीकृष्ण सांगत ॥ ४५ ॥


ततो भजेत मां प्रीतः श्रद्धालुर्दृढनिश्चयः ।

जुषमाणश्च तान्कामान्दुःखोदर्कांश्च गर्हयन्‌ ॥ २८ ॥


त्यागवया नाहीं सामर्थ्यशक्ती । त्यासी विषयभोग जेव्हां येती ।

ते भोगी ऐशिया रीतीं । जेवीं श्रृंगारिती सुळीं द्यावया ॥ ४६ ॥

त्यांसी केळें साखर चोखटी । दूधतूप लावितां ओठीं ।

शूळ भरेल या भोगापाठीं । तो धाक पोटीं धुकधुकीं ॥ ४७ ॥

तेवीं विषय भोगितां जाण । पुढें निरय अतिदारुण ।

मज कां विसरला नारायण । मधुसूदन माधव ॥ ४८ ॥

मी पडिलों विषयबंदिखानीं । वेगीं पावें गरुडा वळंघोनी ।

कृपाळुवा चक्रपाणी । मजलागोनी सोडवीं ॥ ४९ ॥

विषयमहाग्रहाचे तोंडीं । मी सांपडलों बडिशपिंडी ।

गजेंद्राचेपरी तांतडीं । घालीं उडी मजलागी ॥ ३५० ॥

धांव पाव गा गोविंदा । निवारीं माझी विषयबाधा ।

उपेक्षूं नको मुकुंदा । घे‌ऊनि गदा धांव वेगीं ॥ ५१ ॥

तूं अडलियांचा सहाकारी । भक्तकाजकैवारी ।

मज बुडतां विषयसागरीं । वेगे उद्धरीं गोविंदा ॥ ५२ ॥

मी पडिलों विषयसागरीं । बुडविलों कामलोभलहरीं ।

क्रोधें विसंचिलों भारी । अभिमानसुसरीं गिळियेलों ॥ ५३ ॥

तूं दीनदयाळ श्रीहरी । हें आपुलें बिरुद साच करीं ।

मज दीनातें उद्धरीं । निजबोधकरीं धरोनियां ॥ ५४ ॥

हे विषयबाधा अतिगहन । कां पां न पवे जनार्दन ।

येणें अट्टहासें जाण । करी स्मरण हरीचें ॥ ५५ ॥

न सुटे विषयवज्रमिठी । पडिलों कामदंष्ट्रांचिये पोटीं ।

कांहीं केलिया न सुटे मिठी । आतां जगजेठी धांव वेगीं ॥ ५६ ॥

ऐसा निजभक्तांचा धांवा । क्षणही मज न साहवे उद्धवा ।

माझी कृपा होय तेव्हां । पूर्ण स्वभावा अनुतापें ॥ ५७ ॥

उद्धवा जेथ अनुताप नाहीं । तेथ माझी कृपा नव्हे कहीं ।

कृपेचें वर्म हेंच पाहीं । जैं अनुताप देहीं अनिवार ॥ ५८ ॥

माझे कृपेवीण निश्चितीं । कदा नुपजे माझी भक्ती ।

माझी झालिया कृपाप्राप्ती । अनन्यभक्ती तो करी ॥ ५९ ॥

माझे कृपेचें लक्षण । प्राप्त विषय भोगितां जाण ।

न तुटे माझें अनन्य भजन । ’पूर्ण कृपा’ जाय या नांव ॥ ३६० ॥

मग चढत्या वाढत्यां प्रीतीं । नीच नवी करी माझी भक्ती ।

देह गेह स्त्री पुत्र संपत्ती । वेंची माझे प्रीतीं धनधान्य ॥ ६१ ॥

माझे भक्तिलागीं आपण । सर्वस्व वेंची हें नवल कोण ।

स्वयें वंचीना जीवप्राण । ऐसें अनन्यभजन सर्वदा ॥ ६२ ॥

माझ्या भजनाची अतिप्रीती । स्मरण न सांडी अहोरातीं ।

माझा विसर न पडे चित्तीं । त्याची फळप्राप्ती हरि सांगे ॥ ६३ ॥


प्रोक्तेन भक्तियोगेन भजतो माऽसकृन्मुनेः ।

कामा हृदय्या नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते ॥ २९ ॥


माझी जे कां निजभक्ती । मागां सांगितली तुजप्रती ।

त्या हातवटिया मीं श्रीपती । यजिलों अतिप्रीतीं वारंवार ॥ ६४ ॥

पळपळ क्षणक्षण । माझें न विसरत स्मरण ।

करिती अनन्य भजन । मदर्पण तें मीचि ॥ ६५ ॥

दिवसदिवसां चढोवढी । अनिवार प्रीति वाढे गाढी ।

लागतां नीच नवी गोडी । भजे आवडीं पुनः पुनः ॥ ६६ ॥

केलीचि भक्ती करितां । उबगु न ये सर्वथा ।

अधिक हर्ष वाटे चित्ता । उल्हासता मद्‍भजनीं ॥ ६७ ॥

मज आकळूनि आपले मनीं । मनींहोनि प्रीति भजनीं ।

तेथ सकळ काम जाती नासोनी । जेवीं कां तरणीं खद्योत ॥ ६८ ॥

जेवीं कां केसरी देखोनी । मदगजां होय भंगणी ।

तेवीं काम जाती हृदयींहूनी । मी चक्रपाणी प्रकटल्या ॥ ६९ ॥

’मी प्रकटलों’ ऐसें म्हणतां । लाज लागेल या वचनार्था ।

मजवीण ठावो नाहीं रिता । ’प्रकटलों’ आतां म्हणे कोण ॥ ३७० ॥

उद्धवा जाण तत्त्वतां । मी सदा हृदयीं वसता ।

भक्तांची भ्रांती जातां । मी स्वभावतां प्रकटचि ॥ ७१ ॥

भक्तीं करूनि माझी भक्ती । नाशिली गा निजभ्रांती ।

तेथ स्वयंभ मी श्रीपती । सहजस्थितीं प्रकटचि ॥ ७२ ॥

मी हृदयीं प्रकटल्यापुढें । भक्तांसी अलभ्य लाभ जोडे ।

फिटे संसाराचें सांकडें । ऐक पां फाडोवाडें सांगेन ॥ ७३ ॥


भिद्यते ह्रदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।

क्षीयन्ते चास्य कर्माणि मयि दृष्टेऽखिलात्मनि ॥ ३० ॥


उद्धवा मी ज्यासी हृदयीं भेटें । तो मी हृदयमाजीं न संठें ।

सर्वात्मा सर्वरूपें प्रकटें । नव्हे धाकुटें स्वरूप माझें ॥ ७४ ॥

ऐसा मी प्रकटलियापाठिं । संसारुचि न पडे दिठीं ।

मावळे गुणेंसी भेदत्रिपुटी । पळे उठा‌उठी भवभय ॥ ७५ ॥

लागतां सूर्याचे किरण । घृताचें नासे कठिणपण ।

तेवीं मी प्रकटल्या नारायण । न फोडितां जाण लिंगदेह नाशे ॥ ७६ ॥

धु‌ई दाटली चहूंकडे । ते चंडवातें तत्काळ उडे ।

तेवीं माझ्या स्वप्रकाशापुढें । वासनेचें उपडे समूळ जाळ ॥ ७७ ॥

समूळ उपडितां वासनेसी । संशय निमे जीवेंभावेंसीं ।

तेथ क्षयो झाला कर्मासी । जेवीं रवीपाशीं अंधारें ॥ ७८ ॥

तेवीं गुण नासती स्वकार्येंसीं । अविद्या नासे अज्ञानेंसीं ।

जीव नासे शिवपणेंसीं । चिदचिद्‍ग्रंथीसीं अहंकारु ॥ ७९ ॥

तेथ सोहंहंसाची बोळवण । न करितांचि जाहली जाण ।

भेणें पळाले जन्ममरण । पडलें शून्य संसारा ॥ ३८० ॥

यापरी भक्तियोगें गहन । माझें करूनियां भजन ।

भक्त पावले समाधान । ऐसेनि जाण निजभजनें ॥ ८१ ॥

एवं भक्ति-ज्ञान-कर्मयोग । या तिहीं योगांचा विभाग ।

तुज म्यां सांगितला साङ्ग । हें वर्म चांग मत्प्राप्ती ॥ ८२ ॥

येथ विशेषें माझी भक्ति । न पाहे साह्य सांगाती ।

नव्हे आणिकांची पंगिस्ती । साधी मत्प्राप्ती अंगोवांगीं ॥ ८३ ॥

न करितां माझें भजन । सर्वथा नुपजे माझें ज्ञान ।

कर्म न करितां मदर्पण । तेंचि जाण अकर्म ॥ ८४ ॥

यालागीं मुख्य जें निजज्ञान । तें अपेक्षी माझें भजन ।

तेथ कर्म बापुडें रंक जाण । भजनेंवीण सरेना ॥ ८५ ॥

एवं ज्ञान कर्में परमार्थीं । माझे भक्तिस्तव होती सरतीं ।

ते भक्तिची निजख्याती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥ ८६ ॥


तस्मान्मद्‍भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः ।

न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिह ॥ ३१ ॥


करूं नेणे कर्माचरण । न साधितां वैराग्यज्ञान ।

भावें करितां माझें भजन । माझ्या स्वरूपीं मन ठेवूनी ॥ ८७ ॥

तेथ ज्ञानकर्मादिकें जाण । मुख्य वैराग्यही आपण ।

मद्‍भक्तीसी येती लोटांगण । चरणां शरण पैं येती ॥ ८८ ॥

शरण येणें हें कायशी गोठी । केवळ जन्मती भक्तीच्या पोटीं ।

मग लडेवाळें घालूनि मिठी । स्वानंदाची गोमटी मागती गोडी ॥ ८९ ॥

एवं भक्ति आपुले अंकीं जाण । करी ज्ञानादिकांचे लालन ।

परमानंद पाजूनि पूर्ण । करी पालन निजांगें ॥ ३९० ॥

ते आतुडल्या माझी भक्ति । ज्ञानादिकें कामारी होती ।

तेचिविखींची उपपत्ती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥ ९१ ॥


यत्कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत्‌ ।

योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि ॥ ३२ ॥

सर्वं मद्‍भक्तियोगेन मद्‍भक्तो लभतेऽञ्जसा

स्वर्गापवर्गं मद्धाम कथाञ्चिद्यदि वाञ्छति ॥ ३३ ॥


जें पाविजे स्वधर्मकर्मादरें । जें पाविजे निर्बंध तपाचारें ।

जें सांख्यज्ञानविचारें । पाविजे निर्धारें जें वस्तु ॥ ९२ ॥

जें पाविजे विषयत्यागे । जें पाविजे अष्टांगयोगें ।

जें वातांबुपर्णाशनभोगें । जें दानप्रसंगें पाविजे ॥ ९३ ॥

जें साधें वेदाध्ययनें । जें साधे सत्यवचनें ।

जें साधे अनेकीं साधनें । तें मद्‍भजनें पाविजे ॥ ९४ ॥

हें न सोशितां साधनसांकडें । नुल्लंघितां गिरिकपाटकडे ।

हीं सकळ फळें येती दारापुढें । जैं माझी आतुडे निजभक्ति ॥ ९५ ॥

उद्धवा तूं म्हणसी जाण । ऐशी ते तुझी भक्ति कोण ।

ब्रह्मभावें जें गुरुभजन । ते भक्तिचा पूर्ण हा प्रतापु ॥ ९६ ॥

सद्‍गुरुभजनापरती । साधकांसी नाहीं प्राप्ती ।

मी भगवंत करीं गुरुभक्ति । इतरांचा किती पवाडु ॥ ९७ ॥

मीही सद्‍गुरुचेनि धर्में । पावलों एवढिये महिमे ।

त्या सद्‍गुरूचे गुरु गरिमे । कोणे उपमे उपमावें ॥ ९८ ॥

जे गुरुब्रह्म अभेदभक्त । अवचटें अणुमात्र वांछित ।

तैं वैकुंठादि समस्त । मी त्यांसी देत स्वर्गापवर्ग ॥ ९९ ॥

हेंही बोलतां अत्यंत थोडें । मी त्यांच्या भजनसुरवाडें ।

भुललों गा वाडेंकोडें । त्यां मागेंपुढें सदा तिष्ठें ॥ ४०० ॥

मद्‍भक्त नैराश्यें अतिगाढे । ते मागतील हें कदा न घडे ।

तेंही लक्षण तुजपुढें । अतिनिवाडें सांगेन ॥ १ ॥


न किञ्चित्साधवो धीरा भक्ता ह्येकान्तिनो मम ।

वाच्छन्त्यपि मया दत्तं कैवल्यमपुनर्भवम्‌ ॥ ३४ ॥


ज्यासी नघेणेंपणाचा प्रबोधु । साचार झाला अतिविशादु ।

ऐसा निरपेक्ष जो शुद्धु । तो सत्य साधु मज मान्या ॥ २ ॥

ज्याच्या ठायीं निरपेक्षता । धैर्य त्याचे चरण वंदी माथां ।

ज्याच्या ठायीं अधीरता । तेथ निरपेक्षता असेना ॥ ३ ॥

कोटिजन्में बोधु जोडे । तैं हे निरपेक्षता आतुडे ।

निरपेक्षतेवरुतें चढे । ऐसें नाहीं फुडें साधन ॥ ४ ॥

ऐशिये निरपेक्षताप्राप्तीं । माझ्या भजनीं अतिप्रीती ।

ती लाभे माझी चौथी भक्ती । जीसी ’एकांती’ म्हणे वेदु ॥ ५ ॥

ऐक एकान्तभक्तीची मातु । देवाभक्तांसी होय एकांतु ।

भक्त रिघे देवा‌आंतु । देव भक्तांतु सबाह्य ॥ ६ ॥

ऐसें अभेद माझें भजन । या नांव ’एकान्तभक्ति’ जाण ।

मजवेगळें कांहीं भिन्न । न देखे आन जगामाजीं ॥ ७ ॥

त्यांसी चहूं पुरुषार्थेंसीं मुक्ति । मी स्वयें देताहें श्रीपती ।

ते दुरोनि दृष्टीं न पाहाती । मा धरिती हातीं हें कदा न घडे ॥ ८ ॥

ते स्वमुखें कांहीं मागती । हें न घडे कदा कल्पांतीं ।

सांडुनि माझी एकांतभक्ति । कैवल्य न घेती ते निजभक्त ॥ ९ ॥

मोक्षही न घ्यावया कोण भावो । त्याचाही मथित अभिप्रावो ।

स्वयें सांगे देवाधिदेवो । अगम्य पहा हो श्रुतिशास्त्रां ॥ ४१० ॥


नैरपेक्ष्यं परं प्राहुर्निःश्रेयसमनल्पकम्‌ ।

तस्मान्निराशिषो भक्तिर्निरपेक्षस्य मे भवेत्‌ ॥ ३५ ॥


जो निरपेक्ष निर्विशेष । तो मज पूज्य महापुरुष ।

मोक्ष्य त्याचे दृष्टीं भूस । धन्य नैराश्य तिहीं लोकीं ॥ ११ ॥

ऐक निरपेक्षतेचा उत्कृष्ट । तेथ चारी पुरुषार्थ फळकट ।

वैकुंठकैलासादि श्रेष्ठ । ते पायवाट निरपेक्षा ॥ १२ ॥

निरपेक्षापाशीं जण । वोळंगे येती सुरगण ।

तेथ ऋद्धिसिद्धींचा पाड कोण । वोळंगे अंगण कळिकाळ ॥ १३ ॥

स्वयें महादेव आपण । सर्वस्वें करी निंबलोण ।

श्रियेसहित मी आपण । अंकित जाण तयाचा ॥ १४ ॥

निरपेक्ष जो माझा भक्त । जो मजसमान समर्थ ।

हेंही बोलणें अहाच येथ । तो मीचि निश्चित चिद्‌रूपें ॥ १५ ॥

मी परमात्मा परमानंद । भक्त मद्‍भजनें शुद्ध स्वानंद ।

दोघे अभेदें स्वानंदकंद । सच्चिदानंद निजरूपें ॥ १६ ॥

ऐसे मद्‍भावें भक्त संपन्न । ते न देखती दोषगुण ।

तेचिविखींचें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ १७ ॥


न मय्येकान्तभक्तानां गुणदोषोद्‍भवा गुणाः ।

साधूनां समचित्तानां बुद्धेः परमुपेयुषाम्‌ ॥ ३६ ॥


जो न देखे विषयभेदु । ज्यासी समत्वाचा निजबोधु ।

तोचि बोलिजे ’ शुद्ध साधू ’ । परमानंदु मद्‍भजनें ॥ १८ ॥

मी एक परमात्मा सर्व भूतीं । न देखे द्वैताची प्रतीती ।

ऐशी ज्याची भजनस्थिती । ’एकांतभक्ति’ त्या नांव ॥ १९ ॥

सदा समभावें एकाग्र । माझ्या भजतीं अतितत्पर ।

ते प्रकृतीचे परपार । पावले साचार मद्‌रूपीं ॥ ४२० ॥

ऐसे मद्‍भावें भक्त परिपूर्ण । ते न देखने दोषगुण ।

उद्धवा म्यां हे निजखूण । पूर्वी तुज जाण सांगितली ॥ २१ ॥

साकरेची साली फेडणें । कीं कापुराचा कोंडा काढणें ।

रत्‍नदीपाची काजळी फेडणें । तेवीं गुणदोष देखणें सृष्टीमाजीं ॥ २२ ॥

ज्याचा घ्यावा अवगुण । मुख्य अवगुणी मी आपण ।

ज्याचा घ्यावा उत्तम गुण । तोही जाण मद्‌रूप ॥ २३ ॥

यापरी भक्तजगजेठी । मद्‌रूपें देखे सकळ सृष्टी ।

त्यासी गुणदोषांची गोष्टी । न पडे दृष्टीं सर्वथा ॥ २४ ॥

गुणदोष न देखावे जाण । हेंचि साधनीं मुख्य साधन ।

येचि अर्थींचें निरूपण । आदरें श्रीकृष्ण सांगत ॥ २५ ॥


एवमेतान्मयाऽऽदिष्टाननुतिष्ठन्ति मे पथः ।

क्षेमं विन्दति मत्स्थानं यद्‍ब्रह्म परमं विदुः ॥ ३७ ॥

इति श्रीभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥


उद्धवा यापरी जाण । म्यां वेदवादें आपण ।

उपदेशिले गा जन । भक्तिज्ञानकर्मयोगें ॥ २६ ॥

कर्मेंचि कर्मे छेदिजेती । ऐशी ’कर्मयोगाची’ गती ।

स्वधर्मकर्में माझी प्राप्ती । ते म्यां तुजप्रती सांगितली ॥ २७ ॥

नित्यानित्यविवंचन । करूनि अनित्यनिर्दळण ।

हें ’ज्ञानयोगाचें’ लक्षण । तुज म्यां संपूर्ण सांगितलें ॥ २८ ॥

तैशीच करितां ’माझी भक्ती’ । सकळ फळें पायां लागती ।

भक्तांसी अनायासें माझी प्राप्ती । हेंही तुजप्रती सांगितलें ॥ २९ ॥

अधिकारभेदेंसीं साङ्ग । त्रिकांड त्रिविध वेदमार्ग ।

माझे प्राप्तीलागीं चांग । विशद विभाग म्यां केले ॥ ४३० ॥

म्यां सांगितल्या‌ऐसें जाण । जो वेदमार्गें करी अनुष्ठान ।

तो माझी प्राप्ती पावे संपूर्ण । सगुण निर्गुण यथारुची ॥ ३१ ॥

सगुणसाक्षात्कार जो येथ । तें पंचरात्रागम-मत ।

वैकुंठचि मुख्य म्हणत । हें मत निश्चित तयांचें ॥ ३२ ॥

सप्तावरणांबाहेरी । मायावरणाभीतरीं ।

वैकुंठ रचिलें श्रीहरीं । हें बोलिजे निर्धारीं वेदान्ती ॥ ३३ ॥

तेथ आगमाचें मनोगत । माया ते ’भगवल्लीला’ म्हणत ।

स्वलीला वैकुंठ रची भगवंत । क्षयो तेथ असेना ॥ ३४ ॥

जेथ लीलाविग्रही मेघश्याम । स्वयें वसे पुरुषोत्तम ।

तेथ नाहीं गुण काळ कर्म । मायादि भ्रम रिघेना ॥ ३५ ॥

एवं जन्मक्षयातीत । वैकुंठ अक्षयी निज नित्य ।

तेथ पावले ते नित्यमुक्त । हें ’आगत-मत’ उद्धवा ॥ ३६ ॥

मंत्रें आराध्यदैवतें प्रसन्नें । हें वेदार्थियांचें बोलणें ।

तें म्यां तुजप्रती अनुसंधानें । बोलिलों जाणें उद्धवा ॥ ३७ ॥

भावार्थभक्तींचे लक्षण । ते प्रसन्नतेची खूण ।

हें पूर्वीं केलें निरूपण । निरुतें जाण उद्धवा ॥ ३८ ॥

ते अर्थीं वेदांती म्हणत । अत्यंतप्रळयींचा जो आघात ।

तो वैकुंठकैलासादि समस्त । साकारवंत निर्दाळी ॥ ३९ ॥

ते काळींचें उर्वरित । केवळ जें गुणातीत ।

तें पूर्ण ब्रह्म सदोदित । जाण निश्चित उद्धवा ॥ ४४० ॥

जेथ काळ ना कर्म । जेथ गुण ना धर्म ।

जेथ माया पावे उपरम । तें परब्रह्म उद्धवा ॥ ४१ ॥

माझें स्थान वैकुंठ जाण । तेथील प्राप्ति सायुज्य सगुण ।

’पूर्ण-सायुज्यता’ संपूर्ण । ब्रह्म परिपूर्ण सदोदित ॥ ४२ ॥

पावावया पूर्ण परब्रह्म । साधकांसी कोणे मार्गीं क्षेम ।

वेदोक्त मद्‍भक्ति सुगम । उत्तमोत्तम हा मार्ग ॥ ४३ ॥

आणिके मार्गीं जातां जाण । कामलोभादि उठे विघ्न ।

कां बुडवी ज्ञानाभिमान । ये नागवण प्रत्यवायाची ॥ ४४ ॥

तैसें नाहीं भक्तिपंथीं । सवें नवविध सांगती ।

चढता पा‌उलीं अतिविश्रांती । भजनयुक्ती मद्‍भावें ॥ ४५ ॥

येथील मुख्यत्वें साधन । गोलियाही जीवप्राण ।

कदा न देखावे दोषगुण । तैं ब्रह्म परिपूर्ण पाविजे ॥ ४६ ॥

जेथ नाहीं भयभ्रांती । जेथ नाहीं दिवसराती ।

जेथ नाहीं शिवशिवस्थिती । तें ब्रह्म पावती मद्‍भक्त ॥ ४७ ॥

जेथ नाहीं रूपनाम । जेथ नाहीं काळकर्म ।

जेथ नाहीं मरणजन्म । तें परब्रह्म पावती ॥ ४८ ॥

जेथ नाहीं ध्येयध्यान । जेथ नाहीं ज्ञेयज्ञान ।

जेथ नाहीं मीतूंपण । तें ब्रह्म परिपूर्ण पावती ॥ ४९ ॥

ज्यासी नाहीं मातपिता । जें नव्हे देवोदेवता ।

जें बहु ना एकुलता । तें ब्रह्म तत्त्वतां पावती ॥ ४५० ॥

जेथ नाहीं वर्णाश्रम । जेथ नाहीं क्रियाकर्म ।

जेथ नाहीं मायाश्रम । तें परब्रह्म पावती ॥ ५१ ॥

जें गुणागुणीं अतीत । जें लक्ष्यलक्षणारहीत ।

जें स्वानंदें सदोदित । ते ब्रह्म प्राप्त मद्‍भक्तां ॥ ५२ ॥

पूर्णकृपेचा हेलावा । न संठेचि देवाधिदेवा ।

तो हा एकादशींचा विसावा । तुज म्यां उद्धवा दीधला ॥ ५३ ॥

जेथ ठावो नाहीं देहभावा । जेथ सामरस्य जीवशिवां ।

तो हा एकादशींचा विसावा । तुज म्यां उद्धवा दीधला ॥ ५४ ॥

जेथ उगाणा होय अहंभावा । जेथ शून्य पडे मायेच्या नांवा ।

तो हा एकादशींचा विसावा । तुज म्यां उद्धवा दीधला ॥ ५५ ॥

जेथ देवभक्तांचा कालोवा । एकत्र होय आघवा ।

तो हा एकादशींचा विसावा । तुज म्यां उद्धवा दीधला ॥ ५६ ॥

कष्टीं स्वानंद स्वयें जोडावा । त्या स्वानंदाचा आ‌इता ठेवा ।

तो हा एकादशीं विसावा । तुज म्यां उद्धवा दीधला ॥ ५७ ॥

करोनि भेदाचा नागोवा । होय अभेदाचा रिगावा ।

तो हा एकादशींचा विसावा । तुज म्यां उद्धवा दीधला ॥ ५८ ॥

काढोनि भावार्थाचा भावो । सोलीव सोलिवांचा सोलावो ।

गाळुनी गाळिवांचा भक्तिभावो । उद्धवासी देवो देतसे ॥ ५९ ॥

यापरी श्रीकृष्णनाथ । हो‌ऊनियां स्वानंदभरित ।

विसाव्या अध्यायींची मात । हरिखें सांगत उद्धवा ॥ ४६० ॥

अतां विसाव्याचा विसावा । स्वानंदासुखाचा हेलावा ।

तो मी सांगेन एकविसावा । ऐक उद्धवा सादर ॥ ६१ ॥

वेदीं शुद्धाशुद्धलक्षण । हें पुढिले अध्यायीं निरूपण ।

एका विनवी जनार्दन । श्रोतां अवधान मज द्यावें ॥ ६२ ॥

इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंथे भगवदुद्धवसंवादे

एकाकार-टीकायां वेदत्रयीविभागयोगो नाम विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ॥ ३७ ॥ ओंव्या ॥ ४६२ ॥







॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय एकविसावा


॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्‍गुरु वैकुंठनाथा । स्वानंदवैकुंठीं सदा वसता ।

तुझे ऐश्वर्य स्वभावतां । न कळे अनंता अव्यया ॥ १ ॥

तुझ्या निजबोधाचा गरुड । कर जोडूनि उभा दृढ ।

ज्याच्या पाखांचा झडाड । उन्मळी सुदृढ भववृक्षा ॥ २ ॥

तुझें स्वानुभवैकचक्र । लखलखित तेजाकार ।

द्वैतदळणीं सतेजधार । अतिदुर्धर महामारी ॥ ३ ॥

कैसा पांचजन्य अगाध । निःशब्दीं उठवी महाशब्द ।

वेदानुवादें गर्जे शुद्ध । तोचि प्रसिद्ध शंख तुझा ॥ ४ ॥

झळफळित सर्वदा । निजतेजें मिरवे सदा ।

करी मानाभिमानांचा चेंदा । ते तुझी गदा गंभीर ॥ ५ ॥

अतिमनोहर केवळ । देखतां उपजती सुखकल्लोळ ।

परमानंदें आमोद बहळ । तें लीलाकमळ झेलिसी ॥ ६ ॥

जीव शिव समसमानी । जय विजय नांवें दे‌उनी ।

तेचि द्वारपाळ दोनी । आज्ञापूनी स्थापिले ॥ ७ ॥

तुझी निजशक्ति साजिरी । रमारूपें अतिसुंदरी ।

अखंड चरणसेवा करी । अत्यादरीं सादर ॥ ८ ॥

तुझे लोकींचे निवासी जाण । अवघे तुजचिसमान ।

तेथ नाहीं मानापमान । देहाभिमान असेना ॥ ९ ॥

तेथ काळाचा रिगमु नाहीं । कर्माचें न चले कांहीं ।

जन्ममरणाचें भय नाहीं । ऐशिया ठायीं तूं स्वामी ॥ १० ॥

जेथ कामक्रोधांचा घात । क्षुधेतृषेचा प्रांत ।

निजानंदें नित्यतृप्त । निजभक्त तुझेनि ॥ ११ ॥

तुझेनि कृपाकटाक्षें । अलक्ष न लक्षितां लक्षें ।

तुझे चरणसेवापक्षें । नित्य निरपेक्षें नांदविसी ॥ १२ ॥

साम्यतेचें सिंहासन । ऐक्यतेची गादी जाण ।

त्यावरी तुझें सहजासन । परिपूर्ण स्वभावें ॥ १३ ॥

तन्मयतेचें निजच्छत्र । संतोषाचें आतपत्र ।

ज्ञानविज्ञानयुग्म चामर । सहजें निरंतर ढळताती ॥ १४ ॥

तेथ चारी वेद तुझे भाट । कीर्ति वर्णिती उद्भीट ।

अठरा मागध अतिश्रेष्ठ । वर्णिती चोखट वंशावळी ॥ १५ ॥

तेथ साही जणां वेवाद । नानाकुसरीं बोलती शब्द ।

युक्तिप्रयुक्तीं देती बाध । दाविती विनोद जाणीव ॥ १६ ॥

एक भावार्थी तुजलागुनी । स्तुति करिती न बोलुनी ।

तेणें स्तवनें संतोषोनी । निजासनीं बैसविसी ॥ १७ ॥

ऐसा सद्गुवरु महाविष्णु । जो चिद्रूपें सम सहिष्णु ।

जो भ्राजमानें भ्राजिष्णु । जनीं जनार्दनु तो एक ॥ १८ ॥

जनीं जनार्दनुचि एकला । तेथ एकपणें एका मीनला ।

तेणें एकपणाचाही ग्रास केला । ऐसा झाला महाबोध ॥ १९ ॥

या महाबोधाचें बोधांजन । हातेंवीण लेववी जनार्दन ।

तेणें सर्वांगीं निघाले नयन । देखणेंपण सर्वत्र ॥ २० ॥

परी सर्वत्र देखतां जन । देखणेनि दिसे जनार्दन ।

ऐंशी पूर्ण कृपा करून । एकपण सांडविलें ॥ २१ ॥

ऐसा तुष्टोनि भगवंत । माझेनि हातें श्रीभागवत ।

अर्थविलें जी यथार्थ । शेखीं प्राकृत देशभाषा ॥ २२ ॥

श्रीभागवतीं संस्कृत । उपाय असतांही बहुत ।

काय नेणों आवडलें येथ । करवी प्राकृत प्रबोधें ॥ २३ ॥

म्यां करणें कां न करणें । हेंही हिरूनि नेलें जनार्दनें ।

आतां ग्रंथार्थनिरूपणें । माझें बोलणें तो बोले ॥ २४ ॥

तेणें बोलोनि निजगौरवा । वेदविभागसद्भा वा ।

तो एकादशीं विसावा । उद्धवासी बरवा निरूपिला ॥ २५ ॥

तेथ भक्त आणि सज्ञान । त्यासी पावली वेदार्थखूण ।

कर्मठीं देखतां दोषगुण । संशयीं जाण ते पडिले ॥ २६ ॥

त्या संशयाचें निरसन । करावया श्रीकृष्ण ।

एकविसावा निरूपण । गुणदोषलक्षण स्वयें सांगे ॥ २७ ॥

त्या गुणदोषांचा विभाग । सांगोनिया विषयत्याग ।

करावया श्रीरंग । निरूपण साङ्ग सांगत ॥ २८ ॥


श्रीभगवानुवाच -

य एतान्मत्पथो हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान्‌ ।

क्षुद्रान्कामांश्चलैः प्राणैर्जुषन्तः संसरन्ति ते ॥ १ ॥


हा सांडूनि शुद्ध वेदमार्ग । सकाम भोग जे वांछिती ॥ २९ ॥

क्षणभंगुर देहाचा योग । हें विसरोनियां चांग ।

सकाम कर्माची लगबग । भवस्वर्गभोग भोगावया ॥ ३० ॥

चळतेनि प्राणसंगें । देहातें काळ ग्रासूं लागे ।

येथ नानाकर्मसंभोगें । मूर्ख तद्योगें मानिती सुख ॥ ३१ ॥

भोगितां कामभोगसोहळे । नेणे आयुष्य ग्रासिलें काळें ।

मग जन्ममरणमाळें । दुःख‌उेमाळे भोगिती ॥ ३२ ॥

काम्य आणि नित्यकर्म । आचरतां दिसे सम ।

तरी फळीं कां पां विषम । सुगम दुर्गम परिपाकु ॥ ३३ ॥

तें कर्मवैचित्र्यविंदान । संकल्पास्तव घडे जाण ।

तेचि अर्थींचें निरूपण । जाणोनि श्रीकृष्ण सांगत ॥ ३४ ॥


स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः ।

विपर्ययस्तु दोषः स्यादुभयोरेष निश्चयः ॥ २ ॥


ते मी सांगेन आवश्यक । जेणें सुखःदुख भोगणें घडे ॥ ३५ ॥

मुखाचा व्यापार भोजन । तो नाकें करूं जातां जाण ।

सुख बुडवूनि दारुण । दुःख आपण स्वयें भोगी ॥ ३६ ॥

कां पायांचें जें चालणें । पडे जैं डो‌ईं करणें ।

तैं मार्ग न कंठे तेणें । परी कष्टणें अनिवार ॥ ३७ ॥

तेवीं जें कर्म स्वाधिकारें । सुखातें दे अत्यादरें ।

तेचि कर्म अनधिकारें । दुःखें दुर्धरे भोगवी ॥ ३८ ॥

गजाचें आभरण । गाढवासी नव्हे भूषण ।

परी भारें आणी मरण । तेवीं कर्म जाण अनधिकारीं ॥ ३९ ॥

मेघ वर्षे निर्मळ जळ । परी जैसें बीज तैसें फळ ।

एका भांगी पिके सबळ । एका प्रबळ साळी केळें ॥ ४० ॥

पाहें पां जैसें दुग्ध चोख । ज्वरितामुखीं कडू विख ।

तेंचि निरुजां गोड देख । पुष्टिदायक सेवनीं ॥ ४१ ॥

तेवीं सकामीं कर्म घडे । ते बाधक होय गाढें ।

तेंचि कर्म निष्कामाकडे । मोक्षसुरवाडें सुखावी ॥ ४२ ॥

स्वाधिकारें स्वकर्माचरण । तोचि येथें मुख्यत्वें गुण ।

अनधिकारीं कर्म जाण । तोचि अवगुण महादोष ॥ ४३ ॥

या रीतीं गा कर्माचरण । उपजवी दोष आणि गुण ।

हेंचि गुणदोषलक्षण । शास्त्रज्ञ जाण बोलती ॥ ४४ ॥

तेंचि गुणदोषलक्षण । शुद्ध्यशुद्धींचें कारण ।

तेचि अर्थींचें विवंचन । देवो आपण सांगत ॥ ४५ ॥


शुद्ध्यशुद्धी विधीयेते समानेष्वपि वस्तुषु ।

द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुणदोषौ शुंभाशुभौ ॥ ३ ॥


तेथ गुणदोष अप्रमाण । परी केलें प्रमाण या हेतू ॥ ४६ ॥

न प्रेरितां श्रुतिस्मृती । आविद्यक विषयप्रवृत्ती ।

अनिवार सकळ भूतीं । सहजस्थितिस्वभावें ॥ ४७ ॥

ऐसी स्वाभाविक विषयस्थिती । तिची करावया उपरती ।

नाना गुणदोष बोले श्रुती । विषयनिवृत्तीलागुनी ॥ ४८ ॥

हें एक शुद्ध एक अशुद्ध । पैल शुभ हें विरुद्ध ।

मीचि बोलिलों वेदानुवाद । विषयबाध छेदावया ॥ ४९ ॥

विषयांची जे निवृत्ती । तिची वेदरुपें म्यां केली स्तुति ।

निंदिली विषयप्रवृत्ती । चिळसी चित्तीं उपजावया ॥ ५० ॥

चालतां कर्मप्रवृत्ती । हो विषयांची निवृत्ती ।

ऐशी वेदद्वारें केली युक्ती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥ ५१ ॥


धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थमिति चानघ ।

दर्शितोऽयं मयाऽऽचारो धर्ममुद्वहतां धुरम्‌ ॥ ४ ॥


धर्मादि व्यवहारसिद्धी । ऐक तो विधि सांगेन ॥ ५२ ॥

करितांही धर्माचरण । प्रवृत्तिधर्म तो अप्रमाण ।

निवृत्तिधर्म तो अतिशुद्ध जाण । हे दोषगुण स्वधर्मीं ॥ ५३ ॥

जो व्यवहार विषयासक्तीं । ते अशुद्ध व्यवहारस्थिती ।

जे परोपकारप्रवृत्ती । तो व्यवहार वंदिती सुरनर ॥ ५४ ॥

अद्रुष्टदाता ईश्वर । हें विसरोनि उत्तम नर ।

द्रव्यलोभें नीचांचे दारोदार । हिंडणें अपवित्र ते यात्रा ॥ ५५ ॥

आळस सांडोनि आपण । करूं जातां श्रवण कीर्तन ।

कां तीर्थयात्रा साधुदर्शन । पूजार्थ गमन देवालयीं ॥ ५६ ॥

कां अनाथप्रेतसंस्कार । करितां पुण्य जोडे अपार ।

पदीं कोटियज्ञफळसंभार । जेणें साचार उपजती ॥ ५७ ॥

जेणें पाविजे परपार । तिये नांव यात्रा पवित्र ।

हा यात्रार्थसंचार । गुणदोषविचार वेदोक्त ॥ ५८ ॥

राजा निजपादुका हटेंसीं । वाहवी ब्राह्मणाचे शिसीं ।

तो दोष न पवे द्विजासी । स्वयें सदोषी होय राजा ॥ ५९ ॥

जेवीं आपत्काळबळें जाण । पडतां लंघनीं लंघन ।

तैं घे‌ऊनि नीचाचें धान्य । वांचवितां प्राण दोष नाहीं ॥ ६० ॥

तेंचि नीचाचें दान । अनापदीं घेतां जाण ।

जनीं महादोष दारुण । हेंही जाण वेदोक्त ॥ ६१ ॥

जे कर्मधर्मप्रवर्तक शुद्ध । मनुपराशरादि प्रसिद्ध ।

तिंहीं गुणदोष विविध । शुद्धाशुद्ध बोलिले ॥ ६२ ॥

तेंचि शुद्धाशुद्धनिरूपण । तीं श्लोकीं नारायण ।

स्वयें सांगताहे आपण । गुणदोषलक्षणविभाग ॥ ६३ ॥


भूम्यंब्वग्न्यनिलाकाशा भूतानां पञ्च धातवः ।

आब्रह्मस्थावरादीनां शारिरा आत्मसंयुताः ॥ ५ ॥

वेदेन नामरूपाणि विषमाणि विषमाणि समेष्वपि ।

धातुषृद्धव कल्प्यन्ते एतेषां स्वार्थसिद्धये ॥ ६ ॥


भूतीं पंचभूतें समान । वस्तुही आपण सम सर्वीं ॥ ६४ ॥

नाहीं नाम रूप गुण कर्म । ऐसें जें केवळ सम ।

तेथ माझेनि वेदें विषम । केलें रूप नाम हितार्थ ॥ ६५ ॥

तळीं पृथ्वी वरी गगन । पाहतां दोनीही समान ।

तेथ दश दिशा कल्पिल्या जाण । देशांतरगमनसिद्ध्यर्थ ॥ ६६ ॥

तेवीं नाम रूप वर्णाश्रम । समाच्या ठायीं जें विषम ।

हा माझेनि वेदें केला नेमे स्वधर्मकर्मसिद्ध्यर्थ ॥ ६७ ॥

येणेंचि द्वारें सुलक्षण । धर्मार्थकाममोक्षसाधन ।

पुरुषांच्या हितालागीं जाण । म्यां केलें नियमन वेदाज्ञा ॥ ६८ ॥

रूप नाम आश्रम वर्ण । वेदु नेमिता ना आपण ।

तैं व्यवहारु न घडता जाण । मोक्षसाधन तैं कैंचें ॥ ६९ ॥

एवं वेदें चालवूनि व्यवहारु । तेथेंचि परमार्थविचारु ।

दाविला असे चमत्कारु । सभाग्य नरु तोचि जाणे ॥ ७० ॥

अत्यंत करिता कर्मादरु । तेणें कर्मठचि होय नरु ।

तेथ परमार्थ नाहीं साचारु । विधिनिषेधीं थोरु पीडिजे ॥ ७१ ॥

केवळ स्वधर्मकर्म सांडितां । अंगीं आदळे पाषंडता ।

तेणेंही मोक्ष न ये हाता । निजस्वार्था नागवले ॥ ७२ ॥

यालागीं स्वधर्म आचरतां । निजमोक्ष लाभे आ‌इता ।

हे वेदार्थाची योग्यता । जाणे तो ज्ञाता सज्ञान ॥ ७३ ॥

हे वेदार्थनिजयोग्यता । सहसा न ये कवणाचे हाता ।

याचिलागीं गा परमार्थ । गुरु तत्त्वतां करावा ॥ ७४ ॥

त्या सद्गुगरूची पूर्ण कृपा होय । तरीच आतुडे वेदगुह्य ।

गुरुकृपेवीण जे उपाय । ते अपाय साधकां ॥ ७५ ॥

यालागीं माझा वेद जगद्गुेरु । दावी आपातता व्यवहारु ।

नेमी स्वधर्मकर्मादरु । जनाचा उद्धारु करावया ॥ ७६ ॥

ऐसा माझा वेदु हितकारी । दावूनि गुणदोष नानापरी ।

जन काढी विषयाबाहेरीं । वेद उपकारी जगाचा ॥ ७७ ॥


देशकालादिभावानां वस्तुनां मम सत्तम ।

गुणदोषौ विधीयेते नियमार्थं हि कर्मणाम्‌ ॥ ७ ॥


यालागीं उद्धवासी ’सत्तम’ । म्हणे पुरुषोत्तम अतिप्रीतीं ॥ ७८ ॥

उद्धवा येथ भलता नर । भलता करील कर्मादर ।

यालागीं वर्णाश्रमविचार । नेमिला साचार वेदांनीं ॥ ७९ ॥

जेथ करूं नये कर्मतंत्र । ऐसा देश जो अपवित्र ।

आणि काळादि द्रव्य विचित्र । पवित्रापवित्र सांगेन ॥ ८० ।


अकृष्णसारो देशानामब्रह्मण्योऽशुचिर्भवेत्‌ ।

कृष्णसारोऽप्यसौवीरकीकटासंस्कृतेरिणम्‌ ॥ ८ ॥


पेरिलीं धान्यें सदा निळीं । वसुधा-जिव्हाळी ते म्हणती ॥ ८१ ॥

तेंचि पाहतां पृथ्वीवरी । एके भागीं गा उखरी ।

मेघ वर्षतां शरधारीं । अंकुरेना डिरी उखरत्वें ॥ ८२ ॥

तेवीं देशाची शुद्ध्यशुद्धी । तुज मी सांगेन यथाविधी ।

जेथ कर्मीं नोहे कार्यसिद्धी । तेथ कर्म त्रिशुद्धी न करावें ॥ ८३ ॥

कृष्णामृग जेथ नाहीं । ते जाण पां अपवित्र भुयी ।

कर्मादरु तिये ठायीं । न करावा पाहीं सर्वथा ॥ ८४ ॥

जेथ ब्राह्मणचि नाहीं । तो देश अपवित्र पाहीं ।

ब्राह्मण अकर्मीं जे ठायी । भूमी तेही अपवित्र ॥ ८५ ॥

जेथ ब्राह्मणाची अभक्ती । शेखों हेळूनि निंदिती ।

तो देश गा कर्माप्रती । जाण निश्चितीं अपवित्र ॥ ८६ ॥

जे देशीं कृष्णमृग असती । परी नाहीं भगवद्भतक्ती ।

तो देश कर्मप्रती । जाण निश्चितीं अपवित्र ॥ ८७ ॥

भक्तिहीन देश प्रसिद्ध । कीकट कलिंग मागध ।

तेथ स्वधर्म नव्हती शुद्ध । जाण अशुद्ध ते देश ॥ ८८ ॥

नाहीं उपलेप संमार्जन । ते स्वगृहीं भूमी अशुद्ध जाण ।

कां जेथ वेदबाह्य असज्जन । तेंही स्थान अपवित्र ॥ ८९ ॥

जे भूमी केवळ उखर । ते जाण सदा अपवित्र ।

आतां काळाचें काळतंत्र । पवित्रापवित्र सांगेन ॥ ९० ॥


कर्मण्यो गुणवान्कालो द्रव्यतः स्वत एव वा ।

यतो निवर्तते कर्म स दोषोऽकर्मकः स्मृतः ॥ ९ ॥


तोचि काळ अतिपवित्र । वेदशास्त्रसंमत ॥ ९१ ॥

ग्रहणकपिलाषष्ठ्यादिद्वारा । तो काळ परम पवित्र खरा ।

कां संतसज्जन आलिया घरा । काळाचा उभारा अतिपवित्र ॥ ९२ ॥

हो कां संपत्ति आलिया हाता । कां धर्मी उल्हास जेव्हां चित्ता ।

तो ’पुण्यकाळ’ तत्त्वतां । वेदशास्त्रार्थां अनुकूल ॥ ९३ ॥

पुरुषासी पर्वकाळ । जन्मात जोडे एकवेळ ।

मातापित्यांचा अंतकाळ । ते धर्माची वेळ अपवित्र ॥ ९४ ॥

हा पर्वकाळ मागुता । पुरुषासी नातुडे सर्वथा ।

तेथ श्रद्धेनें धर्म करितां । पवित्रता अक्षय ॥ ९५ ॥

स्वभावें काळाची पवित्रता । तुज मी सांगेन आतां ।

जो उपकारी सर्वथा । निजस्वार्था साधक ॥ ९६ ॥

ब्राह्म मुहूर्त तत्त्वतां । पवित्र जाण स्वभावतां ।

जो साधकांच्या निजस्वार्था । होय वाढवितां अनुदिनीं ॥ ९७ ॥

काळाची अकर्मकता । ऐक सांगेन मी आतां ।

कर्म करूं नये स्वभावतां । निषिद्धता महादोषु ॥ ९८ ॥

जेथ जळस्थळादि सर्वथा । विहित द्रव्य न ये हाता ।

तो काळ अकर्मकता । जाण तत्त्वतां निश्चित ॥ ९९ ॥

जो काळ सूतकें व्यापिला । कां राष्ट्र-उपप्लवें जो आला ।

जे काळीं देह परतंत्र झाला । तो काळ बोलिला अकर्मक ॥ १०० ॥

जो काळ दुर्भिक्षासी आला । जो कां ज्वरादिदोषीं दूषिला ।

जो काळ चोराकुलित झाला । तो काळ बोलिला अकर्मक ॥ १ ॥

जे काळीं क्रोध संचरला । जेथ तमोगुण क्षोभला ।

निद्रा‌आलस्यें व्यापिला । तो काळ बोलिला अकर्मक ॥ २ ॥

अकस्मात सुखसंपदा । कां अभिनव वार्ता एकदा ।

कां लंघिजे भल्याची मर्यादा । तो काळ सर्वदा अकर्मक ॥ ३ ॥

कां मार्गीं विषमता । पंथ क्रमिजे चालतां ।

तेथ पडे दुर्धर्षता । तो काळ तत्त्वतां अकर्मक ॥ ४ ॥

जे काळीं द्रव्यलोभ दारुण । जे काळीं चिंता गहन ।

केव्हां विकल्पें भरे मन । तो काळ जाण अकर्मक ॥ ५ ॥

ऐशी काळाची अकर्मकता । तुज म्यां सांगितली तत्त्वतां ।

आतां द्रव्याची शुद्धाशुद्धता । ऐक सर्वथा सांगेन ॥ ६ ॥


द्रव्यस्य शुद्ध्यशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च ।

संस्कारेणाथ कालेन महत्त्वाल्पतयाऽथवा ॥ १० ॥


तेंचि ताम्रपात्रें घेतां । ये अपवित्रता तत्काळ ॥ ७ ॥

पुरुषें जळ प्रोक्षितां । पुष्पांसी ये पवित्रता ।

तेंचि पुरुषें अवघ्राणीतां । अपवित्रता पुष्पासी ॥ ८ ॥

अग्नीची सेवा करितां । द्विजासी परम पवित्रता ।

तोचि द्विज अग्निहोत्रें जाळितां । ये अपवित्रता अग्नीसी ॥ ९ ॥

दर्भीं पिंड ठेवितां पवित्र । पिंडस्पर्शें दर्भ अपवित्र ।

ऐशी शुद्ध्यशुद्धी विचित्र । बोले धर्मशास्त्र श्रुत्यर्थें ॥ ११० ॥

जे वस्तु संशयापन्न । त्याच्या शुद्धीसी ब्राह्मणवचन ।

ज्यांचे वचन प्रमाण । हरिहर जाण मानिती ॥ ११ ॥

घृतसंस्कारें शुद्ध अन्न । होमसंस्कारें नवधान्य ।

अग्निसंस्कारें लवण । पवित्र जाण शास्त्रार्थें ॥ १२ ॥

राकारापुढें मकार । मांडूनि करितां उच्चार ।

जिणोनि पापांचा संभार । होय तो नर शुद्धात्मा ॥ १३ ॥

त्याचि मकारापुढें द्यकार । ठेवूनि करितां उच्चार ।

अंगीं आदळे पाप घोर । तेणें होय नर अतिबद्ध ॥ १४ ॥

रजस्वला शुद्ध चरुर्थाहानीं । मेघोदक शुद्ध तिसरे दिनीं ।

वृद्धिसूतक दहावे दिनीं । काळ शुद्धपणीं या हेतू ॥ १५ ॥

पूर्व दिवशींचें जें अन्न । तें काळेंचि पावे गा दूषण ।

ज्यासी आलें शिळेपण । तें अन्न जाण अशुद्ध ॥ १६ ॥

तैसें नव्हे घृतपाचित । तें बहुत काळें तरी पुनीत ।

जें विटोनि विकारी होत । तें अपुनीत काळेंचि ॥ १७ ॥

जें सांचवणीं अल्प जळ । त्यासी स्पर्शला चांडाळ ।

तें अपवित्र गा सकळ । नये अळुमाळ स्पर्श करूं ॥ १८ ॥

तेंचि निर्झर कां अक्षोभ जळ । तेथ स्पर्शल्याही चांडाळ ।

त्यासी लागेना तो विटाळ । तें नित्य निर्मळ पवित्र ॥ १९ ॥

अल्प केलिया स्वयंपाक । त्यासी जैं आतळे श्वान काक ।

तैं तें सांडावें निःशेख । अपवित्र देख तें अन्न ॥ १२० ॥

तोचि सहस्त्रभोजनाचा पाक । त्यासी आतळल्या श्वान कां काक ।

सांडावें जेथ लागलें मुख । येर अन्न निर्दोख भोजनी ॥ २१ ॥


शक्त्या‌अशक्त्या अथवा बुद्ध्या समृद्ध्या च यदात्मने ।

अघं कुर्वन्ति हि यथा देशावस्थानुसारतः ॥ ११ ॥


बाळक वृद्ध आतुर जन । न करितां स्नान दोष नाहीं ॥ २२ ॥

पुत्र जन्मलिया देख । स्वगोत्रज जे सकळिक ।

त्यांसी जाण आवश्यक । बाधी सूतक दहा दिवस ॥ २३ ॥

तेंचि स्थळांतरीं पुत्रश्रवण । सूतका‌अंतीं झाल्या जाण ।

त्या सूतकाचें बंधन । न बाधी जाण सर्वथा ॥ २४ ॥

पूर्वदिनीं गोत्रज मरे । तें स्वगोत्रीं सूतक भरे ।

येरे दिवशीं दुसरा जैं मरे । तैं सूतकें सूतक उतरे दोहींचेंही ॥ २५ ॥

जेणें घेतलें होय विख । त्यासी सर्पु लाविलिया देख ।

तेणें विखें उतरे विख । तेवीं सूतकें सूतक निवारे ॥ २६ ॥

जें बुद्धीपूर्वक केलें आपण । तें अवश्य भोगावें पापपुण्य ।

जें बुद्धीसी नाही विद्यमान । तें अहेतुकपणें बाधिना ॥ २७ ॥

आपुलें जें अंतःकरण । त्यासी पवित्र करी निजज्ञान ।

हे ’बुद्धीची शुद्धि’ जाण । विवेकसंपन्न वैराग्यें ॥ २८ ॥

जो धनवंत अतिसंपन्न । त्यासी जुनें वस्त्र अपावन ।

शिविलें दंडिलें तेंही जाण । नव्हे पावन समर्था ॥ २९ ॥

तेंचि दुर्बळाप्रति जाण । अतिशयें परम पावन ।

हे वेदवाद अतिगहन । स्मृतिकारीं जाण प्रकाशिले ॥ १३० ॥

समर्थासी असाक्षी भोजन । तें जाणावें अशुद्धान्न ।

दुर्बळासी एकल्या अशन । परम पावन श्रुत्यर्थें ॥ ३१ ॥

स्वयें न करितां पंचयज्ञ । भोजन तें पापभक्षण ।

सकळ सुकृतासी नागवण । जैं पराङ्मुेखपण अतिथीसी ॥ ३२ ॥

स्वग्रामीं सर्वही स्वाचार । ग्रामांतरीं अर्थ आचार ।

पुरीं पट्टणीं पादमात्र । मार्गीं कर्मादर संगानुसारें ॥ ३३ ॥

विचारोनि देशावस्था । हे धर्ममर्यादा तत्त्वतां ।

याहूनि अन्यथा करितां । दोष सर्वथा कर्त्यासी ॥ ३४ ॥

पाटव्य असतां स्वदेहासी । कर्म न करी तो महादोषी ।

रोगें व्यापिल्या शरीरासी । कर्मकर्त्यासी अतिदोष ॥ ३५ ॥

पूर्वीं द्रव्याद्रव्यशुद्धी । सांगितली यथाविधी ।

तेचि मागुतेनि प्रतिपादी । धर्मशास्त्रसिद्धी वेदोक्त ॥ ३६ ॥


धान्यदार्वस्थितन्तूनां रसतैजसचर्मणाम्‌ ।

कालवाय्वग्निमृत्तोयैः पार्थिवानां युतायुतैः ॥ १२ ॥


स्त्रुक्स्त्रुवादिकाष्ठभाजन । जलप्रक्षालनें शुद्धत्व ॥ ३७ ॥

व्याघ्रनख गजदंत । अपवित्र जंव स्नेहयुक्त ।

जेव्हा होती स्नेहतीत । अतिपूनीत ते काळीं ॥ ३८ ॥

पट्टतंतु स्वयें पुनीतु । वायूनें शुद्ध ऊर्णातंतु ।

वस्त्रतंतु जळा‌आंतु । होय पुनीतु प्रक्षाळिल्या ॥ ३९ ॥

गोक्षीर पवित्र कांस्यमृत्पात्रीं । तेंचि अपवित्र ताम्रपात्रीं ।

ताम्र पवित्र आम्लेंकरीं । आम्ल लवणांतरीं पवित्र ॥ १४० ॥

घृत पवित्र अग्निसंस्कारीं । अग्नि पवित्र ब्राह्मणमंत्रीं ।

ब्राह्मण पवित्र स्वाचारीं । पवित्रता आचारीं वेदविधीं ॥ ४१ ॥

वेद पवित्र गुरुमुखें । गुरु पवित्र निजात्मसुखें ।

आत्मा पवित्र गुरुचरणोदकें । पवित्र उदकें द्विजचरणीं ॥ ४२ ॥

पृथ्वी पवित्र जळसंस्कारीं । जळ पवित्र पृथ्वीवरी ।

चर्म पवित्र तैलेंकरीं । तेल चर्मपात्रीं पवित्र ॥ ४३ ॥

व्याघ्रादि जें मृगाजिन । इयें स्वभावें पवित्र जाण ।

अग्निसंस्कारें सुवर्ण । पवित्रपण स्वभावें ॥ ४४ ॥

एवं इत्यादि परस्परीं । शुचित्व बोलिलें स्मृतिशास्त्रीं ।

आतां मळलिप्त झालियावरी । त्यांचेही अवधारीं शुचित्व ॥ ४५ ॥


अमेध्यलिप्तं यद्येन गन्धं लेपं व्यपोहति ।

भजते प्रकृतिं तस्य तच्छौचं तावदिष्यते ॥ १३ ॥


त्या गंधाचें निःशेष क्षालन । तेणें पवित्रपण तयासी ॥ ४६ ॥

नाभीखालता ज्याच्या शरीरा । अमेध्यलेप लागल्या खरा ।

ते ठायींचा गंधु जाय पुरा । ऐसें धुतल्या त्या नरा शुचित्व लाभे ॥ ४७ ॥

नाभीवरतें अमेध्यलेपन । अवचटें झालिया जाण ।

तैं करावें मृत्तिकास्नान । तेणें पावन तो पुरुष ॥ ४८ ॥

मळ धुतल्या तत्काळ जाती । परी त्या गंधाची होय निवृत्ती ।

प्रकृति पावे जैं निजस्थिती । ’मळनिष्कृति’ त्या नांव ॥ ४९ ॥

बाह्य पदार्थ निवृत्तिनिष्ठें । वेद बोलिला या खटापटें ।

आतां कर्त्याचें शुचित्व प्रकटे । ते ऐक गोमटे उपाय ॥ १५० ॥


स्नानदानतपोऽवस्थावीर्यसंस्कारकर्मभिः ।

मत्स्मृत्या चात्मनः शौचं शुद्धः कर्माचरेद्‌द्विजः ॥ १४ ॥


चौल तें कुमारावस्था जाण । ब्राह्मणपण उपनयनें ॥ ५१ ॥

कर्मभूमिकेलागीं स्नान । द्रव्यशुद्धीलागीं कीजे दान ।

वैराग्यलागीं तप जाण । कर्माचरण जडत्वत्यागा ॥ ५२ ॥

माझिया भजनीं दृढबुद्धि । त्या नांव जाण ’वीर्यशुद्धि’ ।

माझेनि स्मरणें ’चित्तशुद्धि’ । जाण त्रिशुद्धि उद्धवा ॥ ५३ ॥

ऐस‌ऐेसिया विधीं । ब्राह्मण जे कां सुबुद्धी ।

सबाह्य पावावया शुद्धी । वेद उपपादी स्वकर्में ॥ ५४ ॥


मंत्रस्य च परिज्ञानं कर्मशुद्धिर्मदर्पणम्‌ ।

धर्मः संपद्यते षड्‌भिरधर्मस्तु विपर्ययः ॥ १५ ॥


इयें कर्त्याचे शुद्धीकारणें । साही लक्षणें वेदु बोले ॥ ५५ ॥

देश-काळ-द्रव्यसंपन्नता । मंत्र-कर्म-निरुज कर्ता ।

या साहींच्या शुद्धावस्था । स्वधर्मता फलोन्मुख ॥ ५६ ॥

जें द्रव्य पावे दीनांचे आर्ता । कां माझिया निजभक्तां ।

या नांव ’द्रव्यपवित्रता’ । जाण तत्त्वतां निश्चित ॥ ५७ ॥

धर्मशास्त्रार्थें शुद्ध धन । कष्टें मिळवूनियां आपण ।

धनलोभीं ठेविल्या प्राण । अवघेंचि जाण अशुद्ध ॥ ५८ ॥

या नांव ’द्रव्यशुद्धता’ । ऐक मंत्राची पवित्रता ।

जेणें मंत्रें पाविजे मंत्रार्था । शुद्ध सर्वथा तो मंत्र ॥ ५९ ॥

जेथ केलिया मंत्रग्रहण । अंगीं चढता वाढे अभिमान ।

कां जेथ जारण-मारण-उच्चाटण । तें मंत्र जाण अपवित्र ॥ १६० ॥

या नांव ’मंत्रशुद्धि’ जाण । ऐक कर्माचें लक्षण ।

जेणें कर्में तुटे कर्मबंधन । तें कर्माचरण अतिशुद्ध ॥ ६१ ॥

स्वयें करितां कर्माचरण । जेणें खवळें देहाभिमान ।

कर्त्यासी लागे दृढ बंधन । तें कर्म जाण अपवित्र ॥ ६२ ॥

जेणें कर्में होय कर्माचा निरास । तें शुद्ध कर्म सावकाश ।

जेथ समबुद्धि सदा अविनाश । तो ’पुण्यदेश’ उद्धवा ॥ ६३ ॥

जरी सुक्षेत्रीं केला वास । आणि पराचे देखे गुणदोष ।

तो देश जाणावा तामस । अचुक नाश कर्त्यासी ॥ ६४ ॥

अन्य क्षेत्रीं देखिल्या दोष । त्याचा सुक्षेत्रीं होय नाश ।

सुक्षेत्रीं देखिल्या दोष । तो न सोडी जीवास कल्पांतीं ॥ ६५ ॥

जेथ उपजे साम्यशीळ । तो देश जाणावा निर्मळ ।

चित्त सुप्रसन्न जे वेळ । तो ’पुण्यकाळ’ साधकां ॥ ६६ ॥

स्वभावें शुद्ध ब्राह्ममुहूर्त । तेथही क्षोभल्या चित्त ।

तोही काळ अपुनीत । जाण निश्चित वेदार्थ ॥ ६७ ॥

येथ जो कां कर्मकर्ता । त्याची गेलिया कर्म‌अतहंता ।

पुढें कर्म चाले स्वभावतां । हे ’पवित्रता कर्त्याची’ ॥ ६८ ॥

येथ जो म्हणे ’ अहं कर्ता ’ । तो पावे अतिबद्धता ।

हे कर्त्याची अपवित्रता । देह‌अरहंता अभिमानें ॥ ६९ ॥

धर्मधर्माचे साही प्रकार । हें वेदार्थाचें तत्त्वसार ।

येही धर्मीं मुक्त होय नर । अधर्मीं अपवित्र अतिबद्ध ॥ १७० ॥

गुणदोषांचें लक्षण । सांगतां अतिगहन ।

येथ गुंतले सज्ञान । अतिविचक्षण पंडित ॥ ७१ ॥


क्कचिद्गु"णोऽपि दोषः स्याद्दोषोऽपि विधिना गुणः ।

गुणदोषार्थनियमस्तद्‌भिदामेव बाधते ॥ १६ ॥


एवं कर्मचि कर्मासी जाण । दोष दारुण उपजवी ॥ ७२ ॥

कर्मीं मुख्यत्वें गा आचमन । हें कर्मशुद्धीचें निजकारण ।

तेंचि दक्षिणाभिमुखें केल्या जाण । दोष दारुण उपजवी ॥ ७३ ॥

कानींची जेणें जाय तिडिक । तेंचि मुखीं घालितां देख ।

होय अत्यंत बाधक । प्राणांतिक अतिबाधा ॥ ७४ ॥

आचमनीं माषमात्र जीवन । घेतल्या हो‌ईजे पावन ।

तेंचि अधिक घेतां जाण । सुरापानसम दोष ॥ ७५ ॥

फणस खातां लागे गोड । तें जैं अधिक खाय तोंड ।

तैं शूळ उठे प्रचंड । फुटे ब्रह्मांड अतिव्यथा ॥ ७६ ॥

सूर्यपूजनीं पुण्य घडे । तेथ जैं बेलपत्र चढे ।

तैं पुण्य राहे मागिलीकडे । दोष रोकडे पूजकां ॥ ७७ ॥

ऐसा कर्मीं कर्मविन्यास । गुण तोचि करी दोष ।

कोठें दोषांचाही विलास । पुण्य बहुवस उपजवी ॥ ७८ ॥

चोराकुलितमार्गीं जाण । ब्राह्मण करितां प्रातःस्नान ।

तो नेतां कर्म त्यागून । दोषचि परी गुण गंभीर होय ॥ ७९ ॥

सर्पगरळेचें जीवन । ब्राह्मणें करितां प्राशन ।

तें पात्र घेतां हिरोन । दोषचि परी गुण गंभीर होय ॥ १८० ॥

गृहस्थासी अग्निहोत्र गुण । तोचि संन्याशासी अवगुण ।

ब्राह्मणीं विहीत वेदमंत्रपठण । शूद्रासी जाण तो दोष ॥ ८१ ॥

विषयनिवृत्तीलागीं सुगम । गुणदोषांचा केला नेम ।

हें नेणोनि वेदाचें वर्म । विषयभ्रम भ्रांतासी ॥ ८२ ॥

जंव भ्रांति तंव कर्मप्रवृत्ती । तेथ गुणदोषांची थोर ख्याती ।

जेवीं कां खद्योत लखलखिती । आंधारे रातीं सतेज ॥ ८३ ॥

तेवीं गुणदोषांमाजीं जाण । अवश्य अंगी आदळे पतन ।

तेचि अर्थींचें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ८४ ॥


समानकर्माचरणं पतितानां न पातकम्‌ ।

औत्पत्तिको गुणः सङ्गो न शयानः पतत्यधः ॥ १७ ॥


त्यांसी मद्यपानादिदोषीं जाण । नाहीं पतन पतितांसी ॥ ८५ ॥

जें नीळीमाजीं काळें केलें । त्यासी काय बाधावें काजळें ।

कां अंधारासी मसीं मखिलें । तेणें काय मळलें तयाचें ॥ ८६ ॥

जो स्वभावें जन्मला चांडाळ । त्यासी कोणाचा बाधी विटाळ ।

हो कां काळें करवें काजळ । ऐसें नाहीं बळ कीटासी ॥ ८७ ॥

निर्जीवा दीधलें विख । तेणें कोणासी द्यावें दुःख ।

तेवीं पतितासी पातक । नव्हे बाधक सर्वथा ॥ ८८ ॥

जो केवळ खालें निजेला । त्यासी पडण्याचा भेवो गेला ।

तेवीं देहाभिमाना जो आला । तो नीचाचा झाला अतिनीच ॥ ८९ ॥

रजतमादि गुणसंगीं । जो लोलंगत विषयांलागीं ।

त्यासी तिळगुळादि कामभोगीं । नव्हे नवी आंगीं देहबुद्धी ॥ १९० ॥

जो कनकबीजें भुलला । तो गाये नाचे हरिखेला ।

परी संचितार्थ चोरीं नेला । हा नेणेचि आपुला निजस्वार्थ ॥ ९१ ॥

तेवीं देहाभिमानें उन्मत्त । अतिकामें कामासक्त ।

तो नेणे बुडाला निजस्वार्थ । आपुला अपघात देखेना ॥ ९२ ॥

ज्यासी चढला विखाचा बासटा । त्यासी पाजावी सूकरविष्ठा ।

तेवीं अतिकामी पापिष्ठा । म्यां स्वदारानिष्ठा नेमिली ॥ ९३ ॥

ज्यासी विख चढलें गहन । त्यासी सूकरविष्ठेचें पान ।

हें ते काळींचें विधान । स्वयें सज्ञान बोलती ॥ ९४ ॥

तेवीं जेथवरी स्त्रीपुरुषव्यक्ती । तेथवरी स्वेच्छा कामासक्ती ।

त्याची करावया निवृत्ति । स्वदारास्थिति नेमिली वेदें ॥ ९५ ॥

वेदें निरोप दिधला आपण । तैं दिवारातीं दारागमन ।

हेंही वेदें नेमिलें जाण । स्वदारागमन ऋतुकाळीं ॥ ९६ ॥

तेथ जन्मलिया पुत्रासी । ’आत्मा वै पुत्रनामाऽसी’ ।

येणें वेदवचनें पुरुषासी । स्त्रीकामासी निवर्तवी ॥ ९७ ॥

निःशेष विष उतरल्यावरी । तो सूकरविष्ठा हातीं न धरीं ।

तेवीं विरक्ति उपजल्या अंतरीं । स्वदारा दूरी त्यागिती ॥ ९८ ॥

यापरी विषयनिवृत्ती । माझ्या वेदाची वेदोक्ती ।

दावूनि गुणदोषांची उक्ती । विषयासक्ती सांडावी ॥ ९९ ॥


यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततस्ततः ।

एष धर्मो नृणां क्षेमः शोकमोहभयापहः ॥ १८ ॥


यालागीं गुणदोष दावित । विषयत्यागार्थ उपावो ॥ २०० ॥

एका‌एकीं सकळ विषयांसी । त्याग न करवे प्राण्यासी ।

यालागीं निषेधें निंदूनि त्यांसी । शनैःशनैः विषयांसी त्यागावी ॥ १ ॥

जों जों विषयांची निवृत्ती । तों तों निजसुखाची प्राप्ती ।

पूर्ण बाणल्या विरक्ती । साधक होती मद्रूप ॥ २ ॥

मद्रूपतेचिये प्राप्तीं । अडवी असे विषयासक्ती ।

ते झालिया विषयनिवृत्ती । साधक होती मद्रूप ॥ ३ ॥

जेथ माझिया स्वरूपाची प्राप्ती । तेथ निःशेष निमे अहंकृती ।

तेव्हा शोकमोहाची होय शांती । जाय निश्चितीं अविद्या ॥ ४ ॥

अविद्यानाशासवें जाण । नाशती जन्मभाव दारुण ।

तेव्हां मरणासीच ये मरण । हारपे जीवपण जीवाचें ॥ ५ ॥

अविद्या निमाल्या जीवेंसीं । ठावो नाहीं भवभयासी ।

जेवीं सबळबळें अंधारेंसीं । नुरेचि निशी दिनोदयीं ॥ ६ ॥

जेवीं कां मृगजळाचा पूर । न साहे दृष्टीचा निर्धार ।

तेवीं भवभयेंसीं संसार । झाला साचार वा‌उगा ॥ ७ ॥

प्राणी पावावया कल्याण । हे वेदोक्त स्वधर्माचरण ।

विषयत्यागालागीं जाण । केलें निरूपण गुणदोषां ॥ ८ ॥

जे साच वेदार्थातें नेणती । ते वेदा प्रवृत्तिपर म्हणती ।

परी वेदें द्योतिली विरक्ती । विषयासक्तिच्छेदक ॥ ९ ॥

वेदोक्त स्वधर्मस्तिथीं । होय विषयांची विरक्ती ।

प्राणी निजमोक्ष पावती । हे वेदोक्ती पैं माझी ॥ २१० ॥

हे सांडोनियां वेदस्थिती । केवळ विषयांची आसक्ति ।

प्राणी अतिदुःख पावती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥ ११ ॥

प्रवृत्ति तितुकी अनर्थहेतु । येचि अर्थींचा वृत्तांतु ।

चौं श्लोकीं श्रीभगवंतु । असे सांगतु उद्धवा ॥ १२ ॥


विषयेषु गुणाध्यासात्पुंसः सङ्गस्ततो भवेत्‌ ।

सङ्गात्तत्र भवेत्कामः कामादेव कलिर्नृणाम्‌ ॥ १९ ॥

कलेर्दुर्विषहः क्रोधस्तमस्तमनुवर्तते ।

तमसा ग्रस्यते पुंसश्चेतना व्यापिनी द्रुतम्‌ ॥ २० ॥


त्यासी विषयासक्ती जाण । अतिगहन उल्हासे ॥ १३ ॥

विषयासक्तीचा संभ्रम । तेणें निर्लज्ज खवळे काम ।

कामास्तव अतिविषम । सोशी दुर्गम उपाय ॥ १४ ॥

विषयकामार्थ जे उपाय । त्यासी प्रतिपदीं अपाय ।

जेव्हां विषयकामसिद्धी न होय । तेव्हा महाकलह विवादु ॥ १५ ॥

जेथ अतिजल्पाचा विवाद । तेथ खटाटोपेंसीं सन्नद्ध ।

खवळला उठी क्रोध । अतिविरुद्ध दुर्धर ॥ १६ ॥

क्रोध खवळल्या दारुण । बुद्धीचें तत्काळ नासे ज्ञान ।

तेव्हां विवेकाचें प्राशन । करी जाण महामोह ॥ १७ ॥

विवेकाचें लोपल्या भान । स्तब्ध चेतना होय जाण ।

तेव्हां कार्याकार्य‌आाठवण हेंही स्मरण बुडालें ॥ १८ ॥


तया विरहितः साधो जन्तुः शून्याय कल्पते ।

ततोऽस्य स्वार्थविभ्रंशो मूर्च्छितस्य मृतस्य च ॥ २१ ॥


न कळे सन्मार्गपंथ । आत्मघात पदोपदीं ॥ १९ ॥

केवळ जड मूढ हो‍ऊनी । जेवीं कां मूर्च्छित प्राणी ।

तैसेपरी स्तब्ध हो‍ऊनी । अज्ञानपणीं श्रमला ॥ २२० ॥

यापरी जीत ना मेला । जड मूढ हो‍ऊनी ठेला ।

थित्या निजस्वार्था मुकला । अंगीं वाजला अनर्थु ॥ २१ ॥


विषयाभिनिवेशेन नात्मानं वेद नापरम्‌ ।

वृक्षजीविकया जीवन्‌ व्यर्थं भस्त्रेव यः श्वसन ॥ २२ ॥


तेव्हा एकीहि स्फुरेना स्फूर्ती । मी कोण हें चित्तीं स्फुरेना ॥ २२ ॥

ऐसा भ्रमें भुलला प्राणी । जैसा उन्मत्त मदिरापानी ।

त्यासी स्मरणाची विस्मरणी । भ्रमिस्त मनीं पडिला ॥ २३ ॥

कां विषमसंधीज्वरु । तेणें ज्वरें हुंबरे थोरु ।

त्यासी नावडे आपपरु । वृथा विकारु बडबड करी ॥ २४ ॥

फाटां फुटलियावरी । भलतेंचि स्मरण करी ।

तया नाठवे कांहीं ते परी । प्राणी अघोरीं पडले जाण ॥ २५ ॥

कां झालिया भूतसंचार । प्राणी हुंबरें हुंहुंकार ।

पडिला चित्तासी विसर । म्हणे मी कुकर म्हणोनि भुंके ॥ २६ ॥

ऐसें जीविके नेणोनि प्राणी । घाबरे जैसा स्वप्नीं ।

म्हणे मी पडलों रणीं । ऐसे प्राणी स्वप्नीं भुलले ॥ २७ ॥

तैशी भुली लटकी भुलवणी । काममोहें व्यापिले प्राणी ।

जडमूढपण ठाकूनी । अंतःकरणीं वेडावले ॥ २८ ॥

मुक्यानाकीं भरे मुरकुट । तें फेंफें बें बें करी निकृष्ट ।

न कळे रडे करी हाहाट । ते खटपट वा‌उगी ॥ २९ ॥

तैसे दुःखबळें प्राणी । परी न कळे उंच करणी ।

पडिले मोहमदें भुलोनी । मुकपणीं बेंबात ॥ २३० ॥

अहंकृतीचा उभारा । शरीरीं भरलासे वारा ।

तो हो‍ऊनि बाधक नरा । पडले आडद्वारा अंधकूपीं ॥ ३१ ॥

कां तेलियाचा ढोर पाहीं । डोळां झांपडी स्वदेहीं ।

अवघा वेळ चाले परी पाहीं । पंथ कांहीं न ठकेचि ॥ ३२ ॥

भवंता फिरे लागवेगीं । परी पाहतां न लगे आगी ।

घाणियाचि भोंवतें वेगीं । भोवंडी अंगीं जिराली ॥ ३३ ॥

तैसे विषय भवंडित भवु । परी नकळेचि विधिमावु ।

जैसा सर्प भ्रमला लागे धांवूं । तैसे विषय आघवे धावंति ॥ ३४ ॥

अंवसेचें काळे गडद । तैसा जड मूढ झाला स्तब्द ।

स्फुरेना आप पर हा बोध । जगदांध्य वोढवलें ॥ ३५ ॥

जेंवी लोहकाराची भाती । तेवीं वृथा श्वासोच्छ्‌वास होती ।

वृक्षाची जैसी तटस्थ स्थिती । यापरी जीती जीत ना मेलीं ॥ ३६ ॥

सकामासी स्वर्गप्राप्ती । म्हणसी बोलिली असे वेदोक्ती ।

तेही प्रलोभाची वदंती । ऐक तुजप्रतीं सांगेन ॥ ३७ ॥


फलश्रुतिरियं नृणां न श्रेयो रोचनं परम्‌ ।

श्रेयो विवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम्‌ ॥ २३ ॥


त्यांसी दावूनियां फलश्रुती । स्वकर्मप्रवृत्तीं लाविले ॥ ३८ ॥

सकाम अथवा निष्काम । कर्मक्रिया दोंहीची सम ।

येथ वासनाचि विषम । सकामनिष्कामफलहेतू ॥ ३९ ॥

जेवीं कां स्वातीचें जळ । शिंपीमाजीं होय मुक्ताफळ ।

तेंचि सेवी जैं महाव्याळ । तैं हळाहळ हो‍ऊनि ठाके ॥ २४० ॥

तेवीं आपुली जे कां कल्पना । निष्कामें आणी मुक्तपणा ।

तेचि सकामत्वें जाणा । द्रुढबंधना उपजवी ॥ ४१ ॥

वेदु बोलिला जें स्वर्गफल । तें मुख्यत्वें नव्हे केवळ ।

जेवीं भेषज घ्यावया बाळ । दे‌ऊनि गूळ चाळविजे ॥ ४२ ॥

ओखद घेतलियापाठीं । क्षयरोगाची होय तुटी ।

परी बाळ हातींचा गूळ चाटी । ते नव्हे फळदृष्टी भेषजीं ॥ ४३ ॥

तेवीं वेदाचे मनोगतीं । स्वर्गफळाची अभिव्यक्ती ।

मूर्खासी द्यावया मुक्ती । स्वधर्मस्थिती लावितु ॥ ४४ ॥

म्हणसी कर्मवादि जे नर । वेद सांगती प्रवृत्तिपर ।

तो वेदार्थ निर्वत्तितत्पर । केवीं साचार मानावा ॥ ४५ ॥

श्रुत्यर्थ जैं प्रवृत्ति धरी । तैं वेदु झाला अनर्थकारी ।

ते प्रवृत्ति दूषूनि श्रीहरी । दावी निवृत्तिवरी वेदार्थ ॥ ४६ ॥


उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च ।

आसक्तमनसो मर्त्या आत्मनोऽनर्थहेतुषु ॥ २४ ॥

न तानविदुषः स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि ।

कथं युञ्ज्यात्पुनस्तेषु तांस्तमो विशतो बुधः ॥ २५ ॥


देहात्मवादें विषयांसी । जीवेंप्राणेंसीं लोलुप ॥ ४७ ॥

विषयकामाच्या आसक्तीं । स्त्रीपुत्रांची गोडी चित्तीं ।

स्वजनधनांची अतिप्रीती । स्वभावस्थिती अनिवार ॥ ४८ ॥

जेणें जा‌इजे अधोगती । ऐशी जे कां कामासक्ती ।

ते प्राण्यासी सहजगती । विषयासक्ती स्वभावें ॥ ४९ ॥

तेचि विषयांची प्रवृत्ती । वेद बोले जैं विध्युक्ती ।

तैं सर्वांचा स्वार्थघाती । झाला अनर्थीं वेदवादु ॥ २५० ॥

मरतया तरटमारु केला । बुडत्याचे डोयीं दगड दीधला ।

आंधळा अंधकूपीं घातला । तैसा वेदु झाला अनर्थीं ॥ ५१ ॥

वेदु जैं विषयीं गोंवी । तैं प्राण्यातें कोण उगवी ।

राजा सर्वस्वें नागवी । तैं कोण सोडवी दीनतें ॥ ५२ ॥

नेणोनि वेदींचा मथितार्थु । स्वयें जो कां विषयासक्तु ।

तो मानी प्रवृत्तिपर श्रुत्यर्थु अनर्थहेतु बालिशां ॥ ५३ ॥

पुत्र पित्यास पुसे जाण । ग्रहणीं जेवूं परमान्न ।

येरू म्हणे सुटल्या ग्रहण । उष्ण भोजन स्वगृहीं करूं ॥ ५४ ॥

तैशी माझ्या वेदाची उक्ती । निषेधमुखें दावी प्रवृत्ती ।

येणें वेदाच्या मनोगतीं । विषयनिवृत्ती मुख्यत्वें ॥ ५५ ॥

विषयीं बुडते जे जन । त्यांचें करावया उद्धरण ।

माझा वेदवादु जाण । सकामपण त्या नाहीं ॥ ५६ ॥

कोणी एक मंदबुद्धी । केवळ विषयांध त्रिशुद्धी ।

ते सकाम जल्पती वेदविधी । त्यांची कुबुद्धी हरि सांगे ॥ ५७ ॥


एवं व्यवसितं केचिदविज्ञाय कुवुद्धयः ।

फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञा वदन्ति हि ॥ २६ ॥



यालागीं वेद बोले फलश्रुती । स्वधर्मप्रवृत्तीलागुनी ॥ ५८ ॥

सैंधव सागरा भेटूं जातां । जेवीं कां हारपे सैंधवता ।

तेवीं स्वधर्मीं प्रवर्ततां । सकामता उरेना ॥ ५९ ॥

जैशी दों दिव्यांची वाती । एकवट केलिया ज्योती ।

तेथ न दिसे भेदगती । पाहतां ज्योती एकचि ॥ २६० ॥

जेवीं अग्नीं कापुर मिळतां । तो अग्नीचि होय तत्त्वतां ।

तेवीं स्वधर्मकर्मीं प्रवर्ततां । कर्मीं निष्कर्मता स्वयें प्रकटे ॥ ६१ ॥

कर्माकर्मांची वेळुजाळीं । ते स्वधर्माचे कांचणिमेळीं ।

पडे नित्तशुद्धीची इंगळी । ते करी होळी कर्माकर्मांची ॥ ६२ ॥

सकामता करितां कर्म । स्वधर्म नाशी फळकाम ।

तेव्हां सकाम आणि निष्काम । दोंहींचें भस्म स्वधर्म करी ॥ ६३ ॥

जेवीं दों काष्ठांच्या घसणी । माजीं प्रकटे जो कां वन्ही ।

तो दोंहीतेंही जाळूनी । स्वतेजपणीं प्रकाशे ॥ ६४ ॥

तेवीं माझा वेदवादु । स्वकर्में छेदी कर्मबाधु ।

हें नेणोनि जे विषयांधु । जडल्या सुबद्धु फळशो ॥ ६५ ॥

वेदें प्रवृत्तिरोचनेकारणें । स्वर्गाचि नाना फलें बोलणें ।

त्यांलागीं ज्याचें बैसे धरणें । तेणें नागवणें निजस्वार्थां ॥ ६६ ॥

कष्टोनि शेतीं पेरिले चणे । त्यांची उपडोनि भाजी करणें ।

तो लाभ कीं तेणें नाडणें । तैसें फळ भोगणें सकार्मीं ॥ ६७ ॥

वोलीं जोंधळियाचीं करबाडें । खातां अत्यंत लागतीं गोडें ।

त्यालागीं शेत जैं उपडे । तैं लाभु कीं नाडे निजस्वार्था ॥ ६८ ॥

तैशी सकामकामना‌उन्मत्तें । जें फळीं फळाशालोलिंगतें ।

ते नाडलीं स्वधर्मलाभातें । ऐक तूतें सांगेन ॥ ६९ ॥

शेतीं पेरावया आणिले चणे । त्यांचे आदरें करी जो फुटाणे ।

तो शाहणा कीं मूर्ख म्हणणें । तैसें फळ भोगणें सकामीं ॥ २७० ॥

घोडा विकोनि पलाण घेणें । लोणी दे‌ऊनि ताक मागणें ।

भात सांडूनि वेळण पिणें । तैसें फळ भोगणें सकामीं ॥ ७१ ॥

ऐसे सकाम अतिदुर्बुद्धी । जे नाडले स्वधर्मसिद्धी ।

यालागीं देवो म्हणे ’कुबुद्धी’ । ते कुबुद्धीची विधी हरि सांगे ॥ ७२ ॥


कामिनः कृपणा लुब्धाः पुष्पेषु फलबुद्धयः ।

अग्निमुग्धा धूमतान्ता स्वं लोकं न विदन्ति ते ॥ २७ ॥


काचेच्छा तो सदा दीन । ’कृपणपण’ या हेतू ॥ ७३ ॥

जळीं बक धरोनि ध्यान । जेवीं कां टपत राहे मीन ।

तेवीं सकामा अनुष्ठान । लुब्धोनि जाण कामासी ॥ ७४ ॥

जावया परपुरुषापासीं । लवोठवो दावी निजपतीसी ।

तेवीं काम धरोनि मानसीं । स्वधर्मकर्मासी आचरे ॥ ७५ ॥

जेवीं कां अज्ञान बाळ । फूल तेंचि म्हणे फळ ।

तेवीं स्वर्गभोग केवळ । मानी अढळ मूर्खत्वें ॥ ७६ ॥

त्याही स्वर्गभोगासी पाहें । कर्मवैकल्य होय कीं नोहे ।

हाही संदेह वर्तताहे । तेणेंही होय अतिदीन ॥ ७७ ॥

सकाम तो सदा दीन । दीनत्वें अतिकृपण ।

कृपणत्वें स्लोभपण । लोभास्तव ज्ञान महामोह ग्रासी ॥ ७८ ॥

मोहाचें खवळल्या भान । सविवेक ग्रासी ज्ञान ।

तेव्हां बुद्धीमाजीं तमोगुण । सबाह्य परिपूर्ण उल्हासे ॥ ७९ ॥

तमें कोंदाटल्या वृत्ती । धूमांकित होय स्थिती ।

जेवीं कां आंधळ्याचा सांगती । अंधारे रातीं आडवीं चुके ॥ २८० ॥

त्या आंधळ्याची जैशी स्थिती । तैशी सकामाची गती ।

चुकला विवेकाचा सांगती । आंधळी वृत्ती अतिमुग्ध ॥ ८१ ॥

जैसें कां अज्ञान बाळ । तैसा मुग्ध होय केवळ ।

कोण कर्म काय तें फळ । नेणे विवळ मुग्धत्वें ॥ ८२ ॥

माझी कोणे लोकीं स्थिती । पुढें कोण आपुली गती ।

हें कांहींच न स्मरे चित्तीं । धूम्रवृत्ती देहांतु ॥ ८३ ॥


न ते मामङ्ग जानन्ति हृदिस्थं य इदं यतः ।

उक्थशस्त्रा ह्यसुतृपो यथा नीहारचक्षुषः ॥ २८ ॥


तीं वेदाचीं गुह्य निरूपणें । तुजकारणें म्यां निरूपिलीं ॥ ८४ ॥

परिसोनि वेदाचे विभाग । उद्धव सुखावला चांग ।

तेणें संतोषें श्रीरंग । संबोखोनि ’अंग’ उद्धवासी म्हणे ॥ ८५ ॥

जो मी हृदयामाजिले वस्ती । परमात्मा निकटवर्ती ।

त्या मातें सकाम निणती । कामासक्तीं नाडले ॥ ८६ ॥

तो मी हृदयामाजीं असें । हें एकादेशित्व मज नसे ।

जगदाकारें मीचि भासें । जेवीं कल्लोळविलासें सागरु ॥ ८७ ॥

अलंकार झालेपणें । जेवीं असे निखळ सोनें ।

तेवीं जगदाकारें म्यां श्रीकृष्णें । परिपूर्ण असणें पूर्णत्वें ॥ ८८ ॥

नाम रूप वर्ण विविध । माझेन प्रकाशें जगदुद्बो ध ।

परी नामरूपजातिभेद । मजसी संबंध असेना ॥ ८९ ॥

आकाश जळीं बुडालें दिसे । परी तें न माखे जळरसें ।

तेवीं मी जगदाकारें असें । जगदादि दोषें अलिप्त ॥ २९० ॥

ऐसा मी विश्वात्मा विश्वंभरु । विश्वमूर्ति विश्वेश्वरु ।

त्या मज नेणती अज्ञान नरु । जे कां शिश्नोदरुपोषक ॥ ९१ ॥

ज्यासी आंधारें दाटे गाढें । कां महाकुहरीं जो सांपडे ।

तो कांहीं न देखे पुढें । अवचिता पडे महागर्तीं ॥ ९२ ॥

तेवीं अतिमोहममताभ्रांतें । अज्ञाननिद्रा सबाह्य व्याप्तें ।

जवळिल्या न देखोनि मातें । पडिले महागर्ते तमामाजीं ॥ ९३ ॥

न कळोनि माझ्या वेदार्थातें । केवळ जीं कां कामासक्तें ।

तीं पावलीं अधःपातातें । जवलिल्या मातें नेणोनि ॥ ९४ ॥

तो मी जवळी कैसा म्हणसी । तरी सर्वांच्या हृदयदेशीं ।

वसतसें अहर्निशीं । चेतनेसी चेतविता ॥ ९५ ॥

त्या माझें वेदार्थमत । नेणतीचि कामासक्त ।

तेचिविखीं श्रीकृष्णनाथ । विशदार्थ स्वयें सांगे ॥ ९६ ॥


ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मकाः ।

हिंसायां यदि रागः स्याद्यज्ञ एव न चोदना ॥ २९ ॥


तेणें सकामासी उत्साहो । स्वर्गातें पहा हो मानिती सत्य ॥ ९७ ॥

’रोचनार्थ’ स्वर्ग बोले वेद । तो प्रगटार्थ मानूनि शुद्ध ।

मग स्वर्गसाधनें विविध । कामलुब्ध आदरती ॥ ९८ ॥

तेथ यज्ञ हें मिषमात्र जाण । स्वयें करावया मांसभक्षण ।

अविधीं करिती पशुहनन । अतिदृप्त जाण कामार्थीं ॥ ९९ ॥

त्यांसी पैं गा देहांतीं । मारिले पशु मारावया येती ।

हातीं घे‌ऊनि गड्ग काती । सूड घेती यमद्वारीं ॥ ३०० ॥

तेथ कैंचें स्वर्गसुख । अविधि-साधनें महामूर्ख ।

पावले गा अघोर नरक । सकामें देख नाडले ॥ १ ॥

यथेष्ट करावया मांसभक्षण । स्वेच्छा जें कां पशुहनन ।

त्यांसी वेदें केलें निर्बंधन । पशुहनन यज्ञार्थ ॥ २ ॥

तेथही घातली जाण । देश काळ आणि वर्तमान ।

मंत्र तंत्र विधि विधान । धन संपूर्ण अतिशुद्ध ॥ ३ ॥

शक्त सज्ञान धनवंत । ऐसा कर्ता पाहिजे थेथ ।

मुष्टिघातें करावया पशुघात । पडे प्रायश्चित्त ’मे’ म्हणतां ॥ ४ ॥

ऐशी वेदाज्ञा नाना अवघड । घातलीं प्रायश्चित्तें अतिगूढ ।

तरी सकाम जे महामूढ । ते धांवती दृढ पशुहनन ॥ ५ ॥

ऐसें झाल्या पशुहनन । विभाग ये‍ईल कवळ प्रमाण ।

तेंचि करावें भक्षण । दांतांसी जाण न लागतां ॥ ६ ॥

विभाग भक्षितां आपण । जो करी रसस्वादन ।

त्यासीही प्रायश्चित्र जाण । हेंही निर्बंधन वेदें केलें ॥ ७ ॥

करावें मांसभक्षण । हे वेदाज्ञा नाहीं जाण ।

त्याचें करावया निराकरण । लाविलें विधान यज्ञाचें ॥ ८ ॥

स्वेच्छा पशु न मारावया जाण । यज्ञीं नेमिलें पशुहनन ।

न करावया मांसभक्षण । नेमिला प्रमाण यज्ञभाग ॥ ९ ॥

हेंही वेदाचें बोलणें । मूर्खप्रलोभाकारणें ।

येर्ह वीं पशुहिंसा न करणें । मांस न भक्षणें हें वेदगुह्य ॥ ३१० ॥


हिंसाविहारा ह्यालब्धैः पशुभिः स्वसुखेच्छया ।

यजन्ते देवता यज्ञैः पितृभूतपतीन्‌ खलाः ॥ ३० ॥


अविधी मारूनि पशुंसी । मिरविती श्लाघेसी यज्ञिकत्वें ॥ ११ ॥

अविधीं करूनि जीवहनन । तेणें पशूनें करिती यज्ञ ।

पितृदेवभूतगण । करिती यजन सुखेच्छा ॥ १२ ॥

बाबडें बीज पेरिल्या शेतीं । पिकास नाडले निश्चितीं ।

शेखीं निजबीजा नागवती । राजे दंडूनि घेती करभार ॥ १३ ॥

तैशी अविधी यज्ञिकांची गती । स्वर्ग स्वप्नींही न देखती ।

थित्या नरदेहा नागवती । शेखीं दुःख भोगिती यमदंडें ॥ १४ ॥

वृथा पशूंस दुःख देती । तेणें दुःखे स्वयें दुःखी होती ।

ऐशी यज्ञिकांची गती । आश्चर्य श्रीपती सांगत ॥ १५ ॥


स्वप्रोपमममुं लोकमसन्त श्रवणप्रियम्‌ ।

आशिषो हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्यर्थान्यथावणिक्‌ ॥ ३१ ॥


येथ सकाम कामनपिसें । स्वर्ग विश्वासें मानिती सत्य ॥ १६ ॥

मुळींच मिथ्या मृगजळ । त्यामाजीं शीतळ जळ ।

थाया घे‌ऊनि मागे बाळ । तैसे सकाम केवळ स्वर्गालागीं ॥ १७ ॥

’पिंपळावरून मार्ग आहे’ । ऐकोनि रुखावरी वेंघों जाये ।

तो जेवीं भ्रमें गुंतोनि राहे । तेवीं स्वर्गश्रवणें होये सकाम ॥ १८ ॥

स्वधर्ममार्गीं चालावया नर । वेदु स्वर्ग बोले अवांतर ।

ते फांटां भरले अपार । स्वर्गतत्पर सकाम ॥ १९ ॥

वाट पिंपळावरी ऐकोनी । शहाणा चाले मार्ग लक्षोनी ।

अश्वत्थ सांडी डावलोनी । तो पावे स्वस्थानीं संतोषें ॥ ३२० ॥

तेवीं स्वधर्माच्या अनुष्ठानीं । जो सांडी स्वर्गफळें उपेक्षूनी ।

तो चित्तशुद्धीतें पावोनी । ब्रह्मसमाधानीं स्वयें पावे ॥ २१ ॥

या सांडूनि स्वधर्ममार्गासी । श्रवणप्रिय स्वर्गसुखासी ।

सकाम भुलले त्यासी । जेवीं घंटानादासी मृग लोधे ॥ २२ ॥

तेवीं जन्मोनि कर्मभूमीसी । वेंचूनि धनधान्यसमृद्धीसी ।

थित्या नाडले नरदेहासी । स्वर्गसुखासी भाळोनी ॥ २३ ॥

जैसा कोणी एक वाणी । जुनी नाव आश्रयोनी ।

द्वीपांतरींचा लाभ ऐकोनी । न विचारितां मनीं समुद्रीं रिघे ॥ २४ ॥

उन्मत्त कर्णधाराचे संगतीं । फुटकी नाव धरोनि हातीं ।

घे‌ऊनियां सकळ संपत्ते । रिघे कुमती महार्णवीं ॥ २५ ॥

तो जेवीं समुद्रीं बुडे । तैसेंचि सकामांसी घडे ।

स्वर्ग वांछितां बापुडे । बुडाले रोकडे भवार्णवीं ॥ २६ ॥

वांछितां स्वर्गसुखफळ । बुडालें स्वधर्मवित्त सकळ ।

बुडालें चित्तशुद्धीचें मूळ । बुडालें मुद्दल नरदेह ॥ २७ ॥

एव्हडें हानीचें कारण । देवो सांगत आहे आपण ।

सकामतेसी मूळ गुण । तेंही लक्षण स्वयें सांगे ॥ २८ ॥


रजः सत्त्वतमोनिष्ठा रजःसत्वतमोजुषः ।

उपासत इन्द्रौख्यान्‌ देवादीन्न तथैव माम्‌ ॥ ३२ ॥


तेव्हां रजाचेनि संमतें । काम चित्ततें व्यापूनि खवळे ॥ २९ ॥

अतिकाम खवळल्या चित्तीं । गुणनुसारें विषयीं प्रीती ।

तेव्हा सकामाची संगती । धरी निश्चितीं भावार्थें ॥ ३३० ॥

सकामसंगती साचार । काम्यकर्मी अत्यादर ।

स्वर्गभोगीं महातत्पर । यजी देवपितर प्रमथादिक ॥ ३१ ॥

मी सर्वात्मा सवेश्वर । त्या माझ्या ठायीं अनादर ।

कामलंपटत्वें नर । देवतांतर उपासिती ॥ ३२ ॥

म्हणसी देवतांतर जें कांहीं । तें तूंचि पैं गा सर्वही ।

हाही ऐक्यभावो नाहीं । भेदबुद्धीं पाहीं विनियोग ॥ ३३ ॥

एंद्रादि देवद्वारां जाण । मीचि होय गा प्रसन्न ।

त्या माझ्या ठायीं नाहीं भजन । सकाम मन स्वर्गार्थी ॥ ३४ ॥

दृढ कामना जडली चित्तीं । सांगतां स्वर्गीं पुनरावृत्ती ।

तेही हितत्वेंचि मानिती । ऐक निश्चितीं अभिप्रावो ॥ ३५ ॥


इष्द्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि ।

तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुलाः ॥ ३३ ॥


तेथही कामना नागविले । स्वर्गार्थ भजले देवतांतरा ॥ ३६ ॥

स्वर्गभोगीं ठेवूनि मन । नाना यागीं करिती यजन ।

तेणें दिविभोग पावेन । हा निश्चिय जाण याज्ञिकां ॥ ३७ ॥

काळें भोगक्षयाच्या पतनीं । तेही घेती हितत्वें मानोनी ।

सवेंचि इहलोकीं जन्मोनी । ब्राह्मणपणीं सुशील ॥ ३८ ॥

वेदवेदांग‌ओध्ययन । धनधान्यें अतिसंपन्न ।

आम्ही विख्यात गृहस्थ हो‍ऊन । क्षीणपुण्य स्वर्गस्थ ॥ ३९ ॥

नेणोनि वेदार्थनिजस्थिती । ऐस‌ऐनशिया उपपत्तीं ।

सकामीं मानिली निश्चिती । ऊंस सांडोनि मागती कणीस त्याचें ॥ ३४० ॥


एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम्‌ ।

मानिनां चातिस्तब्धानां मद्वार्तापि न रोचते ॥ ३४ ॥


स्वर्गकामाचेनि उपायें । अपायीं स्वयें पडताती ॥ ४१ ॥

अवघा संसार काल्पनिक । तेथ सत्य कैंचे स्वर्गसुख ।

परि श्रवणमात्रें देख । भुलले मूर्ख स्वर्गसुखा ॥ ४२ ॥

जैसा नपुंसक वांछी स्त्रीसुख । परी संग तया कैंचा देख ।

मुळींच नाहीं बीजारोप । मा कैंचा कामसाटोप तयासी ॥ ४३ ॥

परी लटिकाचि तडतडां उडे । कष्टोनि व्यर्थाचि पहुडे ।

परी तया नसे भगभोग रोकडे । तैसे स्वर्ग फुडे प्राणिया ॥ ४४ ॥

गव्हांचा जो प्रथम मोड । तोंडीं घालितां लागे गोड ।

परी जो जाणे पिकाचा निवाड । तो मोड जाण उपडीना ॥ ४५ ॥

पालेयाची चवी घेतां । गव्हांची गोडी न लगे तत्त्वतां ।

मग पाला पाळूनी स्वभावतां । शेवटीं रडता गव्हांचिकारणें ॥ ४६ ॥

तेवीं वेदु बोलिला स्वर्गफल । तें स्वधर्माचें कोंवळें मूळ ।

तें उप्डूनि खातां तत्काळ । मोक्षफळ अंतरे ॥ ४७ ॥

हें जाणती जे सज्ञान । ते स्वर्गासी नातळती आपण ।

परी मूर्खाचें सकामपण । अनिवार जाण अतिशयें ॥ ४८ ॥

कामाचिया लोलंगती । सदा सकाम कर्में करिती ।

तेणें जन्ममरणांचे आवर्तीं । पडले नुगंडती आकल्प ॥ ४९ ॥

त्यांसी हित सांगती साधुजन । ते न मानिती संतवचन ।

आम्ही वेदार्थीं सज्ञान । हा ज्ञानाभिमान अतिगर्वें ॥ ३५० ॥

मी भगवंत नियंता सृष्टी । हें वेदें दाविल्या नवडे गोष्टी ।

निष्कामता कपाळ उठी । सकम पोटीं सुबुद्ध ॥ ५१ ॥

एवं वेद मानूनि प्रवृत्तिपर । ठकले सकळ सकाम नर ।

तोचि वेदार्थ ब्रह्मपर । स्वयें श्रीधर सांगत ॥ ५२ ॥


वेदा ब्रह्मात्मविषयास्त्रिकाण्डविषया इमे ।

परोक्षवादा ऋषयः परोक्षं मम च प्रियम्‌ ॥ ३५ ॥


चित्तशुद्धिद्वारा जाण । ब्रह्मसंपन्न जीव करी ॥ ५३ ॥

पारधी लावून बडिशपिंडी । मीनांसी जळाबाहेर काढी ।

तेवीं दावून स्वर्गसुखगोडी । वेद जीवास ओढी परमार्थीं ॥ ५४ ॥

परोक्षवाद वेदव्युत्पत्तीं । त्यागमुखें गा अन्योक्ती ।

सांडविली विषयासक्ती । ब्रह्मप्राप्तीलागूनि ॥ ५५ ॥

हें जाणोनि वेदार्थगुह्यज्ञान । जो जीव झाला ब्रह्मसंपन्न ।

तेथ कर्म-कर्ता मिथ्या जाण । आश्रम-वर्ण कैंचे ॥ ५६ ॥

तेथ कैंचें ध्येय-ध्याता-ध्यान । कैंचें ज्ञेय-ज्ञाता-ज्ञान ।

नाहीं भज्य-भजक-भजन । ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वें ॥ ५७ ॥

तेथ कैंचे कर्म-कर्माचरण । कैंचा वेद-वेदाध्ययन ।

कैंचें साध्य आणि साधन । ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वें ॥ ५८ ॥

तेथ कैंचे दोष कैंचे गुण । कैंचे पाप कैंचें पुण्य ।

कैंचें जन्म कैंचें मरण । ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वें ॥ ५९ ॥

तेथ कैंचा भेदु कैंचा बोधु । कैंचा मोक्ष कैंचा बंधु ।

सदोदित परमानंदु । हा वेदार्थ शुद्ध उद्धवा ॥ ३६० ॥

या वेदार्थाचें निरूपण । प्रकट करितां आपण ।

निजस्वार्था नाडती जन । यालागीं जाण म्यां गुप्त केलें ॥ ६१ ॥

हें वेदार्थाचें गुह्य सार । मज गुप्ताचें गुप्त भांडार ।

तुझा देखोनि अधिकार । म्यां साचार सांगितलें ॥ ६२ ॥

हा गुह्यार्थ करितां प्रकट । सांडोनि कर्ममार्गाची वाट ।

कर्म ब्रह्म उभयभ्रष्ट । होतील नष्ट अनधिकारी ॥ ६३ ॥

हें जाणॊनि ज्ञाते ऋषीश्वरीं । वेदार्थनिरूपणकुसरी ।

हा मुख्यार्थ झांकोनि निर्धारीं । परोक्षवादावरी व्याख्यान केलें ॥ ६४ ॥

सकळलोकहितार्थ । माझेंही हेंचि मनोगत ।

परोक्षवाद गोड लागत । लोकासंग्रहार्थ उद्धवा ॥ ६५ ॥

मीही लोकसंग्रहार्थ । अकर्ता कर्में आचरत ।

वेदाचें जें परोक्ष मत । मी स्वयें राखित लोकहिता ॥ ६६ ॥

वेदाचें स्वरूप गहन । अतर्क्य अलक्ष्य अगम्य जाण ।

तेचि अर्थींचें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ६७ ॥


शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राणेन्द्रियमनोमयम्‌ ।

अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत्‌ ॥ ३६ ॥


माझी वेदरूप जे बोली । शब्दतः अर्थतः अगाध खोली ।

बाहीं न तरवे समुद्र । तेवीं स्वमतीं न कळे वेदपार ।

येचि अर्थीं नाना ऋषीश्वर । युक्तीचे संभार वेंचिले ॥ ६९ ॥

परी एवंविध तत्त्वतां । हे वेदवादाची कथा ।

न येचि कोणाचेही हाता । अर्थतः शब्दतः दुर्ज्ञेय ॥ ३७० ॥

ज्याची शब्दवाचकता । स्वरवर्णें शुद्ध न ये हाता ।

त्याची अर्थावबोधकता । अगम्य सर्वथा सुरनरां ॥ ७१ ॥

पूर्वीं हाचि वेद अनुच्छिष्ट । म्यां ब्रह्मयाहातें करविला पाठ ।

तेणेंही नेणोनियां स्पष्ट । कर्मीं कर्मठ हो‍ऊनि ठेला ॥ ७२ ॥

ते कर्मक्रिया अतिगोमटी । शंखें ह्रिली उठा‌उठी ।

ब्रह्मा विसरला वेदगोठी । पडलें सृष्टीं कर्मांध्य ॥ ७३ ॥

तो करावया वेदोद्धार । म्यां मर्दिला शंखासुर ।

सकळ श्रुतींचा संभार । ब्रह्मयासी साचार दीधला ॥ ७४ ॥

म्यां वेद ठेविले ब्रह्ययापुढें । तो पूर्व स्मरेना धडफुडें ।

तेव्हा चाकाटलें बापुडें । केवळ वेडें हो‍ऊनि ठेलें ॥ ७५ ॥

त्या वेदभागालागीं जाण । ऋषीं वेंचिलें निजज्ञान ।

शाखोपशाखीं रावण । वेदविभागन करूं आला ॥ ७६ ॥

परी इत्थंभूत तत्त्वतां । माझ्या वेदविभागाची वार्ता ।

न येचि कोणाचिया हाता । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥ ७७ ॥

तो मी वेदस्थापक श्रीहरी । लोक राखावया मर्यादेवरी ।

स्वयें सत्यवतीच्या उदरीं । झालों अवतारधारी श्रीव्यास ॥ ७८ ॥

वेदविभागीं राजहंसु । यालागीं नामें ’वेदव्यासु’ ।

तेणें म्यां केला श्रुतिविलासु । वेदविशेषु चतुर्धा ॥ ७९ ॥

वेद अर्थत्वें अतिदुर्घट । परी वाचकत्वें झाला प्रगट ।

त्या चारी वाचा अतिश्रेष्ठ । ऐक स्पष्ट सांगेन ॥ ३८० ॥

नादाचें प्रथम स्फुरण । घोषमात्र सूक्षम प्राण ।

ती नांव ’परा’ वाचा जाण । प्रथम लक्षण ॐकारीं ॥ ८१ ॥

तोचि नादयुक्त प्राण । अंतःकरणीं होय स्फुरण ।

ते ’पश्यंती’ वाचा जाण । विवेकलक्षण तीमाजीं ॥ ८२ ॥

नाभीपासोनी नाभिस्वरीं । जे घुमघुमी कंठवरी ।

ते ’मध्यमा’ वाचा खरी । स्वयें श्रीहरी सांगत ॥ ८३ ॥

अकार-उकार-मकार । स्वरवर्णयुक्त उच्चार ।

जेथ प्रगट होय ओंकार । ते वाचा साचार ’वैखरी’ ॥ ८४ ॥

ते वैखरीच्या ठायीं । शाखोपशाखीं जो कांहीं ।

वेद अनंतरूप पाहीं । त्यासही नाहीं मर्यादा ॥ ८५ ॥

यापरी वेद अमर्याद । जरी चतुर्धा केला विशद ।

तरी जनासी अतिदुर्बोध । यालागीं उपवेद विभागिले ॥ ८६ ॥

ऐसेनिही जनासी न कळे वेद । यालागीं वेदावरी पद ।

श्रीव्यासें केले विशद । तरी वेदार्थ शुद्ध कळेना ॥ ८७ ॥

येचि अर्थीं ऋषीश्वर बहुत । सुमंतु जैमिनी भाष्य भारत ।

पैल सूत्रादि जे समस्त । शिणतां वेदार्थ न कळेचि ॥ ८८ ॥

एवं वाच्यता आणि लक्ष्यता । स्थूलसूक्ष्मत्वें वेदार्थज्ञाता ।

मजवांचूनि तत्त्वतां । आणिक सर्वथा असेना ॥ ८९ ॥


मयोपबृंहितं भूम्रा ब्रह्मणानन्तशक्तिना ।

भूतेषु घोषरूपेण बिसेषूर्णेव लक्ष्यते ॥ ३७ ॥


सबाह्य व्यापकत्वें संपूर्ण । ब्रह्म परिपूर्ण जो कां मी ॥ ३९० ॥

तेणें म्यां वेद अधिष्टित । या नांव बोलिजे ’उपबृंहित’ ।

अधिष्ठाता विकारी होत । जेवीं अभ्रांत चंद्रमा ॥ ९१ ॥

कां अग्नि काष्ठीं अधिष्ठितां । त्यासी तत्काळ ये साकारता ।

मग प्रबळ आणि शांतता । या विकारावस्था अग्नीसी ॥ ९२ ॥

यापरी विकारी नव्हे जाण । मी अंतर्यामी नारायण ।

ब्रह्मस्वरूपें परिपूर्ण । विकारनिर्दळण स्वयें कर्ता ॥ ९३ ॥

मीचि विकारांचा कर्या । करूनि मीचि अकर्ता ।

त्या मज न ये विकारता । ब्रह्मस्वरूपतास्वभावें ॥ ९४ ॥

ब्रह्म केवळ निर्धर्म । तें केवीं विकारी कर्म ।

ऐसा कांहीं कल्पिसी भ्रम । तेंही सुगम सांगेन ॥ ९५ ॥

माझी योगमाया अनंतशक्ती । जे शंभुस्वयंभूंसी न ये व्यक्ती ।

तिचेनि योगें मी चिन्मूर्ती । उत्पत्तिस्थितिसंहर्ता ॥ ९६ ॥

एवं योगमाया स्वभावतां । मी सकळ करूनि अकर्ता ।

त्या मज देशतां काळतां । विकारिता स्पर्शेना ॥ ९७ ॥

जरी सत्य असती भेदता । तरी मज येती विकारिता ।

माझे निजस्वरूपीं पाहतां । भेदाची वार्ता असेना ॥ ९८ ॥

जेवीं भ्रमें सर्पत्व दोरावरी । परी दोर सर्पत्व कदा न धरी ।

तेवीं मी परमात्मा श्रीहरी । करूनि अविकारी निजरूपें ॥ ९९ ॥

घोषरूपें अतिसूक्ष्म नादु । तो मी प्रणवरूपें निजवेदु ।

प्राणिमात्रीं असें स्वतःसिद्धु । परी नेणती बोधु सकामत्वें ॥ ४०० ॥

जेवीं कां विष्ठा भक्षी सूकर । उपेक्षी कस्तुरी कापुर ।

तेवीं सूक्ष्मवेदाचें निजसार । सकाम नर उपेक्षिती ॥ १ ॥

मी निजानंद हृदया‌आंत । त्या मज उपेक्षूनि भ्रांत ।

कामासक्तीं लोलंगत । द्वारें वोळंगत नीचांचीं ॥ २ ॥

त्या हृदयस्थ देवाचें ध्यान । नित्य योग्यासी निदिध्यासन ।

सम करोनि प्राणापान । सदा अनुसंधान नादाचें ॥ ३ ॥

माझें वेदतत्त्व जें कां गुप्त । प्रणवरूपें हृदया‌आंत ।

योगीसदा अनुभवित । त्यांचे स्वरूप निश्चित अवधारीं ॥ ४ ॥

जैसा कमळमृणाळबिसतंत । तैसा लूक्ष्म नाद अत्यंत ।

नाभीपासोनि ब्रह्मरंध्रांत । ओंकार स्वरांत लक्षिती ॥ ५ ॥

ऐसा ओंकाराच्या स्वरा‌आंत । नाभीपासोनि ब्रह्मरंध्रांत ।

सूक्ष्म नादाचा निजतंत । योगधारणा राखत महायोगी ॥ ६ ॥

हाचि नाद पैं प्रस्तुत । लौकिकीं असे भासत ।

दोंही कर्णीं देतां हात । तोचि घुमघुमित निजनादु ॥ ७ ॥

योगी म्हणती ’अनाहत शब्द’ । वेदांती म्हणती ’सूक्ष्म नाद’ ।

आम्ही म्हणों हा ’शुद्धवेद’ । असो अनुवाद हा नांवांचा ॥ ८ ॥

ऐशिया स्वतःसिद्ध वेदापाशीं । श्रद्धा नुपजेचि प्राणियांसी ।

यालागीं सूक्ष्म वेद स्थूलतेसी । म्यां जनहितासी आणिला ॥ ९ ॥

तोचि स्थूलत्वें झाला प्रकट । ते प्रकट होती वेदवाट ।

दृष्टांतेंकरूनि स्पष्ट । तुज मी चोखट सांगेन ॥ ४१० ॥

ऐसें बोलिला श्रीनिवास । तेणें उल्हासला हृदयहंस ।

म्हणे मजकारणें हृषीकेश । अत्यंत सौरस निरूपणीं ॥ ११ ॥

मजवरी बहुत स्न्नेहाळ । मज उद्धारावया गोपाळ ।

निरूपणीं सुकाळ । अतिसरळ अमृतरसु ॥ १२ ॥

ऐसें उद्धवाचें बोलणें ऐकोनी । काय बोलिला सारंगपाणी ।

म्हणे मी तोचि निरूपणीं । सांगेन तुजलागोनी उद्धवा ॥ १३ ॥


यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात्‌ ।

आकाशाद्घोिषवान्प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥

छन्दोमयोऽमृतमयः सहस्त्रपदवीं प्रभुः ।


तंतु काढी अतिसूक्ष्मपणीं । तेवीं निर्गुणीं ’ओंकार’ ॥ १४ ॥

तो ओंकार होतां सप्राण । सहजस्वभावें गा जाण ।

झाला ’हिरण्यगर्भ’ अभिधान । आपणिया आपण वेदाज्ञा ॥ १५ ॥

’प्रभु’ म्हणजे ऐश्वर्यख्याति । अचिंत्यानंत त्याची शक्ति ।

तो छंदोमय वेदमूर्ती । जाण निश्वितीं उद्धवा ॥ १६ ॥

तो अविनाशी वास्तवस्थिती । नित्य सुखमय सुखमूर्ती ।

तेणें सप्राण नादाभिव्यक्ति । मनःशक्ती चेतवी ॥ १७ ॥

चेतविली जे मनःशक्ती । होय स्पर्श-स्वर-वर्ण कल्पिती ।

वेदाज्ञ ’बृहती’ म्हणती । जिचा अपरिमिती विस्तार ॥ १८ ॥

ते स्वरवर्णसंवलित मंत्र । हृदयाकाशीं विचित्र ।

सहस्त्रशाखीं विस्तार । वाढली अपार वैखरी ॥ १९ ॥

स्वरवर्णादि उच्चारीं । वेदधिष्ठान वैखरी ।

ते उपजली जेणेंकरी । तेही परी सांगेन ॥ ४२० ॥


ओंकाराठद्व्य ञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्तःस्थभूषिताम्‌ ॥ ३९ ॥

विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरैः ।

अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम्‌ ॥ ४० ॥


हा ओंकार अलोलिक । अतिसूक्ष्म देख देहस्थ ॥ २१ ॥

त्याचि ओंकारासी प्राणसंगती । आधारादि चक्रीं ऊर्ध्वगती ।

तेथ वाचांची होय अभिव्यक्ती । परा-पश्यंती-मध्यमा ॥ २२ ॥

परावाचेच्या अभ्यंतरीं । जन्मे पश्यंती ज्येष्ठकारी ।

मध्यमा जन्मे तिच्या उदरीं । एवं परस्परीं जन्मती ॥ २३ ॥

तैशाचि येरीतें येरी । नोसंडोनि क्षणभरी ।

चालती उपरांउपरी । चक्रींच्या चक्रांतरीं समवेत ॥ २४ ॥

’आधारचक्रीं’ परा वाचा । ’स्वाधिष्ठानीं’ जन्म पश्यंतीचा ।

’मणिपूरीं’ हूनि ’विशुद्धी’ चा । ठायीं मध्यमेचा रिगुनिगू ॥ २५ ॥

तेथोनियां मुखद्वारीं । वाचा प्रकाशे वैखरी ।

तैं स्वर-वर्ण-उच्चारीं । नानामंत्रीं गर्जत ॥ २६ ॥

तेचि स्वर आणि वर्ण । सांगेन ’स्पर्श’ व्यक्तिलक्षण ।

’अंतस्थ’ ’ऊष्म’ कोण कोण । विभागलक्षण अवधारीं ॥ २७ ॥

केवळ ’अ क च ट त प’ देख । हे ककारादि पंच पंचक ।

स्पर्शवर्णाचें रूपक । अक्षरें निष्टंक पंचवीस ॥ २८ ॥

सवर्णें गर्जतां उच्चार । ते अकारादि सोळाही स्वर ।

’य र ल व’ यांचा विचार । जाण साचार ’अंतस्थ’ ॥ २९ ॥

’श ष स ह’ हे वर्ण चारी । ’ऊष्म’ बोलिजे शास्त्रकारीं ।

विसर्गादि अनुस्वारीं । ’अंअः’ वरी विभागु ॥ ४३० ॥

येथ बावन्नावी मातृका एक । केवळ ’क्ष’ कारु गा देख ।

यांतु सानुनासिक निरनुनासिक । जाणति लोक शास्त्रज्ञ ॥ ३१ ॥

एवं स्वरवर्णविधि‌उच्चारीं । लौकिकी वैदिकी भाषावरी ।

वेदशास्त्रार्थप्रकारीं । वाढली वैखरी शब्दचातुर्यें ॥ ३२ ॥

बोलेंचि गा बोलाप्रती । चाळूनि नाना उपपत्ती ।

बोलें बोल निगृहिती । युक्तिप्रयुक्ती साधुनी ॥ ३३ ॥

ऐशिया नानाशब्दकुसरीं । अत्यंत विस्तरिली वैखरी ।

तेचि चौं चौं अक्षरीं । वाढवूनि धरी नाना छंदें ॥ ३४ ॥

वाढतां चतुरक्षरभेदें । उत्तरोत्तर नाना छंदें ।

वाढविलीं स्वयें वेदें । निजज्ञान बोधें बोलूनि ॥ ३५ ॥

अत‌एव अनंत अपार । अर्थतां शब्दतां अतिसुस्तर ।

माझ्या शब्दज्ञानाचा पार । सुरनर नेणती ॥ ३६ ॥

ऐशी वैखरीची अनंतशक्ती । यालागीं म्हणिजे ते ’बृहती’ ।

इच्या विस्ताराची गती । स्वयें नेणती शिव स्त्रष्टा ॥ ३७ ॥

हिरण्यगर्भत्वें स्वयें जाण । जीव-शिव-अंतर्यामीलक्षण ।

माझी वेदाज्ञा प्रकाशी आपण । जिचें नामाभिधान ’वैखरी’ ॥ ३८ ॥

जो मी वेदात्मा श्रीहरी । तो वेदु या रीतीं विस्तारीं ।

स्वयें विस्तारोनि संहारीं । मर्यादेवरी स्वकाळें ॥ ३९ ॥

मागां बोलिलीं छंदें जाण । त्या छंदांचें निजलक्षण ।

स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण । जो वेदाचें कारण निजस्वरूप ॥ ४४० ॥


गायत्र्युष्णिगनुष्टप्‌ च बृहती पङ्‌क्तिरेव च ।

त्रिष्टब्जगत्यतिच्छन्दो ह्यत्यष्ट्यतिजगद्विराट्‌ ॥ ४१ ॥


त्या गायग्री छंदाचें लक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥ ४१ ॥

आठा‌अठां अक्षरीं त्रिपद । गणितां जेथ यती शुद्ध ।

त्या नांव ’गायत्री’ छंद । हें वेदानुवाद निजबीज ॥ ४२ ॥

हें वेदाचें निजजिव्हार । ब्रह्मज्ञानाचें परपार ।

परमानंदाचें सोलींव सार । जाण साचार गायत्री ॥ ४३ ॥

हें चैतन्याचें जीवन । मज गोप्याचें गुप्तधन ।

जेथ जीवशिवां समाधान । तें हें छंद जाण गायत्री ॥ ४४ ॥

ये छंदींचे एक एक अक्षर । अक्षराचें निजसार ।

सच्चिदानंदाचें निजभांडार । जाण साचार गायत्री ॥ ४५ ॥

करितां गयत्रीचें अनुष्ठान । विश्वामित्र झाला ब्राह्मण ।

मी कृष्ण वंदीं त्याचे चरण । माझाही तो गुरु जाण रामावतारीं ॥ ४६ ॥

यालागीं सकळ छंदीं प्राधान्य । मुख्यत्वें गायत्री छंद जाण ।

इतर छंद होती पावन । कासे लागोन पैं इच्या ॥ ४७ ॥

गायत्रीछंदाचें अंगीकारीं । त्यासी मिळाल्या अक्षरें चारी ।

’उष्णिक्‌’ छंदाची थोरी । त्याचिवरी ठसावे ॥ ४८ ॥

उष्णिक्‌ छंदाचे अंगीकारीं । त्यासी मिळाल्या ।

अक्षरें चारी । ’अनुष्टप्‌’ छंदाची थोरी । त्याचिवरी ठसावे ॥ ४९ ॥

अनुष्टप्‌ छंदाचे अंगीकारीं । आणीक मिळाल्या अक्षरें चारी ।

’बृहती’ छंदाची थोरी । त्याचिवरी ठसावे ॥ ४५० ॥

एवं ’पंक्ति’ ’त्रिष्टप्‌’ ’जगती’ । ’अत्यष्टि’ ’अतिजगती’ ।

चौं चौं अक्षरांचे अधिकप्राप्तीं । छंदें वेदोक्तीं विभाग ॥ ५१ ॥

ऐशिया चतुरक्षरमिळणीं । नाना छंदांचिया श्रेणी ।

वेदरायाची राजधानी । मंत्रध्वनीं गर्जती ॥ ५२ ॥

तेथ अक्षरमर्यादा न करवे । शाखांची मर्यादा न धरवे ।

अर्थता वाच्यता नेणवें । वेद वैभवें दुर्ज्ञेय ॥ ५३ ॥


किं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत्‌ ।

इत्यस्या हृदयं लोके नान्यो मद्वेद कश्चन ॥ ४२ ॥


कोण तो अर्थ प्रतिपादी । स्वहितबुद्धी साधकां ॥ ५४ ॥

मंत्रकांडें मंत्रमूर्ती । सांगोपांग सायुधस्थिती ।

उपासना-उपास्ययुक्ती । किमर्थ भक्ती करविली ॥ ५५ ॥

ज्ञानकांड त्रिशुद्धी । कोण पदार्थ निषेधी ।

कोण्या अर्थातें प्रतिपादी । निजबुद्धी बोधुनी ॥ ५६ ॥

एवं वेदाचें अचळ मूळ । विधिविधानेसीं मुख्य फळ ।

जाणावया गा केवळ । नाहीं ज्ञानबळ सुरनरां ॥ ५७ ॥

या वेदार्थातें तत्त्वतां । मीचि एक सर्वज्ञ ज्ञाता ।

माझे कृपेवीण सर्वथा । हें न येचि हाता ब्रह्मादिकां ॥ ५८ ॥

तेथ उद्धवाचें मनोगत । देवो जाणे वेदींचा इत्यर्थ ।

तरी भक्तकृपाळू श्रीकृष्णनाथ । मजही तो अर्थ दयेनें सांगों ॥ ५९ ॥

हा उद्धवाचा निजभावो । जाणों सरला देवाधिदेवो ।

तो वेदार्थाचा अभिप्रावो । श्लोकान्वयो पहा हो सांगत ॥ ४६० ॥


मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्प्यापोह्यते त्वहम्‌ ।

एतावान्‌ सर्ववेदार्थः शब्द आस्थाय मां भिदाम्‌ ।

मायामात्रमनुद्यान्ते प्रतिषिद्ध्य्‌ प्रसीदति ॥ ४३ ॥

इति श्रीमद्भा्गवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे एकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥


वेद स्वधर्म प्रतिपादीं । त्यागावी निषेधीं विषयातें ॥ ६१ ॥

तेथ अग्निहोत्रादि विधान । यज्ञान्त कर्माचरण ।

तें चित्तशुद्धीचें कारण । वैराग्य दारुण उपजवी ॥ ६२ ॥

दारुण वैराग्य‌उीत्पत्ती । इहामुत्रविषयनिवृत्ती ।

तेव्हा साधकास माझी प्राप्ती । सहजस्थिती स्वभावें ॥ ६३ ॥

एवं कर्मकांडचिये स्थिती । विधिनिषेध वेदोक्ती ।

साधकांसी माझी प्राप्ती । जाण निश्चितीं या हेतू ॥ ६४ ॥

विषयीं परम बाधा देखती । परी त्यागीं नाहीं सामर्थ्यशक्ती ।

ऐशिया साधकांप्रती । वेदें मद्भयक्ती द्योतिली ॥ ६५ ॥

येथ मंत्रमूर्ति-उपासन । माझे सगुण अनुष्ठान ।

तेथ करितां अनन्यभजन । रजतम जाण नासती ॥ ६६ ॥

मग केवळा सत्त्ववृत्तीं । श्रवणकीर्तनीं अतिप्रीती ।

तेणें मद्भा्वो सर्वांभूतीं । माझी चौथी भक्ती तेणें होय ॥ ६७ ॥

आतुडल्या माझी चौथी भक्ती । मद्भंक्तां नावडे मुक्ती ।

अद्वैत भजनाचिया प्रीतीं । धिक्कारिती कैवल्य ॥ ६८ ॥

अद्वैतबोधें करितां भजन । मी अनंत अपार चिद्घलन ।

भक्तीमाजीं आकळें जाण । ये मद्रूपण मद्भचक्तां ॥ ६९ ॥

तेव्हा भज्य-भजक-भजन । पूज्य-पूजक-पूजन ।

साध्य-साधक-साधन । अवघें आपण स्वयें होय ॥ ४७० ॥

माझी ऐश्वर्यसामर्थ्यशक्ती । तेही ये निजभक्तांच्या हातीं ।

अद्वैतभजनाचिया प्रीतीं । मत्पदप्राप्ती मद्भाक्तां ॥ ७९ ॥

मी देव तो भक्त शुद्ध । हा बाहेरी नांवाचाचि भेद ।

आंतुवट पाहतां बोध । सच्चिदानंद निज‌ऐंक्यें ॥ ७२ ॥

हे उपासनाकांडस्थिती । साधकीं करूनि माझी भक्ती ।

यापरी पावले माझी प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ७३ ॥

’मायाप्रतिबिंबित’ चैतन्य । त्वंपदार्थें वाच्य जाण ।

ज्याच्या अंगीं जीवभिधान । अविद्या जाण उपजवी ॥ ७४ ॥

जेवीं स्वप्रामाजीं आपण । आन असोनि देखे अन ।

तेवीं आविद्यकत्वें जाण । ’जीवपण’ एकदेशी ॥ ९५ ॥

जें ’मायासंवलित’ चैतन्य । जो योगजन्य जगत्कारण ।

जो सर्वद्रष्टा सर्वज्ञ । सदा संपन्न ऐश्वर्यें ॥ ७६ ॥

जो सकळ कर्मांचा कर्ता । तो कर्ताचि परी अकर्ता ।

ज्याचे अंगीं स्वभावतां । नित्यमुक्तता स्वयंभ ॥ ७७ ॥

ज्याची अकुंठित सहजसत्ता । जो परमानंदें सदा पुरता ।

ज्यासी ईश्वरत्वें समर्थता । हे जाण वाचकता तत्पदार्थाची ॥ ७८ ॥

जीवाचें सांडोनियां अज्ञानत्व । शिवाचें सांडूनि सर्वज्ञत्व ।

दोंहीचें शोधित जें लक्ष्यत्व । ऐक्यें निजतत्त्व साधिती ॥ ७९ ॥

लग्नीं नोवरा निमासुरा । तोचि गेलिया देशावरा ।

विदेशीं देखिला एकसरा । तारुण्यमदभरा संपन्न ॥ ४८० ॥

ते काळींची त्यजूनि बाल्यावस्था । आजिची नेघूनि तारुण्यता ।

पत्नी अनुसरे निजकांता । निजस्वरूपतास्वभावें ॥ ८१ ॥

तेवीं त्वंपदतत्पदवाच्यार्थ । दोंहीचा सांडावा निश्चितार्थ ।

ऐक्यें अंगीकारावा लक्ष्यार्थ । हा ज्ञानकांडार्थ उद्धवा ॥ ८२ ॥

जीवशिवांचेनि ऐक्यें जाण । माझे चित्स्वरूपीं समाधान ।

स्वयें पाविजे आपण । हें ज्ञानकांड संपूर्ण बोलिलें वेदें ॥ ८३ ॥

वेदा आदि-मध्य-अवसानीं । मातें लक्षितीं कांडें तीनी ।

तोचि अर्थ उपसंहारूनी । ग्रंथावसानीं हरि बोले ॥ ८४ ॥

उद्धवा वेदाचें वचन । अर्थगंभीर अतिगहन ।

तेथ शिणतां ऋषिजन । अर्थावसान अलक्ष्य ॥ ८५ ॥

तें वेदार्थाचें निजसार । माझे गुह्य ज्ञानभांडार ।

तुज म्यां सांगितलें साचार । पूर्वापर‌अंविरोधें ॥ ८६ ॥

तें ऐकोनि देवाचें उत्तर । उद्धव चमत्कारला थोर ।

तेंचि वेदाचें निजसार । पुढती श्रीधर सांगो कां ॥ ८७ ॥

पान्हा लागतांचि तोंडीं । दोहक वांसरूं आंखुडी ।

त्यापरी अति‌आवडीं । स्वयें चडफडी उद्धव ॥ ८८ ॥

जेवीं कां पक्षिणीपुढें । चारा घ्यावयाचे चाडें ।

पिलें पसरीं चांचुवडें । तेवीं कृष्णाकडे उद्धवु ॥ ८९ ॥

तें उद्धवाचें मनोगत । जाणोनियां श्री‌अनंत ।

सकळ वेदार्थ संकळित । ग्रंथांतीं सांगत निजसारंश ॥ ४९० ॥

नानाशाखीं अतिप्रसिद्ध । त्रिकांडीं वाढला जो वेद ।

तेथील नाना शब्दीं हाचि बोध । जो मी अभेद परमात्मा ॥ ९१ ॥

त्या मातें धरोनि हातीं । त्रिकांडीं चालिल्या श्रुती ।

त्या श्रुत्यर्थाची उपपत्ती । यथास्थितीं सांगेन ॥ ९२ ॥

मी कर्मादिमध्य‌अंचतीं । मी कर्मकर्ता क्रियाशक्ती ।

कर्मफळदाता मी श्रीपती । हा इत्यर्थ निश्चितीं ’कर्मादिकांडीचा’ ॥ ९३ ॥

मंत्रमूर्ति आणि मंत्रार्थ । तेही मीचि गा निश्चित ।

पूज्य पूजक पूजा समस्त । मजव्यतिरिक्त आन नाहीं ॥ ९४ ॥


[ 'शिवो भूत्वा शिवं यजेत्‌’ श्रुति ]


देवें देवोचि पूजिजे । देव् हो‍ऊनि देवा भजिजे ।

हें वेदींचें विजबीज् माझें । हेंचि आगमीं बोलिजे मुख्यत्वें ॥ ९५ ॥

मीच् देवो मीचि भक्त् । पूजोपचार् मी समस्त् ।

मीचि मातें पूजित् । हे इत्थंभूत् ’उपासना’ ॥ ९६ ॥

हें उपासनाकांडींचें निजसार् । आगमशास्त्रींचें गुह्य् भांडार् ।

माझ्या निजभक्तांचें वस्तीचें घर् । ते हे साचार् उपासना ॥ ९७ ॥

’ज्ञानकांड्’ तें अलौलिक् । वेद् आपला आपण् द्योतक् ।

अवघा संसाराचि काल्पनिक् । तेथ् वेद् नियामक् कोणे अर्थें ॥ ९८ ॥

वोस् घरास् वस्तीस् पहा हो । निर्जीव् पाहुणा आला राहों ।

त्याचा कोण् करील् वोठवो । तैसा भावो वेदाज्ञे ॥ ९९ ॥

[ श्रुति-’एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म्, नेह् नानास्ति किंचन्’ ]

खांबसूत्रावरील् पुतळीसी । तीतें बोडिलें जेवीं शिसीं ।

तेथें नाहीं निघणें पुढारे केंसीं । तेवीं शुद्धीं वेदासी ठाव् नाहीं ॥ ५०० ॥

मूळ् संसारचि मायिक् । तेथ् वेद् तोही तद्रूप् देख् ।

मृगजळीं नाहीं उदक् । परी वोलावाहि देख् असेना ॥ १ ॥

जेथ् मूळीं मुख्य् अद्वैतता । तेथ् कैंचा वक्ता कैंचा श्रोता ।

कैंचें कर्म् कैंचा कर्ता । वेदवार्ता ते कैंची ॥ २ ॥

नाहीं दृश्य्-दृष्टा-दर्शन् । नाहीं ध्येय्-ध्याता-ध्यान् ।

नाहीं ज्ञेय्-ज्ञाता-ज्ञान् । वेदवचन् तेथें कैंचें ॥ ३ ॥

जेथ् भ्रमाची राणीव् । जेथ् भेदाची जाणीव् ।

तेथ् वेदाची शहाणीव् । गोड् गाणीव् उपनिषदांची ॥ ४ ॥

जंव् भेदाची सबल् स्थिती । तंव् वेदाची थोर् ख्याती ।

भेदु आलिया अद्वैतीं । वेद् विराला ’नेति’ म्हणोनी ॥ ५ ॥

जळगार् जळीं विरे । तेवीं वेदु अद्वैतीं मुरे ।

हें ’ज्ञानकांड्’ साचोकारें । तुज् म्यां खरें सांगितले ॥ ६ ॥

तेथ् उपजला स्वयें अग्नी । त्या अरणी जाळूनि शमे वन्ही ।

तेवीं ज्ञानकांडनिरूपणीं । वेदु निज् निर्दळणीं पर्वतला ॥ ७ ॥

एक् ब्रह्म् जें अद्वैत् । येणें श्रुतिवाक्यें मिथ्या द्वैत् ।

हें बोलूनि वेद् हारपे तेथ् । ब्रह्म् सदोदित् संपूर्ण् ॥ ८ ॥

’मी ब्रह्म्’ हे शुद्धीं स्फुरे स्फूर्ती । तेथचि ॐकाराची उत्पत्ती ।

तोही ब्रह्मरूप् निश्चितीं । त्यासी ’बह्म्’ म्हण्ती एकाक्षर् ॥ ९ ॥

त्या ॐकारापासोनि गहन् । श्रुति शाखा स्वर् वर्ण् ।

झालें तें ब्रह्मरूप् जाण् । एवं वेद् पूर्ण् परब्रह्म् ॥ ५१० ॥

जेवीं सोन्याचे अळंकार । पाहतां सोनेंचि साचार ।

तेवीं श्रुतिशाखावेदविस्तार । तो अवघा ॐकार मद्रूपें ॥ ११ ॥

जो वेदप्रतिपाद्य पुरुषोत्तम । जो भक्तकामकल्पद्रुम्‌ ।

तो हें बोलिला मेघश्याम । आत्माराम श्रीकृष्ण ॥ १२ ॥

तिंही कांडी निजसंबंध । पूर्वापर अविरुद्ध ।

हा वेदार्थ परम शुद्ध । तुज म्यां विशद बोधिला ॥ १३ ॥

याहोनियां परता । वेदार्थ नाहीं गा सर्वथा ।

तो तुज म्यां सांगितला आतां । जाण तत्त्वता उद्धवा ॥ १४ ॥

या वेदार्थाची निजखूण । हृदयीं भोगितां आपण ।

होय जीवशिवां समाधान । ऐसें श्रीकृष्ण बोलिला ॥ १५ ॥

हें ऐकोनि उद्धव जाण । झाला वेदार्थीं निमग्न ।

दोनी टंवकारले नयन । स्वानंदीं मन बुडालें ॥ १६ ॥

चित्तचैतन्या मिळणी पाडी । कंठीं बाष्प दृढ अडी ।

लागतां स्वानंदाची गोडी । उभिली गुढी रोमांची ॥ १७ ॥

शरीरीं स्वेद सकंपता । नयनीं स्वानंदजळ येतां ।

बोल बुडाला सर्वथा । मूर्च्छा येतयेतां सांवरी ॥ १८ ॥

तंव हृदया आली आठवण । हें भलें नव्हे दुश्चित्तपण ।

झणीं निजधामा जा‌ईल श्रीकृष्ण । येणें धाकें नयन उघडिले ॥ १९ ॥

तंव घवघवीत । मुकुट कुंडलें मेखळा ।

कांसे झळके सोनसळा । आपाद बनमाळा शोभत ॥ ५२० ॥

अंतरीं भोगी चैतन्यघन । बाहेरी उघडितां नयन ।

आनंदविग्रही श्रीकृष्ण । मूर्ती संपूर्ण संमुख देखे ॥ २१ ॥

म्हणे श्रीकृष्ण चैतन्यघन । जैतन्यविग्रही श्रीकृष्ण ।

सगुणनिर्गुणरूपें जाण । ब्रह्म परिपूर्ण श्रीकृष्ण ॥ २२ ॥

बाप भाग्य उद्धवाचें । सगुणनिर्गुण दोंहीचें ।

सुख भोगितसे साचें । हें श्रीकृष्णकृपेचें महिमान ॥ २३ ॥

जेथ सद्गुसरुकृपा संपूर्ण । तेथ शिष्याची आवडी प्रमाण ।

तो जैं मागे मूर्ति सगुण । तैं तेचि जाण गुरु देती ॥ २४ ॥

पाहिजे निर्गुण निजप्राप्ति । ऐशी आवडी ज्याचे चित्तीं ।

तैं निर्गुणाचिये निजस्थितीं । गुरुकृपा निश्चितीं नांदवी ॥ २५ ॥

सगुण निर्गुण स्वरूपें दोनी । भोगावया आवडी ज्याचे मनीं ।

तेही स्थितीच्या गुरु दानीं । कृपाळुपणीं समर्थ ॥ २६ ॥

सद्गुसरूचें अगाध महिमान । जें वेदा न बोलवेचि जाण ।

त्याची कृपा झालिया पूर्ण । दुर्लभ कोण पदार्थ ॥ २७ ॥

ते कृष्णकृपेस्तव जाण । फिटलें उद्धवाचें दुर्लभपण ।

सगुण निर्गुण एक कृष्ण । हे खूण संपूर्ण बाणली ॥ २८ ॥

जाणोनि कृष्णाचें पूर्णपण । त्याचे लक्षोनि श्रीचरण ।

धांवोनि उद्धव आपण । घाली लोटांगण हरिचरणीं ॥ २९ ॥

तेव्हां सांवळा सकंकरण । चारी बाह्या पसरी श्रीकृष्ण ।

उद्धवासी प्रेमें उजलून । दीधलें आलिंगन स्वानंदें ॥ ५३० ॥

त्या आलिंगनाचें सुख । अनुभवी जाणती देख ।

जो उद्धवासी झाला हरिख । त्याचा जाणता एक श्रीकृष्ण ॥ ३१ ॥

तो कृष्ण म्हणे उद्धवा । हा विसाव्याचा विसावा ।

माझ्या वेदाचा निजगुह्यठेवा । तो हा एकविसावा तुज एकविसावा तुज सांगितला ॥ ३२ ॥

जेणें मोडे लिंगदेहाचा यावा । जेणें जीवत्व नाठवे जीवा ।

तो हा विसाव्याचा विसावा । तुज एकविसावा निरूपिला ॥ ३३ ॥

जेणें मिथ्यात्व ये देहभावा । जेणें शून्य पडे रूपनांवा ।

तो हा विसाव्याचा विसावा । एकविसावा निरूपिला ॥ ३४ ॥

जेथ अज्ञाना होय नागोवा । जेथ ज्ञान ये अभावा ।

तो विसाव्याचा विसावा । एकविसावा निरूपिला ॥ ३५ ॥

जेथ वेदुही वेडावला । बोधही लाजोनि बुडाला ।

अनुभवो स्वयें थोंटावला । तो हा निरूपिला वेदार्थ ॥ ३६ ॥

हें वेदार्थसारनिरूपण । मज विश्वात्म्याचें निजनिधान ।

तुज म्यां सांगितलें संपूर्ण । हे जीवींची खूण उद्धवा ॥ ३७ ॥

कोटिकोटि साधनें करितां । गुरुकृपेवीण सर्वथा ।

हे न ये कोणाचे हाता । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥ ३८ ॥

ते गुरुकृपेलागीं जाण । आचरावे स्वधर्म पूर्ण ।

करावें गा शस्त्रश्रवण । वेदपठण तदर्थ ॥ ३९ ॥

ते कृपेलागीं आपण । व्हावें दीनाचेंही दीन ।

धरितां संतांचे चरण । स्वामी जनार्दन संतुष्टे ॥ ५४० ॥

गुरु संतुष्टोनि आपण । करवी भागवतनिरूपण ।

एका विनवी जनार्दन । कृपा नित्य नूतन करावी ॥ ४१ ॥

पूढील अध्यायीं गोड प्रश्न । उद्धव पुसेल आपण ।

प्रकृतिपुरुषांचें लक्षण । तत्त्वसंख्या पूर्ण विभाग ॥ ४२ ॥

त्याचें सांगतां उत्तर । जन्ममरणाचा प्रकार ।

स्वयें सांगेल शर्ङ्गधर । कथा गंभीर परमार्थी ॥ ४३ ॥

जे कथेचें करितां श्रवण । वैराग्य उठे कडकडून ।

येणें विन्यासें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगेल ॥ ४४ ॥

घटाकाशें ठाकिजे गगन । तेवीं एका जनार्दना शरण ।

त्याचे वंदिता श्रीचरण । रसाळ निरूपण स्वयें स्मरे ॥ ५४५ ॥

एकाकारटीकायां वेदत्रयविभागनिरूपणं नाम एकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ॥ ४३ ॥ ओंव्या ॥ ५४५ ॥







॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय बाविसावा


॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्‍गुरु खांबसूत्री । चौर्यांरशीं लक्ष पुतळ्या यंत्रीं ।

नाचविशी निजतंत्रीं । प्राचीनदोरीस्वभावें ॥ १ ॥

दोरी धरिली दिसो न देशी । परी पुतळ्या स्वयें नाचविशी ।

नवल लाघवी कैसा होशी । अलिप्ततेंसीं सर्वदा ॥ २ ॥

तेथ जैशी ज्याची पूर्वगती । तें भूत नाचे तैशा रीतीं ।

ते नाचविती चेतनाशक्ती । तुझ्या हातीं वीणहस्तें ॥ ३ ॥

जेवीं कां अचेतन लोहातें । चुंबक खेळवी निजसामर्थें ।

तेवी तूं सकळ भूतांतें । निजसत्तें नाचविशी ॥ ४ ॥

ऐशीं सदा नाचतीं परतंत्र । तरी अभिमानाचें बळ थोर ।

सत्य मानोनि देहाकार । आम्ही स्वतंत्र म्हणविती ॥ ५ ॥

आम्ही सज्ञान अतिज्ञाते । आम्ही कर्मकुशल कर्मकर्ते ।

इतर मूर्खें समस्तें । ऐशा अभिमानातें वाढविती ॥ ६ ॥

एवं देहाभिमानाचेनि हातें । विसरोनि आपुल्या अकर्तृत्वातें ।

स्वयें पावले कर्मबंधातें । जेवीं स्वप्नावस्थे विषबाधा ॥ ७ ॥

स्वप्नीं अतिशय चढलें विख । आतां उतरलें निःशेख ।

तेवीं बंधमोक्ष देख । सत्यत्वें मूर्ख मानिती ॥ ८ ॥

हे तुझे खांबसूत्रींची कळा । मिथ्या सत्यत्वें दाविशी डोळां ।

हा अतिशयें अगाध सोहळा । तुझी अतर्क्य लीळा तर्केना ॥ ९ ॥

अचेतनीं चेतनधर्म । प्रत्यक्ष दाविशी तूं सुगम ।

हेंचि तुझें न कळे वर्म । करोनि कर्म अकर्ता ॥ १० ॥

अकर्ताचि तूं होशी कर्ता । कर्ता होत्साता अकर्ता ।

हे तुझी कांबसूत्रता । न कळे सर्वथा कोणातें ॥ ११ ॥

तुझी माया पाहों जातां । तोचि मायेनें ग्रासिला तत्त्वतां ।

असो तुजचि पाहों म्हणतां । तेही सत्त्वावस्था मायेची ॥ १२ ॥

ऐसें तुझें खांबसूत्र । अकळ न कळे गा तुझें चरित्र ।

देखों नेदितां निजसूत्र । भूतें विचित्र नाचविशी ॥ १३ ॥

तुझेनि जग होय जाये । परि म्यां केलें हें ठावें नोहे ।

ऐसा तुझा खेळ पाहें । कोणें काये लक्षावा ॥ १४ ॥

यापरि खेळ वाढविशी । सवेंचि विकल्पोनि मोडिशी ।

विकार महत्तत्त्वीं सांठविशी । हेंही दर्तृत्व अंगासी न लगत गेलें ॥ १५ ॥

याचें मुख्यत्वें मूळ लक्षण । तुझे कृपेवीण न कळे जाण ।

तुझी कृपा झालिया पूर्ण । जनीं जनार्दन प्रकटे पैं ॥ १६ ॥

जनीं प्रगटल्या जनार्दन । तद्रूजप हो‌इजे आपण ।

हे मूळींची निजखूण । मीतूंपण रिगेना ॥ १७ ॥

मीतूंपणेंवीण प्रसिद्ध । जनीं जनार्दन निजानंद ।

त्याचे कृपेस्तव विशद । श्रीभागवत शुद्ध वाखाणिलें ॥ १८ ॥

तेथ एकविसाव्याचे अंतीं । वेद त्रिकांड लक्ष्यार्थस्थिती ।

ब्रह्म एकचि निश्चितीं । अद्वयस्थिती अविनाशी ॥ ११ ॥

हें वेदार्थसारनिरूपण । ऐकतां उद्धवा बाणली खूण ।

ब्रह्म एकाके परिपूर्ण । दुजेनवीण संचलें ॥ २० ॥

वेदवादें ब्रह्म एक । स्वानुभवें तैसेंचि देख ।

तरी ज्ञाते ऋषिजन लोक । केवीं तत्त्वें अनेक बोलती ॥ २१ ॥

येचि आशंकेलागीं जाण । उद्धवें स्वयें मांडिला प्रश्न ।

परी पोटांतील भिन्न खूण । उगा श्रीकृष्ण न रहावा ॥ २२ ॥

मी झालों जी ब्रह्मसंपन्न । हें ऐकतां माझें वचन ।

निजधामा निघेल श्रीकृष्ण । मग हें दर्शन मज कैंचें ॥ २३ ॥

ऐशिया काकुळतीं जाण । संशयेवीण करी प्रश्न ।

ते आयकोनि श्रीकृष्ण । सुखसमाधान भोगित ॥ २४ ॥

तंव कृष्णाचे मनीं आणिक । उद्धव मी दोघे एक ।

मिथ्या वियोगाचें दुःख । हें कळे तंव देख प्रश्न सांगों ॥ २५ ॥

बाविसावे अध्यायीं देख । तत्त्वसंख्या सांगेल आवश्यक ।

प्रकृतिपुरुषविवेक । जन्ममरणद्योतक प्रकारु ॥ २६ ॥

आत्म एक कीं अनेक । आणि तत्त्वसंख्याविवेक ।

हें कळावया निष्टंक । उद्धव देख पूसत ॥ २७ ॥


उद्धव उवाच-

कति तत्त्वावि विश्वेश संख्यातान्यृषिभिः प्रभो ।

नवैकादश पञ्चत्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥

विश्वात्मका विश्वेश्वरा । विश्वधारका विश्वंभरा ।

विश्वसाक्षी विश्वाकरा । विश्वैकसुंदरा श्रीकृष्णा ॥ २८ ॥

तुज विश्वात्मक म्हणतां । जड मलिन एकदेशिता ।

आली म्हणशी अज्ञानता । यालागीं प्रभुता उपपादी ॥ २९ ॥

जड मलिन अज्ञानता । हे मायेस्तव होती तत्त्वतां ।

ते मायेचा तूं नियंता । हे अगाध प्रभुता पैं तुझी ॥ ३० ॥

ऐशिया संबोधनद्वारा । विनवूनि स्वामी शारंगधरा ।

तत्त्वसंखेच्या विचारा । निजनिर्धारा पुसत ॥ ३१ ॥

जे तपःसामर्थ्यें समर्थ थोर । अनागतद्रष्टे ऋषीश्वर ।

त्यांची तत्त्वसंख्या विचित्र । पृथक्‌पृथगाकारें बोलती ॥ ३२ ॥

तत्त्वसंख्या इत्थंभूत । एकुणिसाव्या अध्यायांत ।

तुम्हींच निरूपिला तत्त्वार्थ । तोचि वृत्तांत सांगत ॥ ३३ ॥

( पूर्वश्लोकार्ध ”नवैकादशपंचत्रीन्‌” )

चौदावे शोकिंच्या निरूपणीं । हे अठ्ठावीस तत्त्वगणनी ।

सांगितली शार्ङ्‌गपाणी । मजलागोनी निश्चित ॥ ३४ ॥

ये तत्त्वसंख्येचा विचर । प्रकृति पुरुष महदहंकार ।

पंच महाभूतें थोर । हा संख्याप्रकार नवांचा ॥ ३५ ॥

दाही इंद्रियें अकरावें मन । पंच विषय तीन्ही गुण ।

हें अठ्ठावीस संख्यागणन । स्वमुखें आपण निरूपिलें ॥ ३६ ॥

यापरी गा लक्ष्मीपती । हे मुख्यत्वें तुझी तत्त्वोक्ती ।

आतां ऋषीश्वरांच्या युक्ती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥ ३७ ॥

तें तूं ऐक गा निश्चित । तुज सांगेन तयाचा अर्थ ।

म्हणोनियां निरूपित । स्वयें मनोगत उद्धव ॥ ३८ ॥

म्हणे तत्त्वतां अवधारीं । मी सांगेन एक कुसरी ।

प्रकृतिपुरुषांमाझारीं । विचित्र परी सांगत ॥ ३९ ॥


केचित्षड्विशतिं प्राहुरपरे पंचविंशतिम्‌ ।

सप्तैके नव षट्‌ केचिच्चत्वार्येकादशापरे ॥ २ ॥

केचित्सप्तदश प्राहुः षोडशैके त्रतोदश ।

एतावत्त्वं हि संख्यानमृषयो यद्विवक्षया ।


येथ तत्त्वसंख्या मतवाद । ऋषीश्वरांमाजीं विवाद ।

त्या विवादाचे शब्द । ऐक विशद सांगेन ॥ ४० ॥

एक म्हणे तत्त्वें ’सव्वीस’ । दुजा म्हणे उगा बैस ।

बहु बोलावाया नाहीं पैस । तत्त्वें ’पंचवीस’ नेमस्त ॥ ४१ ॥

तिजा म्हणे तुम्हीं येथ । कैसोनि वाढविलें स्वमत ।

तत्त्वें नेमस्तचि ’सात’ । कैंचीं बहुत बोलतां ॥ ४२ ॥

एक म्हणे हें अभिनव । बोलतां न लाजती मानव ।

वृथा बोलाची लवलव । तत्त्वें ’नव’ नेमस्त ॥ ४३ ॥

तंव हांसोनि बोले एक । सांपे सज्ञान झाले लोक ।

मिथ्या बहु तत्त्वजल्पक । ’तत्त्वषट्क’ नेमस्त ॥ ४४ ॥

एक म्हणती परते सरा । नेणा तत्त्वसंख्यविचारा ।

तत्त्वें नेमिलींच ’अकरा’ । बडबड सैरा न करावी ॥ ४५ ॥

दुजा म्हणे तत्त्वविचारा । नेणोनि धरिसी अहंकारा ।

पुसोनियां थोरथोरां । तत्त्वें ’सतरा’ नेमस्त ॥ ४६ ॥

एक म्हणे व्युत्पत्तिबळा । कां व्यर्थ पिटाल कपाळा ।

न कळे भगवंताची लीळा । तत्त्वें ’सोळा’ नेमस्त ॥ ४७ ॥

एक म्हणे या गर्वितां पोरां । कोण पुसे तत्त्वविचारा ।

तत्त्वें नेमस्तचि ’तेरा’ । निजनिर्धारा म्यां केलें ॥ ४८ ॥

एक म्हणे सांडा चातुरी । तत्त्वें नेमस्तचि ’चारी’ ।

दु‌आ म्हणे या कायशा कुसरी । तत्त्वें निर्धारीं ’दोनचि’ ॥ ४९ ॥

तिजा म्हणे वाचाट लोक । कोणें धरावें यांचें मुख ।

निजनिर्धारीं तत्त्व ’एक’ । एकाचा अनेक विस्तार ॥ ५० ॥

एवं मतपरंपरा नाना मतीं । ऋषीश्वरीं वेंचितां युक्ती ।

तुझ्या तत्त्ववादाची निश्चिती । कोणें इत्थंभूतीं मानावी ॥ ५१ ॥


गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥


तूं निजात्मा परमेश्वर । तुज जाणावया ऋषीश्वर ।

वेंचूनि युक्तिचे संभार । तत्त्वविचार बोलती ॥ ५२ ॥

स्वामीनें सांगितलें तत्त्व एक । ऋषीश्वर बोलती अनेक ।

येचिविषयींचें निष्टंक । मज आवश्यक सांगावें ॥ ५३ ॥

एवं या तत्त्वनिश्चयासी । मज सांगावया योग्य होसी ।

ऐसा विनविला हृषीकेशी । तो उद्धवासी तुष्टला ॥ ५४ ॥

जीं जीं ऋषीश्वर बोलती । तीं तीं तत्त्वें सत्य होतीं ।

हें सर्वज्ञ ज्ञाते जाणती । तेचि अर्थीं हरि बोले ॥ ५५ ॥


श्रीभगवानुवाच-

युक्तंच सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मण यथा ।

मायां मदीयामुद्गृवह वदतां किं नु दुर्घटम्‌ ॥ ४ ॥


ज्याचेनि मतें जैसें ज्ञान । तो तैसें करी तत्त्वव्याख्यान ।

या हेतू बोलती ब्राह्मण । तें सत्य जाण उद्धवा ॥ ५६ ॥

जरी अवघीं मतें प्रमाण । तरी कां करावें मतखंडण ।

उद्धवा तूं ऐसें न म्हणा । ते मी निजखूण सांगेन ॥ ५७ ॥

अघटघटित माझी माया । जे हरिहरां न ये आया ।

जे नाथिलें वाढवूनियां । लोकत्रया भुलवीत ॥ ५८ ॥

ते माया धरोनियां हातें । ऋषीश्वर निजमतें ।

जो जो जें जें बोलेल जेथें । तें तें तेथें घडे सत्य ॥ ५९ ॥

केवळ दोराचा सर्पाकार । हा श्वेत कृष्ण कीं रक्तांबर ।

ज्यासी जैसा भ्रमाकार । त्यासी साचार तो तैसा ॥ ६० ॥

तेवीं आत्मतत्त्व एकचि जाण । अविकारी निजनिर्गुण ।

तेथ नाना तत्त्वांचें व्याख्यान । बोलती ब्राह्मण मायायोगें ॥ ६१ ॥

त्या मायेच्या मायिका व्युत्पत्ती । नाना वाग्वाद स्वमतीं ।

त्याच वादाची वादस्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥ ६२ ॥

ऐसें बोलोनि श्रीकृष्णनाथ । उद्धवाप्रति साङ्‌ग निरूपित ।

तत्त्वविचारणा यथार्थ । स्वयें सांगत आपण ॥ ६३ ॥

हें पांचवे शोकींचें नीरूपण । श्रीकृष्ण‌उ द्धवविवरण ।

सांगितलें तत्त्वव्याख्यान । उद्धवा जाण यथार्थ ॥ ६४ ॥


नैतदेवं यथाऽऽत्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा ।

एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्ययाः ॥ ५ ॥


माझे मायेचें प्रबळ बळ । तेणें अभिमान अतिसबळ ।

वाढवूनि युक्तीचें वाग्जाळ । करिती कोल्हाळ वाग्वादी ॥ ६५ ॥

प्रबळ शास्त्रश्रवणाभिमान । तुझें वचन तें अप्रमाण ।

मी बोलतों हेंचि प्रमाण । पत्रावलंबन केलें असे ॥ ६६ ॥

सत्त्वरजादि गुणोत्पत्ती । माझे मायेच्या अनंत शक्ती ।

तेणें गुणक्षोभें विवादती । स्वमतव्याप्ती‌अभिमानें ॥ ६७ ॥


यासां व्यत्करा‌आसीद्विकल्पो वदतां पदम्‌ ।

प्राप्ते शमदमेऽप्येति, वादस्तमनुशाम्यति ॥ ६ ॥


कां गुणक्षोभें अभिमान । विकल्प उपजवी गहन ।

विकल्पें युक्तीचें क्षळण । करी आपण अतिवादें ॥ ६८ ॥

सांडितां गुणक्षोभविलास । रजतमांचा होय र्क्ष्हास ।

सत्त्ववृत्तीचा निजप्रकाश । अति‌उल्हास शमदमांचा ॥ ६९ ॥

शमदमांचे निजवृत्ती । संकल्प-विकल्पेंसीं जाती ।

वाद अतिवाद उपरमती । जेवीं सूर्याप्रती आंधारें ॥ ७० ॥

सर्वज्ञ ज्ञाते जे गा होती । ते नाना तत्त्वांच्या तत्त्वोक्ती ।

स्वयें विवंचं जाणती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥ ७१ ॥


परस्परानुप्रवेशत्तत्त्वानां पुरुषर्षभ ।

पौर्वापर्यप्रसंख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम्‌ ॥ ७ ॥


गुरूपाशीं शास्त्रपाठा । करूनि साधिली निजनिष्ठा ।

एक उद्धवा पुरुषश्रेष्ठा । प्रियवरिष्ठा प्रियोत्तमा ॥ ७२ ॥

तत्त्वगणनेचे जे जे लेख । एकाचें थोडें एकाचें अधिक ।

हा ’अनुप्रवेश’ वोळख । एकामाजीं एक उपजती ॥ ७३ ॥

तत्त्वांपासूनि तत्त्वें होतीं । कारणरूपें कार्याची स्थिती ।

अंतीं जेथील तेथें प्रवेशती । हे तत्त्वोपपत्ती उद्धवा ॥ ७४ ॥

पूर्वस्थिति जें तें कारण । त्यापासोनि उपजे तें कार्य जाण ।

हें कार्यकारणांचें लक्षण । तत्त्वविचक्षण बोलती ॥ ७५ ॥

येथ वक्त्याचें जैसें मनोगत । तैशी तत्त्वसंख्या होत ।

कार्य-कारण एकत्व गणित । तत्वसंख्या तेथ थोडीच ॥ ७६ ॥

एकचि कार्य आणि कारण । गणितां आणिती भिन्न ।

तेथ तत्त्वसंख्या अधिक जाण । होय गणन उद्धवा ॥ ७७ ॥

एवं कार्यकारणें भिन्नभिन्नें । तत्त्वसंख्या थोडी बहुत होणें ।

हीं तत्त्ववक्त्यांचीं लक्षणें । तुज सुलक्षणें सांगितलीं ॥ ७८ ॥

येचि विषयींची उपपत्ती । स्वयें सांगताहे श्रीपती ।

कार्यकारणनिजतुक्ती । उद्धवाप्रती निवाडे ॥ ७९ ॥


एकस्मिन्नपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च ।

पूर्वस्मिन्वा परस्मिन्वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वशः ॥ ८ ॥


आकशापासूनि वायु झाला । तो गगनावेगळा नाही गेला ।

वायूपासूनि अग्नि झाला । तेथ प्रवेशु आला दोंहींचा ॥ ८० ॥

अग्नीपासून आला जळरस । त्यामाजीं तिंहीचा रहिवास ।

जळापासून पृथ्वीचा प्रकाश । तीमाजीं प्रवेश चहूंचा ॥ ८१ ॥

तैसें कार्य आणि कारण । परस्परें अभिन्न जाण ।

जेवी लेणें आणि सुवर्ण । वेगळेंपण एकत्वें ॥ ८२ ॥

जेवीं तंतु आणि पट । दोनी दिसती एकवट ।

तेवीं कार्यकारण सगट । दिसे स्पष्ट अभिन्न ॥ ८३ ॥

साक‌एचीं नारळें केळीं । परी तीं साकरत्वा नाहीं मुकलीं ।

तेवीं कारणांचीं कार्यें झाली । असतां संचलीं कारणत्वें ॥ ८४ ॥

जेवीं कां पृथ्वीचा मृत्पिंड । मृत्पिंडीं अनेक भांड ।

होतां गाडगीं उदंड । मृतिका अखंड सर्वांमाजीं ॥ ८५ ॥

तेवीं कारणीं कार्यविशेषु । कार्यासी कारणत्वें प्रकाशु ।

हा परस्परानुप्रवेशु । अनन्य बिलासु अखंडत्वें ॥ ८६ ॥

एक कार्य आणि कारण । होय भिन्न आणि अभिन्न ।

तेणें तत्त्वसंख्यालक्ष्ण । घडे जाण न्यूनाधिक ॥ ८७ ॥


पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्‌ख्यानमभीप्सताम्‌ ।

यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात्‌ ॥ ९ ॥


म्या सांगितली तैशी जाण । तत्त्वसंख्या अधिकन्यन ।

व्हावया हेंचि कारण । वक्त्याची जानविवक्षा ॥ ८८ ॥

जैसें ज्यासी असे ज्ञान । जैसा ईप्सित मताभिमान ।

तैसतैसें तत्त्वव्याख्यान । ऋषीश्वर जाण बोलती ॥ ८९ ॥

जो बोले ज्या मतयुक्ती । तें तें घडे त्या मतसंमतीं ।

हें मी जाणें सर्वज्ञ श्रीपती । यालागीं त्या युक्ती मीही मानीं ॥ ९० ॥

जें बोलिजे ऋषीजन । सव्वीस तत्त्वें विवंचून ।

उद्धवा तुज मी सांगेन । सावधान अवधारीं ॥ ९१ ॥


अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम्‌ ।

स्वतो न स्म्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत्‌ ॥ १० ॥


प्रकृतिपुरुषमहत्तत्त्व येथें । अहंकार आणि महाभूतें ।

इंद्रियें विषयसमेतें । यें तत्त्वें निश्चितें पंचवीस ॥ ९२ ॥

येथ पुरुषाहोनिया भिन्न । जीव वेगळा करूनि जाण ।

तत्त्वसंख्यालक्षण । केलीं संपूर्ण सव्वीस ॥ ९३ ॥

जीवाच्या भिन्नत्वाचें कारण । अनादि अविद्येस्तव जाण ।

घे‌ऊनि ठेला देहाभिमान । कर्मबंधन दृढ झालें ॥ ९४ ॥

अहंकर्तेपणाचा खटाटोप । तेणें अंगीं आदळे पुण्यपाप ।

विसरला निजरूप । विषयलोलुप्य वाढवितां ॥ ९५ ॥

लागलें बद्धतेचें बंधन । न करवे कर्मपाशच्छेदन ।

त्याच्या उद्धारालागीं जाण । ज्ञानदाता सर्वज्ञ ईश्वर ॥ ९६ ॥

गुरुद्वारा पाविजे ज्ञान । तेथें ईश्वराचा आभार कोण ।

येथ ईश्वरकृपेवीण । सद्गु।रु जाण भेटेना ॥ ९७ ॥

झालिया सद्गुेरुप्राप्ती । ईश्वरकृपेवीण न घडे भक्ती ।

सद्गुारु तोचि ईश्वरमूर्ती । वेदशास्त्रार्थी संमत ॥ ९८ ॥

गुरु-ईश्वरां भिन्नपण । ऐसें देखे तो नागवला आपण ।

एवं ईश्वरानुग्रहें जाण । ज्ञानसंपन्न होय जीवु ॥ ९९ ॥

गुरूंनी सांगितली ज्ञानस्थिती । ते ईश्वरकृपेवीण चित्तीं ।

ठसावेना साधकांप्रती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ १०० ॥

जीव नियम्य ईश्वर नियंता । जीव अज्ञान ईश्वर ज्ञानदाता ।

जीव परिच्छिन्न एकदेशिता । ईश्वर सर्वथा सर्वगत ॥ १ ॥

जीव हीन दीन अज्ञान । ईश्वर समर्थ सर्वज्ञ ।

जीवास दृढ कर्मबंधन । ईश्वर तो जाण निष्कर्म ॥ २ ॥

एवं ईश्वरकृपें जाण । जीवासी प्राप्त होय ज्ञान ।

यालागीं ईश्वराहून । जीव भिन्न या हेतू ॥ ३ ॥

म्हणशी करितां कर्माचरण । जीवासी प्राप्त हो‌ईल ज्ञान ।

हें सर्वथा न घडे जाण । जडत्वपण कर्मासी ॥ ४ ॥

कर्मा जडत्व जाण । त्यासी बहुत अज्ञान ।

त्या कर्मासी अत्यंत बद्धपण । हें सज्ञान जाणती ॥ ५ ॥

कर्म स्वरूपें जड अचेतन । त्यासी चेतविता ईश्वर जाण ।

तें न करितां ईश्वरार्पण । ज्ञानदाता कोण कर्मासी ॥ ६ ॥

कर्मासी जडत्वें नाहीं सत्ता । कर्मक्रियेचा ईश्वर ज्ञाता ।

ईश्वरचि कर्मफळदाता । कर्मचेतविता ईश्वरु ॥ ७ ॥

ज्ञान तोचि ईश्वर । तेणें रचिला हा विस्तार ।

संहारितां तोचि निर्धार । सत्तमात्र ईश्वर जाणावा ॥ ८ ॥

जीवासी ज्ञानसायुज्यता । कां स्वर्गभोगफळदाता ।

अथवा इहलोकें वर्तविता । जीवासी तत्त्वतां ईश्वरु ॥ ९ ॥

यापरी अवश्य जाण । जीव ईश्वर्‌ करितां भिन्न ।

तत्त्वें सव्वीस संपूर्ण । बोलिले ब्राह्मण या हेतू ॥ ११० ॥

पंचवीस तत्त्वांची कथा । ते जीवेश्वरांची ऐक्यता ।

तेही सांगेन मी आतां । त्यांच्या मता संमत ॥ ११ ॥


पुरुषेश्वरयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि ।

तदन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुणः ॥ ११ ॥


जीवेश्वरांचे ऐक्यता । सहजचि असे स्वभावतां ।

तेथ अणुमात्र भेदवार्ता । न रिघे सर्वथा निश्चित ॥ १२ ॥

स्वभावें पाहतां दर्पण । एकाचें देखिजे दोन्हीपण ।

परी द्विधा नव्हेचि आपण । यापरी जाण जीवशिव ॥ १३ ॥

अज्ञानप्रतिबिंब तें जीव । त्याचा द्रष्टा तो सदाशिव ।

तरी ऐक्यतेचें जें वैभव । तो निजस्वभाव मोडेना ॥ १४ ॥

जेवीं दर्पणामाजीं आपण । तेवीं जीवरूपें शिवुचि जाण ।

दोनी चेतनत्वें समान । तेंही लक्षण अवधारीं ॥ १५ ॥

जैशी चेष्टा कीजे आपण । तेचि प्रतिबिंबीं दिसे जाण ।

तेवीं ईश्वरसत्ता सचेतन । गमनागमन जीवासी ॥ १६ ॥

जेणें स्वरूपें असे आपण । तद्रूमप प्रतिबिंबीं दिसे जाण ।

तेवीं ईश्वरत्व संपूर्ण । असे अविच्छिन्न जीवामाजीं ॥ १७ ॥

जैसा अग्नि राखां झांकोळिला । तरी अग्नि अग्निपणें असे संचला ।

तेवीं शिवासी जीवभावो आला । परी नाहीं मुकला निजत्वा ॥ १८ ॥

॥ आशकां ॥

"हो कां जीव शीव दोनी एक । तरी एक मलिन एक चोख ।

तैसें सदोख आणि निर्दोख । हे विशेख कां दिसती" ॥ १९ ॥

थिल्लरीं प्रतिबिंबला सविता । त्या प्रतिबिंबा‌अंगीं सर्वथा ।

थिल्लरिंचे मळ पाहतां । दिसती तत्त्वतां लागलेसे ॥ १२० ॥

तेचि निर्वाळोनि पाहतां वेगीं । बिंबप्रतिबिंबनियोगीं ।

सर्वथा मळ न लगे अंगीं । उभयभागीं विशुद्ध ॥ २१ ॥

आरशा‌अंगीं टिकले मळ । सुबद्ध वैसले बहुकाळ ।

ते प्रतिबिंबा‌अंगीं केवळ । दिसती प्रबळ जडलेसे ॥ २२ ॥

तो मळ जैं पघे फेडावा । तैं आरिसा साहणे तोडावा ।

परी प्रतिबिंब केव्हां । साहणे धरावा हें बोलूं नये ॥ २३ ॥

तेवीं सदोष आणि निर्दोष । केवळ अविद्याचि हे देख ।

जीव शिव उभयतां चोख । नित्य निर्दोख निजरूपें ॥ २४ ॥

पाहतां शुद्धत्वें स्फटिक जैसा । जे रंगीं ठेवावा दिसे त्या‌ऐसा ।

स्वयें अलिप्त जैसातैसा । जीव स्वभावतां तैसाचि ॥ २५ ॥

जीव स्वयें चित्स्वरूप । जे गुणीं मिळे दिसे तद्रूदप ।

परी गुणदोष पुण्यपाप । जीवासी अल्प लागेना ॥ २६ ॥

प्रत्यक्ष प्रतिबिंबीं मिथ्यता । दिसे निजबिंबाचिया सत्ता ।

तेवीं जीवशिवांसी अभिन्नता । जाण तत्त्वतां निश्चित ॥ २७ ॥

जीवशिवांचें एकपण । तेणें सव्विसांमाजीं जाण ।

एक तत्त्व होतां न्यून । शेष तेंचि पूर्ण पंचवीस ॥ २८ ॥

आशंका ॥

"जीवशिवांचें एकपण । ऐसें जें जाणणें तें ’ज्ञान’ ।

तें एक तत्त्व येथें आन । त्यांमाजीं जाण उपजलें ॥ २९ ॥

तें ज्ञानतत्त्व अंगीकारितां । पंचवीस सव्वीस तत्तकथा ।

दोनी मतें होती वृथा” । ऐसें सर्वथा न म्हणावें ॥ १३० ॥

येथ मूळींचें निरूपण । श्लोकाचे अंतींचा चरण ।

ज्ञान तें प्रकृतीचा गुण । त्यासी वेगळेपण असेना ॥ ३१ ॥

गुणकर्मांच्या खटपटा । प्रपंच अज्ञानें अतिलाठा ।

ज्ञान अज्ञानाचा सत्त्ववांटा । जेवीं कांटेनि कांटा फेडिजे ॥ ३२ ॥

शोधित जो सत्त्वगुण । त्या नांव बोलिजे मुख्य ’ज्ञान’ ।

तेंही गुणांमाजीं पडे जाण । वेगळेंपण नव्हेचि तत्त्व ॥ ३३ ॥

ज्ञान स्वतंत्र तत्त्व होतें । तरी नासतीं दोनी मतें ।

तें पडे गुणा‌अंतौतें । यालागीं दोनी मतें निर्दुष्ट ॥ ३४ ॥

तेचि त्रिगुणांची व्यवस्था । तुज मी सांगेन आतां ।

ऐक उद्धवा तत्त्वतां । गुण सर्वथा आविद्यक ॥ ३५ ॥


प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणाः ।

सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः ॥ १२ ॥


उत्पत्तिस्थितिनिर्दळण । हें त्रिगुणांचें कार्य पूर्ण ।

’गुणसाम्य’ ते प्रकृति जाण । आत्मा ’निर्गुण’ गुणातीत ॥ ३६ ॥

म्हणशी परमात्मा गुणातीत । परी जीवात्मा गुणग्रस्त ।

हेही गा मीथ्या मात । ऐक वृत्तांत सांगेन ॥ ३७ ॥

चंद्र निश्चळ निजस्वभावें । तो चाले त्या अभ्रासवें ।

दिसे जेवीं सवेग धांवे । तेवीं गुणस्वभावें जीवात्मा ॥ ३८ ॥

घटामाजी उदक भरितां । घटाकाश भिजेना सर्वथा ।

तेवीं जीवात्मा गुणीं वर्ततां । अलिप्तता गुणकर्मीं ॥ ३९ ॥

जीव अहंकर्तेपणीं विख्यात । तो केवीं म्हणावा कर्मातीत ।

येचि अर्थीं कृष्णनाथ । विशदार्थ सांगत ॥ १४० ॥


सत्त्वं ज्ञानं रजः कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते ।

गुणव्यतिकरः कालः स्वभावः सूत्रमेव च ॥ १३ ॥


सत्त्वगुणास्तव ’ज्ञान’ । रजोगुणें ’कर्म’ जाण ।

मोह आलस्ययुक्त गहन । तमीं ’अज्ञान’ नांदत ॥ ४१ ॥

सत्त्वादि जे तिन्ही गुण । केवळ प्रकृतीचे हे जाण ।

यांसी स्वतंत्रपण । नव्हेचि जाण या हेतू ॥ ४२ ॥

गुणक्षोभक ’काळ’ देख । तो पुरुषाचा अवलोक ।

पुरुष काळ हा नामविशेख । स्वरूपें एक हे दोन्ही ॥ ४३ ॥

स्वाभाविक मायेचें स्फुरण । प्रथम कार्य जें निर्माण ।

त्या नांव ’महत्तत्त्व’ जाण । ’सूत्र’ ’प्रधान’ ज्यासी म्हणती ॥ ४४ ॥

यालागीं प्रकृतीहूनि भिन्न । यासी न ये वेगळेंपण ।

हे प्रकृति कार्यकारणीं अभिन्न । तत्त्वविचक्षण मानिती ॥ ४५ ॥

अठ्ठावीस तत्त्वें पूर्वोक्त । हें भगवंताचें निज मत ।

तेंचि अडीचा श्लोकीं सांगत । संख्यातत्त्वार्थ निजबोधें ॥ ४६ ॥


पुरुषः प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्‌कारो नभोऽनिलः ।

ज्योतिरापः क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव ॥ १४ ॥


प्रकृति पुरुष महत्तत्त्व । महाभूतें अहंभाव ।

अठ्ठाविसांत हीं तत्त्वें नव । इतर वैभव तें ऐक ॥ ४७ ॥


श्रोत्रं त्वग्दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तयः ।

वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्‌‌घ्रि कर्माण्यङ्‌गोभयं मनः ॥ १५ ॥


मुख्य ’ज्ञानेंद्रियें’ पांच जाण । पांच ’कर्मेंद्रियें’ आन ।

सर्वेंद्रियें ज्ञानेंद्रियांअधीन । स्वतां गमन त्यां नाहीं ॥ ४८ ॥

आंधळें पायीं चालों जाणे । पांगुळ केवळ देखणें ।

अंधें पंगू खांदीं घेणें । परी बोलें वर्तणें देखण्याचेनि ॥ ४९ ॥

तेंवी ज्ञानेंद्रियां कर्मेंद्रियांसी । संगत्‌ई घडली असे तैशी ।

यालागीं मुख्यत्वें ज्ञानेंद्रियांसी । हृषीकेशी बोलिला ॥ १५० ॥

उभय इंद्रियां चाळक । तें मनचि गा एकलें एक ।

येणेंचि अकरा इंद्रियें देख । य्‌अदुनायक सांगत ॥ ५१ ॥

इंद्रियविषयनिरूपण । स्वयें सांगताहे नारायण ।

मुख्यत्वें विषय पांच जाण । तयाचें साध्‌अन गत्यादिक ॥ ५२ ॥


शब्दः स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातयः ।

गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धयः ॥ १६ ॥


रसस्पर्शादि लक्षण । पांचही विषय हे जाण ।

गत्यादि क्रियाचरण । तें जाण साधन या विषयांचें ॥ ५३ ॥

दृष्टि रूपातें प्रकाशी । चरण धांवती तयापाशीं ।

हस्त उद्यत घ्यावयासी । रसस्पर्शसिद्धीसी विषयांचे ॥ ५४ ॥

एवं उभय इंद्रियीं जाण । विषय पांचचि प्रमाण ।

नव्हे अधिक तत्त्व गणन । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ५५ ॥

नव एकादश तत्त्वलक्षण । मागां दों शोकीं केलें निरूपण ।

येणें श्लोकें परम प्रमाण । विषय जाण पांचचि ॥ ५६ ॥

केवळ ज्ञानेंद्रियीं भोगु नव्हे । कर्मेंद्रियींही भोग न फावे ।

उभयसंयोगें भोग पावे । परी विषय आघवे पांचचि ॥ ५७ ॥

इंहीं पांच विषयीं आपण । व्यापिलें चतुर्दश भुवन ।

सुरासुर भुलविले जाण । यांचें गोडपण मारक ॥ ५८ ॥

जेवीं कां मैंद गोडपणें । संगती लागोनि जीव घेणें ।

तेवीं विषयसंगाचें साजणें । बांधोनि नेणें नरकासी ॥ ५९ ॥

नरकीं निरय भोगिती । तेथही न सोडी निषयासक्ती ।

या विषयांऐसा विश्वासघाती । आन त्रिजगतीं असेना ॥ १६० ॥

ते हे पंच विषय प्रमाण । पांचचि परी अतिदारुण ।

ब्रह्मादिक नाडले जाण । इतरांचा कोण पडिपाडु ॥ ६१ ॥

विषयांचें जें गोडपण । तें विखाहूनि दारुण ।

विष एकदां आणी मरण । पुनः पुनः मारण विषयांचें ॥ ६२ ॥

पुढती जन्म पुडती मरण । हें विषयास्तव घडे जाण ।

संसाराचें सबळपण । विषयाधीन उद्धवा ॥ ६३ ॥

जेथ विषयांचा विषत्यागु । तेथें उन्मळे भवरोगु ।

त्याचा आंदणा मी श्रीरंगु । ज्यासी विषयभोगु नावडे ॥ ६४ ॥

ते हे पंच विषय गा जाण । तुज म्यां केले निरूपण ।

आतां त्रिगुणांचें लक्षण । ऐक सावधान सांगतों ॥ ६५ ॥

उत्पत्तिस्थितिनिर्दळण । त्रिगुणांस्तव घडे जाण ।

यालागीं स्वयें श्रीकृष्ण । तिन्ही गुण अंगीकारी ॥ ६६ ॥

अंगीकारूनि तिन्ही गुण । अठ्ठावीस तत्त्वें केलीं पूर्ण ।

हें कृष्णसंमत लक्षण । उद्धवा जाण निश्चित ॥ ६७ ॥

त्रिगुणगुणेंवीण प्रकृती । सृष्टिसर्जनीं नाहीं शक्ती ।

गुणद्वारा उत्पत्तिस्थिती । संहारी अंतीं स्वकार्यें ॥ ६८ ॥

तेचि अर्थींचें निरूपण । स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण ।

कार्यकारणलक्षण । यथार्थ जाण विभाग ॥ ६९ ॥


सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी ।

सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते ॥ १७ ॥


प्रकृतीपासाव विकारमेळा । त्रिगुणांचिया गुणलीळा ।

सात कारणें कार्ये सोळा । ऐक वेगळा विभाग ॥ १७० ॥

महदहंकारमहाभूतें । सातही ’कारणे’ निश्चितें ।

अकरा इंद्रियें विषययुक्तें । जाणावीं येथे ’कार्यें’ सोळा ॥ ७१ ॥

यापरी निजप्रकृती । रजोगुणातें धरोनि हातीं ।

कार्यकारणांचिया युक्तीं । करी उत्पत्ती सृष्टीची ॥ ७२ ॥

सृजिलिये सृष्टीसी जाण । सत्त्वगुणें करी पालन ।

तमोगुण निर्दळण । प्रकृति आपण स्वयें करी ॥ ७३ ॥

उरुषें न करितां ’ईश्वर’ । उत्पत्ति स्थिति निर्दळण ।

प्रकृतीचेनि नव्हे जाण । तेंही उपलक्षण अवधारीं ॥ ७४ ॥

हात पाय न लावितां जाण । केवळ कूर्मीचें अवलोकन ।

करी पिलियांचें पालन । तैसें ईक्षण पुरुषाचें ॥ ७५ ॥

कां सूर्याचिया निजकिरणीं । जेवीं अग्नीतें स्त्रवे मणी ।

तेणें स्वधर्मकर्में ब्राह्मणीं । कीजे यज्ञाचरणीं महायागु ॥ ७६ ॥

तैसें हें जाण चिन्ह । येणें होय कार्य कारण ।

चाले स्वधर्म‌आ चरण । यापरी जाण उद्धवा ॥ ७७ ॥

ऐसें चालता प्रकृतिपर । ब्राह्मण करिती स्वाचार ।

तेणें वृद्धि कर्माचार । परापर उद्धवा ॥ ७८ ॥

तेवीं पुरुषाचें ईक्षण । प्रकृति लाहोनि आपण ।

उत्पत्ति-स्थिति-निर्दळण । करावया पूर्ण सामर्थ्य पावे ॥ ७९ ॥

छायामंडपींचें विचित्र सैन्य । दिसावया दीपचि कारण ।

तेवीं प्रकृतिकार्यासी जाण । केवळ ईक्षण पुरुषाचें ॥ १८० ॥

जगाचें आदिकारण । प्रकृति होय गा आपण ।

प्रकृति प्रकाशी पुरुष जाण। तो महाकारण या हेतु ॥ ८१ ॥

प्रकृति व्यक्त पुरुष अव्यक्त । हे विकारी तो विकाररहित ।

हे गुणमयी गुणभरित । तो गुणातीत निजांगें ॥ ८२ ॥

प्रकृति स्वभावें चंचळ । पुरुष अव्ययत्वें अचळ ।

प्रकृति बद्धत्वें शबळ । पुरुष केवळ बंधातीत ॥ ८३ ॥

प्रकृति स्वभावें सदा शून्य । पुरुष केवळ चैतन्यघन ।

प्रकृतीस होय अवसान । पुरुष तो जाण अनंत ॥ ८४ ॥

प्रकृति केवळ निरानंद । यालागीं तेथ विषयच्छंद ।

पुरुष पूर्ण परमानंद । विषयकंदच्छेदक ॥ ८५ ॥

प्रकृतिपुरुषांचें वेगळेंपण । तुज म्यां सांगितलें संपूर्ण ।

हेचि परमार्थाची निजखूण । पुरुष तो भिन्न प्रकृतीस ॥ ८६ ॥

तेंचि जाणावया विशद । नाना मतांचे मतवाद ।

त्या मतांचा मतप्रबोध । तुज मी शुद्ध सांगेन ॥ ८७ ॥


व्यक्तादयो विकुर्वाणा धतवः पुरुषेक्षया ।

लब्धवीर्याः सृजन्त्यण्डं संहताः प्रकृतेर्बलात्‌ ॥ १८ ॥


पुरुषेक्षण झालिया प्राप्त । महदहेंकराचि पदार्थ ।

प्रकृतिबळें समस्त । एकत्र होत ब्रह्मांडें ॥ ८८ ॥

पुरुषावलोकें वीर्यप्राप्ती । लाहोनि ब्रह्मांडांतें धरिती ।

यालागीं यातें ’धातु’ म्हणती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ८९ ॥

हें सामान्यतां निरूपण । तुज म्यां सांगितलें आपण ।

जे नाना मतवादि जाण । विशेष लक्षण बोलती ॥ १९० ॥


सप्तैव धातव इति तत्रार्थाः पञ्च खादयः ।

ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासवः ॥ १९ ॥


पंचवीस सव्वीस तत्त्वगणन । मागां सांगितलें निरूपण ।

आतां साता तत्त्वांचें लक्षण । ऐक सुलक्षण सांगेन ॥ ९१ ॥

महाभूतें जीव शिव । हा सातां तत्त्वांचा जाण भाव ।

प्राणेंद्रियसमुदाव । याचिपासाव पैं होत ॥ ९२ ॥

महाभूतें अचेतन । यांसी चेतविता जीव जण ।

त्याचाही द्रष्टा परिपूर्ण । ईश्वर जाण सातवा ॥ ९३ ॥

माया महत्तत्त्व अहं जें येथ । हें सूक्ष्मकारणें निश्चित ।

यांपासोनि स्थूळ भूतें होत । कारणें कार्यांत सबाह्य ॥ ९४ ॥

मन‌इंाद्रियादि जें कां येथें । तेंही यांत अंतर्भूतें ।

एवं जाण येणें मतें । पांच महाभूतें नेमिलीं ॥ ९५ ॥

यांसी चेतविता जीव । सर्वनियंता सदाशिव ।

एवं सप्ततत्त्वसमुदाव । तो हा उगव उद्धवा ॥ ९६ ॥

आतां सहा तत्त्वें ये पक्षीं जाण । तुज मी सांगेन निरूपण ।

जें बोलिले ऋषिजन । तें विवंचन अवधारीं ॥ ९८ ॥


षडित्यत्रापि भूतानि पञ्च षष्ठः परः पुमान्‌ ।

तैर्युक्त आत्मसम्भूतैः सृष्द्वेदं समुदपाविशत्‌ ॥ २० ॥


पाहें पां पंच महाभूतें । पुरुषें सृजिलिया येथें ।

स्वयें प्रवेशला तेथें । यालागीं त्यातें ’षट्‌’ मणती ॥ ९८ ॥

ज्यांचेनि मतें तत्त्वें चारी । तयांची ऐक नवलपरी ।

जो देखे प्रत्यक्षाकारीं तोचि धरी तत्त्वार्थ ॥ ९९ ॥


चत्वार्यवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मनः ।

जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविनः खलु ॥ २१ ॥


प्रत्यक्ष देखिजेती नयनीं । अग्नि आप आणि अवनी ।

तींचि सत्यत्वें मानी । मतज्ञानी मतवादी ॥ २०० ॥

या स्थूळातें चेतविता । तो आत्मा घेतला चौथा ।

या तिहींवीण साकारता । न घडे सर्वथा सृष्टीसी ॥ १ ॥

नाम रूप क्रिया कारण । सृष्टीसी मुख्यत्वें यांचेनि जाण ।

यालागीं भूतें तीनचि प्रमाण । बोलतें लक्षण तें ऐसें ॥ २ ॥

एवं भूतें तीन आत्मा चौथा । हे चौं तत्त्वांची व्यवस्था ।

आतां सतरा तत्त्वांची कथा । ऐक तत्त्वतां सांगेन ॥ ३ ॥


संख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च ।

पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदशः स्मृतः ॥ २२ ॥


पंच विषय पंच भूतें । पांच इंद्रियें घेतलीं येथें ।

मन आत्मा मेळवूनि तेथें । केलीं निश्चितें सतरा हीं ॥ ३ ॥

यापरी तूं गा जाण । सोळा तत्त्वांचें निरूपण ।

तेथेंचि त्रयोदशलक्षण । स्वयें नारायण सांगत ॥ ४ ॥


तद्वत्‌ षोडशसंख्याने आत्मैव मन उच्यते ।

भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश ॥ २३ ॥


सतरा तत्त्वांचें निरूपण । तुज सांगीतलें संपूर्ण ।

त्यांत मन आत्मा एक जाण । तेंही लक्षण अवधारीं ॥ ५ ॥

जेवीं कां कथा सांगतां आपण । स्वभावें हात हाले जाण ।

तेवी मनाचें चंचळपण । स्वभावें जाण होतसे ॥ ६ ॥

राजा सिंहासनीं बैसला । तो राजत्वें पूज्य झाला ।

वसंत खेळतां धांविन्नला । तरी काय मुकला राज्यपदा ॥ ७ ॥

जेवीं काळें क्षोभला अतिथोर । तरी तो बोलिजे सागर ।

कां निश्चळ राहिलिया नीर । तरी समुद्र समुद्रत्वें ॥ ८ ॥

तेवीं मनपणें अतिचंचळ । कां आत्मत्वें निजनिश्चळ ।

दोहींपरी अविकळ । जाळ केवळ परमात्मा ॥ ९ ॥

यालागीं मनाचें जें मनपण । आत्मसाक्षात्कारेंवीण ।

कोणासी न कळेचि गा जाण । हें मुख्य लक्षण मनाचें ॥ २१० ॥

मना‌अत्म्यांचें उभया‌इक्य । तेंचि सतरांमाजीं उणें एक ।

उरलीं तीं आवश्यक । सोळा हीं देख निजतत्त्वें ॥ ११ ॥

पांच इंद्रियें पंच महाभूतें । अकरावें मन ठेवूनि तेथें ।

जीव शिव दोनी घे‌ऊनि येथें । केलीं निश्चितें तेराचि ॥ १२ ॥

आणिकही नाना तत्त्वमतें । मागां पुशिलीं तुवां मातें ।

तीहीं सांगेन मी तूतें सुनिश्चितें उद्धवा ॥ १३ ॥


एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च ।

अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषस्च नवेत्यथ ॥ २४ ॥


अकरा तत्त्वें बोलिलीं येथें । पांच इंद्रियें पंच महाभूतें ।

जीव शिव आणि मनातें । एकत्वें येथें गणिलीं देख ॥ १४ ॥

दृति मृदु आणि पिंवळा । एकत्वें जेवीं चांपेकळा ।

सुवास सुस्वाद सुनीळा । एकत्र मेळा आम्रफळीं ॥ १५ ॥

तेवीं जीव शिव आणि मन । तिन्ही एकरूपचि जाण ।

जेवीं हेममणी संपूर्ण । हेमसूत्रीं सज्ञान ओंविती ॥ १६ ॥

पंच इंद्रियें पंच महाभूतें । जीव शिव मन एकात्मते ।

एकादश तत्त्वें येथें । जाण निश्चितें या हेतू ॥ १७ ॥

प्रकृति पुरुष महदहंकार । पंच महाभूतें अविकार ।

सकळ विकारसंभार । यामाजीं साचार अंतर्भूत ॥ १८ ॥

एवं ऋषिश्वरांच्या व्युत्पत्ती । तत्त्वविवक्षा उपपत्ती ।

नव तत्त्वसंख्यायुक्ती । जाण या रीतीं उद्धवा ॥ १९ ॥

एक बोलती निजज्ञानी । प्रकृति पुरुष तत्त्वें दोनी ।

आन पाहतां जनींवनीं । तिसरें नयनीं दिसेना ॥ २२० ॥

जे निश्चयें अतिविष्टंक । ते म्हणती तत्त्व एक ।

एक तेंचि अनेक । अनेकीं एक निश्चित ॥ २१ ॥

जेवीं सुवर्णाचें भूषण । भूषणीं स्वयें सुवर्णा ।

तेवीं अनेकीं एकपण । एकत्वें जाण निश्चित ॥ २२ ॥

जेवीं उंसाची निजगोडी । गूळसाकरेच्या मोडी ।

तेचि दिसे चढोवढी । तेंवी तत्त्वपरवडी निजतत्त्वें ॥ २३ ॥

त्या जाणवया निजतत्त्वातें । ऋषीश्वरांचीं बहुत मतें ।

मी स्वल्पचि बोलिलों येथें । येरवीं अगणितें ग्रंथांतरीं ॥ २४ ॥


इति नानाप्रसंख्यानं तत्त्वानामृषिभिः कृतम्‌ ।

सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद्विदुषां किमशोभनम्‌ ॥ २५ ॥


येथ सर्वज्ञ ज्ञाते होती । ते नाना मतें तत्त्वयुक्ती ।

विवंचोनियां उपपत्ती । विभागूं जाणती यथार्थें ॥ २५ ॥

निजतत्त्व जाणावया जाण । करितां तत्त्वविवंचन ।

सर्वथा न लगे दूषण । तत्त्वें अधिकन्यून बोलतां ॥ २६ ॥

वस्तुतां विकारांच्या ठायीं । ज्ञात्यासी बोलावया विशेष नाहीं ।

विकार ते प्रकृतीच्या ठायीं । आत्मा शुद्ध पाहीं अविकारी ॥ २७ ॥

प्रकृतीहूनि आत्मा भिन्न । यालागीं तो अविकारी जाण ।

विकार प्रकृतीमाजीं पूर्ण । हें मुख्य लक्षण तत्त्वांचें ॥ २८ ॥

प्रकृतीहूनि वेगळेपण । पुरुषांचें जाणावया आपण ।

यालागीं उद्धवा जाण । तत्त्वविवंचन साधावें ॥ २९ ॥

हें ऐकोनि कृष्णवचन । उद्धव चमत्कारला जाण ।

प्रकृतिपुरुषांचें भिन्नपण । देवासी आपण पुसों पां ॥ २३० ॥


उद्धव उवाच-

प्रकृतिः पुरुषश्चौभौ यद्यप्यात्माविलक्षणौ ।

अन्योन्यापाश्रयात्कृष्ण दृश्यते न भिदा तयोः ॥ २६ ॥

प्रकृतौ लक्षते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथाऽऽत्मनि ।

प्रकृति पुरुष भिन्नभिन्न । येचि अर्थीं उद्धवें जाण ।

साडेतीन श्लोकीं अगाध प्रश्न । देवासी आपण पुसत ॥ ३१ ॥

प्रकृतीहूनि पुरुष भिन्न । हें ऐकोनि देवाचें वचन ।

प्रकृतिपुरुषांवेगळा श्रीकृष्ण । हा द्रष्टा संपूर्ण दोहींचा ॥ ३२ ॥

म्हणे श्रीकृष्ण श्रेष्ठा । हे प्रकृतिपुरुषांची चेष्टा ।

तूं वेगळेपणें देखणा द्रष्टा । सुरवरिष्ठा श्रीपती ॥ ३३ ॥

प्रकृति पुरुष दोनी भिन्न । एक जड एक चेतन ।

हें मजही कळतसे जाण । परी वेगळेपण लक्षेना ॥ ३४ ॥

जैसा तप्तलोहाचा गोळ । दिसे अग्नीचि केवळ ।

तेवीं प्रकृतिपुरुषांचा मेळ । दिसे सबळ एकत्वें ॥ ३५ ॥

जेवीं बीज धरोनियां पोटेंसीं । निकणू कोंडा वाढे कणेंसीं ।

तेंवी प्रकृति जाण पुरुषेंसी । अभिन्नतेसीं जडलीसे ॥ ३६ ॥

कां नारळ चोख धरोनि पोटीं । निरस कठिण वाढे नरोटी ।

तेवीं पुरुषयोगें प्रकृति लाठी । झाली सृष्टे अनिवार ॥ ३७ ॥

कणावेगळा कोंडा न वाढे । तेवीं पुरुषवेगळी प्रकृति नातुडे ।

हें प्रकृतिपुरुषांचें बिरडें । तुजवेगळें निवाडें निवडेना ॥ ३८ ॥

जेवीं कां शिंपीचे अंगीं । जडली रुपेपणाची झगी ।

तेवीं पुरुषाच्या संयोगीं । प्रकृति जगीं भासत ॥ ३९ ॥

तीक्षण रविकरसंबंधीं । भासे मृगजळाची महानदी ।

तेवीं पुरुषाच्या संबंधीं । प्रकृति त्रिशुद्धी आभासे ॥ २४० ॥

जेवीं कां नभीं नीलिमा । वेगळी न दिसे सांडूनि व्योमा ।

तेवीं प्रकृति-पुरुषोत्तमां । वेगळीक आम्हां दिसेना ॥ ४१ ॥

मुख्य देहाचें जें देहपण । तेंचि प्रकृतीचें बाधकत्व जाण ।

या देहाहोनियां भिन्न । पुरुषाचें भान दिसेना ॥ ४२ ॥

अहंप्रत्ययें आत्मा म्हणती । तेही देहाकारें स्फुरे स्फूर्ती ।

देहावेगळी आत्मप्रतीती । न दिसे निश्चितीं गोविंदा ॥ ४३ ॥

डोळा सांडूनि दृष्टि उरे । वातीवेगळा दीप थारे ।

तैं देहावेगळा आत्मा स्फुरे । साचोकारें गोविंदा ॥ ४४ ॥

जिव्हेवीण रसस्वादू । श्रोत्रेंवीण ऐकवे शब्दू ।

तैं देहावेगळा आत्मबोधू । होय विशदू गोविंदा ॥ ४५ ॥

कांटेवीण फणस आतुडे । कां सोपटेंवीण ऊंस वाढे ।

तैं देहावेगळा आत्मा जोडे । वाडेंकोडें गोविंदा ॥ ४६ ॥

तुम्हींच सांगीतली निजात्मखूण । नरदेह ब्रह्मप्राप्तीचें कारण ।

शेखीं देहावेगळें आत्मदर्शन । केवीं आपण प्रतिपादां ॥ ४७ ॥

आणि आत्म्यावेगळी प्रकृति । सर्व प्रकारें न ये व्यक्ती ।

रूपावेगळी छाया के‌उती । कैशा रीतीं आभासे ॥ ४८ ॥

गोडीवेगळी साकर होये । परिमळवेगळा कापूर राहे ।

तैं आत्म्यावेगळी पाहें । प्रकृति लाहे अभिव्यक्ती ॥ २५० ॥

गोडीवेगळा वाढे ऊंस । कणेंवीण जैं वाढे भूस ।

तैं आत्म्यावेगळी रूपसा । माया सावकाश व्यक्तीसी ये ॥ ५१ ॥

प्रकृतिलक्षणीं आत्मा लक्षीजे । आत्मेनि प्रकृतीसी प्रकाशिजे ।

अनादि दोनी इये योग जे । वेगळा लाहिजे बोध केवीं ॥ ५२ ॥

प्रकृतीहूनि आत्मा भिन्न । सर्वथा आम्हां न दिसे जाण ।

येचि अर्थींची विनवण । उद्धव आपण करीतसे ॥ ५३ ॥


एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं ह्रदि ।

छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणैः ॥ २७ ॥


कमलानाभा कमलानना । कमलालया कमलधारणा ।

कमलिनीवासस्थाना । कमलनयना श्रीकृष्ण ॥ ५४ ॥

प्रकृतिपुरुषयोग अवघड । योग्यां न कळे भिन्न निवाड ।

या संशयाचें अतिजाड । ह्रदयीं झाड वाढलें ॥ ५५ ॥

ह्रदयीं संदेहाचीं मूळें । प्रकृतिभूमीं विकल्पजळें ।

संशयवृक्ष तेणें बळें । वाढला अहंफळें सदा फळित ॥ ५६ ॥

ज्या वृक्षाचीं सदा फळें खातां । जीव न राहे सर्वथा ।

तेणें संशयाची अधिकता । उसंतू चित्ता पैं नाहीं ॥ ५७ ॥

ऐशिया वृक्षाचें छेदन । कृपेनें करावें आपण ।

सोडूनि ज्ञानतिखवाग्बाण । करीं निर्दळण निजांगें ॥ ५८ ॥

योगयागशास्त्रपाठें । करितां धर्मकर्मकचाटें ।

या वृक्षाचें पानही न तुटे । हें कठिणत्व मोठें गोविंदा ॥ ५१ ॥

या वृक्षाचें करितां छेदन । ब्रह्मा झाला संदेहापन्न ।

तुवां हंसगीत सांगेन । उद्धरिला जाण सुपुत्र ॥ २६० ॥

मुख्य ब्रह्मयाची ऐशी अवस्था । तेथ इतरांची कोण कथा ।

या वृक्षाचा छेदिता । तुजवीण सर्वथा आन नाहीं ॥ ६१ ॥

छेद करितां वरिवरी । वासना मुळ्या उरल्या उरी ।

फांफा‌ईल चौगुण्यापरी । अतिशयें भारी बांबळे ॥ ६२ ॥

याचा समूळ मूळेंसीं कंदू । छेदिता छेदक तूं गोविंदू ।

तुजवेगळा संशयच्छेदू । भलता प्रबुद्धू करूं न शके ॥ ६३ ॥

म्हणशी संशय हृदयाच्या ठायीं । तेथ शस्त्रांचा रिगमू नाहीं ।

म्यां छेदावें कैसें कायी । ते अर्थींचे मी पाहीं सांगेन ॥ ६४ ॥

तुझें ज्ञानचक्र अलोलिक । तुझेनि शब्दतेजें अतितिख ।

समूळ संशयाचें छेदक । तुझें वचन एक गोविंदा ॥ ६५ ॥

ऐसें तुझे ज्ञानवचन । तुवां केलिया कृपावलोकन ।

समूळ संशयाचें निर्दळण । सहजेंचि जाण होताहे ॥ ६६ ॥

तरी तुवां श्रीमुकुंदा । फेडावी माझी संशयबाधा ।

तया उद्धवाचिया शब्दा । गोपीराद्धा सांगेन म्हणे ॥ ६७ ॥

असतां बहुसाल सज्ञान । सकळ संशयांचें निर्दळण ।

मीचि कर्ता हें काय कारण । तेंही लक्षण अवधारीं ॥ ६८ ॥


त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तितः ।

त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापरः ॥ २८ ॥


अतर्क्य तुझी माताशक्ती । त्या आवरूनि आनंदस्फूर्ती ।

दृढ लावूनि विषयासक्ती । तेणें जीव होती अज्ञान ॥ ६९ ॥

करितां विषयांचें ध्यान । जीव होय मना‌अधेन ।

त्यास मन करी हीनदीन । अतिकृपण जड मूढ ॥ २७० ॥

ऐसे केवळ जीव जे अज्ञान । ते तुझ्या कृपाकटाक्षें जाण ।

झाले गा ज्ञानसंपन्न । हे कृपा पूर्ण पैं तुझी ॥ ७१ ॥

तुझी कृपा झालिया परिपूर्ण । करूनि मायेचें निर्दळण ।

जीव होती ब्रह्म पूर्ण । तुझेनि जाण श्रीकृष्ण ॥ ७२ ॥

म्हणशी माझे गांठीं जाण । नाहीं ज्ञान ना अज्ञान ।

तरी तूं ज्ञानदाता आपण । झालासी पूर्ण तें ऐक ॥ ७३ ॥

धातासवितासनत्कुमारांसी । नारदप्रल्हाद‌अं बरीषांसी ।

कालीं उपदेशिलें अर्जुनासी । ऐसा तूं होसी ज्ञानदाता ॥ ७४ ॥

म्हणसी बहुत असती सज्ञान । त्यांसी पुलोनि साधावें ज्ञान ।

तुजवेगळें मायेचें नियमन । त्यांचेनि जाण कदा नोहे ॥ ७५ ॥

मायेची उत्पत्तिस्थिती । मायानिर्दळणी गती ।

तूं एक जाणता त्रिजगतीं । यालागीं श्रीपती कृपा करीं ॥ ७६ ॥

यापरी उद्धवें विनंती । करूनि प्रार्थिला श्रीपती ।

तो प्रकृतिपुरुषविभाग युक्तीं । उद्धवाप्रती सांगेल ॥ ७७ ॥

जेवीं सूर्यापाशीं मृगजळ । कां गगनीं उपजे आभाळ ।

काचभूमिके दिसे जळ । तैशी प्रकृती सबळ पुरुषापाशीं ॥ ७८ ॥

यापरी स्वयें श्रीकृष्ण । प्रकृतिपुरुषनिरूपण ।

समूळ सांगताहे आपण । तो म्हणें सावधान उद्धवा ॥ ७९ ॥


श्रीभगवानुवाच-

प्रकृतिः पुरुषश्चेति विकल्पः पुरुषर्षभ ।

एव वैकारिकः सर्गो गुणव्यतिकरात्मकः ॥ २९ ॥


प्रकृति पुरुष हे दोनी । सदा अत्यंत वेगळेपणीं ।

जैसा दिवस आणि रजनी । एक लोपोनि एक प्रबळें ॥ २८० ॥

दिवस लोपतांचि जाण । अंधकारेंसीं परिपूर्ण ।

घे‌ऊनियां ताराग्रहण । रात्री आपण उल्हासे ॥ ८१ ॥

तेवीं लोपतां पुरुषांचे भान । घे‌ऊनि कार्येंसीं कारणगुण ।

ज्ञानाज्ञानेंसीं परिपूर्ण । प्रकृति जाण थोरावे ॥ ८२ ॥

येथ मुख्यत्वें जो देहाकार । तेंचि प्रकृतीचें दुर्ग थोर ।

तेथें ठेविला ठाणेदार । देह‌अ हंकार महायोद्धा ॥ ८३ ॥

जो जिवलग विश्वासाचा । प्रकृतीस विश्वास त्याचा ।

तो नेटका झुंझार दुर्गींचा । भरभारू तेथींचा तो वाहे ॥ ८४ ॥

तेथ अभिमानें आपण । प्रकृतीस निर्भय दे‌ऊनि जाण ।

घालूनि सामग्री विकारभरण । दुर्ग दारुण बळकाविलें ॥ ८५ ॥

ऐक्‌ उद्धवा पुरुषश्रेष्ठा । निजप्रकृतीचिया निष्ठा ।

देहदुर्गीं अभिमान लाठा । जाहला वरिष्ठा या हेतू ॥ ८६ ॥

देहदुर्गीं गुण अहंकार । दुर्गसामग्रीविकार ।

अवघी प्रकृतीच साचार । तदाकार भासात ॥ ८७ ॥

गगनीं गंधर्वनगर जाण । माड्या गोपुरें वन उपवन ।

तैशी प्रकृति आपण । नानाकारें जाण भासत ॥ ८८ ॥

जैशी मृगजळाची सरिता । दुरोनि दिसे प्रवाहतां ।

तेवीं प्रकृतीची सर्वथा । नानाकारता आभासे ॥ ८९ ॥

ऐसें प्रकृतिदुर्ग महथोर । तेथें नाना सामग्रीविकार ।

जे जे घाली अहंकार । ते ऐक साचार सांगेन ॥ २९० ॥


ममाङ्‌ग माया गुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धीश्च गुणैविधत्ते ।

वैकारिकस्त्रिविधोऽध्यात्ममेकं अथाधिदैवमधिभूतमन्यत्‌ ॥ ३० ॥


माझी माया गा आपण । सर्वांगें जाहली तिनी गुण ।

तेही अभिमानें आपण । निजसत्ता जाण आवरिले ॥ ९१ ॥

तेचि देहदुर्गाभंवतीं जाण । त्रिगुणांचें आगड पूर्ण ।

तेथें मांडूनि त्रिपुटीविंदाण । मारा दारुण अभिमान करी ॥ ९२ ॥

त्या दुर्गाचें दृढ रक्षण । मुख्यत्वें त्रिपुटीचि जाण ।

ते त्रिपुटीचें मूळ लक्षण । तुज मी आपण सांगेन ॥ ९३ ॥

अगा उद्धवा बुद्धिमंता । तुज मी सांगेन एक आतां ।

तेथ असती तिनी वाटा । दोनी अव्हाटा एकी नीट ॥ ९४ ॥

त्या मार्गीची उभारणी । सैन्य रचिलें दाही आरणीं ।

युद्धकार जो निर्वाणीं । तो तेथुनी निरीक्षी ॥ ९५ ॥

तेही मार्ग धरिले चौपाशीं । राखण बैसले तिनी वाटेशीं ।

तेथ रिघावया सायासीं । ज्ञानियासी काय काज ॥ ९६ ॥

आतां असो इतुली परी । देहदुर्गाची थोर भरोभरी ।

म्हणे ऐकें गा यया थोरी । उद्धवातें हरि सांगत ॥ ९७ ॥

कार्य कारण कर्तव्यता । कर्म क्रिया अहंकर्ता ।

ध्येय ध्यान विषयध्याता । दुर्ग सर्वथा दृढ केलें ॥ ९८ ॥

तेथ भोग्य भोग भोक्ता । कर्म कार्य आणि कर्ता ।

अभिमान जाहला वसता । प्रकृतिसंमतासंयोगें ॥ ९९ ॥

तेथ चोरद्वाराचिया लक्षीं । उघडूनि कामक्रोधखिडकी ।

घाला घालितां एका‌एकीं । सकळ लोकीं कांपिजे ॥ ३०० ॥

त्यांचा घे‌ऊनिया भेदरा । तापस पळाले सैरा ।

लंगोटी सांडिल्याही दिगंबरा । क्रोध थरथरा कांपवी ॥ १ ॥

लोभयंत्राचे कडाडे । तमधूम दाटे चहूंकडे ।

महामोहाचें गडद पडे । मागेंपुढें दिसेना ॥ २ ॥

दुर्गासभोंवतीं नवद्वारें । नवद्वारीं नवही यंत्रें ।

तेणें यंत्रद्वारें । विषय महामारें मारिती ॥ ३ ॥

देहभिमानाचें चाळक । मुख्यत्वें मनचि एक ।

तें दुर्धर महामारक । दुर्ग‌अचटक तेणें केलें ॥ ४ ॥

माळ चढोनि अवचट । पारके रिघती घडघडाट ।

ते दशमद्वाराची वाट । दे‌ऊनि कपाट दृढ बुजिलें ॥ ५ ॥

यापरी स्वयें मन । दुर्ग पन्नासी आपण ।

त्यासी सबाह्य राखण । घरटी जाण स्वयें करी ॥ ६ ॥

धरोनि कामाचा हात । मन रिगे पारक्यांत ।

मुख्य धुरांसी लोळवीत । इतरांचा तेथ कोण पाडू ॥ ७ ॥

ऐसें मनाचें मारकपण । अनिवार अतिकठिण ।

त्रिविधतापें खोंजूनि जन । हुंबत जाण पाडिले ॥ ८ ॥

देवांपासूनि आधिदैविक । मानस ताप आध्यात्मिक ।

भूतांपासाव तो भौतिक । या नांव देख त्रिविध ताप ॥ ९ ॥

सत्त्वगुणें देख अंतःकरण । रजोगुणें इंद्रियें जाण ।

महाभूतें विषयभान । तमोगुणें जाण प्रसवत ॥ ३१० ॥

त्रिविध विकारीं विकारबहुळ । ते हे प्रकृतीच येथें केवळ ।

हेचि दुर्गसामग्री प्रबळ । प्रपंच सबळ येणें जाहला ॥ ११ ॥

संकल्पमहापर्जन्योदकीं । वासनाजीवनें भरलीं टांकीं ।

तेणें जीवनें दुर्गाच्या लोकीं । संसारसुख दुःखीं विचरिजे ॥ १२ ॥

दुर्गनवद्वारीं समस्तें । आधिदैव आणि आधिभूतें ।

अध्यात्म तें कोण येथें । ऐक निश्चितें सांगेन ॥ १३ ॥

कोणे द्वारीं कोण यंत्र । कोण चेतविता कैसें सूत्र ।

कैसा होतसे विषयमार । तोही निर्धार तूं ऐक ॥ १४ ॥


दृग्रूपमार्कं वपुरत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति यः स्वतः खे ।

आत्मा यदेषामपरो य आद्यः स्वयानुभूत्यखोलसिद्धसिद्धिः ।


चक्षु इंद्रिय यंत्र थोर । तेथ कामिनीरूपाचा महामार ।

घायें भेदिती जिव्हार । पडले सुरनर कोट्यनुकोटी ॥ १५ ॥

चक्षुगोल इंद्रिय शरीरीं । तेथ अधिदेव सूर्य अधोष्ठात्री ।

देखिल्या रूपाची धारणा धरी । तेंचि निजनिर्धारीं अध्यात्म ॥ १६ ॥

नीलपीतरूपाभरण । दृष्टीं देखिजे दर्शन ।

तेंचि अधिभूत सत्य जाण । दृश्याचें भान दृष्टीसी ॥ १७ ॥

सूर्य अधिदैव सिद्ध आहे । अधिभूत दृष्टी भरलें पाहें ।

शरीरीं चक्षुगोळही होये । परी अध्यात्मतेजेंवीण राहे अंधत्व ॥ १८ ॥

अधिदैव अधिभूत असतां पाहीं । अध्यात्म तेज जंव दृष्टीसी नाहीं ।

तंव देखणें न घडे कांहीं । अंधत्व ते ठायीं ठसावोनि ठाके ॥ १९ ॥

अध्यात्म अधिभूत दोनी आहे । जैं अधिदैव सूर्य अस्ता जाये ।

तैं दृष्टीचें देखणें ठाये । स्तब्धत्वें राहे तमामाजीं ॥ ३२० ॥

ते काळीं दृष्टीसी पाहें । स्त्रेहसूत्र मेळवून लाहे ।

अग्नि जरी केला साह्ये । तरी प्रकाशू नोहे रवी‌ऐसा ॥ २१ ॥

तेथ चंद्रोदयो जरी जाहला । तो सूर्यसमान नाहीं आला ।

निशा निरसूनि दृष्टीं साह्य जाहला । यालागीं सूर्य बोलिला अधिदैव ॥ २२ ॥

अध्यात्म अधिभूत असतां पाहीं । अधिदैव सूर्य जेथ नाहीं ।

तेथ दृष्टींचे न चले काहीं । तुज म्यां तेंही सांगीतलें ॥ २३ ॥

अध्यात्म अधिदैव दोनी आहे । अधिभूतें दृश्यदर्शन राहे ।

तैं सत्य ब्रह्मज्ञान होये । जैं गुरुकृपा पाहे पूर्णांशें ॥ २४ ॥

येथ जें दृश्याचें दर्शन । तेणें देहबुद्धी दृढ जाण ।

तें दृश्याचें पुशिल्या भान । होय देहेंशीं शून्य संसार ॥ २५ ॥

अधिदैव अध्यात्म अधिभूत । त्रिपुटी बोलिजे हे येथ ।

तुज म्यां सांगीतली साद्यंत । जाण निश्चित विभाग ॥ २६ ॥

येथूनि त्रिपुटीचें विंदान । दृश्य द्रष्टा आणि दर्शन ।

कर्म कर्ता क्रियाचरण । ध्येय ध्यान ध्यातृत्व ॥ २७ ॥

त्रिपुटि म्हणावयाचें कारण । परस्परें सापेक्षपण ।

तें अपेक्षेचें लक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥ २८ ॥

नानाकारें अतिविलास । येथ देखणी दृष्टी डोळस ।

तेही सूर्येंवीण वोस । हा अनुप्रवेश परस्परें ॥ २९ ॥

सूर्य आहे डोळा नाहीं । तेथ पाहणें न चले पाहीं ।

हो कां डोळा आहे सूर्य नाहीं । तेथें दृष्टीचें कांहीं चालेना ॥ ३३० ॥

सूर्य दृष्टी दोनी आहे । परी दृश्य जैं नाहीं होये ।

तैं दोहींचें सामर्थ्य राहे । देखावें काये दृष्टीनें ॥ ३१ ॥

सूर्य प्रकाशी रूपासी । दृष्टीसी रिघोनियां स्वांशेंसीं ।

दाखवी नाना आकारांसी । परस्परानुप्रवेशीं बोलिजे सिद्धी ॥ ३२ ॥

इतुकें करोनियां सविता । नभोमंडळीं अलिप्तता ।

तेवीं जगदाकारें चेतविता । अलिप्त तत्त्वतां चिदात्मा ॥ ३३ ॥

जो जगामाजीं भरला राहे । जगाचा हृदयस्थही होये ।

जग जरी होये जाये । परी तो आहे जैसातैसा ॥ ३४ ॥

जेवीं आकाश‌अ भ्यंतरीं । होतां घटाकाश सहस्त्रवरी ।

आकाश त्या घटाभीतरीं । प्रत्यक्षाकारीं भरलें दिसे ॥ ३५ ॥

ते घटचि होती जाती । परी आकाश सहजस्थिती ।

तेवीं उत्पत्तिस्थिति‌अंतीं । अलिप्त श्रीपती चिदात्मा ॥ ३६ ॥

तो आदीची अनादि आदि । तो बुद्धीची अनादि बुद्धी ।

तो सिद्धीची अनादि सिद्धी । जाण त्रिशुद्धी परमात्मा ॥ ३७ ॥

हा प्रकाशा प्रकाशक । अर्काचाही आदि अर्क ।

स्वयें त्रिपुटीचा द्योतक । अलिप्त एक परमात्मा ॥ ३८ ॥

हा विवेकाचाही विवेक । हा सुखाचा सुखदायक ।

बुद्धीचा जो बोधक । प्रकाशा प्रकाशक परमात्मा ॥ ३९ ॥

त्यासी जाणों जातां जाणपणें । वेदांसी जाहलें लाजिरवाणें ।

वेडावलीं स्मृतिपुराणें । न कळे शास्त्रपठणें भांडतां ॥ ३४० ॥

देवो देवी आणि देवता । भोग्य भोग आणि भोक्ता ।

नाना त्रिपुटींची त्रिगुणता । जाण सर्वथा प्रकृतीचि हे ॥ ४१ ॥

हा आद्य अव्यक्त अतर्क्य । प्रकृतिपर परमात्मा एक ।

यासी जाणावया विवेक । न चले देख आणिकांचा ॥ ४२ ॥

याचेनि हा हृदयीं देखिजे । याचेनि हा इत्थंभूत जाणिजे ।

यातें धरोनि हा पाविजे । हेंही लाहिजे कृपें याचेनी ॥ ४३ ॥

हा स्वप्रकाश सहज निजें । यासी प्रकाशी ऐसें नाहीं दुजें ।

याचेनि प्रकाशें हा देखिजे । याचेनि हो‌इजे या‌ऐसें ॥ ४४ ॥

अधिदैव अध्यात्म अधिभूत । नेत्रद्वारा सांगितलें तेथ ।

तैसेंच अन्य इंद्रियीं व्यावृत्त । देव सांगत संकलितें ॥ ४५ ॥


एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षुर्जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम्‌ ॥ ३१ ॥

योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकारः प्रधानमूलान्महतः प्रसूतः ।


प्रधानपासाव महदादिद्वारा । नाना विकारांचा पसारा ।

गुणक्षोभें क्षोभूनि पुरा । उठिला उभारा त्रिपुटीरूपें ॥ ४६ ॥

जेवीं सूर्यें चक्षुरादि विंदान । तैसेंचि श्रोत्र त्वचा रसना घ्राण ।

हें ज्ञानेंद्रियपंचक जाण । याचें कर्म समान त्रिपुटीरूपें ॥ ४७ ॥

येथ कर्मेंद्रियें पांच आन । तीं ज्ञानेंद्रिया अधीन ।

हस्त पाद गुद शिश्न । वाचा जाण पांचवी ॥ ४८ ॥

त्यांसी ज्ञानेंद्रियें प्रेरिती । तैं कर्मेंद्रियें कर्मीं वर्तती ।

एवं उभयपंचकस्थिती । जाण निश्चितीं दशेंद्रियें ॥ ४९ ॥

चित्तचतुष्टयचमत्कार । मन बुद्धि चित्त अहंकार ।

हीं एकचि परी भिन्न प्रकार । जैसा व्यापार तैसें नांव ॥ ३५० ॥

केवळ देहाकारें मीपण । तो सबळ अहंकार जाण ।

संकल्पविकल्प जे गहन । तेंचि मन उद्धवा ॥ ५१ ॥

गतभोगाचें जें चिंतन । तें चित्ताचें लक्षण ।

केवळ निश्चयात्मक जाण । बुद्धि संपूर्ण ती नांव ॥ ५२ ॥

हें गुणक्षोभाचें लक्षण । भोगसाधनें भोग्य जाण ।

त्याहूनि भोक्ता तो भिन्न । तेंही उपलक्षण अवधारीं ॥ ५३ ॥

त्वगिंद्रियीं विषयस्पर्शन । तेथें अधिदैव वायू जाण ।

त्याहूनि परमात्मा भिन्न । चित्स्वरूपें जाण अविकारी ॥ ५४ ॥

गंधविषयो घ्राणेंद्रियें । तेथ अधिदैव अश्विनौदेव होये ।

आत्मा त्याहूनि वेगळा पाहें । चित्स्वरूपें राहे अविकारी ॥ ५५ ॥

रसनेंद्रिय अतिगहन । रसविषयो तेथील जाण ।

वरुण अधिदैवत आपण । आत्मा स्वानंदपूर्ण रसातीत ॥ ५६ ॥

श्रवणेंद्रियीं विषयो शब्द । तेथ दिशा अधिदैव प्रसिद्ध ।

शब्दीं निजात्मा निःशब्द । चिदत्वें शुद्ध अविकारी ॥ ५७ ॥

चक्षुरिद्रियलक्षण । पूर्वीं निरूपिलें जाण ।

हें ज्ञानेंद्रियविंदान । त्रिपुटी संपूर्ण ऐशा रीतीं ॥ ५८ ॥

चित्त इंद्रिय जें कां येथ । चिंतन विषयो त्यासी प्राप्त ।

वासुदेव अधिदैवत । आत्मा अलिप्त चित्तेंसीं ॥ ५९ ॥

मनेंद्रिय अतिचपळ । संकल्प विषयो त्याचा प्रबळ ।

तेथ अधिदैव चंद्र निर्मळ । आत्मा केवळ मनातीत ॥ ३६० ॥

अहंकार इंद्रिय कठिण । तेथील विषयो मीपण ।

रुद्र अधिदैवत जाण । परमात्मा भिन्न अहंकारेंसीं ॥ ६१ ॥

बुद्धींद्रिय अतिसज्ञान । बोद्धव्य तेथींचा विषयो जाण ।

ब्रह्मा अधिदैवत आपण । आत्मा चिद्धन बुद्ध्यतीत ॥ ६२ ॥

चित्तचतुष्टय सकारण । त्रिपुटी सांगीतली हे संपूर्ण जाण ।

आतां कर्मेंद्रियांचें लक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥ ६३ ॥

वागिंद्रियीं वाच्य विषयो । अग्नि अधिदैवत तेथील पहा हो ।

तेथ सरस्वतीशक्तीचा निर्वाहो । यासी अलिप्त देवो महामौनें ॥ ६४ ॥

पाणींद्रियीं ग्रहण विषयो । इंद्र अधिदैवत तेथील पहा हो ।

तेथ क्रियाशक्तीचा निर्वाहो । यासी अलिप्त देवो अक्रियत्वें ॥ ६५ ॥

पादेंद्रियीं गति विषयो । तेथें उपेंद्र अधिदैवो ।

तेथें गमशक्तीचा निर्वाहो । यासि अलिप्त देवो निश्चलत्वें ॥ ६६ ॥

गुदेंद्रियीं वसर्ग विषयो । निर्‌ऋति आधिदैवत तेथील पहा हो ।

क्षरशक्तीचा तेथ निर्वाहो । त्यासी अलिप्त देवो अक्षरत्वें ॥ ६७ ॥

शिश्नेंद्रियीं रति विषयो । प्रजापति येथें अधिदैवो ।

आनंदशक्तीचा तेथें निर्वाहो । त्यासी अलिप्त देवो परमानंदें ॥ ६८ ॥

ज्ञानकर्मेंद्रियें कर्माचरण । चित्तचतुष्टयाचें लक्षण ।

हें गुणक्षोभाचें कारण । समूळ जाण मायिक ॥ ६९ ॥

तेंचि गुणक्षोभाचें प्रधान मूळ । प्रकृतिविकारें होय स्थूळ ।

आत्मा अविकारी निर्मळ । अलिप्त केवळ प्रकृतीसी ॥ ३७० ॥

जेवीं वृत्तिभूमीसमवेत । गृहीं गृहसामग्री समस्त ।

अभिमानें उपार्जी गृहस्थ । परी तो त्या‌अतीत आपण जैसा ॥ ७१ ॥

तेवीं त्रिगुणक्षोभें अभिमान । वाढवी नाना विकारवन ।

आत्मा वसंत तो भिन्न । तेंचि निरूपण हरि बोले ॥ ७२ ॥


अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतुर्वैकारिस्तामस ऐन्द्रियश्च ॥ ३२ ॥

आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदार्थनिष्ठः ।


अहंअध्यासें संसारप्राप्ती । जीवासी लागली निश्चितीं ।

त्या अहंकाराचे निवृत्त्‌ंई । भवनिर्मुक्ती जीवासी ॥ ७३ ॥

ऐसा बाधक्त्वें दुर्धर । कैंचा उठिला अहंकार ।

हाही पुसों पाहसी विचार । ऐक साचार सांगेन ॥ ७४ ॥

स्वस्वरूपातें विसरून । दृढ जें स्फुरे मीपण ।

तोचि अहंकार जाण। विकारें त्रिगुणक्षोभक ॥ ७५ ॥

जागृतीचा जो विसरु । तोचि स्वप्नसृष्टीचा विस्तारू ।

वस्तुविमूख जो अहंकारू । तोचि संसारू त्रिगुणात्मक ॥ ७६ ॥

विकारें क्षोभती तिन्ही गुण । हें विस्मरण मोहाचें लक्षण ।

तेणें विकारले तीन गुण । ते विभाग भिन्न अवधारीं ॥ ७७ ॥

मूळीं बोलिला वैकारिकू । तो अहंकार जाण सात्त्विकू ।

तो चित्तचतुष्टयद्योतकू । होय प्रकाशकू अधिदैवें ॥ ७८ ॥

सत्त्वापासोनि उपजे मन । मनापासाव विकार गहन ।

यालागीं वैकारिक जाण । सत्त्वगुण बोलिजे ॥ ७९ ॥

ज्ञान कर्म उभय पंचक । हा इंद्रियांचा दशक ।

जाहला रजोगुण द्योतक । यालागीं ऐंद्रियक म्हणिपे त्यासी ॥ ३८० ॥

तामस गुण जो कां येथें । आकाशवादि पंचीकृतें ।

आवरणरूपें महाभूतें । विषयसमवेतें उपजवी ॥ ८१ ॥

महाभूतें विषयपंचक । झाला तमोगुण प्रकाशक ।

यालागीं भूतादि देख । यासी आवश्यक बोलिजे ॥ ८२ ॥

एवं त्रिगुणगुणविकारें । काम्यक्र्मसंस्कारें ।

सबळ हो‍ऊनि अहंकारें । संसारीं संचरे नाना हेतु ॥ ८३ ॥

या प्रकृतिविकारांपासून । आत्मा अतिशयें भिन्न ।

जेवीं मृगजळातें भरून । अलिप्त भानू नभामाजीं ॥ ८४ ॥

जैसा प्रकाशोनि सर्पाकार । सर्पासी नातळे स्वयें दोर ।

तेवीं प्रकाशोनि संसार । निःसंग निर्विकार निजात्मा ॥ ८५ ॥

जेवीं कृष्ण पीत रक्त श्वेत । स्फटिक ठेवितां तेथतेथ ।

जरी तदाकार भासत । तरी तो अलिप्त शुद्धत्वें ॥ ८६ ॥

तैसा गुणसंगें जीवात्मा बद्ध । दिसे तरी तो अतिशुद्ध ।

हा नेणोनियां निजबोध । करिती विवाद मतवादी ॥ ८७ ॥

एक म्हणती आत्मा देही । एक म्हणती तो विदेही ।

एक म्हणती आत्म्याच्या ठायीं । हे दोन्ही नाहीं सर्वथा ॥ ८८ ॥

एक म्हणते आत्मा सगुण । एक म्हणती तो गुणविहीन ।

एक म्हणती ते वेगळी खूण । सगुण निर्गुण परमात्मा ॥ ८९ ॥

एक प्रतिपादिती भेद । एक प्रतिपादिती अभेद ।

एक म्हणती दोन्ही अबद्ध । आमुचें मत शुद्ध देहात्मवादू ॥ ३९० ॥

एक म्हणती हें मिथ्याभूत । प्रत्यक्ष दिसताहे जो येथ ।

तो प्रंपच मानिती सत्य । हेंचि मत एकाचें ॥ ९१ ॥

ऐसे भेदवाद सकळ । विचारितां अज्ञानमूळ ।

आत्मा चिन्मात्र केवळ । भेदातें समूळ छेदक ॥ ९२ ॥

’आत्मा परिज्ञानमय’ शुद्ध । हें शोकींचें मूळ पद ।

तेणें निरसे । अज्ञानभेद । आत्मा शुद्ध बुद्ध चिदात्मा ॥ ९३ ॥

जेवीं सक्षत्र रजनी । निवटीत प्रकटे तरणी ।

तेवीं सभेद कार्य निरसूनी । प्रकट चित्किरणीं चिद्भामनू ॥ ९४ ॥

तेथ गुणेंसी माया उडे । भेदा‌असहित वाद बुडे ।

मूळासह अज्ञान खुडे । चहूंकडे सच्चिदानंद ॥ ९५ ॥

आत्म सच्चिदानंद पूर्ण । तेथ सकळ मिथ्या अज्ञान ।

तें अज्ञाननिरासीं साधन । विवेक सांख्यज्ञान व्यर्थ दिसे ॥ ९६ ॥

तेचि विषयींचें निरूपण । श्लोकार्धें सुलक्षण ।

स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण । साध्यसाधनविभाग ॥ ९७ ॥


व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्तः परावृत्तधियां स्वलोकात्‌ ॥ ३३ ॥


मूळीं समूळ मिथ्या अज्ञान । अज्ञानजन्य विषयभान ।

तें देखोनि भुलले जन । पडिलें विस्मरण स्वस्वरूपीं ॥ ९८ ॥

मी परमात्मा हृदयस्थ सन्निधी । त्या मजपासोनि उपरमे बुद्धी ।

मग विषयासक्ति त्रिशुद्धी । आवडे उपाधि देह गेह दारा ॥ ९९ ॥

जें स्वस्वरूपाचें विस्मरण । तें वाढवी तीव्र विषयध्यान ।

तेणें जीवासी जन्ममरण । अनिवार जाण देहाभिमाने ॥ ४०० ॥

तो नासावया देहाभिमान । वैराग्ययुक्त ज्ञानध्यान ।

मीचि बोलिलों साधन । समूळ अज्ञानच्छेदक ॥ १ ॥

जंववरी अंगीं देहाभिमान । तंव अवश्य पाहिजे साधन ।

निःशेष निरसल्या अज्ञान । वृथा साधन मीही मानीं ॥ २ ॥

म्हणशी तें कोण पां अज्ञान । जें शुद्धासी लावी जीवपण ।

त्या जीवा‌अंगीं जन्ममरण । अनिवार जाण वाढवी ॥ ३ ॥

स्वस्वरूप विसरोनि जाण । देहीं स्फुरे जें मीपण ।

अत्यंत दृढतर अज्ञान । तो देहाभिमान उद्धवा ॥ ४ ॥

गौण नांव त्याचें अज्ञान । येर्क्ष्हवीं मुख्यत्वें देहाभिमान ।

हें ऐकोनि देवाचें वचन । दचकलें मन उद्धवाचें ॥ ५ ॥

तेचि अर्थींचा प्रश्न । देवासी पुसे आपण ।

कोण्या युक्तीं देहाभिमान । जन्ममरण भोगवी ॥ ६ ॥


उद्धव उवाच-

त्वत्तः परावृत्तधियः स्वकृतैः कर्मभिः प्रभो ।

उच्यावचान्‌ यथा देहान्‌ गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३४ ॥

सर्वत्र सदा संमुख गगन । त्यासी कदा न घडे विमुखपण ।

तेंवी आत्मा सबाह्य परिपूर्ण । वृत्ति विमुख जाण होय कैसी ॥ ७ ॥

जैं जाळीं बांधवे गगन । तैं अक्रिया लागे कर्मबंधन ।

वंध्यागर्भ सटवे जाण । तैसें जन्ममरण मुक्तासी ॥ ८ ॥

आत्म्यावेगळें कांहीं । रितें तंव उरलें नाहीं ।

तरी ये देहींचा ते देहीं । गमनसिद्धी पाहीं कैसेनी ॥ ९ ॥

पुथ्वी रुसोनि वोसरां राहे । आकाश पळोनि पर्क्ष्हां जाये ।

तैं देहींचा देहांतरा पाहें । आत्मा लाहे संसरण ॥ ४१० ॥

सात समुद्र गिळी मुंगी । तैं आत्मा उंचनीच योनी भोगी ।

हे अतर्क्य तर्केना मागी । भुलले योगी ये अर्थीं ॥ ११ ॥


तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभिः ।

न ह्येतत्प्रायशो लोके विद्वांसः सन्ति वश्चिताः ॥ ३५ ॥


अभिनव हे तुझी गती । सर्वथा न कळे श्रीपती ।

मायामोहित जे चित्तीं । त्यां तुझी स्थिती नेणवे ॥ १२ ॥

तूं आत्मा अद्वितीय अविनाश । तेथ उत्पत्ति स्थिति विनाश ।

नाथिला दाविसी भवभास । हा अतर्क्य विलास तर्केना ॥ १३ ॥

येथ वेदाची युक्ती ठेली । उपनिषदें वेडावलीं ।

पुराणें मुकीं झालीं । अतियत्नेंे लक्षिणी न वचेचि मागी ॥ १४ ॥

तुझे केवळ कृपेवीण । तुझें इत्थंभूत नव्हे ज्ञान ।

ऐसे जड मूढ हरिकृपाहीन । त्यांसी भवबंधन तुटेना ॥ १५ ॥

तुझे योगमायेची अतर्क्यता । ब्रह्मा भुलविला वत्सें नेतां ।

शिवू भुलविला मोहिनी देखतां । इतरांची कथा ते कोण ॥ १६ ॥

प्रपंचीं अथवा परमार्थी । तुझेनि चालती इंद्रियवत्ती ।

यालागीं गोविंदनामाची ख्याती । त्रिजगतीं वाखणिली ॥ १७ ॥

सादर कृपापूर्वक आपण । माझा सांगवा अतर्क्य प्रश्न ।

देहीं देहांतरा संचरण । जीवास जन्ममरण तें कैसें ॥ १८ ॥

ऐकोनि उद्धवाचा प्रश्न । हांसित्रला मधुसूदन ।

हें अवघें मायिक जाण । कल्पनाविंदान मनोमय ॥ १९ ॥


श्रीभगवानुवाच-मनः कर्ममयं नृणामिन्द्रियैः पंचभिर्युतम्‌ ।

लोकल्लोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते ॥ ३६ ॥


अकरा इंद्रियें पंच म्हाभूतें । हें सोळा कळांचें लिंगदेह येथें ।

मुख्यत्वें प्राधान्य मनाचें तेथें । नाना विषयांतें कल्पक ॥ ४२० ॥

येथ लिंगदेह तेंचि मन । मना‌आधीन इंद्रियें जाण ।

मनाचेनि देहासी गमन । तेथ देहाभिमान मनासवें ॥ २१ ॥

मन ज्यातें सोडूनि जाये । तेथ अभिमान उभा न राहे ।

मनोयोगें अभिमान पाहें । देहाचा वाहे खटाटोप ॥ २२ ॥

जेथ विषयासक्त मन । करी शुभाशुभ कर्माचरण ।

तेव्हां हो‍ऊनि कर्माधीन । देही करी गमन देहांतरा ॥ २३ ॥

आत्मा यासी अलिप्त भिन्न । परी देहासवें दावी गमन ।

हें अति‌अतर्क्य विंदान । ऐक लक्षण तयाचें ॥ २४ ॥

घट जेथ जेथ हिंडों वैसे । आकाश त्यासवें जात दिसे ।

परी ढळणें नाहीं आकाशें । आत्म्याचें तैसें गमन येथें ॥ २५ ॥

घटामाजीं भरिजे अमृत । अथवा घालिजे खातमूत ।

आकाश दोहींसीं अलिप्त । तेवीं सुखदुःखातीत देहस्थ आत्मा ॥ २६ ॥

घट घायें केजे शतचूर । परी आकाशीं न निघे चीर ।

तेवीं नश्वरीं अनश्वर । जाण साचार निजात्मा ॥ २७ ॥

घट फुटोनि जेथ नाशे । तेथ आकाश आकाशीं सहज असे ।

नवा घट जेथ उपजो बैसे । तों तेथ आकाशें व्यापिजे ॥ २८ ॥

तेवीं देहाचें नश्वरपण । आत्मा अखंडत्वें परिपूर्ण ।

आत्म्यासी देहांतरगमन । जन्ममरण असेना ॥ २९ ॥

देहीचें देहांतरगमन । वासनायोगें करी मन ।

तें मनोगमनाचें लक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥ ४३० ॥


ध्यायन्मनोऽनुविषयान्‌ दृष्टान्वानुश्रुतानथ ।

उद्यत्सीदत्‌ कर्मतन्त्रं स्मृतिस्तदनुशाम्यति ॥ ३७ ॥


श्रुतदृष्टविषयांचें ध्यान । निरंतर वाढवी मन ।

तीव्र धारण दारुण । अन्य स्फुरण स्फुरेना ॥ ३१ ॥

आवडत्या विषयांचें ध्यान । अंतकाळीं ठसावे जाण ।

तेव्हां तदाकार होय मन । सर्वभावें आपण तन्निष्ठा ॥ ३२ ॥

तेव्हां भोगक्षयें जाण । मागल्या देहाचा अभिमान ।

सहजेंचि विसरे मन । पुढील ध्यान एकाग्रतां ॥ ३३ ॥

विषयवासनारूढ मन । निजकर्मतंत्रे जाण ।

देहांतरीं करी गमन । तेथ सप्राण संचरे ॥ ३४ ॥

मागील सांडिल्या देहातें । सर्वथा स्मरेना चित्तें ।

पुढें धरिलें आणिकातें । हेंही मनातें स्मरेना ॥ ३५ ॥


विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत्स्मरेत्पुनः ।

जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृतिः ॥ ३८ ॥

जन्म त्वात्मतया पुंसः सर्वभावेन भूरिद ।

विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथः ॥ ३९ ॥


विषयाभिनिवेशें मन । ज्या स्वरूपाचें करी ध्यान ।

तद्रूभप होय आपण । पूर्वदेहाचें स्मरण विसरोनियां ॥ ३६ ॥

तेंचि विस्मरण कैसें । निजबालत्व प्रौढवयसें ।

निःशेख नाठवे मानसें । पूर्वदेह तैसें विसरोनि जाय ॥ ३७ ॥

ऐसें अत्यंत विस्मरण । त्या नांव देहाचें मरण ।

त्या विसरासवें जाण । चेतना सप्राण निघोनि जाये ॥ ३८ ॥

जेव्हां चेतना जाय सप्राण । तेव्हां देहासी ये प्रेतपण ।

त्या नांव उद्धवा मरण । जन्मकथन तें ऐक ॥ ३९ ॥

स्न्नेहें द्वेषें अथवा भयें । अंतकाळीं जें ध्यान राहे ।

पुरुष तद्रू्पचि होये । जन्मही लाहे तैसेंचि ॥ ४४० ॥

भरत करितां अनुष्ठान । अंतीं लागलें मृगाचें ध्यान ।

तो मृगचि झाला आपण । ध्यानानुरूपें मन जन्म पावे ॥ ४२ ॥

द्वेषें ध्यातां श्रीकृष्णासी । तद्रू पता झाली पौण्ड्रकासे ।

जैसें दृढ ध्यान ठसावे मनोरम । तेंचि जन्म पुरुषासी ॥ ४४ ॥

मग तेणें ध्यानानुभवें । जैसा कांहीं आकारू संभवे ।

तेथ देहाभिमान पावे । ’हें मी आघवें’ म्हणोनी ॥ ४५ ॥

येथ मन आणि अभिमान । स्वरूप एक कार्यें भिन्न ।

हें चित्तचतुष्टयलक्षण । जाणती सज्ञान एकात्मता ॥ ४६ ॥

दैवयोगें त्या देहाचें । बरवें वोखटें घडे साचें ।

तैं अभिमान घे‌ऊनि नाचे । जन्म पुरुषाचें या नांव ॥ ४७ ॥

परी हें देह नव्हे आन । हेंही स्मरेना तें मन ।

पूर्वील जो देहाभिमान । तोचि येथ जाण आरोपी ॥ ४८ ॥

येचि अर्थींचा दृष्टांत । स्वयें सांगताहे श्रीकृष्णनाथ ।

जेवीं स्वप्न आणी मनोरथ । विसरवित निजदेहा ॥ ४९ ॥

स्वगृहीं दरिद्री निद्रित । तो स्वप्नीं होय अमरनाथ ।

मग उर्वशीप्रमुख अप्सरांत । असे मिरवत ऐरावतीं ॥ ४५० ॥

तें दरिद्रदेह माझें गेलें । हें अमरदेह प्राप्त झालें ।

ऐसें स्वप्नीं नाहीं आठवलें । तैसें जन्म झालें जनासी ॥ ५१ ॥

मजूर रा‌उळींचें घृत नेतां । तो तुरुंगीं चढे मनोरथा ।

मन नाचूं लागे उल्हासतां । स्वकल्पिता कल्पना ॥ ५२ ॥

सवळ वारूचें उड्डाण । म्हणूनि उडूं जातां आपण ।

पडोनि घृतकुंभ होय भग्न । पुसती जन काय झालें ॥ ५३ ॥

बळें उडाला माझा घोडा । परी स्मरेना तो फुटला घडा ।

बंदीं पडला रोकडा । नेणे बापुडा मनोरथें ॥ ५४ ॥

येथवरी तीव्र जें विस्मरण । त्या नांव देहाचें मरण ।

अति‌उद्यत जें मनाचें ध्यान । तेंचि जन्म प्राण्यासी ॥ ५५ ॥

एवं आत्म्यासी जन्ममरण । तें केवळ भ्रमाचें लक्षण ।

तेचि अर्थींचें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ५६ ॥


स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ ।

तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वं चानुपश्यति ॥ ४० ॥


स्वप्न देखत्या पुरुषासी । विसरोनि निजदेहासी ।

स्वप्नींच्या दे‌अगेहांसी । साभिमानेंसीं वाढवी ॥ ५७ ॥

जागृतिदेहो राहिला तेथें । स्वप्नदेहो पावलों येथें ।

एवं पूर्व अपूर्व दोहींतें । न स्मरे चित्ते पुरुष जैसा ॥ ५८ ॥

जागृति आणि देखिलें स्वप्न । या दोहीं देहांसीं देखता भिन्न ।

तेवीं जन्म आणि मरण । जीवासी जाण असेना ॥ ५९ ॥

एवं देहासी जन्म नाश । आत्मा नित्यमुक्त अविनाश ।

स्वप्नमनोरथविलास । तैसा बहुवस संसार ॥ ४६० ॥

देहासी जन्म स्थिति मरण । यांसी मनचि गा कारण ।

मनःकल्पित संसार जाण । तेंचि श्रीक्रुष्ण सांगत ॥ ६१ ॥


इन्द्रियायनसृष्ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि ।

बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद्यथा ॥ ४१ ॥


मनें कल्पिली सकळ सृष्टी । मनःकृत इंद्रियकामाठी ।

मनें वाढविली त्रिपुटी । कर्मकसवटी विभाग ॥ ६२ ॥

अधिदेव अध्यात्म अधिभूत । हें त्रैविध्य मनःकृत ।

वस्तु अखंडचि तेथ । त्रिधा भासत कल्पना ॥ ६३ ॥

जैसें भांडें कुंभार करी । तेथ नभ दिसे तदाकारीं ।

गगन सर्वथा अविकारी । तें दिसे विकारी भांडयोगें ॥ ६४ ॥

तेवीं आत्मा अविकारी नित्य शुद्ध । तेथ मनःकल्पित त्रिविध ।

नानापरींच्या त्रिपुटी विविध । वाढविला भेद तो ऐक ॥ ६५ ॥

कार्य कर्म आणि कर्ता । ध्येय ध्यान आणि ध्याता ।

ज्ञेय ज्ञान आणि ज्ञाता । या मनःकल्पिता त्रिविध ॥ ६६ ॥

अहं कोहं सोहं भेद । त्वंपद असिपद ।

सत्‌ चित्‌ आणि आनंद । हेही संबंध मायिक ॥ ६७ ॥

असंताचिये निवृत्ती । संतत्व प्रतिपादी वेदोक्ती ।

जडाचिये समाप्ती । चिदत्व बोलती वस्तूसी ॥ ६८ ॥

करितां दुःखाचा छेद । वस्तूसी म्हणती परमानंद ।

एवं सच्चिदानंद । जाण प्रसिद्ध मायिक ॥ ६९ ॥

असंत मिथ्या मायिक पाहीं । तैसें तत्त्व कोण ठेवीं ठायीं ।

जडासीचि ठाव नाहीं । तेथ चिदत्व कायी संपादे ॥ ४७० ॥

जेथ नाहीं दुःखसंबंध । तेथ कोण म्हणे आनंद ।

एवं वस्तूच्या ठायीं सच्चिदानंद । मायिक संबंध या हेतू ॥ ७१ ॥

जेथ जें भासे संसारभान । त्रिगुणत्रिपुटी विंदान ।

तें सर्व मायिक मनःकृत जाण । आत्मा तो भिन्न गुणातीत ॥ ७२ ॥

आत्मा नित्य मुक्त शुद्ध बुद्ध । तेथ भासें जो त्रिविध भेद ।

तो मनःकृत गुणसंबंध । जाण प्रसिद्ध मायिक ॥ ७३ ॥

पुरुष श्रोत्रिय सदाचार । त्यासी स्त्री करी व्यभिचार ।

तेणें दोषी म्हणती भ्रतार । तैसा भेदप्रकार आत्म्यासी ॥ ७४ ॥

जेवीं स्वप्नामाजीं नर । एकला होय संसार ।

तो निद्रायोगें चमत्कार । तैसा भेदप्रकार मायिक ब्रह्मीं ॥ ७५ ॥

जडाजड देहभेद । परिच्छिन्नत्वें जीवभेद ।

हा स्वप्रपाय मायिक बोध । आत्मा नित्य शुद्ध अद्वितीय ॥ ७६ ॥

ऐसे मायाविभेदनिष्ठ जन । त्यांसी वैराग्यसिद्ध्यर्थं जाण ।

काळकृत जन्ममरण । तेंचि निरूपण हरि बोले ॥ ७७ ॥


नित्यदा ह्यङ्‌ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च ।

कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न्‌ दृश्यते ॥ ४२ ॥


म्हणे ऐक बापा उद्धवा । स्थावरजंगमादि देहभावा ।

काळाचिया काळप्रभाव । लागला नीच नवा जन्ममृत्यू ॥ ७८ ॥

अतिसूक्ष्म काळगतीसीं । काळ ग्रासीतसे जगासी ।

या अंगींच्या जन्ममृत्यूंसी । नेणवे जीवासी मायामोहें ॥ ७९ ॥

निजमाता बाळवयासी । प्रकटावयवीं लाडवी पुत्रासी ।

तेचि माता पौढवयसेंसी । होय त्या पुत्रासी सलज्ज ॥ ४८० ॥

ते बाल्यावस्था काळें नेली । हे पौढवयसा नवी अली ।

यालागीं माता सलज्ज झाली । हे काळें केली घडामोडी ॥ ८१ ॥

ऐसा नित्य नाश नित्य जन्म । भूतांसी करी काळ सूक्ष्म ।

या जन्ममृत्यूंचें वर्म । नेणती संभ्रम भ्रांत प्राणी ॥ ८२ ॥

जो अवस्थाभाग काळें नेला । त्यासवें तो देहचि गेला ।

पुढें वयसा नवी पावला । तो काळें आणिला नवा देहो ॥ ८३ ॥

ऐसा संभव आणि असंभवो । नीच नवा काळकृत पहा वो ।

यालागीं त्रिविधविकारीं देहो । स्वयें स्वयमेवो देखिजे ॥ ८४ ॥

अतर्क्य काळाची काळगती । भूतें जन्ममृत्यु पावती ।

ते अलक्ष्य गतीचे अर्थीं । दृष्टांत श्रीपति दावीत ॥ ८५ ॥


यथार्चिषां स्त्रोतसां च फलानां वा वनस्पतेः ।

तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादयः कृताः ॥ ४३ ॥


नित्य नूतन दीपज्वाळा । होतां जातां न दिसती डोळां ।

सवेग वाहतां जळकल्लोळा । यमुनाजळा न देखिजे ॥ ८६ ॥

फळ न सांडितां वृक्षदेंठ । कडवट तुरट आंबट ।

तेचि गोड होय चोखट । ऐशी अतर्क्य अदृष्ट काळसत्ता ॥ ८७ ॥

तोचि काळ देहासरिसा । नित्य नूतन लागला कैसा ।

बाल्य तारुण्य वृद्धवयसा । देहदशा पालटी ॥ ८८ ॥

मूढ कुशळ अशक्तता । अवस्था नाशीत ये अवस्था ।

तेथ ’मी तोचि’ हें तत्त्वतां । स्फुरे सर्वथा कैसेनी ॥ ८९ ॥

ऐसें कल्पील तुझें मन । ते अर्थींचें निरूपण ।

अखंड स्फूर्तीचें कारण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ४९० ॥


सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्‌ स्त्रोतसां तदिदं जलम्‌ ।

सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम्‌ ॥ ४४ ॥


दिपज्वाळा होती जाती । अग्नी जैसा पूर्वस्थिती ।

यालागीं तोचि दीपू म्हणती । ऐशा युक्ती उद्धवा ॥ ९१ ॥

प्रवाह वाहती कल्लोळ । परी अखंड एकचि जळ ।

यालागीं म्हणती सकळ । तेंचि जळ या हेत ॥ ९२ ॥

तेवीं देहीं वयसा होती जाती । आत्मा अखंड अनुस्यूती ।

तोचि मी हे स्फुरे स्फूर्ती । या उपपत्ती उद्धवा ॥ ९३ ॥

म्हणसी मीपणें अहंकार रूढ । तोही अज्ञानत्वें जडमूढ ।

त्यासी प्रकाशक आत्मा दृढ । मीपणें अखंड वस्तुत्वें स्फुरे ॥ ९४ ॥

येथ देहासीचि जन्ममरण । आत्मा अखंडत्वें परिपूर्ण ।

येथ देहात्मबुद्धीचें जें मीपण । ते वाचा जाण्‌ अतिमिथ्या ॥ ९५ ॥

विषयांची विषयसिद्धी । देहीं जे कांहीं देहबुद्धी ।

तेही मिथ्या जाण त्रिशुद्धी । भवबंधीं स्थापक ॥ ९६ ॥

कर्मभूमीं नरदेह‌ऐतसें । निधान लाधलें अनायासें ।

तेथींचेनिही आयुष्यें । जे विषयविलासें विगुंतले ॥ ९७ ॥

तो अमृत विकूनि कांजी प्याला । रत्नें दे‌ऊनि कोंडा घेतला ।

पर्वत फोडूनि टोळ धरिला । गज विकिला इटेसाठीं ॥ ९८ ॥

डोळे फोडूनि काजळ ल्याला । नाक कापूनि शिमगा खेळला ।

तैसा नरदेहा नाडला । नाश केला आयुष्याचा ॥ ९९ ॥

वेंचितां धन लक्षकोटी । आयुष्यक्षणाची नव्हे भेटी ।

तेंही वेंचिलें विषयासाठीं । हतायु करंटीं अतिमूढें ॥ ५०० ॥

मुख्य देहोचि काल्पनिक जाण । तेथील काल्पनिक अभिमान ।

तें हें देहबुद्धीचें मीपण । लावी दृढ बंधन जगासी ॥ १ ॥

तें सांडितां देहाचें मीपण । कैंचें जन्म कैंचें मरण ।

तेव्हां संसारुचि नाहीं जाण । भवबंधन मग कैंचें ॥ २ ॥

जैसा मिथ्या बागुलाचा भेवो । बाळक सत्य मानिला पहा हो ।

तैसा मृषा काल्पनिक देहो । सत्यत्वें पहा हो मानिला ॥ ३ ॥

मिथ्या देहो आणि देहबुद्धी । त्यासी पुढें कैसी जन्मसिद्धी ।

मिथ्याभूतासी नव्हे वृद्धी । तेविखींची विधि हरि बोले ॥ ४ ॥


मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान्‌ ।

म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुतः ॥ ४५ ॥


देहात्मवादें देहाभिमान । जनीं वासनाबीज गहन ।

तेणें स्वसंकल्पें आपण । मानी जन्ममरण नसतेंचि ॥ ५ ॥

तेणें देहाभिमानें आपण । अहं कर्म कर्ता क्रियाचरण ।

निष्कर्मा कर्मबंधन । अमरा जन्ममरण आरोपी ॥ ६ ॥

थिल्लराचेनि जाहलेपणें । त्यांत सूर्याचें जन्म मानणें ।

थिल्लरनाशें सूर्याचें जिणें । नासलें म्हणे बाळक ॥ ७ ॥

तेवीं अजन्म्यासी जन्मकर्म । मानिती तो मायिक भ्रम ।

येचिविषयीं पुरुषोत्तम । दृष्टांत सुगम सांगत ॥ ८ ॥

जैसा अग्नि अजन्मा अव्यक्त । त्यासी काष्ठीं जन्मला म्हणत ।

दिसे काष्ठाकारें आकारवंत । काष्ठनाशें मानीत नाश त्यासी ॥ ९ ॥

येथ देहासीच जन्मनाश । आत्मा नित्य अविनाश ।

देह‌अदवस्था नवविलास । स्वयें हृषीकेश सांगत ॥ ५१० ॥


निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम्‌ ।

वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव ॥ ४६ ॥


देहींच्या अवस्था त्या नव । ऐक तयांचाही स्वभाव ।

भिन्नविभागवैभव । यथागौरव सांगेन ॥ ११ ॥

पितृदेहीं पावोनि शुक्रत्व । तेथूनि जननीजठर प्राप्त ।

त्या नांव निषेक बोलिजेत । देहींची हे येथ प्रथमावस्था ॥ १२ ॥

जननीजठरीं रिधिरयुक्त । मुसावोनि खोटी होत ।

क्षणक्षणां वृद्धी प्राप्त । गर्भ ते येथ दुजी अवस्था ॥ १३ ॥

प्रसूतिवाताच्या आघातीं । उदराबाहेर उत्पत्ती ।

त्या नांव जन्म बोलती । जाण निश्चितीं तिजी अवस्था ॥ १४ ॥

अतिशयें आवडे स्तनपान । मुख्यत्वें माताचि प्राधान्य ।

रुदनाचें बळ संपूर्ण । तैं चौथी जाण बाल्यावस्था ॥ १५ ॥

मळमूत्रीं लोळे अज्ञान । गूढेंद्रिय विवेकशून्य ।

गोड गोजिरें कलभाषण । पंचहायन बाल्यावस्था ॥ १६ ॥

इंद्रियीं चेतना वाढत । परी पोटीं नाहीं विषयस्वार्थ ।

खोळावरी आसक्त चित्त । ते पांचवी येथ कुमारवस्था ॥ १७ ॥

या‌उपरी तरुणपण । इंद्रियसामर्थ्य संपूर्ण ।

मी शहाणा मी सज्ञान । देहीं देहाभिमान मुसमुशी ॥ १८ ॥

तेथ स्त्रीकाम आवडे चित्तीं । धनकामाची अतिप्रीती ।

देहगेहांची आसक्ती । नामरूपांची ख्याती लौकिकीं मिरवी ॥ १९ ॥

श्रीमदें गर्वितमानस । स्त्रीपुत्रांचा अति‌उल्हास ।

तृष्णा दुर्धर अतिसोस ।कामक्रोधांचा बहुवस वळसा भोंवे ॥ ५२० ॥

न साहे नोकिलेपण । ’तूं म्हणतां टाकी प्राण ।

ते सहावी अवस्था जाण । तरुणपण अनर्थ ॥ २१ ॥

पंधरापासोनि पंचवीस । पूर्ण तरुणपणाचा पैस ।

तेथ नानाविकारी मानस । नांदवी सावकाश देहाभिमान । २२ ॥

चळिसांपासोनि साठीवरी । देहीं उत्तरवयसा पुरी ।

झुरडी पडों लागे शरीरीं । इंद्रिशक्ती करी प्राशन काळ ॥ २३ ॥

क्षीणपणाचा सुमुहूर्त । काळ आरंभ करी जेथ ।

ते हे उत्तरावस्था येथ । जाण निश्चित सातवी ॥ २४ ॥

तिची हातधरणी जरा । कांपवीतसे सुभटां नरां ।

भोग न साहे शरीरा । इंद्रियव्यापाराहारासी ॥ २५ ॥

अस्तव्यस्त केला शरीरवेश । दांताळी पाडिली वोस ।

भेणें पालटे केश । धाकें सीस कांपत ॥ २६ ॥

शरीर जरा करी क्षीण । तरी विषयावस्था अतिगृहन ।

चिंता अनिवार दारुण । तृष्णा अपूर्ण सर्वदा ॥ २७ ॥

तेज सांडूनि जाय नयना । टाळी पडोनि ठाती काना ।

मुखीं लागे चोरपान्हा । तरी देहाभिमाना वाढवी ॥ २८ ॥

जरा पावलिया निजसंधी । अनिवार येती आधिव्याधी ।

महामोहें व्यापिजे बुद्धी । विवेक त्रिशुद्धीं बुडाला ॥ २९ ॥

पायां पडे वेंगडी । आधार टेंकण लांकुडी ।

वाचा लफलफी जडत्वें गाढी । हाले होंटाची जोडी उंदिरप्राय ॥ ५३० ॥

डोळां चिपडीं तोंड भरे । नाकींची लोळी वोठीं उतरे ।

मुखींचे लाळेचिया धारें । थिबबिबिजे उरें चिकटोनी ॥ ३१ ॥

चुंबन मागेना तोंडाप्रती । ती थुंका म्हणोनि दूर पळती ।

उसंत नाहीं खोकल्याहातीं । श्वास कास उठती अनिवार ॥ ३२ ॥

शरीरीं थरकंप उठी । तरी देहाभिमान दृढ पोटीं ।

अवघ्याते म्हणे धाकुटीं । सांगे जुनाट गोष्टी मोठमोठ्या ॥ ३३ ॥

अधोवाताचें वावधान । अनिवार सुटे जाण ।

जीवें जितां विटंबण । हे जरा जाण आठवी अवस्था ॥ ३४ ॥

जेवीं सु‌ईमागें दोरा जाण । तेवीं जरेसवें असे मरण ।

जरा शरीर पाडी क्षीण । तंव वाजे निशाण मृत्यूचें ॥ ३५ ॥

देहींच्या तुटल्या नाडी । वाचा हों लागे बोबडी ।

तरी देहाची धरी गोडी । अधिक आवडी स्त्रीपुत्रांची ॥ ३६ ॥

मजमागें हें अनाथें । कोण सांभाळीळ यांतें ।

पोटासी धरोनि त्यांतें । रडे बहुतें आक्रोशें ॥ ३७ ॥

द्रव्यलोभ अतिकठिण । अंतीं न वेंची आपण ।

दूरी करूनि इतर जन । सांगे उणखूण ठेव्याची ॥ ३८ ॥

नवल वासनाविंदान । विसरोन देहाचें स्मरण ।

सर्वस्वें जे धरिजे आठवण । तेंचि आपण दृढ होय ॥ ३९ ॥

या देहाची निःशेष आठवण । ते नाठवणें सवेंचि जाण ।

चेतनासहित जाय प्राण । या नांव मरण देहाचें ॥ ५४० ॥

एवं गर्भादि मरणांता । या देहींच्या नव अवस्था ।

येथ आत्म्याची अलिप्तता । स्वभावतां देहासी ॥ ४१ ॥

देह‌अ‌आवस्था विकारवंता ।आत्मा अलिप्त अविकारता ।

म्हणसी देहविकारा जडता । यासी विकारता घडे केवीं ॥ ४२ ॥

सूर्य थापटूनि जन । कदा नुठवी आपण ।

तो प्रकाशतांचि जाण । सहजें जन चेवती ॥ ४३ ॥

त्या जनाची कर्मकर्तव्यता । सूर्या‌अंगीं न लगे सर्वथा ।

तेवीं प्रकाशोनि विकारता । अलिप्त तत्त्वतां निजात्मा ॥ ४४ ॥

झालिया सूर्यकिरण प्राप्त । जेवीं अग्नि स्त्रवे सूर्यकांत ।

तेणें याग कां दाघ होत । त्या कर्मातीत सूर्य जैसा ॥ ४५ ॥

तेवीं चित्प्रकाशें मन । शुभाशुभ कर्में करी जाण ।

त्या मनोविकारा चिद्भा न । अलिप्त जाण निजात्मा ॥ ४६ ॥

येथ मनःकृत विकार पूर्ण । मनःकृत कर्माकर्म जाण ।

मनःकृत जन्ममरण । स्वर्गनरकगमन मनःकृत ॥ ४७ ॥

मनःकृत लक्ष्यालक्ष । मनःकृत बंधमोक्ष ।

तेंचि निरूपण प्रत्यक्ष । श्रीकृष्ण अध्यक्ष सांगत ॥ ४८ ॥


एता मनोरथमयीर्ह्यन्यस्योच्चावचास्तनूः ।

गुणसङ्‌गादुपादत्ते क्वचित्काश्चिज्जहाति च ॥ ४७ ॥


संसारविकाराचें भान । अभिमानयुक्त करी मन ।

स्वर्गनरक गमनागमन । देहाभिमान भोगवी ॥ ४९ ॥

आत्मा याहूनि शजें भिन्न । चिन्मात्रैक चिद्धन ।

तेथ आतळों न शके मन । शुद्धीं अभिमान असेना ॥ ५५० ॥

मन अभिमान प्रसवे माया । अभिमानें गुण आणिले आया ।

गुणीं मायिक केली काया । विकारसामग्रियासमवेत ॥ ५१ ॥

जैशी देहापाशीं छाया । तैशी स्वरूपीं मिथ्या माया ।

जेथ जन्ममरणेंसीं काया । रिघावया ठावो नाहीं ॥ ५२ ॥

आत्मा शुद्ध काया मलिन । काया जड आत्मा चिद्धन ।

अज अव्यय आत्मा परिपूर्ण । जन्ममरण देहासी ॥ ५३ ॥

तिनी गुण तिनी अवस्था । कार्य कर्म अहंकर्ता ।

हें देहाभिमानाचे माथां । आत्मा सर्वथा अलिप्त ॥ ५४ ॥

यापरी विकारांहून । आत्मा चिद्रूसपें सहज भिन्न ।

म्हणशी जीवास देहाभिमान । तेंही कथन अवधारीं ॥ ५५ ॥

जीव अलिप्त मायागुणीं । एक सांगेन ते काहणी ।

स्फटिक ठेविजे जैश वर्णीं । तद्रू पपणीं तो भासे ॥ ५६ ॥

हो कां तद्रूेपपणेंही दिसतां । स्फटिक अलिप्त निजशुद्धता ।

तेवीं सत्त्वादि गुणीं क्रीडतां । जीव तत्त्वतां अलिप्त ॥ ५७ ॥

स्फटिक काजळीं दिसे काळा । परी तो काळेपणावेगळा ।

तेवीं तमोगुणें जीवू मैळा । दिसोनि निराळा तमेंसीं ॥ ५८ ॥

स्फटिक आरक्तीं आरक्तकिळा । दिसोन आरक्ततेवेगळा ।

तेवीं रजोगुणीं राजसलीळा । भोगूनि वेगळा जीवात्मा ॥ ५९ ॥

स्फटिक श्वेतवर्णीं दिसे श्वेत । परी तो श्वेतपण अलिप्त ।

तेंवी सत्त्वीं दिसे ज्ञानवंत । गणज्ञानातीत जीवात्मा ॥ ५६० ॥

त्रिगुण गुणेंसीं अलिप्तता । दाविली जीवशिवांची तत्त्वतां ।

देहीं असोनि निःसंगता । ऐक आतां सांगेन ॥ ६१ ॥

जेवीं घटामाजील जीवन । घटीं चंद्रबिंब आणी जाण ।

तेवीं शुद्धासी जीवपण । देहाभिमान देहीं देखे ॥ ६२ ॥

घटनिश्चळत्वें बिंब निश्चळ । घटचंचलत्वें तें चंचळ ।

तेवीं देहाच्या अवस्था सकळ । मानीं केवळ जीवात्मा ॥ ६३ ॥

घटीं कालविल्या अंजन । तरी तें काळें होय जीवन ।

परी बिंबप्रतिबिंबा जाण । काळेपण लागेना ॥ ६४ ॥

तेवीं देहाची सुखदुःखकथा । कां पापपुण्यादि जे वार्ता ।

नाहीं जीवशिवांच्या माथां । देह अहंता ते भोगी ॥ ६५ ॥

ये घटींचें जळ ते घटीं भरित । चंद्रबिंब असे त्याही‌आंत ।

नेंवी या देहींचा त्या देहीं जात । जीवात्मा म्हणत या हेतू ॥ ६६ ॥

चंद्र गगनीं अलिप्त असे । तो मिथ्या प्रतिबिंवें घटीं भासे ।

तेवीं वस्तु वस्तुत्वें सावकाशें । जीवू हें पिसें देहात्मता ॥ ६७ ॥

त्रिगुणगुणीं गुणातीत । देही देहसांग अलिप्त ।

जीव शिव दोनी येथ । तुज म्यां साद्यंत दाखविले ॥ ६८ ॥

हें नेणोनियां समस्त । देहात्मवादें जाहले भ्रांत ।

स्वर्गनरकादि आवर्त । योनी भोगवीत अभिमान ॥ ६९ ॥

द्विजदेह आरंभूनि येथ । परमेष्ठिदेहपर्यंत ।

स्वर्गसुख देहें समस्त । भोगवी निश्चित पुण्यभिमान ॥ ५७० ॥

याहूनियां अधोमुख येथ । द्विजत्वाहूनि खालते जात ।

नाना दुःखयोनी भोगवित । जाण निश्चित पापाभिमान ॥ ७१ ॥

येथ पापपुण्यकर्माचरण । तें वाढविताहे जन्ममरण ।

यांत विरळा सभाग्य जाण । जन्ममरणच्छेदक ॥ ७२ ॥

ज्यांसी निष्काम पुण्याचिया कोडी । जिंहीं स्वधर्म जोडिला जोडी ।

ज्यांसी भूतदया गाढी । ज्यांची आवडी द्विजभजनीं ॥ ७३ ॥

जे अहिंसेसी अधिवास । ज्यांचें अद्वैतपत मानस ।

जे सारासारराजहंस । जन्ममरणांचा त्रास घेतला जिंहीं ॥ ७४ ॥

जे उपनिषदर्थचातक । जे जीवजनकाचे शोधक ।

जे निजात्मतत्त्वसाधक । जे विश्वासुक भावार्थीं ॥ ७५ ॥

ज्यांसी संतचरणीं सद्भातवो । जे गुरुवचनीं विकले पहा हो ।

त्यांसी देहीं विदेहभावो । मत्कृपें पहा हो पावती ॥ ७६ ॥

तेही निजबोधें देहाची बेडी । तोडूनि जन्ममरणाची कोडी ।

उभवूनि सायुज्याची गुडी । परापरथडी पावले ॥ ७७ ॥

त्यांसी संसाराचे आवर्त । सर्वथा गेले न लगत ।

जेवीं बुडण्याचा संकेत । मृगजळा‌आंत असेना ॥ ७८ ॥

ऐसे प्राप्तपुरुष येथ । संसारीं नाहींत गा बहुत ।

हिंडतां अवघ्या जगांत । एकादा कदाचित देखिजे ॥ ७९ ॥

असो देखिल्याही त्यातें । कोण आहे ओळखतें ।

उद्धवा जाण निश्चितें । आत्मा येथें दिसेना ॥ ५८० ॥

जरी निकट भेटला ज्ञाता । त्याचा देह देखिजे वर्ततां ।

परी भीतरील निजात्मता । न दिसे सर्वथा कोणासी ॥ ८१ ॥

आत्मा गेला आला म्हणती । शेखीं येणेंजाणें न देखती ।

तेच विषयींची उपपत्ती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥ ८२ ॥


आत्मनः पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ ।

न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञोद्वयलक्षणः ॥ ४८ ॥


म्हणती पित्याचा आत्मा गेला । यालागीं पितृदेह नासला ।

परी पैल तो आत्मा गेला । ऐसा नाहीं देखिला कोणींही ॥ ८३ ॥

म्हणती पुत्रजन्मे आत्म्यासी जन्म । करितां पुत्राचें जातककर्म ।

देखिजे देहाचा संभ्रम । आत्मा दुर्गम दिसेना ॥ ८४ ॥

येथ आत्म्यासी येणेंजाणें । सर्वथा नाहीं पूर्णपणें ।

देहासीचि जन्ममरणें । येणेंजाणें दृष्टांतें ॥ ८५ ॥

प्रत्यक्ष देहासी जन्मनाश । आत्मा साक्षित्वें अविनाश ।

येचि अर्थीं विशद विलास । स्वयें हृषीकेश सांगत ॥ ८६ ॥


तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ ।

तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनोः पृथक्‌ ॥ ४९ ॥


बीजपरिपाकें वाढले वृक्षीं । पर्वत त्या वृक्षाचा साक्षी ।

तो पर्वत वृक्षच्छेदनें नव्हे दुःखी । तेवीं द्रष्टा साक्षी देहाचा ॥ ८७ ॥

द्रष्टा साक्षी देहमात्रासी । ते देहधर्म न लगती द्रष्ट्यासी ।

तो देहीं असोनि विदेहवासी । भवबंध त्यासी स्पर्शेना ॥ ८८ ॥

हा अर्थ नेणोनि अविवेकी । अतिबद्ध जाहले ये लोकीं ।

तोचि अर्थ पांच श्लोकीं । श्रीकृष्ण स्वमुखीं सांगत ॥ ८९ ॥


प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुधः पुमान्‌ ।

तत्त्वेन स्पर्शसंमूढः संसारं प्रतिपद्यते ॥ ५० ॥


कर्माकर्मकर्तेपण । आत्म्यासी सर्वथा नाहीं जाण ।

येचि अर्थींचें निरूपण । मागां संपूर्ण सांगीतलें ॥ ५९० ॥

आत्मा नातळे तिन्ही गुण । देही देहातीत जाण ।

प्रकृतीहून पुरुष भिन्न । हें निजात्मज्ञान जो नेणे ॥ ९१ ॥

तोचि संसाराचा आपण । घरजांव‌ई झाला जाण ।

देहभिमानासी संपूर्ण । एकात्मपण मांडिलें ॥ ९२ ॥

विषयभोग तोचि पुरुषार्थ । ऐसें मानूनियां निश्चित ।

शुभाशुभ कर्मीं येथ । भोगवीत नाना योनी ॥ ९३ ॥

विषयभोग अभिमानें जाण । पुढती जन्म पुढती मरण ।

नाना योनीं आवर्तन । देहाभिमान भोगवी ॥ ९४ ॥

तें नाना योगीं गर्भदुःख । देहभिमानें भोगिती मूर्ख ।

तेंचि नाना तत्त्वांचें रूपक । यदुनायक सांगत ॥ ९५ ॥


सत्त्वसङ्‌गदृषीन्‌ देवान्‌ रजसासुरमानुषान्‌ ।

तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रमितो यति कर्मभिः ॥ ५१ ॥


देहाभिमानाचिये स्थिती । त्रिगुण गुणांचीं कर्में होती ।

तेणें त्रिविध संसारप्राप्ती । ऐक निश्चितीं उद्धवा ॥ ९६ ॥

न करितां कृष्णार्पण । सात्त्विक कर्म कीजे आपण ।

तेणें क्षोभें सत्त्वगुण । उत्तम देह जाण उपजवी ॥ ९७ ॥

सत्त्वाच्या अति‌उत्कर्षगतीं । देव‌ऋषि ब्रह्म‌ऋषि होती ।

सत्त्वाच्या समसाम्यस्थितीं । कल्पायु जन्मती आजानुबाहो ॥ ९८ ॥

सत्त्वगुणें क्रियायुक्त । स्वर्गीं देव होती स्वर्गस्थ ।

भोगक्षयें अधःपात । या योनीं जनित सत्त्वगुणें ॥ ९९ ॥

आश्रयूनि राजस गुण । करितां राजस कर्माचरण ।

तेणें क्षोभला रजोगुण । योनि कोण उपजवीं ॥ ६०० ॥

राजस कर्म ब्रह्मीं अर्पिती । ते दैत्यही भगवद्भ क्त होती ।

जे रज‌उरत्कर्षें भोग वांछिती । ते असुर होती महायोद्धे ॥ १ ॥

रजोगुणें स्वकर्माचरण । तेणें कर्में जन्मती ब्राह्मण ।

रजतारतम्यें जाण । चारी वर्ण जन्मती ॥ २ ॥

तामसाचे संगतीं जाण । करितां तमिष्ठ कर्माचरण ।

तेणें क्षोभला जो तमोगुण । तो नीच योनी दारुण उपजवी ॥ ३ ॥

भूत प्रेत पिशचक । तिर्यग्योनि असंख्य ।

वृक्ष पर्वत पाषाण देख । या योनी अनेक भोगवी ॥ ४ ॥

आशंका ॥

कर्म त्रिगुणात्मक साचार । परी कर्मफळभोक्ता ईश्वर ।

हा वेदशास्त्रें विचार । केला निर्धार तुम्हींही ॥ ५ ॥

देहसाक्षित्वें आत्मा निराळा । ऐसा गतश्लोकीं केला निर्वाळा ।

जैं कर्मफळभोक्ता कर्मावेगळा । तैं कर्मफळा केवीं भोगी ॥ ६ ॥

ऐसें आशंकेचें अंतर । जाणोनियां शार्ङ्‌गधर ।

तेचि अर्थींचें उत्तर । विशद साचार सांगत ॥ ७ ॥


नृत्यतो गायतः पश्यन्‌ यथैवानुकरोति तान्‌ ।

एवं बुद्धिगुणान्पश्यत्रनीहोऽप्यनुकार्यते ॥ ५२ ॥


कलाकुशल सभानायक । त्यापुढें रंग होता कौतुक ।

गात्या नाचत्याचे तालथाक । स्वयें देख अनुकरे ॥ ८ ॥

तेंचि अनुकार म्हणशी कैसें । प्रकृति केवळ जडांशें ।

जाणपण आत्म्यासी असे । येणें विन्यासें भोक्ता म्हणती ॥ ९ ॥

सभेसी बैसल्या निश्चळा । रंगींच्या अनुकरे थाकताळा ।

तेवीं प्रकृति पुरुष वेगळा । तो प्रकृतीची लीळा अनुकरे ॥ ६१० ॥

आशंका ॥

प्रकृतिच्छंदें अनुकारता । गुणकर्मांचा फळभोक्ता ।

आत्मा झाला जैं तत्त्वतां । तैं नित्यमुक्तता भंगली ॥ ११ ॥

जो करी कर्मफळस्वादन । त्यासी लागे कर्मबंधन ।

कर्मास्तव जन्ममरण । आत्म्यासी जाण लागलें ॥ १२ ॥

नित्यमुक्त अविकारी । या गोष्टी राहिल्या दूरी ।

आत्मा जाहला संसारी । गुणविकारीं अतिबद्ध ॥ १३ ॥

उद्धवा तूं ऐस‌ऐसशी । आशकां झणीं धरिशी ।

आत्मा अलिप्त गुणकर्मांसी । दृष्टांतेंसीं हरि सांगे ॥ १४ ॥


यथाभ्यसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव ।

चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भूः ॥ ५३ ॥


जेवीं गंगातीरींचा तरू । जळीं वाहतां देखे नरू ।

तेवीं मायागुणानुकारू । भासे विकारू आत्मत्वीं ॥ १५ ॥

ज्याचे डोळां भवंडी सबळ । तो भंवतां देखे भूमंडळ ।

तेवीं मायिक विकारमेळ । मिथ्या केवळ आत्म्यासी ॥ १६ ॥

जो अश्वारूढ हो‍ऊनि पाहे । जळीं प्रवाहासंमुख राहे ।

तो देखे मी जळीं प्रवाहें । ऐसा मिथ्या होये अनुभवू ॥ १७ ॥

तेवीं आत्मा नित्य निर्विकार । तेथ मायावी गुणसंभार ।

कल्पनायोगें साचार । मानिती नर मनोमय ॥ १८ ॥

आब्रह्यस्तंबपर्यंत । नाना योनी विकारवंत ।

कर्म क्रिया फळभोग येथ । जाण निश्चित मनोजन्य ॥ १९ ॥

ऐसें सांगतां हरि सांवळा । तेणें उल्हास उद्धवजीवाला ।

तया आनंदाच्या कल्लोळां । उद्धवचि लीला पोखित ॥ ६२० ॥

निववावया उद्धवाचा ताप । स्वयें सांगे तो विश्वतोमुख ।

जेणें उद्धवां बहु हरिख । तेंचि श्रीकृष्ण देख सांगतसे ॥ २१ ॥


यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा ।

स्वप्रदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मनः ॥ ५४ ॥


आत्मा निजमुक्त अविकारी । तो संकल्पें कीजे विकारी ।

असंसारी परीसंसारी । मनोविकारीं मानिजे ॥ २२ ॥

ऐसें दुजयावीण कांहीं । कथा वार्ता सांगतां नाहीं ।

एक श्रोता दुसरा वक्ता पाहीं । यालागीं येही उपाये ॥ २३ ॥

जेवीं एकटा क्रमेना पंथ । मी राजा करी मनोरथ ।

परचक्र कल्पूनि तेथ । होय उद्यत युद्धासी ॥ २४ ॥

तो युद्ध‌आ्वेश कडकडाट । तेणें सत्राणें उडे उद्भ>ट ।

अडखळूनि आदळे पोट । म्हणे मी घायवट पडिलों कीं ॥ २५ ॥

मिथ्या भ्रमें पडला भुली । चालतां चालतां मृगजळीं ।

उतरावया पैलतीरीं । बुडी वहिली देतसे ॥ २६ ॥

गंधर्वनगरीं प्रचंड । माड्या सोपे उदंड ।

क्षणामाजीं विरस चंड । वितंड करी निर्वाळा ॥ २७ ॥

तेवीं संसार हा काल्पनिक । तेथील सुख आणि दुःख ।

मिथ्या केवळ मायिक । जाण निष्टंक निजभक्तां ॥ २८ ॥

दाशार्हवंशीं जन्मलासी । तूं उत्तम दशा पावलासी ।

यालागीं म्हणे हृषीकेशी । उद्धवासी दाशार्ह ॥ २९ ॥

जेवीं का स्वप्नभोग जाग । स्वप्नीं सत्य मानी आपण ।

तेवीं संसार हा दीर्घ स्वप्न । मायिक जाण मिथ्यात्वें ॥ ६३० ॥

जागा झालिया स्वप्न वृथा । निरहंकारीं संसार मिथ्या ।

हे ब्रह्मज्ञानाची मुख्य कथा । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥ ३१ ॥

संसार तो कल्पनामात्र । आत्मा विर्विकार चिन्मात्र ।

जेवीं मृगजळ भरी भास्कर । तेवीं संसार करी आत्मा ॥ ३२ ॥

उद्धवा तूं म्हणशी आतां । ऐकतां तुझे मुखींची कथा ।

संसार मिथ्या तत्त्वतां । तरी साधनावस्था कां सोसावी ॥ ३३ ॥

जेवीं वंध्यापुत्राचें लग्न । करावया क्कोणी न करी यत्न२ ।

कां मृगजळीं बांधोनि धरण । पाट जाण कोणी काढीना ॥ ३४ ॥

तेवीं मिथ्या संसारबंधन । तेथ श्रवण मनन चिंतन ।

विवेक वैराग्य ज्ञान ध्यान । वृथा कां जन सोशिती ॥ ३५ ॥

उद्धवा बागुलाचें भय खोटें । परी बाळकासी सत्य वाटे ।

तेवीं मिथ्या संसारकचाटें । जीवीं प्रकटे बद्धता ॥ ३६ ॥

तेचि अर्थींचा दृष्टांत । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ।

मिथ्या सांसरिक येथ । भ्रमें बाधीत भ्रांतासी ॥ ३७ ॥


अर्थें ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।

ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ५५ ॥


विचारें पाहतां मिथ्या स्वप्न । तेथील विषयसेवन ।

सुखदुःखें बाधिती गहन । ऐक लक्षण तयाचें ॥ ३८ ॥

स्वप्नीं पुत्रलाभ राजसन्मान । तेणें सुखें औसंडे आपण ।

कां झालिया धनहरण । तेणें दुःखे दारुण आक्रंदे ॥ ३९ ॥

त्यासी जागें न करितां । स्वप्नसुखदुःखबाधकता ।

निवर्तेना सर्वथा । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥ ६४० ॥

तेवीं विषयासक्त जन । ज्यांसी अखंड विषयध्यान ।

ज्यांचेंनिषयीं सदा मन । देहाभिमान गोंवीत ॥ ४१ ॥

तयांसी देखावया उपावो । जयां विषयसक्ति होय वावो ।

येचि अर्थींचा दृष्टांत पहा वो । स्वयें सांगे देवो उद्धवासी ॥ ४२ ॥

न करितां श्रवण मनन । न साधितां विवेकज्ञान ।

न धरितां वैराग्य पूर्ण । भवभय जाण तुटेना ॥ ४३ ॥

संसार मिथ्या तोंडें म्हणतां । न तुटे सुखदुःखभयव्यथा ।

जन्ममरणादि अवस्था । अहंममता सुटेना ॥ ४४ ॥

ऐसे अज्ञान जन । तिंहीं अवश्य करावें साधन ।

विवेकें वैराग्य धरितां पूर्ण । भवबंधन निवारे ॥ ४५ ॥

यालागीं उद्धवा जाण । सकळ साधनांचे कारण ।

जेणें हाता चढे ब्रह्मज्ञान । तें वैराग्य पूर्ण साधावें ॥ ४६ ॥

ऐक विरक्तीची मागी । जैशी धढधडीत आगी ।

तैसें वैराग्य व्हावें अंगीं । तैं प्राप्तीलागीं अधिकारू ॥ ४७ ॥

ऐसे मुमुक्षु जे पुरते । परम कृपेचेनि हातें ।

सद्गुुरु थापटोनि ज्यांतें । करी अद्वैतें जागृत ॥ ४८ ॥

ज्यासी देहादिभिदपुष्टी । मिथ्या माया गुणत्रिपुटी ।

ब्रह्मानंदें कादली सृष्टी संसारू ॥ ४९ ॥

येव्हडी हे परम प्राप्ती । वैराग्यविवेकें चढे हातीं ।

तेंचि वैराग्य उद्धवप्रती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥ ६५० ॥


तस्मादुद्धव मा भुड्क्ष्व विषयानसदिन्द्रियैः ।

आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम्‌ ॥ ५६ ॥


विषयांची जे आसक्ती । ते बाधक परमार्थप्राप्ती ।

विषय सांडीं सांडीं निश्चितीं । परतोनि हातीं नातळें ॥ ५१ ॥

आसक्त वृत्ति इंद्रिययोग । अतिलोलुप्यें विषयभोग ।

तोचि मुख्यत्वें भवरोग । यालागीं त्याग करावा ॥ ५२ ॥

विखें रांधिलें परमान्न । तें ग्रासमात्र हरी प्राण ।

विष एकदां मारक जाण । विषय पुनःपुनः मारक ॥ ५३ ॥

म्हणसी प्रारब्धें भोग येती । ते त्यागिले केंवी जाती ।

विषयत्यागाची युक्ती । वैराग्यस्थिती घडे केवीं ॥ ५४ ॥

प्रारब्धें विषयभोग येती । ते साधका दुःखरूप होती ।

वणवां मृगें आहाळती । तैशी स्थिती भोगणें ॥ ५५ ॥

व्याघ्रमुखीं सांपडे गाये । तैसा भोगी चरफडीत जाये ।

ऐसेनि अनुतापें पाहें । वैराग्य होये अनिवार ॥ ५६ ॥

वैराग्य जाहलिया धडपुडें । सद्गुहरुकृपा हाता चढे ।

तेणें गुरुकृपा‌उजियेडें । संसार उडे द्वंद्वेंसीं ॥ ५७ ॥

झालिया गुरुकृपा सुगम । सर्वत्र ठसावे परब्रह्म ।

तेथ जन्ममरण कैंचे कर्म । भवभ्रम असेना ॥ ५८ ॥

तेथ वाती लावूनि पाहतां । संसार दिसेना मागता ।

जेवीं निभ्रमें पाहों जातां । न लगे हाता रज्जुसर्प ॥ ५९ ॥

भवंडिचेनि वेगवशें । भिंगोरी नीट उभी दीसे ।

तेवीं भ्रमाचेनि आवेशें । संसार भासे सत्यत्वें ॥ ६६० ॥

केवळ जो निबिड भ्रम । संसार हें त्याचें नाम ।

येर्क्ष्हवीं निखिल परब्रह्म । तेथ जन्मकर्म असेना ॥ ६१ ॥

ऐसें जरी झालें ब्रह्मज्ञान । तरी प्रारब्ध भोगावें गा जाण ।

जेवीं कुलाल भांडें ने आपण । परी चक्रभ्रमण राहेना ॥ ६२ ॥

वृक्ष समूळ उपडल्या जाण । उपडितां न वचे सार्द्रपण ।

तेवीं होतांचि ब्रह्मज्ञान । प्रारब्ध जाण सोडीना ॥ ६३ ॥

त्या प्रारब्धचिये गती । विषयभोग जरी येती ।

तेथ उपावो न करावा निवृत्ती । निजशांती साहावें ॥ ६४ ॥

विषयभोग आलियाही जाण । निजशांति धरोनि संपूर्ण ।

सुखें वर्तती साधुजन । विवेकसंपन्न क्षमावंत ॥ ६५ ॥

हाता आलिया निजशांती । संसार बापुडा तो किती ।

तेचि शांतीची स्थिती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥ ६६ ॥

जें निजशांतिचें कल्याण । जेणें जीव पावे समाधान ।

तें अतिगोड निरूपण । दों श्लोकीं श्रीकृष्ण सांगत ॥ ६७ ॥


क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भिः प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा ।

ताडितः सन्निबद्धो या वृत्त्या वा परिहापितः ॥ ५७ ॥

निष्ठितो मूत्रितो वाज्ञैर्बगुधैवं प्रकम्पितः ।

श्रेयस्कामः कृच्छ्‌गत आत्मनाऽऽत्मानमुद्धरेत्‌ ॥ ५८ ॥


देहाभिमानी तामस जन । अतिदुष्ट जे दुर्जन ।

तिंहीं साधूंसी करितां छळण । शांतीस्तव सज्जन क्रोधी नव्हती ॥ ६८ ॥

अल्प‌उंपद्रवीं जाण । न येती क्रोधा सज्ञान ।

तैसें नव्हे अतिनिर्वाण । पीडा दारुण करितांही ॥ ६९ ॥

कायिक वाचिक मानसिक । त्रिविध पीडा देतां देख ।

साधु निजशांतीं नेटक । जाणोनि विवेक ते साहती ॥ ६७० ॥

उजू बोलतां शुद्ध युक्ती । अक्षोपूनि हेडाविती ।

झिडकावूनियां निर्भर्त्सिती । अपमानिती सभेसी ॥ ७१ ॥

शब्दीं शब्दाचे करूनि छळ । म्हणती दुष्ट दुर्जन दुःशीळ ।

अपवित्र अमंगळ । नष्ट चांडाळ हा एक ॥ ७२ ॥

ऐशा दुर्जनांच्या दुष्टोक्ती । साधु साहे निजशांती ।

ते शांतीची उपपत्ती । विवेकस्थिती अवधारीं ॥ ७३ ॥

पराची जिव्हा वोठ हालती । माझ्या अंगीं ते न रु‌अती ।

यालागीं क्रोध न ये चित्तीं । निजशांती ढळेना ॥ ७४ ॥

सभेसी सन्मानें पूजितां । लोटूनि घातला खालता ।

हाणोनियां चरण्घाता । नेला परता अपमानें ॥ ७५ ॥

सन्मानें जेथ पूजूं नेती । तेथ केवळ असे क्षिती ।

अपमानें जेथ लोटिती । तेथही क्षिती तेचि पैं ॥ ७६ ॥

येथ मान अपमान । कल्पना मनाची जाण ।

ऐसेनि विवेकें सज्जन । द्वेषीना जन निजशांती ॥ ७७ ॥

प्रलोभूनि नाना युक्ती । धनें ठकवूनियां निर्भर्त्सिती ।

धनलोभ केवळ अधःपाती । त्याची निवृत्ती जिंहीं केली ॥ ७८ ॥

त्यांसी निंदितांचि जाण । दोषी हो‌इजे आपण ।

यालागीं क्रोधा न ये मन । शांति संपूर्ण ढळेना ॥ ७९ ॥

शुद्ध बोलती शास्त्रार्थ । अर्थ तितुका अनर्थ ।

त्या अनर्था जो करी निवृत्त । त्यातें द्वेषित ते मूर्ख ॥ ६८० ॥

सद्गु‌अणीं दोष आरोपिती । नानापरी निंदा करिती ।

तेणें हित मानिती चित्तीं । तारक निश्चितीं हे माझे ॥ ८१ ॥

मातेचे जे करतळ । ते वरिवरी क्षाळिती बाह्य मळ ।

हे जनक माझे केवळ । सबाह्य मळ सकळ जिव्हाग्रें धुती ॥ ८२ ॥

ऐशियांचें करितां छळण । हितास नाडिजे आपण ।

कोणाचे दोषगुण । तेणें शांति जाण थोरावे ॥ ८३ ॥

चाले जेणें जीविकास्थिती । धन्य धन्य क्षेत्र वृत्ती ।

छळें बळें हिरोनि नेती । तेणेंही चित्तीं क्षोभ नुपजे ॥ ८४ ॥

येथ लाभालाभ दैवाधीन । त्यासी देतेंघेतें तेंचि जाण ।

यालागीं द्वेषीना जन । शांतीचा गुण न सांडी ॥ ८५ ॥

वृत्ति घे‌ऊनि उगे नसती । अन्यायी म्हणॊनि बांधिती ।

एक तोंडावरी थुंकिती । एक माथां मुतती अतिदुष्ट ॥ ८६ ॥

एक ताडिती पडिती । एक नानापरी गांजिती ।

तरी अंगींची ढळेना शांती । विवेक सांगाती सज्जना ॥ ८७ ॥

थुंका आणि जें मूत । तें देहाचिमाजीं उपजत ।

देहींचें देहास लागत । क्षोभ तेथ कोण मानी ॥ ८८ ॥

थुंका आणि जें मूत । जैसें देहीं उपजे देहाचें अपत्य ।

देहाचें देहावरी खेळत । दुःख तेथ कोणांचें ॥ ८९ ॥

धरितां मारितां म्हणे देख । देहो तितुका पांचभौतिक ।

मारिता मारिजता दोनी एक । कोणाचें दुःख कोणासी ॥ ६९० ॥

ऐशी सविवेकें ज्यासी शांती । चारी मुक्ती त्याच्या दासी होती ।

त्याचा अंकिला मी श्रीपती । यावरी प्राप्ती ते कायी ॥ ९१ ॥

तेथ केवळ जो मोक्षार्थी । तेणें सर्वस्वें पाळावी शांती ।

ते दुःखसागरावर्तीं । होय तारिती सुखरूप ॥ ९२ ॥

वैराग्य योग ज्ञान ध्यान । त्याचें फळ तें शांति जाण ।

ते शांति साधूनि संपूर्ण । आपणिया आपण उद्धरिती ॥ ९३ ॥

यालागीं उद्धवा जाण । साहोनि द्वंद्वांचें काठिण्य ।

शांति साधूनि संपूर्ण । ब्रह्म परिपूर्ण पावावें ॥ ९४ ॥

पूर्ण ब्रह्म पावल्यापाठीं । जन्ममरणाची खुंटे गोठी ।

परमानंदें पडे मिठी । भवभयाची तुटी तैं होय ॥ ९५ ॥

ऐकोनि श्रीकृष्णाचे बोला । उद्धव अत्यंत चाकाटला ।

द्वंद्वंबाध जो ऐकिला । तो न वचे साहिला आम्हांसी ॥ ९६ ॥

ऐकिल्या नाहीं ये शांतीच्या गोष्टी । मा केवीं देखिजेल दृष्टीं ।

ऐशी शांति ज्याच्या पोटीं । तो पुरुष सृष्टीं नसेल ॥ ९७ ॥

मागें ऐकिली ना देखिली । ऐशी शांति त्वां कैंची काढिली ।

हे ऐकतां तुझी बोली । भयें दचकली बुद्धि माझी ॥ ९८ ॥

ऐशी शांति ज्यासी आहे । तो मागें झाला ना पुढें होये ।

देवो बोलिला निजनिर्वाहें । तें दुःसह होये आम्हांसी ॥ ९९ ॥

ज्या सांगीतले द्वंद्वांसी । ते अतिदुःसह योगियांसी ।

केवीं साहवे आम्हांसी । तेंचि देवासी पूसत ॥ ७०० ॥


उद्धव उवाच-

यथैवमनुबुद्द्येयं वद नो वदतां वर ।

सुधुःसहमिमं मन्ये आत्मन्यसदतिक्रमम्‌ ॥ ५९ ॥

विधुषामपि विश्वात्मन्‌ प्रकृतिर्हि बलीयसी ।

ऋते त्वद्धर्मनिरताशान्तांस्ते चरणालयान्‌ ॥ ६० ॥

इति श्रीमद्भा्गवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥

जे सांगों जाणती वेदशास्त्रार्था । ते वक्ते म्हणिपती तत्त्वतां ।

त्या वक्त्यांमाजीं तुझी श्रेष्ठता । मुख्य वेदांचा वक्ता तूं होसी ॥ १ ॥

शास्त्रें लाहोनि तुझी युक्ती । तुझी तुज प्रतिपादिती ।

ते परोक्षवादें थोंटावती । श्रुति ’नेचि नेति’ परतल्या ॥ २ ॥

त्या तुझे मुखींच्या ज्ञानोक्ती । कृपेनें ऐकोनि कृपामूर्ती ।

श्रवणाचें भाग्य वानूं किती । जे ऐकती ते धन्य ॥ ३ ॥

ऐस‌ऐवशिया अतियुक्तीं । उद्धवें प्रार्थिला श्रीपती ।

हात जोडूनि परम प्रीतीं । म्हणे विनंती अवधारीं ॥ ४ ॥

स्वामी बोलती अति‌अगाध । हें बोलणें परम शुद्ध ।

माझे बुद्धीसी नव्हे बोध । पराचे अपराध कोण साहे ॥ ५ ॥

सोसावे पराचे अपराध । तेंही कठिणत्वें अतिविरुद्ध ।

हा दुःसह महाबोध । कैसेनी द्वंद्व सहावे ॥ ६ ॥

उत्तमें कोलिया अपराधा । कोटींमाजीं साहे एकादा ।

परी नीचाची विरुद्ध बाधा । कोणीही कदा न साहे ॥ ७ ॥

ज्याचें न व्हावें दर्शन । ज्यासी करूं नये नमन ।

त्याचे मस्तकीं वाजतां चरण । साहेल कोण गोविंदा ॥ ८ ॥

ज्याचा निःशेष जाय प्राण । तोचि साहे हें कठिण ।

जो होय सचेतन । त्यासी सर्वथा जाण न साहवे ॥ ९ ॥

इतरांची कायसी कथा । सज्ञान जे कां तत्त्वतां ।

तेही अतिक्रमू न साहती अल्पतां । मा अपमानता कोण साहे ॥ ७१० ॥

क्रोध जाहला कपिलामहामुनीसी । तेणें भस्म केलें सगरांसी ।

नारदें कुबेरपुत्रांसी । वृक्षत्वासी आणिलें ॥ ११ ॥

दुर्वासाची सांगतां गोठी । त्याची कथा आहे मोठी ।

कोप आला श्रृंगी‌ए पोटीं । मेल्या सर्पासाठीं शापिलें ॥ १२ ॥

मुख्यत्वें शांति सनकादिकांसी । द्वारीं आडकाठी केली त्यांसी ।

वैकुंठीं क्षोभूनि आवेशीं । जयविजयांसी शापिलें ॥ १३ ॥

सज्ञानाची ऐशी स्थिती । मा इतरांची कोण गणती ।

परापराधसहनशांती । दुर्लभ त्रिजगतीं गोविंदा ॥ १४ ॥

प्रकृति निजगुणीं सबळ । ते अल्पें क्षोभवीं तत्काळ ।

साधु सज्जन केवळ । करी विकळ । करी विकळ अशांती ॥ १५ ॥

ज्यासी तुझी पूर्ण भक्ति घडे । ज्यासी तुझी पूर्ण कृपा जोडे ।

जो तुझे चरणीं अखंड जडे हे शांती ॥ १६ ॥

तूं विश्वात्मा त्रिजगतीं । चोरी न चले तुजप्रती ।

मज हीं द्वंद्वें न साहवती । तूंही श्रीपती जाणसी ॥ १७ ॥

परम पावन निजशांती । अतिनिंद्य ते अशांती ।

ऐसें व्याख्यान जे ज्ञाते करिती । तेही न साहती द्वंद्वांतें ॥ १८ ॥

द्वंद्वें दुःसह सर्वार्थीं । तेथें माझा पाड किती ।

एवं द्वंद्वसहिष्णुतेची युक्ती । मज कृपामूर्ती सांगावी ॥ १९ ॥

सकल साधनें वश्य होती । परी हे सहिष्णुता न ये चित्तीं ।

ते मी लाभें निजशांती । ऐशी कृपा निश्चितीं करावी ॥ ७२० ॥

मी शांतीचें लाभें कल्याण । ऐशी कृपा करावी परिपूर्ण ।

म्हणोनि धरिले श्रीचरण । उद्धवें आपण निजभावें ॥ २१ ॥

ऐकोनि उद्धवाची विनंती । संतोषला कृपामूर्ती ।

जेवीं चातकाचिया तृषार्ती । गर्नोनि त्रिजगती निववी मेघ ॥ २२ ॥

तेवीं भक्तवचनासरिसा । उल्हासला कृष्ण कैसा ।

उद्धवाचिया निजमानसा । शांतीचा ठसा घालील ॥ २३ ॥

उद्धवप्रश्नाचें प्रतुत्तर । उदार सुंदर गुणगंभीर ।

उघडोनि शांतीचें भांडार । स्वयें शार्ङ्‌गधर सांगेल ॥ २४ ॥

नवल सांगती ते टेव । युक्तिचातुर्यवैभव ।

निजशांतीस पडे खेंव । ऐसें अपूर्व सांगेल ॥ २५ ॥

श्रीकृष्णमुखींच्या ज्ञानोक्ती । ऐकतां स्वयंभ प्रकटॆ शांती ।

ते ऐकावया उद्धव चित्तीं । जाहला निश्चितीं सावध ॥ २६ ॥

जेवीं गजग्रहणाविखीं पंचानन । साटोप धरी आपण ।

तेवीं शांति साधावया जाण । सावधान उद्धव ॥ २७ ॥

जळीं तळपतांचि मासा । कवडा झेलूनि ने आकाशा ।

तेवीं शांतीचिया आमिषा । उद्धव तैसा तळपत ॥ २८ ॥

तें भिक्षुगीतनिरूपण । पुढिले अध्यायीं श्रीकृष्ण ।

निजशांति बाणे संपूर्ण । तेंचि लक्षण सांगेल ॥ २९ ॥

ज्यांसी परमार्थाची चाड । तिंहीं सांडूनि साधनकवाड ।

शांतिसाधनीं श्रद्धा वाड । अतिदृढ राखावी ॥ ७३० ॥

श्रीकृष्ण सांगेल शांति पूर्ण । उद्धव तया अर्थीं सावधान ।

एका विनवी जनार्दन । श्रोतां अवधान मज द्यावें ॥ ७३१ ॥

इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे

श्रीकृष्णोद्धवसंवादे एकाकारटीकायां द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥

॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ॥ ६० ॥ ओव्या ॥ ७३० ॥







॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय तेविसावा


श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्‌गुरु विश्वरूप । विश्वा साबाह्य तूं चित्स्वरूप ।

तुझें निर्धारितां रूप । तूं अरूपाव्यय ॥ १ ॥

चराचर जें सावेव । तें तुज अरूपाचे अवेव ।

जीवशीव हे तुझी माव । अद्वयवैभव पै तुझें ॥ २ ॥

घृतपुतळी दिसे साकार । घृतपणें ते निराकार ।

तैसा तूं अव्यय अक्षर । जगदाकार भाससी ॥ ३ ॥

ठसावलें जें दिसे जग । निर्धारितां तुझें अंग ।

अंग पाहतां तूं अनंग । अनंगाचा माग तुजमाजीं नाहीं ॥ ४ ॥

देखिजे तें तूं नव्हसी । नव्हे तें तूंचि होसी ।

होणें न होणें नाहीं तुजपाशीं । ऐसा तूं जगासी जगद्‌गुरु ॥ ५ ॥

शब्द तुजहोनियां दूरी । तूं शब्द सबाह्य अंतरीं ।

बोलका तूं चराचरीं । वेदशास्त्रीं तूं वक्ता ॥ ६ ॥

उंसापासून गोडी दिसे । उंसा सबाह्य गोडीचि असे ।

गोडियेमाजीं ऊंस नसे । वेदांसी तुज तैसें सौजन्य ॥ ७ ॥

वेदांचा वक्ता तूंचि होसी । वेदीं प्रतिपादिजे तुम्हांसी ।

शेखीं वेदांसी नाकळसी । निःशब्दवासी गुरुराया ॥ ८ ॥

जेवीं कां निःशब्द अनाहतध्वनी । असे ध्वनिमात्रीं मिळूनी ।

तो अनाहत वाजविजे जनीं । ऐसें नाहीं कोणी वाजंत्र ॥ ९ ॥

तेवीं तूं वेदाचा वक्ता । सकाळ शास्त्रां युक्तिदाता ।

परी वेदशास्त्रार्थसंमता । तुज तत्त्वतां न बोलवे ॥ १० ॥

म्हणों तूं केवळ निःशब्द । तंव निःशब्द आणि सशब्द ।

हाही मायिक अनुवाद । तूं एवंविध न कळसी ॥ ११ ॥

तूं न कळसीचि तत्त्वतां । ऐशीया युक्तींचा तूंचि विज्ञाता ।

ज्ञाताचि हें जंव स्थापूं जातां । तंव अज्ञानता असेना ॥ १२ ॥

जेथ अज्ञानता नाहीं । तेथ ज्ञातेपण कैंचे कायी ।

हो कां मुख्यत्वें नोवरी नाहीं । तैं नोवरी पाहीं म्हणे कोण ॥ १३ ॥

ज्ञाता ना अज्ञाता । तूं बोलता ना नबोलता ।

तूं बहु ना एकुलता । तुझी अलक्ष्यता लक्षेना ॥ १४ ॥

तूं जगदाकार निःशब्द निर्विकार । तू निर्गुण निरहंकार ।

हेंही म्हणतां पडे विचार । तूं जगदाकार जगदात्मा ॥ १५ ॥

जगदाकारें तूं प्रसिद्ध । तेथ कोणाचें कोणा बाधे द्वंद्व ।

पर नाहीं मा परापराध । अतिविरुद्ध कोणासी ॥ १६ ॥

यापरी सद्‌गुरुनाथा । तुझे चरणीं द्वंद्वसमता ।

तेणें समसाम्यें निजकथा । श्रीभगवता चालविसी ॥ १७ ॥

तेंचि श्रीभागवतीं । बाविसावे अध्याया‌अंतीं ।

उद्धवें पुशिलें निजशांती । द्वंद्वसमाप्ति‌उपावो ॥ १८ ॥

उद्धवें प्रश्न केला वाडा । जेणें ब्रह्मज्ञानाची पुरे चाड ।

तो श्रीशुकासी लागला गोड । तेणें पुरे कोड परीक्षितीचें ॥ १९ ॥

ऐकोनि उद्धवाची प्रश्नोक्ती । शुक्र सुखावला आनंदस्फूर्ती ।

तो म्हणे सावध परीक्षिती । तुष्टला श्रीपती उद्धवासी ॥ २० ॥

ब्रह्मज्ञानाची निर्वाणस्थिती । ते जाण पां मुख्यत्वें शांती ।

ते उद्धवें पुशिली अतिप्रीतीं । तेणें श्रीपती संतोषला ॥ २१ ॥

तो शांति आणि निवृत्ती । सांगेल चौं अध्यायोक्ती ।

ऐक राया परिक्षीती । ते मी तुजप्रती सांगेन ॥ २२ ॥

ऐकें पांडवकुलदीपका । कौरवकुळीं कुलतिलका ।

तूं शांतीसी अधिकारी निका । निजात्मसुखा साधकू ॥ २३ ॥

साधावया ब्रह्मप्राप्ती । तूं त्यक्तोदक श्रवणार्थीं ।

यालागीं शांती आणि निवृत्ती । ऐक नृपती हरि सांगे ॥ २४ ॥

तेविसावे अध्यायीं निरूपण । दुर्जनीं क्षोभविलें मन ।

त्या मनासी ये क्षमा पूर्ण । तेंचि श्रीकृष्ण सांगेल ॥ २५ ॥

भिक्षुगीतसंरक्षण । तें मनोजयाचें लक्षण ।

प्रकृतिजयाचें निरूपण । सांगेल संपूर्ण चोविसावा ॥ २६ ॥

सांगोनि त्रिविध त्रिगुण । परी लक्षविलें निजनिर्गुण ।

हें गुण्जयाचें निरूपण सुलक्षण पंचविसावा ॥ २७ ॥

सव्विसावा अध्यावो येथ । तो धडधडीत विरक्त ।

सांगोनियां ऐलगीत । स्त्रियादि सम्स्त विषयत्यागु ॥ २८ ॥

गुण विषय प्रकृति मन । या चहूंचें समाधान ।चहूंचे समाधान ।

चहूं अध्यायीं विशद जाण । स्वमुखें श्रीकृष्ण सांगेल ॥ २९ ॥

यापरी परीक्षितीस जाण । करोनियां सावधान ।

श्रीशुकयोगींद्र आपण । कथालक्षण निरूपी ॥ ३० ॥


बादरायणीरुवाच-

स एवमाशंसित उद्धवेन भागवतमुख्येन दाशार्हमुख्य ।

सभाजयन्‌ भृत्यवचो मुकुन्दस्तमाबभाषे श्रवणीयवीर्यः ॥ १ ॥


शुक म्हणे परीक्षिती । ऐकोनि उद्धवाची विनंती ।

वचनें संतोषला श्रीपती । तो उद्धवाप्रती संबोधी ॥ ३१ ॥

कोटी जन्मांतीं केवळ । द्विजत्वें पाविजे सक्तुळ ।

हें माहापुण्याचें निजफळ । तेंचि निष्फळ हरिभक्तीविणें ॥ ३२ ॥

सदा सफळ आंब्याचा रुख । त्यावरी उपजे कांवरुख ।

तो सफळींही निष्फळ देख । तैसे उत्तम लोक भजनेंवीण ॥ ३३ ॥

ते स्थिति नाहीं उद्धवापासीं । उत्तम जन्म यादववंशीं ।

सभासदता आल्याही हातासी । श्रीमदासी भुलेचिना ॥ ३४ ॥

झालियाही राज्यसंपत्ती । जो विसंबेना भगवद्भक्ती ।

भागवतमुख्यत्वाची प्राप्ती । त्यासीच निश्चितीं महाराजा ॥ ३५ ॥

सगुण सुंदर पतिव्रता । अनुकूळ मिळालिया कांता ।

जो विसंबेना भगवत्पथा । भागवतमुख्यता त्या नांव ॥ ३६ ॥

इंहीं गुणीं अतियुक्त । विवेकेंसी अतिविरक्त ।

श्रीकृष्णचरणीं अनुरक्त । मुख्य भागवत उद्धवू ॥ ३७ ॥

वयें धनें जें श्रेष्ठपण । तें श्रेष्ठत्व अतिगौण ।

भगवत्प्राप्ती ते श्रेष्ठ जाण । तेणें भाग्यें परिपूर्ण उद्धवू ॥ ३८ ॥

जो श्रीकृष्णचा विश्वासी । श्रीकृष्ण एकांत करी ज्यासी ।

गुण ज्ञान सांगे ज्यापाशीं । त्याच्या भाग्यासी केवीं वानूं ॥ ३९ ॥

परब्रह्म जें कां साक्षात । जें उद्धवासी झालें हस्तगत ।

त्याच्या बोलामाजीं वर्तत । भाग्यें भाग्यवंत तो एक ॥ ४० ॥

उद्धवभाग्य वानित वानित । शुक्र झाला सद्गदित ।

स्वानंदें वोसंडला तेथ । ठेला तटस्थ महासुखें ॥ ४१ ॥

उद्धवभाग्याचा उद्रेक । सांगतां वोसंडला श्रीशुक्त ।

तें देखोनि करुनायक । जाहला आत्यंतिक विस्मित ॥ ४२ ॥

ज्याचें निजभाग्य सांगतां । श्रीशुकासी होतसे अवस्था ।

उद्धव भाग्याचा तत्त्वतां । मजही सर्वथा मानला ॥ ४३ ॥

तंव शुक म्हणे रायासी । परम भाग्य तें उद्धवासीं ।

तेणें विनवितां हृषीकेशी । वचनमात्रेंसीं तुष्टला ॥ ४४ ॥

उद्धवासी शांतीची चाड । तो प्रश्न श्रीकृष्णांसी झाला गोड ।

त्यांचे पुरवावया कोड । निरूपण वाड सांगेल ॥ ४५ ॥

परम शांतीचा अधिकारी । तूंचि एक निजनिर्धारीं ।

ऐसें उद्धवप्रेमपुरस्करीं । शांति श्रीहरि सांगत ॥ ४६ ॥


श्रीभगवानुवाच-

ब्रार्हस्पत्य स वै नात्र साधुर्वै दुर्जनेरितैः ।

दुरुक्तैर्भिन्नमात्मानं यः समाधातुमीश्वरः ॥ २ ॥


उद्धवा तू जें बोलिलासी । मीही सत्य मानीं त्यासी ।

दुर्जनीं केल्या अपमानासी । सहावया कोणासी शांत्ति नाहीं ॥ ४७ ॥

देव पादुका वाहती शिरसीं । मुख्य इंद्र लागे ज्याच्या पायांसीं ।

अष्ट महासिद्धि ज्याच्या दासी । ब्रह्मज्ञान ज्यपाशीं वचनांकित ॥ ४८ ॥

ऐसा देवगुरु बृहस्पती । त्याचा शिष्य तूं विवेकमूर्ती ।

यालागीं शांतीच्या साधक युक्तीं । तूंचि निश्चितीं जाणसी ॥ ४९ ॥

शांति आकळावया उद्धवासी । आदरें सत्कारी हृषीकेशी ।

अनुमोदूनि त्याचे बोलासी । शुद्ध शांतीसी हरि सांगे ॥ ५० ॥

निंदा अवज्ञा हेळण । दुर्जनीं केलिया अपमान ।

हें साहे तो ईश्वर जाण । निजबोधें पूर्ण तो मद्रूप ॥ ५१ ॥

ज्यासी सर्वभूतीं निजात्मता । दृढ बाणलीसे तत्त्वतां ।

तो दुर्जनाचिया आघाता । साहे सर्वथा यथासुखें ॥ ५२ ॥

जो स्वयें होय अवघें जग । त्यासी लागतां उपद्रव अनेग ।

उठेना क्रोधाची लगबग । साहे अनद्वेग यथासुखें ॥ ५३ ॥

निजांगीं लागतां निजकर । नुठी क्रोधद्वेषांचा उद्गार ।

निजात्मता जो देखे चराचर । शांति त्याचें घर स्वयें रिघे ॥ ५४ ॥

उद्धवा ऐसा ज्यासी निजबोधू । त्यासी म्हणिजे सत्य साधू ।

तोचि साहे पराचा अपराधू । शांतिशुद्ध तो एक ॥ ५५ ॥

नेणोनियां निजबोधातें । इतर जे सज्ञान ज्ञाते ।

ते न साहती द्वंद्वातें । एक तूतें सांगेन ॥ ५६ ॥


न तथा तप्यते विद्ध पुमान्बाणैः सुमर्मगैः ।

यथा तुदन्ति मर्मस्था ह्यसतां परुषेषवः ॥ ३ ॥


तिख्याचे अतितिख बाण । जेणें घायें होती विकळ प्राण ।

त्याहूनि दुर्जनाचे वाग्बाण । अधिक जाण रुपती ॥ ५७ ॥

लोहाचे बाण जेथ लागती । तेचि अंगें व्यथित होती ।

परी वाग्बाणांची अधिक शक्ती । घायें भेदिती पूर्वज ॥ ५८ ॥

लोहबाणाचे लागलिया घाये । ते पानपाल्या व्यथा जाये ।

परी वाग्बाण रुपल्या पाहें । तें शल्य राहे जन्मांत ॥ ५९ ॥

वर्मस्पर्शाचें बासटें जाण । विंधितां निंदेचे वाग्बाण ।

तेणें भेदितांचि अंतःकरण । सर्वांगीं पूर्ण भडका उठी ॥ ६० ॥

दुर्जनाचिया दुरुक्ती । अपमानाची उद्धती ।

साहावयालागीं शांती । नव्हे निश्चितीं प्राकृतां ॥ ६१ ॥

ऐशिया रीतीं यथोचित । उद्धवाचें मनोगत ।

संलक्षूनि श्रीकृष्णनाथ । शांतीचा निश्चितार्थ सांगों पाहे ॥ ६२ ॥

पूर्वीं सांगीतलें निजशांतीसी । वेगीं साधीं म्हणे उद्धवासी ।

ते अटक वाटेल तयासी । अतिसंकोचासी पावेल ॥ ६३ ॥

होतें उद्धवाचे मानासीं । हे शांति असाध्य सर्वांसी ।

जाणोनियां हृषीकेशी । सांगे इतिहासेंसीं भिक्षुगीत ॥ ६४ ॥


कथयन्ति महत्पुण्यमितिहासमिहोद्धव ।

तमहं वर्णयिष्याचि निबोध सुसमाहितः ॥ ४ ॥


अशांतिक्षोभाचे चित्तमळ । क्षाळावया जी तत्काळ ।

इतिहासगंगा केवळ । अतिनिर्मळ कृष्णोक्ति ॥ ६५ ॥

श्रीकृष्णवदनब्रह्माद्रीं । श्रीभागवत‌औदुंबरीं ।

जन्मली शांतिगोदावरी । निजमूळाकारीं निर्मळ ॥ ६६ ॥

ते गुप्त ओघें नारदगती । उद्धवगंगाद्वारीं व्यासोक्ती ।

तेचि शुकमुखकुशावर्तीं । प्रकटे अवचितीं पवित्रपणें ॥ ६७ ॥

तया पवित्र ओघाचिये गती । श्रद्धाधृती समरसे भक्ती ।

त्याचि अरुणा वरुणा सरस्वती । हे संगमप्राप्ती जेथ होय ॥ ६८ ॥

तेणें सांतिगंगेची स्थिती । भरूनि उथळे अति‌उन्नती ।

तेथ श्रवणार्थी बुडी देती । ते पवित्र होती निजक्षमा ॥ ६९ ॥

ते शांतिगंगा अतिविख्यात । उद्धव करावया पुनीत ।

प्रकट करी श्रीकृष्णनाथ । भिक्षुगीतविन्यासें ॥ ७० ॥


केनचिद्भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनैः ।

स्मरता धृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम्‌ ॥ ५ ॥


उद्धवा कोणी एक संन्यासी । दुर्जनैः उपद्रवितां त्यासी ।

म्हणे क्षयो होय दुष्टकर्मासी । येणें संतोषें मानसीं क्षमावंत ॥ ७१ ॥

आपुलें अंगींचे मळ । पुढिलीं क्षाळितां सकळ ।

जो क्रोधेंसीं करी तळमळ । तो मूर्ख केवळ आत्मघाते ॥ ७२ ॥

लोक म्हणती ज्यासी दुर्जन । संन्यासी म्हणे ते माझे स्वजन ।

माझे दोषांचें निर्दळण । यांचोनि धर्में जाण होतसे ॥ ७३ ॥

संमुख कोणी निंदा करिती । तेणें अत्यंत सुखावे चित्तीं ।

म्हणे मज तुष्टला श्रीपती । पापाची निष्कृती सहजें होय ॥ ७४ ॥

ऐसोनि विवेकें तत्त्वतां । शांतीसी ढळो नेदी सर्वथा ।

चढोनि निजधैर्याचे माथां । गातिली गाथा ते ऐक ॥ ७५ ॥

उद्धवासी म्हणे श्रीकृष्णनाथ । ये अर्थीं हो‌ईं सावचित्त ।

अतिलोभी तो अतिविरिक्त । झाला तो वृत्तांत सांगेन ॥ ७६ ॥


अवन्तिषु द्विजः कश्चिदासीदाढ्यतमः श्रिया ।

वार्तावृत्तिः कदर्यस्तु कामी लुब्धोऽतिकोपनः ॥ ६ ॥


मालवदेशीं अवंतिनगरीं । तेथ ब्राह्मण वसे गृहद्वारीं ।

कृषिवाणिज्यवृत्तिवरी । जीविका करी निंरतर ॥ ७७ ॥

गांठीं धनधान्यसमृद्धी । अमर्याद द्रव्यसिद्धी ।

परी अतिशयें कृपणबुद्धी । पोटाही त्रिशुद्धी न खाय ॥ ७८ ॥

पोटा सदा खाय कदत्र । तेहीं नाहीं उदरपूर्ण ।

तेथ स्त्रीपुत्रादि दासीजन । जठरतर्पण न पावती ॥ ७९ ॥

न करी नित्यनैमित्य । स्वप्नीं नेणे धर्मकृत्य ।

देव ब्राह्मण अतिथी येथ । सदा जात पराङ्मुख ॥ ८० ॥

कवडी एक लाभू पाहे । तैं मातापित्यांचें श्राद्ध आहे ।

तें सांडूनि अंत्यजगृहा जाये । न मनी भये स्पर्शाचें ॥ ८१ ॥

मी उत्तम हा हीनवर्ण । हे धनलोभें गिळी आठवण ।

हाता येतां देखोनि धन । स्वीकारी अन्न पतिताचें ॥ ८२ ॥

धनकामासाठीं देख । न मनी पाप महादोख ।

कवडीच्या लोभें केला मूर्ख । नाठवे नरकमहापातू ॥ ८३ ॥

यापरी तो कर्मभ्रष्ट । अकर्म करी क्रियानष्ट ।

अतिवंचक महाशठ । केवळ नष्ट धनलोभी ॥ ८४ ॥

त्या धनलाभाचा अवरोधू । होतां देखोनि खवळे क्रोधू ।

गोहत्यादि ब्रह्मवधू । करावया सिद्धू स्वयें होय ॥ ८५ ॥

धनकामीं क्रोधाची वस्ती । धनापाशीं पापें असती ।

धनलोभीं ज्याची स्थिती । कदर्यवृत्ती त्या नांव ॥ ८६ ॥

ऐसें धन सांचिलें फाडोवाडें । त्याचाही व्यय जैं करणें पडे ।

तैं प्राणांताचि ये‌ऊनि घडे । विचार पुढें असेना ॥ ८७ ॥

वानराचे गाळींचे चणे । हाता न येती जितां प्राणें ।

तैसा द्रव्याचा व्ययो करणें । तेंचि मरणें कदर्या ॥ ८८ ॥


ज्ञातयोऽतिथयस्तस्य वाङ्मात्रेणापि नार्चिताः ।

शुन्यावसथ आत्मापि काले कामैरनर्चितः ॥ ७ ॥


घरींचा भात वेंचेल कांहीं । यालागीं वैश्वदेव करणें नाहीं ।

तेथ अतिथि आलिया पाहीं । कोणे समयीं कोण पूजी ॥ ८९ ॥

अतिथि आलिया जाण । ऐसे बोल बोले आपण ।

जे वचनमात्रें जाती प्राण । त्यासी मागे कोण अन्नोदक ॥ ९० ॥

देखोनि त्याचिया घरासी । ब्रह्मचारी नित्य उदासी ।

आशा त्यजिली संन्यासीं । जेवीं राजहंसीं गोमय ॥ ९१ ॥

भिकारीं सांडिलें त्याचें द्वार । अतिथीं डावलिलें निरंतर ।

पाहुणा दूरी पाहे बिढार । निराशी पितर सर्वदा ॥ ९२ ॥

दारा न ये कोरान्नकर । घर सांडूनि गेले उंदिर ।

का‌उळीं वोसंडिलें तें घर । चिडियां साचार न मिळे दाणा ॥ ९३ ॥

मुंग्यांसी पडे नित्य लंघन । तिंही धरिलें बिढार आन ।

पोटा ना खाय जो आपण । तेथ कथा कोण इतरांची ॥ ९४ ॥

अत्यंत भूक लगल्या पोटीं । चणेही न खाय जगजेठी ।

तेथ कायसी सेवकांची गोठी । कावलीं पोटीं स्त्रीपुत्रें ॥ ९५ ॥

जैं वमन घडे त्यासी । तैं न करी फळाहारासी ।

अधिक वेंचू कोण सोशी । यालागीं उपवासी स्वयें पडे ॥ ९६ ॥

तेथ कुळगुरूचा सन्मान । कुळधर्म गोत्रभोजन ।

व्याही जांव‌ई यांचा मान । धनलोभी जाण कदा न करी ॥ ९७ ॥

ऋतुकाळें फळें येती पूर्ण । त्यांसी दृष्टिभेटी हाटीं जाण ।

परी जिव्हेसी आलिंगन । प्राणांतीं आपण हों नेदी ॥ ९८ ॥

मातेचें स्तनपान सेविलें । तेंचि क्षीर रसना चाखिलें ।

पुढें दूधचि वर्जिलें । व्रत धरिलें धनलोभें ॥ ९९ ॥

तस रसनेचें माहेर । तेणेंवीण ते गादली थोर ।

धनलोभ अतिनिष्ठुर । करितां करकर भेटों नेदी ॥ १०० ॥

वस्त्रें मळकीं अतिजीर्ण । मस्तक सदा मलिन ।

मुखीं वास निघती जाण । स्वप्नींही पान न खाय ॥ १ ॥

सण वार दिवाळी दसरा । तैं जुने जोंधळे धाडी घरा ।

अन्नेंविण पीडी लेंकुरां । कदर्यु खरा या नांव ॥ २ ॥

धनलोभी धर्महीन । देखोनि कदर्युवर्तन ।

विमुख झाले स्वजन । तेंचि निरूपण हरि सांगे ॥ ३ ॥


दुःशीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवाः ।

दारा दुहितरो भृत्या विषण्णा नाचरन्‌ प्रियम्‌ ॥ ८ ॥


नाहीं स्वधर्मीं निजशीळ । दानधर्म खुडी सकळ ।

अत्यंत धनलोभी केवळ । त्यासी दुःशीळ बोलिजे ॥ ४ ॥

अन्ना‌आच्छादनेंवीण । कुटुंबेंसहित आपण ।

जो कदर्थवी निजप्राण । कदर्यु पूर्ण त्या नांव ॥ ५ ॥

कदर्यु नरासी तंव देख । मुख स्त्री होय विमुख ।

स्वजन आणि सेवक ।पुत्रही पराङ्मुख होती त्यासी ॥ ६ ॥

आपले जे कां सखे बंधू । तेही करूं लागती विरोधू ।

द्रव्यविभागाचा संबंधू । कलह सुबद्धू आरंभे ॥ ७ ॥

गांठीं असोनि अमित धन । न करी माहेरसणबोळवण ।

कन्या क्षोभोनियां जाण । शाप दारुण त्या देती ॥ ८ ॥

गोत्रज सदा चिंतित । हा मरे तैं जेवूं दूधभात ।

आप्त ते झाले अनाप्त । अवघे अनहित वांछिती ॥ ९ ॥

जयाचिया द्रव्यासी जाण । नाहीं धर्माचें संरक्षण ।

तें काळेंचि होय क्षीण । तेंचि लक्षण हरि सांगे ॥ ११० ॥


तस्यैंव यक्षवित्तस्य च्युतस्योभयलोकतः ।

धर्मकामविहीनस्य चिक्रुधुः पञ्चभागिनः ॥ ९ ॥


खाय ना जेवी ना लावी हात । ठेव्यापाशीं जैसें भूत ।

तैंसे याचें यक्षवित्त । असे राखत ग्रहो जैसा ॥ ११ ॥

केवळ धर्मकामरहित । धनलोभी जैसें भूत ।

त्या नांव बोलिजे यक्षवित्त । जीवाहून आप्त अर्थ मानी ॥ १२ ॥

स्वशरीरीं भोग नाहीं जाण । तेणें इहलोक झाला शून्य ।

नाहीं स्वधर्मकर्म पंचयज्ञ । परलोक शून्य तेणें झाला ॥ १३ ॥

यज्ञाचे पंच विभागी । यज्ञभाग न पवे त्यांलागीं ।

ते कोपोनियां पंचविभागीं । वित्तनाशालागीं उद्यत ॥ १४ ॥

पावोनि ब्राह्मणजन्म वरिष्ठ । धनलोभें स्वधर्मनष्ट ।

तो होय उभय लोकीं भ्रष्ट । पावे कष्ट कृपणत्वें ॥ १५ ॥

करितां अति‌आयास । जोडला अर्थ बहुवस ।

त्यासी अधर्में आला नाश । तोही विलास हरि सांगे ॥ १६ ॥


तदवध्यानविस्त्रस्तपुण्यस्कन्धस्य भूरिद ।

अर्थोऽप्यगच्छन्निधनं बह्वायासपरिश्रमः ॥ १० ॥


पंचयज्ञदेवता सकळ । येणें उपेक्षिल्या केवळ ।

तिंहीं द्रव्यलाभाचें मूळ । पुण्यक्षयें तत्त्काळ छेदिलें ॥ १७ ॥

द्रव्यप्राप्तिपुण्यदिवाकर । अस्तमाना गेला तो भास्कर ।

मग द्रव्यलाभाचा अंधकार । अधर्में थोर दाटला ॥ १८ ॥

प्रयासें संचिली संपत्ती । तिसी अधर्मांधराची ये राती ।

क्षोभल्या पंचधा यज्ञमूर्ती । पंचधा पावती महानाश ॥ १९ ॥

जो सुखी न करी कुंटुंबालागीं । जो निजात्मा निववीना नाना भोगीं ।

जो द्रव्य न वेंची धर्मालागीं । त्यसी पंचविभागी ऊठती ॥ १२० ॥

दायाद चोर राजा आगी । अधर्में रोग संचरे अंगीं ।

हे पांचजण विभागी । द्रव्यनाशालागीं पावती ॥ २१ ॥

नाहीं द्विजपूजा श्रद्धायुक्त । नाहीं लौकिकक्रिया उचित ।

नाहीं दानादि धर्म वेदोक्त । द्रव्यक्षयो तेथ आवश्यक ॥ २२ ॥

जेथ नाहीं वडिलांसी सन्मान । जेथ नाहीं पंचमहायज्ञ ।

जेथ गुरूसीं करी अभिमान । तेथ क्षयो जाण उद्धवा ॥ २३ ॥

ज्यांसी परांचा द्वेष सदा । जे बोलती परापवादा ।

जे चढती धनगर्वमदा । तेथ क्षयो सदा उद्धवा ॥ २४ ॥

त्याच द्रव्यक्षयाचें लक्षण । ग्रंथाधारीं निरूपण ।

स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण । दयाळू पूर्ण निजभक्तां ॥ २५ ॥


ज्ञातयो जगृहुः किश्चित्‌ किश्चिद्दस्यव उद्धव ।

दैवतः कालतः किश्चिद्बह्यबन्धोर्नृपार्थिवात्‌ ॥ ११ ॥


स्त्री पुत्र हो‌ऊनि एक । तिंही ठेवा नेला कित्येक ।

गोत्रज मिळोनि सकळिक । बलात्कारें देख वांटा नेला ॥ २६ ॥

चोरीं फोडोनियां घर । काढूनि नेलें भांडार ।

आगी लागोनियां घर । वस्तु अपार जळाल्या ॥ २७ ॥

हिंसाळ्यानें गेलें शेत । प्रवर्त बुडाला जेथींचा तेथ ।

विश्वासू ठेवा घे‌ऊनि जात । खतखूत हारपलें ॥ २८ ॥

भांडीं ठेविला कापूर उडे । समुद्रामाजीं तारूं बुडे ।

पातिकरावरी घाला पडे । चहूंकडे अपावो ॥ २१ ॥

ठक ये‌ऊनि एकांतीं । मुलाम्याचीं नाणीं देती ।

धनलोभाचे काकुळती । हातींची संपत्ती त्यांसी दे ॥ १३० ॥

स्वचक्रपरचक्रविरोधधाडी । खणती लावूनि घर फोडी ।

तळघरींचे ठेवे काढी । भरोनि कावडी धन नेती ॥ ३१ ॥

पाणी रिघे पेंवा‌आंत । तेणें धान्य नासे समस्त ।

धटू झोंबोनि हरी शेत । दैवहत तो झाला ॥ ३२ ॥

गोठणीं सेणयां रोगू पडे । निमाले गायीम्हशींचे वाडे ।

उधारें नेले ठाणबंदी घोडे । तो रणीं म्हायुद्धीं ॥ ३३ ॥

भूमिनिक्षेप जे करूं जाती । ते आपणियाकडे धूळी ओढिती ।

तेथ घालूनि निजसंपत्ती । तोंडीं माती स्वयें घाली ॥ ३४ ॥

बुद्धि सांगती वाड । येथूनि तोंडीं घाला दगड ।

ऐसे ठेवे बुजिले दृढ । त्याची चाड धरूं गेला ॥ ३५ ॥

ठेवे ठेविले जे अनेक । ते पृथ्वीनें गिळिले निःशेख ।

भाग्य झालें जैं विमुख । झाले अनोळख ते ठाय ॥ ३६ ॥

अधर्में अदृष्ट झालें क्षीण । विपरीत देहींचें चिन्ह ।

पालटला निजवर्ण । ब्राह्मणपण लक्षेना ॥ ३७ ॥

देखे तो पुसे ज्ञाति कोण । तो सांगे जरी मी ब्राह्मण ।

ऐक त्याचें न मनी मन । वर्णाग्रपण मावळलें ॥ ३८ ॥

एवं निःशेष नासलें धन । ब्रह्मवर्चस्व गेलें जाण ।

म्लानवदन हीनदीन । खेदखिन्न अतिदुःखी ॥ ३९ ॥


स एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जित ।

उपेक्षितश्च स्वजनैश्चिन्तामाप दुरत्ययाम्‌ ॥ १२ ॥


गेलें शेत निमाली कुळवाडी । घर पाडिलें परचक्रधाडीं ।

धन नासलें नाहीं कवडी । अधर्माचें जोडी हे दशा ॥ १४० ॥

नाहीं स्वधर्मकर्म ना दान । विहित भोग न करी आपण ।

त्या धनलोभ्याचें नासलें धन । जेवीं कां स्वप्न रंकाचें ॥ ४१ ॥

दैव झालें पराङ्मुख । त्या हतभाग्याची दशा देख ।

स्त्रीपुत्रें झालीं विमुख । तिंहीं निःशेख दवडिला ॥ ४२ ॥

ऐक धनलोभाच्या ठायीं । इष्ट मित्र पूर्वींचि नाहीं ।

गोत्रजांसी त्याचें सुख कायी । दवडिला पाहीं उपेक्षितू ॥ ४३ ॥

निंदा प्रत्यक्ष करिती लोक । रांडा पोरें थुंकती देख ।

खावया नाहीं निःशेख । मागतां भीक मिळेना ॥ ४४ ॥

भिकेलागीं जेथ जेथ गेला । म्हणती काळमुखा येथें कां आला ।

होता धनलोभें भुलला । भला नागविला ईश्वरें ॥ ४५ ॥

यापरी धिक्कारिती लोक । धन जा‌ऊनि झाला रंक ।

चिंतावर्तीं पडला देख । द्‌ःखें महादुःख पावला ॥ ४६ ॥


तस्यैवं ध्यायतो दीर्घं नष्टरायस्तपस्विनः ।

खिद्यतो बाष्पकण्ठस्य निर्वेदः सुमहानभूत्‌ ॥ १३ ॥


धनलोभ्याचें गेलें धन । धनासवें न वचेचि आठवण ।

तें आठवतां फुटताहे मन । तळमळी जाण अतिदुःखें ॥ ४७ ॥

कांटा रुतल्या भुजंगकपाळीं । पुच्छ तुटल्या सापसुरळी ।

हो कां जळावेगळी मासोळी । तैसा तळमळी अतिदुःखें ॥ ४८ ॥

मनें आठवितांचि धन । हृदयीं चालिलें स्फुंदन ।

अश्रुधारा स्त्रवती नयन । मूर्च्छापन्न क्षणक्षणां ॥ ४९ ॥

पोटीं दुःखें अति चरफडे । धाय मोकलूनियां रडे ।

उठे बैसे पाहे पडे । लोळे गडबडे आरडत ॥ १५० ॥

मग म्हणे रे कटकटा । झालें एक वेळ करंटा ।

अहा विधातया दुष्टा । काय अदृष्टा लिहिलेंसी ॥ ५१ ॥

मज ठावो नाही कोणीकडे । विचार संभवेना पुढें ।

अतिदुःख आलें जी रोकडें । तेणें विचारें रडे महादुःखी ॥ ५२ ॥

हें अल्पदुःख पावलों येथें । पुढें थोर दुःख आहे मातें ।

यम दंडील निष्ठर घातें । कोण तेथें सोडवी ॥ ५३ ॥

म्यां नाहीं दीधलें दान । मी नाहीं स्मरलों नारायण ।

मज येती नरक दारुण । तेथ कोण सोडवी ॥ ५४ ॥

म्यां नाहीं केले पंचमहायज्ञ । नाहीं दीधलें अतिथींसी अन्न ।

नाहीं केलें पितृतर्पण । माझे दुःख कोण निवारी ॥ ५५ ॥

म्यां नाहीं केली द्विजपूजा । नाहीं भजलों अधोक्षजा ।

नाहीं वंदिले वैष्णवरजा । माझे दुःखसमाजा कोण नाशी ॥ ५६ ॥

मी सर्वथा अकर्मकाती । बुडालों अघोरीं ।

धांव पाव गा श्रीहरी । मज उद्धरीं दीनातें ॥ ५७ ॥

कृष्णा माधवा मुरारी । अच्युता अनंता श्रीहरी ।

गरुडध्वजा गोवर्धनधारी । मज उद्धरीं दीनातें ॥ ५८ ॥

तुवां रक्षिलें प्रल्हादासी । अंबरीषासी गर्भवासीं ।

उदरीं राखिलें परीक्षितीसी । तैसें मज दीनासी उद्धरीं ॥ ५९ ॥

तुवां तारिलें अहल्येसी । उद्धरिलें नष्टा अजामिळासी ।

उडी घातली गजेंद्रासी । तेणें वेगेंसी मज तारीं ॥ १६० ॥

महादोषांची श्रेणी । नामें तारिली कुंटिणी ।

तेणें लाघवें चक्रपाणी । मज दुष्टालागोनी उद्धरीं ॥ ६१ ॥

जळो जळो हा धनकाम । गेलें वृथा माझें जन्म ।

फुकाचें जें रामनाम । तें मी अधम न म्हणेंचि ॥ ६२ ॥

रामनामाच्या प्रतापासाठीं । जळती म्हापापांच्या कोटी ।

थोर अधम मी एक सृष्टीं । नाम वाक्पुटीं न म्हणेंचि ॥ ६३ ॥

ऐसा मानोनि अपराध । अनुतापें करितां खेद ।

उपजला अतिनिर्वेद । तेंचि गोविंद स्वयें सांगे ॥ ६४ ॥


स चाहेदमहो कष्टं वृथाऽऽत्मा मेऽनुतापितः ।

न धर्माय न कामाय यस्यार्थायास ईदृशः ॥ १४ ॥


हात चुरूनि म्हणे कटकटा । ब्राह्मणदेहो मोक्षाचा वांटा ।

तो लाहोनि मी अतिकरंटा । धनलोभचेष्टा नाडलों ॥ ६५ ॥

जेणें देहें लाभे मोक्षसुख । त्या देहासी म्यां दीधलें दुःख ।

धनलोभी मी परम मूर्ख । मज‌ऐसा आणिक असेना ॥ ६६ ॥

न वेंचितां धर्मकामासी । अर्थ जोडिला सायासीं ।

त्या अर्थाची दशा ऐसी । अतिदुःखेंसीं मज फळला ॥ ६७ ॥

बाप धनलोभाचें कवतिक । नाही इहलोक ना परलोक ।

थितें अंतरले मोक्षसुख । भोगवी नरक अनिवार ॥ ६८ ॥

देखें ज्या नरकाचे ठायीं । आकल्प बुडतां ठावो नाहीं ।

धनलोभ घाली तैसें ठायीं । तें म्यां नरदेहीं जोडिलें ॥ ६९ ॥

जो जन्मला ब्राह्मणदेहीं । तो पूज्य होय लोकीं तिहीं ।

मोक्ष लागे त्याच्या पायीं । म्यां अभाग्यें तोही नाशिला ॥ १७० ॥

लोभें जें धन संचिलें । तें निःशेष नासोनि गेलें ।

परी मजलागीं अतिदुःखी केलें । बांधोनि दीधलें महानरका ॥ ७१ ॥

उत्तम देहो झाला प्राप्त । तो धनलोभें केला व्यर्थ ।

आयुष्य गेलें हातोहात । अतिसंतप्त अनुतापें ॥ ७२ ॥

धनलोभींचे अचाट । वृथा गेले माझे कष्ट ।

वैराग्य उपजलें उद्भट । अतिचोखट सविवेक ॥ ७३ ॥

धनलोभी जो कां नर । तो सकल दुःखांचें भांडार ।

धनबद्धक तो पामर । स्वमुखें साचार निंदीत ॥ ७४ ॥


प्रायेणार्थाः कदर्याणां न सुखाय कदाचन ।

इह चात्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च ॥ १५ ॥


प्रायशा जे धनबद्धक । त्यांसी इहलोकीं नाहीं सुख ।

धनरक्षणीं अतिदुःख । तें जातां देख प्राणान्त ॥ ७५ ॥

धनागमनीं अतिकष्ट । धनरक्षणीं कलह श्रेष्ठ ।

धननाशें होय हृदयस्फोट । इहलोकीं कष्ट धनलोभ्या ॥ ७७ ॥

जो धर्म करीन स्वयें न खाये । जो मजसारिखा कदर्यु होये ।

त्यासी चढतें वाढतें दुःख पाहें । नाहीं सुखसोये कदर्या ॥ ७८ ॥

लोभाची वस्ती जिये ठायीं । तेथ स्वप्नींही सुख नाहीं ।

लोभ अतिशयें निंद्य पाहीं । तें आपण स्वमुखेंही सांगत ॥ ७९ ॥


यशो यशस्विनां शुद्धं श्लाघा ये गुणिनां गुणाः ।

लोभः स्वलोऽपि तान्‌ हन्ति श्वित्रो रूपमिवेप्सितम्‌ ॥ १६ ॥


रणीं पडतां मुख्य धुरेसी । जो अंगें विभांडी त्या रणासी ।

खांदीं वा‌ऊनि आणी रायासी । येवढी कीर्ति ज्यासी जोडली ॥ १८० ॥

लोभ संचरोनि त्यापाशीं । एक शेत मागवी रायासी ।

तेचि अपकीर्ति होय त्यासी । जग उपहासी मूर्खत्वा ॥ ८१ ॥

त्यासी न मागतां राजा जाण । करूं पाहे आपणासमान ।

त्यासी लोभें आणोनि नागवण । मूर्खपण स्थापिलें ॥ ८२ ॥

स्वयें करितां कन्यादान । सकळ कुळ होय पावन ।

तेथेंही लोभें घेतां धन । अधःपतन धनलोभिया ॥ ८३ ॥

दाता दे‌ऊनियां दान । दानप्रसंगें उपार्जी धन ।

तेंचि दात्यासी दूषण । लोभ लांछन दानासी ॥ ८४ ॥

वेदशास्त्रें करूनि पठण । पंडित झाले अतिसज्ञान ।

तेही धनलोभें छळिले जाण । ज्ञानाभिमान प्रतिष्ठे ॥ ८५ ॥

देहप्रतिष्ठेचिये सिद्धी । पंडित-पंडितां वादविधी ।

नाना छळणोक्ती विरोधीं । ठकिले त्रिशुद्धी ज्ञातें लोभें ॥ ८६ ॥

सविवेक सज्ञान ज्ञात्यासी । लोभ आणी निंदस्पदासी ।

इतरांची गति का‌इसी । ते लोभाची दासी हो‌ऊनि ठाती ॥ ८७ ॥

लोभ शुद्धीसी करी अशुद्ध । लोभ तेथ निंदास्पद ।

तोचि दृष्टांत विशद । ऐक प्रसिद्ध सांगत ॥ ८८ ॥

कुलशील अतिसुकुमार । रूपें सर्वांगमनोहर ।

नाकीं श्वेतता अणुमात्र । निंद्य सुंदर तेणें होय ॥ ८९ ॥

तेवीं अल्पही लोभाची जे वस्ती । नाशी गुणौदार्ययशः कीर्ती ।

लोभा‌ऐसा त्रिजगतीं । कर्ता अपकीर्ती आन नाहीं ॥ १९० ॥

धनलोभीं सदा विरोधू । धनलोभ तोडी सखे बंधू ।

धनलोभा‌ऐसा नाहीं बाधू । अति‌अशुद्धू आणिक असेना ॥ ९१ ॥


अर्थस्य साधने सिद्धे उत्कर्षे रक्षणे व्यये ।

नाशोपभोग आयासस्त्रासश्चिन्ता भ्रमो नृणाम्‌ ॥ १७ ॥


प्रथम शिणावें द्रव्य जोडितां । दुसरें शिणावें तें वाढवितां ।

द्रव्य जरी झालें उत्कर्षतां । तरी लोभ सर्वथा पुरे न म्हणे ॥ ९२ ॥

द्रव्यालागीं भावार्थतां । जैसे कष्टती सर्वथा ।

तैसा जरी कष्टे परमार्था । तैं ब्रह्म तत्त्वतां खेळणें होय ॥ ९३ ॥

एवं कष्टीं जोडल्या द्रव्यासी । रक्षणीं अतिचिंता मानसीं ।

अतिशय लागली जीवासी । अहर्निशीं धुकधुकी ॥ ९४ ॥

स्त्री पुत्र हो माता पिता । त्यांसी पतिजेना सर्वथा ।

आपणाहूनि परता । विश्वासू अर्था मानेना ॥ ९५ ॥

विसरोनियां निजघाता । चोरापासोनि राखे वित्ता ।

वित्तरक्षणीं निजचिंता । तिन्ही अवस्था एकाग्र ॥ १६ ॥

ऐसी एकाग्रता करूनी । जरी लागता भगवद्भजनीं ।

तरी वश्य होता चक्रपाणी । अर्धक्षणीं साधका ॥ ९७ ॥

उचिचानुचित विवाहासी । द्रव्य वेंचितां उदरासी ।

अतिशय होय कासविसी । धनव्ययो त्रासासी उपजवी ॥ ९८ ॥

एवं जोडूनि रक्षीतां द्रव्यासी । अवचटें नाश होय जैं त्यासी ।

तै अतिभ्रम चढे मानसीं । होती धनपिशीं बद्धक ॥ ९९ ॥

द्रव्यार्जनीं वसे प्रयास । द्रव्यरक्षणीं चिंतेचा वास ।

द्रव्यव्ययीं वळसा त्रास । भ्रमाचा रहिवास धननाशीं ॥ २०० ॥

आसिमध्यावसानीं पाहीं । द्रव्य तें समूळ अपायी ।

तेथ सुखाचा लेश नाहीं । हें ऐसें पाहीं मज जाहलें ॥ १ ॥

आयास-त्रास-चिंतेसहित । धनापाशीं भ्रम नांदत ।

अर्थ तितुका अनर्थयुक्त । तोचि अर्थ स्वयें सांगे ॥ २ ॥


स्तेयं हिंसानृतं दम्भः कामः क्रोधः स्मयो मदः ।

भेदो वैरमविश्वासः संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥


अर्थ सर्वांगे अनर्थभूत । हें माझें वचन त्रिसत्य ।

पृथ्वीमाजीं जे जे अनर्थ । ते ते अर्थांत उपजती ॥ ३ ॥

पुसाल अर्थींचे अनर्थ । ते सांगता असंख्य अनंत ।

संक्षेपें सांगेन येथ । पंधरा अनर्थ अर्थासी ॥ ४ ॥

प्रथम अनर्थ अर्थासी । चोरी वसे अर्थापासीं ।

अर्थु नाहीं गा जयापाशीं । चोरापासून त्यासी भय नाहीं ॥ ५ ॥

द्रव्य नाहीं ज्याच्या हातीं । त्यातें देखोनि चोर भिती ।

कांहीं मागेल आम्हांप्रती । म्हणोनि लपती त्या भेणें ॥ ६ ॥

अतर्क्य नेत्रांतरें नेणें । कां धातुवादें सर्वस्व घेणें ।

परस्व भोळ्यांनीं बुडवणें । कां विजनीं हरणें सर्वस्व ॥ ७ ॥

मार्गीं पडलें धन पराचे । स्वयें जाणोनि अमकियाचें ।

नाही देणें त्यासी साचें । हेंही चोरीचें लक्षण ॥ ८ ॥

स्वर्णस्तेयें नरकप्राप्ती । ऐसे विवेकीही चोरी करिती ।

मा इतरांची कायशी गती । चोरीची वस्ती धनापाशीं ॥ ९ ॥

जंगीं महापापिणी चोरी । तीस कोणी बैसों नेदी द्वारीं ।

ते राहिली सुवर्णामाझारीं । धन तेथ चोरी निश्चित ॥ २१० ॥

देखतांचि त्या धनासी । विकल्पी होती संन्यासी ।

इतरांची कथा का‌इसी । चोरी धनापाशीं स्वयें नांदे ॥ ११ ॥

प्रथम अनर्थलक्षण । धनापाशीं चोरी जाण ।

धन हिंसेचे आयतन । तेंही निरूपण अवधारीं ॥ १२ ॥

धनालागीं द्वंद्व दारुण । पुत्रपौत्र मरिती जाण ।

धनालागीं घेती प्राण । सहृदपण सांडोनी ॥ १३ ॥

धनलोभाचें कवतिक । कन्या बापासी देतसे विख ।

पितृघाताचें न मानी दुःख । निष्ठुर देख धनलोभ ॥ १४ ॥

धनलोभी सांडी बापमाये । स्त्री घे‌ऊनि वेगळा राहे ।

तेथही धनलोभ पाहें । वैर होये स्त्रीपुरुषां ॥ १५ ॥

धनलोभाची नवलपरी । पुत्र पित्यातें जीवें मारी ।

पिता पुत्रातें संहारी । कठिण भारी धनलोभ ॥ १६ ॥

जे नवमास वाहे उदरांत । जे सदा सोशी नरकमूत ।

ते मातेचा करी घात । द्रव्यानिमित्त निजपुत्र ॥ १७ ॥

अभिनव धनलोभाची त्राय । नवल तें मी सांगों काय ।

पोटींचा पुत्र मारी माय । ऐसा अनर्थ होय धनसाठीं ॥ १८ ॥

एवं हिंसा ते हे संपूर्ण । दुसरें अनर्थलक्षण ।

आतां असत्याचें विंदान । तेंही निरूपण स्वयें सांगे ॥ १९ ॥

असत्य जन्मलें अर्थाच्या पोटीं । अर्थबळें तें दाटुगें सृष्टी ।

अर्थासवें असत्य उठी । असत्याची गांठी अर्थेंसीं ॥ २२० ॥

तो अर्थ असे जयापाशीं । कां अर्थ‌अपेक्षा जयासी ।

तेथ असत्य वसे कुटुंबेंसीं । धन तें मिरासी मिथ्यात्वीं ॥ २१ ॥

अर्थबळ थोर असत्यासी । मिथ्या बोलवी बापसी ।

धनलोभें झकवी मातेसी । सत्यत्व धनापाशीं असेना ॥ २२ ॥

क्रयविक्रयीं धनलोभें जाण । मिथ्या बोलती साधरण ।

परी वेदशास्त्रसंपन्न । धनार्थ सज्ञान बोलती मिथ्या ॥ २३ ॥

वेदींचा आठव न ये पूर्ण । तो संभावनेलागीं जाण ।

म्हणवी मी वेदसंपन्न । करावया यजन नीचाचें ॥ २४ ॥

भाग दे‌ऊनि मध्यस्था । मी चतुःशास्त्रीं । विख्याता ।

ऐसें मिथ्यात्वें छळी पंडिता । राजद्रव्यार्थालागुनी ॥ २५ ॥

विरक्त म्हणविती परमार्थी । तेथही असत्यें घातली वस्ती ।

नाथिल्या सिद्धि दाविती । अर्थप्राप्तीलागोनी ॥ २६ ॥

अर्थीं असत्याचा बडिवारू । सद्भावें केला जो सद्गुरू ।

त्यासी मिथ्या नास्तिक विचारू । एकान्तीं नरू प्रतिपादी ॥ २७ ॥

अर्थ नाहीं जयापाशीं । ना अर्थकल्पना जयासी ।

असत्य स्वर्शेना तयासी । कदाकाळेंसीं कल्पांतीं ॥ २८ ॥

अर्थापाशीं असत्य जाण । त्याचें सांगीतलें लक्षण ।

आतां अर्थापाशीं दंभ संपूर्ण । तेही वोळखण अवधारीं ॥ २९ ।

पोटीं नाहीं परमार्थ । धरोनियां अर्थस्वार्थ ।

स्वयें म्हणविती हरिभक्त । या नांव निश्चित भजनदंभू ॥ २३० ॥

धन जोडावयाकारणें । टिळे माळा मुद्रा धारणें ।

धनेच्छा उपदेश देणें । या नांव जाणणें दीक्षादंभू ॥ ३१ ॥

देखोनि धनवंत थोरू । त्यासी उपदेशीं अत्यादरू ।

नेमूनि गुरुपुजाकरभारू । सांगे मंत्रू दांभिक ॥ ३२ ॥

जयांपासोनि होय अर्थप्राप्ती । ते समर्थ शिष्य आवडती ।

दीन शिष्यातें उपेक्षिती । हे दांभिकस्थिती गुरुत्वा ॥ ३३ ॥

तुरूसी द्यावें तनु मन धन । ऐसें उपदेशूनि जाण ।

जो द्रव्य संग्रही आपण । तें दांभिकपण गुरुत्वा ॥ ३४ ॥

जेथ धनलोभ गुरूपाशीं । तो काय तारील शिष्यासी ।

धनलोभाची जाती ऐसी । करी गुरुत्वासी दांभिक ॥ ३५ ॥

आखाडभूती‌ऐसा जाण । गुरुपाशील न्यावया धन ।

उपदेश घे हो‌ऊनि दीन । तो दांभिक जाण शठ शिष्य ॥ ३६ ॥

गुरूपदेशें शिकोनि युक्ती । स्वयें ज्ञानाभिमाना येती ।

गुरूतें मानी प्राकृतस्थिती । तोही निश्चितीं दांभिक ॥ ३७ ॥

मी एक सधन सज्ञान । ऐसा सूक्ष्मरूप ज्ञानभिमान ।

करी गुरु‌आज्ञेचें हेळण । हेंही लक्षण दंभाचें ॥ ३८ ॥

अहं ब्रह्म हेही स्फूर्ती । न साहे जेथ स्वरूपस्थिती ।

तेथ मी ज्ञाता हे घोंगडी युक्ती । स्फुरे निश्चितीं सूक्ष्मदंभें ॥ ३९ ॥

जीवासी देहाचें मध्यस्थान । तेथ दंभाचें अधिष्ठान ।

त्यासी मिळोनियां मन । ज्ञानाभिमान उपजवी ॥ २४० ॥

नवल दंभाचें कवतिक । आम्ही अग्निहोत्री याज्ञिक ।

तेचि जीविका करूनि देख । नाडले वेदपाठक धनलोभें ॥ ४१ ॥

सोडोनि परमार्थाची पोथी । ब्रह्मज्ञान सांगे नाना युक्तीं ।

तेही ज्ञाते दंभे नाडिजेती । द्रव्यासक्ती धनलोभें ॥ ४२ ॥

मंत्रतंत्रांची कथा कोण । मुख्य गायत्री वेंचिती ब्राह्मण ।

आम्ही स्वधर्मनिष्ठापावन । म्हणती जाण दांभिक ॥ ४३ ॥

दंभें नाडिले संन्यासी । लौकिक राखणें पडे त्यांसी ।

ज्यालागीं मुंडिले शिसीं । त्या अर्थासी विसरले ॥ ४४ ॥

दृष्टि सूनि अन्नसन्मान । संन्यासी करिती शौच स्न्नान ।

शुद्ध न करवेचि निजमन । वादव्याख्यान अतिदंभें ॥ ४५ ॥

घ्यावया परद्रव्य परान्न । कां देहप्रतिष्ठेलागीं जाण ।

मिथ्या दाखवी सात्त्विकपण । हें दंभलक्षण पैं चौथें ॥ ४६ ॥

द्रव्यापाशीं वसे काम । अतिशयें अतिदुर्बम ।

द्रव्य तेथ कामसंभ्रम । अतिविषम सांगात ॥ ४७ ॥

द्रव्य नसतां अपेक्षाकाम । तो सबाह्य करवी अतिश्रम ।

अनेक कष्टांचें विषम । अतिदुर्गम भोगावी ॥ ४८ ॥

धन झालिया उन्मादकाम । करूं लागे अगम्यागम ।

उपजवी नाना अधर्म । निंद्य कर्म धनवंता ॥ ४९ ॥

कामु जडलासे धनेंसीं । तो सदा छळी धनवंतासी ।

काम खवळे धनापाशीं । अहर्निशीं मुसमुशित ॥ २५० ॥

धनापाशीं अति उद्धतू । काम पांचवा अनर्थू ।

काम तेथ निश्चितू । क्रोध नांदतू सैन्येंसीं ॥ ५१ ॥

कामप्राप्तीसी आडवी काडी । होतां क्रोधाची पडे उडी ।

खवळला अति कडाडी । तपाच्या कोडी निर्दाळित ॥ ५२ ॥

जप तप निष्ठा नेम । शिणोनि साधलें दुर्गम ।

क्रोध अति खवळल्या परम । ते करी भस्म क्षणार्धें ॥ ५३ ॥

धनाकडे कोणी दावी बोट । तेथ क्रोध उठी अचाट ।

वाढवी प्राणान्त कचाट । क्रोध अतिदुष्ट धनेंसीं ॥ ५४ ॥

धनागमनीं अवरोधू कां धनव्ययाचा संबंधू ।

ते संधीं खवळे क्रोधू । अतिविरोधू उन्मत्त ॥ ५५ ॥

धनापाशीं क्रोध समर्थू । हा सहावा अति‌अनर्थू ।

धनापाशीं गर्व अद्भुतू । तेंचि निश्चितू सांगत ॥ ५६ ॥

धनगर्वाचिये पुष्टी । सखा बाप नाणी दृष्टी ।

मातेतें म्हणे करंटी । इतरांच्या गोष्टी त्या काय ॥ ५७ ॥

सिद्ध साधक तापसी । त्यांतें देखोनि उपहासी ।

म्हणे करंटे ते होती संन्यासी । हरिदासासी विटावी ॥ ५८ ॥

अंगीं धनाचें समर्थपण । त्याहीवरी जैं झालें ज्ञान ।

तैं गर्वाचा ताठा चढे पूर्ण । जेवीं आरें धारणू गिळिला ॥ ५९ ॥

धनज्ञानगर्वाची जाती कैसी । गर्व करी सद्गुरूसी ।

त्याच्या वचनातें हेळसी । शेखीं धिक्कारेंसी निर्भर्त्सी ॥ २६० ॥

धनज्ञानगर्वाचें लक्षण । देखे सद्गुरूचे अवगुण ।

गुरूसी ठेवी मूर्खपण । मी एक सज्ञान हें मानी ॥ ६१ ॥

जो भ्रांत म्हणे सद्गुरूसी । गुरु मानी त्यांते द्वेषी ।

बाप गर्वाची जाती कैशी । देखे गुणदोषांसी सर्वांच्या ॥ ६२ ॥

नवल गर्वाची पैं काहणी । गुणू सर्वथा सत्य न मानी ।

दोष पडतांचि कानीं । सत्य मानी निश्चित ॥ ६३ ॥

सात्त्विक ये गर्वितापुढें । त्यासी सर्वथा मानी कुडें ।

अतिसात्त्विकता दृष्टी पडे । तरी मानी वेडें अर्बुजा ॥ ६४ ॥

अंगीं भवंडी भरे लाठी । तैं भूमी लागे ललाटीं ।

साष्टांग नमावया सृष्टीं । पात्र गर्वदृष्टीं दिसेना ॥ ६५ ॥

तेथें कोण दे सन्मान श्रेष्ठा । कायसी वृद्धाची प्रतिष्ठा ।

धनगर्वे चढला ताठा । मी एक मोठा ब्रह्मांडीं ॥ ६६ ॥

एक गुरुसेवाविश्वासकू । निजसेवा झाला वश्यकू ।

त्यासी गर्व चढे मी सेवकू । तो अतिबाधकू सेवका ॥ ६७ ॥

ऐसा अतिगर्वें उन्नद्ध । हा सातवा गर्वबाध ।

आतां धनापाशीं महामद । तोही संबंध द्विज सांगे ॥ ६८ ॥

ज्यासी चढे धनमदू । तो उघडे डोळां होय अंधू ।

कानीं नायके शब्दबोधू । धनमदें स्तब्धू सर्वदा ॥ ६९ ॥

धनमदें अति‌अंहता । धनमदें उद्धतता ।

धनमदें अद्वातद्वता । करी सर्वथा अधर्म ॥ २७० ॥

धनमद अति अपवित्र । तो चढल्या होय अतिदुस्तर ।

न म्हणे पात्र अपात्र । विचरे विचित्र योनीसी ॥ ७१ ॥

जो धनमदा वश होय । तो न मानी कोणाचेंही भय ।

न जावें तेथ स्वयें जाय । न खावें तें खाय यथेष्ट ॥ ७२ ॥

न धरावा तो संग धरी । न करावें तें कर्म करी ।

न बोलावें तें उच्चारी । जनाभीतरीं उद्भतू ॥ ७३ ॥

न देखे आपुलें केलें । परापवाद स्वयें बोले ।

नायके बापाचें शिकविलें । वेडें केलें धनमदें ॥ ७४ ॥

शिकविलें तें नायके । वरिलें तें करी आवश्यकें ।

साधुनिंदा निजमुखें । यथासुखें जल्पत ॥ ७५ ॥

न मानी स्वयाती स्वाचारू । न मानी दोष अनाचारू ।

न मानी वडीलांचा विचारू । धनमदें थोरू मातला ॥ ७६ ॥

आधींच तारुण्यें अतिलाठा । वरी धनमदें चढला ताठा ।

यापरी मातला मोठा । न चाले वाटा सुपंथीं ॥ ७७ ॥

स्त्रीकामें अतिविव्हळ । न विचारी कुळशीळ ।

न म्हणे सकाळ सांज वेळ । विचरे केवळ खरू जैसा ॥ ७८ ॥

अभिलाषूनि परनारी । दिवसा विचरे दुपारीं ।

गतालकाही अंगीकारी । भय न धरी पापाचें ॥ ७९ ॥

जो मातला करूनि मद्यपान । तो मद तत्काळ उतरे जाण ।

त्याहूनि धनमद दारुण । आल्याही मरण उतरेना ॥ २८० ॥

अकर्म करितां आपण । तेंचि निजघातें घे‌ईल प्राण ।

हेही नाठवे आठवण । धनमदें जाण भुलला ॥ ८१ ॥

महा‌अनर्थी धनमद जाण । हें आठव्या अनर्थाचें लक्षण ।

आतां धनापाशीं भेद पूर्ण । तेंचि निरूपण द्विज सांगे ॥ ८२ ॥

भेद जन्मला धनाचे कुशीं । धन तेथ भेदाची मिराशी ।

भेद सपरिवार धनापाशीं । अहर्निशीं जागत ॥ ८३ ॥

हाता आलिया बहु धन । मातेहूनि राखे भिन्न ।

पित्यासी करी वंचन स्त्रियेसीही जाण कळों नेदी ॥ ८४ ॥

अर्थ पुत्रासी अतर्क्यता । तेथ इतरांची कोण कथा ।

भेदू तो अर्थापरता । जगीं सर्वथा असेना ॥ ८५ ॥

माथां साहोनि शस्त्रघात । बंधु बंधूसी रणीं साह्य होत ।

तेचि बंधू अनास होत । वांटितां अर्थविभाग ॥ ८६ ॥

मित्र मित्रांसी वेंचिती प्राण । तेथें प्रवेशोनियां धन ।

विकल्पा आणी मित्रपण । भेद दारुण धनापाशीं ॥ ८७ ॥

आपणचि गांठीं बांधिलें धन । तें क्षणक्षणां पाहे आपण ।

येथवरी धनापाशीं जाण । विकल्प पूर्ण नांदत ॥ ८८ ॥

ऐसा धनापाशीं भेदू जाण । हें नववें अनर्थलक्षण ।

अतिशयें अतिनिर्वाण । वैर दारुण धनेंसीं ॥ ८९ ॥

धनापाशीं वैर पूर्ण जाण । हें अंगें भोगूनि आपण ।

सांगे कदर्यु ब्राह्मण । वैरलक्षण धनाचें ॥ २९० ॥

पित्यापुत्रांमाजीं विरोधू । पाडितो हा द्रव्यसंबंधू ।

वैरी करी सखे बंधू । तो हा प्रसिद्धू धनलोभ ॥ ९१ ॥

आपुल्या कळवळ्याचे सुहद । त्यांसी धनलोभ पाडी द्वंद्व ।

धनास्तव अतिसुबुद्ध । वैर विरुद्ध सर्वांसी ॥ ९२ ॥

प्राणाहूनि पढिये मित्रू । त्यांसी धनलोभ करी शत्रू ।

धनलोभ अति‌अपवित्रू । वैरी दुस्तरू जगीं हा ॥ ९३ ॥

बंधुकलहें धन वांटितां । अधिक न ये आपुल्या हाता ।

तैं वांटा करिती जे धर्मतां । त्या साधूंसी तत्त्वतां वैर चाळी ॥ ९४ ॥

जिचे उदरीं जन्मला आपण । जिचें सदा केलें स्तनपान ।

ते मातेसी धनलोभें जाण । वैर संपूर्ण चालवी ॥ ९५ ॥

आपली जे कां निजजननी । अर्थ तीतें करी वैरिणी ।

बाहेर घाली घरांतूनी । मुख परतोनी पाहेना ॥ ९६ ॥

ज्याचेनि तुटे भवबंधन । ज्याचेनि बोलें हो‌इजे पावन ।

त्या सद्गुरूसी अबोला जाण । धनाभिमान धरवित ॥ ९७ ॥

धनाभिमानाचा बडिवार । सद्गुरूमाजीं पाडी वैर ।

धनाभिमानी अणुमात्र । नव्हे निर्वैर कोणासी ॥ ९८ ॥

जें हें सांगितलें निरूपण । त्या नांव वैर संपूर्ण ।

हें दहावें अनर्थलक्षण । अविश्वासी धन तें ऐक ॥ ९९ ॥

धनाभिमानाचा विलास । न मानी पित्याचा विश्वास ।

पूर्ण बंधूचा अविश्वास । केवीं सुहदांस पातेजे ॥ ३०० ॥

’आत्मा वै पुतनामासी’ । जो साचार धणी सर्वस्वासी ।

त्या पातेजेना निजपुत्रासी । अति‌अविश्वासी धनलोभ ॥ १ ॥

धर्म अर्थ काम संपूर्ण । त्रिसत्य सत्य हें वचन ।

पूर्वजांची भाक निर्वाण । दे‌ऊनि आपण जे परणी ॥ २ ॥

जिणें जीवू प्राण सर्वस्वेंसीं । साचार अर्पिला भ्रतारासी ।

ऐशियेही धर्मपत्नीसी । अविश्वासी धनलोभ ॥ ३ ॥

जे उदरीं वाहे नवमासीं । जे सर्वदा विष्ठामूत्र सोशी ।

धनलोभाची जाती कैशी । तेही मातेसी न विश्वासे ॥ ४ ॥

धनाभिमान ये जयापाशीं । तो विश्वासेना सद्गुरूसी ।

इतरांची कथा कायसी । पूर्ण अविश्वासी धनमानी ॥ ५ ॥

अविश्वासाचें मुख्य कारण । धन आणि दुसरी स्त्री जाण ।

तेथ मोहावलें ज्याचें मन । तो अतिसंपन्न अविश्वासें ॥ ६ ॥

जो धनमानी आणि स्त्रीजित । त्यासी विमुख होय हृदयस्थ ।

त्यातें सद्गुरूही उपेक्षित । परम अनर्थ अविश्वासें ॥ ७ ॥

सकळ दोषां मुकुटमणी । अविश्वास बोलिला पुराणीं ।

जो प्रकटतां अर्धक्षाणीं । करी धुळदाणी वृत्तीची ॥ ८ ॥

अविश्वासा अभिमान भेटे । तैं मुक्ताची मुक्तता तुटे ।

मग विकल्पाचेनि नेटें । घाली उफराटें देहबंदीं ॥ ९ ॥

अविश्वासें कवळिल्या चित्ता । अभिमानें म्हणे मी ज्ञाता ।

तेव्हां उभ‌उभ्यां पळे आस्तिकता । देखे नास्तिकता सर्वत्र ॥ ३१० ॥

अविश्वास येतां पहा हो । सकुटुंब पळे सद्भावो ।

मग लोकत्रयीं अभावो । नांदवी निर्वाहो विकल्पेंकरूनी ॥ ११ ॥

वाडेंकोडें अविश्वासी । विकल्पू नांदे अहर्निशी ।

जेथ रिगाव अविश्वासासी । विकल्प त्यासी नागवी ॥ १२ ॥

अंगोवांगीं अविश्वास । परमार्थराष्ट्र पाडी वोस ।

दद्गुरूचेही दावी दोष । न मनी विश्वास ब्रह्मयाचा ॥ १३ ॥

यालागीं सकळ दोषांचा राजा । अविश्वासाहूनि नाहीं दुजा ।

तो रिगोनियां निजपैजा । विभांडी वोजा महासिद्धि ॥ १४ ॥

जिकडे अविश्वासें चाली केली । तिकडे परमार्था पळणी झाली ।

विकल्पाची धाडी आली । ते संधी नागवली बहुतेकें ॥ १५ ॥

सिद्धाचें गेलें सिद्धिभूषण । साधकें सपा‌ई नागवलीं जाण ।

रानभरी झाले साधारण । श्रद्धेचें उद्यान छेदिलें ॥ १६ ॥

यमनियमांचीं नगरें जाळी । क्रोधू तापसा करी होळी ।

मोक्षफळें सफळिता केळी । समूळ उन्मळी मोहगजू ॥ १७ ॥

शमदमाचें घरटें । खाणोनि सांडिलें आव्हाटे ।

वोस विवेकाचे चोहटे । कोणी ते वाटे वागेना ॥ १८ ॥

व्रतोपवास यांचीं साजिरीं । निष्काम उपवनें चौफेरीं ।

तीं जाळिलीं उपरा‌उपरी । नानापरी विकल्पें ॥ १९ ॥

ऐशिया अविश्वासासी । ज्ञानाभिमानी आले भेटीसी ।

विकल्पें अभय दे‌ऊनि त्यांसी । आपणियापाशीं राहविलें ॥ ३२० ॥

ऐशिया अविश्वासापुढें । परमार्थ का‌इसें बापुडें ।

विकल्पाचें बळ गाढें । तो करी कुडें तत्काळ ॥ २१ ॥

पोटांतून जो अविश्वासी । तो सदा देखे गुणदोषांसी ।

अखंड द्वेषी परमार्थासी । हा त्यापाशीं स्वभावो ॥ २२ ॥

यापरी अविश्वासी । बद्धवैर पडे परमार्थासी ।

यालागीं जो पोटींचा अविश्वासी । हांसल्याही त्यापाशीं न वचावें दीनीं ॥ २३ ॥

सकळ दोषांमाजीं समर्थ । सकळ दोषंचें राजत्व प्राप्त ।

तो ह आकरावा अनर्थ । असे नांदत धनामाजीं ॥ २४ ॥

अकराहीं इंद्रियांसी । पूर्ण करी अविश्वासेंसी ।

यालागीं अकरावें स्थान यासी । वस्ति अविश्वासासी मनामाजीं ॥ २५ ॥

मुख्यत्वें स्पर्धेचें आयतन । बहुविद्या का बहुधन ।

हेंचि स्पर्धेचें जन्मस्थान । येथूनि जाण तें वाढे ॥ २६ ॥

विद्या झालिया संपन्न । पंडित पंडितां हेळण ।

मुख्य गुरूशीं स्पर्धा करी जाण । हें स्पर्धालक्षण विद्येचें ॥ २७ ॥

गांठीं झालिया धन । स्पर्धा खवळे दारुण ।

कुबेर परधनें संपन्न । मी स्वसत्ता जाण धनाढ्य ॥ २८ ॥

माझिया निजधनापुढें । गणितां अल्प गंगेचे खडे ।

माझिये धनाचेनि पडिपाडें । कोण बापुडें उभे राहे ॥ २९ ॥

मग जे जे देखे धनवंत । ते ते हेळूनि सांडी तेथ ।

यापरी स्पर्धा अद्भुत । धरूनि अर्थ उल्हासे ॥ ३३० ॥

एवं धरूनियां अर्थ । स्पर्धा बारावा अनर्थ ।

सदा नांदे धना‌आंत । तो हा वृत्तांत सांगीतला ॥ ३१ ॥

आतां तीन अर्थांचा मेळा । एके पदीं झाला गोळा ।

तोही नांदे धनाजवळा । ऐक वेगळा विभाग ॥ ३२ ॥

स्त्री द्यूत आणि मद्यपान । या तिहींतें वाढवी धन ।

हे तीन अनर्थ दारुण । धनवंता पूर्ण आदळती ॥ ३३ ॥

जो कां पुरुष निर्धन । तो स्त्रियेस जडिसासमान ।

देखोनि निर्धनाचें वदन । प्रत्यक्ष जाण स्त्री थुंकी ॥ ३४ ॥

धनहीन पुरुषाचे घरीं । कलहो स्त्री-पुरुषांमाझारीं ।

निर्भर्त्सूनि नानापरी । दवडी घराबाहेरी पुरुषातें ॥ ३५ ॥

धनवंता पुरुषासी स्त्री लवोटवो करी कैसी ।

कुटका देखोनि शुनी जैसी । हालवी पुच्छासी कुंकात ॥ ३६ ॥

त्या धनाची झालिया तुटी । स्त्री वसवसोनि लागे पाठी ।

आतां नावडती तुमच्या गोठी । रागें उठे फडफडोनी ॥ ३७ ॥

दिवसा पोरांची तडातोडी । रात्रीं न सोसे तुमची वोढी ।

हातीं नाहीं फुटकी कवडी । जळो गोडी जिण्याची ॥ ३८ ॥

ऐशापरी कडोविकडी । निर्भर्त्सूनि दूरी दवडी ।

निर्धन पुरुषाची आवडी । न धरी गोडी स्वदारा ॥ ३९ ॥

यापरी निर्धन पुरुषासीं । स्वस्त्री वश्य नव्हे त्यासी ।

स्त्रीबाधा धनवंतासी । अहर्निशीं अनिवार ॥ ३४० ॥

लक्षूनि धनवंत नर । वेश्या मिरवी श्रृंगार ।

हावभाव चमत्कार । त्यासी धनाढ्य थोर भाळले ॥ ४१ ॥

वेश्याकामसंगें जाण । अखंड लांचावलें मन ।

तद्योगें मद्यपान । करिती सधन धनमदें ॥ ४२ ॥

मद्यापानें जो उन्मत्त । तो स्वेच्छा खेळे द्यूत ।

एवं हेही तिव्ही अनर्थ । जाण विश्चित अर्थासी ॥ ४३ ॥

अर्थापाशीं पंधरा अनर्थ । ते सांगीतले इत्थंभूत ।

सुखाचा लेशु येथ । नाहीं निश्चित धनवंता ॥ ४४ ॥


एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूलामता नृणाम्‌ ।

तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थीं दूरतस्त्यजेत्‌ ॥ १९ ॥


एवं हे पंधराही अनर्थ । मूर्ख अथवा पंडित ।

जे अर्थसंग्रह करित । अवश्य हे तेथ उठती ॥ ४५ ॥

त्यासी नाम मात्र हा अर्थ । येर्क्ष्हवीं मूर्तिमंत अनर्थ ।

यालागीं श्रेयार्थी जे हरिभक्त । तिंही निश्चित त्यागावा ॥ ४६ ॥

जेवीं कां बोळ हुंगेना माशी । ढेंकुण न ये तेलापाशीं ।

वोळंबा न लगे अग्नीसी । तेवीं जो अर्थासी नातळे ॥ ४७ ॥

जेवीं कां अग्नीमाजीं लवण पडे । तें तडफडोनि बाहेर उडे ।

तेवीं मोक्षाचिये चाडे । जो त्यागी रोकडें निजधन ॥ ४८ ॥

बचनाग मुखीं घालितां आपण । क्षणार्ध दावी गोडपण ।

तोचि परिपाकीं आणी मरण । तैसा अर्थ जाण अनर्थीं ॥ ४९ ॥

यालागीं जो मिक्षार्थी । तेणें अर्थ न धरावा हातीं ।

काया वाचा चित्तवृत्ती । अर्थ निश्चितीं त्यागावा ॥ ३५० ॥

अर्थमूळ सकळ भेद । पूर्वीं बोलिला एवंविध ।

तोचि पुनःपुनः गोविंद । करूनि विशद सांगत ॥ ५१ ॥


भिद्यन्ते भ्रातरो दाराः पितरः सुहृदस्तथा ।

एकास्त्रिग्धाः काकिणिना सद्यः सर्वेऽरयः कृताः ॥ २० ॥


इष्टमित्रांचें मित्रत्व मोडी । बंधुबंधूंचा स्न्नेह बिघडी ।

सुहृदांचें सौजन्य तोडी । फुटकी कवडी अर्थाची ॥ ५२ ॥

पित्यापुत्रांमाजीं विरोध । स्त्रीपुत्रांमाजीं द्वंद्व ।

तो हा जाण अर्थसंबंध । विभांडी हार्द सुहृदांचें ॥ ५३ ॥

काकिणी म्हणजे वीसकवडी । ते आप्तांचा स्न्नेह तोडी ।

त्यांतील एक फुटकी कवडी । भेदू पाडी सुहृदांसी ॥ ५४ ॥


अर्थेनाल्पीयसा ह्येते संरब्धा दीप्तमन्यवः ।

त्यजन्त्याशु स्पृधो घ्रन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम्‌ ॥ २१ ॥


अति‌अल्प अर्थासाठीं । सुहृदता सांडोनि पोटीं ।

कोपें खवळला उठी । शस्त्रमुठी उद्यत ॥ ५५ ॥

तेथें आप्त हो‌ऊनि अनाप्त । परस्परें करिती घात ।

अर्थ अनर्थी प्राणांत । निजस्वार्थघातकू ॥ ५६ ॥

जितां अर्थ अनर्थ करी । मेल्या ने नरकद्वारीं ।

उत्तम देहाची बोहरी । अर्थ करी ते ऐक ॥ ५७ ॥


लब्ध्वा जन्ममरप्रार्थ्यं मानुष्यं तद्द्विजाग्यताम्‌ ।

तदानादृत्य ये स्वार्थं घ्रन्ति यान्त्यशुभां गतिम्‌ ॥ २२ ॥


कोटि जन्माचें शुद्ध सुकृत । तेणें कर्मभूमीं नरदेह प्राप्त ।

तेथेंही वर्णाग्र्य समर्थ । सत्कुळप्रसूत ब्राह्मणत्वें ॥ ५८ ॥

ऐसे जन्म पावावया येथ । अमरही मरण मागत ।

इंद्रादि देव जे स्वर्गस्थ । तेही वांछित हें जन्म ॥ ५९ ॥

जे सत्यलोकपर्यंत । ऐश्वर्य पावले अद्भुत ।

तेही हें जन्म वांछित । उत्कंठित अहर्निशीं ॥ ३६० ॥

येथ करितां भगवद्भक्ती । पायां ल्लगती चारी मुक्ती ।

यालागीं हे जन्मप्राप्ती । अमर मागती अहर्निशीं ॥ ६१ ॥

ऐसें उत्तम जन्म पावोनी । अति‌अभाग्य मी त्रिभुवनीं ।

निजस्वार्थातें उपेक्षूनी । भुललों धनीं धनलोभें ॥ ६२ ॥

धनलोभाचिया भ्रांती । कां लोकेषण लौकिकस्थिती ।

जो उपेक्षी भगवद्भक्ती । अशुभ गती तयासी ॥ ६३ ॥

तेचि कैशी अशुभ गती । धनलोभ्यां नरकप्राप्ती ।

चौर्क्ष्यायशीं लक्ष योनींप्रती । गर्भ भोगिती अतिदुःखें ॥ ६४ ॥

जया ब्राह्मणजन्मा‌आंत । स्वर्गमोक्ष सहजें प्राप्त ।

तेचि अर्थींचा इत्यर्थ । स्वयें सांगत धनलोभी ॥ ६५ ॥


स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं प्राप्य लोकमिमं पुमान्‌ ।

द्रविणे कोऽनुषज्जेत मर्त्योऽनर्थस्य धामनि ॥ २३ ॥


ब्राह्मणें करितां स्वधर्म । वासना झळंबे स्वर्गकाम ।

तैं इंद्रचंद्रादिकांचें धाम । पावे द्विजोत्तम सहजचि ॥ ६६ ॥

ज्याचिया याजनस्थिती । इतरांसी होय स्वर्गप्राप्ती ।

एवं स्वर्ग तो ब्राह्मणांच्या हातीं । त्यांसी ते गती सहजचि ॥ ६७ ॥

सांडूनि ईषणात्रयासी । निष्काम स्वधर्म ज्या द्विजासी ।

मोक्ष लागे त्याच्या पायांसी । तिष्ठे अहर्निशीं आज्ञाधारी ॥ ६८ ॥

तो अनुग्रही जयांसी । ते पावती निजमोक्षासी ।

एवढें सामर्थ्य ब्राह्मणापाशीं । अनायासीं सहजचि ॥ ६९ ॥

स्वर्ग जयाची पायरी । मोक्ष ज्याचा आज्ञधारी ।

एवढी ब्राह्मणत्वाची थोरी । धनलोभावारी नाशिती ॥ ३७० ॥

ब्राह्मणजन्म पावल्या जाण । निःशेष खुंटे जन्ममरण ।

तेथ मी नाडलों जाण । जोडूनि धन धनलोभें ॥ ७१ ॥

दुर्लभ येथें माणुसपण । त्यामाजीं अतिदुर्लभ ब्राह्मण्य ।

तेंही पावोनि मे आपण । धनलोभें पूर्ण नागवलों ॥ ७२ ॥

पावोनि ब्राह्मणशरीर । धनें नाडले थोरथोर ।

अर्थ अनर्थाचें मुख्य घर । दुःख दुर्धर वाढवी ॥ ७३ ॥

अर्थ अनर्थाचें भाजन । तें निःशेष त्यागावें धन ।

वैराग्यें तापला पूर्ण । स्वयें ब्राह्मण बोलत ॥ ७४ ॥

आशंका ॥ दैवें जोडिलें संपत्तीसी । ने‌ऊनि सांडावे बिदीसी ।

कां घालावें जळप्रवाहेंसीं । त्याग अर्थासी तो कैसा ॥ ७५ ॥

तें अर्थत्यागनिरूपण । स्वयें सांगताहे ब्राह्मण ।

जे असतील सधन । तिंहीं सावधान परिसावें ॥ ७६ ॥


देवर्षिपितृभूतानि ज्ञातीन्बन्धूंश्च भागिनः ।

असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्तः पतत्यधः ॥ २४ ॥


दैवें जोडिलिया धन । आचरावे पंचमहायज्ञ ।

करावें भगवत्पूजन । उल्हासें जाण महोत्साहें ॥ ७७ ॥

स्वयें करावें पितृतर्पण । षण्णवति श्राद्धें जाण ।

पितर उद्धरावे आपण । गयावर्जन करोनियां ॥ ७८ ॥

जित्यां पितरां क्रिकाळीं नमन । कदा न करावें हेळण ।

त्यांची अवज्ञा आपण । प्राणांतीं जाण न करावी ॥ ७९ ॥

त्यांसी गौरवूनि आपण । यथारुचि द्यावें अन्न ।

यथाशक्ती द्यावें धन । सेवेनें संपूर्ण सुखी करावीं ॥ ३८० ॥

पिता स्वयमेव नारायण । माता प्रत्यक्ष लक्ष्मी आपण ।

ऐसें भावें ज्याचें भजन । सुपुत्र जाण तो एक ॥ ८१ ॥

व्याचे सेवेनें सुखी पितर । तेंचि पितृतर्पण साचार ।

जितां अवज्ञा तो अनाचार । मेल्या श्राद्धविचार तो लौकिक ॥ ८२ ॥

जो पितृवचन अविश्वासे । तेणें केल्या पापराशी ।

जो पितृवचन विश्वासी । मोक्ष त्यापाशीं वोळंगणा ॥ ८३ ॥

जितमृतपितृतर्पण । ते सांगीतली उणखूण ।

या नांव गा पितृभजन । ऋषिपूजन तें ऐक ॥ ८४ ॥

सन्मानें आणूनि ब्राह्मण । श्रद्धा कीजे चरणक्षाळण ।

चरणतीर्था अभिवंदन । सबाह्य जाण स्वयें कीजे ॥ ८५ ॥

धूपें दीपें यथोक्त पूजन । यथारुचि तृप्ति सदन्न ।

यथाशक्ति द्यावें धन । ऋषिपूजन या नांव ॥ ८६ ॥

ब्राह्मण तेचि ऋषिश्वर । ब्राह्मणें तृप्त सनत्कुमार ।

ब्राह्मणमुखें शार्ङ्गधर । धाला ढेंकर देतसे ॥ ८७ ॥

बंधु स्वगोत्र स्वजन । त्यांची दरिद्रपीडा दारुण ।

निरसावी दे‌ऊनि धन । हा मुख्य धर्म जाण श्रेष्ठत्वें ॥ ८८ ॥

कुटुंब पीडूनि आपण । अन्यत्रां द्यावें अन्नधन ।

तोचि अधर्म परिपूर्ण । शुद्ध पुण्य तें नव्हे ॥ ८९ ॥

कुटुंबासी यथोवित । सुखी करूनि समस्त ।

याहूनि उरला जो अर्थ । तो श्रेयार्थ वेंचावा ॥ ३९० ॥

अतिथि आलिया देख । अन्न द्यावें आवश्यक ।

तो झालिया पराङ्मुख । पुण्य निःशेष हरासे ॥ ९१ ॥

सकळ दानांमाजीं जाण । अतिश्रेष्ठ अन्नदान ।

दीनास दे‌ऊनि सन्मान । द्यावें सदन्न अतिश्रद्धा ॥ ९२ ॥

कुटुंब सुखी करी आपण । स्वेच्छा दे दीनभोजन ।

परी कदर्थवी जो निजप्राण । तोही दारुण अधर्म ॥ ९३ ॥

जैसें कीजे दीनतर्पण । त्यांत आपणही एक दीन ।

तेथ न करूनि अधिकन्यून । करावें भोजन समभागें ॥ ९४ ॥

पंक्तीमजीं प्रपंचपण । तें अन्नदानीं अतिविघ्न ।

यालागीं करावें भोजन । समभागीं आपण सकळांसीं ॥ ९५ ॥

धनाचा सद्व्ययो खरा । द्यावें अनाथप्रेतसंस्कारा ।

अर्पावें दीनांच्या उद्धारा । धाडावें घरा अयाचितांच्या ॥ ९६ ॥

अंध पंगु मुके दीन । यांसी संरक्षी जो आपण ।

त्याचेंचि सार्धक धन । शुद्ध पुण्य तयाचें ॥ ९७ ॥

साधुसज्जनां विचंबू अडी । तो विचंबू जो सधन तोडी ।

त्याच्या निजधर्माची गुडी । उभारे रोकडी वैकुंठीं ॥ ९८ ॥

दुर्बळ जो कां भगवद्भक्त । त्यासी संरक्षी जो धनवंत ।

तेणें तुष्टला भगवंत । त्यातें उद्धरीत भक्ता‌आधीं ॥ ९९ ॥

सकळमंगळां मंगळ पूर्ण । सकळ कल्याणाचें कल्याण ।

ते हे सद्‌गुरुश्रीचरण । तेथ निजधन जयांचें अर्पे ॥ ४०० ॥

तयांच्या निजधर्माचें निशाण । सत्यलोकीं लागलें जाण ।

वैकुंठी कैलासी संपूर्ण । भेरीनिशाण त्राहटिलें ॥ १ ॥

स्वधर्में जोडलें निजधन । जो करी सद्गुरूसी अर्पण ।

तोचि कर्मीं निष्कर्म जाण । परम पावन तो एक ॥ २ ॥

जो चढत्यावाढत्या भगवद्भक्ती । गुरूसी अर्पी निजसंपत्ती ।

त्यातें अंगीकारूनि लक्ष्मीपती । आपुली निजभक्ती त्यासी दे ॥ ३ ॥

ज्यासी अनन्य गुरुभक्ती । त्याच्या द्वारीं चारी मुक्ती ।

दासीत्वें उभ्या असती । त्यापासोनि श्रीपती परता नव्हे ॥ ४ ॥

ज्याचें तनु मन धन । गुरुचरणीं अर्पे पूर्ण ।

त्यासी भवभयाचें भान । कल्पांतीं जाण दिसेना ॥ ५ ॥

दैवें जोडली जे संपत्ती । ते वेंचोनि ऐशा निगुतीं । अर्थें

परमार्थप्राप्ती । सभाग्य लाहती निजनिष्ठा ॥ ६ ॥

ऐसें न वेंचोनि धन । स्वयाति कुटुंब पीडी पूर्ण ।

जो पोटा न खाय आपण । तें यक्षधन संचित ॥ ७ ॥

एवं कदर्थूनि निजप्राण । जें सांचिलें यक्षधन ।

तें अधःपातासी कारण । दुःख दारुण धनलोभ्या ॥ ८ ॥

म्हणे मीही याच निष्ठा । यक्षवित्तें झालों करंटा ।

हातींचा स्वार्थ गेला मोटा । वंचलों कटकटा निजमोक्षा ॥ ९ ॥

सांचोनियां यक्षवित्त । म्यां माझें केलें अनहित ।

ऐसा तो खेदयुक्त । कष्टें बोलत निजदुःख ॥ ४१० ॥


व्यर्थयार्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयो बलम्‌ ।

कुशला येन सिध्यन्ति जरठः किं नु साधवे ॥ २५ ॥


निजभोगविवर्जित । शिणोनि काया वाचा चित्त ।

कष्टें मिळवावया वित्त । झालों उन्मत्त अविवेकी ॥ ११ ॥

करितां वित्ताचे आयास । गेलें तारुण्य बळ आयुष्य ।

शरीर क्षीण झालें निःशेष । तरी वित्ताचा शोष शमेना ॥ १२ ॥

अर्थें अर्थ वाढवितां । अनिवार वाढली चिंता ।

तेथें विसरलों निजस्वार्था । अर्थलोभता कदर्यु ॥ १३ ॥

जेणें वित्तें जीवितें साचार । भूतदया परोपकार ।

करूनियां विवेकी नर । भवाब्धिपरपार पावले ॥ १४ ॥

मज निर्दैवाचें येथ । वृथा वित्त वृथा जीवित ।

आयुष्यही गेलें व्यर्थ । निजस्वार्थ बुडाला ॥ १५ ॥

म्हणाल असतां जीवें जीत । साधूनि घे‌ऊं निजस्वार्थ ।

तें आतां न चले येथ । अर्थ सामर्थ्य दोनी गेलीं ॥ १६ ॥

अधर्मास्तव गेलें वित्त । जरेनें गिळिलें सामर्थ्य ।

केवळ मी जरठ येथ । दैवहत उरलों असें ॥ १७ ॥

कटकटा जोडितां अर्थ । लोक नाडले समस्त ।

ऐसें जाणोनि प्रस्तुत । स्वयें सांगत कदर्यु ॥ १८ ॥


कस्मात्संक्लिश्यते विद्वान्‌ व्यर्थयार्थेहयासकृत्‌ ।

कस्यचिन्मायया नूनं लोकोऽयं सुविमोहितः ॥ २६ ॥


येथ अज्ञानची कोण गती । जे अर्थ अनर्थी म्हणती ।

तेही अर्थार्थी होती । ज्ञाते भ्रमती अर्थासी ॥ १९ ॥

ऐसे भ्रमले से सज्ञान । तेही अर्जावया धन ।

युक्तायुक्त प्रयत्न । अनुदिनीं जाण स्वयें करिती ॥ ४२० ॥

सज्ञान भ्रमावया कारण । ईश्वराची माया पूर्ण ।

अघटघटी जीचें लक्षण । त्या धनी सज्ञान मोहिले ॥ २१ ॥

कृष्णमाया मोहिले पंडित । नव्हे म्हणाल हा इत्यर्थ ।

जे जोडिताति अर्थ । निजसुखार्थ भोगेच्छा ॥ २२ ॥

भोगांमाजीं जे म्हणती सुख । ते जाणावे केवळ मूर्ख ।

येथ अर्थींचा विवेक । कदर्यु देख बोलत ॥ २३ ॥


किं धनैर्धनदैर्वा किं कामैर्वा कामदैरूत ।

मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिर्वोत जन्मदैः ॥ २७ ॥


कटकटा वर्णाग्यें पूज्य पहा हो । त्या द्विजासी भुलवी मायामोहो ।

भोगीं वाढवीजे जो देहो । तोचि पहा हो नश्वर ॥ २४ ॥

त्या देहासी जे नाना भोग । तोच त्यासी क्षयरोग ।

धन जोडणें अनेग । तोचि मार्ग निर्धनत्वा ॥ २५ ॥

तें धन मिळे अनायासीं । यालागीं धनवंत उपासी ।

अर्थ जोडोनियां प्रयासें । भोगितां कामासी सुख काय ॥ २६ ॥

कामसुख कामिनीमेळीं । सुखार्थ स्त्रियेतें प्रतिपाळी ।

तेचि नानापरी सळी । देतां किंकळी सुटेना ॥ २७ ॥

स्त्रीपुत्रकामभोगादिक । तेणें देहासी द्यावें सुख ।

तो देहोचि मरणोन्मुख । नित्य अंतक लागला ॥ २८ ॥

जे जे अतिक्रमे घडी । ते ते काळ वयसा तोडी ।

येथ कोण भोगाची गोडी । धनकामें वेडीं सज्ञानें केलीं ॥ २९ ॥

सर्पमुखीं दुर्दुर जातां । तो दर्दुर होय माशा खाता ।

तेणें न सुटे सर्पग्रासता । जाण तत्त्वतां जयापरी ॥ ४३० ॥

तेवीं नानाभोगमेळें । देहींचा मृत्यु मागें न टळे ।

हें जाणॊनि आंधळे । धनकामें झाले सज्ञान ॥ ३१ ॥

स्वयें कर्ता तोचि मरणधर्म । त्यासी कोण निववी भोगकाम ।

हा केवळ मायेचा भ्रम । भ्रमले परम महासिद्ध ॥ ३२ ॥

धनें हो‌ईल परलोक । तोही भोगू दुःखदायक ।

भोगक्षयें कर्ममूर्ख । येती देख अधःपाता ॥ ३३ ॥

करितां भोग्य काम्य कर्म । पुढती मरण पुढती जन्म ।

भोगणें पडे अविश्रम । हें दुःख परम धनकामा ॥ ३४ ॥

धनकामासी निजसुख । सर्वात्मना नाहीं देख ।

मीही ऐसाचि होतों मूर्ख । निजभाग्यें देख धन गेलें ॥ ३५ ॥


नूनं में भगवांस्तुष्टः सर्वदेवमयो हरिः ।

येन नीतो दशामेतां निर्वेदश्चात्मनः प्लवः ॥ २८ ॥


मी पूर्वी होतों अति‌अभाग्य । आतां झालों अतिसभाग्य ।

मज तुष्टला श्रीरंग । विवेकवैराग्य पावलों ॥ ३६ ॥

मझें संचित जें कां धन । तेंचि माझें मुख्य अज्ञान ।

तें हरोनि आपण । कृपा पूर्ण मज केली ॥ ३७ ॥

भक्तांचें अज्ञान हरी । याचिलागीं नांवें तो ’हरी’ ।

तेणें कृपा करून पुरी । विवेक अंतरीं उपजविला ॥ ३८ ॥

वैराग्य विवेकविण आंधळे । विवेक वैराग्यवीण पांगळें ।

ते माझे हृदयीं जावळीं फळें । एक वेळे उपजविलीं ॥ ३९ ॥

ऐशी हरीनें कृपा करूनी । माझें धनेंसीं अज्ञान हरूनी ।

विवेक वैराग्य यें दोनी । माझे हृदयभुवनीं प्रकाशिलीं ॥ ४४० ॥

परी कोणे काळें कोणे देशीं । कोण समयविशेषीं ।

हरी कृपा करितो कैशी । हें कोणासी कळेना ॥ ४१ ॥

भक्तांचें हरावया चित्त । हरि हरितो त्यांचें वित्त ।

वित्तत्यागें करूनि सुचित्त । दे विवेकयुक्त वैराग्य ॥ ४२ ॥

ऐसें घेतेंदेतें विंदान । ब्रह्मादिकां अतर्क्य जाण ।

यालागीं तो भगवंत पूर्ण । त्यासी साही गुण वशवर्ती ॥ ४३ ॥

त्याचें अचिंत्यानंतरूप । परी मजलागीं झाला सकृप ।

माझें धनेंसी निरसूनि पाप । ज्ञानदीप उजळला ॥ ४४ ॥

हो कां कृपा उपजली भगवंता । परी म्यां वंचिल्या यज्ञदेवता ।

त्या क्षोभल्या करिती घाता । हेंही सर्वथा घडेना ॥ ४५ ॥

करीं चक्र धगधगित । ज्याचा पाठिराखा हरि समर्थ ।

विघ्नाचा वारा न रिघे तेथ । देव वंदीत तयासी ॥ ४६ ॥

देवीं वंदूनि प्रल्हादासी । शांत करविलें नृसिंहासी ।

तो पाठिराखा नरहरी ज्यासी । विघ्न त्यापाशीं रिघे केवीं ॥ ४७ ॥

जेणें देवांचिया कोडी । क्षणें सोडविल्या बांदवडी ।

त्याचे भक्तांची लोंव वांकडी । देवें बापुडीं केवीं करिती ॥ ४८ ॥

जो सकळ देवांचा नियंता । ज्याचे चरण देव वंदिती माथां ।

तो भगवंत साह्य असतां । विघ्न सर्वथा बाधीना ॥ ४९ ॥

ज्याचेनि बळें वाढले देव । देव जयाचे अवयव ।

तो हरि तुष्टला स्वयमेव । तेथ विघ्नसंभव कोणाचा ॥ ४५० ॥

सर्वदेवमय श्रीहरी । इंद्रचंद्ररूपें माझा हरी ।

ऐशिया मज दीनावरी । विघ्न संसारीं असेना ॥ ५१ ॥

ऐशिये कृपेचे कारण । ये जन्मीं नाहीं साधन ।

हें माझें पूर्वील जुनें ऋण । देवापाशीं जाण ठेविलें होतें ॥ ५२ ॥

पूर्वीं कोण जन्मीं कोण देशीं । तीर्थक्षेत्रीं कोण वंशी ।

कोण आचरलों सत्कर्मासी । तेणें हृषीकेशी तुष्टला ॥ ५३ ॥

मातें अतिदुःखी देखोन । हरि तुष्टला कृपापूर्ण ।

त्याचे कृपेस्तव जाण । विवेकसंपन्न मी झालों ॥ ५४ ॥

हो कां धनक्षयें झालें दुःख । तेणें दुःखें पावलों निजसुख ।

भवाब्धि तरावया देख । वैराग्यविवेक दृढ तारूं ॥ ५५ ॥

हरिखें वोसंडूनि ब्राह्मण । म्हणे उरले आयुष्येनि जाण ।

वृथा जावों नेदीं अर्थ क्षण । करीन निर्दळण सुखदुःखां ॥ ५६ ॥


सोऽहं कालावशेषेण शोषयिष्येऽङ्गमात्मनः ।

अप्रमत्तोऽखिलस्वार्थे यदि स्यात्सिद्ध आत्मनि ॥ २९ ॥


का‌इसा भवभयाचा पाड । घे‌ईन कोटि जन्मंचा सूड ।

नासल्या आयुष्याचा कैवाड । करीन निवाड येणें देहें ॥ ५७ ॥

देहासी आली वार्धक्यता । परी वृद्धत्व नव्हे माझिया चित्ता ।

तेणें चित्तें चिंतूनि भगवंता । भवबंध आतां छेदीन ॥ ५८ ॥

उरले आयुष्यें येथ । कळिकाळाचे पाडीन दांत ।

गर्भदुःखाचें खणोनि खत । मरणाचा घात मी करीन ॥ ५९ ॥

जेणें देहें सत्यानृत । कर्में आचरलों समस्त ।

तें देह मी शोषीन येथ । विदेहस्थ निजभावें ॥ ४६० ॥

घालूनि निजबोधाची धाडी । फोडीन देहाची बांदवडी ।

तोडूनि सुखदुःखांची बेडी । उभवीन गुढी सायुज्याची ॥ ६१ ॥

आजी वैराग्यविवेकयुक्त । मी निजस्वार्थीं सावचित्त ।

जो जो साधीन परमार्थ । तो तो हस्तगत मज होय ॥ ६२ ॥

मजचि साधे निजस्वार्थ । हाचि नेम नाहीं येथ ।

जो जो वैराग्यविवेकयुक्त । त्यासी परमार्थ आंदण ॥ ६३ ॥

वैराग्यविवेकाचें लक्षण देहगेहस्त्रियदि धन ।

असतां आसक्त नव्हे मन । वैराग्य पूर्ण या नांव ॥ ६४ ॥

म्यां जो आरंभ केला पहा हो । यासी देवोदेवीसमुदावो ।

येणेंसहित देवाधिदेवो । मज साह्य होवो हें प्रार्थित ॥ ६५ ॥


तत्र मामनुमोदेरन्‌ देवास्त्रिभुवनेश्वराः ।

मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्वाङ्गः समसाधयत्‌ ॥ ३० ॥


इंद्रियाधिष्ठात्री देवता । मज साह्य होतू समस्ता ।

सिद्दि पावावया परमार्था । इंद्रियजयता मज द्यावी ॥ ६६ ॥

जो त्रिभुवनेश्वर विख्यात । तो साह्य झालिया भगवंत ।

देवता साह्य होती समस्त । त्या अंतर्भूत हरिरूपीं ॥ ६७ ॥

देवतारूपें भावूनि हरी । सकळ देवांची सेवा करीं ।

साह्य हो‌ऊनि दीनोद्धारीं । मज भवसागरीं तारावें ॥ ६८ ॥

म्हणाल वयसेचा शेवट । केवळ झालासी तूं जरठ ।

वार्धकीं हे खटपट । वृथा कष्ट कां करिशी ॥ ६९ ॥

ऐसा न मानावा अर्थ । खट्वांगराजा विख्यात ।

मुहूर्तें साधिला परमार्थ । निजस्वार्थ फावला ॥ ४७० ॥

त्याहूनि माझें तंव येथ । आयुष्य असेल बहुत ।

देव साह्य होत समस्त । निमेषें परमार्थ साधीन ॥ ७१ ॥

आजी विवेकवैराग्य जैसें आहे । हें जैं निर्वाहलें राहे ।

तैं कळिकाळ बापुडें काये । म्यां जितिला होये संसार ॥ ७२ ॥

हा पूर्वी कैसा होता येथ । आतां पालटलें याचें वृत्त ।

झाला विवेकवैराग्ययुक्त । आश्चर्यें सांगत श्रीकृष्ण ॥ ७३ ॥


श्रीभगवानुवाच-

इत्यभिप्रेत्य मनसा ह्यावन्त्यो द्विजसत्तमः ।

उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन्‌ शान्तो भिक्षुरभून्मुनिः ॥ ३१ ॥


ऐसा तो अवंतीच ब्राह्मण । अतिकदर्यु होता जाण ।

त्याच्या हातींचें गेलिया धन । वैराग्यचिन्ह पालटले ॥ ७४ ॥

यालागीं वैराग्यविविवेक चित्तीं । झाल्या आंदणी ब्रह्मप्राप्ती ।

कृष्ण सांगे उद्धवाप्रती । निजात्मस्थिती साधावया ॥ ७५ ॥

पूर्वीं होता ब्राह्मणाधम । धनलोभी निंद्यकार्म ।

तोचि झाला द्विजोत्तम । विवेकें परम वैरागी ॥ ७६ ॥

पूर्वीं केलिया निश्चितार्था । मी साधीन सर्वथा ।

ऐशिया अति‌उल्हासता । निजपरमार्था साधक ॥ ७७ ॥

माझिया दुःखाचें कारण । माझा मीचि झालों जाण ।

धरितां काम लोभ धनाभिमान । दुःख दारुण मज माझें ॥ ७८ ॥

मज दुःख दे‌ऊनि गेलें धन । धन तें दुःखाचें भाजन ।

स्त्रीपुत्रार्थ सलोभी आपण । तिंहीच जाण मज दवडिलें ॥ ७९ ॥

धरावा ज्ञातीचा अभिमान । तंव स्वयातीं सांडिलों जाण ।

मजसी विमुख झाले स्वजन । त्यांचा लोभ कोण मज आतां ॥ ४८० ॥

स्त्री पुत्र स्वजन धन । यांच्या लोभांचें मुख्य कारण ।

माझा मज देहाभिमान । त्यासी माझें नमन साष्टांग ॥ ८१ ॥

नमन स्त्रीपुत्रादि धनांसी । नमन स्वयातिस्वजनांसी ।

नमन देहाभिमानासी । संबंध तुम्हांआम्हांसी असेना ॥ ८२ ॥

जेवीं कां जळा आणि चंद्रबिंबासी । एकत्र वास दिसे दोहींसी ।

परी चंद्र अलिप्त जळेंसीं । तेवीं संबंध तुम्हांसीं मज नाहीं ॥ ८३ ॥

जेवीं कां अखंड अहर्निशीं । छाया जडलीसे रूपासी ।

तैं रूप न बैसे निजच्छायेसी । तेवीं संबंधू तुम्हांसीं मज नाहीं ॥ ८४ ॥

जेवीं तारुण्य ये देहापाशीं । तेणें तारुण्यें देहो मुसमुशी । शेखीं

तारुण्य सांडी देहासी । तेंवी म्यां तुम्हांसी सांडिलें ॥ ८५ ॥

वनीं वसंताचें रिगवणें । वनश्री शोभा मिरवी तेणें ।

तो वस्तूं जेवीं सांडी वनें । तेवीं म्यां सांडणें अहंममता ॥ ८६ ॥

बाप सवैराग्य विवेक । त्याग करविला अलोलिक ।

देहाभिमाना तिळोदक । दीधलें देख ममतेसी ॥ ८७ ॥

जेवीं भ्रष्टलिया पुत्रासी । पिता घडस्फोटें त्यागी त्यासी ।

तेंवी त्यागूनि देहाभिमानासी । स्वयें संन्यासी तो झाला ॥ ८८ ॥

जेवीं कां ये फळ परिपाकातें । सांडी जन्मला निजदेहातें ।

देंठ न धरी त्या फळातें । फळ देंठातें धरीना ॥ ८९ ॥

तेवीं हा न धरी अहंतेसी । अहंता लाजिली न ये यापाशीं ।

हाही देहाभिमानासी । सद्भावेंसीं नातळे ॥ ४९० ॥

जळीं जेवीं पद्मिनीपान । असोनि जळेंसी अलिप्त जाण ।

तेवीं नातळोनि देहाभिमान । संन्यासग्रहण विध्युक्त ॥ ९१ ॥

अन्य संन्यासी करोनि होम । जाळिला म्हणती क्रोधकाम ।

शेखीं तिळतूप होय भस्म । क्रोधकाम संचले ॥ ९२ ॥

तैशी नव्हेच याची होमस्थिती । जाळिल्या विकल्पाच्या वृत्ती ।

कमक्रोधांची पूर्णाहुती । केली अहंकृतीसमवेत ॥ ९३ ॥

होमूनि निजस्वभावासी । झाला त्रिदंडी संन्यासी ।

आज्ञा घे‌ऊनि गुरूपाशीं । सुखें सुखवासी विचरत ॥ ९४ ॥


स चचार महीमेतां संयतात्मेन्द्रियानिलः ।

भिक्षार्थं नगर ग्रामनसङ्गोऽलक्षितोऽविशत्‌ ॥ ३२ ॥


जिणॊनियां मनपवन । सांडोनिया मानाभिमान ।

परमानंदें परिपूर्ण । पृथ्वीमाजीं जाण विचरत ॥ ९५ ॥

ज्यासी नावडे देहसंगती । त्यासी कैंचा संगू सांगती ।

एकला विचरे क्षिती । आत्मस्थिती निजभोधें ॥ ९६ ॥

अखंड वसे वनांतरीं । भिक्षेलागीं निघे नगरीं ।

खेट खर्वट ग्रामीं पुरीं । भिक्षा करी यथाप्राप्त ॥ ९७ ॥

मी एक भिक्षेसी येता । हा नेम न करी सर्वथा ।

अलक्ष्य येवोनि अवचितां जें आलें हाता तेणें सुखी ॥ ९८ ॥

पंचागार सप्तागार । हाही नेम नाहीं निर्धार ।

कोणोविखींचा अहंकार । अणुमात्र धरीना ॥ ९९ ॥


तं वै प्रवयसं भिक्षुमवधूतमसज्जनाः ।

दृष्टा पर्यभवन्‌ भद्र बह्वीभिः परिभूतिभिः ॥ ३३ ॥


न करी देहमळक्षाळण । मुसलवत्‌ करी स्न्नान ।

यालागीं तो धूसरवर्ण । अवधूतपण या हेतू ॥ ५०० ॥

ऐसा विचरतां पृथ्वीसी अवचटें आला अवंतीसी ।

अतिवृद्ध आणि संन्यासी । अवधूतवेषी देखिला ॥ १ ॥

संन्यास घेतलिया जाण । पूर्वभूमिका अवलोकन ।

एक वेळां करावी आपण । पद्धतिलेखन आचार्याचें ॥ २ ॥

ते नगरींचे म्हणती जन । अरे हा कदर्यु ब्राह्मण ।

याचें हारपल्या धन । संन्यासे जाण हा झाला ॥ ३ ॥

हें ऐकोनियां अतिदुर्जन । त्यासभोंवते मीनले जाण ।

परस्परें दावूनि खूण । विरुद्ध छळण मांडिलें ॥ ४ ॥

त्यासी बहुसाल उपद्रवितां । क्षणार्ध पालट नव्हे चित्ता ।

क्रोध न येचि सर्वथा । अतिविवेकता महाधीरू ॥ ५ ॥

त्याच्या उपद्रवाची कथा । आणि त्याचि सहनशीलता ।

तुज मी सांगेन तत्त्वतां । सावधानता अवधारीं ॥ ६ ॥

दृष्टि ठेवूनि येथींच्या अर्था । विवेकें कुशळ होय श्रोता ।

अर्थ धरी भावार्थता । शांति तत्त्वतां तो लाभे ॥ ७ ॥

विवेकचित्तचकोरचंद्रा । भागवतभाग्यें शुद्धमुद्रा ।

शांतिसौभाग्यनरेंद्रा । ऐक सुभद्रा उद्धवा ॥ ८ ॥

आकळावया निजशांतीसी । कृष्ण संबोधी उद्धवासी ।

ऐसें सावध करोनि त्यासी । म्हणे दशा ते ऐसी शांतीची ॥ ९ ॥

अवरोधितां जीविकेसी । सन्मान देतां अपमानेंसीं ।

जो सर्वथा न ये क्षोभासी । शांति त्यापाशीं तें ऐक ॥ ५१० ॥


केचित्रिवेणुं जगृहुरेके पात्रं कमण्डलुम्‌ ।

पीठं चैकेऽक्षसूत्रं च कन्थां चीरणि केचन ॥ ३४ ॥


दुर्जनीं वेढूनि संन्यासी । छळणार्थ लागती पायांसी ।

तेणें नमनप्रसंगेंसीं । करिती स्पर्शासी अवघेही ॥ ११ ॥

एक म्हणती वृद्ध संन्यासी । एक म्हणती किती चातुर्मासी ।

एक पुसती संप्रदायासी । कोणे गुरूनें तुम्हांसी मुंडिलें ॥ १२ ॥

एक खुणाविती एकांसी । पूर्वभूमी पुसा यासी ।

एक म्हणती यापाशीं । धनसंग्रहासी पुसा रे ॥ १३ ॥

एक म्हणती अहो स्वामी । तुमची कवण पूर्वभूमी ।

तुम्ही व्यापारी कीं उदिमी । कोणे ग्रामीं निवासू ॥ १४ ॥

एक म्हणती कांहीं आहे धन । एक म्हणती आतां निर्धन ।

एक म्हणती न करा छळण । विरक्त पूर्ण संन्यासी ॥ १५ ॥

ऐसें करितां छळण । संन्यासी अनुद्वेग जाण ।

निःशब्दवादें धरिलें मौन । कांहीं वचन न बोले ॥ १६ ॥

एक म्हणती त्रिदंडा कारण । हा पूर्वीं होता अतिसधन ।

कोरूनि भरिलें असेल धन । हेंचि लक्षण त्रिदंडा ॥ १७ ॥

एक म्हणती सहस्त्रदोरीं । कंथा केली असे अतिथोरी ।

एक म्हणती त्यामाझारीं । धन शिरोवेरीं खिळिलेंसे ॥ १८ ॥

एक म्हणती काय पाहतां तोंड । येणें मांडिलेंसे पाखंड ।

ऐसा निर्भर्त्सिता वितंड । एकें त्रिदंड हरितला ॥ १९ ॥

एकें हरितलें पाणिपात्र । एकें नेलें पीठ पवित्र ।

एकें नेलें अक्षसूत्र । काषायवस्त्र तें एकें ॥ ५२० ॥

एज न्गभे हा माझा ऋणायित । भला सांपडला येथ ।

म्हणोनि कंथेसी घाली हात । कौपीनयुक्त तेणें नेली ॥ २१ ॥

ऐसें करितांही दुर्जन । त्याचें गजबजीना मन ।

कांहीं न बोले वचन । क्षमेनें पूर्ण निजधैर्य ॥ २२ ॥

तो म्हणे जाणेंयेणें हीं दोनी । केवळ अदृष्टा‌अधीनी ।

यालागीं मागण्याची ग्लानी । न करूनि मुनी निघाला ॥ २३ ॥

संन्यासी जातां देखोनी । सभ्य सभ्य शठ ये‌ऊनी ।

साष्टांग नमस्कार करूनी । अतिविनीतपणीं विनवित ॥ २४ ॥

मग म्हणती हरहर । अपराध घडला थोर ।

मातले हे रांडपोर । पात्रापात्र न म्हणती ॥ २५ ॥

स्वामी कोप न घरावा मनीं । वस्त्रें घ्यावीं कृपा करूनी ।

परतविला पायां लागूनी । पूर्ण छळणीं छळावया ॥ २६ ॥


प्रदाय च पुनस्तानि दर्शितान्याददुर्मुनेः ।


संन्यासी आणूनि साधुवृत्ती । दंडकमंडलू पुढें ठेविती ।

एक वस्त्रें आणोनि देती । एक ते नेती हिरोनी ॥ २७ ॥

एक ते म्हणती वृद्ध संन्यासी । याचीं वस्त्रें द्यावी यासी ।

एक म्हणती या शठासी । दंडितां आम्हांसी अतिपुण्य ॥ २८ ॥

वस्त्रें न देती उपहासीं । संन्यासी निघे सावकाशीं ।

एक परतवूनि त्यासी । दे‌ऊनी वस्त्रांसी जा म्हणती ॥ २९ ॥

एक धांवूनि हाणे माथां । वस्त्रें हिरोनि जाय परता ।

एक म्हणती द्या रे आतां । वृद्ध कां वृथा शिणवाल ॥ ५३० ॥

यावरी संन्यासी आपण । गेला वस्त्रें वोसंडून ।

करोनिया संध्यास्न्नान । भिक्षार्थ जाण निघाला ॥ ३१ ॥


अन्नं च भैक्ष्यसंपन्नं भुञ्जानस्य सरित्तटे ॥ ३५ ॥

मूत्रयन्ति च पापिष्ठाः ष्ठीवन्त्यस्य च मूर्धनि ।

यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत्‌ ॥ ३६ ॥


भिक्षा मागोनि संपूर्ण । शास्त्रविभागें विभागून ।

सरितातटीं करितां भोजन । तें देखोनि दुर्जन तेचि आले ॥ ३२ ॥

अरे हा संन्यासी नव्हे साचा । कदर्यु आमुचे गांवींचा ।

होय नव्हे न बोले वाचा । हा ठकपणाचा उपावो ॥ ३३ ॥

यासी बोलविल्यविण राहे । तो याचाचि दासीपुत्र होये ।

ऐशी शपथ करूनि पाहें । आले समुदायें तयापाशीं ॥ ३४ ॥

एक म्हणे याचें मौन । उडवीन मी न लागतां क्षण ।

हा जेणें करी शंखस्फुरण । तो उपावो जाण मी जाणें ॥ ३५ ॥

तो म्हापापी अतिदुर्मती । जेवितां त्याचे मस्तकीं मुती ।

तरी क्रोध न ये त्याचे चित्तीं । निजात्मस्थितीं निवाला ॥ ३६ ॥

जरी अंतरीं क्रोध आला । तरी तो अशांतचि झाला ।

बाहेरी न बोलेचि बोला । लोकलाजे भ्याला पोटास्थे ॥ ३७ ॥

तैसा नव्हे हा संन्यासी । धू‌ओनि सांडिलें निजलाजेसी ।

निजशांतीची दशा कैशी । क्रोध मानसीं वोळेना ॥ ३८ ॥

आंत एक बाह्य एक । या नांव मुख्य दांभिक ।

तैसा संन्यासी नव्हे देख । सबाह्य चोख निजशांति ॥ ३९ ॥

तंव ते दूर्जन म्हणती । अरे हा न बोले निश्चितीं ।

संमुख मुखावरी थुंकिती । अतिनिदिती नोकूनी ॥ ५४० ॥

एक हाणीती लात । एक टोले देती माथां ।

एक म्हणती न बोलतां । यासी सर्वथा न सोडा ॥ ४१ ॥


तर्जयन्त्यपरे वाग्भिः स्तेनोऽयमिति वादिनः ।

बन्धन्ति रज्ज्वा तं केचिद्वध्यतां बध्यतामिति ॥ ३७ ॥


आणिक एक दुरूनि जाण । वर्मीं विंधिती वाग्बाण ।

याच्या वेषाचें लक्षण । आम्हीं संपूर्ण जाणीतलें ॥ ४२ ॥

याचे वेषाचा विचारू । शठ नष्ट दांभिक थोरू ।

भिक्षामिसें हिंडे हेरू । धरा चोरू निश्चितीं ॥ ४३ ॥

ऐसे विकल्पवाक्यें गर्जती । एक बांधा बांधा म्हणती ।

एक दृढदोरीं बांधिती । दोहीं हातीं अधोमुख ॥ ४४ ॥


क्षिपन्त्येकेऽवजानन्त एष धर्मध्वजः शठः ।

क्षीणवित्त इमां वृत्तिमग्रहीत्स्वजनोञ्झितः ॥ ३८ ॥


त्याचें पूर्ववृत्त जे जाणते । ते अपमानूनि निंदिती ।

पूर्वीं कदर्यू याची ख्याती । हा आम्हांप्रती संन्यास मिरवी ॥ ४५ ॥

येणें सूक्तासूक्तीं संचिलें धन । अधर्में वित्त झालें क्षीण ।

स्वजनीं सांडिला दवडून । पोटासी अन्न मिळेना ॥ ४६ ॥

अन्न मिळावया पोटासी । झाला कपटवेष संन्यासी ।

लाज नाहीं या निर्लज्जासी । योग्यता आम्हांसी दावितां ॥ ४७ ॥

पूर्वींलागूनि हा वंचकू । आतां झाला संन्यासी दांभिकू ।

याचें मत नेणे हा भोळा लोकू । महाठकू दृढमौनी ॥ ४८ ॥

हो कां बहुरुप्याचीं सोंगें जैसीं । तेवीं हा उत्तमवेषें संन्यासी ।

हो‌ऊनि ठकूं आला आम्हांसी । मारितां यासी दोष नाहीं ॥ ४९ ॥


अहो एष महासारो धृतिमान्‌ गिरिराडिव ।

मौनेन साधयत्यर्थं बकवद्दृढनिश्चयः ॥ ३९ ॥


हा दांभिकांमाजीं महाबळी । धरिल्या वेषातें प्रतिपाळी ।

आम्हीं पीडितां न डंडळी । जेवीं कां वाहटोळीं महामेरू ॥ ५५० ॥

याच्या धैर्याचें शहाणपण । साधवया अन्न‌आच्छादन ।

बकाच्या ऐसें धरिलें मौन । स्वार्थ पूर्ण लक्षूनी ॥ ५१ ॥

बक गिळावया मासा । मौन धरोनि राहे जैसा ।

हाही जाणावा तैसा । भोळ्या माणसां नाडील ॥ ५२ ॥

आतां हा धनलोभार्थ जाणा पूर्वील उपद्रव नाणी मना ।

तेचि झालीसे दृढ धारणा । उपद्रवगणना या नाहीं ॥ ५३ ॥

एक म्हणती धैर्यमूर्ती । म्हणोनियां लाता हाणिती ।

एक ते नाकीं काड्या खुपसिती । याची निहशांती पाहों पां ॥ ५४ ॥

ऐसे‌ऐसे उपद्रवती । नानापरी उपहासिती ।

तरी द्वेष नुपजे चित्तीं । निजशांती निश्चळू ॥ ५५ ॥

जंव जंव देखती त्याची शांती । तंव तंव दुर्जन क्षोभा येती ।

नाना उपद्रव त्यासी देती । तेंचि श्रीपती सांगत ॥ ५६ ॥


इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च ।

तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम्‌ ॥ ४० ॥


कदर्या बाणली पूर्ण शांती । ऐसे एक उपहासिती ।

एक नाकीं चुना लाविती । एक मुख माखिती काजळें ॥ ५७ ॥

एक अतिशठ साचोकारे । पुढं ठाकोनि पाठिमोरे ।

शर्धा करिती अधोद्वारें । नाकीं तोंडीं भरे दुर्गंध ॥ ५८ ॥

तरी त्याचिया निजस्थिती । अणुमात्र क्षोभ न ये चित्तीं ।

तोचि संन्यासी त्रिजगतीं । ज्याची ढळॆना शांती क्षोभविल्याही ॥ ५९ ॥

एवं क्षोभेना त्याचें मन । देखोन खवळले दुर्जन ।

त्यासी गळां श्रृंखला निरोधून । आणिला बांधून चौबारा ॥ ५६० ॥

यासी वोळख रे कोणी तुम्ही । हा धनलोभी जो अकर्मी ।

तो आजी सांपडविला आम्हीं । अति‌अधर्मी दांभिक ॥ ६१ ॥

जेवीं गारुडी बांधी माकडा । तेवीं संन्यासी बांधिला गाढा ।

मिळोनियां चहूंकडा । मागांपुढां वोढिती ॥ ६२ ॥

एक ओढिती पूर्वेशी । एक ओढिती पश्चिमेसी ।

संन्यासी हांसे निजमानसीं । सुख सर्वांसी होये येणें ॥ ६३ ॥

देह प्रारब्ध भोगी जाण । याचा मजसी संबंध कोण ।

येणें विवेकें क्षमापूर्ण । कोणाचें मन्‌ दुखवीना ॥ ६४ ॥

जेथ स्वगोत्र सो‌इरे स्वजन । जिंहीं दीधला अतिसन्मान ।

त्यांदेखतां अपमान । अनुद्विग्न जो साहे ॥ ६५ ॥

त्यापाशीं शांति संपूर्ण । उद्धवा निश्चयेंसीं जाण ।

ज्याचें लोकेषणे लाजे मन । अशांति जाण ते ठायीं ॥ ६६ ॥

ऐसा क्षोभवितां पहा हो । क्षोभा न चढे त्याचा भावो ।

त्या सन्याशाचा अभिप्रावो । स्वयें देवादिदेवो सांगत ॥ ६७ ॥


एवं स भोतिकं दुःखं दैविकं दैहिकं च यत्‌ ।

भोक्तव्यमात्मनो दिष्टं प्राप्तं प्राप्तमबुध्यत ॥ ४१ ॥


भिक्षु बोले निजविवेक । त्रिविध प्रारब्धें बांधले लोक ।

तेणें भोगणें पडे आवश्यक । रावो रंक सुटेना ॥ ६८ ॥

भूतांची पीडा ते भौतिक । देवांची पीडा ते दैविक ।

देहीं उपजती ज्वरादिक । हे पीडा देख दैहिक ॥ ६९ ॥

यापरी त्रिविध दुःख । प्रारब्ध झालें जनक ।

तें भोगितां मानी असुख । तो केवळ मूर्ख अतिमंद ॥ ५७० ॥

जे भोग आले प्रारब्धेंसीं । तेथे साह्य केल्या हरिहरांसी ।

भोग न चुकती प्राण्यासी । हें जाणोनि संन्यासी क्षमावंत ॥ ७१ ॥

कृष्ण साह्य पांडवांसी । ते भोगिती नष्टचर्यासी ।

तेथें साह्य केल्या हरिहरांसी । प्रारब्ध कोणासी टळेना ॥ ७२ ॥


परिभूत इमां गाथामगायत नराधर्मैः ।

पात्यद्भिः स्वधर्मस्थो धृतिमास्थाय सात्त्विकीम्‌ ॥ ४२ ॥


दुर्जनांच्या उपद्रवाहातीं । निजशांति न सांडीच यती ।

धरोनियां सात्त्विकी धृती । स्वधर्मस्थिती न ढळेचि ॥ ७३ ॥

तेणें भिक्षूनें गायिली गाथा । ते तुज मी सांगेन आतां ।

उद्धवा अतिसावधानता । तो बोध तत्त्वतां अवधारीं ॥ ७४ ॥

तो बोधू धरितां चित्तीं । द्वंद्वसाम्या पावे स्थिती ।

सहजें उल्हासे निजशांती । सायुज्यमुक्ती घर रिघे ॥ ७५ ॥

जगीं उद्धवाचें भाग्य पूर्ण । ज्यासी श्रीकृष्ण करी सावधान ।

काय बोलिला भिक्षु आपण । तें निरूपण अवधारीं ॥ ७६ ॥


द्विज उवाच-

नायं जनो मे सुखदुःखहेतुर्न देवताऽऽत्माग्रहकर्मकालाः ।

मनः परं कारणमामनन्ति संसारचक्रं परिवर्तयेद्यत्‌ ॥ ४३ ॥

सुजन दुर्जन साधारण । ऐसे जे त्रिविध जन ।

माझ्या सुखदुःखांसी कारण । सर्वथा जाण ते नव्हती ॥ ७७ ॥

जन तितुके पांचभौतिक । माझाही देहो तोचि देख ।

जनांसी मज सहजें ऐक्य । उपजे सुखदुःख मनापाशीं ॥ ७८ ॥

देवता सुखदुःखदायक । ऐसें म्हणावें आवश्यक ।

तीं दैवतें मनःकाल्पनिक । त्याचें सुखदुःख मजसी न लगे ॥ ७९ ॥

देवतारूपें मन आपण । मनें कल्पिले देवतागण ।

ते जैं सुखदुःखें देती जाण । तैं मुख्य कारण मन झालें ॥ ५८० ॥

जेथ जैसा मनाचा सद्भावो । तेथ तद्रूपें भासे देवी देवो ।

जेथ मनाचा विकल्प पहा हो । तेथ थिता देवो दिसेना ॥ ८१ ॥

यालागीं सकळ देवता । त्या जाण मनःकल्पिता ।

त्यांपासाव सुखदुःखव्यथा । ते मनाचे माथां निश्चित ॥ ८२ ॥

आत्मा सुखदुःखांसी कारण । हें समूळ मिथ्यावचन ।

आत्म्याचे ठायीं द्वैतभान । त्रिशुद्धी जाण असेना ॥ ८३ ॥

मी एक सुखदुःखांचा दाता । हा एक सुखदुःखांचा भोक्ता ।

हें आत्म्याचे ठायीं तत्त्वतां । जाण सर्वथा असेना ॥ ८४ ॥

जन्मकाळींचे ग्रह दारुण । म्हणों सुखदुःखांसी कारण ।

ग्रहांचा ग्रहो मन आपण । जन्ममरण भोगवी ॥ ८५ ॥

ग्रहांची ग्रहगती देहान्तवरी । मनाची ग्रहगती त्याहूनि थोरी ।

दुःख भोगवी नाना प्रकारीं । जन्मजन्मांतरीं सोडीना ॥ ८६ ॥

दुष्ट ग्रह चारी दिवस पीडी । मनाची पीडा जन्मकोडी ।

दुष्ट ग्रहो भोगूनि सोडी । मन न सोडी कल्पांतीं ॥ ८७ ॥

जैं मन न धरी देहाभिमान । तैं ग्रहांची पीडा मानी कोण ।

यालागीं सुखदुःखां कारण मनचि जाण महाग्रहो ॥ ८८ ॥

येथ निजकर्म दुःखदायक । हेंही म्हणतां न ये देख ।

कर्म कर्मबंधमोचक । तें दुःखादायक घडे केवीं ॥ ८९ ॥

स्वकर्म शुद्ध स्वाभाविक । त्यासी मनें करूनि स्कामिक ।

नानापरी अतिदुःख । योनि अनेक भोगवी ॥ ५९० ॥

हो कां कर्माचिनि क्रियायोगें ।जैं मनःसंकल्प कर्मी न लगे ।

तैं सुखदुःखांचीं अनेगें । विभांडी वेगें निजक्र्म ॥ ९१ ॥

देह सुखदुःखांसी काय जाणे । आत्मा सुखदुःख सर्वथा नेणे ।

येथ सुखदुःखांचे गाडे भरणें । मनें भोगवणें निजसत्ता ॥ ९२ ॥

येथ सुखदुःखदायक । मनचि झालें असे एक ।

मना‌अधीन हो‌ऊनि लोक । मिथ्या सुखदुःख भोगिती ॥ ९३ ॥

काळ सुखदुःखांचा दाता । हेंही न घडे गा सर्वथा ।

मनःसंकल्पसंकेता । काळाची सत्ता लागली ॥ ९४ ॥

अजरामर असतां आपण । मनें घेतलें मज आहे मरण ।

तेथचि काळ लागला जाण । क्षणें क्षण निर्दाळित ॥ ९५ ॥

आपुलेनि हातें आपण । पठडे खोंविलें दाभण ।

रात्रीं रुततांचि तें जाण । सर्पभयें प्राण सांडिला ॥ ९६ ॥

त्यासी सर्प नाहीं लागला । मा विखें केवीं तो घारला ।

परी निजशंके स्वयें निमाला । तैसा काळ लागला जनासी ॥ ९७ ॥

एकासी सर्प झोंबला पाठेसी । काय रुतलें म्हणे सांगातियासी ।

तो म्हणे कांटी लागली होती कैसी । ते म्यां अनायासीं उपडिली ॥ ९८ ॥

तो नव्हे सर्पा साशंक । यालागीं त्यासी न चढेचि विख ।

निजव्यापारीं देख । यथासुख वर्तत्‌ ॥ ९९ ॥

त्यासी सांगोनि बहुकाळें खूण । देतां सर्पाची आठवण ।

तत्काळ विषें आरंबळोन । आशंका प्राण सांडिला ॥ ६०० ॥

तेवीं निर्विकल्पपुरुखा । उठी संकल्पाची आशंका ।

ते काळीं काळू देखा । बांधे आवांका‌अ निर्दळणीं ॥ १ ॥

निःशंकपणे साचार । ज्याचें मन म्हणे मी अमर ।

त्यांचे काळ वर्जी घर । काळ दुर्धर मनःशंका ॥ २ ॥

जो निर्विकल्प निजनिवाडें । काळ सर्वथा न ये त्याकडे ।

नश्वर नाहीं मा तयापुढें । काळ कोणीकडे रिघेल ॥ ३ ॥

यापरी गा काळ देख । नव्हे सुखदुःखदायक ।

सुखदुःखांचें जनक । मनचि एक निश्चित ॥ ४ ॥

मनःकल्पित संसार जाण । मनें कल्पिलें जन्ममरण ।

संसारचक्रीं आवर्तन । मनास्तव जाण पुनः पुनः ॥ ५ ॥

हे साही प्रकार जाण । म्हणती सुखदुःखांसी कारण ।

विचारितां हे अप्रमाण । मनोजन्य सुखदुःखें ॥ ६ ॥

नवल लाघवी कैसें मन । शुद्धि उपजवी मीपण ।

चिद्रूपा लावूनि जीवपण । सुखदुःखें जाण भोगवी ॥ ७ ॥

डोळींचा कणू अल्प एक । तो शरीरासी दे अतिदुःख ।

तेवीं वासनामात्रें मन देख । दारुण सुखदुःख भोगवी ॥ ८ ॥

म्हणाल येथ अविद्या एक । ते होय सुखदुःखदायक ।

अविद्या ब्रह्म असतां देख । मनेंवीण सुखदुःख कदा नुपजे ॥ ९ ॥

अविद्या ब्रह्म असतां पाहीं । मन लीन सुषुप्तीच्या ठायीं ।

तेव्हां सुखदुःखचि नाहीं । भोग कोणेंही कंहीं देखिजेना ॥ ६१० ॥

मन दुश्चित जेव्हां पाहीं । तेव्हां जो भोग भोगिजे देहीं ।

तें सुखदुःख न पडे ठायीं । स्वयें स्वदेहीं देखिजे ॥ ११ ॥

यालागीं सुखदुःखांचें कारण । मनचि आपण्या आपण ।

तेणें लावूनि जन्ममरण । भोवंडी दारुण भवचक्रीं ॥ १२ ॥

भवचक्रीं प्रत्यावर्तन । कोणे रीती करवी मन ।

तेचि अर्थींचें निरूपण । भिक्षु आपण्या आपण निरूपी ॥ १३ ॥


मनो गुणान्वै सृजते बलीयस्ततश्च कर्माणि विलक्षणानि ।

शुक्लानि कृष्णान्यथ लोहितानि तेभ्यः सवर्णाः सृतयो भवन्ति ॥ ४४ ॥


मनो कल्पोनि निजसत्तें । उपजवी नाना वृत्तींतें ।

त्याचि त्रिगुणा होती येथें । गुणविभागातें गुणावृत्ती ॥ १४ ॥

सत्त्वरजतमादि गुणीं । सुरनरतिर्यगादि योनी ।

मनें त्रिभुवन उभवूनी । संसारभुवनीं स्वयें नांदे ॥ १५ ॥

त्या मनाची प्रौढी गाढी । क्षणें रची क्षणें मोडी ।

मन ब्रह्मादिकां भुली पाडी । इतर बापुडीं तीं कायी ॥ १६ ॥

मनाचा बलात्कार कैसा । निर्गुणीं पाडी गुणाच्या फांसा ।

लावूनि जीवपणाचा झांसा । संसारवळसा आवर्तीं ॥ १७ ॥

केवळ विचारितां मन । तें जड मूढ अचेतन ।

त्याचें केवीं घडे स्त्रजन । तेंचि निरूपण सांगत ॥ १८ ॥


अनीह आत्मा मनसा समीहता हिरण्यमयो मत्सख उद्विचष्टे ।

मनः स्वलिङ्ग परिगृह कामान्‌ जुषन्निबद्धो गुणसङ्गतोऽसौ ॥ ४५ ॥


आत्मा चित्स्वरूप परिपूर्ण । निःसंग निर्विकार निर्गुण ।

त्यासी संसारबंधन । सर्वथा जाण घडेना ॥ १९ ॥

जो स्वप्रकाशें प्रकाशघन निजतेजें विराजमान ।

जो परमात्मा परिपूर्ण । त्यासी क्रियाचरण कदा न घडे ॥ ६२० ॥

विचारितां निजनिवाडें । मनाचे जडत्वचि जोडे ।

त्यासीही संसार न घडे । भवबंध घडे तो ऐका ॥ २१ ॥

नवल मनाचें विंदान । शुद्धीं उपजवी मीपण ।

तेचि वस्तूसी जीवपण । सगुणत्वा जाण स्वयें आणी ॥ २२ ॥

मनःसंकल्पाचें बळ । शुद्धासी करी शबळ ।

लावूनि त्रिगुणांची माळ । भवबंधजाळ स्वयें बांधे ॥ २३ ॥

जेवीं घटामाजील घटजळ । आकळी अलिप्त चंद्रमंडळ ।

तेवीं मनःसंकल्पें केवळ । कीजे शबळ चिदात्मा ॥ २४ ॥

घटींचें हालतां जीवन । चंद्रमा करी कंपायमान ।

तेवीं शुद्धासी जन्ममरण । मनोजन्य सुखदुःखें ॥ २५ ॥

आत्मा स्वप्रकाश चित्स्वरूप । मन जड कल्पनारूप ।

तें मानूनि आपुलें स्वरूप । त्याचें पुण्यपाप स्वयें भोगी ॥ २६ ॥

जीवाचा आप्त आवश्यक । सुहृद सखा परमात्मा एक ।

तो मनाजीवाचा नियामक । द्रष्टा देख साक्षित्वें ॥ २७ ॥

अविद्या प्रतिबिंबे नेटका । जीव जो कां माझा सखा ।

तो मनोभ्रमें भ्रमोनि देखा । भोगी सुखदुःखां मनोजन्म ॥ २८ ॥

मनाची एकात्मता परम । जीवासी पडला थोर भ्रम ।

आपण असतांही निष्कर्म । कर्माकर्म स्वयें भोगी ॥ २९ ॥

सूळीं जीव मनाचा नियंता । तोचि मनाच्या एकात्मता ।

मनाचिया सुखदुःखव्यथा । आपुले माथां नाथिल्या सोशी ॥ ६३० ॥

जेवीं अति‌आप्तता प्रधान । रायासी लावी दृढबंधन ।

मग राजा तो होय दीन । तो भोगावी तें आपण सुखदुःख भोगी ॥ ३१ ॥

ते दशा झाली जीवासी । मनें संसारी केलें तयासी ।

मग नाना जन्ममरणें सोशी । अहर्निशीं सुखदुःखें ॥ ३२ ॥

त्या मनासी निग्रहो न करितां । जीवाची न चुके व्यथा ।

मनाचेनि छंदें नाचतां । साधनें सर्वथा व्यर्थ होती ॥ ३३ ॥


दानं स्वधर्मो नियमो यमश्च श्रुतं च कर्माणि च सद्व्रतानि ।

सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ताः परो हि योगो मनसः समाधिः ॥ ४६ ॥


न लक्षितं मनोनियमन । सर्वस्वही दिधल्या दान ।

एक मी दाता होय अभिमान । तेणें दानें मन दाटुगें होय ॥ ३४ ॥

चुकोनि मनोनिग्रहाचें वर्म । आचरतां वर्णाश्रमधर्म ।

तेणें उल्हासे मनोधर्म । माझें स्वकर्म अतिश्रेष्ठ ॥ ३५ ॥

मीचि एक तिहीं लोकीं । स्वचार निष्ठ स्वंयपाकी ।

यापरी स्वधर्मादिकीं । मन होय अधिकीं चाविरें ॥ ३६ ॥

मनोनियमनीं नाहीं बुद्धी । तैं यमनियम ते उपाधी ।

मी एक साधक त्रिशुद्धी । हेंचि प्रतिपादी मनोधर्म ॥ ३७ ॥

करितां वेदशास्त्रश्रवण । गर्वाचें भरतें गहन ।

पंडित्यीं अति‌अभिमान । मनोनियमन तेथें कैंचें ॥ ३८ ॥

करूं जातां निजकर्म । कर्मक्रिया अतिदुर्गम ।

कर्मठतेचा चढे भ्रम । मनोनियमन घडे केवीं ॥ ३९ ॥

कर्म केवळ देहाचे माथां । आत्मा देहीं असोनि विदेहता ।

त्यासी कर्मीं कर्मबद्धता । कर्मठ मूर्खतां मानिती ॥ ६४० ॥

अनंतव्रतें झाले व्रती । तेणें धनधान्य वांछिती ।

मनोनिग्रहो नाहीं चित्तीं । सद्व्रते जाती सुनाट ॥ ४१ ॥

व्रत दान स्वधर्म सकळ । यांसी मनोनिग्रहो मुख्य फळ ।

तेणेंवीण अवघीं विकळ । साधनें निष्फळ साधकां ॥ ४२ ॥

दानादिक सप्त पदार्थ । हे ज्ञानाचे अंगभूत ।

तीं साधनें समस्त । निष्फळ येथ केवीं म्हणा ॥ ४३ ॥

दानादिकें जीं जीं येथें । इहामुत्र फळ ये त्यांतें ।

तें फळचि निष्फळ येथें । जन्ममरणांतें वाढवी ॥ ४४ ॥

येथ साधक होय सज्ञान । फळाशा निःशेष त्यागून ।

दानादि स्वधर्माचरण । चित्तशुद्धीसी जाण उपयोगी ॥ ४५ ॥

माझी व्हावी चित्तशुद्धी । ऐशी उपजावया बुद्धी ।

भगवत्कृपा पाहिजे आधीं । तैं साधनें सिद्धी पावती ॥ ४६ ॥

साधनीं माझी मुख्य भक्ती । त्यांत विशेषें नामकीर्ती ।

नामें चित्तशुद्धि चित्तीं । स्वरूपस्थिती साधकां ॥ ४७ ॥

नामापरतें साधन । सर्वथा नाहीं आन ।

नामें भवबंधच्छेदन । सत्य जाण उद्धवा ॥ ४८ ॥

स्वरूपस्थित निश्चळ मन । जेथ लाजोनि जाय साधन ।

तेथ दानादिकांचें प्रयोजन । सहजचि जाण खुंटले ॥ ४९ ॥


समाहितं यस्य मनः प्रशान्तं दानादिभिः किं वद तस्य कृत्यम्‌ ।

असंयतं यस्य मनो विनश्यद्दानादिभिश्चेदपरं किमेभिः ॥ ४७ ॥


येथ ज्या पुरुषाचें मन । ठाकी आपुलें जन्मस्थान ।

त्यासी दानादिकांचें कोण । पयोजन साधनीं ॥ ६५० ॥

पूर्णतृप्तापाशीं जाण । ओगरलिया सदन्न ।

तो जेवीं न पाहे हुंगोन । तेवीं साधन अमनस्का ॥ ५१ ॥

गंगा उतरावया महापूरीं । अतिप्रयासीं ताफा करी ।

तोचि पूर वोहटल्यावरी । ताफा अव्हेरी निःशेष ॥ ५२ ॥

तेवीं कामक्रोधादिवेगशून्य । ज्याचें निर्विकल्पीं निश्चळ मन ।

त्यासी दानादिकीं प्रयोजन । नाहीं जाण निश्चित ॥ ५३ ॥

जेवीं सूर्योदय झाल्यापाठीं । उपेगा न ये लक्ष दिवटी ।

तेवीं निर्विकल्पता मनीं उठी । तैं साधनें कोटी सुनाट ॥ ५४ ॥

एवं समाहित ज्याचें मन । त्यासी दानादि नाना साधन ।

करावया नाहीं प्रयोजन । कल्पनां पूर्ण निमाल्या ॥ ५५ ॥

ज्याचें नेम न मनी चित्त । जें सदा विवेकरहित ।

जें अनिवार विषयासक्त । त्यासीही अनुपयुक्त साधनें ॥ ५६ ॥

जेवीं मदगजांच्या लोटीं । सैन्य पळे बारा वाटीं ।

तेवीं विषयासक्तापाठीं । साधनें हिंपुटी हो‌ऊनि ठाती ॥ ५७ ॥

जो विषयासक्तकामना । तो सर्वथा नातळे साधना ।

करी तैं तेथेंही जाणा । विषयकल्पना संकल्पीं ॥ ५८ ॥

स्वयें करितां पै साधना । जें जें फळ वांछी वासना ।

तें तेंचि फळे जाणा । करी उगाणा दानादिकांचा ॥ ५९ ।

जेवीं कां पूर्णबळाचा वारू । त्यावरी बैसला निर्बळ नरू ।

तो त्यासी सर्वथा अनावरू । नव्हे स्थिरू अणुमात्र ॥ ६६० ॥

तैसें ज्याचें अतिदुर्मन । सदा कामक्रोधीं परिपूर्ण ।

जो स्वयें झाला मनाचे आधीन । ज्याचा विवेक निमग्न महामोहीं ॥ ६१ ॥

तेथ साधनचि करी कोण । करी तें मोहास्तव जाण ।

तेणें वाढे तमोगुण । मनोनियमन घडेना ॥ ६२ ॥

श्रवणादि इंद्रियबंधन । करूनि करितां साधन ।

तेणें वश्य नव्हे मन । मना‌अधीन इंद्रियें ॥ ६३ ॥


मनोवशेऽन्ये ह्यभवंस्म देवा मनश्च नान्यस्य वशं समेति ।

भीष्मो हि देवः सहसः सहीयान्‌ युञ्ज्याद्वशे तं स हि देवदेवः ॥ ४८ ॥


मनें आकळिलें सर्वांसी । परी मन नाकळे कोणासी ।

मनें छळिलें देवांसी । तें केवीं इंद्रियांसी आटोपे ॥ ६४ ॥

चंद्र अधिष्ठाता मनासी । मनें छळिलें चंद्रम्यासी ।

व्यभ्चारोनि गुरुपत्नीसी । क्षयरोगी त्यासी मनें केलें ॥ ६५ ॥

ब्रह्मा अधिष्ठाता बुद्धीसी । मन ब्रह्मयाची बुद्धि भ्रंशी ।

निजपुत्री वरितां त्यासी । स्वकन्येसी अभिलाषी ॥ ६६ ॥

चित्तीं वासुदेवाचें अधिष्ठान । त्यातेंही हळूच ठकी मन ।

लावूनि वृंदेचें ध्यान । श्मशानीं जाण पाडिला ॥ ६७ ॥

रुद्र अधिष्ठाता अहंकारीं । त्यातेंही मन सिंतरी ।

अभिलाषितां ऋषिनारी । शापिला ऋषीश्वरीं लिंगपातें ॥ ६८ ॥

ऐसें देवां दुर्जय जें मन । त्यासी आवरी इतर कोण ।

म्हणाल इंद्रियें नियमितील मन । तरी मनाधीन इंद्रियें ॥ ६९ ॥

जैं इंद्रियें धरोनि हातीं । मन एकाग्र हो‌इजे अर्थीं ।

तेव्हा इतर इंद्रियाची स्थिती । राहे निश्चितीं सुनाट ॥ ६७० ॥

इंद्रियविषयां होय संगती । ते काळीं जैं दुश्चिती मनोवृत्ती ।

तेव्हां न घडे विषयप्राप्ती । इंद्रियां स्फुरेना ॥ ७१ ॥

जेव्हा अनासक्त मनोधर्म । तेव्हां इंद्रियांचें न चले काम ।

मना‌अधीन । इंद्रियग्राम । इंद्रियां मनोनेम कदा न घडे ॥ ७२ ॥

इंद्रियांचा राजा मन । इंद्रियें न चालती मनेंवीण ।

पुरुषातेंही मन आपण । वश्य जाण स्वयें करी ॥ ७३ ॥

अतिबळियां बळी मन । तेथ इंद्रियें बापुडिं कोण ।

मनाचें करावया दमन । नव्हे आंगवण वरिष्ठां ॥ ७४ ॥

काळ निजसत्ता सर्व ग्रासी । परी मनाची लोंव नुपडे त्यासी ।

करितां उत्पत्तिस्थितिप्रळयांसी । मन काळासी नाटोपे ॥ ७५ ॥

शस्त्रें न तुटे सर्वथा मन । त्यासी विरवूं न शकेचि जीवन ।

मन जाळूं न शके न शके दहन । मनातें गगन शून्य करूं न शके ॥ ७६ ॥

मनासी लागों न शके व्याधी । मन रोडेजे ऐशी नाहीं आधी ।

मन आकळावया सिद्धी । पाहतां त्रिशुद्धी दिसेना ॥ ७७ ॥

मन ब्रह्मादिकांच्या रची कोडी । मन ब्रह्मांडें घडी मोडी ।

मन निजकल्पनाकडाडीं । नाचवी धांदडी त्रैलोक्या ॥ ७८ ॥

मन कळिकाळातें छळी । मन प्रळयानळातें गिळी ।

मन बळियांमाजीं अतिबळी । मनातें आकळी ऐसा नाहीं ॥ ७९ ॥

मन देवांसी दुर्धर । मन भयंकरां भयंकर ।

मनें आकळिले हरिहर । मनासमोर कोण राहे ॥ ६८० ॥

मनाचा अनिवार मार । कोण राहे मनासमोर ।

मनास पर्जी ऐसा थोर । सुर नर असुर दिसेना ॥ ८१ ॥

मनासी मेळवी हातोफळी । ऐसा त्रिलोकीं नाहीं बळी ।

मन कळिकाळातें आकळी । प्रळयरुद्रातें गिळी न माखतां दाढ ॥ ८२ ॥

ऐसा मनाचा अगाध भावो । यालागीं यातें म्हणिजे देवो ।

मनाचा भयानकां भेवो । यालागीं भीष्मदेवो मनातें म्हणती ॥ ८३ ॥

ऐशी मनाची अनावर स्थिती । यासी आकळावयाची सवर्म युक्ती ।

साचार सांगेन तुम्हांप्रती । सावधानस्थिती अवधारा ॥ ८४ ॥

जेवीं हिरेनि हिरा चिरिजे । तेंवी मनेंचि मन धरिजे ।

हेंही तैंचि गा लाहिजे । जैं गुरुकृपा पाविजे संपूर्ण स्वयें ॥ ८५ ॥

मन गुरुकृपेची आंदणी दासी । मन सदा भीतसे सद्गुरूसी ।

तें ठेवितां गुरुचरणापाशीं । दे साधकांसी संतोष ॥ ८६ ॥

या मनाची एक उत्तम गती । जरी स्वयें लागलें परमार्थीं ।

तरी दासी करी चारी मुक्ती । दे बांधोनि हातीं परब्रह्म ॥ ८७ ॥

मनचि मनाचें द्योतक । मनचि मनाचें साधक ।

मनचि मनाचें बाधक । मनचि द्यातक मनासी ॥ ८८ ॥

जेवीं वेळु वाढवी वेळुजाळी । वेळुवेळुवां कांचणीमेळीं ।

स्वयें पाडूनि इंगळी । समूळ जाळी आपण्यातें ॥ ८९ ॥

तेवीं मन मनासी चिंती मरण । तैं सद्गुरूसी रिघवी शरण ।

त्याचे वचनीं विश्वासोन । करवी गुरुभजन निरभिमानें ॥ ६९० ॥

सद्‌गुरुकृपा झालियां संपूर्ण । हें मनचि मनासी दावी खूण ।

तेणें निजसुखें सुखावोन । मनचि प्रसन्न मनासी होय ॥ ९१ ॥

मन मनासी झालिया प्रसन्न । तेव्हां वृत्ति होय निरभिमान ।

ऐसें साधकां निजसमाधान । मनें आपण साधिजे ॥ ९२ ॥

पावोनि गुरुकृपेची गोडी । मनोविजयाची निजगुढी ।

मनें उभवूनि लवडसवडी । दीजे रोकडी साधकांहातीं ॥ ९३ ॥

यापरी साधकांसी संपूर्ण । मन आपला विजयो दे आपण ।

शेखीं सद्‌गुरुनिजबोधीं पूर्ण । मन होय लीन निजात्मता ॥ ९४ ॥

जेवीं कां सैंधवाचा खडा । रिघोनि सिंधूमाजिवडा ।

स्वयें विरोनियां रोकडा । सिंधू‌एवढा तो होय ॥ ९५ ॥

यापरी साधक जाण । होतांच निरभिमान ।

स्वयें होती ब्रह्म पूर्ण । मीतूंपण गिळोनी ॥ ९६ ॥

मग त्याचिया निजदृष्टी । मीचि एक अवघे सृष्टीं ।

मावळली द्वंद्वत्रिपुटी । सुखदुःख पाठीं लागेना ॥ ९७ ॥

तेथे कैंचें सुख कैंचें दुःख । कैंचा बंध कैंचा मोक्ष ।

कोण पंडित कोण मूर्ख । ब्रह्म एक एकलें ॥ ९८ ॥

तेथ कोण देव कोण भक्त । कोण शांत अशांत ।

मावळलें द्वैताद्वैत । वस्तु सदोदित स्वानंदें ॥ ९९ ॥

तेथ उगाणलें क्रियाकर्म । लाजा विराले धर्माधर्म ।

कैंचें अधम उत्तम मध्यम । परिपूर्ण ब्रह्म कोंदलें ॥ ७०० ॥

तेथ कैंचा शास्त्र कैंचा वेद । कैंची बुद्धी कैंचा बोध ।

निःशेष निमाला भेद । परमानंद कोंदला ॥ १ ॥

यापरी मनोविजयें पहा हो । ऐशिया स्थिती मावला भावो ।

तेंचि स्वयें वदे देवो । ये अर्थीं संदेहो असेना ॥ २ ॥

मनोजयाचा सद्भावो । ब्रह्मादिकां अगम्य पहा हो ।

जो स्वांगें करी स्वयमेवो । तो देवाधिदेवो निजबोधें ॥ ३ ॥

जो निजमनातें जिंकोनी । जनीं पावला जनार्दनीं ।

तो धन्य धन्य त्रिभुवनीं । त्याचोनि अवनी पवित्र ॥ ४ ॥

तेणेंचि पूर्वज तारिले । तेणें सकळ कुळ उद्धरिलें ।

तेणेंचि परब्रह्म आंगविलें । जेणें जिंकिलें मनातें ॥ ५ ॥

मनोजयें जे अतिसमर्थ । शांति सर्वस्वें विकिली तेथ ।

त्यांसी सुखदुःखांचे आवर्त । गेले न लगत निजात्मता ॥ ६ ॥

ऐशी भिक्षूची निजवाणी । उल्हासें सांगे शार्ङ्गपाणी ।

उद्धवास म्हणे संतोषोनी । धन्य त्रिभुवनीं मनोजय ॥ ७ ॥

जेणें निजमनातें जिंकिलें । त्यासी मी किती वानूं बोलें ।

तेणें मज आपुलें पोसणें केलें । कीं विकत घेतलें उखितेंचि ॥ ८ ॥

मज सुखरूपा त्याचेनि सुखप्राप्ती । मज नित्यतृप्ता त्याचेनि तृप्ती ।

मज अनंता त्यामाजीं वस्ती । मी दाटुगा त्रिजगतीं त्याचेनि ॥ ९ ॥

’मी तो’ या शब्दकुसरी । त्याही जाण आम्हांबाहेरी ।

आंतुवटे निजविचारीं । तोचि मी निर्धरीं निजा‌ऐक्यता ॥ ७१० ॥

मनोजयें हे पदवी प्राप्त । तो मनोजय न करूनि तेथ ।

प्राकृत रिपुजयें जे गर्वित । त्यातें निर्भर्त्सित स्वयें भिक्षुं ॥ ११ ॥


तं दुर्जयं शत्रुमसह्यवेगमरुन्तुदं तं न विजित्य केचित्‌ ।

कुर्वन्त्यसद्विग्रहमत्र मर्त्यैर्मित्रण्युदासीनरिपून्विमूढाः ॥ ४९ ॥


पार्थिव शत्रु सबळ येती । तेथ सामदानादिकां स्थिती ।

कारणीं लावोनियां ख्याती । जिंकिले जाती निजांगें ॥ १२ ॥

हे प्रकार मनाच्या ठायीं । करितां न चलती पाहीं ।

मनासी करावी शिष्टा‌ई । तें कोणाचें कांहीं ऐकेना ॥ १३ ॥

मनासी द्यावें विषयदान । परी विषयीं तृप्त नव्हे मन ।

तेणें अधिकचि होय दारुण । आवरी कोण तयासी ॥ १४ ॥

न चले शमदमाचि प्रकारू । तरी मनासी करावा मारू ।

तेथ न चले हातियेरू । मारणीं विचारू स्फुरेना ॥ १५ ॥

यापरी हा मनोवैरी । दुर्जयत्वें कठिण भारी ।

तो सुखदुःखांच्या भरोवरी । सर्वदा मारी जन्ममरणें ॥ १६ ॥

इतर शत्रु नावरती । तरी पळों ये हातोहातीं ।

रिघोनियां गडदुर्गाप्रती । वांचती गती देखिजे ॥ १७ ॥

परी पळावया मनापुढें । पळतां त्रैलोक्य होय थोडें ।

जेथ लपावें अवघडें । तेथही रोकडें मन पावे ॥ १८ ॥

मनाचे सेनापति शूर । कामक्रोधादि महावीर ।

त्यांचा मार अतिदुर्धर । घायीं थोरथोर लोळविती ॥ १९ ॥

बाह्य शत्रु ते दूरदेशीं । येतां बहु दिन लागती त्यांसी ।

मनःशत्रु तो अंगेंसीं । अहर्निशीं जडलासे ॥ ७२० ॥

आसनीं भोजनीं एकांतीं । जपीं अथवा घ्यानस्थितीं ।

मनाची उडी पडे अवचितीं । विभांडी सर्वार्थीं वैराकरें ॥ २१ ॥

बाह्य शत्रूचें अल्प दुःख । मनाची पीडा विशेख ।

जन्ममरणांचे आवर्त देख । मन आवश्यक भोगवी ॥ २२ ॥

बाह्य शत्रु मरणात्मक । मन मरणासी अटक ।

हा वैरी न जिंकितां देख । जीवाचें अतिदुःख टळेना ॥ २३ ॥

मनाचे सवेग वेगासी । न साहवे सुरनरांसी ।

कष्टीं न जिंकवे कोणासी । यालागीं मनासी दुर्जयत्व ॥ २४ ॥

ऐशिया मनातें न जिंकित । बाह्य शत्रु जिणोनि येथ ।

जे होती अतिगर्वित । ते निश्चित जाण महामूर्ख ॥ २५ ॥

मनेंचि जिंकावें मनासी । हें गतशोकीं तुजपाशीं ।

सांगीतलें यथार्थेंसीं । मनोजयासी उपावो ॥ २६ ॥

एवं मनातें ऐशियापरी । न साधवेचि करूनि वैरी ।

तरी मनासी करोनि मैत्री । मन सुखी करी मित्रत्वें ॥ २७ ॥

प्राकृत मित्रांची मैत्री । उपकारीं प्रत्युपकारी ।

तेही विषयसुखावरी । येरयेर घरीं उचितानुकाळें ॥ २८ ॥

तैशी नव्हे मनाची मैत्री । उपकारेंवीण प्रत्युपकारी ।

सकळ दुःखातें निवारी । सुखसागरीं नांदवी ॥ २९ ॥

प्राकृतीं अतिमित्रत्व ज्यासी । निजदुःख सांगतां त्यापाशीं ।

सर्वथा निवारेना त्यासी । म्हणे हें आम्हांसी असाध्य ॥ ७३० ॥

तैसें मित्रत्वा नव्हे मन । मना बैसवूनि सावधान ।

करितां निजदुःख निवेदन । हरी जन्ममरणमहाबाधा ॥ ३१ ॥

मरणभय असतां चित्तीं । कनककामिनींची आसक्ती ।

स्त्रिया अतिशयें निर्भर्त्सिती । तरी निर्लज्जवृत्ती लाजेना ॥ ३२ ॥

परदारा परधन । परद्रोहो परनिंदा जाण ।

लागल्या न सांडितां क्षण । नरक दारुण भोगावया ॥ ३३ ॥

उसंत नाहीं क्षुधेहातीं । द्वंद्वदुःखांची अतिप्राप्ती ।

नावरे इंद्रियवृत्ती । ऐसें मनाप्रती सांगतां ॥ ३४ ॥

ऐसें ऐकतां स्वयें मन । वैराग्यें खवळे पूर्ण ।

वेंचूनि विवेकाचें धन । दुःखनिर्दळण करूं पावे ॥ ३५ ॥

चोर भांडारी करित पूर्ण । चोर चोरातें निवारी जाण ।

तेवीं मनासीं करितां मित्रपण । मनाचे अवगुण मनचि नाशी ॥ ३६ ॥

अधर्मीं प्रवर्ततां आपण । मनचि मनासी जाण ।

असत्याची वाचेसी आण । आपण्या आपण मन घाली ॥ ३७ ॥

कैशी मनाची मैत्री परम । निःशेष जाळावया कर्माकर्म ।

जोडावया चित्तशुद्धिचें वर्म । स्मरे हरिनाम अहर्निशीं ॥ ३८ ॥

श्रीराम जयराम दों अक्षरीं । महापातका होय बोहरी ।

नाम न विसंबे क्षणभरी । अखंडाकारीं हरी स्मरे ॥ ३९ ॥

तेव्हां असत्याचें शीस तोडी । अधर्माची साली काढी ।

कल्पनेचे पाय मोडी । तटका तोडी आशेचा ॥ ७४० ॥

विकल्पाचा घरठाव मोडी । प्रपंचाचे दांत पाडी ।

अविश्वासू तीं ठायीं तोडी । विश्वासाची गुढी उभवी मन ॥ ४१ ॥

ऐसेनि परिपक विश्वासीं । ये‌ऊनि सद्‌गुरुचरणांपाशीं ।

तनु मन धन सर्वस्वेंसीं । गुरुवचनासी विश्वासे ॥ ४२ ॥

पूर्ण विश्वासाचें लक्षण । होतां गुरुवाक्यश्रवण ।

परीसीं लोह पालटे जाण । तैसें अंतकःरण पालटे ॥ ४३ ॥

गुरुवचन सांगोन राहे । परी मनींचें मनन न राहे ।

कीटकी भ्रमरी ऐसा पाहे । तद्रूप होये निदिध्यासें ॥ ४४ ॥

तेव्हां कमनीय कामिनी धन । तें देखे विष्ठेसमान ।

निंदा द्वेष मानाभिमान । हे मनाचे अवगुण मनचि नाशीं ॥ ४५ ॥

धन्य धन्य मनाची मैत्री । विश्वास धरोनि निर्धारीं ।

जन्ममरण जीवें मारी । जीवातें करी अजरामर ॥ ४६ ॥

ऐशी मनाशीं करितां मैत्री । मन परम उपकारी ।

जीवातें धरूनि निजकरीं । स्वानंदसागरीं बुडी दे ॥ ४७ ॥

तेथ मनाचें मनपण सरे । जीवाचें जीवपण विरे ।

बंधमोक्षांची धांव पुरे । समूळ ओसरे भवभय ॥ ४८ ॥

मनाचें मित्रत्व यापरी । आपुलें कुळ स्वयें संहारी ।

आपणही मरे मित्रोपकारीं । मन मित्राचारीं अवंचक ॥ ४९ ॥

ऐसें मैत्रीसी मन सादर । जवळी असतां निरंतर ।

त्यातें वोसंडूनि पामर । प्राकृत नर मित्र करिती ॥ ७५० ॥

वैर करोनि मनचि मारावें । मित्रत्वें मनें मन साधावें ।

इयें दोनीं जैं न संभवे । तैं उपेक्षावें मनातें ॥ ५१ ॥

मन म्हणेल तें न करावें । मनातें हातीं न धरावे ।

मनातें कांहीं नातळावें । जीवेंभावें निःशेष ॥ ५२ ॥

मन म्हणेल जें सुख । तें सांडावें आवश्यक ।

मन म्हणेल जें दुःख । तेंही निःशेख त्यजावें ॥ ५३ ॥

ऐसें उदास मन देख । जो करी आवश्यक ।

तरी तो झाला अमनस्क । शांती अलोलिक ते ठायीं ॥ ५४ ॥

शत्रु मित्र उदासीन । करूनि वश्य न करी मन ।

जो धरी देहाभिमान । त्याचें भवभ्रमण सरेना ॥ ५५ ॥


देहं मनोमात्रमिप्तं गृहीत्वा ममाहमित्यन्धधियो मनुष्याः ।

एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति ॥ ५० ॥


आत्मा विदेहो चिद्धन । तेथ मी देही हें मानी मन ।

त्या देहासवें मी-माझेपण । जन्ममरण सुखदुःखें ॥ ५६ ॥

आत्मा नित्यमुक्त विदेही । तो मनाच्या एकात्मता पाहीं ।

विदेही तो म्हणवी देही । शेखीं देहाच्या ठायीं आत्मत्व मानी ॥ ५७ ॥

मी देह हें मानी मन । तेणें दृढ होय देहाभिमान ।

तेव्हां देहचि होय आपण । मी-माझेपण ते ठायीं ॥ ५८ ॥

मी सच्चिदानंद परिपूर्ण । हें आपलें विसरे आपण ।

मी वैश्य शूद्र क्षत्रिय ब्राह्मण । मूर्ख सज्ञान मी एक ॥ ५९ ॥

मी रोडका बोडका कुब्ज काण । मी धाटामोठा विचक्षण ।

हे नाथिले घे‌ऊनि देहगुण । माणुसपण स्वयें मिरवी ॥ ७६० ॥

स्वप्नामाजीं संन्यासी । आपण देखे अंत्यजवंशीं ।

तो आतळों मी ब्राह्मणासी । जीवास तैसी दशा झाली ॥ ६१ ॥

स्वयें परमात्मा भेदशून्य । तेथ मी माझे स्त्री पुत्र धन ।

स्वजन दुर्जन उदासीन । त्रिविध भेद पूर्ण सत्यत्वें मानी ॥ ६२ ॥

ऐसी देहात्मभावसिद्धी । सत्य मानितां भेदविधी ।

जीवाची निजात्मबुद्धी । झाली त्रिशुद्धी आंधळी ॥ ६३ ॥

जैसा स्वप्नींचा मिथ्या वेव्हार । तैसा मनःकल्पित संसार ।

तो मानितांचि साचार । देह‌अहंकार द्रुढ झाला ॥ ६४ ॥

दृढ होतां देहाभिमान । पुढती जन्म पुढती ।

भवचक्रीं परिभ्रमण । निजभ्रमें जाण जीवासी ॥ ६५ ॥

जेवीं केवळ अग्नीप्रती । घणघाय कदा न लागती ।

तेचि लोहाचिया संगतीं । घण वरी घेत सुबद्ध ॥ ६६ ॥

तेवीं नित्यमुक्त परिपूर्ण । तेणों धरितां देहाभिमान ।

अंगीं लागलें जीवपण । जन्ममरण तेथें सोशी ॥ ६७ ॥

जेवीं डोळे बांधोनि व्यापारू । मंवे तेलियाचा ढोरू ।

तेवीं अहंकारें अंध नरू । परिभ्रमे थोरू भवचक्रीं ॥ ६८ ॥

तेथ सोशितां जन्ममरण । अतिदुःखी होय आपण ।

तरी न सांडी देहाभिमान । अंधतमीं जाण तो घाली ॥ ६९ ॥

ज्याचे दुःखें न पविजे पार । जो तरवेना अतिदुस्तर ।

जो भोग भोगवी अघोर । तो संसार मनोजन्य ॥ ७७० ॥

मनचि सुखदुःखांसी कारण । हें आठवे श्लोकीं निरूपण ।

भिक्षु बोलोनि आपण । जनादि दुःखकारण मिथ्यात्वें दावी ॥ ७१ ॥


जनस्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत्‌ किमात्मनश्चात्र ह भौमयोस्तत्‌ ।

जिह्वां क्वचित्संदशाति स्वदद्भिस्तद्वेदनायां कतमाय कुप्येत्‌ ॥ ५१ ॥


जननीजठरीं ज्यासी जनन । त्या नांव बोलिजेती जन ।

ते सुखदुःखांसी कारण । सर्वथा जाण मज नव्हती ॥ ७२ ॥

जन जनासी दे दुःखबाधू । तेथ आत्म्यासी काय संबंधू ।

आत्मा देहातीत शुद्ध । सुखदुःखबाधू त्या न लगे ॥ ७३ ॥

देहें देहासे हो‌ईल दुःख । देहो तितुका पांचभौतिक ।

त्यांसी परस्परें असे ऐक्य । सर्वथा सुखःदुख घडेना ॥ ७४ ॥

जळामाजीं जळ सूतां । जेवीं जळासी नव्हे व्यथा ।

कां दीपू दीपें एकवटतां । दीपासी सर्वथा दुःख न बाधी ॥ ७५ ॥

तेवीं पार्थिवें पार्थिवासी । सुखदुःखबाधा न घडे त्यासी ।

आत्मा नातळे सुखदुःखांसी । तो देहासी स्पर्शेना ॥ ७६ ॥

म्हणाल जो देहाचा अभिमानी । सुखदुःखें होती त्यालागोनी ।

दुःखभोक्ता दुजेपणीं । पाहतां कोणी दिसेना ॥ ७७ ॥

आपुली जिव्हा आपुले दांतीं । रगडिली होय अवचितीं ।

तया कोपाची अतिप्राप्ती । कोणाप्रती करावी ॥ ७८ ॥

तेथील कोपाच्या कडाडीं । दांत पाडी कीं जीभ तोडी ।

तैशी जगीं एकात्मता धडफुडी । कोप यावया सवडी असेना ॥ ७९ ॥

जो पुढिलाचे ढक्यांनीं पडे । तो त्यावरी कोपें वावडे ।

स्वयें निसरोनि गडबडे । तो लाजिला मागेंपुढें न कोपतां निघे ॥ ७८० ॥

तेवीं मीचि भूतें मीचि भोक्ता । माझ्या दुःखाचा मी दाता ।

जगीं मीच मी एकात्मता । कोणावरीं आतां कोपावें ॥ ८१ ॥

माझ्या सुखद्‌ःखांसी कारण । यापरी नव्हतीच जन ।

म्हणाल जरी देवतागण । तेंही प्रमाण घडेना ॥ ८२ ॥


दुःखस्य हेतुर्यदि देवतास्तु किमात्मनस्तत्र्‌ ।

यदङ्गेन क्वचित्क्रुध्येत कस्मै पुरुषः स्वदेहे ॥ ५२ ॥


आतां दुसरें कारण मतीं । देवांपासोनि दुःखप्राप्ती ।

देवांची देहामाजीं वस्ती । आत्मा निजस्थितीं विदेही ॥ ८३ ॥

देहींच्या इंद्रियविकारीं । देव झाले अधिष्ठात्री ।

आत्मा अखंड अविकारी । सुखदुःखांमाझारी अलिप्त ॥ ८४ ॥

भूमी सहजें निर्विकार । तिची भिंती तीवरी सविकार ।

तेवीं वस्तु नित्य निर्विकार । तेथ भासती सविकार अधिष्ठात्रीं देव ॥ ८५ ॥

भिंती पडल्या भूमिवरी । ते मेळवी आपण्यामाझारी ।

तेवीं निर्गुणनिर्विकारी । इंद्रियें अधिष्ठात्री येती ऐक्या ॥ ८६ ॥

स्वदेहीं परदेहीं जाण । इंद्रियें अधिष्ठात्रीं समान ।

इंद्रियांचें सुखदुःख दारुण । आपुलें आपण भोगिती देव ॥ ८७ ॥

हातें हाणतां तोंडावरी । तेथ इंद्र अग्नि अधिष्ठात्री ।

तेव्हा इंद्रचि अग्नीतें मारी । आत्मा अविकारी दुःखातीत ॥ ८८ ॥

हो कां मुखें डसल्या हातासी । अग्नीनें घाय केलें इंद्रासी ।

आत्मा अलिप्त इंद्रादिदेवांसी । सुखदुःख त्यासी स्पर्शेना ॥ ८९ ॥

परमुखें स्वमुखावरी थुंकिजे । दोहीं मुखी अग्नीनें नांदिजे ।

तेथ कोणें कोणावरी कोपिजे । आत्मस्वरूपी दुजें असेना ॥ ७९० ॥

थुंक आणि जें कां मूत । देहीं उपजे तें देहाचें अपत्य ।

तें देहींचें देहावरी लोळत । कोपे तेथ कोण कोणा ॥ ९१ ॥

स्वमुखें परमुखा चुंबन दीजे । तेथ अग्नीनें अग्नीसी चुंबीजे ।

तेणें सुखें कोण फुंजे । आत्मत्वीं दुजें असेना ॥ ९२ ॥

स्वदेहें परदेहा आलिंगन । उभयस्पर्शीं वायूचि जाण ।

तेणें सुखें सुखावे कोण । दुजेपण असेना ॥ ९३ ॥

यापरी देवतागण । नव्हे सुखदुःखांसी कारण ।

आत्म्याचे ठायीं दैवतें जाण । हारपती पूर्ण अभेदत्वें ॥ ९४ ॥

देवीं देहो पीडितां निःशेख । देहाभिमान्या हो‌ईल दुःख ।

हें मानिती ते अतिमूर्ख । तेंही देख घडेना ॥ ९५ ॥

पुर म्हणिजे देहो देख । ते पुरी जा पुरनिवासक ।

तो सकळ देहीं पुरुष एक । तेथ कोणाचें दुःख कोण मानी ॥ ९६ ॥

जेवीं संभ्रम आवेशवेगीं । निजकर हाणतां निजांगीं ।

तेथील व्यथेचा भागी । कोपवयालागीं आप आपण्या ॥ ९७ ॥

देखतां आपलें एकपण । कोणाची व्यथा मानी कोण ।

कोण कोणावरी कोपे जाण । आपण्या आपण एकला ॥ ९८ ॥

तेवीं विश्वात्मा मीचि एक । मीचि दैवतें मीचि लोक ।

तेथ कोण कोणा दुःखदायक । म्यां कोणावरी देख कोपावें ॥ ९९ ॥

यापरी स्वयें विचारितां । देवांपासाव सुखदुःखता ।

समूळ न घडे सर्वथा । दैनिकी व्यथा असेना ॥ ८०० ॥

आत्मा सुखदुःखांसी कारण । मूळीं मजचि हें अप्रमाण ।

आत्म्याच्या ठायीं कार्यकारण । सुखदुःख जाण असेना ॥ १ ॥


आत्मा यदि स्यात्सुखदुःखहेतुः किमन्यतस्तत्र निजस्वभावः ।

न ह्यात्मनोऽन्यद्यदि तन्मृषा स्यात्क्रुध्येत कस्मान्न सुखं न दुःखम्‌ ॥ ५३ ॥


आत्मा केवळ एकला एक । तेथ कैंचें सुख कैंचें दुःख ।

आत्मा सुखदुःखदायक । म्हणती ते मूर्ख अविवेकी ॥ २ ॥

जेवीं विघुरलें घृत जाण । त्यासी नसे आकार ना वर्ण ।

तेंचि सहजें थिजोनि जाण । दिसे शुभ्रवर्ण कणिकारूपें ॥ ३ ॥

त्या घृतकणिका मिळतां देख । नाहीं परस्परें सुखदुःख ।

तेवीं निजात्मा एकला एक । तोचि अनेक स्वरूपें ॥ ४ ॥

जळीं जळाच्या जळलहरी । आदळतांही परस्परीं ।

सुखदुःख नुमटे त्यांमाझारीं । तेवीं चराचरीं परमात्मा ॥ ५ ॥

परमात्मा एकला एक । एकपणेंचि तो अनेक ।

तेथ विजातीय नाहीं देख । मा सुखदुःख कोणाचें ॥ ६ ॥

आत्मा सुखरूप अवघा एक । तेथ आभासे जें अनेक ।

तें मायामय काल्पनिक । स्वप्नप्राय देख मिथ्यात्वें ॥ ७ ॥

मृगजळीं पाहतां दिसे जळ । परी तें कोरडें देख केवळ ।

तेवीं देसे जें जगड्वाळ । तें मिथ्या समूळ मायिक ॥ ८ ॥

जेथ मिथ्या द्वैत मायिक । तेथ परमात्मा एकला एक ।

तेव्हांचि हारपलें सुखदुःख । कोपावया निःशेख ठावो नाहीं ॥ ९ ॥

जेथ निजात्मता एकपण । तेथ सुखदुःखें नाहीं जाण ।

कोणावरी कोपे कोण । आपल्या आपण एकला ॥ ८१० ॥

जेथ आत्म्याचा निजानुभवो । तेथ द्वैताचा अभावो ।

सुखदुःखें झाली वावो । कोपासी ठावो असेना ॥ ११ ॥

हे निजात्मता नेणोनि देख । सत्य मानिती जे सुखदुःख ।

ते होत कां वेदशास्त्रज्ञ लोक । तयां क्रोध देख विभांडी ॥ १२ ॥

ज्यासी सर्व भूतीं निजात्मता । तेथ कोण कोणा दुःखदाता ।

कोण कोणावरी कोपता । निजात्मता एकली ॥ १३ ॥

आत्मा सुखदुःखांचा दाता । यापरी नव्हे गा तत्त्वतां ।

आपण्या आपण व्यथा । मूर्खही सर्वथा न देती ॥ १४ ॥

एथिलेनि चौथे मतें । ग्रह मानावे दुःखदाते ।

तेंही न घडे गा येथें । ऐक निश्चितें सांगेन ॥ १५ ॥


ग्रहा निमित्तं सुखदुःखयोश्चेत्‌ किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वै ।

ग्रहैर्ग्रहस्यैव वदन्ति पीडां कुध्येत कस्मै पुरुषस्ततोऽन्यः ॥ ५४ ॥


जननीजठरीं जन्मे जाण । त्या देहाचें नांव म्हणती जन ।

ते जन्मकाळीं जें होय लग्न । त्या जन्मापासून पूर्ण ग्रहगति लागे ॥ १६ ॥

तेथ द्वादशाष्टमनजन्मस्थ । शुभाशुभ ग्रह जे येत ।

ते सुखदुःखांतें देत । आत्मा अलिप्त ग्रहगतीं ॥ १७ ॥

मुळीं आत्म्यासी जन्म नाहीं । मा ग्रह लागती कवणे ठायीं ।

जेथ शेतचि पेरिलें नाहीं । तेथ उंदिरीं कायी करांडावें ॥ १८ ॥

मुख्यत्वें घर केलें नाहीं । तेथली माडी जळेल कायी ।

आत्म्यासी तंव जन्मचि नाहीं । मा ग्रहगती का‌ई लागेल ॥ १९ ॥

ग्रहांची ग्रहगती देहापासीं । आत्मा अलिप्त देहभावासी ।

जेवीं का‌उळा न चढे कैलासी । तेवीं ग्रह आत्म्यासी न लागती ॥ ८२० ॥

जेवीं कां अग्नीतें न चाखे माशी । घारी झडपीना चंद्रम्यासी ।

तेवीं लागावया । सामर्थ्य ग्रहांसी असेना ॥ २१ ॥

आत्मा सर्वाचा अवघा एक । तैं ग्रहांचा आत्म तोचि देख ।

तया निजात्म्यासी देतां दुःख । ग्रह पीडी आवश्यक आप‌आपण्या ॥ २२ ॥

देह जाड मूढ अज्ञान । तें सुखदुःखांचें नेणे ज्ञान ।

आत्म्यासी सुखदुःख देतां जाण । तैं आपण्या पीडिती ग्रह ॥ २३ ॥

आपणाचि आपणाप्रती । कदा न देववे दुःखप्राप्ती ।

यालागीं आत्म्यासी ग्रहगती । जाण कल्पांतीं बाधीना ॥ २४ ॥

ग्रहग्रहांमाजीं वैरस्थिती । ग्रह ग्रहांतें पीडा देती ।

तेही अर्थींची उपपत्ती । यथानिगुती अवधारा ॥ २५ ॥

ज्योतिषशास्त्रसंमती शनि-भौमसूर्या वैरप्राप्ती ।

गुरु-शुक्र दोनी वैरी होती । बुध-सोमांप्रती महावैर ॥ २६ ॥

तेथ एकांची ते शीघ्रगती । एक ग्रह मंदगामी होती ।

अतिचार कां वक्रगती । मंडळमेदें येती एकत्र ॥ २७ ॥

वैरी मीनल्या एके राशी । एके चरणीं एकत्रवासी ।

तैं राहु गिळी सूर्यासी । सूर्य चंद्रासी कुहू करी ॥ २८ ॥

ऐसे ग्रहाचि ग्रहांसी जाण । परस्परें पीडिती आपण ।

मी आत्मा त्यांहूनि भिन्न । सुखदुःख कोण मज त्यांचे ॥ २९ ॥

अलंकार मोडितां खणाण । सोनें मोडेना आपण ।

तेवीं ग्रह ग्रहांसी पीडितां जाण । मज आत्म्यासी कोण सुखदुःख ॥ ८३० ॥

रणभूमीं युद्धझोटधरणी । होतां घायवट नव्हे धरणी ।

तेवीं ग्रहपीडेपासूनी । मी अलिप्तपणीं निजात्मा ॥ ३१ ॥

रजस्वला चालतां भूमीसी । तो विटाळ बाधीना पृथ्वीसी ।

तेवीं ग्रहीं पीडितां ग्रहांसी । मी सुखदुःखांसी अलिप्त ॥ ३२ ॥

एवं ग्रहांनिमित्त जें कांहीं । सुखदुःख उमटे देहीं ।

तें मज आत्म्यासी न लगे कंहीं । मग कोणें पाहीं कोणा कोपावें ॥ ३३ ॥

सुखदुःख नुमटे ज्याच्या ठायीं । त्यासी क्रोधाचि न ये कंहीं ।

एवं ग्रहनिमित्त दुःख कांहीं । सर्वथा नाहीं या हेतू ॥ ३४ ॥

सुखदुःखदातें निजकर्म । म्हणतां जनांसी पडे भ्रम ।

आत्मा केवळ निष्कर्म । त्यासी जड कर्म केवीं बाधी ॥ ३५ ॥


कर्मास्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत्किमात्मनस्तद्धि जडाजडत्वे ।

देहस्त्वचित्पुरुषोऽयं सुपर्णः क्रुध्येत कस्मै न हि कर्ममूलम्‌ ॥ ५५ ॥


कर्म जडत्वें अतिबद्ध । आत्मा चिद्रूपें परम शुद्ध ।

त्यासी कर्मा‌आ कर्मबाध । सर्वथा संबंध धरीना ॥ ३६ ॥

रवीसी अंधारीं लपवे । वणवा तृणामाजीं बांधवे ।

गोचिडाचेनि मुखलाघवें । जरी लागवे दीपासी ॥ ३७ ॥

चंडवातातें तुष राखे । थिल्लरचिखलें चंद्र माखे ।

तैं कर्मजन्य सुखदुःखें । आत्मा यथासुखें बद्धता भोगी ॥ ३८ ॥

आत्मा कर्माकर्म संहारी । सुख-दुःखांची होळी करी ।

तो कर्मफळांचा फळहारी । मूर्ख गव्हारीं मानिजे ॥ ३९ ॥

स्वप्नींची स्वप्नसंतती । जागृतीं कोणा भेटों येती ।

तरी कर्माची सुखदुःखप्राप्ती । आत्म्याप्रती बाधक ॥ ८४० ॥

जेवीं अग्नीवरी मुंगी न चले । तेवीं आत्मा न माखे कर्ममळें ।

आकाश न खोंचे शस्त्रबळें । तेवीं आत्मा कर्मफळें स्पर्शेना ॥ ४१ ॥

कर्म तितुकें आविद्यक । आत्मा विद्या‌अविद्यातीत चोख ।

त्यासी कर्माचें सुखदुःख । मानिती मूर्ख देहमोहें ॥ ४२ ॥

कर्म अतिजड आत्मा शुद्ध । कर्म परिच्छिन्न आत्मा अगाध ।

कर्म कर्मठतां नित्यबद्ध । आत्मा चिदानंदस्वरूप ॥ ४३ ॥

कर्म मिथ्याभूत मायिक । आत्मा नित्य अमायिक ।

कर्मासी ब्रह्म‌अनोळख । ब्रह्म तेथ देख कर्म नाहीं ॥ ४४ ॥

दोराचे सर्पी सर्पत्व नाहीं । मा तो डसोनि चढेल कायी ।

तेवीं स्वरूपीं कर्म मिथ्या पाहीं । तें आत्म्यासी कायी बाधील ॥ ४५ ॥

वांझ राणीचा लाडका नातू । राजबळें जगा दंडितू ।

तेवीं कर्माची सुखदुःखमातू । कर्मठांतू दाटुगी ॥ ४६ ॥

एवं कर्माचि मिथ्या एथें । तें केवीं दे सुखदुःखांतें ।

हें जाणोनियां निश्चितें । कोणें कोणातें कोपावें ॥ ४७ ॥

कर्म सुखदुःखांचें दातें । यापरी न घडे एथें ।

म्हणाल काळ दे सुखदुःखांतें । तेंही निश्चितें घडेना ॥ ४८ ॥


कालस्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत्‌ किमात्मनस्तत्र तदात्मकोऽसौ ।

नाग्रेर्हि तापो न हिमस्य तत्स्यार्त्क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम्‌ ॥ ५६ ॥


काळ शीतकाळीं शीतें पीडी । उष्णकाळीं उबारा सोडी ।

वर्षाकाळीं पर्जन्य धाडी । त्रिमाळिकें पाडी धवळारें ॥ ४९ ॥

बैसवूनि सातवांकडी । अखंडधारा डोळा नुघडी ।

जीवमात्रा तेणें पीडी । पडे सांकडी अन्नाची ॥ ८५० ॥

अनाचिया चिडाणीं । पीडती पशुपक्षिप्राणी ।

ते काळीं सुखदुःख न मानी कोणी । दुखदाता जनीं निजकाळू ॥ ५१ ॥

अतिताप अतिशीत । सोडूनियां अतिवात ।

काळ जगातें खात । जग कांपत काळासी ॥ ५२ ॥

ऐकोनि काळाची गोठी । देव कांपती उठा‌उठी ।

इतरांची कायसी गोठी । धाके पोटीं विधाता ॥ ५३ ॥

अतिवृष्टि अनावृष्टि । जन पीडी नाना संकटीं ।

शेखीं प्रळयो करी उठा‌उठी । दुखदाता सृष्टीं महाकाळ ॥ ५४ ॥

ऐसें बोलती ज्ञाते लोक । ते ज्ञातेपणें झाले मूर्ख ।

काळ तोचि ईश्वरू देख । सुखदायक सर्वांसी ॥ ५५ ॥

ईश्वराहूनि काळ भिन्न म्हणे तो जड मूढ अज्ञान ।

काळ तोचि ईश्वर जाण । कृपाळू पूर्ण विश्वात्मा ॥ ५६ ॥

काळ स्वकाळीं वर्षोनि जीवन । सुखी करी संतप्त जन ।

पृथ्वी निववूनियां जाण । नव धान्य वाफवी ॥ ५७ ॥

ते काळीं जैं शीत न वाहे । तैं वाफिलें धान्य राख होये ।

तेव्हां शीतकण वर्षोनि पाहें । करी लवलाहें सफळित धान्यें ॥ ५८ ॥

तीं आर्द्र धान्यें भूतांसी । उपेगा न येती संग्रहासी ।

यालागीं उष्ण काळेंसीं । काळ शोषी आर्द्रता ॥ ५९ ॥

यापरी शीतोष्णपर्जन्यांसी । काळ उत्पादी भूतहितासी ।

तेंचि कठिण वाटे त्यासी । देहभ्रमासी भुलोनि ॥ ८६० ॥

हिरोनि अतिजीर्ण वस्त्रांसी । नवीं नेसवी जो साक्षेपेंसीं ।

ऐशिया हितकारिया काळासी । वैरी पिशीं म्हणताती ॥ ६१ ॥

तेवीं जराजर्जरित विकळ । तें देह निर्दळी सकाळें काळ ।

आणिक नवें दे तत्काळ । ऐसा कृपाळू काळ जनासी ॥ ६२ ॥

जुनें घे‌ऊनि दे नव्यासी । ऐसा उपकारिया काळासी ।

अपकारी म्हणती पिशीं । देहमोहेंसीं लोभिटें ॥ ६३ ॥

जन वैशिया निजभावना । जे जे धरी दृढ वासना ।

काळ कृपाळू तत्क्षणा । ते ते देह जाणा त्या देत ॥ ६४ ॥

महामहोत्साहें पिता पुत्रासी । सांडवूनि जीर्ण वासांसी ।

नवीं वस्त्रें दे तयासी । तेवीं जगासी प्रळयकाळू ॥ ६५ ॥

तेवीं प्रळयकाळीं जगासी । काळ जीर्ण देह नाशी ।

मग नूतन देह सर्वांसी । अतिकृपेंसी गौरवी ॥ ६६ ॥

यापरी काळ कृपाळू । त्यासी वैरी म्हणे जन बरळू ।

जगाचा निजात्मा स्वयें काळू । तो दुःखाचा सळू कोणासी नेदी ॥ ६७ ॥

जनांचा देहीं दृढ भावो । भवनानुसारें काळ पहा हो ।

देहपाठीं उपजवी देहो । जन्ममरणनिर्वाहो तेणें वाढे ॥ ६८ ॥

जो साचार वांछी विदेहभावो । त्याचा काळ निर्दळी अहंभावो ।

निजानंदें निववूनि स्वयमेवो । जन्ममरणांचा ठावो विभांडी ॥ ६९ ॥

जैशी ज्यासी होय बुद्धी । काळ तैशी दे त्यासी सिद्धी ।

हें नेणिजे देहमोहंधीं । काळ त्रिशुद्धी कृपाळू ॥ ८७० ॥

काळ तोचि निजात्मा जनीं ऐसें जाणे जो निजज्ञानी ।

तैं कोणाचें दुःख कोण कां मानी । दुसरें कोणी असेना ॥ ७१ ॥

मी एक एथें दुःखदाता । पैल तो एक दुःखभोक्ता ।

हेही नाहीं द्वैतकथा । जगासी एकुलता निजात्मा काळ ॥ ७२ ॥

काळ निजात्मा दोनी एक । तैं कोणाचें कोणास होय सुख ।

कोण कोणाचा मानी शोक । द्वंद्वदुःख असेना ॥ ७३ ॥

जेवीं नाममात्र मृगजळ । तेथ नाहीं तिळभरी जळ ।

तेवीं आत्मत्वीं जगड्व्याळ । तो भ्रम केवळ मनाचा ॥ ७४ ॥

आत्मा एकत्वें अभेद । काळनामें तोचि प्रसिद्ध ।

जीव तदंशें चिदत्वें शुद्ध । त्यासी काळादि द्वंद्व बाधिना ॥ ७५ ॥

आगीनें काय आगी जळे । कां उन्हाळेनि सूर्य पोळे ।

सागरू बुडे लहरीबळें । कीं अंधारातें काळें काजळें कीजे ॥ ७६ ॥

कीं हिमाचळ हिमकणें कांपे । तुपासी मोडशी होय तुपें ।

तैं काळसत्ता खटाटोपें । आत्मा अमूपें द्वंद्वें भोगी ॥ ७७ ॥

आप आपणियां आपदा । कोणा न करवे विरुद्धा ।

तेवीं आत्म्यासी द्वंद्वबाधा । काळचोनि कदा करवेना ॥ ७८ ॥

एवं एकात्मता अभेद । तेथ काळाचा न चले बाध ।

अभेदीं सर्वथा नाहीं द्वंद्व । कोणावरी क्रोध करावा ॥ ७९ ॥

जीव-शिवत्वें मी केवळ । मीचि आत्मा मीचि काळ ।

मिथ्या द्वंद्वदुःखागोंधळ । क्रोधाचा कल्लोळ कोणावरी करूं ॥ ८८० ॥

काळ सुखदुःखांचा दाता । यापरी नव्हे विचारितां ।

सुखदुःखांची बाधकता । आत्म्यासी सर्वथा असेना ॥ ८१ ॥

सुखदुःखादि हेतुषट्क्‌ । ’नायं जनो’ इत्यादिक ।

याचा करितां निजविवेक । नव्हती बाधक आत्म्यासी ॥ ८२ ॥

यांही वेगळीं बाधकपणें । देशवासें त्रिगुणगुणें ।

आत्म्यासी बाधावयाकारणें । कोठे कोणी दिसेना ॥ ८३ ॥

निजात्म्यासी बाधकता । कायसेनि न संभवे सर्वथा ।

जनासी बाधक देह‌अहंता । त्याचि निजार्था भिक्षु बोले ॥ ८४ ॥


न केनचित्क्वापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपरागः परतः परस्य ।

यथाहमः संसृतिरूपिणः स्यादेवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतैः ॥ ५७ ॥


आत्मा गुणातीत शुद्ध । परात्परतर स्वानंद ।

परिपूर्ण सच्चिदानंद । तेथ द्वंद्वबाध रिघेना ॥ ८५ ॥

द्वंद्व रिघावया आत्मभुवनीं । कैसोनि कायिसेनि कोणाचेनी ।

कर्मकार्यक्रियाकरणी । बाधकपणीं असेना ॥ ८६ ॥

अभेदा नाहीं द्वंद्वबाध । स्वानंदासी दुःखसंबंध ।

पूर्णासी कैंचे विरुद्ध । परमानंद एकला ॥ ८७ ॥ ॥

आशंका ॥ आत्म्यासी न घडे द्वंद्वसंबंध । देहो जडत्वें नेणे द्वंद्वं ।

तरी सुखदुःखांचा महाबाध । कोणासी प्रसिद्ध होतसे ॥ ८८ ॥

सुखदुःखभोगासी जाण । सोसावया जन्ममरण ।

एथ मुख्यत्वें देहाभिमान । तेंही लक्षण अतर्क्य ॥ ८९ ॥

जेवीं असोनि भर्तारापाशीं । व्यभिचार करितां अहेवेसी ।

पोट वाढल्याही परपुरुषीं । तें कोणासी कळेना ॥ ८९० ॥

तैसें अभिमानाचें विंदान । चित्स्वरूपीं जडोनि जाण ।

मिथ्या दावूनि जीवपण । सुखदुःखें आपण स्वेच्छा भोगी ॥ ९१ ॥

जेवीं रायापाशील कुडा मंत्री । राजबळें अधर्म करी ।

प्रजेतें छळी नानापरी । तैसा शरीरीं अभिमान ॥ ९२ ॥

कां अग्नीसंगें लोह जाण । अग्निप्राय होय आपण ।

तया हातीं धरूं शके कोण । पोळी दारुण सर्वांसी ॥ ९३ ॥

तेवीं चिद्रूपाचा अभिमान । देहात्मता खवळोनि पूर्ण ।

सुखदुःखादी जन्ममरण । वाढवितां कोण आवरी ॥ ९४ ॥

स्वप्नींचा देह केवळ मन । त्याही देहासी असे मनपण ।

तैसा हाही देहो मनचि जाण । अभिमानें कठिण स्थूळ केला ॥ ९५ ॥

कार्यकारणरूपें जाण । संसारचि मनोभिमान ।

वाढवूनि सुखदुःख दारुण । जन्ममरण स्वयें भोगी ॥ ९६ ॥

भोगिलेचि भोग भोगितां । नानापरींची पावे व्यथा ।

तरी न सांडी अहंता । देहात्मता वाढवी ॥ ९७ ॥

ब्रह्मप्रळय होतां जाण । देह‌अहंता नव्हे क्षीण ।

प्रणयीं विरेना अभिमान । सुखदुःख जाण तो भोगी ॥ ९८ ॥

यामाजीं जीव असे कैसा । जपाकुसुमीं स्फटिक जैसा ।

दिसोन त्या रंगा‌ऐसा । स्वयें तैसा होयेना ॥ ९९ ॥

आत्मात्वीं सुखदुःख नाहीं । तें प्रत्यक्ष दिसताहे देहीं ।

हें अविचाररमणीय पाहीं । कल्पनेच्या ठायीं आभासे ॥ ९०० ॥

तें देह माझें म्हणोनि तत्त्वतां । अभिमानें घे‌ऊनि माथां ।

जन्ममरणादि आवर्तां । सुखदुःखभोक्ता स्वयें होय ॥ १ ॥

येणेंचि विवेकें निजज्ञानी । प्राप्ततत्त्व गुरुवचनीं ।

ते वर्ततांही जनींवनीं । देहभिमानी कदा नव्हती ॥ २ ॥

ऐसे प्रबुद्ध जे आत्मप्रतीतीं । त्यांसी प्रारब्धाचिये निजगती ।

नाना सुखदुःखें देतां भूतीं । आत्मस्थिती ढळेना ॥ ३ ॥

त्यांसी द्वेष नुपजे भूतीं । कोप सर्वथा न ये चित्तीं ।

मी एक त्रिजगतीं । जाणोनि निश्चितीं निर्द्वंद्व ॥ ४ ॥

तो देखोनियां विषमासी । भय न धरी मानसीं ।

पारकें न म्हणे कोणासी । आप्त सर्वांसी निजात्मा ॥ ५ ॥

समविषमभाव ना भेद । ज्ञाता सर्वरूपें अभेद ।

तो न मानीं कोणाचा भयखेद । सुखस्वानंद सर्वदा ॥ ६ ॥

निंदा‌उपद्रव अनुद्विग्न । साहोनियां सुखसंपन्न ।

हें सिद्धाचें मुख्य लक्षण । तेंचि साधन साधकां ॥ ७ ॥


एतां स आस्थाय परात्मनिष्ठामध्यासितां पूर्वतमैर्महर्षिभिः ।

अहं तरिष्यामि दुरन्तपारं तमो मुकुन्दाङ्घ्रिनिषेवयैव ॥ ५८ ॥


माझ्या पूर्वापरभाग्योदयें । अद्वैतात्मनिष्ठा उपजलीं पाहें ।

जे निष्ठेचेनि समवायें । नाना दुःखें साहें निर्द्वंद्व ॥ ८ ॥

द्वंद्वसुखदुःखसहिष्णुपण । हें सिद्धाचें सहज लक्षण ।

माझें मुख्यत्वें हेंचि साधन । मनोजयो जाण येणें होये ॥ ९ ॥

हेंचि परमार्थसाधन वरिष्ठा । हेचि महा‌ऋषींची निजनिष्ठा ।

हेंचि निजभजन वैकुंठा । निजात्मनिष्ठा येणें साधे ॥ ९१० ॥

येणीं न बाधे द्वंद्वदुःख । येणें पाविजे नित्यसुख ।

दुस्तर संसारतारक । हा निजविवेक आम्हांसी ॥ ११ ॥

दुस्तर तरावया भवसागरू । हा विवेकू सुकल्प तारूं ।

एथ सद्गुरू कर्णधारू । परात्परपारू पाववी ॥ १२ ॥

हा विवेक कैसोनि ये हाता । हेही करणें न लगे चिंता ।

निजभावें एकाग्रता । शरण भगवंता रिघावें ॥ १३ ॥

सांडोनि लौकिकाचे लाजे । सांडोनि अभिमानाचें ओझें ।

भगवंता शरण रिघिजे । तैं लाहिजे विवेक ॥ १४ ॥

तानें बाळ जेवीं जननीसी । अनन्य शरण सर्वभावेंसीं ।

ऐशिया अनन्यता अहर्निशीं । शरण हरिसी रिघावें ॥ १५ ॥

हरीसी रिघालिया शरण । मुख न दाखवी जन्ममरण ।

तेथ बाधूं शके द्वंद्व कोण । हरी रक्षण निजभक्तां ॥ १६ ॥

मोक्षदाता मुकुंद पूर्ण । त्यासी कैसें रिघावें शरण ।

तो अनंतत्वें निजनिर्गुण । तेथ कोण पावेल ॥ १७ ॥

असो हरिरूप अतिनिर्गुण । त्याची मूर्ति चिंतितां सगुण ।

ध्यानीं स्थिरावल्या संपूर्ण । द्वंद्वदुःखें जाण हारपती ॥ १८ ॥

ध्यानीं मूर्ति न ये संपूर्ण । तैं दृढ धरावे हरीचे चरण ।

तेणें उठोनि पळे जन्ममरण । आपभावें आपण पळती द्वंद्वें ॥ १९ ॥

जैं न धरवती दृढ चरण । तैं करावें नामस्मरण ।

ज्याचेनि नाममात्रें जाण । यम काळ पूर्ण कांपती ॥ ९२० ॥

जेथ हरिनामाचा नित्य घोख । तेथ मरणा मरण आलें देख ।

जन्माचें होय काळें मुख । लाजोनि निःशेख तें पळे ॥ २१ ॥

रामनामाच्या गजरापुढें । का‌इसें द्वंद्वदुःख बापुडें ।

अवघें भवभयचि उडे । नामपवाडे गर्जतां ॥ २२ ॥

अखंड नामें गर्जे वाणी । त्याचे बोलांमाजीं चक्रपाणी ।

तेथ ऋद्धिसिद्धि वाहे पाणी । मुक्ती आंदणी तयाची ॥ २३ ॥

निर्विकल्प भावार्थें आपण । सगुण निर्गुण कां नामस्मरण ।

भक्त भावार्थें आदरी जाण । तें तें होय पूर्ण सद्भावेंचि ॥ २४ ॥

भावार्थें जे भगवत्प्रीती । तेचि जाणावी साचार भक्ती ।

भावें तुष्टला श्रीपती । दे निजशांती साधकां ॥ २५ ॥

ते निजशांतीच्या पोटीं । हरपती द्वंद्वतुःखकोटी ।

परमानंदें कोंदे सृष्टी । मी तूं दृष्टीं दिसेना ॥ २६ ॥

ऐसेनि अभेदभावें जाण । सेवितां मुकुंदश्रीचरण ।

मी आपणिया आपण । तारीन जाण निश्चित ॥ २७ ॥

तारीन म्हणतां उधारू । बोलीं दिसताहे उशिरू ।

जो झाला हरिचा डिंगरू । त्यासी संसारू असेना ॥ २८ ॥

ऐशी भिक्षूनें गा‌इली गाथा । ते अत्यंत रुचली श्रीकृष्णनाथा ।

हरिखे ओसंडोनि चित्ता । उद्धवाचा माथा थापटी ॥ २९ ॥

ऐशी जे हे निजशांती । माझ्या उद्धवासी व्हावी प्राप्ती ।

ऐसा कळवळोनि श्रीपती । काय उद्धवाप्रती बोलिला ॥ ९३० ॥


श्रीभगवानुवाच-

निर्विद्य नष्टद्रविणो गतक्लमः

प्रव्रज्य गां पर्यटमान इत्थम्‌ ।

निराकृतोऽसद्भिरपि स्वधर्माद्‌

अकम्पितोऽमुं मुनिराह गाथाम्‌ ॥ ५९ ॥


ज्याचे निःश्वासीं जन्मले वेद । ज्याचेनि चरणीं गंगा प्रसिद्ध ।

ज्याचें नाम छेदी भवबंध । तो उद्धवासी गोविंद स्वमुखें बोले ॥ ३१ ॥

यालागीं उद्धवाचे भाग्य थोर । ज्यासी तुष्टोनि शार्ङ्गधर ।

दाखवी निजशांतीचें घर । निरंतर वस्तीसी ॥ ३२ ॥

उद्धवा ऐक सावधान । धनलोभ्याचें नासोनि धन ।

तो धननाशु झाला प्रसन्न । केला विवेकसंपन्न वैरगी ॥ ३३ ॥

जो धनलोभी न खाता । ज्याचें नांव न घेती सर्वथा ।

तोचि वैराग्यें केला सरता । माझे मुखीं कथा तयाची ॥ ३४ ॥

त्याचें नाम माझे मुखीं जाण । त्याचें कर्म वर्णी मी आपण ।

तो मज पढियंता जाण । जो विवेकसंपन्न वैरागी ॥ ३५ ॥

वैराग्यपरतें भाग्य थोर । जगीं नाहीं आन सधर ।

विवेकवैराग्यें जो साचार । तो माझें जिव्हार उद्धवा ॥ ३६ ॥

जो विवेकवैराग्यें आथिला । तो जाण मजमाजीं आला ।

मी अधीन त्याचिय बोला । तो मज विकला । सर्वस्वें ॥ ३७ ॥

लोभ्याचें निःशेष गेलें धन । धनासवें गेले मानाभिमान ।

अभिमानासवें जाण । गेलें द्वंद्र दारुण सुखदुःख ॥ ३८ ॥

धन जातां झाली विरक्ती । तेणें नेमस्त झाला यती ।

भिक्षार्थ हिंडता क्षितीं । दुर्जनीं दुरुक्तीं निर्भर्त्सिला ॥ ३९ ॥

पीडितां नाना विकारीं । उपद्रवितां नानापरी ।

न डंडळीच निज निर्धारीं । स्वधर्मधैर्य करी निर्द्वंद्व ॥ ९४० ॥

संन्याशाचा स्वधर्म पूर्ण । मी देहातीत नारायण ।

साचार हरविला देहाभिमान । यालागीं जाण न डंडळी ॥ ४१ ॥

जेवीं छायेसी लागतां घावो । पुरुषासी नाहीं भयसंदेहो ।

तेवीं दुर्जनीं दंडिता देहो । नाहीं दुःखभेवो निरहंकार ॥ ४२ ॥

देहासी होतां नाना व्यथा । आपुली जे देहातीतता ।

तेचि भिक्षूनें गायिली गाथा । ते तुज म्यां आतां निरूपिली ॥ ४३ ॥

येथ सुखदुःखांसी कारण । आपला भ्रम आपणा जाण ।

येचि अर्थींचें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ४४ ॥


सुखदुःखप्रदो नान्यःपुरुषस्यात्मविभ्रमः ।

मित्रोदासीनरिपवः संसारस्तमसः कृतः ॥ ६० ॥


आविद्यक जें निज‌अज्ञान । तेथें मनपणें उठी मन ।

मनें भेद करूनियां पूर्ण । सुखदुःखें जाण भोगावी ॥ ४५ ॥

आत्मा केवळ भेदशून्य । तेथ शत्रु मित्र उदासीन ।

मनें कल्पूनियां जाण । मन संपूर्ण स्वयें चाळी ॥ ४६ ॥

ऐसें भेदीं ठसावलें मन । तेंचि पुरुषाचें अज्ञान ।

तेणें द्वंद्वदुःखेंसीं जाण । संसार दारुण सभ्रांता ॥ ४७ ॥

मन सुखदुःखांसी कारण । मनःकल्पित संसार जाण ।

त्या मनाचें निग्रहण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ४८ ॥


तस्मात्सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया ।

मय्यावेशितया युक्त एतवान्‌ योगसंग्रहः ॥ ६१ ॥


जो नासूं पाहे संसारदुःख । तेणें मन नेमावें आवश्यक ।

मनावेगळें दुःखदायक । नाहीं आणिक त्रिलोकीं ॥ ४९ ॥

मन अतिशयें चंचळ । तें सहसा नव्हे निश्चळ ।

त्यासी विवेक द्यावा मोकळ । अभेदशील अहर्निशीं ॥ ९५० ॥

मन सिंतरील वीवेकासी । यालागीं हातकडिया दोहींसी ।

करूनियां अहर्निशीं । येरयेरांपाशीं राखावीं ॥ ५१ ॥

मन जेथ विकल्पूं धांवे । तेथ महामारी वीवेकू पावे ।

मन जेथ अधर्में संभवे । तेथ विवेक धांवे हांकित ॥ ५२ ॥

मन जाय कामक्रोधांपाशीं । विवेक ओढी धरोनि केशीं ।

मन रिघतां निंदेपाशीं । विवेक त्यासी बुकाली ॥ ५३ ॥

मन म्हणे विषय सुटी । विवेक हाणे वैराग्यकाठी ।

मन विवेक पावोन । रणकंदन आरंभी ॥ ५५ ॥

ऐसा मनां विवेकांचा झगडा । गार्क्ष्हाणें आलें सद्गुरूपुढां ।

तेणें करावया निवाडा । अद्वैतवाडां कोंडिलीं ॥ ५६ ॥

तो दृष्टी देखतांचि ठावो । मनाचा मोडला स्वभावो ।

देहींचा सांडोनि अहंभावो । विवेकेंसीं पहा हो ऐक्य केलें ॥ ५७ ॥

तेथ मनाचें गेलें मनपण । विवेक विसरला आकळण ।

जीवाचें विरालें जीवपण । वस्तु संपूर्ण अद्वयें ॥ ५८ ॥

जेवीं सुवर्णाचीं नागभूषणें । फडा पुच्छ मिरवी नागपणें ।

तें न मोडितां नागत्वाचें लेणें । सोनें सोनेपणें नागत्व विसरे ॥ ५९ ॥

तेवीं जाणोनि वस्तु पूर्ण । न मोडितां जग जाण ।

जीव विसरला जीवपण । मनत्वा मन मन मूकलें ॥ ९६० ॥

ऐशिया विवेकयुक्ती जाण । माझे स्वरूपीं प्रवेशे मन ।

जेथ मनपणें नुठी मन । मनोनिग्रहण या नांव ॥ ६१ ॥

ऐक चतुरचित्तचिंतामणी । विवेकचक्रवर्तिचूडामणी ।

उद्धवा भक्तशिरोमणी । मनोनिग्रहणीं प्रवर्त ॥ ६२ ॥

आवडीं भुलला कृष्णनाथ । तो उद्धवासी म्हणे तात ।

मनोनिग्रही तूं एथ । हो‌ईं साक्षेपयुक्त सादर ॥ ६३ ॥

साक्षेपें निग्रहूनि मनासी । जो सांडवी मनोजन्य भेदासी ।

शांती सांडूं नेणे त्यासी । जेवीं तान्हयासी मा‌उली ॥ ६४ ॥

निजशांति बाणल्या शुद्ध । त्यासी न बाधी न कोण द्वंद्व ।

होचि योगसंग्रहो प्रसिद्ध । बोलिले सिद्ध महायोगी ॥ ६५ ॥

सांडूनि संसाररस्फुर्ती । चित्स्वरूपीं जडे वृत्ती ।

जीव शीव एकत्व येती । योगसंग्रहस्थिती या नांव ॥ ६६ ॥

ऐशिया योगसंग्रहशांती । साधका द्वंद्वें न बाधीती ।

हें असो जया भिक्षुगीतभक्ती । द्वंद्वनिर्मुक्ति तया लाभे ॥ ६७ ॥


य एतां भिक्षुणा गीतं ब्रह्मनिष्ठां समाहितः ।

धारयञ्छ्रावयञ्छ्र्ण्वन्‌ द्वन्द्वैर्नैवभिभूयते ॥ ६२ ॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

एकादसस्कन्धे त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥


साधावया शांतीची प्राप्ती । कोटिसाधनें न लभे शांती ।

हा भिक्षुगीतार्थ धरितां चित्तीं । शांति आपैती साधकां ॥ ६८ ॥

योगनिष्ठां ब्रह्मज्ञान । तें हें भिक्षुगीतनिरूपण ।

जो हृदयीं धरी सावधान । शांति आंदण तयाची ॥ ६९ ॥

ये भिक्षुगीतेचा गीतार्थू । जो जीवीं धरी समाहितू ।

त्यासी द्वंद्वांचा न बाधी घातू । अतिशांतू निजबोधें ॥ ९७० ॥

भिक्षूगीतार्थें समाधान । हें सांगतां नवल कोण ।

जो सादरें करी श्रवण । त्यासी द्वंद्वें जाण न बाधिती ॥ ७१ ॥

परदेशा गेला बहुतकाळ भर्ता । त्याचे पत्र सादर ऐके कांता ।

तैशिया अति‌एकाग्रता । भिक्षुगीता ऐकावी ॥ ७२ ॥

निघोनि गेलिया पुत्रासी । त्याची शुद्धि ये मातेपाशीं ।

ऐकोनियां उणखुणेसी । चरफडी जैसी विव्हळ ॥ ७३ ॥

तीजवळ ज्या सोयर्क्ष्या असती । त्याही स्त्रेहें कळवळती

परी माता जैसी तळमळी चित्तीं । तें आणिकाप्रती असेना ॥ ७४ ॥

तैसें भिक्षुगीतश्रवण । करितां द्रवे ज्याचें मन ।

जो सात्त्विकें वोसंडे पूर्ण । तो द्वंद्वांसी जाण नाटोपे ॥ ७५ ॥

असो नव्हे सादरें श्रवण । तरी करितां याचें नित्य पठण ।

भिक्षुगीतप्रतापेंकरून । द्वंद्वें जाण नातळती ॥ ७६ ॥

पडतां पंचाननाची घाणी । मदगजां होय महापळणी ।

तेवीं भिक्षुगीतपठणीं । होय भंगणी द्वंद्वांची ॥ ७७ ॥

निर्लोभ हो‌ऊनि मानसीं । बैसोनि साधुसज्जनांपाशीं ।

जो निरूपी भिक्षुगीतासी । द्वंद्वें त्यासी नातळती ॥ ७८ ॥

अर्थे पाठें श्रवण करितां । द्वद्वें निवारी भिक्षुगीता ।

हे वर्म कळलेंसे श्रीकृष्णनाथा । तो सांगे हितार्था उद्धवा ॥ ७९ ॥

ज्या भिक्षुगीताची फळश्रुती । स्वमुखें सांगताहे श्रीपती ।

त्या भिक्षूचें भाग्य वानूं किती । धन्य त्रिजगतीं तो एक ॥ ९८० ॥

विवेकवैराग्यसमरसीं । जो साहे अतिद्वंद्वांसी ।

तोचि पढियंता हृषीकेशीं । हें उद्धवासी दाविलें ॥ ८१ ॥

जगासी उद्धवाचा उपकार। गुह्य ज्ञान परात्पर ।

उघडूनि श्रीकृष्णें भांडार । भिक्षुगीतसार प्रकटिलें ॥ ८२ ॥

उद्धव न पुसता जैं शांती । तैं हें कां सांगता श्रीपती ।

कृष्णासी उद्धवाची प्रीती । त्यासी नाना उपपत्ती उपदेशी ॥ ८३ ॥

हेंचि जडजीवां उद्धरण । येणें उपायें तरती दीन ।

जग तारावया जगज्जीवन । उद्धवमीषें श्रीकृष्ण बोलिला ॥ ८४ ॥

श्रीकृष्ण बोलिला भिक्षुगीत । जें वेदशास्त्रार्थमथित ।

उपनिषदांचें सारभूत । वर्तिकांतर्गत रहस्य ॥ ८५ ॥

येणें आप‌आपणीयां आपण । लागताहे निजात्मलग्न ।

हें ज्ञानचेंही गुह्य ज्ञान । भक्तकृपें श्रीकृष्ण बोलिला ॥ ८६ ॥

येणें जीवाचें जीवत्व उडे । शिवायें शिवत्वही बुडे ।

द्वंद्वाचें बाधकत्व मोडे । स्वानंदाचें उघडे भांडार ॥ ८७ ॥

वेदें मौन धरिलें जेथ । सशब्द शास्त्रें लाजलीं तेथ ।

ऐसें अतिरहस्य भिक्षुगीत । तें मी प्राकृत बोलिलों ॥ ८८ ॥

जेवीं जडी बुडते पाषाण । श्रीरामें तारिले आपण ।

तेवीं मी जड मूढ अज्ञान । बोलवी ब्रह्मज्ञान जनार्दनकृपा ॥ ८९ ॥

अहल्या जे व्यभिचारिणी । ते लागतां श्रीरामचरणीं ।

तिचेनि नामें पापा धुणी । प्रातःस्मरणीं पढविली ॥ ९९० ॥

तेवीं सद्‌गुरुकृपेची करणी । माझी प्राकृत जड मूढ वाणी ।

मानिजें साधुसज्ञानीं । तैशीं बोलणीं बोलविलीं ॥ ९१ ॥

सरस्वती ज्यासी वोळे । तो मुकाही वेदशास्त्र बोले ।

तैसें जनार्दनें आम्हां केलें । भिक्षुगीत बोलविलें प्राकृत ॥ ९२ ॥

राजमुद्रा चढे ज्याचे हातीं । त्यातें समस्त सन्मानिती सन्मानिती ।

तेवीं माझी वाणि सरती । केली निश्चितीं जनार्दनें ॥ ९३ ॥

बाळकाची बोबडी वाणी । ऐकोनी संतोषे निजजननी ।

तेवीं माझी आरिख वाणी । संतसज्जनीं प्रियकर ॥ ९४ ॥

मी माझें उंच नीच बोलणें । हेहीं माथां घ्यावें कोणें ।

मीपण ने‌ऊनि जनार्दनें । ग्रंथकथनें कथवित ॥ ९५ ॥

आधींच हें श्रीभागवत । त्यामाजीं गूढ एकादशार्थ ।

त्याहीमाजीं भिक्षुगीत । अतिगुह्यार्थ निर्द्वंद्व ॥ ९६ ॥

त्या भिक्षुगीताची टीका । एकला कर्ता नव्हे एका ।

तें एकपण हिरोनि देखा । ग्रंथार्थलेखा जनार्दन वदवी ॥ ९७ ॥

तेथ एक ना अनेक । ऐसें जनार्दनें केलें देख ।

त्यावरी द्वंद्वसाम्य-कवतिक । ग्रंथ सम्यक वाखाणवी ॥ ९८ ॥

एका जनार्दना शरण । जनार्दनू झाला एकपण ।

ऐसोनि‌एकत्वें जाण । केलें संपूर्ण भिक्षुगीत ॥ ९९ ॥

माझे निजगुरूचाही गुरू । श्रीदत्त परमगुरू ।

तो भिक्षुगीतार्थें साचारू । योग्यां योगेश्वरू तुष्टला ॥ १००० ॥

तेणें तोखलेनि अद्भुतें । आदरें अश्वासूनी मातें ।

अभय दे‌ऊनि निजहस्तें । पूर्ण ग्रंथार्थें डुल्लतू ॥ १ ॥

एका जनार्दना शरण । श्रोतां व्हावें सावधान ।

पुढील अध्यायीं श्रीकृष्ण । प्रकृतिपुरुषलक्षण सांगेल ॥ २ ॥

ते प्रकृति-पुरुषांची कथा । विवंचना हृदयीं धरितां ।

मी सुखदुःखद्वंद्वांपरता । निजात्मता निजबोधू ॥ ३ ॥

संतसज्जनां साष्टांग नमन । श्रोतजनांसी लोटांगण ।

एका विनवी जनार्दन । अतिगोड निरूपण पुढें आहे ॥ ४ ॥

इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

एकाकारटीकायां भिक्षुगीतनिरूपणं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ॥ ६२ ॥ ओंव्या ॥ १००४ ॥







॥ श्री एकनाथी भागवत ॥



अध्याय चोविसावा



श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो जी गुणातीता । व्यक्तिरहिता अव्यक्ता ।

तुजमाजीं नाहीं द्वैतकथा । अद्वैततारहिवासी ॥ १ ॥

तुझा अद्वैत निजनिर्वाहो । तेथ नाहीं देवी देवो ।

उदय-अस्तांचा अभावो । रविचंद्रांसी ठावो असेना ॥ २ ॥

तेथ सशब्द हारपला वेदू । बुद्धीसी मिथ्या बोधू ।

तिळभरी नाहीं भेदू । अद्वयानंदू एकला ॥ ३ ॥

ऐसिया अद्वैतपणीं । प्रकृतिपुरुषांची कहाणी ।

सांगिजे केवळ अज्ञानीं । ज्ञातेपणीं चातुर्यें ॥ ४ ॥

जेथ मीतूंपणा नाहीं ठावो । तेथ प्रकृतिपुरुषां केवीं निर्वाहो ।

ज्याचा नाहीं गर्भसंभवो । त्याचें जातक पहा हो वर्तविती ॥ ५ ॥

जें जन्मलेंचि नाहीं । त्याचें श्राद्ध करावें कायी ।

हें ज्ञात्यासी पुसतां पाहीं । ठेवितां ठायीं ठाके ना ॥ ६ ॥

वांझेच्या पुत्राचा विवाहो । समारंभ चला पहा हो ।

नेणा साच जाणा वावो । तैसा निर्वाहो प्रकृतिपुरुषां ॥ ७ ॥

ऐसें नसतेंचि नाथिलें । साचाचे परी नांदविलें ।

एकीं अनेकत्व दाविलें । एकपण संचलें न मोडतां ॥ ८ ॥

ऐसा एकपणें एकुलता । तोचि आपण आपली झाला कांता ।

आपुले कांतेचा आपण भर्ता । अतिलाघवता अतर्क्य ॥ ९ ॥

जेवीं अधनारिनटेश्वरीं । जो पुरुष तोचि नारी ।

तेवीं प्रकृति पुरुष संसारीं । एकाकारीं नांदत ॥ १० ॥

तो पुरुष ते पतिव्रता । दोघां अनन्य प्रीति एकात्मता ।

येरयेरां वेगळीकता । पा‌ऊल सर्वथा न घालिती ॥ ११ ॥

दोघां एकत्र सदा असणें । दोघासीं एकचि नेसणॆं ।

दोघां एके सत्ता बैसणें । दोघां एकचि प्राणें वर्तती ॥ १२ ॥

दोघां एकचि देखणें । दोघां एकचि चाखणें ।

दोघां एकचि बोलणें । दोघां करणें एकचि ॥ १३ ॥

कैशी दोघां प्रीति अलोलिक । येरयेरांवीण न घेती विख ।

येरयेरांवीण न चाखिती उदक । येरयेरेंवीण देख आंधळीं ॥ १४ ॥

नवल बा‌इलेचें करणें । नपुंसका पुरुषत्व इणें देणें ।

मग तिचेनि अधीनपणें । पुरुषें नांदणें सर्वदा ॥ १५ ॥

मग हा तिचेनि डोळां देखे । मग हा तिचेनि बोले मुखें ।

तिचोनि भोगी हा सुखदुःखें । बंधमोक्ष चाखे तिचेनि ॥ १६ ॥

तिचेनि म्हणवी मी ब्रह्म । तिचेनि करी हा कर्माकर्म ।

तिचेनि भोगी हा मरणजन्म । धर्माधर्मविभागें ॥ १७ ॥

तिचेनि यासी पाप घडे । तिचेनि यासी पुण्य जोडे ।

तिचेनि हा महत्त्वा चढे । तिचेनि पडे अधःपातीं ॥ १८ ॥

एथवरी अतिप्रीतीं । वाढविली निजप्रकृती ।

प्रकृति पातिव्रत्यस्थिती । वश्य निजपती तियें केला ॥ १९ ॥

नवल दोघांची सोयरिकी । दोघीं भावंडें होती सखीं ।

तो बाप ते त्याची लेंकी । पाहतां विवेकीं तो पुत्र तिचा ॥ २० ॥

यापरी अगम्यागमन । तिंहीं दोघीं करूनि जाण ।

वाढविले अनेक जन । तिसरेपण नातळतां ॥ २१ ॥

ऐसा अव्यभिचारी व्यभिचारू । करूनि वाढविला संसारू ।

तो अति‌अतर्क्य अगोचरू । अगम्य दुर्धरू शिवादिकां ॥ २२ ॥

हा निजशक्तिप्रकृतिमेळें । भोगी शिवत्वाचे सोहळे ।

प्रिया न देखतां तात्काळें । सांडी सगळें शिवत्व ॥ २३ ॥

ज्यासी गांवठाव ना जीवमेळ । रूपनांव ना काळमेळ ।

ऐसाही प्रकृती केवळ । केला सबळ निजगुणीं ॥ २४ ॥

प्रकृती निजगुणास्तव । निजभर्ता केला सावेव ।

वर्ण व्यक्ति रूप नांव । नाना वैभवविलासें ॥ २५ ॥

तंव पूर्णत्व लोपोनियां शिवें । अंगावरी वाढविलें शांभवें ।

येरी पतिव्रता आहेवें । रूपें नांवें शिव पूजी ॥ २६ ॥

दोघांपासूनि झालें जग । परी न दिसे तिसरा भाग ।

न तुटे अनन्यमिळणीयोग । भिन्न विभाग दाखवितां ॥ २७ ॥

त्रैलोक्य पाहतां साङ्ग । न दिसे तिसरें अंग ।

दोघीं दुमदुमीत जग । भरलें चांग दुबंधीं ॥ २८ ॥

दोघां अतिप्रीति ऐशी । अनन्यमिळणी अनन्यासी ।

दोघें अणूमाजीं सावकाशीं । निजरहिवासी नांदत ॥ २९ ॥

पतीवीण ते पतिव्रता । सगळीचि विरे सर्वथा ।

प्रियेवीण असतचि नसता । होय कांहीं नव्हतां भर्तारू ॥ ३० ॥

शिव निःसंग जो पैं सदा । क्रियाकरणेंवीण नुसधा ।

त्यासीही अतिप्रीतीं निजप्रमदा । सुखदुःखबाधा भोगवी ॥ ३१ ॥

यापरी निजनोवरा । प्रकृती गोंविला घरचारा ।

मग घरवातेचा थारा । त्याच्याचि शरीरावरी केला ॥ ३२ ॥

प्रकृति पतिव्रता अवंचक । कर्माकर्मीं शिणोनि अनेक ।

सुखदुःखांची परवडी देख । अर्पी आवश्यक निजकांता ॥ ३३ ॥

नवल तें मीं सांगावें काये । स्त्री जोडी तें पुरुष खाये ।

तियेवीण तो पाहें । कंहीं न लाहे कवडाही ॥ ३४ ॥

प्रकृति पतिव्रताशिरोमणी । कांत वश्य करोनि निजगुणीं ।

वासना सूक्ष्म सेवया अनुदिनीं । भोगवी सुगरणी भर्ताराकरवीं ॥ ३५ ॥

तेथ प्रकृतीचेनि गदारोळें । भवाब्धीं जलक्रीडा खेळे ।

प्रकृति पुरुषातें बुडवी बळें । पुरुष एकें काळें प्रकृति बुडवी ॥ ३६ ॥

ऐशा प्रकृतीच्या संगा‌आंत । पुरुषास लाविलें पंचभूत ।

जन्ममरणांच्या बुड्या देत । अवस्थाभूत हो‌ऊनी ॥ 37 ||

ऐसा प्रकृतिचिया भिडा । पुरुष् केवळ् झाला वेडा ।

निजत्व् विसरोनि बापुडा । केला गाढा अतिदीन् ॥ ३८ ॥

ऐसा विसरोनि पूर्णत्वासी । जीवशिवद्वंद्वें स्वयें सोशी ।

त्यासी न्यावया निजत्वासी । गुणिया पूर्णांशीं गुरुरावो ॥ ३९ ॥

ज्याचे वचनमात्रें पहा वो । जीवाचा हारपे जीवभावो ।

शिवा शिवपदीं ठावो । ज्याचा वचनगौरवो नांदवी ॥ ४० ॥

ज्याची भावार्थें ऐकतां गोठी । अहंकारू निमे उठा‌उठी ।

जन्ममरणांसी पडे तुटी । न् दिसे दृष्टीं भवभय् ॥ ४१ ॥

ज्याचिया कृपादृष्टिपुढें । जीवशिवांचें फिटे बिरडें ।

माया मिथ्यात्वें समूळ् उडे । पूर्णत्वाचें उघडे भांडार् ॥ ४२ ॥

शिवू भुलविला शिवत्वासी । यावया तो निजपदासी ।

आज्ञा जैं पुसे सद्‌गुरूसी । तैंचि शिवासी शिवत्व् ॥ ४३ ॥

एवढी महिमा सद्‌गुरूसी । वचनें केवीं वानूं त्यासी ।

तवं वनिते वाणीनें वानावयासी । वदवी वाचेसी गुरुरावो ॥ ४४ ॥

तेथ् एक् मी वानिता । हें कोणें घ्यावें आपुले माथां ।

गुरूनें हरितली अहंता । तेथ् मी एक् कर्ता घडे केवीं ॥ ४५ ॥

तेथ् मीपणें घ्यावी अहंता । तंव् गुरूचि मीपणा‌आंतौता ।

गुरूवेगळा ठाव् नाहीं रिता । मीपणाचे माथां गुरुरावो ॥ ४६ ॥

माझें जें कां मीपण् । तें सद्‌गुरु झाला आपण् ।

तेव्हां रूप् एक् नांवें भिन्न् । एका जनार्दन् एकत्वें ॥ ४७ ॥

अवघा जनार्दनचि देखा । तोचि उपनांवें झाला एका ।

तेणें नामें श्री भागवत् देखा । देशभाखा अर्थवी ॥ ४८ ॥

तेविसावे अध्यायाचे अंतीं । देवो बोलिला उद्धवाप्रती ।

द्वंद्वभोगांची निजप्राप्ती । साहावी शांती धरोनि ॥ ४९ ॥

ज्यांसी बाणली अढळ् शांती । ते मज् अजितातें जिंकिती ।

तेचि साचार् परमार्थी । स्वमुखें श्रीपति बोलिला ॥ ५० ॥

तें ऐकोन् कृष्णवचन् । उद्धवाचें दचकलें मन् ।

द्वंद्वसहिष्णुता अतिकठिण् । कैसोनि आपण् साहावी ॥ ५१ ॥

द्वंद्वसहिष्णुतासाधन् । पुसतां उबगेल् श्रीकृष्ण् ।

ऐशिया भिडा उद्धव् पूर्ण् । धरोनि मौन् राहिला ॥ ५२ ॥

तो उद्धवाचा अभिप्रावो । जाणोनियां देवाधिदेवो ।

द्वंद्वसहिष्णुता‌उपावो । समूळ् पहा वो सांगत् ॥ ५३ ॥

अद्वयत्वें परिपूर्ण् । प्रकृतीहूनि पुरुष् भिन्न् ।

हें आकळल्या निजज्ञान् । द्वंद्वबंधन् बाधीना ॥ ५४ ॥

द्वंद्वें जिणावया पूर्ण् । प्रकृतिपुरुषविवंचन् ।

उद्धवें न् करितां प्रश्न् । स्वयें श्रीकृष्ण् सांगत् ॥ ५५ ॥

भक्त‌अंतरींचे जाणता । यालागें अंतर्यामी तत्त्वतां ।

तो निजभक्तांचिया स्वार्था । पूर्ण् परमार्थ् सांगत् ॥ ५६ ॥

निजभक्तांचें मनोगत् । जाणोनियां श्रीकृष्णनाथ् ।

करावया भक्तहित् । कृपेनें सांगत् कृपाळू ॥ ५७ ॥

जगीं धन्य् भाग्य् उद्धवाचें । कृष्ण् दैवत् तिहीं लोकींचें ।

कृपा वोरसोनियां साचें । प्रकृतिपुरुषांचें निज् सांगे ॥ ५८ ॥

आशंकेचें निरूपण् । उद्धवें न् सांगतांही जाण् ।

तें जाणोनियां श्रीकृष्ण् । कृपा निरूपण् निरूपी ॥ ५९ ॥

कृष्ण् म्हणे ज्यासी तारीन् । तो पहिलाचि तरला जाण् ।

करावया जगाचें उद्धरण् । कृपें श्रीकृष्ण् बोलत् ॥ ६० ॥

धेनु वत्साचेनि लोभें । जेवीं घरापुरतें दुभे ।

तेवीं उद्धवाचेनि वालभें । जग् पद्मनाभें उद्धरिलें ॥ ६१ ॥


श्रीभगवानुवाच् -

अथ् ते संप्रवक्ष्यामि सांख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम्‌ ।

यद्विज्ञाय् पुमान्‌ सद्यो जह्याद्‌ वैकल्पिकं भ्रमम्‌ ॥ १ ॥


जो योगियांचां योगेंद्र् । जो ज्ञानियांचा ज्ञानेंद्र् ।

जो भक्तचित्तचकोरचंद्र् । जो यादवेंद्र् यदुवंशीं ॥ ६२ ॥

जो प्रकृतिपुरुषांहूनि पर् । तो स्वयें बोले शार्ङ्गधर् ।

उद्धवा द्वंद्वसहनप्रकार् । अतिगुह्य् विचार् अवधारीं ॥ ६३ ॥

जें ऐकतांचि निरूपण् । सुखदुःखातीत् आपण् ।

हे संपूर्ण् पावे खूण् । तें गुह्य् ज्ञान् अवधारीं ॥ ६४ ॥

मी कपिलरूपें अवतरूनी । प्रकृतिपुरुष् विवंचोनी ।

उपदेशिली निजजननी । ते जुनी कहाणी सांगेन् ॥ ६५ ॥

जे परिसतां सावधान् । स्वयें हो‌इजे ज्ञानसंपन्न् ।

पुरुषाहूनि प्रकृति भिन्न् । सुखदुःख् जाण् तीपाशीं ॥ ६६ ॥

सुखदुःखें मायिक् पूर्ण् । ऐसें ज्यासी कळलें ज्ञान् ।

तेव्हां भवभयभ्रम् दारुण् । तत्काळ् जाण् तो सांडी ॥ ६७ ॥

जेवीं मोतियांची कंठमाळा । भ्रमें सर्प् भासली डोळां ।

ते भ्रमांतीं घालिती गळां । न् बाधी कंटाळा सर्पभायाचा ॥ ६८ ॥

तेवीं शिवशक्तिविवंचन् । तुज् मी सांगेन् संपूर्ण् ।

जें आकर्णितां सावधान् । द्वंद्वें सकारण् हारपती ॥ ६९ ॥

बह्य् सुखरूप् एकलेपणीं । तेथ् प्रकृतिपुरुष् कैंचीं दोनी ।

द्वंद्वसुखदुःखें ज्यापासोनी । त्रिभुवनीं न् समाती ॥ ७० ॥

तेचि अर्थींचें निरूपण् । स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण् ।

प्रकृतिपुरुषांचें जन्म् जाण् । तें मुख्य् कारण् सुखदुःखां ॥ ७१ ॥


आसीञ्ज्ञानमथो ह्यर्थ् एकमेवाविकल्पितम्‌ ।

यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥ २ ॥


जेवीं निजेल्या पुरुषाची छाया । पुरुषातळीं जाय् लया ।

तेवीं सविकार् गिळोनि माया । ब्रह्म् एकल्या एकाकी ॥ ७२ ॥

ब्रह्म् एकाकी परिपूर्ण् । हेंही म्हणावया म्हणतें कोण् ।

नाहीं नाम् रूप् व्यक्ति पूर्ण् । ब्रह्मीं ब्रह्मपण् स्फुरेना ॥ ७३ ॥

तेथ् नाहीं युगसंख्या काळ् वेळ् । नाहीं दिनमान् घटिका पळ् ।

नाहीं शून्यत्वें शून्य् मंडळ् । ब्रह्म् केवळ् परिपूर्णत्वें ॥ ७४ ॥

तेथ् मी ब्रह्म् हें स्फुरे जें स्फुरण् । तेंचि मायेचें मुख्य् लक्षण् ।

तेंचि प्रकृतिपुरुषांचें जन्मस्थान् । जावळीं फळें जाण् जन्मलीं ॥ ७५ ॥

जेवीं कां कवळूनियां कण् । निकण् कोंडा वाढे आपण् ।

तेंवी पुरुषयोगें पूर्ण् । प्रकृति जाण् थोरावे ॥ ७६ ॥

धरूनि गोडपणाचा सांठा । फणसा‌अंगीं वाढे कांटा ।

तेवीं पुरुषयोगें ताठा । चढला मोठा प्रकृतीसी ॥ ७७ ॥

जेवीं कां डोळींचेंचि जळ् । गोठोनि डोळां होय् पडळ् ।

तेवीं ब्रह्मीं मायामळ् । करी शबळ् शुद्धासी ॥ ७८ ॥

पडळ् डोळा मंद् करी । माया निजानंद् आवरी ।

वाढोनि त्याची त्याचिवरी । वेडा करी पुरुषातें ॥ ७९ ॥

ऐसें कर्तेनवीण् आपसया । कार्यकारण् जें आलें आया ।

त्यातें कृतयुग् म्हणावया । वेदू लवलाह्या उदेला ॥ ८० ॥

अकार्-उकार्-मकारेंसीं । वेदू उपजे प्रकृतिपुरुषीं ।

जेवीं उकलल्या बीजासी । प्रथम् ये त्यासी तिवणा डिरू ॥ ८१ ॥

ते वेदींचा अभिप्रावो । ब्रह्म् सत्य् माया वावो ।

आपुलेनि अभेदें ब्रह्मभावो । विवेकनिपुण् पहा वो जाणती ॥ ८२ ॥

ऐसे वेदविवेकें अभेदयोगी । ते कृतादि होत् कां कलियुगीं ।

वर्तता ते सदा अयुगीं । युग् त्यालागीं असेना ॥ ८३ ॥

कृतयुगादि युगपंक्ती । चराचर् नाना व्यक्ती ।

यांसी उपजवी प्रकृती । तिची उत्पत्ती हरि सांगे ॥ ८४ ॥


तन्मायाफलरूपेण् केवलं निर्विकल्पितम्‌ ।

वाङ्मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद्धहत्‌ ॥ ३ ॥


तें बृहत्‌ जें परब्रह्म् । जेथ् न् रिगे रूपनाम् ।

जें मनबुद्धीसी अगम्य् । जें दुर्गम् इंद्रियां ॥ ८५ ॥

जें निर्गुण निराकार । जें सत्यस्वरूप साचार ।

जें परेहूनि परात्पर । निर्विकार निजवस्तु ॥ ८६ ॥

तेथ अतर्क्य मायाचमत्कार । करी दृश्यद्रष्टृत्वें सविकार ।

तेचि प्रकृति पुरुष साचार । तेणें चराचर वाढवी ॥ ८७ ॥

जेवीं रूपासवें छायेची व्यक्ती । तेवीं ब्रह्मीं मायेची निजस्थिती ।

तिणें उपजविली शिवशक्ती । पुरुष प्रकृति द्विधा भेदें ॥ ८८ ॥

ब्रह्मांडीं ईश्वरस्वभावो । पिंडीं त्यासीच जीवभावो ।

ऐसा प्रकृतिपुरुषनिर्वाहो । मायेनें पहा हो द्विधा केला ॥ ८९ ॥

ब्रह्म अच्छेद्य वेदू बोले । तें फाडूनि द्विधा कैसें केलें ।

जेवीं आरिसां आपणा आपुलें । मुख देखिलें संमुख ॥ ९० ॥

आपण पुर्वामुख आहे । प्रतिबिंब पूर्वेकडे न होये ।

आपलें आपणा संमुख होये । हें लाघव पाहें मायेचें ॥ ९१ ॥

प्रतिबिंब दिसतां संमुख । संमुख म्हणतां अतिविमुख ।

पुरुष पूर्वेकडे देख । प्रतिबिंबाचें मुख पश्चिमेकडे ॥ ९२ ॥

तेवीं आत्मदृष्टि स्वरूपीं पडें । जीवदृष्टि प्रपंचाकडे ।

येणें संमुखत्व न घडे । विमुखत्व गाढें जीवासी ॥ ९३ ॥

तेवीं ब्रह्मीं जें ब्रह्मस्फुरण । तेंचि मूळमायेचें लक्षण ।

तेथ ईश्वरत्वें जाण । होय आपण्या आपण संमुख ॥ ९४ ॥

जे अद्वितीय वस्तु शुद्ध । तेथ मिथ्या मायासंबंध ।

अभेदीं उपजवूनि भेद । केलीं द्विविध शिवशक्ती ॥ ९५ ॥


तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका ।

ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥


त्या दोहीं भागांमाझारीं । प्रकृतिभाग तो विकारी ।

पुरुषभाग तो अविकारी । स्वयें श्रीहरी सांगत ॥ ९६ ॥

तेथ आपण आपुली कांता । आपुले कांतेचा आपण भर्ता ।

एकपणीं दावूनि द्वैता । भिन्नविभागता शिवशक्ती ॥ ९७ ॥

जेवीं आपुलें एक अंग । तेथ बोलती वाम सव्य भाग ।

तेवीं प्रकृतिपुरुषविभाग । जाणावे साङ्ग मायिक ॥ ९८ ॥

अर्धनारीनटेश्वरीं । जो पुरुष तोचि नारी ।

प्रकृतिपुरुषीं तैशी परी । एक शरीरीं एकात्मता ॥ ९९ ॥

जैं पुरुषविभाग लपवीं । तैं स्वेच्छा प्रकृति नाचवी ।

प्रकृतिभाग जैं लपवी । तैं पुरुषाची पदवी प्रकट दिसे ॥ १०० ॥

मधील पडदा जैं तोडिती । तैं पुरुष ना प्रकृती ।

तेव्हां प्रकटे निजात्मस्थिती । स्त्रीपुरुषव्यक्ती समूळ मिथ्या ॥ १ ॥

ऐशी मिथ्या मायिक प्रकृती । तीपासाव गुणोत्पत्ती ।

गुणास्तव संसारस्थिती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥ २ ॥


तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन्गुणाः ।

मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ५ ॥


प्रकृति गुणमयी पूर्ण । ते लाहोनि पुरुष‌ईक्षण ।

प्रकट करी तिन्ही गुण । तेंचि निरूपण हरि सांगे ॥ ३ ॥

जेवीं सूर्यावलोकनमेळीं । कळीं विकासे कमळदळीं ।

ते वेगळवेगळी पांकोळी । होती मूळीं कळिकेमाजीं ॥ ४ ॥

तेवीं पुरुषाच्या ईक्षणीं । गुणमयी झाली गुर्विणी ।

ते तम-रज-सत्त्वगुणी । प्रसवली तिनी गुणांतें ॥ ५ ॥

जेवीं जळे बीज क्षोभूनी । दोनी दळें उलवूनी ।

डिरू निघाला त्यांतूनी । तरतरूनी तिवणा पैं ॥ ६ ॥

तेवीं परमात्मा मी आपण । पुरुषत्वातें पावोनि जाण ।

प्रकृति क्षोभवूनी पूर्ण । तिनी गुण प्रकटविले ॥ ७ ॥

जेवीं कां सूर्याचे किरणीं । सूर्यकांतीं पडे अग्नी ।

तेवीं पुरुषें प्रकृती भोगुनी । गुण तिनी ते प्रसवे ॥ ८ ॥


तेभ्यः समभवत्सूत्रं महान्सूत्रेण संयुतः ।

ततो विकुर्वतो जातो अहङ्कारो यो विमोहनः ॥ ६ ॥


ते तिनी गुण भिन्न भिन्न । भिन्नपणें वाढी समान ।

त्या नांव सूत्र प्रधान । क्रियाशक्ति जाण या नांव ॥ ९ ॥

क्रियाशक्तीस जडपण । तेथ चेतनात्मक उपजे ज्ञान ।

तेंचि महत्तत्त्व नांव जाण । भिन्नभिधान या हेतू ॥ ११० ॥

महत्तत्त्व आणि प्रधान । दोहिंचें रूप एकचि जाण ।

तेथ क्रिया आणि स्फुरे ज्ञान । यालागीं नांवें भिन्न दोहींचीं ॥ ११ ॥

क्रियायुक्त जें स्फुरे ज्ञान । तेथ चेतवे अभिमान ।

त्रिगुणीं अहंकार पूर्ण । ते ठायीं जाण उठावे ॥ १२ ॥

अहं खवळल्या दारुण । शिवासी विसरवी शिवपण ।

देहत्मवादें भुलवे पूर्ण । जन्ममरण भोगवी ॥ १३ ॥

त्या अहंकाराची मोहक शक्ती । भवभ्रमें पाडी भ्रांती ।

अहंकाराची विकार‌उत्पत्ती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥ १४ ॥


वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत्‌ ।

तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥


अहंकार अतिदुर्धर । गुणानुसारें त्रिप्रकार ।

गुण अहंता दृढ संसार । गुणविकार तो ऐसा ॥ १५ ॥

प्रथम अहंभावो सात्त्विक । झाला अंतःकरणद्योतक ।

तोचि देवताविकारजनक । यालागीं वैकारिक बोलिजे त्यासी ॥ १६ ॥

अहंकार जो राजसू । तो ज्ञानकर्मेंद्रियप्रकाशू ।

वांछी रजतेजविलासू । यालागीं तैजसू बोलिजे ॥ १७ ॥

तामसाहंकाराची सिद्धि । सूक्ष्म भूतांतें उत्पादी ।

यालागीं म्हणिजे तो भूतादी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥ १८ ॥

नवल अहंकाराची थोरी । सचेतना अचेतन नोवरी ।

स्वयें लग्न लावी प्रीतीवरी । चिदचिद्ग्रंथी पुरी पाडूनी ॥ १९ ॥

चिन्मात्रस्वरूपता जीवासी । लग्न लावी जड देहेंसीं ।

‘ओं पुण्या’ एकात्मतेसी । कर्ता ज्योतिषी अभिमान ॥ १२० ॥

जीव ज्ञानस्वरूप चोखडा । तो करोनि जड मूढ वेडा ।

दृढ घाली हाडांचे खोडां । तो हा धडफुडा अहंकारू ॥ २१ ॥

तोचि सात्त्विक आणि राजस । हो‌ऊनि तिसरा तामस ।

त्रिविध विकारीं बहुवस । वाढवी असोस संसारू ॥ २२ ॥


अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च ।

तैजसाद्‌ देवता आसन्‌ एकादश च वैकृतात्‌ ॥ ८ ॥


विषय तेचि महाभूतें । तामस प्रसवला अपंचीकृतें ।

विषयास्तव प्रकटती भूतें । ऐक तूतें सांगेन ॥ २३ ॥

शब्दापासाव नभ उद्‌भवत । स्पर्शापासाव मारुत ।

रूपापासाव तेज होत । रसास्तव येथ आप उपजे ॥ २४ ॥

गंधापासोनि पृथ्वी कठिण । उपजली आपीं आपण ।

येरयेरांचें अनुस्यूतपण । सर्वथा जाण मोडेना ॥ २५ ॥

शब्द निःशब्दीं जन्मला । तो आकाशातें प्रसवला ।

आकाशीं सूक्ष्म स्पर्श झाला । तो स्पर्श व्याला मारुत ॥ २६ ॥

जन्मल्या मारुता‌आंत । शब्द स्पर्श दोनी नांदत ।

मारुत रूपातें प्रसवत । त्या रूपांत तेज जन्मलें ॥ २७ ॥

त्या जन्मल्या तेजा‌आंत । शब्द स्पर्श रूप नांदत ।

रूप रसातें प्रसवत । आप रसांत जन्मलें ॥ २८ ॥

जन्मले आपीं समरस । शब्द स्पर्श रूप रस ।

नांदताती सावकाश । विषयीं विषयांस प्रवेशू ॥ २९ ॥

आपामाजीं जन्मे गंध । गंधापासाव पृथ्वी शुद्ध ।

शब्द स्पर्श रूप रस गंध । पृथ्वी पंचविध विषययुक्त ॥ १३० ॥

विषययुक्त अपंचीकृतें । पूर्वीं लीन होतीं समस्तें ।

तींचि स्थूळावलीं येथें । महाभूतें प्रसिद्ध ॥ ३१ ॥

ज्ञान कर्म उभयपंचक । श्रोत्रादि इंद्रियदशक ।

राजसापासोनि देख । स्वाभाविक जन्मलीं ॥ ३२ ॥

सत्त्व‌अहंतेचा विकार । चित्तचतुष्टय चमत्कार ।

मन बुद्धि चित्त अहंकार । अकराही सुर इंद्रियाधिप ॥ ३३ ॥

महाभूतें अतिजडें देख । इंद्रियें तेथें प्रवर्तक ।

अंतःकरणचाळक । देव प्रकाशक कर्माचे ॥ ३४ ॥

त्रिविध अहंकारवृत्ती । गुणक्षोभें क्षोभक शक्ती ।

यापरी झाली उत्पत्ती । ब्रह्मांडस्थितीलागूनी ॥ ३५ ॥


मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः ।

अण्डमुत्पादयामासुः ममायतनमुत्तमम्‌ ॥ ९ ॥


भूतां परस्परें वैर देख । पृथ्वीतें गिळूं धांवे उदक ।

उदकातें आवश्यक । तेज देख निर्दळी ॥ ३६ ॥

तेजातें प्राशी पवन । पवनातें ग्रासी गगन ।

एवं भूतांसी सौजन्य । सर्वथा जाण असेना ॥ ३७ ॥

तेथ अंतर्यामिरूपें मी जाण । स्वयें प्रवेशोनि आपण ।

भूतें मेळवूनि पूर्ण । करीं संरक्षण मर्यादा ॥ ३८ ॥

माझे मर्यादेची रेखा । प्रथ्वी न विरवी उदका ।

उदकातें तेज देखा । न लववी नखा शोषाचे ॥ ३९ ॥

तेजातें न प्राशी पवन । वायु स्वेच्छा विचरतां जाण ।

सर्वथा ग्रासीना गगन । गतिबंधन करीना ॥ १४० ॥

यापरी हीं महाभूतें । एकवटूनि समस्तें ।

स्त्रजिलें ब्रह्मांडातें । मज महापुरुषातें वस्तीशीं ॥ ४१ ॥

सप्तावरणेंसीं प्रचंड । आवो साधूनि उदंड ।

निर्माण केलें ब्रह्मांड । मयूरांड आकारें ॥ ४२ ॥


तस्मिन्नहं समभवं अण्डे सलिलसंस्थितौ ।

मम नाभ्यामभूत्पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥ १० ॥


ऐसें ब्रह्मांड जें विद्यमान । त्यामाजीं मी नारायण ।

लीलाविग्रही झालों जाण । आपण्या आपण विश्वात्मा ॥४३ ॥

त्या माझे नाभीसी नाभिपद्म । विकासलें विश्वधाम ।

त्याहीमाजीं उत्तमोत्तम । आत्मभू नाम जन्मला ब्रह्मा ॥ ४४ ॥

नाहीं योनिद्वारा उदरगर्भू । मज आत्म्यापासूनि स्वयंभू ।

उपजला यालागीं आत्मभू । नामाचा शोभू ब्रह्मयासी ॥ ४५ ॥

ब्रह्मांड तो विराटदेहो । त्याचा मुख्य भाग विग्रहो ।

माझे नाभिकमळीं पहा हो । ब्रह्मदेवो जन्मला ॥ ४६ ॥

करावया लोकसर्जन । पद्मनाभाचे नाभीसी जाण ।

स्वयें जन्मला चतुरानन । रजोगुणप्राधान्यें ॥ ४७ ॥


सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात्‌ ।

लोकान्‌ सपालान्‌ विश्वत्मा भूर्भुवःस्वरिति त्रिधा ॥ ११ ॥


ब्रह्म रजोगुणप्रधान । नाभिकमळीं बैसोनि जाण ।

मी जन्ममूळ जो नारायण । त्यासी तो आपण देखेना ॥ ४८ ॥

स्वयें बैसल्या कमळासी । कमळमूळ न कळे त्यासी ।

देखे एकार्णव जळासी । रजोगुणेंसीं मोहित ॥ ४९ ॥

तें कमळमूळ पहावया बुडीं । एकार्णवीं घालोनि उडी ।

बुडतां दिवसांच्या कोडी । त्या मूळाची जोडी न लभेचि ब्रह्मा ॥ १५० ॥

तेथ निर्बुजला जळभयें । बाहेरि उसासे लवलाहें ।

कमळावरी बैसोनि पाहें । करावें काये स्मरेना ॥ ५१ ॥

धांव पाव गा अच्युता । निवारीं माझी जगदंधता ।

तुजवांचूनि सर्वथा । संरक्षिता मज नाहीं ॥ ५२ ॥

धांव पाव गा अच्युता । निवारीं माझी जगदंधता ।

तुजवांचूनि सर्वथा । संरक्षिता मज नाहीं ॥ ५२ ॥

ब्रह्मा माझे पोटींचें बाळ । रजें रजांध झालें केवळ ।

धरोनि ठेला नाभिकमळ । कृपा तत्काळ मज आली ॥ ५३ ॥

मज विश्वात्म्याचें अपत्य । जडत्वें राहिला तटस्थ ।

म्यां उपदेशिला तेथ । सृष्टिसर्जनार्थ तपोनिष्ठा ॥ ५४ ॥

महाकल्पादींचे मांडणी । माझिया अशरीरी वाणी ।

तप तप या दों वचनीं । उपदेशिला अग्रगणी चतुरानन ॥ ५५ ॥

यथोक्त तप करितां जाण । वृद्धि पावला सत्त्वगुण ।

त्याचिया सात्त्विकता पूर्ण । प्रत्यक्ष नारायण मी झालों ॥ ५६ ॥

काळत्रयीं अबाधिक । तूंचि विश्वात्मा निश्चित ।

हें चतुःश्लोकी भागवत । म्यां त्यासी तेथ उपदेशिलें ॥ ५७ ॥

माझिया उपदेशविधीं । हो‌ऊनियां समबुद्धी ।

कल्पकल्पांचिये अवधी । मोह त्रिशुद्धी बाधीना ॥ ५८ ॥

यापरी ब्रह्मा कल्पादी । पावला परम समाधी ।

प्रकटोनि निजात्मबुद्धी । सर्जनसिद्धी तेणें केली ॥५९ ॥

सुरासुर मानव पन्नागादिक । यांचे वसते तिन्ही लोक ।

सप्तपाताळ घरें देख । गोपुरें अलोलिक सप्तसंख्या ॥ १६० ॥

भूशब्दें पाताळलोक । भुवःशब्दें मृत्युलोक ।

स्वःशब्दें सर्गलोक । त्रिलोक देख यां नांव ॥ ६१ ॥

चतुर्दश भुवनें सकळ । तेथ वसते लोक लोकपाळ ।

तेंचि करोनियां विवळ । सांगे प्रांजळ श्रीकृष्ण ॥ ६२ ॥


देवानामोक आसीत्‌ स्वर्भूतानां च भुवः पदम्‌ ।

मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात्परम्‌ ॥ १२ ॥

अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत्प्रभुः । त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम्‌ ॥ १३ ॥


मागील श्लोकाचे अंतीं । भूर्भुवःस्वर इति ।

यापरी त्रिलोकी श्रीपती । जाण निश्चितीं बोलिला ॥ ६३ ॥

तेंचि पुढील श्लोकार्था । पाताळलोक होय चौथा ।

तो मृत्युलोक एकात्मता । जाण तत्त्वतां व्याख्यान ॥ ६४ ॥

इंद्रादि सकळ देवांसी । स्वर्ग निजमंदिर त्यांसी ।

यक्षरक्षभूतगंधर्वांसी । निवासासी अंतरिक्ष ॥ ६५ ॥

जेणें पाविजे निजमोक्षासी । जेथूनि गमन लोकांतरासी ।

ते कर्माभूमी मनुष्यासी । निजभाग्येंसी भूर्लोक ॥ ६६ ॥

त्रिलोकीवरतें जाण । सिद्ध वोळंगती आपण ।

तें सिद्धांचें सिद्धिस्थान । वसतें जाण निरंतर ॥ ६७ ॥

अतळ वितळ सुतळ । रसातळ महातळ ।

तळातळ आणि पाताळ । अधःसंख्या सकळ पाताळा ॥ ६८ ॥

सप्तपाताळीं अधिकारमेळू । अतळीं वसे मयपुत्र बळू ।

प्रतापें अतिप्रबळू । दैत्यमेळू समुदाय ॥ ६९ ॥

वितळीं वसे हाटकेश्वरू । जो उमाकांत कर्पूरगौरू ।

जेथिले हाटकनदीचा पूरू । सुवर्णसंभारूप्रवाही ॥ १७० ॥

सुतळीं महावैष्णव बळी । ज्याचा द्वारपाल वनमाळी ।

प्रल्हादही त्याचिजवळी । वैष्णवकुळीं नांदत ॥ ७१ ॥

त्रिपुर भेदूनि शंकरू । रसातळीं स्थापिला मयासुरू ।

तो मायालाघवी महावीरू । सपरिवारू वसताहे ॥ ७२ ॥

माहातळीं कद्रूसुत । जे विषधर क्रोधयुक्त ।

ते सर्प जाण समस्त । तेथ नांदत निजवासें ॥ ७३ ॥

तळातळीं नांदती दानव । निवातकवची वीर सर्व ।

फणिमुख्य राजगौरव । रचना अपूर्व ते ठायीं ॥ ७४ ॥

सातवे पाताळीं वसती नाग । शतसहस्त्र फणिगणभोग ।

वासुकिप्रभुख अनेग । पद्मिनीभोग भोगिती ॥ ७५ ॥

स्वर्गीं रंभा उर्वशी सुंदरी । कां पाताळीं पद्मिणी नारी ।

त्यांच्या सौंदर्याची थोरी । लोकांतरीं वाखाणे ॥ ७६ ॥

त्या तळीं तीं शतयोजनांवरी । शेष वसे सह्स्त्रशिरी ।

ज्याचा निजांगावरी । निद्रा करीं मी भगवंत ॥ ७७ ॥

त्याहूनि तळीं आत्यंतिक । अंधतामिस्त्रादि महानरक ।

त्याहीतळीं कूर्म देख । आवरणोदक तयातळीं ॥ ७८ ॥

ज्यांचा स्वर्गभोग होय क्षीण । अधोभोगाचें उरे पुण्य ।

तेणें पुण्यानुक्रमें जाण । सप्तपाताळीं जन जन्मती ॥ ७९ ॥

ज्याचे गांठीं पाप चोख । तो भोगी नाना नरक ।

ऐशी त्रिलोकी देख । चतुर्मुख स्वयें रची ॥ १८० ॥

ज्यांसीं निष्कामता नाहीं चित्तीं । जे स्वप्नीं न देखती विरक्ती ।

त्यांसी त्रिलोकीवरती गती । नाहीं निश्चितीं उद्धवा ॥ ८१ ॥

जे न करितीचि माझी भक्ती । जे नायकतीचि माझी कीर्ती ।

जे माझें रामनाम नुच्चरिती । भवबंधपंक्तिच्छेदक ॥ ८२ ॥

त्यांसी पुनः पुनः स्वर्गलोक । पुनः पुनः भोगिती नरक ।

पुनः पाताळ मृत्युलोक । नानायोनीं दुःख भोगिती ॥ ८३ ॥

जे त्रिगुणगुणी सदा सकाम । जे सर्वदा करिती सकाम कर्म ।

त्यांसी त्रैलोक्यबाहेरी निर्गम । त्रिगुणधर्म निघों नेदी ॥ ८४ ॥

सांगीतली पाताळविवंचना । आतां ऐक स्वर्गरचना ।

लोकीं लोकांतरगणना । समूळ जाणा सांगेन ॥ ८५ ॥

रविचंद्रप्रभा जेथवरी । तेथवरी पृथ्वीची थोरी ।

तळीं पाताळ स्वर्ग वरी । लोकलोकांतरीं निवास ॥ ८६ ॥

पायीं चालिजे तो भूलोक जोडे । येथूनि सूर्या‌ऐलीकडे ।

भुवर्लोकींची थोरी वाढे । तेथ वस्ती घडे यक्षरक्षगंधर्वां ॥ ८७ ॥

भुवर्लोकाहीवरी । सूर्यलोकाची वाढे थोरी ।

पृथ्वीपासूनि लक्षावरी । जाण निर्धारीं रविलोक ॥ ८८ ॥

वायूपासूनि चक्राकारीं । रविचंद्रतारालोक कुसरी ।

खेवणोनियां तयावरी । काळ सूत्रधारी भवंडीत ॥ ८९ ॥

त्या काळाहीवरी माझी सत्ता । माझेनि भेणें काळू तत्त्वतां ।

क्षणलवनिमिषावस्था । अधिकन्यूनता हो‌ऊं नेदी ॥ १९० ॥

नवल काळचक्रगती । मासां रवि चंद्र समान होती ।

सूर्या‌आड चंद्रासी गती । जाण निश्चितीं दिनद्वयें ॥ ९१ ॥

ते अमावास्याप्रतिपदेसी । चंद्र चंद्रमंडळीं सावकाशीं ।

सूर्यसमभागें गमन त्यासी । तें या लोकांसी दिसेना ॥ ९२ ॥

इतुक्यासाठीं ते दिवशीं । जीवें जित्या चंद्राशीं ।

नष्टत्व स्थापिती ज्योतिषी । तें लोकांसी सत्य मानें ॥ ९३ ॥

रवि चंद्र एकासनीं । सर्वथा नव्हती गमनीं ।

लक्षांतरें वसती दोन्ही । मंडळसमानीं मासांतीं गती ॥ ९४ ॥

रवि‌आड गती ज्या ग्रहासी । त्याचा अस्त सांगे ज्योतिषी ।

सत्य माने या लोकांसी । तो ग्रहो दृष्टीसी दिसेना ॥ ९५ ॥

दृष्टिसृष्टीचा जो न्यावो । तो ज्योतिषशास्त्रीं सत्य पहा हो ।

न दिसे त्याचा अस्तभावो । दिसे तो पहा हो पूजिती ॥ ९६ ॥

अभ्रा‌आड ग्रहण झालें । देखीलें तेथें पर्व फावलें ।

न दिसे ते देशीं नाहींच झालें । येणेहीं बोलें वर्तती ॥ ९७ ॥

रविचंद्रांहूनि आरती । राहुकेतूंची असे वस्ती ।

ते जैं मंडळा‌आड येती । तैं ग्रासिलें म्हणती रविचंद्रां ॥ ९८ ॥

राहू सूर्या गिळिता साचें । तैं तोंड जळतें राहूचें ।

मंडळीं मंडळ आड ये त्यांचे । हें सर्वग्रासांचें संमत ॥ ९९ ॥

सूर्य सूर्यमंडळीं राज्य करी । त्याच्या सर्वग्रासाची थोरी ।

ज्योतिषी सांगे घरोघरीं । तें देखोनि नरीं महाशब्द कीजे ॥ २०० ॥

सूर्यसर्वग्रासाचिया गोठी । जगीं एक बोंब उठी ।

शेखीं रवि-राहूंसी नाहीं भेटी । स्पर्शही शेवटीं असेना ॥ १ ॥

ग्रहचक्र वेगें चळतां पाहीं । रविचंद्रादिकां चालणें नाहीं ।

ते निश्चळ निजराज्याच्या ठायीं । न चालतां पाहीं चालती ॥ २ ॥

रविलोकाहूनि वरी । चंद्रलोक लक्षांतरीं ।

चंद्रलोकाहूनि दूरी । लक्षांतरीं तारालोक ॥ ३ ॥

तारालोकाहूनि वरी । बुधलोक दों लक्षांतरीं ।

बुधलोकाहूनि वरी । दों लक्षांतरीं शुक्रलोक ॥ ४ ॥

मिळोनियां दैत्यगण । ज्याच्या चरणां येती शरण ।

नित्य घालिती लोटांगण । तो शुक्राचार्य जाण दैत्यगुरु ॥ ५ ॥

शुक्रलोकाहूनि दों लक्षांतरीं । भौमलोक वसे अंबरीं ।

भौमलोकाहूनि दों लक्षांतरीं । देवगुरु करी निजवासू ॥ ६ ॥

ज्याचे चरण वंदिती देख । इंद्रचंद्रवरुणादि अर्क ।

नित्य येती आवश्यक । तो बृहस्पतिलोक गुरूचा ॥ ७ ॥

त्याहिवरी लक्ष दोनी । सूर्यसुत वसे शनी ।

लक्षांतरें तेथूनी । सप्त‌ऋषिजनीं निवासू ॥ ८ ॥

सप्त‌ऋषींची ऋषिपंक्ती । तेथेंचि वसे अरुंधती ।

यावरी वसे अमरावती । इंद्रसंपत्तीसमवेत ॥ ९ ॥

जेथ अंगें वसे इंद्र जाण । ऐरावती आरोहण ।

पार्षदगण मरुद्‌गण । सुरसेना जाण जयाची ॥ २१० ॥

उच्चैःश्रवा वारू जाण । कल्पतरूंचें उद्यान ।

कामधेनूंचें गोधन । नंदनवन क्रीडेसी ॥ ११ ॥

जेथींच्या पायर्यान चिंतामणी । रंभा उर्वशी विलासिनी ।

अष्टनायिका नाचणी । ज्याच्या रंगणीं नांदती ॥ १२ ॥

येणें वैभवें अमरावती । इंद्र तेथील अधिपती ।

येथूनि स्वर्गाचि समाप्ती । त्रैलोक्य निश्चितीं या नांव ॥ १३ ॥

आतां त्रैलोक्यबाहेरी । एक लक्ष योजनांवरीं ।

भक्तकृपाळू श्रीहरी । ध्रुवमंडळ करी कृपेने ॥ १४ ॥

त्रिलोकीं होतां प्रलयकाळ । ध्रुवासी कदा नव्हे चळ ।

तो सर्वदा अचळ । यालागीं अढळ ध्रुवपद ॥ १५ ॥

पृथ्वीपासोनि कोटि योजन । महर्लोक वसे जाण ।

तेथ वसती कल्पायु जन । तें वसतिस्थान तयांचें ॥ १६ ॥

तेथूनि कोटि योजनें देख । वरुता असे जनोलोक ।

तेथ वसती सनकादिक । ऊर्ध्वरेते देख महायोगी ॥ १७ ॥

तेथूनि दोन कोटि अधिक । वसताहे तपोलोक ।

तेथील निवासी आवश्यक । वैराजदेव देख तपस्वी ॥ १८ ॥

तपोलोकाहूनि देख । चौकोटी उंच अधिक ।

तेथ वसताहे सत्यलोक । तेथील नायक चतुरानन ॥ १९ ॥

तेथ मूर्तिमंत चारी वेद । मूर्तिमंत धर्म प्रसिद्ध ।

मूर्तिमंत ब्रह्मचर्य शुद्ध । तपही विशद मूर्तिमंत ॥ २२० ॥

गायत्री मूर्तिमंत तेथ । वाचा मूर्तिमंत वर्तत ।

दया मूर्तिमंत नांदत । योग मूर्तिमंत ब्रह्मसदनीं ॥ २१ ॥

तेथ अग्नि तिनी मूर्तिंमंत । ते एकरूपें त्रिधा भासत ।

सत्य सत्यलोकीं मूर्तिंमंत । असत्य तेथ असेना ॥ २२ ॥

ते लोकीं वसते कोण लोक । जे गायत्रीमंत्रजापक ।

जे ब्रह्मणतीर्थप्राशक । जे याग‌उपासक निष्काम ॥ २३ ॥

जे ब्राह्मणकार्यीं निमाले । जे गोसंरक्षणीं जीवें गेले ।

जे परोपकारार्थ वेंचले । ते पावले सत्यलोक ॥ २४ ॥

जे निष्काम द्विजां भजले । जिंहीं निष्काम द्विज पूजिले ।

जिंहीं निष्काम द्विज भोजिले । ते पावले सत्यलोक ॥ २५ ॥

जे कृपाळू दीनार्थ देख । कृपाळू बंधमोचक ।

जे सत्यवादी सात्त्विक । ते सत्यलोकनिवासी ॥ २६ ॥

जे परापवादीं मूक । परदारानपुंसक ।

जे परद्रव्या पराङ्‌मुख । ते सत्यलोकनिवासी ॥ २७ ॥

ऐसी सत्यलोकींची स्थिती । तेथींचा ब्रह्मा अधिपती ।

ब्रह्मसृष्टि याहीवरती । नाहीं निश्चितीं उद्धवा ॥ २८ ॥

ब्रह्मांडाहूनि वेगळा । कैलास निर्माण करी भोळा ।

वैकुंठ रची घनसांवळा । हे लोक स्वलीळा निर्मित ॥ २९ ॥

होतां ब्रह्मांडा घडामोडी । वैकुंठ कैलास न लगे वोढी ।

तेथील वस्तीची अभिनव गोडी । हरिहरभक्त फुडी जाणती ॥ २३० ॥

तेथ नाहीं काळाचें गमन । नाहीं कर्माचें कर्मबंधन ।

तेथ नाहीं जन्ममरण । हें भक्त अनन्य पावती ॥ ३१ ॥

वैकुंठकैलासरचना । सांगतां मन मुके मनपणा ।

ते लोकींची लोकलक्षणा । ऐक विचक्षणा सांगेन ॥ ३२ ॥

सकळ ब्रह्मांडाबाहेरी । माया‌आवरणाभीतरीं ।

वैकुंठ कैलास हरहरीं । स्वलीलेकरीं निर्मिजे ॥ ३३ ॥

सकळ जीवां सुखकरू । कैलासीं वसे शंकरू ।

जो कां पार्वतेपरमेश्वरू । जो योगेश्वरू योगियां ॥ ३४ ॥

जटाजूटी गंगाधर । पिनाकपाणी पंचवक्त्र ।

कर्पूरगौर गोक्षीर । अभयवरदकर निजभक्तां ॥ ३५ ॥

त्रिमात्रातीत त्र्यंबक । त्रिपुटीत्रिपुर त्रिपुरांतक ।

त्रिविधताप उच्छेदक । तिनी लोक सुखकारी ॥ ३६ ॥

नागभूषणीं शोभे लीला । रुद्राक्षयुक्त रुंडमाळा ।

नीळकंठ जाश्वनीळा । भस्मोद्धूलिधूसर ॥ ३७ ॥

त्रिशूळडमरांकित कर । त्रिनेत्र व्याघ्राजिन अंबर ।

रामनामीं अतितत्पर । करी निरंतर जपमाळा ॥ ३८ ॥

सहस्त्रबाहु बळिपुत्र बाण । श्रृंगी श्रृंगी चंडी पार्षद पूर्ण ।

साठी सहस्त्र रुद्रगण । कात्या त्रिशूळ जाण झेलती ॥ ३९ ॥

गणेश स्वामिकार्तिक । नंदी पंचमुख षण्मुख ।

वीरभद्रसेनानायक । जेणें लाविली सीक दक्षासी ॥ २४० ॥

भूत प्रेत पिशाचक । महाप्रथम ज्याचें सैन्यक ।

अवघे शिवांकित देख । शिवनामघोष गर्जती ॥ ४१ ॥

शंभु शिव शूली शंकर । उमाकांत कर्पूरगौर ।

भव भर्ग भवानीवर । कपर्दी ईश्वर महादेव ॥ ४२ ॥

हरहरशंकरनामोच्चारीं । धाकें कळिकाळ पळे दूरी ।

शिवनामें गर्जे सदा गिरी । गिरीश राज्य करी ते ठायीं ॥ ४३ ॥

जेथ शिवनामाचा उच्चार । तेथ सुखेंसीं तिष्ठे शंकर ।

भक्तकृपाळू ईश्वर । भोळा निरंतर भावार्थ्यां ॥ ४४ ॥

निजदासांचे त्रिगुण वैरी । छेदावया सदा त्रिशूळ करीं ।

निजडमरूच्या गजरीं । पापाची उरी उरों नेदी ॥ ४५ ॥

कैलासीं तृण तरु समस्त । पशु पक्षी जे जे तेथ ।

ते अवघेचि शिवांकित । सर्वरूपें समस्त शिवू नांदे ॥ ४६ ॥

यापरी ब्रह्मांडाबाहेरी । शिवू स्वलीला निर्माण करी ।

नेमूनियां कैलासगिरि । भरू राज्य करी भवानीशीं ॥ ४७ ॥

आतां वैकुंठींची स्थिती । ऐक सांगेन तुजप्रती ।

जे ऐकतां चित्तवृत्ती । स्वानंदस्फूर्ती वोसंडे ॥ ४८ ॥

उंस गाळूनि काढिजे सार । त्याची आळूनि कीजे साकर ।

तिचेही नाना प्रकार । करिती नानाकर अतिकुशळ ॥ ४९ ॥

तेवीं चैतन्यचि निश्चितें । मुसावूनि श्रीभगवंतें ।

वैकुंठ रचिलें तेथें । निजसामर्थ्यें नांदावया ॥ २५० ॥

स्वलीला सगुण साकार । सुकुमार अतिसुंदर ।

घनश्याम मनोहर । मूर्ति चिन्मात्र चोखडी ॥ ५१ ॥

शंख चक्र पद्म गदा । चारी भुजा सायुधा ।

डोळे लांचावले आनंदा । सगुण गोविंदा देखोनी ॥ ५२ ॥

मुकुट कुंडले मेखळा । कांसे पिंवळा सोनसळा ।

कौस्तुभ झळके गळां । आपाद वनमाळा शोभत ॥ ५३ ॥

चरणींची गंगा अतिपुनीत । जे जगातें पवित्र करित ।

ते माथां वाहे उमाकांत । निजस्वार्थ देखोनी ॥ ५४ ॥

त्या श्रीहरीचें पदद्वंद्व । वानितां मुका झाला वेद ।

अगम्य हरीचें निजपद । महिमा अगाध श्रीहरिचरणीं ॥ ५५ ॥

पाहतां मुकुंदाचें श्रीमुख । फिकें झालें जी पीयूख ।

डोळ्यां झालें परम सुख । धन्य श्रीमुख हरीचें ॥ ५६ ॥

ज्याचें निमेषार्ध देखिल्या मुख । हारपे कोटि जन्मांचें दुःख ।

त्रिलोकीं न माय हरिख । धन्य श्रीमुख हरीचें ॥ ५७ ॥

ज्याचा देखिलिया वदनेंदू । बांधू न शके द्वंद्वबाधू ।

चढता वाढता परमानंदू । स्वानंदकंदू जगाचा ॥ ५८ ॥

जयाची विक्षेपभ्रुकुटी । रची ब्रह्मांडें उठा‌उठी ।

ज्याचे रोमकूपीं ब्रह्मांडे कोटी । तो हरि वैकुंठीं नांदत ॥ ५९ ॥

ज्याची झालिया कृपादृष्टी । अहंकाराची विरे गांठी ।

दुसरें दिसों नेदी सृष्टीं । तो हरि वैकुंठीं नांदत ॥ २६० ॥

जया दादुल्याचें नाम । निर्दाळी गा मरणजन्म ।

समूळ उपडी कर्माकर्म । तो पुरुषोत्तम नांदत ॥ ६१ ॥

ते वैकुंठीं पाहतां साचार । अवघे चतुर्भुज नर ।

घनश्याम पीतांबरधर । शंख चक्र अवघ्यांसी ॥ ६२ ॥

अवघ्यांचें एक स्वरूप । अवघे दिसती एकरूप ।

जेथ हरि नांदे स्वयें सद्‌रूप । तेथ कोणी कुरूप दिसेना ॥ ६३ ॥

तेथ नाहीं आधी व्याधी । नाहीं विषयवार्ता उपाधी ।

स्त्रीपुरुषां समान बुद्धी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥ ६४ ॥

तेथ नाहीं तहानभूक । नाहीं कामक्रोध द्वंद्वदुःख ।

नाहीं जन्ममरण निःशेख । ऐसा वैकुंठलोक नांदत ॥ ६५ ॥

लक्ष्मीनें करावें अवलोकन । यालागीं कष्टती सुरगण ।

ते लक्ष्मी अंगें आपण । करी संमार्जन वैकुंठी ॥ ६६ ॥

ते वैकुंठीं जनन्नाथ । उद्धरावया निजभक्त ।

स्वलीला असे नांदत । दीनकृपायुक्त दयाळू ॥ ६७ ॥

अंतीं नाममात्र घेतल्यासाठीं । उद्धरल्या जीवकोटी ।

तो स्वामी श्रीविष्णु वैकुंठी । दीनकृपादृष्टी नांदत ॥ ६८ ॥

जैसा ज्यासी भावार्थ । तैसा पुरवी मनोरथ ।

पढिये पंचम पुरुषार्थ । तो हरी नांदत वैकुंठीं ॥ ६९ ॥

लोकलोकांतरगणना । ब्रह्मांडसंख्या अवघी जाणा ।

वैकुंठकैलासरचना । समूळ विवंचना सांगितली ॥ २७० ॥

लोक सांगीतले भिन्न । तेथील प्राप्तीचे कोण जन ।

ऐसें कल्पील तुझें मन । ते अर्थीं निरूपण अवधारीं ॥ ७१ ॥

महर्जनतपःसत्यलोक । वैकुंठरचना अलोलिक ।

तेथील प्राप्तीचे कोण लोक । ते यदुनायक सांगत ॥ ७२ ॥


योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः ।

महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्‌गतिः ॥ १४ ॥


निश्चळ करावया निजचित्ता । साधिली प्राणापानसमता ।

षट्चक्रें भिदूनि तत्त्वतां । पुढें निजात्मता पावावी ॥ ७३ ॥

तंव आयुष्या झालें अस्तमान । निजांगीं आदळे मरण ।

ऐसे निमाले जे योगीजन । त्यांसी ऊर्ध्व गमन महर्जनादि लोकीं ॥ ७४ ॥

जो गृहस्थाश्रमी ब्रह्मचारी । ब्रह्मचर्यनेमें व्रतधारी ।

जो स्वप्नींहीं नातळे नारी । जो भिक्षाहारी सर्वदा ॥ ७५ ॥

जो सदा धडधडीत विरक्ती । एक भिक्षा न धरी हातीं ।

सद्‌गुरूचिया सेवा करिती । आत्मज्ञानप्राप्ती पावावया ॥ ७६ ॥

जे संधीं व्हावें आत्मज्ञान । ते संधीसी आलें मरण ।

ऐशा ब्रह्मचारियासी जाण । ऊर्ध्व गमन महर्जनादि लोकीं ॥ ७७ ॥

जे गृहस्थाश्रमीं नेटक । जे अग्निसेवे साग्निक ।

जे स्वधर्में चित्तशोधक । जे सेवक द्विजदेवां ॥ ७८ ॥

जे भूतदयाळू भाविक । जे सत्यवादी सात्त्विक ।

जे निजात्मज्ञानसाधक । जे अवंचक गुरुभजनीं ॥ ७९ ॥

गुरुकृपा साधूनि ज्ञान । पावावें ब्रह्म सनातन ।

तंव वेंचलें आयुष्यधन । अंगीं निधन आदळलें ॥ २८० ॥

तेणें खोळंबली ब्रह्मप्राप्ती । परी ऊर्ध्वलोकीं होय गती ।

जैसी उपासना विरक्ती । तेणें तारतम्यें जाती महर्जनादि लोकीं ॥ ८१ ॥

जे वनवासी वानप्रस्थ । जे वैराग्यें अतिविरक्त ।

जे कंदमूळफळीं तृप्त । जे सदा नेमस्त आश्रमधर्मीं ॥ ८२ ॥

वर्षाकाळीं आसारीं राहे । हेमंतीं जळाशयें ।

उष्णकाळीं पंचाग्नी साहे । तपश्चर्या वाहे अतिनिष्ठा ॥ ८३ ॥

शरिरशोषणाचें पाहे । सर्वथा न धरी भये ।

स्वार्थाचेनि लवलाहें । तपोनिष्ठा साहे दारुण ॥ ८४ ॥

वैराग्य साधूनि पूर्ण । करावें संन्यासग्रहण ।

साधावया ब्रह्मज्ञान । तेचि काळीं मरण वोढवलें ॥ ८५ ॥

ऐसोनि देहान्तस्थिती । त्यासी ऊर्ध्वलोकीं होय गती ।

महर्जनतपोलोकप्राप्ती । तारतम्यस्थिती उपासना ॥ ८६ ॥

जो समूळसंकल्पसंन्यासी । लोकलोकांतर न घडे त्यासी ।

हें न टकेचि गा जयासी । आणि झाले संन्यासी विधियुक्त ॥ ८७ ॥

जे कां पोटींहून अतिविरक्त । स्वप्नीं धातूंसी न लाविती हात ।

जे यतिधर्मीं सदा निरत । जे सदा जपत प्रणवातें ॥ ८८ ॥

अंगीकारिले आश्रमविधी । उबगू न मानी जो त्रिशुद्धी ।

मरणीं डंडळीना बुद्धी । त्या गमनसिद्धी सत्यलोकीं ॥ ८९ ॥

ऐसे सत्यलोकातें पावती । तेथील्या भोगांची ज्यां विरक्ती ।

ते ब्रह्म्यासवें मुक्त होती । येर ते येती माघारे ॥ २९० ॥

ज्यांसी सत्यलोकीं भोगासक्ती । तेही खचोनि माघारे येती ।

इतर लोकांची कोण गती । पुनरावृत्ती सोडीना ॥ ९१ ॥

जेथवरी भोगासती । तेथवरी पुनरावृत्ती ।

जेथ भोगाची निवृत्ती । तेथ चारी मुक्ती आंदण्या ॥ ९२ ॥

ज्यां लोकीं ज्या भोगविरक्ती । तेथून ते पुढारे जाती ।

जे लोकीं ज्या भोगासक्ती । ते खचोनि पडती भूलोकीं ॥ ९३ ॥

तैसी नव्हे माझी भक्ती । भक्तां नाहीं इतर प्राप्ती ।

मद्‌भक्तां माझी गती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ९४ ॥

जे सकाम माझी सेवा करिती । त्यांसी कामनाफळीं पडे वस्ती ।

ज्यांसी निष्काम माझी भक्ती । त्यांसी माझी प्राप्ती अनन्य ॥ ९५ ॥

सकाम भक्तांचे पुरवूनि काम । त्यांसी मी करीं नित्य निष्काम ।

निजभक्तांसी निजधाम । मी पुरुषोत्तम पाववीं ॥ ९६ ॥

यालागीं गोपींची कामासक्ती । म्यांचि आणूनि निष्कामस्थिती ।

त्यांसी दिधली सा‌उज्यमुक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ९७ ॥

म्यां गोपिकांसी कामू केला । कीं निःशेष कामू त्यांचा हरिला ।

न विचारितां या बोला । कृष्ण व्यभिचारला मूर्ख म्हणती ॥ ९८ ॥

सलोकता आवडे भक्तांसी । तैं मी करीं वैकुंठवासी ।

भक्त मागे समीपतेसी । करीं मी तयासी जिवलग ॥ ९९ ॥

हितगुज अळोंच्यासी । हृदयींचें गोड सांगावयासी ।

उद्धवा तूं जैसा आवडसी । ऐशीच त्यांसीं करीं प्रीति ॥ ३०० ॥

भक्त मागे सरूपता । त्यासी मी दें चतुर्भुजता ।

शंखचक्रादि सायुधता । घनश्यामता सुरेख ॥ १ ॥

मुकुट कुंडलें मेखळा । कांसे मिरवे सोनसळा ।

वांकी तोडरू चरणकमळा । कौस्तुभ गळां मत्सम ॥ २ ॥

ठाणमाण गुणलक्षण । वीर्य शौर्य गांभीर्य पूर्ण ।

रूप रेखा समसमान । दोघेही अनन्य सरूपता ॥ ३ ॥

रमा दोघांसी एकत्र देखे । देवो कोण हें ते नोळखे ।

पार्षदक्रिया ठकलीं ठाके । कोणासी सेवकें सेवावें ॥ ४ ॥

छत्रधरू चवके चित्तीं । कोणावरी धरूं छत्री ।

चवरधरें चवरें हातीं । कोणाप्रती विंजावें ॥ ५ ॥

नमना येती ब्रह्मादि देव । तेही मानिती अति‌अपूर्व ।

दोंमाजीं कोण आदिदेव । त्यांसीही स्वयमेव कळेना ॥ ६ ॥

जेवीं दीपें दीपू लाविला । न कळे वडील कोण धाकुला ।

तेवीं माझी सरूपता पावला । न वचे ओळखिला आनासी ॥ ७ ॥

जेवीं आरिशाचें प्रतिबिंब । दिसे समरूपें स्वयंभ ।

तैशी सरूपतेची शोभ । सम विडंब दोहींचा ॥ ८ ॥

देवो हो‌ऊनियां प्रसन्न । आपली सरूपता दे संपूर्ण ।

नेदी हृदयींचा द्विजचरण । श्रीवत्सलांछन अविनाशी ॥ ९ ॥

श्रीवत्स चिन्ह द्यावयासी पाहीं । विष्णु म्हणे मज सामर्थ्य नाहीं ।

तें असे ब्राह्मणाच्या पायीं । त्याचा चरण हृदयीं धरिल्या लाभे ॥ ३१० ॥

सरूपतेमाजीं जाण । देवा-भक्तांची हे खूण ।

ज्याचे हृदयीं श्रीवत्सलांछन । तो स्वामी श्रीविष्णु जाण सर्वांचा ॥ ११ ॥

ऐशी सरूपता जरी झाली प्राप्त । तरी हा देवो मी एक भक्त ।

हा भिन्नत्वाचा भेद किंत । त्या‌आंत उरला असे ॥ १२ ॥

देवभक्तांमाजीं भेदू । भिन्न सरूपतासंवादू ।

जंव नाहीं अद्वयबोधू । तंव परमानंदू प्रकटेना ॥ १३ ॥

सांडूनि भिन भेदवार्ता । भक्त मागे सायुज्यता ।

ते गोड निरूपणकथा । तेथील स्वादता मी जाणें ॥ १४ ॥

सायुज्याचें गोडपण । माझें मी जाणें आपण ।

उद्धवा तुज तेंही जाण । साङ्ग संपूर्ण सांगेन ॥ १५ ॥

देह सरूपता सारिखेपण । हृदयीं भिन्न मीतूंपण ।

ऐशियेही मुक्तीसी जाण । भक्त सज्ञान नातळती ॥ १६ ॥

मी हो‌ऊनियां मातें । भजन स्वतःसिद्ध आ‌इतें ।

तें सांडूनियां भेदातें । निजभक्त चित्तें नातळती ॥ १७ ॥

देवेंसी भक्त अनादिसिद्ध । ठायीं मूळींहून अभेद ।

तेथ दाटूनि जो धरी भेद । तो भक्तिमंद मायिक ॥ १८ ॥

आर्त जिज्ञासु आणि अर्थार्थी । हे भेद केले मायिका भक्ति ।

जे अभेदभावें मज भजती । सायुज्यमुक्ती तयांसी ॥ १९ ॥

ज्यांसी रावो रंक समान । वंद्य निंद्य न मनी मन ।

जे न धरिती देहाभिमान । सायुज्य जाण तयांसी ॥ ३२० ॥

जैशी आपुली सा‌उली । मिथ्या आपणासवें लागली ।

तैशी देहबुद्धि ज्यांसी झाली । त्यांसी फावली सायुज्यता ॥ २१ ॥

जन्मूनि छाया सरिसी वाढे । माझी हे ममता नुठी पुढें ।

ऐसे देहाचें न बाधी सांकडें । सायुज्य रोकडें तयासी ॥ २२ ॥

सांडूनि देहाची विषयासक्ती । जो करी भावें अभेदभक्ती ।

त्यासीचि सायुज्यमुक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ २३ ॥

ज्यासी देहीं नुठी मीपण । भूतमात्रीं न देखे तूंपण ।

त्यासी सायुज्यमुक्ति जाण । साङ्ग संपूर्ण सांपडे ॥ २४ ॥

जेवढी मज आत्म्याची व्यक्ती । तेवढीच त्याची प्रतीती ।

त्यासीच सायुज्यता मुक्ती । सहज आपैती उद्धवा ॥ २५ ॥

त्यासी विष्णुस्वरूप व्हावा देहो । हा सर्वथा नुपजे अहंभावो ।

त्यासी विष्णुसगट स्वदेह वावो । यालागीं सारूप्य पहा हो वांछीना ॥ २६ ॥

निजविवेकें पाहतां ठायीं । देहो तितुका मिथ्या पाहीं ।

तेथ सारूप्यता कोणें ठायीं । सज्ञानीं कायी मागावी ॥ २७ ॥

सायुज्यता आलिया हाता । वस्तूवीण ठावो नाहीं रिता ।

सकळ भूतीं एकात्मता । सायुज्य तत्त्वतां या नांव ॥ २८ ॥

सकळ रूपें नांदतें जग । तें जो जाणे आपुलें अंग ।

आपण सर्वात्मा अभंग । त्यासीच साङ्ग सायुज्य ॥ २९ ॥

मी एक सबाह्याभ्यंतरीं । मी एक जंगमीं स्थावरीं ।

मीचि आत्मा चराचरीं । जाण त्याचे घरीं सायुज्य नांदे ॥ ३३० ॥

मीचि एक एकला । एकपणेंचि संचला ।

ज्यासी द्वैताचा दुष्काळ पडिला । सत्य पावला सायुज्य ॥ ३१ ॥

एवं भावार्थाच्या अतिप्रीतीं । जें जें निजभक्त वांछिती ।

तें तें मे पुरवीं श्रीपती । चारी मुक्ती भक्तांसी ॥ ३२ ॥

यावेगळे माझे प्रिय भक्त । भक्तिप्रतापें प्रतापवंत ।

भजनशौर्य अति‌अद्‌भुत । निष्काम निरत मद्‌भजनीं ॥ ३३ ॥

आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । या कल्पना न धरोनि हातीं ।

नित्य निष्काम अतिप्रीतीं । मज भजती महाभाग ॥ ३४ ॥

नेघती सालोक्य सामीप्य सरूपता । शेखीं न मागती सायुज्यता ।

निष्काम भजतीं भगवंता । भक्ती तत्त्वतां या नांव ॥ ३५ ॥

नवल भजनाची परवडी । आवडीतें प्रसवे आवडी ।

क्षणोक्षण चढोवढी । नित्य नूतन गोडी प्रेमाची ॥ ३६ ॥

माझिया आवडीं तत्त्वतां । सर्वस्वें वेंचित जीविता ।

कदा पालट नव्हे चित्ता । भावार्थतां विश्वासी ॥ ३७ ॥

मीच एक देवाधिदेवो । सर्वभूतीं माझाचि भावो ।

विकल्प विकृति संदेहो । घालितां पहा हो उपजेना ॥ ३८ ॥

नवल भावार्थाची थोरी । मद्‌भावें देखे नरनारी ।

श्वानसूकरादि आकारीं । नमस्कारी मद्‌भावें ॥ ३९ ॥

नवल त्याची भजनख्याती । सायुज्याचि चारी मुक्ती ।

माझ्या नांवावरूनि ओंवाळिती । भक्ती पढियंती येणें पाडें ॥ ३४० ॥

मांडल्या अतिविघ्न सांकडें । ग्लानी न करिती आणिकांकडे ।

जाणती रामनामापुढें । विघ्न बापुडें ते कायी ॥ ४१ ॥

गगन पडों पाहे कडाडें । पृथ्वी उलथावया गडबडे ।

ऐसें मांडलिया सांकडे । नाम पढे श्रीहरीचें ॥ ४२ ॥

ऐशी देखोनि अनन्य प्रीती। मी सर्वस्वें भुललों श्रीपती ।

मग न पाहतां कुळ जाती । त्याच्या घराप्रती मी धांवें ॥ ४३ ॥

ते न घेती वैकुंठींची वाट । त्यांचें घरचि मी करीं वैकुंठ ।

तेथें चिन्मात्रें फुटे पाहांट । पिके पेंठ संतांची ॥ ४४ ॥

उपनिषदें येती तयांपाशीं । स्वधर्म ये सुखवस्तीसी ।

नारदादि सनकादिकांसी । तया घरासी अतिप्रीती ॥ ४५ ॥

गर्जती नामाचे पवाडे । माझी कीर्ति गाती वाडेंकोडें ।

माझ्या रामनामापुढें । द्वंद्वाचें उडे बाधकत्व ॥ ४६ ॥

ऐशी देखोनि माझी भक्ती । वोरसोनियां निजशांती ।

धांवोनि ये तयांप्रती । वोळली मागुती जावों विसरे ॥ ४७ ॥

त्यांसी छळों ये जें जें दूषण । तें तें त्यांसी होय भूषण ।

माझे भक्तीचें प्रसन्नपण । जाण संपूर्ण या नांव ॥ ४८ ॥

तेथ सायुज्यादि चारी मुक्ती । त्यांचे सेवेसी स्वयें येती ।

ते जेथ विषय सेवूं जाती । तेथ सायुज्यमुक्ती सेवा करी ॥ ४९ ॥

ऋद्धिसिद्धि त्याच्या घरीं । हो‌ऊनि राहती कामारी ।

तरी तो सिद्धींची चाड न धरी । माझे भक्तीवरी निश्चयो ॥ ३५० ॥

ऐशी देखोनि निश्चयें भक्ती । मीही करीं अनन्य प्रीती ।

भक्त जे‌उती वास पाहती । ते‌उता मी श्रीपती स्वयें प्रकटें ॥ ५१ ॥

भक्त स्वभावें बोलों जाये । त्याचें बोलणें मीचि होयें ।

त्याचे बोलण्या सबाह्यें । मीचि राहें शब्दार्थें ॥ ५२ ॥

तो कौतुकें खेळे खडे । ते खडेचि मज होणें घडे ।

तो कृपाळु पाहे जयाकडे । त्याचे छेदीं मी गाढे भवबंध ॥ ५३ ॥

तो वास पाहे जेणें मोहरी । ते‌उती मी सुखाची सृष्टी करीं ।

तो म्हणे जयातें उद्धरीं । तो मी स्वपदावरी बैसवीं ॥ ५४ ॥

त्यासी अल्पही विचंबू पावे । तो सर्वांगें मी करूं धांवें ।

त्याचें नाम जिंहीं स्मरावें । त्यांसी म्यां तारावें सर्वथा ॥ ५५ ॥

जेवीं तान्हयालागीं माता । तेवीं भक्तांची मज चिंता ।

त्यांची सेवाही करितां । मी सवर्था लाजेंना ॥ ५६ ॥

माता बाळकाचें पुरवी कोड । तैसे ते माझे लळेवाड ।

त्यांचें प्रेमचि मज गोड । उपचारचाड मज नाहीं ॥ ५७ ॥

मी शरीर तो माझा आत्मा । प्रेमळ असे पढिया आम्हां ।

प्रेमळावरती सीमा । भक्तीचा महिमा चढेना ॥५८ ॥

त्यासी झणें काळ संहारी । यालागीं त्या आंतबाहेरी ।

मी निजांगाचें दुर्ग करीं । ऐशी प्रीति पुरी प्रेमळाची ॥ ५९ ॥

तेथ काळाचेनि हटतटें । लावूनि ब्रह्मस्थितीचे वाटे ।

माझे भक्त नेटेंपाटें । आपणिया आंतवटें स्वसुखें वसवीं ॥ ३६० ॥

त्याचें स्वाभाविक कर्म जाण । तें माझे प्रीतींचे पूजन ।

तो देखे तें माझें दर्शन । त्याची चावटी तें स्तवन खुणेचें माझें ॥ ६१ ॥

तो स्वयें करी आरोगण । तेंचि मज नैवेद्य‌अर्पण ।

त्याची निद्रा ते जाण । समाधि संपूर्ण पैं माझी ॥ ६२ ॥

त्याचा निमेषोन्मेषांचा व्यापार । तो मज अत्यंत प्रियकर ।

त्याचे श्वासाचे परिवार । मज अपार सुखविती ॥ ६३ ॥

भक्तांची शरीरस्वभावस्थिती । तेणें मी सुखावें श्रीपती ।

ऐसे सप्रेम भक्त आवडती । माझी अनन्यप्रीती मद्‌भक्तां ॥ ६४ ॥

चारी पुरुषार्थां नातळती । उपेक्षूनि चारी मुक्ती ।

सप्रेम करिती माझी भक्ती । मजचि पावती मद्‌भक्त ॥ ६५ ॥

गंगा सागरीं मीनली मिळे । मीनली त्याचीच त्यावरी लोळे ।

तैसा भक्त मिळोनि भावबळें । माझे भक्तीचे सोहळे मजमाजीं भोगी ॥ ६६ ॥

जेवीं कां भरें तरुणांगी । तरुणपण भोगी सर्वांगीं ।

तेवीं भक्त मिळोनि मजलागीं । माझे भक्तीचें भोगी वैभव ॥ ६७ ॥

कां सतरावीचें गोडपण । चंद्र जाणे आपुलें आपण ।

तेवीं मी हो‌ऊनि माझें भजन । भक्त सज्ञान जाणती ॥ ६८ ॥

जातिस्वभावें उदक एक । तेंचि गंगा यमुना नांवीं देख ।

प्रयागसंगमीं उद्धरी लोक । तेवीं भक्त भाविक मद्योगें ॥ ६९ ॥

तेवीं माझे भक्त मज मिळून । अनन्य करिती माझे भजन ।

येथ भाविक सात्त्विक अतिदीन । उद्धरती जाण मद्योगें ॥ ३७० ॥

पृथ्वी निधानें भरली आहे । परी पायाळेंवीण प्राप्ती नोहे ।

तेवीं आत्मा स्वतः सिद्ध आहे । गुरुकृपा लाहे तैं प्राप्ती ॥ ७१ ॥

चहूं पुरुषार्थातें त्यागिती । चारी मुक्ति उपेक्षिती ।

पंचम पुरुषार्थाची भक्ती । मज पढियंती उद्धवा ॥ ७२ ॥

येचि भक्तीचें मज कोड । हेचि भक्त माझे लळेवाड ।

मज अवाप्तकामा त्यांची चाड । ऐसें प्रेम गोड तयांचें ॥ ७३ ॥

आम्ही प्रेमाचे पाहुणे । भावार्थाचे आंदणे ।

म्यां अनन्याची सेवा करणें । जीवेंप्राणें सर्वस्वे ॥ ७४ ॥

माझें नाम आत्माराम । मी अवाप्तसकळकाम ।

परी प्रेमळांलागीं सकाम । ऐसें गोड प्रेम तयांचें ॥ ७५ ॥

मग आपुलिये संवसाटीं । प्रेमळू घें मी उठा‌उठी ।

वरीव सुखही दें शेवटीं । मज प्रीति मोटी प्रेमाची ॥ ७६ ॥

प्रेम मजसीं मोलें अधिक । संवसाटी करितां नव्हे देख ।

यालागीं वरीव देतां सुख । न ये तैं सेवक सेलेचा होय ॥ ७७ ॥

प्रेमाचा जिव्हाळा पूर्ण । भावार्थाची उणखूण ।

जाणता मी एक श्रीकृष्ण । इतरांसी जाण कळेना ॥ ७८ ॥

मज गोपिकांची कोण गोडी । त्यांच्या प्रेमाची जाति चोखडी ।

यालागीं मज त्यांची आवडी । अतिगाढी उद्धवा ॥ ७९ ॥

कुब्जा काय सुंदर होती । तिच्या प्रेमाची मज प्रीती ।

राधा प्रार्थीं मी वनाप्रती । काय विषयासक्तीलागूनी ॥ ३८० ॥

कोण भक्ती केली गोपाळीं । काय तीं सोंवळीं कीं ओंवळीं ।

त्यांचे उच्छिष्ट कवळ मी गिळीं । प्रेमसंमेळीं डुल्लत ॥ ८१ ॥

पांडवांच्या बाचें मी काय लागें । त्यांचीं वेवटें सोशीं अनेगें ।

मी सुदाम्याच्या पायां लागें । काय त्याचेनि पांगें पांगलों ॥ ८२ ॥

मी काय अन्नासी दुकाळलों । तो यज्ञपत्न्यां सीं मागों गेलों ।

मी भावार्थाचा भुकेलों । प्रेमाच्या पावलों पाहुणेरा ॥ ८३ ॥

माझी काय क्षीण झाली शक्ती । मज गोपिका दावीं बांधिती ।

त्यांच्या निजप्रेमाची जाती । मी स्वयें श्रीपती पोखितू ॥ ८४ ॥

मी न लागतां कोणाची कवडी । अर्जुनाचीं धूतसे घोडीं ।

धर्माघरीं उच्छिष्टें काढीं । मज अति‌आवडी प्रेमाची ॥ ८५ ॥

मज प्रेमळांची अति‌आवडी । ते लोकेषणालाज दवडी ।

महत्त्वाच्या विसरवी कोडी । त्यांचा सेवेची जोडी मजलागीं ॥ ८६ ॥

सकळ अळंकार ले‌ऊनि माता । निजपुत्र मस्तकीं लाडवितां ।

त्याच्या कंटाळेना थुंकमुता । तेवीं प्रेमळें सर्वथा मजलागीं ॥ ८७ ॥

ऐसा प्रेमाचेनि अतिपांगें । म्यां पंगिस्त हो‌इजे श्रीरंगें ।

यालागीं तया पुढेंमागें । सदा सर्वांगें तिष्ठत ॥ ८८ ॥

उद्धवा यादवा समस्त । असतां माझें बहुत गोत ।

तूंचि प्रियकर मज जो येथ । माझें प्रेम अद्‌भुत तुजलागीं ॥ ८९ ॥

हे ऐकोनि देवाची गोठी । उद्धवें पायीं घातली मिठी ।

देवो सुखावोनि पोटीं । उठा‌उठी आलिंगी ॥ ३९० ॥

हृदयीं हृदय जाले संलग्न । देहीं देहा पडिलें आलिंगन ।

मनेंसीं एक झालें मन । स्वानंद पूर्ण वोसंडे ॥ ९१ ॥

देवो विसरला देवपण । भक्ता नाठवे भक्तगण ।

दोघांचें उडालें दोनीपण । स्वानंदीं पूर्ण बुडाले ॥ ९२ ॥

सेव्यसेवकता ठेली गोठी । द्वैतभावाची खुंटली दृष्टी ।

भक्तिसाम्राज्याच्या पाटीं । दोघां झाली भेटी निजात्मता ॥ ९३ ॥

स्थूळ लिंग आणि कारण । इंहीं उपलक्षिजे माहाकारण ।

ते देहचतुष्टयाची आठवण । आठवितें कोण ते ठायीं ॥ ९४ ॥

तेथ निबिड आणि निघोट । सुखस्वरूप घनदाट ।

नाहीं आदि मध्य शेवट । तें झालें प्रकट स्वयंभ ॥ ९५ ॥

नवल देवाचें पूर्णपण । तेथही लाघव केलें जाण ।

मोडों नेदीचि उद्धवपण । ऐसा भक्त आन मज मिळेना ॥ ९६ ॥

उद्धवा‌ऐसा मजपाशीं । कोण मिळेल अळोंचासी ।

माझे निजगोड कोणापाशीं । म्यां सावकाशीं सांगावें ॥ ९७ ॥

मज निजधामा गेलिया जाण । माझें जें निःसीम निजज्ञान ।

त्यासी उद्धव शुद्ध सांठवण । यालागीं उद्धवपण राखिलें ॥ ९८ ॥

उद्धव स्वानंदी निमग्न । त्यासी थापटूनि आपण ।

सावध करी श्रीकृष्ण । येरा भक्तपण आठवलें ॥ ९९ ॥

म्हणे जय जय श्रीकृष्णनाथा । जें मज सुख दाविलें आतां ।

तें नित्य निर्वाहे सर्वथा । ऐशी कृपा तत्त्वतां करावी ॥ ४०० ॥

तंव श्रीकृष्ण म्हणे उद्धवा । हा माझा निजगुह्य गोप्य ठेवा ।

तुज म्यां सांगीतला कणवा । पुरुषार्थ पांचवा या नांव ॥ १ ॥

हें वेदशास्त्रां अगम्य । सकळ देवांसी अतिदुर्गम ।

जेणें लुब्धें मी पुरुषोत्तम । तें हें भक्त प्रेमरहस्य ॥ २ ॥

मज वश्य करावयाचें वर्म । पोटीं धरावें भक्तिप्रेम ।

चहूं मुक्तींचा पडे भ्रम । पुरुषार्थकाम वोसरे ॥ ३ ॥

ज्यासी माझी सप्रेम भक्ती । त्याचेनि नांवें विघ्नें पळती ।

मजवेगळी अन्यथा गती । करावया प्राप्ती कोणाची ॥ ४ ॥

जयासी माझी अनन्य भक्ती । तेथ माझी पूर्ण कृपास्थिती ।

मद्‌भक्तां मजवेगळी गती । कदा कल्पांतीं असेना ॥ ५ ॥

वेदविधीं करावा बाधू । तो निःश्वसित माझा वेदू ।

जेथ माझा पूर्ण कृपाबोधू । तेथ विधिवादू बाधीना ॥ ६ ॥

जे कां माझे भक्त सकाम । ते फळभोगांतीं हो‌ऊनि निष्काम ।

तेही ठाकिती माझें निजधाम । भक्तां अन्यगमन असेना ॥ ७ ॥

ज्यासी माझें अनन्य भजन । स्वकर्म त्याचे सेवी चरण ।

विधिवेदू वोळंगे अंगण । त्यासी अन्यथागमन असेना ॥ ८ ॥

जेथ सप्रेम नाहीं माझी भक्ती । तेथ कर्में अवश्य बाधती ।

कर्मास्तव अन्यथागती । अभक्त पावती उद्धवा ॥ ९ ॥

जेथ माझी साचार भक्ती । तेथ कर्माची न चले गती ।

मद्‌भक्तां माझी प्राप्ती । सत्य निश्चितीं या हेतू ॥ ४१० ॥

भक्तांसी सर्वांभूतीं मद्‌भावो । तेथ कर्मबंधा कैंचा ठावो ।

कर्मानुगती खुंटली पहा हो । मत्प्राप्ति स्वयमेवो मद्‌भक्तां ॥ ११ ॥

भक्त पा‌ऊल ठेवी अवनीं । परी म्यां ठेविलें न धरी मनीं ।

कर्ता भगवंत सत्य मानी । यालागीं कर्मबंधनीं बांधवेना ॥ १२ ॥

भक्तांस नाहीं अन्यथा गती । मद्‌भक्तां माझी अनन्य प्रीती ।

त्या भक्तभावार्थाच्या युक्ती । विशद श्रीपती स्वयें केल्या ॥ १३ ॥

‘न मे भक्तः प्रणश्यति’ । हें बोलिला अर्जुनाप्रती ।

तें साचार बिरुद श्रीपती । तो भक्तां अन्यगती घडोंचि नेदी ॥ १४ ॥

भक्तशापाची ऐकतां गोठी । देवो कैवारें सवेग उठी ।

सुदर्शन लावूनि पाठी । केला हिंपुटी दुर्वासा ॥ १५ ॥

एका अंबरीषाकारणें । दहा गर्भवास सोशिले जेणें ।

तो अनन्य भक्तांसी उणें । कोण्याही गुणें येवों नेदी ॥ १६ ॥

भक्तकैवारी श्रीकृष्ण । हे भावार्थाची निजखूण ।

एका जनार्दना शरण । भावो प्रमाण भक्तीसी ॥ १७ ॥

शुद्धभावेंवीण जे भक्ती । तेचि दांभिक जाण निश्चितीं ।

ते अपक्वचि राहे प्राप्ती । जेवीं कांकड जाती मुगांची ॥ १८ ॥

‘भक्तियोगस्य मद्‌गतिः’ । हे मूळपदींची पदस्थिती ।

तेंचि वाढविलें किती । ऐसें श्रोतीं न म्हणावें ॥ १९ ॥

‘मद्‌गती’ या पदाची व्युत्पत्ती । कोण आहे जाणे किती ।

हें रहस्य जाणे विरळा क्षितीं । यालागीं क्षमा श्रोतीं करावी ॥ ४२० ॥

हो कां भक्ती माझी निजजननी । ज्यां प्रेमपान्हां ये वाढवूनी ।

सरता केलों भगवद्‌भजनीं । ते म्यां गौण महिमेनीं वानिली ॥ २१ ॥

भगवद्‌भक्तीचें महिमान । मी केवीं जाणें अज्ञान ।

जें बोलिलों तें सर्वथा गौण । क्षमा पूर्ण करावी ॥ २२ ॥

भक्ति माझी निजमा‌उली । ते मी आपुल्या बोबडे बोलीं ।

ग्रंथाधारें गौरविली । सप्रेम भुली भुलोनी ॥ २३ ॥

प्रेमाची निजजाति कैशी । आठवों नेदी आठवणेसी ।

एवं विसरवूनि हेतूसी । भक्तिरहस्यासी बोलविलें ॥ २४ ॥

जेवीं कां निजबाळकातें । मा‌उली बोल बोलवी त्यातें ।

तेवीं भक्तीनें मज केलें येथें । म्यां चुकी कोणातें ठेवावी ॥ २५ ॥

मा‌उलीचें लोभाळूपण । प्रकट करी तो मूर्ख जाण ।

याहीपरी मी अज्ञान । चुकलेपण दिसताहे ॥ २६ ॥

उडिदीं काळें जेथींच्या तेथें । तेवीं चुकलेपण माझें येथें ।

चुकीचि मानावी निश्चितें । हेंही गुरुनाथें वारिलें ॥ २७ ॥

चुकलेपणचि मानितां । मी हों पाहें कवि कर्ता ।

मीपण नावडे गुरुनाथा । तेणें तें तत्त्वतां सांडविलें ॥ २८ ॥

साङ्ग झालिया कथाकथन । तेणें श्लाघें न घ्यावें मीपण ।

तंव गुरूंनीं दावूनि निजखूण । मीतूंपण उडविलें ॥ २९ ॥

हेही बोल बोलता । मी नव्हें नव्हें गा सर्वथा ।

मी नव्हें कवि कर्ता । हें गुरूंचे तत्त्वतां गुरु जाणे ॥ ४३० ॥

तंव श्रोते म्हणती चमत्कार । भक्तिसुखाचें सुखसार ।

भक्तिपरमामृतसागर । उघड साचार तुवां केला ॥ ३१ ॥

भागवत मुख्य भक्तिप्रधान । जें भक्तीचें सुख सनातन ।

तें करतळामळ करूनि जाण । तुवां परिपूर्ण दाविलें ॥ ३२ ॥

तुवां हा थोर केला उपकार । तरावया स्त्रियादि शूद्र ।

जग व्हावया भजनतत्पर । भागवत निजसार काढिलें ॥ ३३ ॥

भागवतींचें गुप्त पीयूख । तें त्वां प्रकटिलें भक्तिसुख ।

तेणें संत सुखावले देख । श्रोते सकळिक निवाले ॥ ३४ ॥

तुज संतोषोनि श्रीपती । दीधली आपली निजभक्ती ।

यालागीं तुवां भक्तीची कीर्ती । यथार्थस्थितीं वर्णिली ॥ ३५ ॥

तुझे भक्त्तीचा एकेक बोल । ब्रह्मसुखेंसीं सखोल ।

त्याहीमाजीं प्रेमाची वोल । येताति डोल चित्सुखें ॥ ३६ ॥

तुज वाखाणितां निजभक्ती । प्रेमें वोसंडे चित्तवृत्ती ।

विसरोनियां ग्रंथस्फूर्ती । भक्तीची कीर्ती वानिशी ॥ ३७ ॥

निजा‌आवडी वाडेंकोडें । वानितां भक्तीचे पवाडे ।

तुज नाठवे मागेंपुढें । प्रेम गाढें जाणवलें ॥ ३८ ॥

जंव जंव भक्तीचें निरूपण । अधिकाधिक वाढतां जाण ।

तंव तंव येतसे स्फुरण । तेथ कोण पुरे म्हणेल ॥ ३९ ॥

जंव जंव निरूपणा वाढी । तंव तंव भक्तीची अधिक गोडी ।

तेणें श्रोत्यांचीही आवडी । चढोवढी वाढली ॥ ४४० ॥

करितां भक्तिसुखनिरूपण । श्रोते वक्ते लांचावले जाण ।

होतां अमृतांचे आरोगण । पुरे कोण म्हणों शके ॥ ४१ ॥

यापरी गा अतिप्रीतीं । वाढली निरूपणीं भक्ती ।

ते आवरूनियां स्फूर्ती । पुढील ग्रंथार्थीं प्रवर्तें ॥ ४२ ॥

हें ऐकोनि संतवचन । केलें साष्टांग नमन ।

भली दीधली आठवण । येरवीं निरूपण नावरतें ॥ ४३ ॥

‘भक्तियोगस्य मद्‌गतिः’ । ये पदाची पदव्युत्पत्ती ।

निरूपिली भगद्‌भक्ती । जेणें भगवत्प्राप्ती अतिसुलभ ॥ ४४ ॥

हे न करितां भगवद्‌भक्ती । त्रिगुणगुणीं जीवपंक्ती ।

बांधिल्या संसारीं उन्मज्जती । तेही स्थिती हरि सांगे ॥ ४५ ॥


मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तं इदं जगत्‌ ।

गुणप्रवाह एतस्मिन्‌ उन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥


मुख्य मूळीं मी जगाचा धरिता । स्त्रष्टृमीचि स्त्रजिता ।

विष्णुरूपें मी प्रतिपाळिता । मीचि संहर्ता रुद्ररूपें ॥ ४६ ॥

हे त्रिगुण काळाची काळसत्ता । तो मी निजकाळ तत्त्वतां ।

स्त्रजिता पाळिता संहर्ता । गुणावस्थाविभागें ॥ ४७ ॥

जनांचें वासनाकर्म विचित्र । तेचि काळसत्ता निजसूत्र ।

तेणें रचिला संसार । चराचर गुणबद्ध ॥ ४८ ॥

गुणकर्में स्वर्गा चढे । गुणकर्में नरकीं पडे ।

नाना योनींचें सांकडें । भोगणें घडे गुणकर्में ॥ ४९ ॥

स्वर्ग भोगूनि वाडेंकोडें । महर्जनतपोलोकांपुढें ।

सत्यलोकवरी वरता चढे । उन्मज्जन घडे या नांव ॥ ४५० ॥

पशुपक्षिस्थावरांत । वृक्षपाषाणकृमित्व प्राप्त ।

महानरकीं अधःपात । निमज्जन एथ त्या नांव ॥ ५१ ॥

उंचीं चढोनि नीचीं पडणे । भोगवी नाना जन्ममरणें ।

तें प्रकृतिपुरुषांचें साजणें । जीवबंधनें भागवी ॥ ५२ ॥


अणुर्बृहत्‌ कृशः शूलो यो यो भावः प्रसिध्यति ।

सर्वोऽपि उभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १६ ॥


अणु म्हणिजे अतिसूक्ष्म सान । बृहत्‌ म्हणिजे विशाळ जाण ।

कृश म्हणिजे किरकोळपण । स्थूळ तें पूर्ण जडावयवीं ॥ ५३ ॥

जें जें दृष्टिगोचर झालें । जें जें नांवरूपा आलें ।

तें तें उभययोगें केलें । जाण घडलें प्रकृतिपुरुषीं ॥ ५४ ॥

जें उभययोगसंभव । जग ऐसें ज्याचें नांव ।

तें प्रकृतिपुरुष सावेव । तिसरा भाव असेना ॥ ५५ ॥

या दोहींवेगळें निरवयव । जेथूनि या दोहींचा उद्‌भव ।

तेचि सद्वस्तु सर्वीं सर्व । देवाधिदेव सांगत ॥ ५६ ॥


यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन्‌ ।

विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥


प्रकृतिपुरुषेंसीं साकार । जें दिसताहे चराचर ।

त्यासी आद्यंतें जें अनश्वर । तेंचि साचार मध्येंही ॥ ५७ ॥

लेण्या‌आधीं कनक एक । लेण्या‌अंतीं तेंचि आवश्यक ।

मध्येंही लेणेंरूपें देख । भासे कनक अद्वितीय ॥ ५८ ॥

न करितां मातीचें गोकुळ । पूर्वी मृत्तिकाचि केवळ ।

गोकुळ मोडल्या सकळ । उरे अविकळ मृत्तिका ॥ ५९ ॥

तेचि गोकुळरूपें असतां । भासे मृत्तिकाचि तत्त्वतां ।

तेंवी आदिमध्य‌अवसानतां । भासे चित्सत्ता अनश्वर ॥ ४६० ॥

त्रिगुणगुणें सविकार । जें जग दिसताहे साकार ।

तें मायिक गा चराचर । जेवीं व्यवहार स्वप्नींचा ॥ ६१ ॥

सकळ विकारांचें कारण । अंगें अविद्या आपण ।

ते विकारीं सत्यता स्थापितां जाण । आलें सत्यपण अविद्येसी ॥ ६२ ॥

अविद्या आपुलेनि नांवें जाण । आपुलें नास्तिक्य सांगे आपण ।

हें वर्म जाणती सज्ञान । नेणोनि अज्ञान मानिती सत्य ॥ ६३ ॥

अविद्या अविद्यकत्वें मिथ्या जाण । वस्तु वस्तुत्वें सदा संपन्न ।

येचि अर्थींचें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ६४ ॥


यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम्‌ ।

आदिरन्तो यदा यस्य तत्सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥


प्रकृति‌अंगीकारें देख । वस्तूपासाव होती लोक ।

जेवीं निद्रायोगें एक । होय अनेक निजस्वप्नीं ॥ ६५ ॥

जेवीं तंतूपासाव कोटि पट । कोटि पटीं तंतु एकवट ।

पाहतां आदि मध्य शेवट । द्वैताचें बोट रिघेना ॥ ६६ ॥

तेवीं वस्तूपासोनियां लोक । प्रकृतिपुरुषादि सकळिक ।

आदि-मध्य-अवसानीं एक । द्वैतवार्ता देख असेना ॥ ६७ ॥

तंतु सत्य पट मायिक । वस्तु सत्य अविद्या लटिक ।

जें आदि-मध्य-अवसानीं एक । तें सत्य निष्टंक उद्धवा ॥ ६८ ॥

जेवीं कां काष्ठाची बाहुली । काष्ठावयवें शोभे आली ।

तेवीं वस्तु वस्तुत्वें एकली । शोभा पावली जगत्वें ॥ ६९ ॥

जेवीं कां एकलें देह देख । दिसे अवयवरूपीं अनेक ।

तेवीं वस्तु एकली एक । आभासे अनेकस्वरूपीं ॥ ४७० ॥

जेवीं कां जळीं क्रीडतां जळा । उपजवी तरंगांच्या माळा ।

तेवीं वस्तूचिया स्वलीळा । जगदादि मेळा प्रकाशे ॥ ७१ ॥

तरंगा आदि-मध्य-अवसानीं । जेवीं पाणीपणें असे पाणी ।

तेवीं उत्पत्ति स्थिति-निदानीं । वस्तु वस्तूपणीं अनश्वर ॥ ७२ ॥

ब्रह्म सत्य प्रपंच वावो । हा साधकां साधावया निर्वाहो ।

कार्यकारण‌अभिन्नभावो । देवाधिदेवो बोलिला ॥ ७३ ॥

कार्य कारणीं अभिन्न । तैं ब्रह्मीं माया कैंची भिन्न ।

जगद्‌रूपें ब्रह्म परिपूर्ण अन्योपदेशें जाण दाविलें ॥ ७४ ॥

ब्रह्म माया काळगती । यें तिन्हीं अनादि म्हणती ।

तेही न घडे उपपत्ती । येचि अर्थीं हरि बोले ॥ ७५ ॥


प्रकृतिर्ह्यस्य उपादानं आधारः पुरुषः परः ।

सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्‌ त्रितयं त्वहम्‌ ॥ १९ ॥


ब्रह्मावेगळी माया । सर्वथा न ये आया ।

ते ब्रह्माधारें वाढोनियां । गुणकार्या वाढवी ॥ ७६ ॥

मायानियंतें ब्रह्म आपण । यालागीं यासी पुरुषपण ।

पुरुषाची प्रिया माया पूर्ण । प्रकृति अभिधान या हेतू ॥ ७७ ॥

ब्रह्माहून पुरुष भिन्न । हें सर्वथा मिथ्या वचन ।

ब्रह्म पुरुष नामाभिधान । एकासीचि जाण आलें असे ॥ ७८ ॥

माया प्रकृति अभिधान । दोहीं नांवीं मायाचि पूर्ण ।

आविद्यक दावी कार्य भिन्न । अविद्या जाण या हेतू ॥ ७९ ॥

माया ब्रह्मींची शक्ति जाण । तेही ब्रह्मेंसीं असे अभिन्न ।

वेगळी नव्हे अर्धक्षण । सदा सुलीन ब्रह्मेंसीं ॥ ४८० ॥

जेवीं शूरांची शौर्यशक्ति पूर्ण । शूरांहोनि नव्हे भिन्न ।

तेवीं ब्रह्मीं मायाशक्ति जाण । असे सुलीन सर्वदा ॥ ८१ ॥

माया ब्रह्मीं असतां जाण । क्षोभेंवीण नव्हे सर्जन ।

मायाक्षोभकू काळ पूर्ण । काळास्तव जन जन्मती ॥ ८२ ॥

ब्रह्मींची सत्ता तो काळ जाण । प्रकृति क्षोभवूनि आपण ।

दावी उत्पत्ति स्थिति निदान । तो काळही अभिन्न ब्रह्मेंसीं ॥ ८३ ॥

जेवीं रायाच्या राजपुत्रासी । राजाचि दमूं शके त्यासी ।

तेवीं झालें जें प्रकृतीचे कुशीं । तें निजसत्तेसी निर्दळी ॥ ८४ ॥

विवेकदृष्टीं पाहतां जाण । काळ परमात्मा दोन्ही अभिन्न ।

प्रकृति पुरुष काळ जाण । तिहींसी एकपण या हेतू ॥ ८५ ॥

ब्रह्ममाया-काळसंबंध । हे तिनी मूळींचि अभेद ।

दिसे जो व्यावहारिक भेद । तोही अबद्ध मिथ्यात्वें ॥ ८६ ॥

वस्तु एकलीचि आपण । प्रकृति-पुरुष काळरूपें जाण ।

अखंडत्वें दावितां पूर्ण । तो मी श्रीकृष्ण परमात्मा ॥ ८७ ॥

उत्पत्तीपूर्वी मी ब्रह्म पूर्ण । उत्पत्तीचें मी ब्रह्म आदिकारण ।

स्थितिकाळीं मी ब्रह्मरूपें जाण । एकीं अनेकपण स्वयें दावीं ॥ ८८ ॥

स्वलीला सृष्टीचे प्रांतीं जाण । प्रळयीं उरें मी ब्रह्म परिपूर्ण ।

तेचि अर्थींचें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ८९ ॥


स्वर्गः प्रवर्तते तावत्‌ पुर्वापर्येण नित्यशः ।

महान्‌ गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम्‌ ॥ २० ॥


महान्‌ म्हणिजे अतिथोरू । पितृपुत्रप्रवाहें संसारू ।

अनवच्छित्र निरंतरू । अतिदुर्धरू वाढला ॥ ४९० ॥

अतिशयेंसीं दुर्धरू । कैसेनि वाढला संसारू ।

तेही अर्थींचा विचारू । शार्ङ्गधरू सांगत ॥ ९१ ॥

विषयांचिये आसक्ती । वासनानिष्ठ झाली वृत्ती ।

ते देहात्मता अतिप्रीतीं । संसारस्थिती वाढवी ॥ ९२ ॥

खवळला जो देहाभिमान । तो शुद्धासी लावी जीवपण ।

नाना योनीं जन्ममरण । विशेषें जाण वाढवी ॥ ९३ ॥

ऐसेन अतिदुर्धरू । स्त्रष्टेन सृजिला संसारू ।

तो ब्रह्मायूपर्यंत स्थिरू । ब्रह्मप्रळयीं संहारू सृष्टीचा ॥ ९४ ॥

एक नित्यप्रळयो लागला आहे । एक दैनंदिन प्रळयो पाहें ।

कर्मजन्य प्रळयो लाहे । एक तो होये अवांतर प्रळयो ॥ ९५ ॥

सकळ प्रळयांच्या शिरीं । ब्रह्मप्रळयाची थोरी ।

तो सकळ सृष्टीतें संहारी । कांहीं संसारीं उरों नेदी ॥ ९६ ॥

ब्रह्मप्रळयीं नाश सृष्टीसी । पुढती रचावया कल्पादीसी ।

उंच नीच नाना योनींसी । नव्या करावयासी कारण काय ॥ ९७ ॥

ब्रह्मप्रळयीं सृष्टीचा र्हा्सू । परी निःशेष नव्हेचि नाशू ।

उरे वासनाबीजविलास । सुलीन रहिवासू अविद्ये‌अंगीं ॥ ९८ ॥

तेचि बीजें कल्पादि जाण । मीचि स्त्रष्टृरूपें आपण ।

मज म्यां अनुग्रहूनि पूर्ण । सूक्ष्म कारण लक्षविलें ॥ ९९ ॥

जेवीं वर्षाकाळीं नाना तृणें । वाढूनि शरत्काळीं होती पूर्णें ।

तींच उष्ण काळीं बीजकणें । होती सुलीनें पृथ्वीसी ॥ ५०० ॥

सुलीन बीजें पूर्ण क्षितीं । परी तीं कोणा व्यक्ती न येती ।

तेवीं वासनाबीजें प्रळयांतीं । उरे अव्यक्तीं संसारू ॥ १ ॥

जेवीं काळीं वरुषलेनि घनें । बीजें विरुढती सत्राणें ।

वाढती नाना जातींचीं तृणें । पूर्वलक्षणें यथास्थित ॥ २ ॥

तेवीं उत्पत्तिकाळावरी । सूक्ष्मवासना बीजांकुरीं ।

नाना योनी चराचरीं । जंगमस्थावरीं जग वाढे ॥ ३ ॥

व्रह्मयाचे प्रळया‌आंतू । निःशेष होय अंतू ।

यालागीं संसारीं अनंतू । वेदशास्त्रार्थू प्रतिपादी ॥ ४ ॥

ऐसा संसार अनंतू । याचा निःशेष होय अंतू ।

तेचि अर्थीं श्रीकृष्णनाथू । श्लोकींचा पदार्थू बोलिला ॥ ५ ॥

‘स्थित्यन्तो यावदीक्षणम्‌’ । येणें पदें श्रीकृष्ण ।

अत्यंत प्रळयींचें लक्षण । सूत्रप्राय जाण बोलिला ॥ ६ ॥

‘ईक्ष्ण’ या पदाचा अर्थ जाण । सद्‌गुरुकृपादृष्टि पूर्ण ।

तेंचि माझें कृपावलोकन । जेणें ब्रह्मज्ञान प्रकाशे ॥ ७ ॥

पूर्ण प्रकाशल्या ब्रह्मज्ञान । संसार झाला नाहींच जाण ।

वस्तु वस्तुत्वें परिपूर्ण । मीतूंपण असेना ॥ ८ ॥

तेथ ध्रुवमंडळाची ठेली मात । वैकुंठकैलासा झाला प्रांत ।

शेषशायीचाही अंत । ब्रह्मज्ञानांत हो‌ऊं सरला ॥ ९ ॥

हारपलें मीतूंपण । उडालें देव-भक्त भजन ।

बुडालें साकारतेचें भान । ब्रह्म सनातन सदोदित ॥ ५१० ॥

प्रपंच एक झाला होता । हे समूळ मिथ्या वार्ता ।

पुढें हो‌ईल मागुता । कदा कल्पांता घडेना ॥ ११ ॥

हें अत्यंत प्रळयाचें लक्षण । भाग्येंवीण न पाविजे जाण ।

ज्यासी साचार सद्‌गुरुचरण । ते सभाग्य जन पावती ॥ १२ ॥

अत्यंत प्रळयींची गती । न घडे गा समस्तांप्रती ।

हे परम निर्वाणगती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ १३ ॥

ज्याची अहंममता खुंटे । त्याची निःशेष कल्पना तुटे ।

अत्यंत प्रळयो त्यासीच भेटे । नेटेंपाटें निजात्मता ॥ १४ ॥

देह पडलिया प्रळयो घडे । हें बोलणे सर्वथा कुडें ।

जितांचि हा प्रळयो जोडे । वाडेंकोडें निजनिष्ठा ॥ १५ ॥

जितांचि हा प्रळयो जाण । येणें संसारबीजदहन ।

आतां ब्रह्मप्रळयलक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥ १६ ॥

ब्रह्मांडप्रळयाचा अनुक्रम । तेथ अंतीं उरे पूर्ण ब्रह्म ।

हें उद्धवें जाणावया वर्म । पुरुषोत्तम बोलत ॥ १७ ॥


विराण्मयाऽऽसाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः ।

पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥


चतुर्दशभुवनेंसीं ब्रह्मांड । काळें कल्पिलें प्रचंड ।

तें स्थितिकाळीं पाळूनि अंड । अंतीं नाशाचें बंड आदरी काळू ॥ १८ ॥

तो तूं काळ म्हणशी कोण । तरी काळात्मा मीचि जाण ।

तेणें काळें म्यां प्रळय‌ईक्षण । केलें जाण सृष्टीसी ॥ १९ ॥

पंचभूतांचे भिन्न भाग । काळसत्ता राखिले विभाग ।

ते सत्ता म्यां आवरितां सांग । खवळे लगबग पंचत्वासी ॥ ५२० ॥

जैसा उत्पत्तीचा उपक्रमू । तैसाचि प्रळयाचा अनुक्रमू ।

भूतीं भूतलयो सुगमू । पुरुषोत्तमू सांगत ॥ २१ ॥


अन्ने प्रलीयते मर्त्यं अन्नं धानासु लीयते ।

धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥


म्यां पाहिल्या प्रळयदृष्टीं । पडोनि ठाके अनावृष्टी ।

तेणें अन्न क्षीण होय सृष्टीं । अन्नापाठीं शरीर ॥ २२ ॥

येथ असे ‘अन्नमय प्राण’ । हें वचन प्रत्यक्ष प्रमाण ।

ते अन्न होतांचि क्षीण । अन्नासवें प्राण प्राण्यांचे जाती ॥ २३ ॥

अन्नवृद्धि खुंटल्या धान्य । बीजमात्र राहे आपण ।

तेंही पृथ्वीसी होय लीन । तत्काळ जाण उद्धवा ॥ २४ ॥

तंव द्वादशादित्यमेळा । एकत्र रविमंडळा ।

तो पीठ करी पवर्तशिळा । तेही तृणसाळा उरों नेदी ॥ २५ ॥

तेणें तापलें सप्तपाताळ । पोळलें शेषाचें कपाळ ।

तो वमी विषाग्निकल्लोळ । महाज्वाळ धडधडीत ॥ २६ ॥

तो संकर्षणमुखानळ । पार्थिव जाळी सकळ ।

ब्रह्मांड जाळोनि तत्काळ । पृथ्वी केवळ भस्म करी ॥ २७ ॥

तेव्हां पृथ्वीचें पृथ्वीपण सरें । तें गंधमात्रस्वरूपें उरे ।

तोही गंधू जळीं विरे । तेंचि शार्ङ्गधरें सांगिजे ॥ २८ ॥


अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे ।

लीयते ज्तोतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥


तेव्हां प्रळयमेघांचा मेळा । शुंडादंडधारा प्रबळा ।

शत वरुषें वर्षतां जळा । सप्तसमुद्रमेळा एकत्र जाहला ॥ २९ ॥

तेणें जळ कोंडलें सुबद्ध । ते जळीं पृथ्वीचा विरे गंध ।

तेव्हां जळचि एकवद । प्रळयीं प्रसिद्ध उधवलें पैं ॥ ५३० ॥

सांवर्तक मेघांचें लक्षण । सिंधु एकत्र करिती पूर्ण ।

पृथ्वी विरवूनियां जाण । ते जळीं आपण विरोनि जाती ॥ ३१ ॥

ते काळीं अतिदुर्धर । सांवर्ताग्नि खवळे थोर ।

तो जळ शोषी सर्वत्र । उरे रसमात्र अवशेष ॥ ३२ ॥

रसमात्र जळ उरे तेंही । लीन होय तेजाचे ठायीं ।

तेव्हां तेजचि दिशा दाही । कोंदोनि पाहीं वोसंडे ॥ ३३ ॥

सांवर्ताग्नीची मातू । जळ शोषूनि राहे निवांतू ।

जाळिती शक्ति स्वयें जाळितू । या नांव निश्चितू सांवर्तकाग्नी ॥ ३४ ॥

तेणेंचि काळें झंझामारुत । उठी तेजातें शोषित ।

तें तेज शोषितां समस्त । उरे तेथ रूप मात्र ॥ ३५ ॥


रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे ।

अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणिं स्वयोनिषु ॥ २४ ॥


तेजाचें जें उरे रूप । तें वायु शोषूनि करी अरूप ।

तेव्हां वायूचि एकरूप । अति‌अमूप कोंदाटे ॥ ३६ ॥

कोंदाटल्या वायुसी । गगन जेथींचें तेथें ग्रासी ।

तेव्हा वायु प्रवेशे स्पर्शी । तो उरे अवशेषीं स्पर्शमात्र ॥ ३७ ॥

उरल्या वायूच्या स्पर्शासी । लयो तत्काळ होय आकाशीं ।

आकाश प्रवेशे शब्दासी । उरे अवशेषीं शब्दतन्मात्र ॥ ३८ ॥

दशेंद्रियांची मंडळी । राजसापासोनि जन्मली ।

ते निजगुणीं सामावली । जेवीं पंचांगुळी मुष्टीमाजीं ॥ ३९ ॥


योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे ।

शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥


वैकारिक जो सत्त्वगुण । व्याला देवता अंतःकरण ।

प्रळयस्वभावें आपण । मनामाजीं जाण प्रवेशे ॥ ५४० ॥

सकळ इंद्रियांचा राजा मन । मनःकल्पना जीवशिवपण ।

श्लोकपदें ‘मनसीश्वर’ पूर्ण । मनाशींच जाण हरि बोले ॥ ४१ ॥

मनोदेवता अंतःकरण । घे‌ऊनि प्रवेशे सत्त्वगुण ।

ज्या कार्याचें जें कारण । तेथ तीं जाण प्रवेशती ॥ ४२ ॥

शब्दतन्मात्र उरलें आधीं । ते मीनलें तामसामधीं ।

कारणीं कार्यासी अवधी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥ ४३ ॥

त्रिविधगुणी अहंकारू । एकवटला महाथोरू ।

ऐक त्याचा बडिवारू । तोचि दुर्धरू संसारीं ॥ ४४ ॥

जो शिवातें महत्त्वा चढवी । जीवातें देहात्मता गोंवी ।

अहंममता जग भुलवी । प्रभुत्वपदवी महत्त्वें येणें ॥ ४५ ।

अहंकारू ऐसा आहे । तो जैं परमार्थी साह्य होये ।

तैं सोहंभावाचेनि लवलाहें । विभांडी पाहें संसारू ॥ ४६ ॥

चोर जैं विश्वासू मित्र होये । तैं चोर चोरा निवारी पाहें ।

तेवीं अभिमानू जैं साह्य होये । तैं भवभय बाधीना ॥ ४७ ॥

याहीपरी अभिमान । सामर्थ्यें अतिगहन ।

यालागीं प्रभुत्वें जाण । केलें व्याख्यान उद्धवा ॥ ४८ ॥

त्रिगुणगुणीं गुणाभिमान । एकत्र हो‌ऊनियां पूर्ण ।

महत्तत्त्वीं होय लीन । अतिसुलीन तद्‌रूपें ॥ ४९ ॥


स लीयते महान्स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः ।

तेऽव्यक्ते संप्रलीयन्ते तत्काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥


तेंही महत्तत्त्व येथें । कारणगुणीं लीन होतें ।

तेंही गुणसाम्यें निश्चितें । पावे लयाते अव्यक्तीं ॥ ५५० ॥

आकारविकार समस्त । हारपोनि जाती जेथ ।

उरे बीजमात्र अवशेषित । त्या नांव अव्यक्त बोलिजे ॥ ५१ ॥

वटाचा आकारविकार । ना शेंडा मूळ पुष्प पत्र ।

उरे अवशेष बीजमात्र । तेवीं संसार अव्यक्तीं ॥ ५२ ॥

वटबीज उरलें येथ । तें दृष्टीसी तर्केना निश्चित ।

तेवीं भवबीज जें अव्यक्त । तें नव्हे व्यक्त जीवासी ॥ ५३ ॥

नाना तृणजातिबीज गहन । उष्णकाळीं काळ करी लीन ।

तेवीं भवबीज अव्यक्त जाण । होय सुलीन काळेंसीं ॥ ५४ ॥

पूर्वीं काळें क्षोभोनि अव्यक्त । जगदाकारें केलें व्यक्त ।

तेचि काळयोगें अव्यक्त । सुलीन होत काळेंसीं ॥ ५५ ॥

या नांव अव्यक्ताचा पहा हो । काळामाजीं बोलती लयो ।

काळ बोलिजे महाबाहो । त्याचा होय व्ययो पुरुषेंसीं ॥ ५६ ॥


कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे ।

आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥


पुरुषाची पूर्ण क्षोभकता । तोचि काळ बोलिजे तत्त्वतां ।

उत्पत्ति-स्थिति-प्रलयांता । तिनी अवस्था काळाच्या ॥ ५७ ॥

तिनी अवस्था लोटल्या ठायीं । काळासी कर्तव्यता नाहीं ।

तो उपजत व्यापारें पाहीं । जीवाचे ठायीं सामावे ॥ ५८ ॥

अचेतनीं चेतविता । जडातें जो जीवविता ।

यालागीं जीवू ऐशी वार्ता । जाण तत्त्वतां पुरुषासी ॥ ५९ ॥

प्रकृतीचेनि योगें जाण । शुद्धासी बोलिजे जीवपण ।

पुरुषू हेंही अभिधान । त्यासीच जाण बोलिजे ॥ ५६० ॥

करितां प्रकृतिविवंचन । केवळ मृगजळासमान ।

दिसे परी साचपण । सर्वथा जाण असेना ॥ ६१ ॥

मृगजळामाजीं जो पडे । तेथ जळ नाहीं मा तो कोठें बुडे ।

तेवीं प्रकृति नसतां जोडे । वाडेंकोडें जीवत्व कोणा ॥ ६२ ॥

जळीं बुडालें दिसे व्योम । सत्य मानणें तो मूर्खधर्म ।

तैसें रूप नाम गुण कर्म । हा मिथ्या भ्रम मायिक ॥ ६३ ॥

प्रकृतिकाळींही जाण । सत्य नाहीं जीवपण ।

तेही अर्थींची निजखूण । उद्धवा संपूर्ण अवधारीं ॥ ६४ ॥

स्वयें अवलोकितां दर्पण । दर्पणामाजीं दिसे आपण ।

तरी आपुलें वेगळेपण । स्वयें आपण जाणीजे ॥ ६५ ॥

तेवीं प्रकृतिकर्म करितां । जरी दिसे प्रकृति‌आंतौता ।

तरी मी प्रकृतीपरता । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥ ६६ ॥

दिसे व्योम जळीं बुडालें । परी तें नाहीं वोलें झालें ।

तेवीं प्रकृतिकर्म म्यां केलें । नाही माखलें ममांग ॥ ६७ ॥

यापरी करितां निर्वाहो । प्रकृतीचा झाला अभावो ।

तेव्हा जीवशिवनांवें वावो । जीव तोचि पहा हो परमात्मा ॥ ६८ ॥

जीवाचें गेलिया जीवपण । सहजेंचि उडे शिवपण ।

दोघेही आत्मत्वें जाण । होती परिपूर्ण पूर्णत्वें ॥ ६९ ॥

जीवासी निजस्वरूप आठवो । या नांव जीवाचा परब्रह्मीं लयो ।

परमात्मा अज अव्ययो । अविनाश अद्वयो अनंत ॥ ५७० ॥

ब्रह्मीं स्फुरेना ब्रह्मपण । तेथ ‘मी तूं’ म्हणे कोण ।

परमानंद परिपूर्ण । उरे जाण उद्धवा ॥ ७१ ॥

ऐसा परमानंद म्हणसी कोण । तो मी अज अव्यय श्रीकृष्ण ।

आनंदस्वरूप तो मी जाण । मजवेगळें स्थान असेना ॥ ७२ ॥

ज्या स्वानंदा नांव श्रीकृष्ण । तें तुझें स्वरूप उद्धवा जाण ।

तेथ नाहीं गा मीतूंपण । परम कारण उर्वरित ॥ ७३ ॥

उद्धवा जीवाचा जीव मी श्रीकृष्ण । मज तुज नाहीं वेगळेपण ।

यालागीं जीवाची हे निजखूण । परम कारण सांगीतले ॥ ७४ ॥

जगाचा आत्मा श्रीकृष्ण । त्या माझा आत्मा तूं उद्धव पूर्ण ।

हें ऐकोनि श्रीकृष्णवचन । उद्धव जाण गजबजिला ॥ ७५ ॥

कृष्ण मज म्हणे आपुला आत्मा । परी मी नेणें कृष्णमहिमा ।

अगाध लीला पुरुषोत्तमा । ते केवीं आम्हां आकळे ॥ ७६ ॥

नाथिलेंचि उद्धवपण । माझ्या अंगीं जडलें जाण ।

कृष्णविवेकें पाहतां पूर्ण । माझें मीपण दिसेना ॥ ७७ ॥

मज उद्धवपण सांडितां । कृष्ण निजधामा जा‌ईल तत्त्वतां ।

ते न साहवे अवस्था । सखेदता सप्रेम ॥ ७८ ॥

हे उद्धवाची अवस्था । कळों सरली श्रीकृष्णनाथा ।

तेचि अर्थीची हे कथा । शब्दार्थता निरूपी ॥ ७९ ॥


एवं अन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः ।

मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥ २८ ॥


प्रकृति-पुरुषविवंचन । आदि मध्य अवसान ।

तुज म्यां दाविलें एकपण । तेथ कां भिन्नपण कल्पिसी वायां ॥ ५८० ॥

उत्पत्ति‌आदि ब्रह्म पूर्ण । उत्पत्तीसी तेंचि कारण ।

जग जन्मलें जे सगुण । तेहीं ब्रह्मरूपें जाण दाविलें तुज ॥ ८१ ॥

आणी प्रळयाच्या अंतीं । ब्रह्मचि उरे निजस्थिती ।

तेही विखींची प्रतीती । तुज म्यां निश्चितीं दाविली ॥ ८२ ॥

प्रकृतिहूनि पुरुष भिन्न । प्रकृति स्वातंत्र्यें मिथ्या जाण ।

ऐसें प्रकृतिपुरुष ज्यासी ज्ञान । त्यासी मीतूंपण भासेना ॥ ८३ ॥

जेथ नाहीं मीतूंपण । तेथ विकल्प कल्पी कोण ।

आद्यंती वस्तु पूर्ण । हें विवेकज्ञान जयासी ॥ ८४ ॥

जो विवेक पुरुषप्रकृती । सांख्य जागे ज्याचे चित्तीं ।

त्यासी विकल्पाची प्राप्ती । नव्हे कल्पांतीं उद्धवा ॥ ८५ ॥

सांख्यविवेकगभस्ती । पूर्ण उगवला ज्याचे चित्तीं ।

तेथ विकल्पाची अंधारीं राती । कैशा रीतीं उरेल ॥ ८६ ॥

ज्यासी पटुतर सांख्यज्ञान । विकल्प विसरे त्याचें मन ।

हृदयीं उगवे चिद्‌भान । अज्ञाननिशा पूर्ण निरसूनी ॥ ८७ ॥

जेथ निरसलें अज्ञान । तेथ विकल्पाचें कैंचें स्थान ।

यापरी सांख्यज्ञान । साधकां पूर्ण उपकारी ॥ ८८ ॥

जें साराचें निजसार । जें गुह्यज्ञानभांडार ।

जें कां विवेकरत्ना कर । तें सांख्या साचार उद्धवा ॥ ८९ ॥


एष सांख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः ।

प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥ २९ ॥

इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे पारमहंस्यां सांहितायामेकादशस्कन्धे चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥


मी विवेकाचा विवेकू । मी अर्काचा आदि‌अर्कू ।

मी ज्ञानियांचा ज्ञानतिलकू । त्या माझा परिपाकू तें हें सांख्य ॥ ५९० ॥

मी वेदांचा आदिवेदू । मी बोधाचा आदिबोधू ।

मी आनंदाचा निजानंदू । त्या माझा प्रबोधू तें हें सांख्य ॥ ९१ ॥

तेणें म्यां सर्वज्ञें श्रीकृष्णें । निर्धारोनि निजज्ञानें ।

सांख्ययोगौपलक्षणें । ब्रह्म अव्ययपणें दाविलें ॥ ९२ ॥

जेवीं गरगरीत वाटोळा । करतळीं दिसे आंवळा ।

तेवीं सांख्ययोगलीळा । ब्रह्म तुज डोळां दाविलें ॥ ९३ ॥

जो ब्रह्म डोळां देखों जाये । तो सर्वांगें देखणा होये ।

ऐशी सांख्यज्ञान निजसोये । तुज म्यां पाहें दाविली ॥ ९४ ॥

हा सांख्ययोग अनुक्रम । अन्वयव्यतिरेकें उपक्रम ।

आलोडितां आकळे वर्म । अखंड ब्रह्म अद्वय ॥ ९५ ॥

उत्पत्ति-स्थिति-प्रळयांत । ब्रह्म अखंड निज नित्य ।

हेंचि सांख्ययोगें प्राप्त । जाण निश्चित साधकां ॥ ९६ ॥

ज्यांसी ब्रह्मज्ञानाचें कोड । ते सांख्ययोग पुरवी चाड ।

लिंगदेहाचें सुदृढ झाड । त्याचें समूळ बूड उन्मळी ॥ ९७ ॥

लिंगदेह अत्यंत कठिण । तें सांख्ययोगापुढें जाण ।

जेवीं अग्नीमाजीं तृण । तेवीं होय संपूर्ण भस्मांत ॥ ९८ ॥

लिंगदेह सैंधवगिरिवर । सांख्या अत्यंत प्रळयसागर ।

खवळला विरवूनि करी नीर । एकाकार निजात्मता ॥ ९९ ॥

खवळल्या अत्यंत चित्सागरा । नाना संशयजळगारा ।

उरावया नाहीं थारा । निजनिर्धारा उद्धवा ॥ ६०० ॥

सकळ संशयांचें छेदन । लिंगदेहाचें भेदन ।

करी तें सांख्ययोगज्ञान । उद्धवा जाण निश्चित ॥ १ ॥

अनुलोम प्रतिलोम । विवंचना वाटेल दुर्गम ।

हें न करितां सांख्य सुगम । आकळे तें वर्म सांगेन ऐक ॥ २ ॥

सांडूनि आकारविषमता । सर्व भूतीं भगवंतता ।

जो पाहे सद्‌भावता । सांख्य त्याचे हात समूळ आलें ॥ ३ ॥

कां जैसें हो‌ईल कर्माचरण । तैसें सुखेंचि हो आपण ।

मी कर्ता हें तूं न म्हण । इतुकेन ब्रह्म पूर्ण तूं होसी ॥ ४ ॥

याहीवरती सुगमता । मज दिसेना सर्वथा ।

उद्धवा तुझे निजहितार्थ । जाण तत्त्वतां सांगीतलें ॥ ५ ॥

हेंचि एक माझें वचन । विचारूनियां संपूर्ण ।

निजहितार्था आपण । अवश्य जाण करावें ॥ ६ ॥

ऐसें बोलिला देवाधिदेवो । तेथ जडला उद्धवाचा भावो ।

निःशेष ‘अहं’ सांडितां पहा हो । ब्रह्म स्वयमेवो सहजचि ॥ ७ ॥

विचारितां सांख्यज्ञान । जगातें गोंवी अहंपण ।

अहंपाशीं जन्ममरण । दुःख दारुण अहंभावीं ॥ ८ ॥

ऐसा अहंभावो कठिण । सांडितां न सांडे आपण ।

येचि गुंतीचें कारण । सर्वथा जाण कळेना ॥ ९ ॥

हें पुसों जावें देवापाशीं । तेणें विशद सांगीतलें सांख्यासी ।

आतां आपुली गुंती आपल्यापाशीं । तेंचि आम्हासी कळेना ॥ ६१० ॥

येचि अर्थीं श्रीकृष्ण । पंचविसावे अध्यायीं जाण ।

सगुण निर्गुणविभागें पूर्ण । गोड निरूपण सांगेल ॥ ११ ॥

ते सुरम रसाळ मधुर कथा । जेथ श्रीकृष्णा‌ऐसा वक्ता ।

उद्धव शिरोमणि श्रोता । अनुपम स्वादुता ते ठायीं ॥ १२ ॥

त्या स्वादाचें गोडपण । सांगावया समर्थ श्रीकृष्ण ।

सेवावया श्रोता अतिसज्ञान । निजभक्त जाण उद्धव ॥ १३ ॥

ते देवभक्तसंवाद गोडी । वेदशास्त्रें न जोडे जोडी ।

आलोडितां ग्रंथकोडी । ते निजगोडी नातुडे ॥ १४ ॥

आतुडावया ते निजगोडी । जैं भाग्यें भावार्थें जोडे जोडी ।

भावार्थाचे निज‌आवडीं । जिव्हारींची गोडी देवो दे भक्तां ॥ १५ ॥

एवं भावार्थापरतें कांहीं । देवासी आवडतें नाहीं ।

तो भावो नाहीं ज्यांचे ठायीं । ते मूर्ख पाहीं बालिश ॥ १६ ॥

त्या बाळकांचा धन्य भावो । खापरें मांडूनि म्हणती देवो ।

तेथही प्रकटे देवाधिदेवो । धरिल्या निःसंदेहो विश्वास ॥ १७ ॥

बाळकें दूध मागावयासाठीं । भावार्थें लागला देवापाठीं ।

कां क्षीराब्धि करूनि वाटी । उपमन्यावोठीं लाविली ॥ १८ ॥

एवं भाविकू देवाचा लाहणा । देवो भाविकांचा आंदणा ।

भावेंवीण देवो जाणा । कधीं कोणा न भेटे ॥ १९ ॥

यालागीं जेथ भावार्थ । तेथचि जोडे सुखस्वार्थ ।

भावार्थ तेथ परमार्थ । साङ्ग साद्यंत सांपडे ॥ ६२० ॥

ऐसा वाढिविल्या भावार्थ । तेणें जोडे निर्गुणनिजस्वार्थ ।

तेचि अर्थींचा वृत्तांत । पुढिल्या अध्यायांत हरि सांगे ॥ २१ ॥

ते कथेचें गोडपण । अमृतास विसरवी जाण ।

ऐसें रसाळ निरूपण । सादरें श्रीकृष्ण सांगेल ॥ २२ ॥

तें श्रीकृष्णकथापीयूख । श्रोत्याचें पावे श्रवणमुख ।

एका जनार्दनीं अतिसुख । सकौतुक व्याख्यान ॥ २३ ॥

श्रीभागवत अत्यादरें । श्रीकृष्णकथा सविस्तरें ।

अहेर विस्तारिले साजिरे । परमार्थाळंकारें साळंकृत ॥ २४ ॥

तेणें संत सज्जन सोयरे । गौरवीन श्रवणादरें ।

एका जनार्दनकृपाकरें । आविष्करे सामर्थ्य ॥ २५ ॥

गौरविले सोयरे सज्जन । म्हणाल उपेक्षिले इतर जन ।

जो श्रीभागवतीं सावधान । तो परमार्थें जाण गौरवे ॥ २६ ॥

भावार्थासारिखें गौरवण । एका जनार्दन जाणे ।

एका जनार्दना शरण । आपण्या आपण गौरवी ॥ ६२७ ॥

इति श्रीभागवते महापुरणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे एकाकारटीकायां

प्रकृतिपुरुषसांख्ययोगो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ॥ २९ ॥ ओव्या ॥ ६२७ ॥







॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय पंचविसावा


श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो देव निर्गुण । म्हणों पाहें तंव न देखें गुण ।

गुणेंवीण निर्गुणपण । सर्वथा जाण घडेना ॥ १ ॥

सर्वथा न घडे निर्गुणपण । तरी घडों नेदिशी सगुणपण ।

नातळशी गुणागुण । अगुणाचा पूर्ण गुरुराया ॥ २ ॥

अगुणाच्या विपरीत तूं गुनी । करिसी त्रिगुणगुणां झाडणी ।

पंचभूतांपासूनी । सोडवितां जनीं जनार्दनू ॥ ३ ॥

ज्याचेनि जनांसी अर्दन । ज्याचेनि लिंगदेहा मर्दन ।

जो जीवासी जीवें मारी पूर्ण । तो कृपाळु जनार्दन घडे केवीं ॥ ४ ॥

जनार्दनाचें कृपाळूपण । सर्वथा नेणती जन ।

नेणावया हेंचि कारण । जे देहाभिमान न सांडिती ॥ ५ ॥

जननीजठरीं जन्म जाण । त्या जन्मास्तव म्हणती जन ।

त्या जनजन्मा करी मर्दन । यालागीं जनार्दन नाम त्यासी ॥ ६ ॥

मरण मारूनि वाढवी जिणें । जीव मारूनि जीवपणें ।

देहीं नांदवी विदेहपणें । ऐशी जनार्दनें कृपा कीजे ॥ ७ ॥

निजभावार्थें परिपूर्ण । एकाकी देखूनियां दीन ।

कृपा करी जनार्दन । कृपाळु पूर्ण दीनांचा ॥ ८ ॥

जे जे भावना भावी जन । ते ते पुरवी जनार्दन ।

जो मागे परम समाधान । त्याचा देहाभिमान निर्दळी ॥ ९ ॥

हो कां जनार्दनासमोर । कैं आला होता अहंकार ।

मा तेणें घे‌ऊनियां शस्त्र । करी शतचूर निजांगें ॥ १० ॥

जेवीं सूर्याचेनि उजियेडें । अंधारेंसी रात्री उडे ।

तेवीं जनार्दननामापुढें । अहंकार बापुडें उरे केवी ॥ ११ ॥

ऐकतां गुरुनामाचा गजरू । समूळ विरे अहंकारू ।

येथ दुःखदायक संसारू । कैसेनि धीरू धरील ॥ १२ ॥

ज्याचें नाम स्मरतां आवडीं । संसारबांदवडी फोडी ।

जीवाचे जीवबंध सोडी । नामाची गोडी लाजवी मोक्षा ॥ १३ ॥

निजमोक्षाही-वरतें । ज्याचें नाम करी सरतें ।

त्याच्या कृपाळूपणातें । केवीं म्यां येथें सांगावे ॥ १४ ॥

नामप्रतापा न करवे सीमा । त्या सद्गुरूचा निजमहिमा ।

कैशापरी आकळे आम्हां । काय निरुपमा उपमावें ॥ १५ ॥

अगाध कीर्ति गुरूची गहन । गुण गणितां अनंतगुण ।

काय घ्यावें त्याचें आपण । नित्य निर्गुण निजांगें ॥ १६ ॥

धाव घे‌ऊनि त्यापें जावों । तंव त्या नाहीं गांवठावो ।

त्याचे प्राप्तीसी न चले उपावो । एक सद्भावोवांचूनी ॥ १७ ॥

सद्भावें स्मरतां नामासी । गुरु प्रकटे स्मरणापाशीं ।

जेवीं सागरू सैंधवासी । ये भेटीसी निजांगें ॥ १८ ॥

सागरा देतां आलिंगन । जेवीं सैंधव होय जीवन ।

तेवीं वंदितां सद्गुरुचरण । मीतूंपण हारपे ॥ १९ ॥

सद्गुरुकृपा झालिया पूर्ण । जनचि होय जनार्दन ।

तेव्हां जन वन विजन । भिन्नभिन्न भासेना ॥ २० ॥

जन तेंचि जनार्दन । जनार्दनचि सकळ जन ।

हेंचि उपनिषत्सार पूर्ण । हे निजखूण जनार्दनीं ॥ २१ ॥

येणेंचि अभिन्नार्थें येथ । सांख्य बोलिला भगवंत ।

उत्पत्ति-स्थिति-प्रळयांत । वस्तु सदोदित संपूर्ण ॥ २२ ॥

सांख्या ऐकोनियां उद्धवो । विचरी आपुला अभिप्रावो ।

संसार वाढवी जो अहंभावो । तो अवश्य पहा हो सांडावा ॥ २३ ॥

अहंकार जडला चित्ता । तो सांडितां न वचे सर्वथा ।

हें पुसों जरी श्रीकृष्णनाथा । तेणें सांख्य या अर्था निरूपिलें ॥ २४ ॥

सकळ प्राप्तीचा अभिप्रावो । सांख्य अनुवादला देवो ।

अवश्य सांडावा अहंभावो । हेंचि पहा हो दृढ केलें ॥ २५ ॥

माझेनि पराक्रमें तत्त्वतां । माझें मीपण न वचे सर्वथा ।

लाजिरवाणें कृष्णनाथा । किती आतां पुसावें ॥ २६ ॥

ऐशी उद्धवाची चिंता । कळूं सरली श्रीकृष्णनाथा ।

बाप कृपाळु निजभक्तां । जेणें निवारे अहंता तें निजवर्म सांगे ॥ २७ ॥

आजि उद्धवाचें भाग्य पूर्ण । जगीं उद्धवचि धन्य धन्य ।

ज्यासी संतुष्टला श्रीकृष्ण । न करितां प्रश्न निजगुह्य सांगे ॥ २८ ॥

बाळक काय भूक सांगे । मग माता स्तन दे‌ऊं लागे ।

ते कळवळ्याचे पांगें धांवोनि निजांगें स्तनपाना लावी ॥ २९ ॥

त्याहूनि अति‌आगळा । कृष्णीं उद्धवकळवळा ।

तो स्वभक्तांची भजनकळा । जाणोनि जिव्हाळा पोखित ॥ ३० ॥

बाळक नेणे आपुली चिंता । परी माता प्रवर्ते त्याच्या हिता ।

तेवीं उद्धवाचे निजस्वार्था । श्रीकृष्णनाथा कळवळा ॥ ३१ ॥

त्या उद्धवाचें जें जें न्यून । तें तें करावया परिपूर्ण ।

प्रवर्तलासे श्रीकृष्ण । तो निजनिर्गुण उपदेशी ॥ ३२ ॥

पंचविसावे अध्यायीं जाण । सांगोनि गुणजयोलक्षण ।

लक्षवील निजनिर्गुण । हेंचि निरूपण निजनिष्ठा ॥ ३३ ॥

प्रकृति-पुरुषविवेक । झालियाही बुद्धिपूर्वक ।

जंव गुणजयो नाहीं निष्टंक । तंव वाढे सुखदुःख अहंभावो ॥ ३४ ॥

तिहीं गुणांस्तव देह झाला । देही गुणजयो न वचे केला ।

मूल‍उच्छेदू आपुला । न करवे वहिला कोणासी ॥ ३५ ॥

दांडा जन्मला वृक्षजातीसीं । तो मिळोनियां कुऱ्हाडीसीं ।

समूळ छेदवी वृक्षासी । तेवीं विवेकासीं सत्त्वगुण ॥ ३६ ॥

विवेका मीनल्या सत्त्वगुण । समूळ उच्छेदी तिनी गुण ।

सहजें प्रकटे निजनिर्गुण । तेव्हां गुणच्छेदन तें मिथ्या ॥ ३७ ॥

समूळ मिथ्या तिनी गुण । नित्य सत्य निजनिर्गुण ।

येचि अर्थींचें निरूपण । स्वमुखें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ३८ ॥


श्रीभगवानुवाच-गुणानामसमिश्राणां पुमान्येन यथा भवेत्‌ ।

तन्मे पुरुषवर्येदमुपधारयः शंसतः ॥ १ ॥


ज्याचेनि चरणें पवित्र क्षिती । नामें उद्धरे त्रिजगती ।

ज्याची ऐकतां गुणकीर्ती । क्षयो पावती महपापें ॥ ३९ ॥

ज्याचें मृदु मधुर अविट नाम । उच्चरितां निववी परम ।

तो उद्धवासी पुरुषोत्तम । आवडीं परम बोलत ॥ ४० ॥

सत्त्व रज तम तिनी गुण । न मिसळतां भिन्नभिन्न ।

पुरुषापासीं एकैक गुण । उपजवी चिन्ह तें ऐका ॥ ४१ ॥

निःसंदेह सावधान । निर्विकल्प करूनि मन ।

ऐकतां माझें वचन । पुरुषोत्तम पूर्ण हो‌इजे स्वयें ॥ ४२ ॥

माझे स्वरूपीं सद्भावता । ते पुरुषाची उत्तमावस्था ।

माझे वचनीं विश्वासतां । पुरुषोत्तमता घर रिघे ॥ ४३ ॥

ऐशी उत्तमा अति‌उत्तम । निर्गुण पदवी निरुपम ।

तुज मी अर्पितसें पुरुषोत्तम । माझें वचन परम विश्वासल्या ॥ ४४ ॥

भक्तिभावार्थें परम श्रेष्ठ । वचनविश्वासीं अतिवरिष्ठ ।

यालागीं उद्धवासी पुरुषश्रेष्ठ । स्वमुखें वैकुंठ संबोधी ॥ ४५ ॥

संसारीं योनि अनेग । त्यामाजीं मनुष्यत्व अतिचांग ।

तेंहि अविकळ अव्यंग । संपूर्ण सांग निर्दुष्ट ॥ ४६ ॥

सकळ देहांमाजीं जाण । असे पुरुषदेहप्राधान्य ।

त्याहीमाजीं विवेकसंपन्न । वेदशास्त्रज्ञ मुमुक्षू ॥ ४७ ॥

वेदशास्त्रविवेकसंपन्न । त्याहीमाजीं ज्या माझें भजन ।

भजत्यांमाजीं अनन्य शरण । सर्वस्वें जाण मजलागीं ॥ ४८ ॥

सर्वस्वें जे अनन्य शरण । तेथ माझी कृपा परिपूर्ण ।

माझें कृपें माझें ज्ञान । पावोनि संपन्न मद्भजनीं ॥ ४९ ॥

येंहीं गुणीं विचारितां लोक । आथिला दिसे उद्धव एक ।

त्यालागीं यदुनायक । पुरुषवर्याभिषेक वचनें करी ॥ ५० ॥

ऐसें संबोधूनि उद्धवासी । त्रिगुणगुणस्वभावांसी ।

सांगतां प्रथम सत्त्वासी । हृषीकेशी उपपादी ॥ ५१ ॥

उदंड सत्त्वाचीं लक्षणें । त्यांत पंधरा बोलिलीं श्रीकृष्णें ।

तेंचि ऐका कोणकोणें । निजनिरूपणें हरि सांगे ॥ ५२ ॥


शमो दमस्तितिक्षेक्षा तपः सत्यं दया स्मृतिः ।

तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा हीर्दयादिः स्वनिर्वृतिः ॥ २ ॥


आपुली जे चित्तवृत्ती । सांडूनि बाह्यस्फूर्ती ।

अखंड राखणें आत्मस्थिती । शम निश्चितीं या नांव ॥ ५३ ॥

बाह्य इंद्रियांची चडफड । शमेंसीं करावा गलजोड ।

निग्रहणें विषयचाड । दमाचें कोड या नांव ॥ ५४ ॥

जेणें हरिखें साहणें सुख । त्याचि वृत्तीं साहणें दुःख ।

तितिक्षा या नांव देख । शुद्धसत्त्वात्मक उद्धवा ॥ ५५ ॥

मी कोण कैंचा किमात्मक । निष्कर्म कीं कर्मबद्धक ।

करणें निजात्मविवेक । ईक्षापरिपाक या नांव ॥ ५६ ॥

जागृतिस्वप्रसुषुप्ती‌आंत । भगवत्प्राप्तीलागीं चित्त ।

झुरणीमाजीं पडे नित्य । तप निश्चित या नांव ॥ ५७ ॥

आवडीं जेवीं नेघवे विख । तेवी प्राणांतें न बोले लटिक ।

साचचि बोलणें निष्टंक । हें सत्य देख सात्त्विका ॥ ५८ ॥

भूतांवरी कठिणपण । जो स्वप्नीं न देखे आपण ।

भूतदया ते संपूर्ण । उद्धवा जाण निश्चित ॥ ५९ ॥

माझा मुख्य निजस्वार्थ कोण । मी काय करितों कर्माचरण ।

ऐसें जें पूर्वानुस्मरण । स्मृति जाण या नांव ॥ ६० ॥

न करितां अति‌आटाटी । यथालाभें सुखी पोटीं ।

या नांव गा निजसंतुष्टी । जाण जगजेठी उद्धवा ॥ ६१ ॥

जे मिळाले जीविकाभाग । त्यांतही सत्पात्रीं दानयोग ।

विषयममता सांडणें सांग । त्या नांव त्याग उद्धवा ॥ ६२ ॥

अर्थस्वार्थीं इच्छा चढे । अर्थ जोडतां अधिक वाढे ।

ते इच्छा सांडणे निजनिवाडें । निस्पृहता घडे ते ठायीं ॥ ६३ ॥

जेथ निस्पृहता समूळ सांग । त्याचि नांव दृढ वैराग्य ।

हें परमार्थाचें निजभाग्य । येणें श्रीरंग सांपडे ॥ ६४ ॥

जो गुरुवाक्यविश्वासी । सबाह्य विकला सर्वस्वेंसीं

तोचि भावार्थ द्विजदेवांसी । श्रद्धा त्यापाशीं समूळ नांदे ॥ ६५ ॥

नरदेहीं लाभे परब्रह्म । तदर्थ न करूनि सत्कर्म ।

विषयार्थ करी धर्माधर्म । ते लज्जा परम अतिनिंद्य ॥ ६६ ॥

जेणें दुःखी हो‌ईजे आपणें । तें पुढिलासी नाहीं करणें ।

दुःख नेदूनि सुख देणें । दे दया म्यां श्रीकृष्णें वंदिजे ॥ ६७ ॥

पुढिलासी नेदूनि दुःख । स्वयें भूतमात्रीं देणें सुख ।

हेचि दया पारमार्थिक । दुसरेनि देख यालागीं सांगे ॥ ६८ ॥

खातां नाबदेपुढें पेंड जैसी । तैसें गौण देखोनि विषयांसी ।

जो विनटला ब्रह्मसुखासी । स्वनिवृत्ति त्यासी बोलिजे ॥ ६९ ।

रंक बैसल्या पालखीसी । उपेक्षी पूर्वील सुडक्यासी ।

तेवीं उपेक्षूनि विषयांसी । जो ब्रह्मसुखासी पकडला ॥ ७० ॥

कणाची वाढी भुसापाशीं । कण निडारे भुसेंसीं ।

तो कण यावया हातासी । सांडिती भुसासी पाखडूनी ॥ ७१ ॥

तेवीं ब्रह्मसुखाचिये पाडें । नरदेहाचा पांगडा पडे ।

तें ब्रह्मसुख जैं हाता चढे । तैं देहींचें नावडे विषयभूस ॥ ७२ ॥

तेवीं सांडूनि विषयप्रीती । ज्यासी ब्रह्मसुखीं सुखप्राप्ती ।

याचि नांव स्वनिवृत्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ७३ ॥

या पंधरा लक्षणांची स्थिती । वर्ते तो शुद्ध सत्त्वमूर्ती ।

शोधितसत्त्वाची सत्त्ववृत्ती । ‘आदि’ शब्दें श्रीपती सांगत ॥ ७४ ॥

सर्व भूतीं अकृत्रिमता । देखे भगवद्भावें तत्त्वतां ।

या नांव शोधितसत्त्वता । गुणावस्थाछेदक ॥ ७५ ॥

ऐशियापरी सत्त्वगुण । सत्त्विकापासीं वर्ते पूर्ण ।

आतां रजाचें लक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ७६ ॥


काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम्‌ ।

मदोत्साहो यशः प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यमः ॥ ३ ॥


काम म्हणीजे विषयसोसू । जेवीं इंधनीं वाढे हुताशू ।

तेवीं पुरवितां कामाभिलाषू । कामासोसू पैं वाढे ॥ ७७ ॥

या नांव काम जाण । कामक्रिया ते ईहा पूर्ण ।

झाले विद्योचा दर्प गहन । मदाचें लक्षण या नांव ॥ ७८ ॥

झालिया अर्थप्राप्ती । वासनेसी नव्हे तृप्ती ।

चढतीवाढती आसक्ती । तृष्णा निश्चितीं या नांव ॥ ७९ ॥

अतिगर्वें जे स्तब्धता । कोणा दृष्टीं नाणी सर्वथा ।

या नांव स्तंभावस्था । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥ ८० ॥

अर्थप्राप्तीकारणें । इष्टदेवता प्रार्थणें ।

प्रापंचिक सुख मागणें । आशा म्हणणें य नांव ॥ ८१ ॥

भिदा म्हणिजे भेद जाण । स्फुरद्रूप प्रपंचभान ।

माझें तुझें प्रपंचवचन । भिदालक्षण या नांव ॥ ८२ ॥

राजसमुखाच नवलभाग । विषयसुखभोग जो साङ्ग ।

तेंचि सुख मानिंती चांग । सुखप्रयोग या नांव ॥ ८३ ॥

रणीं उत्साह शूरासी । कां पुत्रोत्साह नरासी ।

विवाहोत्साह सुहृदांसी । महोत्साह त्यासी बोलिजे ॥ ८४ ॥

शास्त्रविवादीं जयो घेणें । कां युद्धीं शूर पराभवणें ।

तेणें ख्याति वाढविणें । यश मिरवणें या नांव ॥ ८५ ॥

बंदिजनांहातीं कीर्ती । स्वयें वाखाणवी दिगंतीं ।

या नांव यशःप्रीती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ८६ ॥

ऐकोनि वचनोक्ति छंदोबद्ध । उपहासीं अतिविनोद ।

तेथ राजसा हास्य विशद । जाण प्रसिद्ध उद्धवा ॥ ८७ ॥

वीर्य म्हणीजे केवळ । बळाढ्यता अतिप्रबळ ।

दाखवणें शारीरबळ । या नांव शीळ वीर्याचें ॥ ८८ ॥

राजबळें उद्यमव्यवहार । आंगदटा जो व्यापार ।

न्याय सांडूनि स्वार्थ फार । बलोद्यमप्रकार या नांव ॥ ८९ ॥

हीं पंधराही लक्षणें । ज्यापें नांदती संपूर्णें ।

तो राजस वोळखणें जीवेंप्राणें निश्चित ॥ ९० ॥

केवळ अविवेकसंपत्ती । तामसाची तमोवृत्ती ।

सोळा लक्षणें त्याची स्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥ ९१ ॥


क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याञ्चा दम्भः क्लमः कलिः ।

शोकमोहौ विषादार्ती । निद्राऽऽशाभीरनुद्यमः ॥ ४ ॥


क्रोध कामाची पूर्णावस्था । लोभ म्हणीजे अतिकृपणता ।

अनृत म्हणिजे असत्यता । हिंसा ते तत्त्वतां परपीडा ॥ ९२ ॥

याञ्चा म्हणीजे लोलंगता । दंभ म्हणिजे अतिमान्यता ।

क्लमनामें अति‌आयासता । व्यर्थ कलहता कलि जाण ॥ ९३ ॥

शोक म्हणिजे हाहाकारू । मोह म्हणिजे भ्रमाचा पूरू ।

विषाद म्हणीजे दुःखसंचारू । अभ्यंतरू जेणें पोळे ॥ ९४ ॥

अर्ति म्हणिजे अतिसंताप । निंदा म्हणिजे असदारोप ।

आशा म्हणिजे अतिलोलुप्य । महाभयकंप भीशब्दीं ॥ ९५ ॥

ऐक निद्रेचें निजवर्म । जें आळसाचें निजधाम ।

जाड्यता सोलींव परम । ते निद्रा निःसीम तामसी ॥ ९६ ॥

सांडूनियां सर्व कर्म । स्तब्धता राहे परम ।

या नांव अनुद्यम । सुखावलें तम ठायीं वसे ॥ ९७ ॥

या तमोगुणाच्या सोळा कळा । ज्याचे अंगीं बाणती सकळा ।

तो तमोरात्रींची चंद्रकळा । अविवेक आंधळा तामसू ॥ ९८ ॥

सत्त्वरजतमोगुण । यांचे ओळखीलागीं जाण ।

केलें भिन्नभिन्न निरूपण । अतां मिश्रलक्षण तें ऐक ॥ ९९ ॥


सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वशः ।

वृत्तयो वर्णितप्रायाः सन्निपातमथो श्रृणु ॥ ५ ॥


सांगीतली त्रिगुणस्थिती । त्या एक‌एकाच्या अनंत वृत्ती ।

त्याही अनंतप्राय होती । जीवासी गुणगुंती येथेंचि पडे ॥ १०० ॥

मस्तकीं केश चिकटले होती । ते ज्याचे त्या नुगवती ।

तेवीं त्रिगुणांची गुणगुंती । जीवाहातीं उगवेना ॥ १ ॥

मिळोनि सख्या मायबहिणी । हातीं घे‌ऊनि तेल फणी ।

उगविती चिकटल्या केशश्रेणी । तेवीं त्रिगुणांची वेणी जीवासी ॥ २ ॥

त्रिगुणांची विभागवृत्ती । जीवसामर्थ्यें जरी होती ।

तरी शुद्धसत्त्वी करूनि वस्ती । गुणातीतीं प्रवेशाता ॥ ३ ॥

ऐसा निजगुणांचा उगवो । जीवाचेनि नोहे निर्वाहो ।

यालागीं गुरुचरणीं सद्भावो । सभाग्य पहा वो राखिती ॥ ४ ॥

जे सभाग्य भाग्यवंत जनीं । ज्यांसी सद्गुरु सखी जननी ।

विवेक-वैराग्य घे‌ऊनि फणी । जो त्रिगुणांची वेणी उगवितू ॥ ५ ॥

ज्यांची उगविली गुणगुंती । पुढती गुंती पडे मागुती ।

यालागीं ते महामती । मुंडूनि सांडिती संन्यासीं ॥ ६ ॥

एकाची नवलगती । उद्धट वैराग्याची स्थिती ।

गुंती उगवाया न रिघते । मुळींचि मुंडिती समूळ ॥ ७ ॥

विवेकफणीचेनि मेळें । ओढितां वैराग्य बळें ।

जो अशक्त भावबळें । तो मध्येंचि पळे उठूनी ॥ ८ ॥

अशक्तें पळतां देखोनि दूरी । एकें पळालीं मोह‍अंधारीं ।

एकें गुंती राखोनि शिरीं । गुंतीमाझारी रिघालीं ॥ ९ ॥

एकें अत्यंत करंटीं । नव्हेचि गुरुमा‌उलीसी भेटी ।

ऐशीं संसारीं पोरें पोरटीं । गुणदुःखकोटी भोगिती ॥ ११० ॥

द्विपरार्धायु विधाता । त्याचेनि नोहे गुणभागता ।

मग इतरांची कोण कथा । गुण तत्त्वतां निवडावया ॥ ११ ॥

ऐशिया ज्या त्रिगुणवृत्ती । मजही निःशेष न निवडती ।

यालागीं ध्वनितप्राय पदोक्ती । देव श्लोकार्थीं बोलिला ॥ १२ ॥

मागिल्या तीं श्लोकार्थीं । सांगीतल्या त्रिगुणस्थिती ।

त्रिगुणांची मिश्रित गती । सन्निपातवृत्ती ते ऐका ॥ १३ ॥


सन्निपातस्त्वहमिति ममेत्युद्धव या मतिः ।

व्यवहार संनिपातो मनोमात्रेन्द्रियासुभिः ॥ ६ ॥


गुणसन्निपातप्रकारू । एकचि जो कां अहंकारू ।

तो गुणसंगे त्रिप्रकारू । ऐक विचारू तयाचा ॥ १४ ॥

वर्णाश्रमविहित विलास । वेदाज्ञा पाळणें अवश्य ।

मी आत्मा जाण चिदंश । हा अहंविलास सात्त्विक ॥ १५ ॥

मी स्वधर्मकर्मकर्ता । मी स्वर्गादि सुखभोक्ता ।

मज पावती नानावस्था । या नांव अहंता राजस ॥ १६ ॥

मी देहदारी सुभट नर । मीचि कर्ता शत्रुसंहार ।

मी सर्वार्थी अतिदुर्धर । हा अहंकार तामस ॥ १७ ॥

गुणानुसारें ममता जाण । त्रिविधरूपें स्फुरण ।

तेचि अर्थींचें निरूपण । विशद श्रीकृष्ण सांगत ॥ १८ ॥

माझे हृदयींचा भगवंत । तोचि सर्व भूतीं हृदयस्थ ।

भूतें माझींच समस्त । हे ममता शोधित सत्त्वाची ॥ १९ ॥

भक्त संत साधु सज्जन । तेचि माझे सुहज्जन ।

ऐशी जे ममता पूर्ण । उद्धवा जाण सत्त्वस्थ ॥ १२० ॥

जीवाहून परती । सद्गुरुचरणीं अतिप्रीती ।

ऐशी ममतेची जे जाती । ते जाण निश्चितीं सात्त्विक ॥ २१ ॥

ज्या देवाची उपासकता । शैवी वैष्णवी दीक्षितता ।

देवीं धर्मीं पूर्ण ममता । ते जाण सात्त्विकता सत्त्वस्थ ॥ २२ ॥

शैवी वैष्णवी शर्मममता । दंभरहित निष्कामता ।

ते ते सात्त्विकी ममता । ऐक अवस्था राजसाची ॥ २३ ॥

निवृत्तिमार्ग मानी लटिक । सत्य साचार लौकिक ।

लौकैषणेची ममता देख । ते आवश्यक राजसी ॥ २४ ॥

प्रवृत्तिशास्त्रीं आवडी । लौकिकाची अतिगोडी ।

नामरूपांची उभवी गुढी । हे ममता रोकडी राजस ॥ २५ ॥

स्त्रीपुत्रें माझीं आवश्यक । शरीरसंबंधी आप्त लोक ।

द्रव्याची ममता निष्टंक । हे बुद्धि वोळख राजस ॥ २६ ॥

ज्या देवाची करितां भक्ती । नाम रूप जोडे संपत्ती ।

तीं तीं दैवतें आवडती । हे ममता निश्चितीं राजस ॥ २७ ॥

काम्य कर्मीं आवडी देख । आप्त मानी सकामकर्मक ।

सत्य स्वर्गादि विषयसुख । हे ममता निष्टंक राजस ॥ २८ ॥

हे रजोगुणाची ममता । तुज म्यां सांगीतली तत्त्वतां ।

तमोगुणाची जे अवस्था । ऐक व्यवस्था सांगेन ॥ २९ ॥

आपुल्या देहासी जो हूंतूं करी । कां पूर्वपूर्वजांचा वैरी ।

त्यांच्या लेंकरांसीं वैर धरी । हे बुद्धि निष्ठुरी तामस ॥ १३० ॥

पुढे लेंकुरांचे लेंकुरीं । वृत्तिभूमि जीविकेवरी ।

आडवा ये‍ईल स्वगोत्री । त्यासी वैर धरी तामस ॥ ३१ ॥

ऐसे पूर्वापर माझे वैरी । मी निर्दळीन संसारी ।

यालागीं रिघे अभिचारीं । ते ममता खरी तामस ॥ ३२ ॥

अभिचारिकी जे मंत्रज्ञ । ते मानी माझे आप्त स्वजन ।

शाकिनीडाकिनी‌उपासन । हे ममता संपूर्ण तामसी ॥ ३३ ॥

असो बहुसाल व्युत्पत्ती । एकेक गुणीं अनंत शक्ती ।

हे तिन्ही जेथ मिश्र होती । सन्निपातवृत्ती या नांव ॥ ३४ ॥

कफ वात आणि पित्त । तिन्ही एकत्र जेथ होत ।

तेथ उपजे सन्निपात । तेवीं सन्निपात येथ त्रिगुणांचा ॥ ३५ ॥

संकल्पविकल्पात्मक मन । पंच विषय पंच प्राण ।

दशेंद्रियीं व्यवहार संपूर्ण । तेथ उपजे त्रिगुणसन्निपात ॥ ३६ ॥

तेंचि सन्निपातनिरूपण । त्रिगुणांचे मिश्रलक्षण ।

स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण । मिश्रगुणसन्निपातू ॥ ३७ ॥


धर्मे चार्थे च कामे च यदासौ परिनिष्ठितः ।

गुणानां सन्निकर्षोऽयं श्रद्धारतिधनावहः ॥ ७ ॥


पुरुषाच्या ठायीं क्रियाकर्म । क्षणें स्वधर्म क्षणें काम ।

क्षणें वाढतीं अर्थोद्यम । हा संक्रम त्रिगुणांचा ॥ ३८ ॥

गुणसंक्रमण करी काय । त्रिगुणीं धर्म त्रिविध होय ।

कामही त्रिविध हो‍ऊनि ठाय । अर्थस्वार्थनिर्वाह त्रिगुणात्मकः ॥ ३९ ॥

येथ कर्मासी दोष नाहीं । दोष कर्त्याचे बुद्धीच्या ठायीं ।

तो जे कल्पना करील कांहीं । तें फळ पाहीं स्वयें भोगी ॥ १४० ॥

सोनें वंद्य सोनेपणें । त्याचें स्वयें घडविल्या सुणें ।

वंद्य तेंचि निंद्य करणें । तेवीं स्वकर्म दूषणें गुणबुद्धी ॥ ४१ ॥

भूमि सहजें शुद्ध आहे । जें पेरिजे तें पीक होये ।

तेवीं स्वकर्म शुद्ध स्वयें । फलभोगू लाहे गुणवृत्ती ॥ ४२ ॥

वाचा सहज सरळ गोमटी । रामनामें जोडे ब्रह्मपुष्टी ।

वृथा जाय करितां चावटी । भोगी निंदेपाठीं महापाप ॥ ४३ ॥

तेवीं समर्थ श्रद्धायुक्त । पुरुषास करी विरक्त ।

तेथ त्रिगुणांचा सन्निपात । श्रद्धा छळित तें ऐक ॥ ४४ ॥

स्वधर्मकर्मीं श्रद्धा जोडे । क्षणैकें लागे विरक्तीकडे ।

क्षणें भोगफळाशा वाढे । क्षणैक पडे ममतासंधीं ॥ ४५ ॥

तैशीच कामाचीही रती । क्षणैक निष्कामीं अतिप्रीती ।

क्षणें स्त्रीभोग‍आसक्ती । क्षणें कामरती परद्वारीं ॥ ४६ ॥

याचिपरी धनाची जोडी । क्षणैक द्रव्याशा सोडी ।

क्षणैक अर्थाची अतिगोडी । क्षणैक आसुडी परद्रव्य ॥ ४७ ॥

त्रिविध धर्म त्रिविध कर्म । त्रिविध रूपें धनागम ।

या गुणवृत्तीस्तव स्वधर्म । सांडूनि अकर्म करी प्राणी ॥ ४८ ॥

एवं धर्म‍अर्थकामांआंत । गुणसन्निपात अनंत ।

फोडूनि सांगत एथ । वाढेल ग्रंथ अनिवार ॥ ४९ ॥

यालागीं गुणसन्निपात । सांगीतला संकलित ।

तेचि अर्थीं श्रीकृष्णनाथ । असे सांगत संक्षेपें ॥ १५० ॥


प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान्यर्हि गृहाश्रमे ।

स्वधर्मे चानुतिष्ठेत गुणानां समितिर्हि सा ॥ ८ ॥


पुरुषासी जो गृहाश्रम । तो जाणावा केवळ काम ।

तेथ नित्यनैमित्तिक कर्म । हा स्वधर्म चित्तशुद्धी ॥ ५१ ॥

गृहाश्रमीं हिंसा पंचसून । यालागीं तमोगुण प्रधान ।

गृहीं स्त्रीभोग पावे जाण । रजोगुण हा हेतू ॥ ५२ ॥

नित्यनैमित्तिक स्वधर्म । हें गृहस्थाचें निजक्र्म ।

हें चित्तशुद्धीचें निजवर्म । सत्त्व सुगम या हेतू ॥ ५३ ॥

गृहाश्रमप्रवृत्ति जाण । सदा मिश्रित तिनी गुण ।

गुणीं गुणवंत करून । कर्माचरण करविती ॥ ५४ ॥

न रंगतां तेणें रंगें । स्फटिक तद्रूप भासों लागे ।

तेवीं गुणात्मा गुणसंगें । वर्तों लागे गुणकर्मीं ॥ ५५ ॥

जेवीं कां कसवटी आपण । कसूनि दावी सुवर्णवर्ण ।

तेवीं पुरुषाची क्रिया जाण । दावी गुणलक्ष्णविभाग ॥ ५६ ॥


पुरुषं सत्त्वसंयुक्तमनुमीयाच्छमादिभिः ।

कामादिभी रजोयुक्तं क्रोधाद्यैस्तमसा युतम्‌ ॥ ९ ॥


इंद्रियनिग्रहो यथोचित । जो शमदमीं सदा क्रीडत ।

शांति वसे जया‌आंत । तो जाण निश्चित सात्त्विक ॥ ५७ ॥

जो सदा फळकामें कामुक । वांछी संसारभोगसुख ।

द्रव्यार्थी अतिदांभिक । रजोगुणी लोक तो जाण ॥ ५८ ॥

ज्यासी स्वधर्मीं नाहीं रती । आवडे अधर्मप्रवृत्ती ।

क्रोधलोभें गिळिली स्फूर्ती । तो जाण निश्चितें तामसू ॥ ५९ ॥

एवं देखोनि कर्माचरण । लक्षिजे पुरुषलक्षण ।

या नांव गा अनुमान । विवेकसंपन्न जाणती ॥ १६० ॥

सामान्यतः तिन्ही गुण । सांगीतलें निरूपण ।

हें न कळे म्हणेल मन । गुणवृत्ति भिन्न अवधारीं ॥ ६१ ॥


यदा बजति मां भक्त्या निरपेक्षः स्वकर्मभिः ।

तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात्पुरुषं स्त्रियमेव वा ॥ १० ॥


स्वकर्मीं वांछित फळ । तेचि मायेचें दृढ पडळ ।

ते फळाशा सांडोनि केवळ । जे भजनशीळ मद्रूपीं ॥ ६२ ॥

करूनि फळाशेचें शून्य । स्वधर्में करिती माझें भजन ।

पुरुष अथवा स्त्रिया जाण । ते सत्त्वसंपन्न निश्चित ॥ ६३ ॥

देहावयवलिंगदर्शन । तेणें स्त्रीपुरुषनामाभिधान ।

परी आत्मा आत्मीं नाहीं जाण । जीवत्व समान स्त्रीपुरुषीं ॥ ६४ ॥

चित्तवृत्तिक्रियाचरण । त्या नांव गा कर्म जाण ।

तेथ निरपेक्ष तें माझें भजन । स्वधर्म संपूर्ण या नांव ॥ ६५ ॥

ऐशिया स्वधर्मवृत्ती । जेथ प्रगटे माझी भक्ती ।

ते ते सात्त्विक प्रकृती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ६६ ॥ आशंका ॥

कर्म करितां फळाशा वाढे । तो फळभोग भोगणें पडे ।

स्वकर्में भक्ति केवीं घडे । कर्म तें कुडें अत्यंत ॥ ६७ ॥

कर्म करितां फळ बाधक । न करितां प्रत्यवाय नरक ।

कर्में कर्मबद्ध लोक । केले देख संसारीं ॥ ६८ ॥

जीव होता जो स्वतंत्र । तो कर्में केला परतंत्र ।

एवढें कर्माचें चरित्र । अतिविचित्र बाधक ॥ ६९ ॥

स्वकर्में भगवद्भक्ती । म्हणशी घडे कैशा रीतीं ।

तेचि अर्थींची उपपत्ती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥ १७० ॥

सर्प धांवोनि धरिल्या तोंडीं । तो सर्वांगीं घाली आढी ।

तेणें धाकें जो सोडी । तरी तो विभांडी महाविखें ॥ ७१ ॥

ते सर्पबाधेची सांकडी । निवारी मंत्रवादी गारुडी ।

तेवीं कर्मीं कर्मबाधा गाढी । निवारी रोकडी गुरुरावो ॥ ७२ ॥

रिघतां सद्गुरूसी शरण । कर्म करावी ब्रह्मार्पण ।

हेंचि निरपेक्षलक्षण । उद्धवा जाण निश्चित ॥ ७३ ॥

ब्रह्म कर्माचें प्रकाशक । कर्म तितुकें ब्रह्मात्मक ।

हेंचि मदर्पण चोख । माझें भजन देख या रीतीं ॥ ७४ ॥

सर्वेंद्रियीं ज्ञानस्फूर्ती । ते ब्रह्मींची ब्रह्मशक्ती ।

ऐसोनि निश्चयें कर्मस्थिती । स्वकर्मभक्ति या नांव ॥ ७५ ॥

ऐसेनि स्वकर्में स्वाभाविक । जे मज भजती भाविक ।

ते ते शुद्ध सात्त्विक लोक । जाण निष्टंक उद्धवा ॥ ७६ ॥

स्वधर्म सर्वथा निष्फळ । म्हणती ते मूर्ख केवळ ।

स्वधर्म निरसी चित्तमळ । कर्म समूळ निर्दळी ॥ ७७ ॥

एवढी स्वधर्माची जोडी । सांडूनि वांछिती विषयगोडी ।

तें तें राजसें बापुडीं । केवळ वेडीं विषयार्थी ॥ ७८ ॥

विषयफळ वांछितां देख । देह धरणें आवश्यक ।

देहसंभव दुःखदायक । स्वर्गनरकफळ भोगी ॥ ७९ ॥

यापरी जनीं दुःखदाती । राजसतमसप्रकृती ।

ऐक त्या दोनी गुणवृत्ती । विशद तुजप्रती सांगेन ॥ १८० ॥


यदा आशिष आशास्य मां भजेत स्वकर्मभिः ।

तं रजःप्रकृतिं विद्याद्धिंसामाशास्य तामसम्‌ ॥ ११ ॥


जो कां आचरोनि स्वधर्म । वांछी नाना फळकाम ।

तें तें जाण काम्य कर्म । राजस धर्म या नांव ॥ ८१ ॥

जो अभ्यंतरीं अतिसकाम । तो जे जे आचरे कर्मधर्म ।

ते ते अवघेचि सकाम । फळसंभ्रम निजहेतू ॥ ८२ ॥

स्वरूपीं काम्य कर्म नाहीं । कामना काम्य करी पाहीं ।

सोनें स्वभावें असे ठायीं । लेणें उपायीं स्वयें कीजे ॥ ८३ ॥

स्वकर्म स्वभावें पवित्र जाण । स्वधर्में माझें शुद्ध भजन ।

तेथ कामनाफळ कामून । काम्य आपण स्वयें कीजे ॥८४ ॥

फळकामें जें माझें यजन । तें केवळ फळाचेंचि भजन ।

सकामें जें स्वधर्माचरण । ते प्रकृति जाण राजस ॥ ८५ ॥

ऐस‍ऐशिये प्रकृतीचा विलास । स्त्री अथवा हो कां पुरुष ।

तें तें जाण पां राजस । ऐक तामस गुणवृत्ति ॥ ८६ ॥

क्रोधयुक्त अंतःकरण । तेणेंसीं ज्याचें स्वधर्माचरण ।

फळ वांछी शत्रुमरण । ते प्रकृति जाण तामसी ॥ ८७ ॥

जेथें द्वेषें बांधलें घर । जे ठायीं क्रोध अनिवार ।

जो भूतमात्रीं निष्ठुर । ज्याची प्रकृति क्रूर सर्वदा ॥ ८८ ॥

ऐशिया स्वभावावरी । नर अथवा हो कां नारी ।

ते ते तामस संसारीं । निजनिर्धारीं उद्धवा ॥ ८९ ॥

जीव स्वरूपें चैतन्य पहा हो । त्यासी ‘मां भज’ कां म्हणे देवो ।

जीवासी कां सेवकभावो । सेव्य देवो कैसेनी ॥ १९० ॥

येच अर्थींचें निरूपण । कृष्ण सांगताहे आपण ।

सेव्यसेवकलक्षण । मायागुणसंबंधें ॥ ९१ ॥


सत्त्वं रजस्तम इति गुणा जीवस्य नैव मे ।

चित्तजा यैस्तु भूतानां सज्जमानो निबध्यते ॥ १२ ॥


बांधोनि नाणितां आया । जेवीं देहाधीन असे छाया ।

तेवीं भगवंताधीन माया । नातळोनियां वर्तवी ॥ ९२ ॥

माया वर्तविता निवर्तविता । स्वामी भगवंत तत्त्वतां ।

यालागीं माया‌अध्यक्षता । त्यासीचि सर्वथा वेद बोले ॥ ९३ ॥

सूर्य अंधारातें नाशी । परी तो संमुख न ये त्यापाशीं ।

तेवीं मायानियंता हृषीकेशी । परी माया देवासी दृष्ट नव्हे ॥ ९४ ॥

माझें जें देखणेपण । तेंचि मायेचें मुख्य लक्षण ।

मजपाशीं माय जाण । गुणाभिमानेंसीं नाहीं ॥ ९५ ॥

मायाबिंबित चैतन्य । त्यासी बोलिजे जीवपण ।

त्या जीवासी त्रिगुणीं बांधोन । देहाभिमान दृढ केला ॥ ९६ ॥

जीवासी लागतां देहाभिमान । तो झाला मायाधीन ।

मायानियंता श्रीनारायण । तो स्वामी जाण जीवाचा ॥ ९७ ॥

जीव गुणाभिमानें बद्धक । यालागीं झाला तो सेवक ।

आत्मा गुणातीत चोख । बंधमोचक नीवाचा ॥ ९८ ॥

यापरी सेव्यसेवकभावो । विभाग दावोनियां पहा हो ।

त्रिगुणगुणांचा अन्वयो । विशद देवो स्वयें सांगे ॥ ९९ ॥

गुण तिन्ही समसमान । त्यांमाजीं क्षोभोनियां जाण ।

जो जो वाढे अधिक गुण । तें तें लक्षण हरि सांगे ॥ २०० ॥

ब्रह्म निर्मळत्वें प्रसिद्ध । कर्म शोधकत्वें अतिशुद्ध ।

येथ कर्मीं उपजे कर्मबाध । तो चित्तसंबंध गुणक्षोभें ॥ १ ॥

कर्मब्रह्मीं दोष नाहीं । दोष चित्तवृत्तीच्या ठायीं ।

तोही गुणक्षोभें पाहीं । घाली अपायीं पुरुषातें ॥ २ ॥

येचि अर्थींचें निरूपण । सांगितलें मिश्रलक्षण ।

आतां वाढल्या एकेक गुण । गुणलक्षण तें ऐक ॥ ३ ॥

जो गुण वाढे अति‌उन्नतीं । इतर त्यातळीं वर्तती ।

ते काळींची पुरुषस्थिती । उद्धवाप्रती हरि सांगे ॥ ४ ॥


यदेतरौ जयेत्सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम्‌ ।

तदा सुखेन युज्येत धर्मज्ञानादिभिः पुमान्‌ ॥ १३ ॥


समूळ फळाशा त्यागूनी । निर्विकल्प निराभिमानी ।

जो लागे स्वधर्माचरणीं । तैं रज तम दोनी जिणे सत्त्व ॥ ५ ॥

जैं भाग्याचें भरण उघडे । तैं हरिकथाश्रवण घडे ।

मुखीं हरिनामकीर्ति आवडे । तेणें सत्त्व वाढे अतिशुद्ध ॥ ६ ॥

कां दैवें जोडिल्या सत्संगती । श्रवणीं श्रवण लांचावती ।

वाचा लांचावे नामकीर्ती । अतिप्रीतीं अहर्निशीं ॥ ७ ॥

ऐस‍ऐशिया अनुवृत्ती । रज तम दोनी क्षीण होती ।

सत्त्व वाढे अनुद्वेगवृत्तीं । त्यां सत्त्वाची स्थिति समूळ ऐक ॥ ८ ॥

भास्करत्वें प्रकाश बहुळ । विशदत्वें अतिनिर्मळ ।

शिव म्हणीजे शांत सरळ । हें सत्त्वाचें केवळ स्वरूप मुख्य ॥ ९ ॥

हे सत्त्वाची सत्त्ववृत्ती । आतुडे ज्या साधकाहातीं ।

ते काळींची पुरुषस्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥ २१० ॥

तैं विवेकाचें तारूं आतुडे । वैराग्याचें निजगुज जोडे ।

सर्वेंद्रियीं प्रकाश उघडे । शिगे चढे स्वधर्म ॥ ११ ॥

ते काळीं जन अधर्मता । गर्व अभिमान असत्यता ।

बलात्कारेंही शिकवितां । न करी सर्वथा अधर्म ॥ १२ ॥

निकट असतां दुःखसाधन । सात्त्विक सदा सुखसंपन्न ।

बलात्कारें क्षोभवितां मन । सात्त्विक जाण क्षोभेना ॥ १३ ॥

ऐशिया निजसत्त्व दृष्टी । सुख सुख येतां भेटी ।

त्यासी स्वानंदें कोंदे सृष्टीं । शुद्ध सत्त्वपुष्टी या नांव ॥ १४ ॥

ऐसें विशद सत्त्व जयांपाशीं । शमदम सेविती तयांसी ।

वैराग्य लागे पायांसी । शुद्ध सत्त्वराशी ते उद्धवा ॥ १५ ॥

तैसेंचि सत्त्व तम जिणोन । जैं वाढे गा रजोगुण ।

तैं राजसाचें लक्षण । ऐक संपूर्ण हरि सांगे ॥ १६ ॥


यदा जयेत्तमः सत्त्वं रज सङ्गं भिदा चलम्‌ ।

तदा दुःखेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया ॥ १४ ॥


रजोवृद्धीचें कारण । देहीं उपजे ज्ञानाभिमान ।

पदोपदीं देखे दोषगुण । वांछी सन्मान प्रतिष्ठा ॥ १७ ॥

नवल रजोगुणाची ख्याती । ज्ञातेपणें कामासक्ती ।

नाना भोग वांछी चित्तीं । तेणें रजाची प्राप्ती अनिवार ॥ १८ ॥

ऐसेनि रजोगुण वाढोनि वाढी । सत्त्वतमांतें तळीं पाडी ।

त्या रजाची स्वरूपतामोडी । ऐक निरवडी सांगेन ॥ १९ ॥

श्लोकीं त्रैपदीं प्रबळ । रज संगभिदाबळ ।

बोलिला रजोगुण केवळ । तेंचि विवळ हरि सांगे ॥ २२० ॥

संग म्हणिजे देहाभिमान । भेद म्हणिजे मीमाझेपण ।

बळ म्हणिजे काम गहन । आग्रहो पूर्ण प्रवृत्तीचा ॥ २१ ॥

देहाभिमानें दुःख उठी । भेदें भय लागे पाठी ।

त्या नश्वर देहाचिया पुष्टी । काम्यकामाठी कर्माची मांडी ॥ २२ ॥

ज्या कर्माचेनि कैवाडें । यश श्री उदंड जोडे ।

तें तें कर्म वाढवी पुढें । हें रजोगुणें घडे आचरण ॥ २३ ॥

मी एक पवित्र त्रिजगतीं । माझीच उत्तम करम्स्थिती ।

प्रवृत्ति मान्यता आसक्ती । जे जाणावी स्थिती राजस ॥ २४ ॥

रजाचें बळ उद्भट । कर्म आदरी अचाट ।

वाढवी कर्मकचाट । तो जाण श्रेष्ठ राजस ॥ २५ ॥

बाहेर दिसे सात्त्विकस्थिती । अंतरीं कर्मवासना द्रव्यासक्ती ।

ज्यासी प्रिय आवडे चित्तीं । तो जाण निश्चितीं राजसू ॥ २६ ॥

जेव्हां सत्त्व रज दोनी गुण । जिणोनि तम वाढे पूर्ण ।

ते काळींचें पुरुषलक्षण । स्वयें नारायण सांगता ॥ २७ ॥


यदा जयेद्रजः सत्त्वं तमो मूढं लयं जडम्‌ ।

युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रया हिंसयाऽऽशया ॥ १५ ॥


रज सत्त्व करूनि गूढ । जैं तमोगुण होय रूढ ।

तैं तो पुरुषातें सदृढ । करी जडमूढ अतिसब्ध ॥ २८ ॥

विश्वासूनि वाडेंकोडें । जैं परद्रव्य बुडवणें पडे ।

कां परदारागमन घडे । तैं तेणें वाढे तमोगुण ॥ २९ ॥

स्वमुखें परापवाद बोलणें । स्वयें साधुनिंदा करणें ।

संतसज्जनां द्वेषणें । तैं तमाचें ठाणें अनिवार ॥ २३० ॥

धु‌ईचेनि आलेपणें । पडे सूर्यासी झांकणे ।

तेवीं विवेकाचें जिणें । तमोगुणें ग्रासिजे ॥ ३१ ॥

सत्त्वगुण प्रकाशक । रज प्रवृत्तिप्रवर्तक ।

दोनींतें गिळूनि देख । तमाचें आधिक्य अधर्में वाढे ॥ ३२ ॥

करितां पूज्याचें हेळण । साधूचे देखतां दोषगुण ।

तेणें खवळला तमोगुण । त्याचें स्वरूप पूर्ण तें ऐक ॥ ३३ ॥

तमोगुण वाढल्या प्रौढ । स्फूर्तिमात्र होय मूढ ।

लयो उपजवोनि दृढ । करी जड जीवातें ॥ ३४ ॥

कार्याकार्यविवेकज्ञान । ते स्फूर्ति अंध होय पूर्ण ।

या नांव गा मूढपण । ऐक चिन्ह लयाचें ॥ ३५ ॥

जागृतीमाजीं असतां चित्त । अर्थ स्वार्थ परमार्थ ।

कांहीं स्फुरेना कृत्याकृत्य । लयो निश्चित या नांव ॥ ३६ ॥

समस्ताही इंद्रियव्रत्ती । अनुद्यमें स्तब्धगती ।

निःशेष लोपे ज्ञानशक्ती । जडत्वप्राप्ती या नांव ॥ ३७ ॥

मूढत्वें पावे शोक दुःख । जडत्वें मिथ्या मोह देख ।

मोहास्तव होय पातक । अति‌अविवेक अधर्मीं ॥ ३८ ॥

ऐक लयाचें कौतुक । अहोरात्र निद्रा अधिक ।

निद्रेवेगळें ब्रह्मसुख । नावडे देख तामसा ॥ ३९ ॥

पूर्ण वाढल्या तमोगुण । ऐसें हो‌अ पुरुषलक्षण ।

वाढल्या सत्त्वादि गुण । फळ कोण तें हरि सांगे ॥ २४० ॥


यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृतिः ।

देहेऽभयं मनोऽसङ्गं तत्सत्त्वं विद्धि मत्पदम्‌ ॥ १६ ॥


वाढलिया सत्त्वगुण । चित्त सदा सुप्रसन्न ।

कामक्रोधलोभाचें स्फुरण । सर्वथा जाण स्फुरेना ॥ ४१ ॥

जें चित्त वणवणी विषयांलागीं । तें उदास होय विषयभोगीं ।

विषय आदळतांही अंगीं । तैं विषयसंगीं विगुंतेना ॥ ४२ ॥

जेवीं जळामाजीं जळस्थ । पद्मिणीपत्र जळीं अलिप्त ।

तेवीं विषयांमाजीं चित्त । विषयातीत मद्बोधें ॥ ४३ ॥

सदा मरणभय देहासी । तें मरणा‌अलिया देहापाशीं ।

भय नुपजे सात्त्विकासी । भावें मत्पदासी विनटले ॥ ४४ ॥

जंववरी भासे मीतूंपण । तंववरी अवश्य बधी मरण ।

सात्त्वेक मत्पदीं अभिन्न । यालागीं मरणभय त्या नाहीं ॥ ४५ ॥

सात्त्विक मत्पदीं अनन्य शरण । यालागीं बधीना जन्ममरण ।

या स्थितीं वर्तती सत्त्वगुण । आतां ऐक लक्षण रजाचें ॥ ४६ ॥


विकुर्वन्‌ क्रियया चाधीरनिर्वृत्तिश्च चेतसाम्‌ ।

गात्रास्वास्थ्यं मनो भ्रांतं रज एतैर्निशामय ॥ १७ ॥


खवळलिया रजोगुण । विषयचिंता अतिदारुण ।

कर्मेंद्रियीं क्रियाभरण । नाना परींचें जाण उपपादी ॥ ४७ ॥

शरीर असतांही स्वस्थ । मन चिंतातुर अतिभ्रांत ।

वाढवितां विषयस्वार्थ । दुःखी होत सर्वदा ॥ ४८ ॥

असतां पुत्रवित्तसंपत्ती । अधिक स्वार्थ वाढवी चित्तीं ।

राजसाची चित्तवृत्ती । न मनी निवृत्ती क्षणार्ध ॥ ४९ ॥

नसतां विकाराचें कारण । चित्तीं विकार चिंती आपण ।

हेंचि राजसाचें लक्षण । मुख्यत्वें जाण उद्धवा ॥ २५० ॥

रात्री नोहे पैं प्रबळ । ना दिवस नव्हे सोज्ज्वळ ।

जैसी झांबवली सांजवेळ तैसा केवळ रजोगुण ॥ ५१ ॥

सत्त्वरजांची उणखूण । तुज दाविली ओळखण ।

आतां ऐक तमोगुण । जड लक्षण तयाचें ॥ ५२ ॥


सीदच्चित्तं विलीयेत चेतसो ग्रहणेऽक्षमम्‌ ।

मनो नष्टं तमो ग्लानिस्तमस्तदुपधारय ॥ १८ ॥


चित्तीं चिंता अतिगहन । ते महामोहीं होय निमग्न ।

कोणेही अर्थींचें ज्ञान । हृदयीं जाण स्फुरेना ॥ ५३ ॥

सुषुप्तीवेगळें अज्ञान । सदा पळे देखोनि ज्ञान ।

तेथ नवल कैसें झालें जाण । त्या ज्ञानातें अज्ञान गिळूनि ठाके ॥ ५४ ॥

जागाचि परी निजेला दिसे । कर्म करी स्फुरण नसे ।

जेवीं कां आभाळांतिले अंवसे । रात्रीं चाले जैसें आंधळें ॥ ५५ ॥

सकळ शरीराचा गोळा । होय आळसाचा मोदळा ।

हा तमोग्लानीचा सोहळा । पडळ ये डोळां चित्तवृत्ती ॥ ५६ ॥

संकल्प विकल्पांची ख्याती । उपजवी सदा मनोवृत्ती ।

त्या मनाची जड होय स्थिती । संकल्पस्फूर्ती स्फुरेना ॥ ५७ ॥

आणिकही नवलस्थिती । चित्तासी नाठवे चित्तस्फूर्ती ।

एवढी वाढे तमाची ख्याती । मनोवृत्तिविनाशक ॥ ५८ ॥

यापरी तमाचें बळ होय । तैं मनातें अज्ञान खाय ।

ते काळीं मन नष्टप्राय । मूर्च्छित राहे मूढत्वें ॥ ५९ ॥

मन निःशेष जैं नासतें । तैं महादुःख कोण भोगितें ।

यालागीं तमाचेनि ऐक्यमतें । मन उरे तेथें जडमूढ ॥ २६० ॥

यापरी जे वर्तती गती । तेचि अत्यंत दुःखदाती ।

या नांव गा तमाची स्थिती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ६१ ॥

वाढवितां गुणवृत्ती । कोणे गुणें कोण वाढती ।

येचि अर्थींची उपपत्ती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥ ६२ ॥


एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलमेधते ।

असुराणां च रजसि तमस्युद्धव रक्षसाम्‌ ॥ १९ ॥


दैवी आसुरी राक्षसी स्थिती । हे त्रिगुण गुणांची संपत्ती ।

जे जे ब्रह्मांडीं इंद्रियवृत्ती । तेचि स्थिती पिंडींही ॥ ६३ ॥

ब्रह्मांदीं सकळ देव । महापुरुषाचे अवयव ।

पिंडींही तेचि स्वयमेव । वर्तती सर्व निज‍ऐक्यें ॥ ६४ ॥

उचित स्वधर्मशास्त्रस्थिती । निवृत्तिकर्मीं जे प्रवृत्ती ।

ऐशी जेथ इंद्र्यियवृत्ती । ते दैवी संपत्ती सत्त्वस्थ ॥ ६५ ॥

कामाभिलाष दृढ चित्तीं । आणि स्वधर्मीं तरी वर्तती ।

ऐशी जे इंद्रियस्थिती । जे आसरी संपत्ती राजसी ॥ ६६ ॥

सलोभमोहें क्रोध चित्तीं । सदा अधर्मीं प्रवृत्ती ।

ऐशी जे इंद्रियस्तिथी । ते राक्षसी संपत्ती तामसी ॥ ६७ ॥

क्षणें सकाम क्षणें निष्काम । ऐसा जेथ वाढे स्वधर्म ।

तेथ देवां असुरां परम । होय संग्राम वृत्तीसी ॥ ६८ ॥

चित्तीं वाढवूनि मोहभ्रम । अधर्मचि मानी स्वधर्म ।

तैं राक्षसाचा पराक्रम । देवासुरां परम निर्दाळी ॥ ६९ ॥

सकामनिष्काममोहभ्रमेंसी । वृत्ती वर्ते गा जयापाशीं ।

तेथ देवांअसुरांराक्षसांसीं । कल्हो अहर्निशीं अनिवार ॥ २७० ॥

क्षणैक रति परमार्थीं । क्षणैक रति अर्थस्वार्थीं ।

क्षणैक होय अनर्थीं । परदारारती परद्रव्यें ॥ ७१ ॥

ऐशिये गा चित्तवृत्तीं । कदा नुपजे निजशांती ।

मा परमार्थाची प्राप्ती । कैशा रीती हो‌ईल ॥ ७२ ॥

साधक सर्वदा पुसती । कोण बाधा असे चित्तवृत्ती ।

ते बाधकत्वाची स्थिती । विशद तुजप्रती सांगीतली ॥ ७३ ॥

एकचि गुण जैं पुरता जोडे । तैं एकविध वृत्ती वाढे ।

हें तंव सर्वथा न घडे । गुण गुणासी भिडे उपमदें ॥ ७४ ॥

एकचि न जोडे गुणावस्था । यालागीं नव्हे एकविधता ।

तेणें अनिवार भवव्यथा । बाधी भूतां गुणक्षोभें ॥ ७५ ॥

तम अधर्माकडे वाढे । रजोगुण देहकर्माकडे ।

सत्त्वगुणासी वाढी न घडे । मुक्तता जोडे कैसेनी ॥ ७६ ॥

रजतमौभयसंधीं । सत्त्व अडकलें दोहींमधीं ।

तें वाढों न शके त्रिशुद्धीं । नैराश्यें वृद्धी सत्त्वगुणा ॥ ७७ ॥

त्रिगुण गुणांची त्रिपुटी । आपण कल्पी आपल्या पोटीं ।

तेंचि भवभय हो‍ऊनियां उठी । लागे पाठीं बाधकत्वें ॥ ७८ ॥

सत्त्वें देवांसी प्रबळ बळ । रजोगुणें दैत्य प्रबळ ।

तमोगुणें केवळ । आतुर्बळ राक्षसां ॥ ७९ ॥

हे गुणवृत्तींची व्यवस्था । समूळ सांगीतली कथा ।

आतां त्रिगुणांच्या तीन अवस्था । ऐक तत्त्वतां सांगेन ॥ २८० ॥


सत्त्वाज्जागरणं विद्याद्रजसा स्वप्नमादिशेत्‌ ।

प्रस्वापं तमसा जन्तोस्तुरीयं त्रिषु संततम्‌ ॥ २० ॥


सत्त्वगुणाचिये स्थिति । नातळे स्वप्न आणि सुषुप्ती ।

जीवीं सदा नांदे जे जागृती । इंद्रियप्रवृत्ती सावध ॥ ८१ ॥

रजोगुणाचेनि आधिक्यें । चित्तवृत्तीतें स्वप्न जिंके ।

जागृति सुषुप्ति दूरी ठाके । बैसला देखे स्वप्नचि ॥ ८२ ॥

तमोगुण वाढल्या वाढी । जागृति स्वप्न दूरी दवडी ।

मग सुशुप्तीची अतिगाढी । आदळे रोकडी जीवा‌अंगीं ॥ ८३ ॥

त्यासी सबे बैसविल्या पाहे । बोलतां-बोलतां डुलकी जाये ।

जेवितांजेवितांही पाहे । झोंपीं जाये कडकडां ॥ ८४ ॥

क्षणां जागृति क्षणां सुषुप्ती । क्षणैक स्वप्नाची प्रतीती ।

हे त्रिगुणांची मिश्रित वृत्ती । जाग निश्चितीं उद्धवा ॥ ८५ ॥

जागृति स्वप्न सुषुप्ती । तिहीं अवस्थांतें प्रकशिती ।

यालागीं ते चौथी । तुरीय म्हणती सज्ञान ॥ ८६ ॥

जे जागृतीतें जागवित । जे स्वप्नीं स्वप्नातें नांदवित ।

जे सुषुप्तीतें निजवित । त्यातें तुरीय म्हणत उद्धवा ॥ ८७ ॥

जे तिहीं अवस्थांआंत । असोनि नव्हे अवस्थाभूत ।

जे निर्गुण निजनित्य त्यातेंचि म्हणत तुरीय ॥ ८८ ॥

जेवीं पुत्राचेनि जाहलेपणें । पुरुषें पिता नांव पावणें ।

तेवीं तिहीं अवस्थागुणें । तुरीय म्हणणें वस्तूसी ॥ ८९ ॥

वस्तूवरी अवस्था भासे । भासली अवस्था सवेंचि नासे ।

त्या नाशामाजीं वस्तु न नासे । उरे अविनाशें तुरीय ॥ २९० ॥

तुरीय त्रिकाळीं संतत । यापरी जाणावें एथ ।

आतां गुणवृद्धिभूमिका प्राप्त । तोही वृत्तांत हरि सांगे ॥ ९१ ॥


उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन ब्राह्मणा जनाः ।

तमसाधोऽध आमुख्याद्रजसान्तरचारिणः ॥ २१ ॥


सत्त्वगुणाचें आयतन । मुख्यत्वें ब्राह्मण जन ।

ते न करूनि ब्रह्मार्पण । स्वधर्माचरण जे करिती ॥ ९२ ॥

त्यांसी स्वधर्माच्या कर्मशक्तीं । ऊर्ध्वलोकीं होय गती ।

लोकलोकांतरप्राप्ती । ब्राह्मण पावती ते ऐक ॥ ९३ ॥

स्वर्गलोक महर्लोक । क्रमूनि पावती जनलोक ।

उल्लंघोनियं तपोलोक । पावती सात्त्विक सत्यलोक पैं ॥ ९४ ॥

वाढलिया रजोगुण । शूद्रादि चांडाळपण ।

पुढती जन्म पुढती मरण । अविश्रम जाण भोगवी ॥ ९५ ॥

वाढलिया तमोगुण । पश्वादि योनि पावोन ।

दंश मशक वृक्ष पाषाण । योनि संपूर्ण भोगवी ॥ ९६ ॥

प्राण्यासी अंतकाळीं जाण । देहांतीं जो वाढे गुण ।

त्या मरणाचें फळ कोण । तेंही श्रीकृष्ण स्वयें सांगे ॥ ९७ ॥

अनन्य करितां माझी भक्ती । भक्तांसी अंतीं कोण गती ।

तेहीविखींची उपपत्ती । श्लोकार्थीं हरि सांगे ॥ ९८ ॥


सत्त्वे प्रलीनाः स्वर्यान्ति नरलोकं रजोलयाः ।

तमोलयास्तु निरयं यान्ति मामेव निर्गुणाः ॥ २२ ॥


संसारीं मुख्यत्वें त्रिगुण । तेथ वाढोनियां सत्त्वगूण ।

ज्यासी प्राप्त होय मरण । तो स्वर्गभोगीं जाण दिव्य देह पावे ॥ ९९ ॥

सत्त्वे निमाल्या सात्त्विक । ते पावती सर्गलोक ।

रजोगुणें निमाल्या देख । त्या मनुष्यलोक मानवां ॥ ३०० ॥

अंतीं वाढोनियां तमाधिक्य । तमोगुणें निमाल्या देख ।

ते भोगिती महानरक । दुःखदायक दारुण ॥ १ ॥

सप्रेम करितां माझी भक्ती । माझिया भक्तांसी देहांतीं ।

हृदयीं प्रकटे माझी मूर्ती । घवघविती निजतेजें ॥ २ ॥

शंखचक्रगदादि संपूर्ण । पीतांबरधारी श्रीकृष्ण ।

ध्यानीं धरूनि पावे मरण । तो वैकुंठीं जाण मी होयें ॥ ३ ॥

सर्वभूतीं मी आत्मा पूर्ण । ऐसें ज्याचें अखंड भजन ।

ते जितांचि तिन्ही गुण । जिणोनि निर्गुण पावती ॥ ४ ॥

त्यांचें देहासी दैवें आल्या मरण । मजवेगळें नाहीं स्थान ।

ते निजानंदें परिपूर्ण । निजनिर्गुण स्वयें होती ॥ ५ ॥

माझें स्वरूप निजनिर्गुण । अथवा वैकुंठींचें सगुण ।

दोन्ही एकचि निश्चयें जाण । सगुण निर्गुण समसाम्य ॥ ६ ॥

स्वर्ग नरक मनुष्यलोक । प्राप्ती पावले निर्गुण चोख ।

त्यांच्या साधनांचें कौतुक । स्वयें यदुनायक सांगत ॥ ७ ॥


मदर्पणं निष्फलं वा सात्त्विकं निजकर्म तत ।

राजसं फलसंकल्पं हिंसाप्रायादि तामासम्‌ ॥ २३ ॥


सकळ कर्मक्रियाचरण । सकल्पेंवीण आपण ।

सहजें होय ब्रह्मार्पण । हें निर्गुण साधन शोधितसत्त्वे ॥ ८ ॥

वर्णाश्रमधर्म सकळ । आचरे परी न वांछि फळ ।

माझे भक्तीचें प्रेम प्रबळ । हें कर्म केवळ सात्त्विक ॥ ९ ॥

माझें भजन हाचि स्वधर्म । याचि नांव गा निजकर्म ।

ऐसें ज्यासे कळे वर्म । सात्त्विक कर्म या नांव ॥ ३१० ॥

स्वधर्म आचरोनि सकळ । इंद्रादि देवां यजनशीळ ।

जो वांछी इहामुत्र फळ । हें कर्म केवळ राजस ॥ ११ ॥

जे कर्मीं प्रकट हिंसा घडे । कां आभिचारिक करणें पडे ।

स्वरूपें जें कर्म कुडें । तें जाण धडापुडें तामस ॥ १२ ॥

जेथ दांभिक कर्माचारू । जेथ साधूंसी अतिमत्सरू ।

जेथ निंदेचा प्रबळ भरू । तो कर्मादरू तामस ॥ १३ ॥

आतां त्रिगुण आणि निर्गुण । यांचें चतुर्विध लक्षण ।

या श्लोकीं श्रीकृष्ण । स्वमुखें आपण सांगत ॥ १४ ॥


कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं च यत्‌ ।

प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुण स्मृतम्‌ ॥ २४ ॥


देहीं असोनि देहातीत । भूतीं भूतात्मा भगवंत ।

भूतां सबाह्य सभराभरित । हें ज्ञान निश्चित सात्त्विक ॥ १५ ॥

भिन्न खाणी भिन्नाकार । भिन्न नांवें भिन्न व्यापार ।

तेथ वस्तु देखे अभिन्नाकार । हें ज्ञान साचार सात्त्विक ॥ १६ ॥

करूनि वेदशास्त्रपठन । निर्धारितां निजज्ञान ।

सवेंचि विकल्पी आपण । विकल्प पूर्ण रजाचे ॥ १७ ॥

करून वार्तिकान्त व्युत्पत्ती । अद्वैत-निश्चयो नाहीं चित्तीं ।

आपण विकल्पी आपुल्या युक्ती । तें ज्ञान निश्चितीं राजस ॥ १८ ॥

करूनि वेदशास्त्रश्रवण । होय शिश्नोदरपरायण ।

इंद्रियार्थीं श्रद्धा पूर्ण । तो केवळ जाण राजस ॥ १९ ॥

एक निश्चयो नाहीं चित्तीं । विकल्प उपजती नेणो किती ।

हे रजोगुणाची ज्ञानवृत्ती । ऐक निश्चितीं तमोगुण ॥ ३२० ॥

महामोहो गिळी ज्ञानस्फूर्ती । मी जड अंध मानी निश्चितीं ।

नश्वर पदार्थीं आसक्ती । तें ज्ञान निश्चितीं तामस ॥ २१ ॥

आहार निद्रा भय मैथुन । केवळ पशुप्राय जें ज्ञान ।

तें निश्चयें तामस जाण । ऐक निर्गुणविभाग ॥ २२ ॥

कार्य कर्ता आणि कारण । त्रिपुटी त्रिगुणेंसी करूनि शून्य ।

केवळ जें चैतन्यघन । तें निर्गुण ज्ञान उद्धवा ॥ २३ ॥

सत्त्वाचेनि निज‍उल्हासें । सर्वेंद्रियीं ज्ञान प्रकाशे ।

तें ज्ञानचि मानी वायवसें । मी ज्ञानरूपें असें अनादि ॥ २४ ॥

सिंधुजळें सरिता वाहती । त्या आलिया सिंधूप्रती ।

तेणें उल्हासेना अपांतती । तेवीं ज्ञानस्फूर्ती श्लाघेना ॥ २५ ॥

रजोगुणें आलिया सकाम । त्यासी क्षोभूं न शके काम ।

म्हणे माझेनि चाले काम्य कर्म । शेखीं मी निष्काम निजांगें ॥ २६ ॥

होतां काम्य कर्माचा सोहळा । जेवीं सूर्या न बाधी उन्हाळा ।

तेवीं काम्य कर्मीं मी जिव्हाळा । माझेनि सोज्ज्वळा काम सवेग ॥ २७ ॥

तमोगुणाच्या झडाडा । पडिला महामोहाचा वेढा ।

न करितां मोहाचा निझाडा । मोहनिर्णय गाढा आपण पैं जाणे ॥ २८ ॥

सूर्यो न दिसे जिकडे । अंधारू व्यापी तिकडे ।

तेवीं स्वरूपनिष्ठेपुढें । न बाधी सांकडें मोहाचें ॥ २९ ॥

अंगीं आदळतां तिन्ही गुण । जो गजबजीना आपण ।

ते निजनिष्ठा निजनिर्गुण । उद्धवा जाण निश्चित ॥ ३३० ॥

अज्ञानाच्या अवसरीं । ज्ञानाची चाड न धरी ।

प्रवर्ततां कामाचारीं । निष्कामाचा न करी पांगडा ॥ ३१ ॥

आदळतां मोहाचीं झटें । ज्याचा बोध कदा न पालटे ।

त्रिगुणीं निर्गुणत्वें राहाटे । माझिया निष्ठें मद्भक्त ॥ ३२ ॥

त्रिगुणांचा त्रिविध वास । निर्गुण निजरहिवास ।

येचि अर्थीं हृषिकेश । विशद विलास सांगत ॥ ३३ ॥


वनं तु सात्त्विको वासो ग्रमो राजस उद्यते ।

तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतं तु निर्गुणम्‌ ॥ २५ ॥


पवित्र आणि तीर्थभूत । विजन वन एकान्त ।

ऐशिये वस्तीं सुखावे चित्त । तो वास निश्चित सात्त्विक ॥ ३४ ॥

वस्ती व्यवहारीं व्यापारीं । कां सद सन्मानें राजद्वारीं ।

विवाहामंडपामाझारीं । ज्यासी प्रीति भारी वस्तीसी ॥ ३५ ॥

ज्यासी आवडे धनसंपदा । निकटवासें वसती प्रमदा ।

जो नगरीं ग्रामीं वसे सदा । हे वस्ती संपदा राजस ॥ ३६ ॥

जेथ सन्मान वांछी चित्त । सदा क्षोभे विषयासक्त ।

ऐसा‌इसी वस्ती जेथ । ते जाण निश्चित राजस ॥ ३७ ॥

जेथ साधुनिंदा जोडे । जेथ गुणदोषीं दृष्टि वाढे ।

ऐशिया ठायीं वस्ती आवडे । तें तामसाचें गाढें निवासस्थान ॥ ३८ ॥

जेथ कलहाचें कारण । जेथ अविवेकी होय मन ।

वेश्या द्यूत मद्यसदन । हें निवासस्थान तामस ॥ ३९ ॥

देवालयीं घवघविती । देखोनि माझी निजमूर्ती ।

साचार सुखावे चित्तवृत्ती । ते निर्गुण वस्ती उद्धवा ॥ ३४० ॥

अभेदभक्तांचें निजमंदिर । तें मज निर्गुणाचें निजघर ।

तेथ सुखत्वें ज्याची वृत्ति स्थिर । ते वस्ती साचार निर्गुण ॥ ४१ ॥

निर्गुणासी घरठावो । हें बोलणें म्हणसी वावो ।

जेथ उपजे ब्रह्मसद्भावो । ते वस्ती पहा हो निर्गुण ॥ ४२ ॥

विषयातीत निजस्थिती । सुखें सुखरूप राहे वृत्ती ।

ते निर्गुणाची निजवस्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ४३ ॥

सांडूनि आकाराचें ज्ञान । निराकारीं सुखसंपन्न ।

वृत्ति स्थिरावे परिपूर्ण । ते वस्ती निर्गुण जनीं विजनीं ॥ ४४ ॥

त्रिगुणसंगें त्रिविध कर्ता । निर्गुनलक्षणीं लक्षिजे चौथा ।

चतुर्विध कर्त्यांची व्यवस्था । एक आतां सांगेन ॥ ४५ ॥


सात्त्विकः कारकोऽसङ्गी रागान्धो राजसः स्मृतः ।

तामसः स्मृतिविभ्रष्टो निर्गुणो मदपाश्रयः । २६ ॥


कांटॆनि कांटा फेडितां । जेवीं निवारे निजव्यथा ।

एवीं संगें संगातें छेदितां । सात्त्विक कर्ता असंगी ॥ ४६ ॥

सद्गुरुचरणसत्संगें । सकळ संग छेदी विरागें ।

सात्त्विक कर्ता निजांगें । विषयसंगें असंगी ॥ ४७ ॥

फळाभिलाषेच्या चित्तीं गांठी । तेणें अंध झाली विवेकदृष्टी ।

राजस कर्ता फळशेसाठीं । अतिदुःखकोटी स्वयें सोशी ॥ ४८ ॥

निःशेष हारपे विवेकज्ञान । स्मृति सैरा वळघे रान ।

नाठवे कार्य कारण । ऐसा कर्ता जाण तामस ॥ ४९ ॥

अनन्य भावें हरीसी शरण । कर्माचळक श्रीनारायण ।

कदा न धरी कर्माभिमान । हा कर्ता निर्गुण निश्चयें ॥ ३५० ॥

त्रिगुणांची श्रद्धा त्रिविध । निर्गुणाची श्रद्धा शुद्ध ।

येच अर्थींचें विशद । स्वयें गोविंद सांगत ॥ ५१ ॥


सात्त्विकयाध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी ।

तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा ॥ २७ ॥


देह इंद्रिय चेतना प्राण । येणेंसीं स्फुरे जें मीपण ।

तेथ विवेक करूनियां पूर्ण । आपुलें मीपण आपण पाहे ॥ ५२ ॥

देह नव्हें मी जडमूढत्वें । इंद्रियें नव्हें मे एकदेशित्वें ।

प्राण नव्हें मी चपळत्वें । मन चंचळत्वें कदा मी नव्हे ॥ ५३ ॥

चित्त नव्हें मी चिंतकत्वें । बुद्धि नव्हे मी बोधकत्वें ।

‘अहं’ नव्हें मी बाधकत्वें । मी तों येथे अनादिसिद्ध ॥ ५४ ॥

एवं मीपणाचें निजसार । विवंचूं जाणे बुद्धिचतुर ।

ते अध्यात्मश्रद्धा उदार । सात्त्विक नर सदा वाहती ॥ ५५ ॥

जें जें मी नव्हें म्हणत जाये । तें मी देखल्या मीचि आहें ।

माझ्या मीपणाचे वंदिल्या पाये । मीचि मी ठायें कोंदोनी ॥ ५६ ॥

हे आध्यात्मिकी शुद्ध श्रद्धा । सात्त्विकापाशीं वसे सदा ।

आतां राजसाची श्रद्धा । ऐक प्रबुद्धा सांगेन ॥ ५७ ॥

मी एक येथें वर्णाश्रमी । मी एक येथें आश्रमधर्मीं ।

मी एक येथें कर्ता कर्मीं । हें मनोधर्मीं दॄढ मानी ॥ ५८ ॥

येणें भावार्थें कर्मतत्परू । कुशमृत्तिकेचा अत्यादरू ।

अतिशयें वाढवी शौचाचारू । विधिनिषेधां थोरू आवर्त भोंवे ॥ ५९ ॥

दोषदृष्टीच्या रंगणीं । मिरवती गुणदोषांच्या श्रेणी ।

पवित्रपणाच्या अभिमानीं । ब्रह्मयासी न मनी शुचित्वें ॥ ३६० ॥

देहाभिमान घे‌ऊनि खांदा । सत्य मानणें कर्मबाधा ।

ते हे राजसाची कर्मश्रद्धा । जाण प्रबुद्धा उद्धवा ॥ ६१ ॥

अधिक अविवेक वाढे । जेणें अकर्म अंगीं घडे ।

अधर्माची जोडी जोडे । हे श्रद्धा आवडे तामसी ॥ ६२ ॥

जेथ अपेयाचें पान । स्वेच्छा अभक्ष्यभक्षण ।

अगम्यादि घडे गमन । हे श्रद्धा संपूर्ण तामसी ॥ ६३ ॥

अधर्म तोचि मानी धर्म । हें तामसी श्रद्धेचें वर्म ।

आतां निर्गुणश्रद्धा परम । उत्तमोत्तम ते ऐक ॥ ६४ ॥

सर्व भूतीं भगवंत । ऐशिये श्रद्धे श्रद्धावंत ।

अनन्य भावें भूतां भजत । तो भजनभावार्थ निर्गुण ॥ ६५ ॥

स्त्री पुत्र वित्त जीवित । मजलागीं कुरवंडी करित ।

अनन्य भावें जे मज भजत । ते श्रद्धा निश्चित निर्गुण ॥ ६६ ॥

चारी पुरुषार्थ त्यागिती । उपेक्षूनि चारी मुक्ती ।

ऐक्यभावें मज भजती । ते श्रद्धासंपत्ती निर्गुण ॥ ६७ ॥

निष्काम नामस्मरण । निर्लोभ हरिकीर्तन ।

भावार्थें जें जें भजन । ते श्रद्धा निर्गुण उद्धवा ॥ ६८ ॥

त्रिगुणांचा त्रिविध आहारू । स्वयें सांगे शार्ङ्गधरू ।

निर्गुण आहाराचा प्रकारू । सखोल विचारू हरि सांगे ॥ ६९ ॥


पथ्यं पूतमनायस्तमाहार्यं सात्त्विकं स्मृतम्‌ ।

राजसं चेन्द्रियप्रेष्ठं तामसं चार्तिदाशुचि ॥ २८ ॥


पवित्र आणि हळुवार । सत्त्ववृद्धीसी हितकर ।

अप्रयासीं प्राप्ति साचार । सात्त्विक आहार या नांव ॥ ३७० ॥

अल्पाहार या नांव पथ्य । पवित्र म्हणिजे धर्मार्जित ।

तेंही अप्रयासानें प्राप्त । तो जाण निश्चित सात्त्विकाहार ॥ ७१ ॥

गोड खरपूस आंबट । तळींस घोळींव तिखट ।

चिरींव चोळींव तुरट । वळींव वळिवट आळिलें ॥ ७२ ॥

रसीं रसांतरमिळणी । पन्हीं कालवणीं शिखरिणी ।

कुडकुडीं निर्पूस सणाणी । आहारभरणी राजस ॥ ७३ ॥

नाना परींच्या आवडी । सडिवा सोलिवा परवडी ।

रसनासुखाची अतिगोडी । तो आहार निरवडी राजस ॥ ७४ ॥

नाना परींचे आयास । करूनि अतिप्रयास ।

आयास सेविती राजस । ऐक तामस भोजन ॥ ७५ ॥

सेवितां दुर्गंधि उन्मादक । परिपाकें करे मूर्ख ।

अशुचि आणि द्‌ःखदायक । हा आहार देख तामस ॥ ७६ ॥

भगवंताचा भुक्तप्रमाद । साधुसज्जनांचें शेष शुद्ध ।

हा निर्गुण आहार प्रसिद्ध । ‘च’ कारें गोविंद बोलिला ॥ ७७ ॥

ग्रासोग्रासीं गोविंद । येणें स्मरणें अन्न शुद्ध ।

हा निर्गुण आहार प्रसिद्ध । ‘च’ कारें गोविंद बोलिला ॥ ७८ ॥

‘अन्नं ब्रह्म अहं च ब्रह्म’ । पंक्तीकर तोही ब्रह्म ।

ऐसा ज्याचा भोजनानुक्रम । तो आहार परम निर्गुणत्वें ॥ ७९ ॥

त्रिगुणांचें त्रिविध सुख । निर्गुण सुख अलोलिक ।

त्याही सुखा‌आ परिपाक । यदुनायक स्वयें सांगे ॥ ३८० ॥


सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं तु राजसम्‌ ।

तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम्‌ ॥ २९ ॥


सांडूनि विषयसुखाची स्फूर्तीं । आत्मसुखें सुखाचे चित्तवृत्ती ।

ऐशिया निजसुखाची प्राप्ती । तें सुख निश्चितीं सात्त्वेक ॥ ८१ ॥

गंगापूर भरे उन्नतीं । येणें अमर्याद वोत भरती ।

तेवीं आत्मसुखाचिये प्राप्ती । इंद्रियां तृप्ती स्वानंदें ॥ ८२ ॥

नाना विषयांचें कोड । इंद्रियांचा अतिधुमाड ।

विषयसुख लागे गोड । तें सुख सुदृढ राजस ॥ ८३ ॥

अतिनिंद्य आणि उन्मादी । तेंचि सुख आवडे बुद्धी ।

तामस सुखाची हे सिद्धी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥ ८४ ॥

हृदयीं प्रकटल्या माझी मूर्ती । विसरे संसाराची स्फूर्ती ।

त्यावरी जे होय सुखप्राप्ती । तें सुख निश्चितीं निर्गुण ॥ ८५ ॥

सर्व भूतीं वसे भगवंत । तोचि मी हा तात्त्विकार्थ ।

ऐसेनि मदैक्यें सुखप्राप्त । तो निजसुखार्थ निर्गुण ॥ ८६ ॥

देखिल्या निजात्मसुखस्वरूप । स्वयें हो‌इजे सुखरूप ।

हे निर्गुणसुखाचे निजदीप । झडल्या पुण्यपाप पाविजे ॥ ८७ ॥

आपण सुखस्वरूप सर्वांगीं । सुखस्वरूप स्वयें भोगी ।

हे निर्गुण सुखाची मागी । भक्तीं अंतरंगीं भोगिजे ॥ ८८ ॥

कल्पांताचें पूर्ण भरितें । उरों नेदी नदीनदांतें ।

तेवीं निर्गुण सुख येथें । देहेंद्रियांतें उरो नेदी ॥ ८९ ॥

जेवीं मृगजळीं जळ नाहीं । तेवीं परब्रह्माच्या ठायीं ।

प्रपंच स्पर्शिलाचि नाहीं । तें सुख निर्वाहीं निर्गुण ॥ ३९० ॥

ज्या सुखासी मर्यादा । करितां न करवे कदा ।

सुखें सुखस्वरूप हो‌इजे सदा । हे सुखसंपदा निर्गुणा ॥ ९१ ॥

त्रिगुण आणि निर्गुण । यांचें दाविलें भेदलक्षण ।

आतां त्याचें उपसंहरण । ग्रंथांती जाण हरि करि ॥ ९२ ॥


द्रव्यं देश फलं कालो ज्ञानं कर्म च कारकः ।

श्रद्धावस्थाऽऽकृतिर्निष्ठा त्रैगुण्यः सर्व एव हि ॥ ३० ॥


द्रव्यशब्दें आहार त्रिविध । देशशब्दें वनग्रामभेद ।

फळशब्दें सुख‍उद्धोध । सत्त्वसंबंध विभागें ॥ ९३ ॥

काळशब्दें भगवद्भजन । कैवल्यनिष्ठा या नांव ज्ञान ।

कर्म म्हणिजे मदर्पण । कर्ता तो जाण असंगीं ॥ ९४ ॥

श्रद्धाशब्दें आध्यात्मिके । अवस्थाशब्दें जागरणादिकी ।

आकृतिशब्दें उपरिलोकीं । देवतादिकीं क्रीडन ॥ ९५ ॥

जो गुण वाढे देहांतीं । जेणें गुणें होय अंतःस्थिती ।

त्या नांव निष्ठा म्हणती । जाण निश्चतीं उद्धवा ॥ ९६ ॥

भिन्न भिन्न भाग अनेक । किती सांगूं एकेक ।

अवघें जगचि त्रिगुणात्मक । जाण निष्टंक निजभक्ता ॥ ९७ ॥

संसार समस्त त्रिगुण । यांमाजीं मी अवघा निर्गुण ।

हे तुज कळावया निजखूण । गुणानिरूपण म्यां केलें ॥ ९८ ॥


सर्वे गुणमया भावाः पुरुषाव्यक्तधिष्ठिताः ।

दृष्टं श्रुतमनुध्यातं बुद्धया व पुरुषर्षभ ॥ ३१ ॥


देखिजे अथवा ऐकिजे । कां मनें जें जें चिंतिजे ।

तें तें अवघेंचि जाणीजे । मायागुणकाजें त्रिगुणात्मक ॥ ९९ ॥

करावया त्रिगुणांचें मर्दन । प्रकृतिनियंता पुरुष भिन्न ।

तो सर्वदा सर्वांगें निर्गुण । वर्तवी गुण निजसत्ता ॥ ४०० ॥

पुरुषावेगळें समस्त । प्रकृतिकार्य मिथ्याभूत ।

त्यातें बोलिजे गुणवंत । जाण निश्चित उद्धवा ॥ १ ॥

नरदेह पावोनियां येथ । जे न साधिती गुणातीत ।

ते नाडले हातोहात । निजस्वार्थ बुडाला ॥ २ ॥

तैसी नव्हे तुझी मती । विनटलासी भगवद्भक्ती ।

तेव्हांचि तों गुणातीतीं । जाण निश्चितीं जडलासी ॥ ३ ॥

हरिभक्तांमध्यें वरिष्ठ । यालागीं निजमुखॆं वैकुंठ ।

उद्धवासी म्हणे पुरुषश्रेष्ठ । भाग्यें उत्कृष्ट तूं एक ॥ ४ ॥

त्रिगुणगुणीं सविस्तारू । दृढ वाढला संसारतरू ।

त्याचे छेदाचा कवण प्रकारू । तो शार्ङ्गधरू सांगत ॥ ५ ॥


एताः संसृतयः पुंसो गुणकर्मनिबन्धनाः ।

येनेमे निर्जिताः सौम्य गुणा जीवेन चित्तजाः ।

भक्तियौगेन मन्निष्ठो मद्भावाय प्रपद्यते ॥ ३२ ॥


सत्त्वादि तिन्ही गुण एथ । केवळ आणी मिश्रित ।

पुरुषातें संसारी करीत । गुणकर्मीं निश्चित बांधोनी ॥ ६ ॥

त्रिगुणकर्मांस्तव जाण । जीवासी झालें दृढ बंधन ।

जेवीं घटामाजील जीवन । दावी आडकलेपण रविबिंबा ॥ ७ ॥

घटीं भरल्या समळ जळ । त्यामाजीं रवि दिसे समळ ।

घटींचें डोलतांचि जळ । कापें चळचळ रविबिंब ॥ ८ ॥

तेवीं त्रिगुणांचें कर्माचरण । शुद्धासी आणी जीवपण ।

तें छेदावया जीवबंधन । भगवद्भजन साधावें ॥ ९ ॥

जितावया गुणबंधन । रिघावें सद्गुरूसी शरण ।

तेथ मद्भावें करितां भजन । वाढे सत्त्वगुण अतिशुद्ध ॥ ४१० ॥

पायीं जडली लोहाची बेडी । ते लोहेंचि लोहार तोडी ।

तेवीं सत्त्वगुणाचिया वाढी । त्रिगुणांतें तोडी गुरुरावो ॥ ११ ॥

तेथ प्रवेशावया गुणातीतीं । अवश्य करावी गुरुभक्ती ।

जे गुरुभजनीं विश्वासती । त्यांसी चारी मुक्ती आंदण्या ॥ १२ ॥

ज्यासी गुरुचरणीं भगवद्भावो । त्याचे सेवेसी ये ब्रह्मसद्भावो ।

तेथ ब्रह्मसद्भावेंसी पहा हो । मी देवाधिदेवो सबाह्य तिष्ठें ॥ १३ ॥

जो गुरुचरणीं अनन्य शरण । तो सहजें होय ब्रह्मसंपन्न ।

गुरुरूपें करितां माझें भजन । ब्रह्मसमाधान मद्भक्ता ॥ १४ ॥

उद्धवा ऐसें माझें भजन । समूळ जाणशी तूं संपूर्ण ।

यालागीं ‘सौम्य’ हें विशेषण । स्वमुखें श्रीकृष्ण संबोधी ॥ १५ ॥

भाग्यें नरदेह पावल्या जाण । अवश्य करावें माझें भजन ।

येचि अर्थींचें निरूपण । स्वमुखें श्रीकृष्ण प्रतिपादी ॥ १६ ॥


तस्माद्देहमिमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम्‌ ।

गुणसङ्ग विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणाः ॥ ३३ ॥


ज्या नरदेहाकारणें । अमर उत्कंठित मने ।

त्या देहाचे जाहलेपणें । ज्ञान पावणें निष्टंक ॥ १७ ॥

नरदेह पावल्या जाण । आपणचि नव्हे ब्रह्मज्ञान ।

तेथें करावें माझें भजन । देहाभिमान सांडूनि ॥ १८ ॥

करितां माझें अनन्य भजन । सहजें वाढे सत्त्वगुण ।

सत्त्वगुणास्तव जाण । उपजेज्ञान सविवेक ॥ १९ ॥

विवेकज्ञानाचिये वृत्ती । रज तम दोनी झडती ।

शोधितसत्त्वाचिये स्थिती । अभेद भक्ती उल्हासे ॥ ४२० ॥

करितां माझें अभेद भजन । होय स्वानंदाचे स्वादन ।

त्या नांव बोलिजे विज्ञान । तेथ तिनी गुण मिथ्यात्वें ॥ २१ ॥

नरदेह जोडलिया हातीं । प्राण्यासी एवढी प्राप्ती ।

यालागीं मनुष्यदेहीं भक्ती । अवश्य समस्तीं करावी ॥ २२ ॥

हें भागवतींचें अतिगुह्य ज्ञान । मुख्यत्वेंसी भक्तिप्राधान्य ।

भावें करितां माझें भजन । स्त्रिया शूद्रजन उद्धरती ॥ २३ ॥

नरदेह जोडल्या जाण । माझी भक्ति करिती विचक्षण ।

भजनें जिणोनि गुणागुण । ब्रह्म परिपूर्ण स्वयें होती ॥ २४ ॥

पूर्ण ब्रह्माचिया प्राप्ती । निरपेक्ष माझी भक्ती ।

तोचि भजनभाव श्रीपती । पुनः पुनः श्लोकार्थीं दृढ दावी ॥ २५ ॥


निःसङ्गो मां भजेद्विद्वानप्रमत्तो जितेन्द्रियः ।

रजस्तमश्चाभिजयेत्सत्त्वसंसेवया मुनिः ॥ ३४ ॥

सत्त्वं चाभिजयेद्युक्तो नैरपेक्ष्येण शान्तधीः ।


करूनि विषयांची विरक्ती । हृदयीं नापेक्षावी मुक्ती ।

ऐशी निरपेक्ष माझी भक्ती । वाढत्या प्रीतीं करावी ॥ २६ ॥

तेणें अनिवार सत्त्वशुद्धी । सर्व भूतीं भगवद्बुद्धी ।

दृढ वाढे गा त्रिशुद्धी । हे भजनसिद्धी साधकां ॥ २७ ॥

ऐसें करितां माझें भजन । विस्मरणासी ये मरण ।

सर्वेंन्द्रियीं सावधपण । सहजें जाण ठसावे ॥ २८ ॥

तेव्हां रज तम दोनी गुण । निःशेष जाती हारपोन ।

शुद्धसत्त्वाचें स्फुरण । तेणें स्वानंद पूर्ण साधकां ॥ २९ ॥

केवळ उरल्या सत्त्वगुण । साधकां ऐसें स्फुरे स्फुरण ।

जगामाजीं एक पावन । धन्य धन्य मी होयें ॥ ४३० ॥

मी पावलों शुद्ध बोध । मज प्रकटला परमानंद ।

ऐसा सुखाचा जो स्फुंद । तो सत्त्वबोध साधकां ॥ ३१ ॥

ऐसा उरला जो सत्त्वगुण । तो निवारावया साधन कोण ।

मी स्वयें सुखस्वरूप आपण । मज सुखाचें स्फुरण ते माया ॥ ३२ ॥

गूळ गोडपणें पांगे । कीं दुधा दूध गोड लागे ।

तैसा सुखरूप मी सर्वांगें । वृथा सुखभोगें कां फुंजें ॥ ३३ ॥

ऐशी साधकीं स्फूर्ति स्फुरे । तंव सत्त्वगुण स्वरूपीं विरे ।

तेव्हां सुखाचाही फुंद सरे । निजसुख उरे निजशांती ॥ ३४ ॥

ऐसे निवारल्य तिनी गुण । केवळ उरे निर्गुण ।

तेचि अर्थींचे निरूपण । विशद श्रीकृष्ण सांगत ॥ ३५ ॥


संपद्यते गुणैर्मुक्तो जीवो जीवं विहाय माम्‌ ॥ ३५ ॥

जीवो जीवविनिर्मुक्तो गुणैश्चाशयसम्भवैः ।


वाढल्या सत्त्वगुणाचा हरिख । त्यातें निर्दळी शुद्ध सत्त्वविवेक ।

पाठीं विवेकेंसीं सत्त्व देख । हारपे निःशेख निजात्मरूपीं ॥ ३६ ॥

ऐसे निमाल्या तिनी गुण । निमे कार्य कर्म कारण ।

लिंगदेह नाशे संपूर्ण । जीवासी जीवपण मिथ्या होय ॥ ३७ ॥

तेव्हा कार्य कर्म कर्ता । भोग्य भोग आणि भोक्ता ।

ज्ञान ज्ञेय मी एक ज्ञाता । याची वार्ता असेना ॥ ३८ ॥

ऐसें हारपल्या जीवपण । स्वयें सहजें निजनिर्गुण ।

हो‍ऊनि ठाके ब्रह्म पूर्ण । अहंसोहंपण सांडूनि ॥ ३९ ॥

यापरी मद्भक्त जाण । ब्रह्म होती परिपूर्ण ।

तेंचि जाहलेपणाचें लक्षण । श्लोकार्धें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ४४० ॥


मयैव ब्रह्मणा पूर्णो न बहिर्नान्तरश्चरेत्‌ ॥ ३६ ॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादास्कन्धे पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥


प्रपंच एक पूर्वीं होता । हे समूळ मिथ्या वार्ता ।

पुढें हो‌ईल मापुता । हेंही सर्वथा असेना ॥ ४१ ॥

जैसे आंत बाहेरी भाग । नेणे साखरेचें अंग ।

तैसें सबाह्याभ्यंतर चांग । ब्रह्म निर्व्यंग निजानंदें ॥ ४२ ॥

ऐसें पावल्या ब्रह्म परिपूर्ण । साधकासी न ये मरण ।

प्रारब्धें देहीं उरल्या जाण । देहाभिमान बाधीना ॥ ४३ ॥

बाह्य न देखे दृश्यदर्शन । अंतरीं नाहीं विष्यस्फुरण ।

देहींचें न देखे देहपण । जीवन्मुक्तलक्षण या नांव ॥ ४४ ॥

बाह्य देखे दृश्यप्रतीती । अंतरीं विषयांची आसक्ती ।

या नांव अज्ञानाची स्थिती । अविद्याशक्ती बाधक ॥ ४५ ॥

तें निरसावया अविध्याबंधन । अवश्य करावें माझें भजन ।

हें जाणोनी साधुसज्जन । भक्तीसी प्राण विकिला ॥ ४६ ॥

माझिये भक्तीपरती । आणिक नाहीं उत्तम गती ।

तेंही भजन अभेदयुक्तीं । तैं चारी मुक्ती कामाऱ्या ॥ ४७ ॥

हृदयीं विषयाची विरक्ती । वरी अभेदभावें माझी भक्ती ।

तें भजन अनन्य प्रीतीं । त्याचा मी श्रीपती आज्ञाधार ॥ ४८ ॥

भक्तिनामाचा इत्यर्थ । माझे स्वरूपीं निजभावार्थ ।

येणेंचि लाभे परमार्थ । सुफळ शास्त्रार्थ या नांव ॥ ४९ ॥

माझिये भक्तीचेनि नांवें । पशु पक्षी उद्धरावे ।

मा मानवी भजनभावें । म्यां अवश्य न्यावे निजधामा ॥ ४५० ॥

यालागीं सांडोनि व्युत्पत्ती । जाणतीं नेणतीं गा समस्तीं ।

भावें करावी भगवद्भक्ती । तैं निजात्मप्राप्ती अनायासें ॥ ५१ ॥

भावें करितां माझें भजन । स्वयें निर्दळती तिन्ही गुण ।

सहजें प्रकटे निजनिर्गुण । हें सत्य श्रीकृष्ण बोलिला ॥ ५२ ॥

जेथ उगवली गुणगुंती । तेथ प्रकटे निजशांती ।

हेंचि ये अध्यायीं श्रीपती । उद्धवाप्रती बोलिला ॥ ५३ ॥

यालागीं जेथ भगवद्भक्ती । तेथ गुणजयो लाभे वॄत्ती ।

सहजें प्रकटे निजशांती । निजात्मप्राप्ती स्वतःसिद्ध ॥ ५४ ॥

ते निजभक्ती माझी जननी । ज्या पैठा केलों जनार्दनचरणीं ।

एका जनार्दनचरणीं । मिळोनि मिळणीं भजतचि ॥ ५५ ॥

पुढिले अध्यायीं कथा गहन । ऐल‍उर्वशी‌उपाख्यान ।

ज्या अध्यायाचें करितां पठण । अगम्यागमनदोष हरती ॥ ५६ ॥

ज्या पुरूरव्याची विरक्ती । स्वमुखें वर्णील श्रीपती ।

वैराग्यें निजात्मप्राप्ती । सभाग्य पावती वैराग्य ॥ ५७ ॥

त्या वैराग्याचें निरूपण । अतिगोड निरूपी श्रीकृष्ण ।

श्रोतां कृपा करावी पूर्ण । द्यावें अवधान कथेसी ॥ ५८ ॥

जे कथेचेनि अवधानें अवधानें । दुरितदोष होती दहनें ।

ब्रह्मीं ब्रह्मत्व पावणें । हो‍ऊनि ठाकणें चिन्मात्र ॥ ५९ ॥

एवढ्या निरूपणाची गोडी । पुढिले अध्यायीं आहे फुडी ।

एका जनार्दनकृपा गाढी । परापरथडीप्रापक ॥ ४६० ॥

भावें धरितां जनार्दनचरण । बांधू न शके बाधकपण ।

एक जनार्दना शरण । रसाळ निरूपण पुढें आहे ॥ ४६१ ॥

इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे

श्रीकृष्णोद्धवसंवादे गुणनिर्गुणनिरूपणं नाम पंचविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥

॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ ॥ श्लोक ॥ ३६ ॥ ओव्या ॥ ४६१ ॥







॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय सव्विसावा


श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो देव जगन्मोहन । मोहिनेमोहना आद्यकारण ।

कार्यकारणातीत चिद्धन । जय जनार्दन जगद्गुरू ॥ १ ॥

जगासी पडे मायामोहन । तें तूं निर्दळिसी ज्ञानघन ।

जगीं जगद्रूप जनार्दन । कृपाळू पूर्ण दीनांचा ॥ २ ॥

दीनासी देवमाया स्त्रीरूपें । भुलवी हावभावखटाटोपें ।

तें स्त्रीमोहादि मोहक रूपें । जनार्दनकृपें निर्दळिती ॥ ३ ॥

जेथ वैराग्य वाढे संपूर्ण । तेथ जनार्दनाची कृपा पूर्ण ।

वैराग्य तेथ ब्रह्मज्ञान । सहजें जाण ठसावे ॥ ४ ॥

जीव सहजें ब्रह्मचि आहे । तो मायागुणें जीवत्व वाहे ।

जेवीं भद्रीं जिजेलेनि रायें । तो स्वप्नींचें लाहे रंकत्व ॥ ५ ॥

त्यासी राजपदा यावया जाण । सेवक करिती थापटण ।

तेवीं वैराग्य निर्दळी त्रिगुण । जीवा ब्रह्मपण स्वयंभचि ॥ ६ ॥

ऐसें स्वयंभ जोडल्या ब्रम्ह पूर्ण । तेव्हा स्त्री पुरुष हें मिथ्या ज्ञान ।

मृषा दृश्याचें दृश्यभान भोग्यभोक्तेपण असेना ॥ ७ ॥

असो साधकासी देवमाया । स्त्रीरूपें ये भुलवावया ।

तेथ स्मरतां भावें गुरुराया । जाय विलया स्त्रीबाधू ॥ ८ ॥

सद्गुरूचें निजनाम एक । निवारी बाधा महादोख ।

वैराग्य उपजवी अलोलिक । तेणें होय निजसुख साधकां ॥ ९ ॥

निर्विशेष निजसुखदाता । आम्हां सद्गुरूचि तत्त्वतां ।

त्याचे चरणीं ठेवितां माथा । सुखसंपन्नता साधकां ॥ १० ॥

संत साधकांची निजमा‌उली । शांति निजसुखाची सा‌उली ।

जनार्दनकृपेच्या पा‌उलीं । कथा चालिली यथार्थ ॥ ११ ॥

हाता आलिया निजनिर्गुण । साधक होती सुखसंपन्न ।

तदर्थ करावें माझें भजन । हें बोलिला श्रीकृष्ण पंचविसावां ॥ १२ ॥

भावें करितां भगवद्भजन । देव दारारूपें करिती विघ्न ।

तें निर्दळावया जाण । माझें नामस्मरण करावें ॥ १३ ॥

अच्युत हें स्मरतां नाम । प्रतापें निर्दळी कर्माकर्म ।

सकळ पातकें करी भस्म । दाटुगें नाम हरीचें ॥ १४ ॥

नामें हो‌इजे विरक्त । नामें निर्मळ होय चित्त ।

नामें सधे गुणातीत । नामें निर्मुक्त भवपाश ॥ १५ ॥

नामीं लोलिंगत चित्त । भवभय रिघों न शके तेथ ।

नामीं विश्वास ऐसा जेथ । भगवंत तेथ तुष्टला ॥ १६ ॥

दुष्टसंगें विष्यासक्त । जरी झाला लोलिंगत ।

अनुताप उपजलिया तेथ । होय विरक्त क्षणार्धें ॥ १७ ॥

महादोषासी प्रायश्चित्त । केवळ अनुताप निश्चित ।

अनुतापेंवीण प्रायश्चित्त । जाण एथ विटंबू ॥ १८ ॥

अनुतापा‌एवढा सखा । जगीं आणिक नाहीं लोकां ।

धडाडिल्या अनुताप देखा । सकळ पातकां निर्दळी ॥ १९ ॥

अनुतापा चढलिया हात । क्षणार्धें करी विरक्त ।

येचि अर्थीं ऐलगीत । हरि सांगत उद्धवा ॥ २० ॥

सव्विसाव्या अध्यायीं येथ । विषयासक्त ज्याचें चित्त ।

त्यासी व्हावया विरक्त । ऐलगीतप्रस्तावो ॥ २१ ॥


श्रीभगवानुवाच -

मल्लक्षणमिमं कायं लब्ध्वा मद्धर्म आस्थितः ।

आनन्दं परमात्मानमात्मस्थं समुपैति माम्‌ ॥ १ ॥


ब्रह्म लक्षिजे परिपूर्ण । हेंचि कायेचें मुख्य लक्षण ।

तें हें मानवी शरीर जाण । परम पावन तिहीं लोकीं ॥ २२ ॥

मनुष्यदेहीं अधर्म । करितां नातुडे परब्रह्म ।

तेथ करावे भागवतधर्म । जे कां परम पावन ॥ २३ ॥

भागवतधर्में करितां भक्ती । निर्मळ होय चित्तवृत्ती ।

जीव तोचि ब्रह्म निश्चितीं । ऐशी शुद्ध स्फूर्ती ठसावे ॥ २४ ॥

ठसावल्या ब्रह्मस्फूर्ती । होय स्वानंदाची अवाप्ती ।

तेणें परमानंदीं लीन होती । हे शुद्धप्राप्ती पैं माझी ॥ २५ ॥

माझिये प्राप्तीचें लक्षण । देहीं असतां वर्तमान ।

सर्वथा नाहीं विषयस्फुरण । तेंचि निरूपण हरि सांगे ॥ २६ ॥


गुणमय्या जीवयोन्या विमुक्तो ज्ञाननिष्ठया ।

गुणेषु मायामात्रेषु दृश्यमानेष्ववस्तुतः ।

वर्तमानोऽपि न पुमान्‌ युज्यतेऽवस्तुभिर्गणैः ॥ २ ॥


जे मूळ अज्ञानाची खाणी । जे संसारप्रवाहाची श्रेणी ।

जे तिहीं गुणांची जननी । माया राणी अनादि ॥ २७ ॥

मायागुणयोगें पहा हो । सोळा कळांचा संभवो ।

तो वासनात्मक लिंगदेहो । जीवासी पहा हो दृढ झाला ॥ २८ ॥

ज्या लिंगदेहाचिये प्राप्ती । भोगी नाना सुखदुःखसंपत्ती ।

पडे स्वर्गनरक‍आवर्तीं । मिथ्यामरनपंक्ती स्वयें सोशी ॥ २९॥

वंध्यापुत्राचा घराचार । तैसा जीवासी संसार ।

देहाभिमानें केला थोर । अपरंपार अनिवार्य ॥ ३० ॥

तेथ गुरुवाक्यें ज्ञानानुभावो । पाहतां मायेचा अभावो ।

लिंगदेह झाला वावो । जीवा जीवभावो तो मिथ्या ॥ ३१ ॥

जेवीं उगवलिया गभस्ती । अंधारेंसीं हारपे राती ।

तेवीं गुरुवाक्यें ज्ञानप्राप्ती । मायेची स्थिती मावळे ॥ ३२ ॥

एवं नासल्या गुणविकार । जीवन्मुक्त होती नर ।

जेवीं कां कुलालचक्र । भंवे साचार पूर्वभ्रमणें ॥ ३३ ॥

तेवीं प्रारब्धशेषवृत्तीं । ज्ञाते निजदेहीं वर्तती ।

वर्ततांही देहस्थिती । देह‍अहंकृती असेना ॥ ३४ ॥

जेवीं कां छाया आपुली । कोणीं गांजिली ना पूजिली ।

परी कळवळ्याची न ये भुली । तेवीं देहींची चाली सज्ञाना ॥ ३५ ॥

तो देहाचेनि दैवमेळें । जरी विषयांमाजीं लोळे ।

परी विकाराचेनि विटाळें । वृत्ति न मैळे अणुमात्र ॥ ३६ ॥

त्यासी विषयांचें दर्शन । समूळत्वें मिथ्या जाण ।

करितां मृगजळाचें पान । करा वोलेपण बाधीना ॥ ३७ ॥

गगनकमळांचा आमोद । जैं भ्रमर सेवी सुगंध ।

तैं सज्ञाना विषयसंबंध । निजांगीं बाध लागतां ॥ ३८ ॥

असो अतर्क्य मुक्तांची स्थिती । परी मुमुक्षांलागीं श्रीपती ।

नियमाची यथानिगुती । निजात्मप्राप्तीलागीं सांगे ॥ ३९ ॥


सङ्ग न कुर्यादसतां शिश्नोदरतृपां क्वचित्‌ ।

तस्यानुगस्तमस्यन्धे पतत्यन्धानुगान्धवत्‌ ॥ ३ ॥


शिश्नोदरार्थ आसक्त । स्वधर्मत्यागें अधर्मरत ।

ऐसे जे विषयासक्त । ते जाण निश्चित असाधू ॥ ४० ॥

ऐसे जे असाधू जन । त्यांसीं सर्वथा आपण ।

संगती न करावी जाण । कायावाचामनःपूर्वक ॥ ४१ ॥

वोढाळेचे संगतीं पाहें । क्षणभरीं गेलिया धर्मगाये ।

त्या क्षणसाठीं पाहें । लोढणें वाहे निरंतर ॥ ४२ ॥

यालागीं दुर्जनाची संगती । क्षणार्धें पाडी अनर्थीं ।

मुमुक्षीं ऐशियाप्रती । अणुमात्र वस्ती न वाचावें ॥ ४३ ॥

लोहाराची आगिठी जैसी । सहजें पोळी भलत्यासी ।

दुर्जनाची संगति तैशी । पाडीं अपभ्रंशीं भाविकां ॥ ४४ ॥

अवचटें असाधुसंगती । जोडल्या वाढे विषयासक्ती ।

तेणें उठी अधर्मरती । विवेक-स्फूर्तिघातक ॥ ४५ ॥

मावळल्या विवेकवृत्ती । अंध होय ज्ञानस्फूर्ती ।

आपण आपली न देखे गते । जेवीं आभाळीं राती अंवसेची ॥ ४६ ॥

जेवीं अंधें अंध धरिल्या हातीं । दोघां पतन महागर्ती ।

तेवीं अविवेकाचिया स्थितीं । अंधतमा जाती विषयांध ॥ ४७ ॥

कुसंगाचा जो सांगत । तेणें वोढवें नरकपात ।

अनुताप सोडविता तेथ । तें ‘ऐलगीत’ हरि सांगे ॥ ४८ ॥


ऐलः सम्राडिमां गाथामगायत बृहच्छ्रवाः ।

उर्वशीविरहान्मुह्यन्निर्विण्णः शोकसंयमे ॥ ४ ॥


समुद्रवलयांकित क्षिती । सकळ रायांचा राजपती ।

पुरूरवा चक्रवर्ती । ज्याचे ख्याती पुराणीं ॥ ४९ ॥

तेज प्रभाव महाशौर्य । उचित वदान्य गांभीर्य ।

महिमा महती अतिवीर्य । धर्मधैर्य पुरूरवा ॥ ५० ॥

राजधर्माचिया नीतीं । स्वधर्में प्रतिपाळी क्षिती ।

ब्राह्मण तितुका ब्रह्ममूर्ती । हा भाव निश्चितीं रायाचा ॥ ५१ ॥

प्राणान्तेंही आपण्‌ । न करी ब्राह्मणहेळपण ।

गा‌ईलागीं वेंची प्राण । करी संरक्षण दीनाचें ॥ ५२ ॥

ऐसा धार्मिक ऐल-चक्रवर्ती । तोही उर्वशीचे आसक्तीं ।

भुलोनि ठेला भूपती । निजात्मगती विसरला ॥ ५३ ॥

तेणें अनुतापें गा‌इली गाथा । ते तुज मी सांगेन आतां ।

परी त्याची पूर्वकथा । कामासक्तता ते ऐक ॥ ५४ ॥

विसरोनि निजमत्त्वासी । अतिदीन झाला वेश्येसी ।

काम पिसें लावी मनुष्यासी । तें ऐल-इतिहासीं हरि सांगे ॥ ५५ ॥

ऐल-उर्वशीकामासक्ती । सवेंचि अनुतापें विरक्ती ।

हे कथा बोलिली वेदोक्तीं । तेचि यदुपति स्वयें सांगे ॥ ५६ ॥

उर्वशीपुरूरव्याचा संबंध । नवम स्कंधीं असे विशद ।

तेणें जाणोनियां गोविंद । एथ कथा‌अनुवाद न करीच ॥ ५७ ॥

पूर्वकथासंबंधः ॥

उर्वशी स्वर्गभूषण । नारायणें धाडिली आपण ।

तो उर्वशीसी गर्व पूर्ण । श्रेष्ठपण मानूनी ॥ ५८ ॥

तया गर्वाचिये स्थिती । ताल चुकली नृत्यगतीं ।

तेणें ब्रह्मशापाची प्राप्ती । तुज मानवी भोगिती भूतळीं ॥ ५९ ॥

उच्छाय मागतां तिसी । ब्रह्मा सांगे तियेपाशीं ।

नग्न देखिल्या पुरूरव्यासी । स्वर्गा येसी मेषप्रसंगें ॥ ६० ॥

ऐशा लाहोनि शापासी । भूतळा आली उर्वशी ।

देखोनि तिचिया स्वरूपासी । पुरूरवा तिसी भूलला ॥ ६१ ॥

विसरोनि आपुली महती । वश्य झाला वेश्येप्रती ।

रूपा भुलला भूपती । विचारस्फूर्ती विसरला ॥ ६२ ॥

नग्न देखिल्या रायासी । सांडूनि जावें उर्वशीं ।

ऐशी भाक दे‌ऊनि तिसी । निजभोगासी आणीली ॥ ६३ ॥

तिणें आपुलिया उच्छापासी । आणिलें दोघां एडक्यांसी ।

पुत्रस्नेहें पाळावें त्यांसी । तेविखीं दिधलें रायें ॥ ६४ ॥

ते उर्वशीच्या कामप्राप्ती । अतिशयें वाढली कामासक्ती ।

तो नेणे उदयास्त-दिवसराती । ऐशा अमित तिथी लोटल्या ॥ ६५ ॥

भोगितां उर्वशीकाम । विसरला स्वधर्मकर्म ।

विसरला नित्यनेम । कामसंभ्रम वाढला ॥ ६६ ॥

तेथ मेषरूपें दोघे जण । झाले अश्विनीकुमार आपण ।

उर्वशीभोगक्षया कारण । इंद्रें जाण पाठविले ॥ ६७ ॥

पुरूरव्याचा भोगप्रांतीं उर्वशी न्यावया स्वर्गाप्रती ।

दोनी फडके चोर नेती । मध्यरातीं मेमात ॥ ६८ ॥

ऐकोनि मेषांच्या शब्दासी । दुःखें हडबडली उर्वशी ।

रागें निर्भर्त्सी रायासी । नपुंसक होसी तूं एक ॥ ६९ ॥

वृथा वल्गसी पुरुषबळें । चोरें नेलीं माझीं बाळें ।

जळो तुझें तोंड काळें । म्हणोनि कपाळें ते पिटी ॥ ७० ॥

ऐकोनि स्त्रियेचा शोक थोरु । शस्त्र घे‌ऊनि सत्वरु ।

विद्युल्लता झळकली थोर । तंव नग्न शरीर रायाचें ॥ ७२ ॥

नग्न देखोनि रायासी । सांडूनि निघाली उर्वशी ।

तिचोनि वियोगें मानसीं । अतिशोकासी पावला ॥ ७३ ॥


त्यक्त्वाऽऽत्मानं व्रजन्तीं तां नग्न उन्मत्तवन्नृपः ।

विलपन्नन्वगाज्जाये घोरे तिष्ठेति विक्लवः ॥ ५ ॥


पृथ्वीपरिपालानीं वरिष्ठ । स्वधर्मीं धार्मिक श्रेष्ठ ।

शत्रुदमनीं अतिसुभट । प्रतापें उद्भट महावीर ॥ ७४ ॥

जाणे वेदशास्त्रविवेक । ज्यासी वंदिती सकळ लोक ।

तोही वेश्येचा केवळ रंक । झाला देख निजांगें ॥ ७५ ॥

सुरां असुरां न खालवी मान । जो अल्पही न साहे अपमान ।

तो वेश्येलागीं झाला दीन । निजसन्मान विसरोनी ॥ ७६ ॥

उर्वशी जातां देखोनि दिठीं । नग्न उन्मत्त उठा‌उठीं ।

रडत पडत लागे पाठीं । स्फुंदतां पोटीं श्वास न रिघे ॥ ७७ ॥

डोळेभरी पाहूं दे दिठीं । सांगेन जीवींच्या गुह्य गोष्टी ।

प्राण रिघों पाहे उठा‌उठी । क्षणभर भेटी न देतां ॥ ७८ ॥

आपुल्या पूर्वजांची आण । कदा नुल्लंघीं तुझें वचन ।

सत्य मानीं माझें प्रमान तुज काय कारण रुसावया ॥ ७९ ॥

तुज चालतां अवलाहीं । झणीं खडे रुततील पायीं ।

तुज जाणें कोणे ठायीं । तरी सवें मीही ये‍ईन ॥ ८० ॥

जा‌ऊं नको उभी राहें । परतोनी मजकडे पाहें ।

म्हणोनि धरूं धांवे पाये । तंव ते जाये उपेक्षुनी ॥ ८१ ॥

ज्यासी राजे मुकुटमणी । सदा येती लोटांगणीं ।

तो लागे वेश्येचे चरणीं । बाप करणी कामाची ॥ ८२ ॥

तुझी मज अति कळवळ । तुजलागीं मन माझें कोमळ ।

तूं कठिण झालीस केवळ । कोप प्रबळ कां धरिला ॥ ८३ ॥

यापरी रायाचें चित्त । विरहातुर शोकाकुलित ।

अतिशयें ग्लानियुक्त । ते ग्लानि सांगत श्रीकृष्ण ॥ ८४ ॥


कामानतृप्तोऽनुजुषन्‌ क्षुल्लकान्वर्षयामिनीः ।

न वेद यान्तीर्नायान्तीरुर्वश्याकृष्टचेतनः ॥ ६ ॥


उर्वशीकामीं कामासक्त । एकाग्र झालें रायाचें चित्त ।

नेणे सूर्याचें गतागत । केला भ्रांत कंदर्पें ॥ ८५ ॥

भोगिलीचि कामिनी । भोगितांही अनुदिनीं ।

अधिक प्रेम वाढलें मनीं । ऐसा तिजलागूनी आसक्त ॥ ८६ ॥

भोगितां उर्वशीकामासी । नेणे दिवसमासवर्षांसी ।

व्ययो झाला आयुष्यासी । हेंही त्यासी स्मरेना ॥ ८७ ॥

जेवीं अग्निमाजीं घृत पडे । तंव तंव ज्वाळा अधिक वाढे ।

तेवीं कांता भोगितां वाडेंकोडें । काम पुढें थोरावे ॥ ८८ ॥

विचारितां स्त्रीकामासी । अतितुच्छत्व दिसे त्यासी ।

तोही भोगितां अहर्निशीं । विरक्ती रायासी नुपजेचि ॥ ८९ ॥

प्रीति गुंतली उर्वशीसीं । अतिग्लानी करितां तिसी ।

परतोनि न येचि रायापाशीं । निघे वेगेंसीं सांडूनि ॥ ९० ॥

उर्वशी न देखूनि पुढें । राजा विरहें मूर्च्छित पडे ।

पाहों धांवे इकडेतिकडे । आक्रोशें रडे अतिदुःखी ॥ ९१ ॥

अटण करितां दाही दिशीं । अवचटें आला कुरुक्षेत्रासी ।

तंव अंतरिक्षीं उर्वशी । देखे दृष्टीसी नृपनाथ ॥ ९२ ॥

देखोनि म्हणे धांव पाव । मजलागीं दे कां वेगीं खेंव ।

येरी म्हणे मूढभाव । सांडीं सर्व विषयांधा ॥ ९३ ॥

आम्हां स्त्रियांची आसक्ती । कदा धड नव्हे गा भूपती ।

सदा स्त्रियांची दुष्ट जाती । जाण निश्चितीं महराजा ॥ ९४ ॥

विशेषें आम्ही स्वैरिणी । स्वेच्छा परपुरुषगामिनी ।

आमुचा विश्वास मनीं । झणीं न मानीं नृपनाथा ॥ ९५ ॥

आम्हां प्रमदांच्या संगतीं । राया ठकले नेणों किती ।

आतां सांडूनि आमची आसक्ती । हो‌ईं परमार्थीं विरक्त ॥ ९६ ॥

बहु काळ भोगितां माझा भोग । अद्यापि नुपजे तुज विराग ।

कामासक्ति सांडूनि साङ्ग । साधीं चांग निजस्वार्थ ॥ ९७ ॥

राजा ग्लानि करी अनेग । एकवेळ निजांगें अंग ।

मज दे‍ई अंगसंग । सुखसंभोग भामिनी ॥ ९८ ॥

निलाग देखोनि ग्लानीसी । कृपेनें द्रवली उर्वशी ।

मग ते आपुल्या पूर्व वृत्तांतासी । रायापाशीं निवेदी ॥ ९९ ॥

मी स्वर्गांगना अतिसुरूप । मज घडला ब्रह्मशाप ।

तूं महाराजा पुण्यरूप । संगें निःशाप मी झालें ॥ १०० ॥

तुझेनि संगें मी निर्धूत । शाप निस्तरले समस्त ।

मज तुज संग न घडे एथ । मी असें जात स्वर्गासी ॥ १ ॥

ऐकोनि उर्वशीचें वचन । राजा विरहें करी रुदन ।

तेव्हां कळवळलें तिचें मन । त्या उपाय पूर्ण दाविला ॥ २ ॥

प्रार्थूनियां गंधर्वांसी । अग्निस्थाली दिधली रायासी ।

यावरी करूनि यागासी । मज पावसी महाराजा ॥ ३ ॥

उर्वशीवियोगें व्यथाभूत । अग्निस्थाली उपेक्षूनि तेथ ।

राजा निजमंदिरा येत । शोकाकुलित अतिदुःखी ॥ ४ ॥

उर्वाशीची व्यथा रायासी । स्वप्नीं देखिलें तियेसी ।

त्वरेनें पाहूं आला स्थालीसी । तंव देखे अश्वत्थासी शमीगर्भा ॥ ५ ॥

त्याच्या अरणी करूनि देख । यज्ञाग्नि पाडिला चोख ।

यजूनि पावला उर्वशीलोक । कामसुखभोगेच्छा ॥ ६ ॥

भोग भोगितां उर्वशीसीं । विरक्ति उपजली रायासी ।

तो जें बोलिला अनुतापेंसीं । तें ऐक तुजसी सांगेन ॥ ७ ॥

अठरा श्लोकांचें निरूपण । राजा बोलिला आपण ।

आठे श्लोकीं अनुताप पूर्ण । तेंचि श्रीकृष्ण स्वयें सांगें ॥ ८ ॥


ऐल उवाच-अहो मे मोहविस्तारः कामकश्मलचेतसः ।

देव्या गृहीतकण्ठस्य नायुःखण्डा इमे स्मृताः ॥ ७ ॥

ऐलगीताचा अनुताप । नाशी अगम्यागमनपाप ।

करी श्रोत्यांसी निष्पाप । साधकां कंदर्प बाधीना ॥ ९ ॥

जेवीं मदगज गजीसंगीं । नाना आपत्ति स्वयें भोगी ।

तेवीं उर्वशीच्या संभोगीं । झाला विरागी पुरूरवा ॥ ११० ॥

जो उर्वशीलागीं अनुरक्त । तोचि तिसीं झाला विरक्त ।

तेणें वैराग्यें अनुतापयुक्त । स्वयें बोलत ऐलरावो ॥ ११ ॥

माझ्या मोहाचा विषय्विस्तार । कामासक्त कामातुर ।

कुश्चित कंदर्पाचें घर । म्यांचि साचार सेविलें ॥ १२ ॥

उर्वशीकामें अति‌आसक्त । कामातुर झालें चित्त ।

तेणें म्यां जोडिला अनर्थ । थितें केलें व्यर्थ आयुष्य ॥ १३ ॥

उर्वशी कंठसल्लग्न शस्त्र । आयुष्यच्छेदनीं सतेजधार ।

छेदिलें आयुष्य अपार । तें मी पामर स्मरेना ॥ १४ ॥

कांता‌आलिंगन विषवल्ली । म्यां कंठीं घातली सकाम भुलीं ।

तिणें आयुष्याची होळी केली । विवेक समूळी गिळिला ॥ १५ ॥

कामिनीकाम‍आलिंगनीं । कंठीं पेटविला दावाग्नी ।

तो धडाडिला आयुष्यवनीं । विवेक‍अवनी जाळित ॥ १६ ॥

नरदेहींचें उत्तमोत्तम । अमूल्य आयुष्य केलें भस्म ।

जळो जळो माझें कर्म । निंद्य अधर्म तो एक ॥ १७ ॥

नरदेहींच्या आयुष्यपुष्टी । साधक रिघाले वैकुंठीं ।

ज्ञाते ब्रह्म होती उठा‌उठीं । तें म्यां कामासाठीं नाशिलें ॥ १८ ॥


नाहं वेदाभिनिर्मुक्तः सूर्यो वाभ्युदितोऽमुया ।

मुषितो वर्षपूगानां बताहानि गतान्युत ॥ ८ ॥


नरदेहाचा आयुष्यक्षण । न मिळे देतां कोटी सुवर्ण ।

तें म्यां नाशिलें संपूर्ण । आपणया आपण नाडिलें ॥ १९ ॥

साधूंचिया निजस्वार्था । साधूनि द्यावया उगवे सविता ।

निमेषोन्मेषें परमार्थ । साधक तत्त्वतां साधिती ॥ १२० ॥

तोचि सविता सकामासी । आयुष्य हरी अहर्निशी ।

हें न कळे ज्याचें त्यासी । नरकपातसी निजमूळ ॥ २१ ॥

पुढिलांची गोठी ते कायसी । मीच नाडलों उर्वशीपासीं ।

ऱ्हास झाला आयुष्यासी । हे हानि कोणासी सांगावी ॥ २२ ॥

जनांचिया हितासी वहिला । सूर्यो अनुदिनीं उगवला ।

तें मी नेणेंचि दादुला । उर्वशीकामें भुलला उन्मत्त ॥ २३ ॥

सूर्याचा उदयो अस्तमान । वर्षेही लोटल्या नाहीं ज्ञान ।

करितां उर्वशी-अधरपान । तेणें मदें संपूर्ण मातलों ॥ २४ ॥

मद्यमदु उतरे दिनांतीं । धनमदु जाय निधनस्थितीं ।

तारुण्यमदु जाय क्षीणशक्ती । स्त्रीमदप्राप्ती कदा नुतरे ॥ २५ ॥

नरदेहीची आयुष्यकथा । पुढती दुर्लभ न लभे हाता ।

जळो हे उर्वशी देवकांता । इणेंचि तत्त्वत्तां नागविलों । २६ ॥

मी निर्भय रक्षिता सर्वांसी । त्या मज नागविलें उर्वशीं ।

हे लाज सांगों कोणापाशीं । उकसाबुकसीं स्पुंदत ॥ २७ ॥

माझ्या निजहिताचा चोरू । हे उर्वशी जीवें मारूं ।

सवेंचि उपजला विचारू । येथ मीचि पामरू अविवेकी ॥ २८ ॥

मग म्हणे कटकटा । सृष्टीमाजीं मी करंटा ।

आयुष्य नाशिलें कामचेष्टा । अपाव मोठा मज झाला ॥ २९ ॥

मग आक्रंदे अतिगर्जोनी । कामें नागविलों आयुष्य हरोनी ।

याहीहोनि आधिक हानी । पाहतां ये जनीं असेना ॥ १३० ॥


अहो मे आत्मसंमोहो येनात्मा योषितां कृतः ।

क्रीडामृगश्चक्रवर्ती नरदेवशिखामणिः ॥ ९ ॥


राजे मुकुटांचे प्रतापी पूर्ण । माझ्या चरणा येती शरण ।

तो मी वेश्येचे धरीं चरण । हें निर्लज्जपण म्यां केलें ॥ ३१ ॥

मज पुरूरव्याचे आज्ञेंकरीं । राजे नाचती चराचरीं ।

तो मी वेश्येचे आज्ञेवरी । श्वानाचेपरी वर्तलों ॥ ३२ ॥

जैसें वानर गारुड्याचें । तैसा स्त्रियेचेनि छंदें नाचें ।

माझ्या चक्रवर्तीपणाचें । अतिनिंद्य साचें फळ झालें ॥ ३३ ॥

सकळ राजे मज देती सन्मान । भूपति सदा वंदिती चरण ।

तो मी झालों स्त्रिये‌आधीन । हीनदीन अतिरंक ॥ ३४ ॥

राखतां स्त्रियेचा रसरंगप्रेम । पायां पडणें हें उचित कर्म ।

म्हणती ते जळो जन सकाम । हेचि धाडी परम कामाची ॥ ३५ ॥

मी वलयांकित चक्रवर्ती । तोही योषिता घातलों आवर्तीं ।

त्याचि आवर्ताची स्थिती । स्वमुखें भूपति अनुवादे ॥ ३६ ॥


सपरिच्छदमात्मानं हित्वा तृणमिवेश्वरम्‌ ।

यान्तीं स्त्रियं चान्वगमं नग्न उन्मत्तवद्रुदन्‌ ॥ १० ॥


केवळ साकार मायाभ्रम । यालागीं ‘प्रमदा’ स्त्रीचें नाम ।

संगें ठकिले उत्तमोत्तम । स्त्रीसंभ्रम वाढवितां ॥ ३७ ॥

प्रमदा अंबरें अलंकार । हें मायेचें सोलीव सार ।

एथ भुलले थोरथोर । मीही पामर स्त्रीसंगें ॥ ३८ ॥

माझीच मज करणी । दिसतसे दैन्यवाणी ।

उर्वशी वेश्या कामचारिणी । जे बहुजनीं भोगिली ॥ ३९ ॥

ऐशियेच्या कामासक्तता । मी स्वर्वस्वें भुललों सर्वथा ।

ते भुललेपणाची कथा । अनुतापतां स्वयें बोले ॥ १४०॥

धर्मपत्नीसीं भोगितां काम । सहसा नासेना स्वधर्म ।

मज वोढवलें दुष्ट कर्म । वेश्येसी परम भुललों ॥ ४१ ॥

परदारा अभिलाषिती । ते अवश्य नरका जाती ।

मा स्वदारा-कामासक्ती । तेथही अधोगती सोडीना ॥ ४२ ॥

स्त्रियां भुलविले हरिहर । स्त्रियां भुलविले ऋषीश्वर ।

स्त्रियां भुलविले थोरथोर । मीही किंकर स्त्रियां केलों ॥ ४३ ॥

राज्य आणि राजवैभव । वेश्ये‌अधीन केलें सर्व ।

याहीहूनि केलें अपूर्व । तीलागीं जीव अर्पिला ॥ ४४ ॥

मी राजवर्यां मुकुटमणे । तो दास झालों तिचे चरणीं ।

बाप कंदर्पाची करणी । केलों कामिनी अधीन ॥ ४५ ॥

ऐशिया मज राजेश्वरातें । वेश्येनें हाणोनि लातें ।

उपेक्षूनियां तृणवतें । निघाली निश्चितें सांडोनी ॥ ४६ ॥

तीसी जातां देखोनियां पुढें । मी नागवा धांवें लवडसवडें ।

लाज सांडोनियां रडें । तरी ते मजकडे पाहेना ॥ ४७ ॥

जेवीं कां लागलें महद्भूत । नातरी पिशाच जैसें उन्मत्त ।

तेवीं नागवा धांवे रडत । तरी तिचे चित्त द्रवेना ॥ ४८ ॥

तरी रडत पडत अडखळत । मी निर्लज्ज तीमागें धांवत ।

माझे मोहाचा अति‌अनर्थ । अपमानग्रस्त मज झाला ॥ ४९ ॥


कुतस्तस्यानुभावः स्यात्तेज ईशत्वमेव वा ।

योऽन्वगच्छं स्त्रियं यान्तीं खरवत्पादताडितः ॥ ११ ॥


मी म्हत्त्वें राजराजेश्वरु । ऐसा गर्व होता अति दुर्धरु ।

तो मी वेश्येचा अनुचरु । झालों किंकरु निजांगें ॥ १५० ॥

एवढाही मी राजेश्वरु । मांगे धांवें हो‍ऊनि किंकरु ।

तरी ते न करी अंगीकारु । जेवीं वोसंडी खरी जैशी ॥ ५१ ॥

जेवीं खरी देखोनियां खरु । धांवोनि करी अत्यादरु ।

येरी उपेक्षूनि अरी मारु । अतिनिष्ठरु लातांचा ॥ ५२ ॥

तिच्या लाता लागतां माथां । खरु निघेना मागुता ।

त्या खरा‌ऐशी मूर्खता । माझें अंगीं सर्वथा बाणली ॥ ५३ ॥

स्त्री उदास कामदृष्टीं । मीं आसक्त लागें पाठीं ।

माझ्या समर्थपणाची गोठी । सांगतां पोटीं मी लाजें ॥ ५४ ॥

ऐसें स्त्रीकामीं ज्याचें मन । त्याचें योग याग अनुष्ठान ।

अवघेंचि वृथा जाण । तेंचि निरूपण निरूपी ॥ ५५ ॥


किं विद्यया किं तपसा किं त्यागेन श्रुतेन वा ।

किं विविक्तेन मौनेन स्त्रीभिर्यस्य मनो हतम्‌ ॥ १२ ॥


स्त्रीकाममय ज्याचें मन । त्याची वृथा विद्या वृथा श्रवण ।

वृथा तप वृथा ध्यान । त्याग मुंडण तें वृथा ॥ ५६ ॥

वृथा एकांतसेवन । वृथा जाण त्याचें मौन ।

राखेमाजीं केलें हवन । तैसें अनुष्ठान स्त्रीकामा ॥ ५७ ॥

कामासक्त ज्याचें चित्त । त्याचे सकळही नेम व्यर्थ ।

आपुलें पूर्ववृत्त निंदित । अनुतापयुक्त नृप बोले ॥ ५८ ॥


स्वार्थस्याकोविदं धिङ्‍मां मूर्ख पण्डितमानिनम्‌ ।

योऽहमीश्वरतां प्राप्य स्त्रीभिर्गोखरवज्जितः ॥ १३ ॥


चहूं पुरुषार्थाचें अधिष्ठान । नरदेह परम पावन ।

जेणें देहें करितां भजन । ब्रह्म सनातन पाविजे ॥ ५९ ॥

नरदेहींचा क्षण क्षण । समूळ निर्दळी जन्ममरण ।

भावें करितां हरिस्मरण । महापापें जाण निर्दळती ॥ ६० ॥

त्या नरदेहाची लाहोनि प्राप्ती । नरवर्य झालों चक्रवर्ती ।

त्या माझी जळो जळो स्थिती । जो वेश्येप्रती भुललों ॥ ६१ ॥

मानी श्रेष्ठ मी सज्ञान । परी अज्ञानांहूनि अज्ञान ।

नेणेंचि निजस्वार्थसाधन । वेश्ये‌आधीन मी झालों ॥ ६२ ॥

लाभोनि नरदेहनिधान । म्यां देहीं धरिला ज्ञानभिमान ।

न करींच निजस्वार्थसाधन । हें मूर्खपण पैं माझे ॥ ६३ ॥

जैसा गायीमागें कामयुक्त । धांवतां बैल न मानी अनर्थ ।

कां खरीमागें खर धांवत । तैसा कामासक्त मी निर्लज्ज ॥ ६४ ॥

खरी खरास हाणी लाताडें । तरी तो धसे पुढें पुढें ।

तैसाचि मीही वेश्येकडे । कामकैवाडें भुललों ॥ ६५ ॥

‘कामभोगांतीं विरक्ती’ । ऐसे मूर्ख विवेकी बोलती ।

ते अधःपातीं घालिती । हे मज प्रतीति स्वयें झाली ॥ ६६ ॥


सेवतो वर्षपूगान्मे उर्वश्या अधरासवम्‌ ।

न तृप्यत्यात्मभूः कामो वह्निराहुतिभिर्यथा ॥ १४ ॥


सत्ययुगींचें आयुष्य माझें । ऐश्वर्य सार्वभौमराज्यें ।

उर्वशी स्वर्गमंडनकाजें । सर्वभोगसमाजें भोगितां ॥ ६७ ॥

भोगितां लोटल्या वर्षकोटी । परी विरक्तीची नाठवे गोठी ।

मा ‘वैराग्य भोगाचे शेवटीं’ । हे मिथ्या चावटी मूर्खांची ॥ ६८ ॥

स्त्रियेचें म्हणती अधरामृत । तेही मूर्ख गा निश्चित ।

तें उन्मादमद्य यथार्थ । अधिकें चित्तभ्रामक ॥ ६९ ॥

वनिता‌अधरपानगोडी । त्यापुढें सकळ मद्यें बापुडीं ।

तत्काळ अनर्थीं पाडी । निजस्वार्थकोडीनशक ॥ १७० ॥

घालितां कोटि घृताहुती । अग्नीसी कदा नव्हे तृप्ती ।

तेवीं वनिताकामासक्ती । कदा विरक्ती उपजेना ॥ ७१ ॥

ऐसा आठ श्लोकीं अनुताप । स्वयें बोलोनियां नृप ।

हृदयीं उपजला विवेकदीप । जेणें झडे कंदर्प तें स्मरलें ॥ ७२ ॥

सकामासी विषय त्यागितां । वासना न त्यागे सर्वथा ।

कां आदरें विषय भोगितां । विरक्ती सर्वथा उपजेना ॥ ७३ ॥

ऐशिये अर्थींचा उपावो । विचारोनि बोले रावो ।

कामत्यागाचा अभिप्रावो । साचार पहा हो संबोधी ॥ ७४ ॥


पुंश्चल्यापह्तं चित्तं को न्वव्यो मोचितुं प्रभुः ।

आत्मारामेश्वरमृते भगवन्तमधोक्षजम्‌ ॥ १५ ॥


पुरुष सदा स्त्री‌अनुराग । परी सहसा न करवे प्रसंग ।

त्यासी पुंश्चलीचा घडल्या संग । ते बाधी निलाग हावभावीं ॥ ७५ ॥

पुंश्चलीचे कटाक्ष गुण । तेंचि पुरुषासी दृढ बंधन ।

स्त्रीकामबंधन सोडवी कोण । एक नारायणावांचूनि ॥ ७६ ॥

कामिनीकामापासूनि निर्मुक्त । कर्ता ईश्वर समर्थ ।

जो कां आत्माराम भगवंत । तोचि निश्चित सोडविता ॥ ७७ ॥

मायागुणें कामसंचार । अविद्या वाढवी साचार ।

मायानियंता जो ईश्वर । तो कामकरकर निर्दळी ॥ ७८ ॥

स्वस्वरूपीं रमण आराम । ऐसा जो कां आत्माराम ।

जो निवारी सकळ काम । करी निर्भ्रम निजात्मता ॥ ७९ ॥

जो भोग भोगूनि अभोक्ता । त्या शरण रिघाल्या अनंता ।

बाधूं न शके विषयावस्था । स्त्रीसंगीं सोडविता तो एक ॥ १८० ॥

तो निवारी अधोगती । तो अधोक्षज असतां भक्तपती ।

त्यासी शरण रिघाल्या निश्चितीं । कामासक्ती निवारी ॥ ८१ ॥

राजा कामासक्तीं अतित्रासला । सबाह्य विषयीं उदास झाला ।

त्याचा वासनाकाम जो उरला । तो न वचे त्यागिला त्याचेनीं ॥ ८२ ॥

सर्वभावेंसीं संपूर्ण । हरीसि रिघालिया शरण ।

सकळ कामाचें निर्दळण । सहजें जाण स्वयें होय ॥ ८३ ॥

एकाचा मतवाद निश्चितीं । करितां श्रुतिवाक्य व्युत्पत्ती ।

यजितां इंद्रादि देवांप्रती । कामनिवृत्ति हृदयस्थ ॥ ८४ ॥

ऐसें बोलती जे सज्ञान । ते सर्वथा ग अज्ञान ।

हरीसी न रिघतां शरण । कामसंचरण शमेना ॥ ८५ ॥

इंद्रादि देव कामासक्तीं । विटंबले नेणों किती ।

त्यांचेनि भजनें कामनिवृत्ति । जे म्हणती ते अतिमूर्ख ॥ ८६ ॥


बोधितस्यापि देव्या मे सूक्तवाक्येन दुर्मतेः ।

मनोगतो महामोहो नापयात्यजितात्मनः ॥ १६ ॥


काम्य कर्मीं हो‌ईल सुख । हें बोलणें समूळ लटिक ।

काम्य कर्मीं अधिक दुःख । हें नेणती मूर्ख सकाम ॥ ८७ ॥

प्रत्यक्ष म्यां याग करून । इंद्रादि देवांतें यजून ।

उर्वशीसंभोग लाधून । अतिदुःखी जाण मी झालों ॥ ८८ ॥

नारायण‌ऊरूसीं जन्मली । यालागीं ‘उर्वशी’ नांव पावली ।

त्या मज श्रुतिवाक्यें बोधिलीं । निष्काम बोली अतिशुद्ध ॥ ८९ ॥

ऐकतां श्रुतिनिष्कामबोली । माझी न वचेच सकाम भुली ।

जंव गोविंदें कृपा नाहीं केली । तंव कामाची चाली खुंटेना ॥ १९० ॥

भावें हरीसी निघाल्या शरण । हृदयीं प्रकटे नारायण ।

तेव्हा सर्व काम सहजें जाण । जाती पळोन हृदयस्थ ॥ ९१ ॥

उर्वशीकामसंगें जाण । थोर कष्टलें मी आपण ।

असो तिचा अपराध कोण । मीचि हरिस्मरण विसरलों ॥ ९२ ॥

जरी मी करितों हरीचें स्मरण । तरी काम बापुडें बाधी कोण ।

मज माझी असती आठवण । तैं तुच्छ जाण उर्वशी ॥ ९३ ॥


किमेतया नोऽपकृतं रज्ज्वा वा सर्पचेतसः ।

रज्जुस्वरूपाविदुषो योऽहं यदनितेन्द्रियः ॥ १७ ॥


मूढमतिचा प्रबोध । मानी उर्वशीचा अपराध ।

विवेकें पाहतां शुद्ध । मीच मतिमंद सकाम ॥ ९४ ॥

उर्वशी देखतां दृष्टीं । मी कामासक्त झालों पोटीं ।

माझिये लंपटतेसाठीं । मज म्या शेवटीं नाडिलें ॥ ९५ ॥

जेवीं सांजवेळे पडिला दोरु । भेडा सर्प भासे थोरु ।

जंव नाही केला निर्धारु । तंव महा‌अजगरु भयानक ॥ ९६ ॥

तेणें सर्पभयें लवडसवडीं । पळों जातां पैं तांतडी ।

दुपावुलीं पडली आढी । त्याची कल्पना नाडी तयासी ॥ ९७ ॥

तेवीं माझिये कामभ्रांतीं उर्वशी सुंदर युवती ।

एथ माझिया कामासक्ती । सुरत-रतीं भुललों ॥ ९८ ॥

यापरी मी अविवेकात्मा । भुललों उर्वशीच्या कामा ।

तीवरी कोपणें जें आम्हां । हेंचि अधर्माचें मूळ ॥ ९९ ॥

दृष्टीं देखतां कामिनी । कामासक्ता ते अतिरमणी ।

विवेकिया पोहणघाणी । नरकमाथणी ते कांता ॥ २०० ॥

जेवीं सूकरा विष्ठेची प्रीती । तेवीं सकामा कामिनीची रती ।

विवेकी देखोनि थुंकिती । तेंचि श्लोकार्थीं नृप बोले ॥ १ ॥


क्कायं मलीमसः कायो दौर्गन्ध्याद्यात्मकोऽशुचिः ।

क्क गुणाः सौमनस्याद्या ह्यध्यासोऽविद्यया कृतः ॥ १८ ॥


स्त्री-पुरुष नामाभिधान । केवळ देहासीचि जाण ।

ते स्त्रीदेहीं पाहतां गुण । मलिनपणा अत्यंत ॥ २ ॥

जे नीच नव्या विटाळाची खाणी । जे रजस्वलेची प्रवाहन्हाणी ।

जे कां दुर्गंधाची पोहणी । जे उतली चिडाणी विष्ठेची ॥ ३ ॥

जे कां दोषांचें जन्मस्थान । जे विकल्पाचें आयतन ।

जे महादुःखाचें भाजन । अधःपतन जिचेनी ॥ ४ ॥

जे वाढवी अति‌उद्वेग । जिचेनी मनासी लागे क्षयरोग ।

जिचा बाधक अंगसंग । अतिनिलाग निंद्यत्वें ॥ ५ ॥

जेवीं नीचाचा कांठपरा । गळां अडकल्या मांजरा ।

तें रिघोनि शुचीचिया घरा । नाना रसपात्रां विटाळी ॥ ६ ॥

तेवीं कामिनीची संगती । गळां पडली न निघे मागुती ।

कामिनीकामें कामासक्तीं । नेणों किती विटंबिले ॥ ७ ॥

तें मांजर जेथें घाली मुख । तेथ कांठपरा रोधी देख ।

तेवीं स्त्रीसंगें अतिदुःख । मानिती सुख सकाम ॥ ८ ॥

मृगजळीं कमळ मनोहर । तैसें अंगनावदन सुंदर ।

सुस्मित चारु सुकुमार । सकाम नर वानिती ॥ ९ ॥

अंगनावदनाची निजस्थिती । निखळ शेंबुडाची तेथ वस्ती ।

तें मुख चंद्रेसीं उपमिती । जेवीं अमृत म्हणती विखातें ॥ २१० ॥

वनिता‌अधरीं झरे लाळ । ते म्हणती अधरामृत केवळ ।

बाप अविद्येचें बळ । भुलले सकळ सुरासुर ॥ ११ ॥

स्त्रीपुरुषीं आत्मा एक । स्त्रीरूप तेथ आविद्यक ।

मिथ्या स्त्रीकामीं भुलले लोक । बाप कवतिक मायेचें ॥ १२ ॥

आत्मा भोक्ता म्हणावा स्त्रीसंभोगीं । तंव तो नित्यमुक्त असंगी ।

देह भोक्ता म्हणावा स्त्रीसंयोगीं । तंव देहाचे अंगीं जडत्व ॥ १३ ॥

तेथ विषयभोगासी कारण । मुख्यत्वें देहाभिमान ।

त्या देहाभिमानासी जाण । बहुत जण विभागी ॥ १४ ॥


पित्रोः किं स्वं नु भार्यायाः स्वामिनोऽग्रेः श्वगृध्रयोः ।

किमात्मनः किं सुहदाचिति यो नावसीयते ॥ १९ ॥


गर्भधारण पोषण । स्वयें श्रमोनियां आपण ।

माता करी परिपालन । तो हा देह जाण ‘मातेचा’ ॥ १५ ॥

एकलेपणें माता । स्वप्नीं न देखे पुत्रकथा ।

जो निजवीर्यनिक्षेपिता । तो हा देहो तत्त्वतां ‘पित्याचा’ ॥ १६ ॥

जे अग्नि ब्राह्मण साक्षी करूनी । भार्या आणिली भाक देवोनी ।

जे जीवित्व समर्पोनी । सेवेलागोनी विनटली ॥ १७ ॥

जीसी याचेनि सुखश्रृंगार । जीसी याचेनि ऐहिक पर ।

ऐसा सूक्ष्म करितां विचार । देहो साचार ‘स्त्रियेचा’ ॥ १८ ॥

या देहाचीं आवश्यकें । ‘सुहृद बंधू’ जे कां सखे ।

देहाचेनि सुखावती सुखें । देह एके पाखें त्यांचाही ॥ १९ ॥

स्वयें घे‌ऊनियां वेतन । देहो विकिला आपण ।

आज्ञेवीण न वचे क्षण । देहो जाण ‘स्वामीचा’ ॥ २२० ॥

‘श्वानशृंगालगिधांचें’ खाजें । तरी हा देहो त्यांचा म्हणिजे ।

जीवास्तव देहीं कर्म निफजे । यालागीं देह बोलिजे ‘जीवाचा’ ॥ २१ ॥

पिता-माता-स्त्री-पुत्र-स्वजन । देहाचें अवश्य करिती दहन ।

यालागीं देह ‘अग्नीचा’ पूर्ण । विचक्ष्ण बोलती ॥ २२ ॥

यापरी देहाचे जाण । विभागी असती आठ जण ।

तेथ ‘मी भोक्ता’ हा अहिमान । तो केवळ जाण मूर्खत्वें ॥ २३ ॥

एथ ‘मी’ विशिष्ट भोक्ता । ‘माझा’ देह ऐशी ममता ।

हेचि जाण तत्त्वतां । अधःपाता नेताती ॥ २४ ॥


तस्मिन्कलेवरेऽमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते ।

अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्त्रियः ॥ २० ॥


देहो तितुका अशुचिकर । त्यांत स्त्रीदेह अति‌अपवित्र ।

केवळ विटाळाचें पात्र । निरंतर द्र्वरूपें ॥ २५ ॥

स्वयें भोक्ता अतिकुश्चित । ऐसे अविवेकी कामासक्त ।

कामिनीकामीं लोलंगत । ते मूर्ख वानीत स्त्रियांतें ॥ २६ ॥

अहो हे सुंदर सुरेख । चंद्रवदना अतिसुमुख ।

सरळ शोभे नासिक । सुभग देख सुकुमार ॥ २७ ॥

ऐशिये सुंदर स्त्रियेतें । पावलों आम्ही सभाग्य एथें ।

ऐशीं कामासक्तचितें । भुललें भ्रांतें प्रमदांसी ॥ २८ ॥

स्त्रीदेहाचे विवंचनें । विवंचितां ओकारा ये मनें ।

जळो स्त्रियेचें निंद्य जिणॊं । मूर्खीं रमणें ते ठायीं ॥ २९ ॥


त्वङ्‍मांसरुधिरस्न्नायुमेदोमज्जास्थिसंहतौ ।

विण्मूत्रपूये रमतां कृमीणां कियदन्तरम्‌ ॥ २१ ॥


स्त्रीदेहाचा उभारा । केवळ अस्थींचा पांजरा ।

त्याचें आवरण तें स्न्नायु शिरा । बांधोनि खरा दृढ केला ॥ २३० ॥

तेथ रुधिरमांसाचें कालवन । करूनि पांजरा लिंपिला पूर्ण ।

अस्थीवरील जें वेष्टण । ‘मज्जा’ म्हणती त्या नांव ॥ ३१ ॥

अस्थिमाजील रसबद्ध । त्या नांव बोलिजे ‘मेद’ ।

वरी चर्म मडिलें सुबद्ध । ‘त्वचा’ शुद्ध ती नांव ॥ ३२ ॥

त्या देहामाजीं सांठवण । विष्ठा मूत्र परिपूर्ण ।

ते स्त्रीदेहीं ज्याचें रमण । ते ‘कृमि’ जाण नररूपें ॥ ३३ ॥

विष्ठेमाजीं कृमि चरती । तैशी स्त्रीदेहीं ज्यां आसक्ती ।

तेही कृमिप्राय निश्चितीं । संदेह ये अर्थीं असेना ॥ ३४ ॥

वनितादेह यापरी एथ । विचारितां अतिकुश्चित ।

तो वस्त्रालंकारीं शोभित । करूनि आसक्त नर होती ॥ ३५ ॥

घंटापारधी पाश पसरी । त्यावरी तो मृगांतें धरी ।

पुरुष स्त्रियेतें श्रृंगारी । त्या पाशाभीतरीं स्वयें अडके ॥ ३६ ॥

यालागीं स्त्रियाची संगति । कदा न करावी विरक्तीं ।

गृहस्थीं सांडावी आसक्ती । येचि अर्थीं नृप बोले ॥ ३७ ॥


अथापि नोपसज्जेत स्त्रीषु स्त्रैणेषु चार्थवित्‌ ।

विषयेन्द्रियसंयोगान्मनः क्षुभ्यति नान्यथा ॥ २२ ॥


स्त्रीदेह शोभनीय असता । तरी स्वस्त्रालंकारेंवीण शोभता ।

तो अतिनिंद्य कुश्चितता । उघडा सर्वथा शोभेना ॥ ३८ ॥

यालागीं वस्त्राभरणीं । देह गुंडिती कामिनी ।

जेवीं मैंद ब्राह्मणपणीं । विश्वासूनी घात कीजे ॥ ३९ ॥

तैशी स्तियांची संगती । सेवा लावी नाना युक्तीं ।

शेखीं संगें पाडी अधःपातीं । तेथ विरक्तीं न वचावें ॥ २४० ॥

जरी स्त्रियेची विरक्तस्थिती । तरी साधकीं न करावी संगती ।

अग्निसंगें घृतें द्रवती । तेवीं विकारे वृत्ति स्त्रीसंगें ॥ ४१ ॥

अमृत म्हणोनि खातां विख । आवश्य मरण आणी देख ।

स्त्री मानूनि सात्त्विक । सेवितां दुःख भोगवी ॥ ४२ ॥

अग्नीमाजीं घृताची वस्ती । जरी बहुकाळ निर्वाहती ।

तरी स्त्रीसंगें परमार्थीं । निजत्मस्थिती पावते ॥ ४३ ॥

घृत वेंचल्या वर्षे झालीं साठी । तरी अग्निसंगें द्रव उपजे घटीं ।

तेवीं प्रमदासंगपरिपाठीं । वार्धकींही उठी अतिकामु ॥ ४४ ॥

जरी कापूर अग्नी‌आंत । नांदो लाहता न पोळत ।

तरीच स्त्रीसंगें परमार्थ । पावते समस्त परब्रह्म ॥ ४५ ॥

अग्नी पोळी धरितां हातीं । तैशी स्त्रियांची संगती ।

संगे वाढवी आसक्ती । पाडी अनर्थीं पुरुषांतें ॥ ४६ ॥

स्त्रियेपरीसही स्त्रैण । संगती मीनलिया जाण ।

कोटि अनर्थांचें भाजन । अधःपतन तत्संगें ॥ ४७ ॥

स्त्रैणेंसीं झाल्या भेटी । ब्रह्मानंद स्त्रीसुखाच्या पोटीं ।

ऐशा विरक्तां प्रबोधी गोठी । करी उठा‌उठी स्त्रीकाम ॥ ४८ ॥

तेथ स्वदारा आणि परदारा । या करूं नेदी विचारा ।

प्रवर्तवी स्वेच्छाचारा । स्त्रैण खरा अतिघाती ॥ ४९ ॥

स्त्रैण जेथें प्रवेशला । तेथ अनाचार वेलीं गेला ।

अधर्म सर्वांगीं फुलला । बाधकत्वें फळता अनर्थफळीं ॥ २५० ॥

यालागीं जो परमार्थीं । तेणें स्त्री आणि स्त्रैणाची संगती ।

सर्वथा न धरावी हातीं । पाडी अनर्थीं तो संग ॥ ५१ ॥

मुख्य स्त्रैणचि वळिला आहे । तेथें स्त्रीसंग कोठें राहे ।

हे संगतीचि पाहें । सेव्य नोहे परमार्थ ॥ ५२ ॥

यालागीं साधकीं आपण । स्त्रीनिरीक्षण संभाषण ।

सर्वथा न करावें जाण । एकांतशील न केव्हांही व्हावें ॥ ५३ ॥

म्हणशी विवेकी जो अहे । त्यासी स्त्रीसंग करील काये ।

स्त्रीसंगास्तव पाहें । सोशिले अपाये सुज्ञांनीं ॥ ५४ ॥

पराशरासी अर्ध घडी । नावेसी मीनली नावाडी ।

ते अर्ध घटिकेसाठीं रोकडी । अंगीं परवडी वाजली ॥ ५५ ॥

ऋष्यशृंग अतितापसी । तोही वश झाला वेश्येसी ।

इतरांची गोठी कायसी । मुख्य महादेवासी भुलविलें ॥ ५६ ॥

विषय‍इंद्रियांचे संगती । अवश्य क्षोभे चित्तवृत्ती ।

तेथ सज्ञानही बाधिजती । मा कोण गती अज्ञाना ॥ ५७ ॥

हेही असो उपपत्ती । नसतां स्त्रियांची संगती ।

काम क्षोभे एकांतीं । तेंचि विशदार्थीं नृप बोले ॥ ५८ ॥


अदृष्टादशुताद्भावान्न भाव उपजायते ।

असंप्रयुञ्जतः प्राणान्‌ शाम्यति स्तिमितं मनः ॥ २३ ॥


जें देखिलें ऐकिलें नाहीं । ऐशिया विषयांचे ठायीं ।

पुरुषाचें मन पाहीं । सर्वथा कहीं क्षोभेना ॥ ५९ ॥

जे पूर्वभुक्त विषय असती । तेचि स्मरण झालिया चित्तीं ।

कामौद्रेकें क्षोभे वृत्ती । नसतां संगती स्त्रियेची ॥ २६० ॥

एवं पूर्वापर विषयासक्ती । पुरुषासी बाधक निश्चितीं ।

तो बैसल्याही एकांतीं । वासनासंस्कारें वृत्ति सकाम क्षोभे ॥ ६१ ॥

पूर्वदिवशींचीं पक्कान्नें । जीं ठेविलीं अतियत्नें ।

तीं न करितांही रांधणें । पहांटे भक्षणें स्वयें जेवीं ॥ ६२ ॥

तेवीं वासनासंस्थित काम पुरुषास करी सकाम ।

कामक्षोभें पाडी भ्रम । कर्माकर्म स्मरेना ॥ ६३ ॥

एवं वासना कामसंगती । बाधक होय परमार्थीं ।

यालागीं साधकीं समस्तीं । स्त्रीकामासक्ती त्यागावी ॥ ६४ ॥

मनीं क्षोभल्या कामासक्ती । साधकीं तेथें करावी युक्ती ।

आवराव्या बाह्य इंद्रियवृत्ती । तैं मनासी शांति हळूहळू होय ॥ ६५ ॥

कर्मेंद्रियीं राखण । दृढ वैराग्य ठेविलिया जाण ।

मनीं क्षोभल्या काम पूर्ण । आपल्या आपण उपशमे ॥ ६६ ॥

जेणें पडिजे अनर्थीं । ते त्यागावी संगती ।

संगत्यागाची निजस्थिती । दृढ श्लोकार्थीं नृप बोले ॥ ६७ ॥


तस्मात्सङ्गो न कर्तव्यः स्त्रीषु स्त्रैणेषु चेन्द्रियेः ।

विदुषां चाप्यविश्रब्धः षड्‌वर्गः किमु मादृशाम्‌ ॥ २४ ॥


जेणें सज्ञाना उठी छळ । सकाम भुलवी तत्काळ ।

ऐसा स्त्रीसंग अनर्थशीळ । त्याहूनि प्रबळ स्त्रैणाचा ॥ ६८ ॥

यालागीं कर्मेंद्रियांचे स्थितीं । स्त्री आणि स्तैणाची संगती ।

घडों नेदावी परमार्थीं । जे निजस्वार्थीं साधक ॥ ६९ ॥

जरी विषयीं क्षोभेल मन । तरी इंद्रियें आवरावीं आपण ।

तरी मनींचा विषयो जाण । मनींचि आपण स्वयें विरे ॥ २७० ॥

निकट विषय स्त्रीसंगती । मन क्षोभे विषयसक्तीं ।

क्षणार्ध स्त्रीसंगप्राप्ती । पडले अनर्थीं सज्ञान ॥ ७१ ॥

स्त्रीदर्शनें कामासक्त । देवेंद्र झाला भगांकित ।

चंद्र कळंकिया एथ । केला निश्चित गुरुपत्न्या ॥ ७२ ॥

सौभरी तपस्वी तपयुक्त । तो मत्स्यमैथुनास्तव एथ ।

करूनि सांडिला कामासक्त । ऐसा संग अनर्थभूत स्त्रियांचा ॥ ७३ ॥

निजकन्येचिया संगतीं । ब्रह्मा भुलला कामासक्ती ।

मा इतरांची कोण गती । संग अनर्थीं स्त्रियांचा ॥ ७४ ॥

कामिनीसंग अतिदारुण । शिवासी झालें लिंगपतन ।

प्रमदांसंगें सज्ञान । ठकले जाण महायोगी ॥ ७५ ॥

नारदें विनोददृष्टीं । कृष्णपत्नी मागितल्यासाठीं ।

तो नारदी केला गंगातटीं । तेथ जन्मले पोटीं साठी पुत्र ॥ ७६ ॥

कौतुकें स्त्रीयांप्रति जातां । सज्ञान पावे बाधकता ।

मा मजसारिख्या मूर्खाची कथा । कोण वार्ता ते ठायीं ॥ ७७ ॥

क्षणार्ध स्त्रियांची संगती । सज्ञान ठकले ऐशा रीतीं ।

जे स्त्रीसंगा विश्वासती । ते दुःखी होती मज‍ऐसे ॥ ७८ ॥

यालागीं विश्वासतां स्त्रीसंगासी । इंद्रियषड्‍वर्ग ठकी सर्वांसी ।

एथ आवरूनि इंद्रियांसी । सर्वथा स्त्रियांसी त्यागावें ॥ ७९ ॥

त्यागूनि स्त्रियांची संगती । उपरमूनि इंद्रियवृत्ती ।

राजा पावला परम शांती । तेंचि श्रीपति स्वयें सांगे ॥ २८० ॥


श्रीबगवानुवाच -

एवं प्रगायन्‌ नृपदेवदेवः

स उर्वशीलोकमथो विहाय ।

आत्मानमात्मन्यवगम्य मां वै

उपारमञ्ज्ञानविधूतमोहः ॥ २५ ॥


जो उर्वशीस्वर्गभोग पावोनी । ज्यासी देव मानिती श्रेष्ठपणीं ।

जो सकळराजचूडामणी । ज्यासी येती लोटांगणीं भूपाळ ॥ ८१ ॥

ऐसा पुरूरवा चक्रवर्ती । लाहोनि उर्वशीभोगप्राप्ती ।

स्वर्गभोगीं पावला विरक्ती । सभाग्य नृपति तो एक ॥ ८२ ॥

अप्राप्तविषयें योगी । बहुत देखिले विरागी ।

परी प्राप्तस्वर्गांगनाभोगीं । धन्य विरागी ॥ ८३ ॥

पुरूरव्या‌ऐशी विरक्ती । नाहीं देखिली आणिकांप्रती ।

धन्य पुरूरवा त्रिजगतीं । स्वमुखें श्रीपति वाखाणी ॥ ८४ ॥

तेणें अनुतापाच्या अनुवृत्तीं । निंदोनियां निजात्मस्थिती ।

क्षाळिली कामिनीकामासक्ती । धुतला निश्चितीं महामोहो ॥ ८५ ॥

अनुतापा‌अगिठीं अभंग । वैराग्यपुट दे‌ऊनि चांग ।

विवेकें दमितां साङ्ग । काममोहाचे डाग क्षळिले तेणें ॥ ८६ ॥

जेवीं सोनें पुटीं पडे । तुक तुटे वानीं चढे ।

तेवीं निजात्मप्राप्तीसिनिवाडें । वृत्ति वाडेंकोडॆं क्षळिली ॥ ८७ ॥

ऐशिये अतिशुद्ध निजवृत्तीं । विवेकवैराग्यसंपत्ती ।

पूर्ण अनुतापाचे स्थितीं । माझी कृपाप्राप्ती पावला ॥ ८८ ॥

माझिया कृपेवीण कांहीं । कदा अनुताप नुपजे देहीं ।

शुद्ध अनुताप ज्याच्या ठायीं । ते माझी कृपा पाहीं परिपूर्ण ॥ ८९ ॥

माझी कृपा झलिया जाण । जीव होय ब्रह्म पूर्ण ।

निःशेष गळे देहाभिमान । मीतूंपण भासेना ॥ २९० ॥

तेथ कार्य कर्म आणि कर्ता । भोग्य भोग आणि भोक्ता ।

दृश्य दर्शन द्रष्टता । हे त्रिपुटी सर्वथा असेना ॥ ९१ ॥

त्रिगुणत्रिपुटीचें कारण । मूळभूत निज‍अज्ञान ।

तें सद्गुरुकृपेस्तव जाण । गेलें हरपोन मिथ्यात्वें ॥ ९२ ॥

जेवीं दोराचें सापपण । निर्धारितां हारपे पूर्ण ।

तेवीं गुणेंसी अविद्या जाण । जाय हारपोन गुरुबोधें ॥ ९३ ॥

सद्गुरुबोधें पाहतां जाण । दिसेना द्वैताचें भान ।

तेथ उर्वशी भोगी कोण । राजा स्वानंदें पूर्ण निवाला ॥ ९४ ॥

राजा निवाला ब्रम्हरसीं । मग सांडूनियां उर्वशी ।

त्यजोनियां स्वर्गलोकासी । निजबोधेंसीं निघाला ॥ ९५ ॥

इतर ज्ञाते स्त्रिया त्यागिती । परी त्यागेना कामासक्ती ।

तैसी नव्हे रायाची स्थिती । परमार्थविरक्ती पावला ॥ ९६ ॥

जे परम विरक्तीचे पोटीं । कामिनीकामवार्ता नुठी ।

ब्रह्मानंदें कोंदली सृष्टी । स्वानंदपुष्टीं निवाला ॥ ९७ ॥

ऐसा सुखरूपें सहज । मी हो‍ऊनि पावला मज ।

जिणोनि कल्पनाकामकाज । नाचत भोज स्वानंदें ॥ ९८ ॥

ऐसा निश्चयेंसीं निश्चित । माझें निजस्वरूप झाला प्राप्त ।

तेणें हा इतिहास एथ । निजसुखार्थ गायिला ॥ ९९ ॥

अनुताप‍आवडीं इतिहास । गातां प्रकटे पूर्ण परेश ।

तेथ सहजें अविद्येचा नाश । निजसुखें क्षितीश निवाला ॥ ३०० ॥

एवढी पावावया निजप्राप्ती । त्यागावी कामिनीकामासक्ती ।

मुख्यत्वें धरावी सत्संगती । हेंचि उद्धवाप्रती हरि बोले ॥ १ ॥


ततो दुःसङ्गमुत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान्‌ ।

सन्त एतस्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्गमुक्तिभिः ॥ २६ ॥


अवश्य त्यागावी दुःसंगता । तो दुःसंग कोण म्हणशी आतां ।

तरी स्त्री आणि स्तैणावरता । दुःसंग सर्वथा असेना ॥ २ ॥

जो मानीना वेदशास्त्रार्था । जो अविश्वासी परमार्थ ।

ज्यामाजीं अतिविकल्पता । तोही तत्त्वतां दुःसंग ॥ ३ ॥

जो बोल बोले अतिविरक्त । हृदयीं अधर्मकामरत ।

कामरोधें द्वेषा येत । तोही निश्चित दुःसंग ॥ ४ ॥

कां स्वधर्मकर्मविनीतता । बाह्य दावी सत्त्विकता ।

हृदयीं दोषदर्शी संतां । हे दुःसंगता अतिदुष्ट ॥ ५ ॥

जो मुखें न बोले आपण । परी देखे साधूंचे दोषगुण ।

तेंचि संवादिया दावी उपलक्षण । तो अतिकठिण दुःसंग ॥ ६ ॥

मुख्य आपली जे सकामता । तोचि द्‌ःसंग सर्वथा ।

तो काम समूळ त्यागितां । दुःसगता त्यागिली ॥ ७ ॥

कामकल्पनेचा जो मार । तोचि दुःसंग दुर्धर ।

ते कामकल्पना त्यागी जो नर । त्यासी संसार सुखरूप ॥ ८ ॥

कामकल्पना त्यागावया जाण । मुख्य सत्संगचि कारण ।

संतांचे वंदितां श्रीचरण । कल्पनाकाम जाण उपमर्दे ॥ ९ ॥

संग सर्वथा बाधक । म्हणशी त्यजावा निःशेख ।

तरी सत्संग न धरितां देख । केवीं साधक सुटतील ॥ ३१० ॥

सत्संगेंवीण जें साधन । तेंचि साधकां दृढ बंधन ।

सत्संगेंवीण त्याग जाण । तेंचि संपूर्ण पाषांड ॥ ११ ॥

चित्तविषयांचा स्‌ंबंध । गांठीं बैसल्या सुबद्ध ।

त्यांचा करावया छेद । विवेकें विशद निजसाधु ॥ १२ ॥

संताच्या सहज गोठी । त्याचि उपदेशांच्या कोटी ।

देहात्मता जीवगांठी । बोलासाठीं छेदिती ॥ १३ ॥

भावें धरिल्या सत्संगती । साधकां भवपाशनिर्मुक्ती ।

यालागीं अवश्य बुद्धिमंतीं । करावी संगती संतांची ॥ १४ ॥

त्या संतलक्षणांची स्थिती । अतिसाक्षेपें श्रीपती ।

आदरें सांगे उद्धवाप्रती । यथानिगुती निजबोधें ॥ १५ ॥


सन्तोऽनपेक्षा मच्चित्ताः प्रशान्ताः समदर्शिनः ।

निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः ॥ २७ ॥


साधूंचे अमित गुण । त्यांत मुख्यत्वें अष्टलक्षण ।

निवडूनि सांगे श्रीकृष्ण । ते कोण कोण अवधारीं ॥ १६ ॥

प्राप्ताप्राप्त-लाभावस्था । बाधूं न शके साधूंच्या चित्ता ।

चित्त रातलें भगवंता । ‘निरपेक्षता’ या नांव ॥ १७ ॥

पैल विषयो मज व्हावा । ऐसा आठव नाठवे जीवा ।

हा साधूचा निरपेक्षा ठेवा । जाण उद्धवा गुण पहिला ॥ १८ ॥

चित्तें चिंतावें चैतन्य । याचि नांवे ‘मचित्त’ पण ।

याचि नांवें निरपेक्ष पूर्ण । इतर चिंतन भवबंधु ॥ १९ ॥

निरपेक्ष व्हावया एथ । जागृति स्वप्न सुषुप्ती‌आंत ।

चिन्मात्रीं जडलें चित्त । या नांव ‘मच्चित्त’ गुण दुजा ॥ ३२० ॥

देह झालिया लक्ष्मीयुक्त । अथवा हो कां आपद्भूत ।

चित्त परमानंदीं निश्चित । या नांव ‘मच्चित’ उद्धवा ॥ २१ ॥

कामलोभादिदोषरहित । परमानंदीं जडलें चित्त ।

शांति सुखवासें वसे तेथ । यालागीं ‘प्रशांत’ बोलिजे त्यासी ॥ २२ ॥

जरी प्राणान्त केला अपकार । तरी न म्हणे हा ‘दुष्ट’ नर ।

अपकाऱ्या करी अति‌उपकार । प्रशांतिप्रकार या नांव ॥ २३ ॥

जरी ठकूनि सर्वस्व नेलें । तरी क्षोभेना दोष बोले ।

तें जाण ब्रह्मार्पण झालें । येणें अंगा आलें प्रशांतत्व ॥ २४ ॥

ब्रह्मभावेंचि तत्त्वता । विश्वासणें सर्व भूतां ।

कदा विकल्प नुपजे चित्ता । हे प्रशांतता गुण तिजा ॥ २५ ॥

ऐसा हा प्रशांत गुण । अंगीं बाणावया हेंचि कारण ।

जगीं देखे ‘समदर्शन’ । ब्रह्मपरिपूर्ण समसाम्यें ॥ २६ ॥

जग पाहतां दिसे विषम । परी विषमीं देखे सम ब्रह्म ।

तोचि ‘समदर्शी’ परम । हा गुण निरुपम पैं चौथा ॥ २७ ॥

हे समदृष्टी यावया हाता । भावें भजोनि भगवंता ।

निःशेष त्यजावी अहंममता । तेही कथा अवधारीं ॥ २८ ॥

देहीं धरितां देहाभिमान । ते अहंता वाढवी ‘मीपण’ ।

मीपणें ‘ममता’ जाण । वाढे संपूर्ण देहसंबंधें ॥ २९ ॥

जे वाडली अहंअममता । ते वर्तवी महादुःखावर्ता ।

तेचि निवारावया निजव्यथा । सद्भावें गुरुनाथा शरण जावें ॥ ३३० ॥

गुरुकृपा झालिया पूर्ण । माझ्या देहींचें जें मीपण ।

तें उकलोनि दावितां जाण । जग संपूर्ण मी एक ॥ ३१ ॥

जें जें सान थोर दिसे दृष्टीं । तें तें अवघें मीचि सृष्टीं ।

माझ्या मीपणाची निजपुष्टी । घोंटीत उठी त्रैलोक्य ॥ ३२ ॥

ऐसा मीपणें परिपूर्ण । तेथ ‘मी’ म्हणावया म्हणतें कोण ।

निःशेष निमालें मीतूंपण । ‘निरभिमान’ या नांव ॥ ३३ ॥

ऐसें माझें मीपण पाहतां । समूळ हारपली ममता ।

हें ‘माझें’ म्हणावया पुरता । ठाव रिता नुरेचि ॥ ३४ ॥

माझ्या पीपणाबाहिरें । जैं ममतास्पद दुजें उरे ।

तैं तेथ पूर्ण ममता स्फुरे । ते म्यां चिन्मात्रें घोंटिली ॥ ३५ ॥

तेथ मीपणेंसीं मी माझें । नुरेचि तूंपणेंसीं तुझें ।

ऐसे परब्रह्माचेनि निजें । झाले सहजें ‘निर्मम’ ॥ ३६ ॥

निर्मम निरभिमान । तें हें उद्धवा गा संपूर्ण ।

पांचवें सहावें लक्षण । संताचें जाण निजगुह्य ॥ ३७ ॥

ऐसे निर्मम निरहंकार । जे हो‍ऊनि ठेले साचार ।

त्यांसी द्वंद्वदुःखडोंगर । अणुमात्र न बाधी ॥ ३८ ॥

देह अदृष्टाच्या वांटा । लागतां सुखदुःखांच्या झटा ।

तो ब्रह्मसुखाचे चोहटा । देहाचा द्रष्टा हो‍ऊनि वसे ॥ ३९ ॥

देहासी पदवी आली थोरी । तो श्लाघेना जीवाभीतरीं ।

देह घोळसितां नरकद्वारीं । तो अणुभरी कुंथेना ॥ ३४० ॥

देह व्याघ्रमुखीं सांपडे । तेणें दुःखें तो न सांकडे ।

देह पालखीमाजीं चढे । तैं वाडेंकोडें श्लाघेना ॥ ४१ ॥

छाया विष्ठेवरी पडे । कां पालखीमाजीं चढे ।

तेणें पुरुषा सुखदुःख न जोडे । मुक्तासी तेणें पाडें देहभोग ॥ ४२ ॥

त्याचे दृष्टीखालीं एका‌एक । दुःखापणा मुके दुःख ।

सुखपणा विसरे सुख । ‘निर्द्वंद्व’ देख या हेतू ॥ ४३ ॥

जो निर्मम निरभिमान । त्यासी नाहीं भेदभान ।

अभेदीं मिथ्या द्वंद्वबंधन । हा सातवा गुण निर्द्वंद्व ॥ ४४ ॥

जो निर्द्वंद्व निरभिमान पहा हो । त्यासी समूळ मिथ्या निजदेहो ।

तेथ देहसंबंधें परिग्रहो । उरावया ठावो मग कैंचा ॥ ४५ ॥

स्वजनधनस्त्रीपुत्रांसी । नांदोनि तो नातळें त्यांसी ।

स्वप्नींची घरवात जागृता जैशी । तैसा साधूसी संसारु ॥ ४६ ॥

एवां परिग्रही असोन । साधु ‘अपरिग्रही’ पूर्ण ।

हें आठवें मुख्य लक्षण । अतर्क्य जाण जगासी ॥ ४७ ॥

साधु परिग्रही दिसती । परी ते परीग्रही नसती ।

हेचि संतांची पावावया स्थिती । त्यांची निजभक्ती करावी ॥ ४८ ॥

हें साधूचें अष्टलक्षण । तें ब्रह्मींचें अष्टांग जाण ।

कीं अष्टमहासिद्धी निर्गुण । ते हे अष्टगुण साधूंचे ॥ ४९ ॥

चैतन्यसरोवरींचें कमळ । विकासलें अष्टदळ ।

तें हें संतलक्षण केवळ । स्वानंदशीळ साधूंचें ॥ ३५०॥

ऐसे हे अष्ट महागुण । सकळ भूषणां भूषण ।

ज्यांचे अंगीं बाणले पूर्ण । ते साधु सज्जन अतिशुद्ध ॥ ५१ ॥

इतर संगाचिये प्राप्ती । संग बाधक निश्चितीं ।

तैशी नव्हे सत्संगती । संगे छेदी आसक्ती देहसंगा ॥ ५२ ॥

तेथ उपदेश नलगे कांहीं । संगेंचि देही करी विदेही ।

तेचि साते श्लोकीं पाहीं । संतांची नवा‌ई हरि सांगे ॥ ५३ ॥


तेषु नित्यं महाभाग महाभागेषु मत्कथाः ।

संभवन्ति हिता नृणां जुषतां प्रपुनन्त्यघम्‌ ॥ २८ ॥


इंद्रपदादि ब्रह्मसदन । ये प्राप्ती नांव ‘भाग्य’ गहन ।

तेही सत्संगासमान । कोट्यंशें जाण तुके ना ॥ ५४ ॥

ऐशी जे कां सत्संगती । सभाग्य भाग्याचे पावती ।

भगवद्भावें साधु वर्तती । माझे कथाकीर्ति-अनुवादें ॥ ५५ ॥

जे कथा अवचटें कानीं । पडतां कलिमलाची धुणी ।

करूनि सांडीत तत्क्षणीं । जे गंगेहूनी पवित्र ॥ ५६ ॥

जेथ माझी निजकथा गाती । तीर्थें तेथे पवित्र होती ।

ऐशिया भगवत्कथाकीर्ती । साधु गर्जती सर्वदा ॥ ५७ ॥

स्वयें आपण भागीरथी । सर्वदा ऐसें जीवीं चिंती ।

कोणी साधु ये जैं मजप्रती । तैं माझीं पापें जाती निःशेष ॥ ५८ ॥

पार्वतीचा द्वेष मनीं । तें बद्धपाप मजलागुनी ।

तेंही झडे संतचरणीं । सकळ पापा धुणी सत्संगें ॥ ५९ ॥

कां ज्याचें मुखीं हरिनामकीर्ती । त्याचे पाय जैं मजमाजीं येती ।

तैं सकळ पापें माझीं जाती । ऐसें भागीरथी स्वयें बोले ॥ ३६० ॥

ऐसी संतांची संगती । सदा वांछी भागीरथी ।

अवचटें गेलिया संतांप्रती । पापें पळतीं प्राण्यांचीं ॥ ६१ ॥

ते संतमुखींची माझी कथा । जैं अत्यादरें ऐके श्रोता ।

तैं त्याचें निजभाग्य तत्त्वतां । मजही सर्वथा न वर्णवे ॥ ६२ ॥

माझे कथेची अति‌आवडी । नित्य नूतन नवी गोडी ।

सादरें ऐकतां पापकोडी । जाळोनि राखोडी उरवीना ॥ ६३ ॥

माझी कथा कां माझे नाम । सकळ पातकां करी भस्म ।

हेंचि चित्तशुद्धीचें वर्म । अतिसुगम उद्धवा ॥ ६४ ॥

नाना यागो योग वेदाध्ययन । करितां पवित्र नव्हे मन ।

तें करितां हरिकथाश्रवण । होय अंतःकरण पुनीत ॥ ६५ ॥

अबद्व पढतां वेद । दोष बाधिती सुबद्ध ।

नाम पढतां अबद्ध । श्रोते होती शुद्ध परमार्थतां ॥ ६६ ॥

नाना योग याग वेदाध्ययन । तेथ अधिकारी द्वीज संपूर्ण ।

कथाश्रवणें चारी वर्ण । होती पावन उद्धवा ॥ ६७ ॥

ऐसा लाभ कथाश्रवणीं । तरी कां ना‌इकिजे सकळ जनीं ।

तें भाग्य भगवत्कृपेवांचूनी । सर्वथा कोणी लाहेना ॥ ६८ ॥

भगवत्कृपा पावले साङ्ग । त्यांसी कथाकीर्तनीं अनुराग ।

तेचि निजभाग्यें महाभाग । स्वमुखें श्रीरंग बोलिला ॥ ६९ ॥

जगातें पवित्र करिती । माझी जाण नामकीर्ती ।

ऐसा कळवळोनि श्रीपती । उद्धवाप्रती बोलिला ॥ ३७० ॥

ऐशी भगवत्कृपेची प्राप्ती । केवीं आतुडे आपुले हातीं ।

तेचि अर्थीं श्रीपती । विशद श्लोकार्थीं सांगत ॥ ७१ ॥


ता ये श्रृण्वन्ति गायन्ति ह्यनुमोदन्ति चादृताः ।

मत्पराः श्रद्दधानाश्च भक्तिं विन्दन्ति ते मयि ॥ २९ ॥


आपुलिया गृहकार्यार्था विषयव्यापारीं जातां जातां ।

कानीं पडली हरिकथा । स्वभावतां प्रसंगें ॥ ७२ ॥

कृष्णकीर्तिकथनाक्षरें । रिघतांचि कर्णद्वारें ।

भीतरील पाप एकसरें । निघे बाहिरें गजबजोनि ॥ ७३ ॥

जेवीं पंचाननाची आरोळी । करी मदगजां रांगोळी ।

तेवीं हरिकथेच्या मेळीं । होय रंवदळी महापापा ॥ ७४ ॥

ऐसा निघाल्या पापाचा केरु । कथेसी उपजे अत्यादरु ।

कथावधानीं धरितां धीरु । हर्षे निर्भरु नर होय ॥ ७५ ॥

जंव जंव कथारहस्य जोडे । तंव तंव अनुमेदनीं प्रीति वाढे ।

वाढले प्रीतीचेनि पाडें । ते कथा कैवाडें स्वयें गाय ॥ ७६ ॥

फेडूनि लोकलाजेचें बिरडें । गातां हरिकीर्तिगुण पवाडे ।

न पाहे तो कर्माकडे । न सांकडें सुहृदासी ॥ ७७ ॥

निजभावें भगवत्कथा गातां । स्वयंभ उपजे सादरता ।

तेणें अत्यादरें हरिकथा । होय सांगता अतिश्रद्धा ॥ ७८ ॥

जंव जंव कथा सांगे निवाडें । तंव तंव श्रद्धा अधिक वाढे ।

प्रेमाचा पूर चढे । त्यामाजीं बुडे निज श्रद्धा ॥ ७९ ॥

कथाकीर्तन अनुकीर्ती । वाढत्या श्रद्धेचिये प्रीतीं ।

बाधूं न शके विषयासक्ती । तेणें मत्पर स्थिति साधकां ॥ ३८० ॥

न करितां भगवद्भजन । वेदाध्ययन यज्ञ दान ।

येणेंचि आम्ही जा‌ऊं तरोन । म्हणती ते जन महामूढ ॥ ८१ ॥

एथ मुख्यत्वें भगवद्भक्ती । हा विश्व्वास धरितां चित्तीं ।

भगवत्पर झालिया वृत्ती । सर्व भूतीं मद्भाव ॥ ८२ ॥

ऐसा भाव धरोनि हृदयीं । माझे भक्तीवेगळें कांहीं ।

सर्वथा स्वयें करणें नाहीं । ‘मत्पर’ पाहीं या रीतीं ॥ ८३ ॥

ऐशिया मत्परा वृत्तीं । सावधान निजस्थिती ।

तेणें उपजे ‘चौथी भक्ती’ । तेंचि श्रीपति स्वयें सांगे ॥ ८४ ॥

तेथ न करितां आठवण । अखंड होय हरिचें स्मरण ।

क्रियामात्रें भगवद्भजन । सहजें जाण सर्वदा ॥ ८५ ॥

जें जें ‘दृष्टीं’ देख आपण । थोर अथवा सूक्ष्म सान ।

तें तें होय हरीचें निजदर्शन । सहजें भजन अहेतुक ॥ ८६ ॥

जें जें ‘वाचा’ वदे वचन । तेंतें होय हरीचें स्तवन ।

स्तव्य स्तविता उणखूण । हेही आठवण विसरोनी ॥ ८७ ॥

शब्दीं शब्दातें शब्दवितां । ते शब्दरूपें हरीची सत्ता ।

शब्द द्योती ज्या शब्दार्था । ते अर्थग्राहकता हरीची ॥ ८८ ॥

यापरी ‘शब्दश्रवण’ । श्रवणीं श्रवण होतां जाण ।

तो शब्दार्थ संपूर्ण । होय ब्रह्मार्पण श्रवणेंसीं ॥ ८९ ॥

‘गंध’ घ्राणां होतां भेटी । भोक्तेपणें हरीचि उठी ।

तो घ्रेय घ्राता घ्राण त्रिपुटी । स्वयें घोंटी चिदत्वें ॥ ३९० ॥

‘रस’ रसना रसत्वबोघ । तेथ निजभोक्ता गोविंद ।

तो भोग्य भोक्ता भोजनसंबंध । करी परमानंद निजबोधें ॥ ९१ ॥

‘शीत-उष्ण-मृदु-कठीण’ । निजांगीं लागतां जाण ।

तें अंगेंचि होय आपण । मृदु कठिण मिथ्यात्वें ॥ ९२ ॥

‘करां’ ची जे कर्तव्यता । तीतें चालवी अकर्तता ।

यालागीं घेतां देतां । अकर्तात्मतां हरिभजन ॥ ९३ ॥

निश्चळ निजरूपावरी । चपळ पा‌उलांच्या हारी ।

चालवी जैशा लहरी । सूर्यकरीं मृगजळाच्या ॥ ९४ ॥

जागृति-स्वप्न-सुषुप्तीं । चिन्मात्रीं जडली वृत्ती ।

चित्त चित्तत्वाची विसरे स्फूर्ति । या नांव ‘मद्भक्ति’ उद्धवा ॥ ९५ ॥

हे माझी आवडती भक्ती । इचें नांव म्हणिजेत ‘चौथी’ ।

हें भाग्य आतुडे ज्याचे हातीं । तैं चारी मुक्ती निजदासी ॥ ९६ ॥


भक्तिं लब्धवतः साधोः किमन्यदवशिष्यते ।

मय्यनन्तगुणे ब्रह्मण्यानन्दानुभवात्मनि ॥ ३०॥


अत्यंत माझी पढियंती । ते हे जाण चौथी भक्ती ।

निजभाग्यें लाधल्या हातीं । चारी मुक्ती तृणप्राय ॥ ९७ ॥

निरपेक्ष जेथ माझी भक्ती । तेथ पायां लागती चारी मुक्तीं ।

त्यांतें भक्त न धरिती हातीं । एथवरी प्रीति मद्भजनीं ॥ ९८ ॥

माझिया निजभजनप्रीतीं । स्वप्नींही बद्धता नेणिजे भक्तीं ।

बद्धतेवीण मिथ्या मुक्ती । जाणोनि न घेती निजभक्त ॥ ९९ ॥

जेथ बद्धता समूळ कुडी । तेथ मुक्ति कायशी बापुडी ।

माझिया निजभजना‌अवडीं । स्वानंदकोडी मद्भक्तां ॥ ४०० ॥

निरपेक्षा निजप्रीतीं । भावें करितां अनन्य भक्ती ।

भक्तांसी स्वानंदाची प्राप्ती । भजनस्थितीमाझारीं ॥ १ ॥

जेवीं गर्भेंसीं वर्ते गुर्विणी । कां तरुणपणेंसीं तरुणी ।

तेवी स्वानंदाच्या पूर्णपणें । माझे निजभजनीं मद्भक्त ॥ २ ॥

तेथ सगुण अथवा निर्गुण । उभयरूपें मीचि ब्रह्म पूर्ण ।

तेथ भावें करितां भजन । ब्रह्मसंपन्न मद्भक्त ॥ ३ ॥

भावें करितां माझी भक्ती । भाविकां कोण पां अप्राप्ती ।

विवेकवैराग्यज्ञानसंपत्ती । पायां लागती मद्भक्तांच्या ॥ ४ ॥

माझे निजभजनें तुटे भेद । स्वयेंचि प्रकटे अभेदबोध ।

तेणें वोसंडे परमानंद । स्वानंदकंद स्वयंभ ॥ ५ ॥

माझे स्वरूपा नाहीं अंत । यालागीं नांवें मी ‘अनंत’ ।

बाप भक्तभाव समर्थ । तिहीं मी अनंत आकळिलों ॥ ६ ॥

ऐसें ज्यांचे प्रेम गोड । त्यांचे सेवेचें मज कोड ।

त्यांचें सोशीं मी सांकड । निचाडा चाड मज त्यांचि ॥ ७ ॥

देव सप्रेमें भुलला । म्हणे मी त्यांचाचि अंकिला ।

जीवेंभावें त्यांसी विकिला । मी त्यांचा जाहला तिहीं लोकीं ॥ ८ ॥

एथवरी भक्तां माझी प्राप्ती । अवचटें झाल्या सत्संगती ।

मा सद्भावें जे साधु सेविती । त्यांची निजगती मज न बोलवे ॥ ९ ॥

ऐसा संतमहिमा वानितां । धणी न पुरे श्रीकृष्णनाथा ।

तोचि संतमहिमा मागुता । होय वानिता चौं श्लोकीं ॥ ४१० ॥


यथोपश्रयमानस्य भगवन्तं विभावसुम ।

शीतं भयं तमोऽप्येति साधून्‌ सम्सेवतस्तथा ॥ ३१ ॥


जेवीं वैश्वानर तेजोमूर्ती । त्याची सेवा जे करूं जाणती ।

त्यांचें शीततमभयनिवृत्ती । तो करी निश्चितीं उद्धवा ॥ ११ ॥

शीत निवारी संनिधी । तम निवारी तेजोवृद्धी ।

भय निवारी भगवद्बुद्धी । जेवीं त्रिशुद्धी विभावसु ॥ १२ ॥

तैशीच जाण सत्संगती । संगें त्रिविध ताप निवारती ।

तेचि अर्थींची निजयुक्ती । ऐक उपपत्ती उद्धवा ॥ १३ ॥

शीत म्हणिजे द्वंद्वबाधु । तो समूळ निवारिती साधु ।

तम म्हणिजे अज्ञानांधु । त्यासी करिती प्रबोधु निजज्ञानें ॥ १४ ॥

भयांमाजीं श्रेष्ठ मरण । भय निवारी साधु विचक्षण ।

निवारिती जन्ममरण । कृपाळु पूर्ण दीनांचे ॥ १५ ॥

अग्नीसमान म्हणों साधु । हाही बोल अति‌अबद्धु ।

अग्नीहूनि अधिक साधु । तोचि प्रबोधु हरि सांगे ॥ १६ ॥

अग्नीपाशीं प्रबळ धूम । साधु निष्क्रोध निर्धूम ।

अग्नि पोळी अधमोत्तम । साधु सर्वसम सुखदाते ॥ १७ ॥

साधूंची धन्य संगती । संगे जडजाड्य तोडिती ।

कर्माचें कर्मत्व मोडिती । बुडत्या तारिती निजसंगें ॥ १८ ॥


निमज्ज्योन्मज्जतां घोरे भवाब्धौ परमायनम्‌ ।

सन्तो ब्रह्मविदः शान्ता नौर्दृढेवाप्सु मज्जताम्‌ ॥ ३२ ॥


प्रतिक्षणीं अधिक वृद्धी । अमर्याद वाढे भवाब्धी ।

तेथ उबकल्या चुबकल्या त्रिशुद्धी । अधर्मबुद्धि ॥ १९ ॥

अधर्में निमज्जन नरकांत । स्वधर्में उन्मज्जन स्वर्गांत ।

ऐसे भोगिती आवर्त । स्वर्गनरकांत संसारी ॥ ४२० ॥

यापरी संसारी जन । पावतां उन्मज्जन निमज्जन ।

त्यासी तरावया भवाब्धि जाण । साधु सज्जन दृढ नाव ॥ २१ ॥

पडल्या जळार्णवामाझारीं । जेवीं अच्छिद्र नाव तारी ।

तेवीं बुडतां भवसागरीं । सुखरूप तारी सज्जननाव ॥ २२ ॥

कामक्रोधरहित शांती । हेचि नावेची अच्छिद्र स्थिती ।

ब्रह्मज्ञानें सपुरती । सुखरूप निश्चितीं या हेतु ॥ २३ ॥

कामक्रोधादि सावजांसी । बळें घ्यावया आंविसासी ।

कदा न येववे नावेपाशीं । संगें सकळांसी तारक ॥ २४ ॥

नवल ये नावेची स्थिती । जुनी नव्हे कल्पांतीं ।

बुडवूं नेणे धारावर्तीं । तारक निश्चितीं निजसंगें ॥ २५ ॥

परी ये नावेची नवल गती । वरी चढले ते बुडती ।

तळीं राहिले ते तरती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ २६ ॥

दीनांचा कळवळा पहा हो । हाचि मुख्यत्वें तरणोपावो ।

त्या कळवळ्याचा अभिप्रावो । स्वयें देवो सांगत ॥ २७ ॥


अन्नं हि प्राणिनां प्राण आर्तानां शरणं त्वहम्‌ ।

धर्मो वित्तं नृणां प्रेत्य सन्तोऽर्वाग्बिभ्यतोऽरणम्‌ ॥ ३३ ॥


जेवीं अन्नेवीण प्राण । सर्वथा न वांचती जाण ।

प्राण्यांचें प्राणपोषण । करावया सामर्थ्य पूर्ण अन्नीं नांदे ॥ २८ ॥

जोडली धर्माची संपत्ती । ते इहलोकीं होय रक्षीती ।

तेचि धर्मधन देहांतीं । उत्तम गतिदायक ॥ २९ ॥

संसारीं पीडिले दारुण । त्रिविध तापें तापले पूर्ण ।

ऐशिया शरणागता शरण्य । मी नारायण रक्षिता ॥ ४३० ॥

माझें करितां नामस्मरण । सहजें निवारे जन्ममरण ।

त्या मज रिघालिया शरण । बाधी दुःख कोण बापुडें ॥ ३१ ॥

दुःखभय न पावतां आधीं । जिंहीं साधु सेविले सद्बुद्धीं ।

त्यांसी भवभयाची आधिव्याधी । जाण त्रिशुद्धी बाधिना ॥ ३२ ॥

प्राणियांसी होतां पतन । भाग्यें भेटल्या सज्जन ।

निवारूनि अधोगमन । जन्ममरण छेदिती ॥ ३३ ॥

संसार तरावया जाण । सत्संगतीचि प्रमाण ।

त्यांचे भावें धरितां चरण । दीनोद्धरण त्यांचेनी ॥ ३४ ॥


सन्तो दिशन्ति चक्षूंषि बहिरर्कः समुत्थितः ।

देवता बान्धवाः सन्तः सन्त आत्माहमेव च ॥ ३४ ॥


जेवीं आंधारेंसीं सगळी राती । निजतेजें निरसी गभस्ती ।

तेवीं सत्संगसूर्यप्राप्ती । अविद्येची निश्चितीं निरसी निशा ॥ ३५ ॥

बाह्य उगवल्या गभस्ती । चोरभयाची होत निवृत्तीं ।

तेवीं जोडल्या सत्संगती । भवभय कल्पांतीं असेना ॥ ३६ ॥

बाह्य सूर्योदयकाळीं । पक्षी सांडिति आविसाळीं ।

सत्संगसूर्याचे मेळीं । देहाचीं आविसाळीं सांडिती जीव ॥ ३७ ॥

बाह्य सूर्याचा किरणीं । हर्षें विकासे कमळिणी ।

सत्संगसूर्याचे मिळणीं । निर्विकल्प कमळणी विकासे ॥ ३८ ॥

सूर्य उगवलिया गगनीं । चक्रवाकें मिळती मिळणीं ।

तेवीं सत्संग पावोनि । जीव शिव दोनी एकवटती ॥ ३९ ॥

बाह्य सूर्याचे पहांटेसी । पांथिक चालती स्वग्रामासी ।

सत्संगसूर्याचे प्रकाशीं । मुमुक्षु निजधामासी पावती ॥ ४४० ॥

बाह्य सूर्याचे उदयस्थितीं । कर्माची चाले कर्मगती ।

सत्संगसूर्याचे संगतीं । निष्कर्मप्रवृत्ति प्रवर्ते ॥ ४१ ॥

सूर्यबिंबाचे उदयसंधी । अर्घ्यदान दीजे वेदविदीं ।

सत्संगसूर्याचे संबंधीं । दीजे देहबुद्धी तिलांजळी ॥ ४२ ॥

सूर्यौदयचिया प्राप्ती । याज्ञिक होमातें हविती ।

तेवीं सत्संगसूर्यस्थिती । अहंता हविती ज्ञानग्नीं ॥ ४३ ॥

सूर्य उगवूनि आकाशीं । जगाची जड निद्रा निरसी ।

संत उगवूनि चिदाकाशीं । जीव चित्प्रकाशीं प्रबोधी ॥ ४४ ॥

हो कां साधु सूर्यासमान । हें बोलणें निलग हीन ।

सूर्यो पावे अस्तमान । साधु प्रकाशमान सर्वदा ॥ ४५ ॥

सूर्यासी आच्छादी आभाळ । साधु सदा निजनिर्मळ ।

सूर्यासी सदा भ्रमणकाळ । साधु अचंचळ भ्रमणरहित ॥ ४६ ॥

ग्रहणकाळाचा लवलाहो । पावतां सूर्यातें ग्रासी राहो ।

साधु ग्रहांचा पुसोनि ठावो । स्वानंदें पहा हो नांदती ॥ ४७ ॥

दु‌ई दाटतां प्रबळ । तेणें आच्छादे रविमंडळ ।

तम धूम मोहपडळ । साधूंसी अळुमाळ बाधीना ॥ ४८ ॥

सूर्य निजकिरणें सर्वांतें तावी । साधु निजांगें जग निववी ।

सूर्य सर्वांतें क्षयो दावी । साधु अक्षयी करी निजबोधें ॥ ४९ ॥

सूर्यो साह्य झालिया दृष्टीं । दृश्याकारें उघडे सृष्टी ।

सत्संग साह्य झालिया दृष्टीं । चिन्मात्रें सृष्टी ठसावे ॥ ४५० ॥

विवेकें विचारितां देख । सूर्याहूनि साधु अधिक ।

साधु धरातळीं ज्ञानार्क । भवाब्धितारक निजसंगियां ॥ ५१ ॥

पृथ्वीतळीं देवता साधु । साधु दीनांचे सखे बंधु ।

साधुरूपें मी परमानंदु । जाण प्रसिद्ध परमात्मा ॥ ५२॥

देवां दीजे बळि‌अवदान । तेव्हां देवा होती प्रसन्न ।

कृपातारक निजसज्जन । दयाळु पूर्ण दीनांचे ॥ ५३ ॥

सुहद सखे सगोत्र बंधु । द्रव्यलोभें भजनसंबंधु ।

निर्लोभें कृपाळू साधु । सखे बंधु दीनांचे ॥ ५४ ॥

संत केवळ कृपेचे दीप । संत ते माझें निजस्वरूप ।

यालागीं सत्संगें फिटे पाप । होती निष्पाप साधक ॥ ५५ ॥

निष्पाप करूनि साधकांसी । ब्रह्मस्वरूपता देती त्यांसी ।

ऐसें कृपाळुत्व साधूंपाशीं । जाण निश्चयेंसीं उद्धवा ॥ ५६ ॥

मी निर्गुणत्वें ब्रह्म पूर्ण । साधु चालतेंबोलतें ब्रह्म जाण ।

साधूंसी रिघालिया शरण । तैं जन्ममरण असेना ॥ ५७ ॥

साधूंसी सद्भावें शरण । रिघाल्या नुरे जन्ममरण ।

साधु शरणागतां शरण्य । सत्य जाण उद्धवा ॥ ५८ ॥

भावें धरिलिया सत्संगती । संसारिया होय निर्मुक्ती ।

हें प्रतिज्ञापूर्वक श्रीपती । उद्धवाप्रती बोलिला ॥ ५९ ॥

सद्भावेंसीं सत्संगती । धरितां घरा ये ब्रह्मस्थिती ।

हें निजवर्म उद्धवाप्रती । देवें अध्यायांतीं निरूपिलें ॥ ४६० ॥

परम विरक्तीचें कारण । तें हें पुरूरवाप्रकरण ।

उपसंहार श्रीकृष्ण । अध्यायांतीं जाण संपवी ॥ ६१ ॥


वैतसेनस्ततोऽप्येवमुर्वश्या लोकनिःस्पृहः ।

मुक्तसङ्गो महीमेतामात्मारामश्चचार ह ॥ ३५ ॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमंहस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धेषङ्‍विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥


पूर्वीं सूर्यवंश प्रसिद्ध । तेथ सोमवंशाचा संबंध ।

‘वैतसेन’ श्लोकींचें पद । लावूनि गोविंद बोलिला ॥ ६२ ॥

उमावनीं अति‌एकांत । तेथ उमा आणि उमाकांत ।

विगतवासेंसीं क्रीडत । स्वानंदयुक्त स्वलीला ॥ ६३ ॥

तेथ शिवाचे दर्शनासी । अवचटें आले सप्त‌ऋषी ।

लज्जा उपजली पार्वतीसी । तिणें त्या वनासी शापिलें ॥ ६४ ॥

‘जो पुरुष या वना‌आंत । ये‍ईल तो हो हो स्त्रीरूप एथ’ ।

ऐसा शाप क्रोधयुक्त । वदली निश्चित जगदंबा ॥ ६५ ॥

तेथ राजा ‘सुद्युम्न’ सूर्यवंशी । नेणॊनियां शापप्रभावासी ।

पारधी आला त्या वनासी । सकळ सेनेसीं सन्नद्ध ॥ ६६ ॥

रिघतांचि त्या वना‌आंत । पुरुषत्व पालटलें तेथ ।

बाप शापाचें सामर्थ्य । झाले समस्त स्त्रीरूप ॥ ६७ ॥

तेथ पुरुषत्वाची आठवण । निःशेष विसरलें मन ।

आपण पूर्वीं होतों कोण । हेंही संपूर्ण विसरले ॥ ६८ ॥

अश्व झाले अश्विनी । हस्ती झाले हस्तिणी ।

पुरुषा झाले कामिनी । तत्क्षणीं त्या वनांव ॥ ६९ ॥

तेथ पुरुषकामें कामासक्ती । अनुकूल पुरुषांप्रती ।

स्त्रिया गेलिया त्या समस्ती । अतिकामरतीं संभोगा ॥ ४७० ॥

राजा सुद्युम्न झाला नारी । अतिसुकुमार सुंदरी ।

तो सोमपुत्र बुधातें वरी । अतिप्रीतीकरीं भाळोनि ॥ ७१ ॥

बुधें सुद्युम्न देखोनि नारी । तो भुलला स्त्रीकामेकरीं ।

एवं अतिप्रीतीं परस्परीं । येरयेरावरी भाळलें ॥ ७२ ॥

बुध महाराजचूडामणी । तो सुद्युम्नातें स्त्रीत्वें पर्णी ।

केली पटाची निजराणी । बाप करणी कर्माची ॥ ७३ ॥

सुद्युम्नबुधवीर्येंकरीं । पुरूरवा जन्मे त्यांचे उदरीं ।

एवं सूर्यवंशामाझारीं । सोमवंश यापरी संचरला ॥ ७४ ॥

हे सोमवंशींची आद्यकथा । एथूनि सोमवंश वाढता ।

श्रीकृष्ण बोलिला ध्वनितार्था । तेचि म्यां कथा उपलविली ॥ ७५ ॥

सुद्युम्न झाला बुधाची नारी । मागें सूर्यवंशामाझारीं ।

नाहीं राज्यासी अधिकारी । संकट भारी वोढवलें ॥ ७६ ॥

ते सूर्यवंशींचा कुळगुरु । वसिष्ठ महायोगीश्वरु ।

तेणें करूनि अत्यादरु । गौरी-हरु प्रार्थिलीं ॥ ७७ ॥

प्रसन्न करूनि पार्वतीसी । मागे सुद्युम्नाच्या उच्छापासी ।

येरी सांगे महादेवासी । तुम्हीं वसिष्ठासीं बुझवावें ॥ ७८ ॥

जें भवानीचें शापवचन । कदा अन्यथा नव्हे जाण ।

धरावया वसिष्ठाचें मन । नवलविंदान शिवें केलें ॥ ७९ ॥

शुक्ल पक्षीं सुद्युम्नासी । पुरुषत्व प्राप्ते‌अ हो‌ईल त्यासी ।

कृष्णपक्षीं बुधापाशीं । स्त्रीभावेंसीं वर्तेल ॥ ४८० ॥

पक्षें पुरुष पक्षें नारी । ऐशिया उच्छापाची परी ।

शिवें करूनि कृपेकरीं । केला अधिकारी निजराज्या ॥ ८१ ॥

पुरुषत्व पावल्या सुद्युम्नासी । तें पुरुषत्व नावडे त्यासी ।

स्त्रीसंभोगें बुधापाशीं । अतिप्रीतीसीं लोधला ॥ ८२ ॥

स्वर्ग‍अप्सरा आलिया पाशीं । त्याही नावडती सुद्युम्नासी ।

त्याहूनि प्रीति बुधापाशीं । स्त्रीभावेंसीं अनिवार ॥ ८३ ॥

बुधासीही स्वर्गांगना । संभोगीं न येती मना ।

ऐसी अतिप्रीति सुद्युम । स्त्रीभोगें जाण विगुंतली ॥ ८४ ॥

पुरुषीं पुरुषत्वाची रती । भोगूं जाणें मी श्रीपती ।

इतर बापुडीं तीं किती । स्त्रीदेहासक्तीं भुललीं ॥ ८५ ॥

स्त्रीदेहीं जो आत्मा असे । तो भोगिजे म्यां हृषीकेशें ।

इतरांसी स्त्रीदेहींचें पिसें । विषयावेशें भुलोनी ॥ ८६ ॥

असो हें सांगावें किती । कामीं निष्कामतेची रती ।

ते मी जाणें रमापती । कां जाणती निजानुभवी ॥ ८७ ॥

पुरुत्वापरीस कामरती । स्त्रीदेहीं अति‌आसक्तीं ।

त्या स्त्रीकामाची निवृत्ती । जाण निश्चितें सत्संगें ॥ ८८ ॥

वसिष्ठाचिये सत्संगतीं । झाली स्त्रीभावाची निवृत्ती ।

सुद्युम्न पावला पुरुषत्वप्राप्ती । धन्य त्रिजगतीं सत्संग ॥ ८९ ॥

पुरुषत्व पावोनि सुद्युम्न । निजनगरा येतां जाण ।

स्त्रीभावें नष्टलें सैन्य । एकला आपण स्वयें आला ॥ ४९० ॥

एवं निःशेष विगतसैन्य । यालागीं नांवें ‘वीतसेन’ ।

त्या वीतसेनाचा पुत्र जाण । ‘वैतसेन’ पुरूरवा ॥ ९१ ॥

तेणें निजात्मता अतिविरक्ती । सांडूनि स्वर्गभोगसंपत्ती ।

त्यजूनि उर्वशीकामासक्ती । आत्मारामस्थिती पावला ॥ ९२ ॥

आत्माराम निजस्थिती । मिथ्या देहसंग सांगाती ।

निजात्मबोधें त्रिजगतीं स्वानंदें नृपति विचरत ॥ ९३ ॥

जेथें जेथें पा‌उल उठी । तेथें तेथें होती सुखाच्या कोटी ।

स्वानंदें कोंदली सृष्टी । ब्रह्मदृष्टीं विचरतु ॥ ९४ ॥

ब्रह्मीं विचरतां ब्रह्मपणें । ब्रह्मरूप झालें जिणें ।

विसरला जिणेंमरणें । पूर्णीं पूर्णपणें परिपूर्ण ॥ ९५ ॥

हें उर्वशी-पुरूरवोपाख्यान । जो स्वयें ऐके सावधान ।

तैं दोष जाती अगम्यागमन । विरक्ती संपूर्ण साधकां ॥ ९६ ॥

यापरी वैराग्ययुक्तीं । राजा पावला ब्रह्म प्राप्ती ।

वैराग्य उपजे सत्संगतीं । सत्संगें विरक्ती मद्भजनें ॥ ९७ ॥

‘सद्भावें करितां माझी भक्ती । साधकां उपजे विरक्ती’ ।

ऐसें बोलिला श्रीपती । तें उद्धवें चित्तीं दृढ धरिलें ॥ ९८ ॥

ते भजनक्रियेचा प्रश्न । पुढिले अध्यायीं जाण ।

उद्धव पुसेल आपण । जेणें श्रीकृष्ण संतोषे ॥ ९९ ॥

उद्धव पुसेल गोड गोठी । जेणें श्रीकृष्ण सुखावें पोटीं ।

तेणें स्वानंदें निजपुष्टी । भजनहातवटी सांगेल ॥ ५०० ॥

उपासनाकांडरहस्य पूर्ण । मुख्य क्रियायोगनिरूपण ।

समूळ आगमलक्षण । स्वमुखें श्रीकृष्ण सांगेल ॥ १ ॥

ते कथेसी अवधान । श्रोतां द्यावें सावधान ।

एका तुष्टला जनार्दन । स्वानंदघन निजबोधें ॥ ५०२ ॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे

श्रीकृष्णोद्धवसंवादे एकाकारटीकायां ऐलगीतोपाख्यानं नाम षड्‌विंशोध्यायः ॥ २६ ॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

श्लोक ॥ ३५ ॥ ओव्या ॥ ५०२ ॥







॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय सत्ताविसावा


श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो देव सहज निज । तूं विश्वात्मा चतुर्भुज ।

अष्टभुज तूंचि विश्वभुज । गुरुत्वें तुज गौरव ॥ १ ॥

निजनिश्याचिया भावार्थ । तूं गुरुनामें अभयदाता ।

अभय दे‌ऊनि तत्त्वतां । भवव्यथा निवारिसी ॥ २ ॥

निवारूनि जन्ममरण । आपण्या भेटसी आपण ।

तेव्हां गुरुशिष्यनामीं संपूर्ण । तुझें एकपण आभासे ॥ ३ ॥

तें एकपण पाहतां दिठीं । एका जनार्दनीं पडे मिठी ।

गुरुत्वें कोंदे सकळ सृष्टी । स्वानंदपुष्टी जग नांदे ॥ ४ ॥

तो स्वानंदैकचिद्धन । जगद्गुरु जनार्दन ।

एका जनार्दना शरण । एकीं एकपण दृढ केलें ॥ ५ ॥

दृढ केलें जें एकपण । तेंही सद्गुरु झाला आपण ।

तेथें खुंटले मीतूंपण । एका जनार्दन एकत्वें ॥ ६ ॥

यापरी एकाकी एकला । एका जनार्दनें कवयिता केला ।

तो एकादशाचा पावला । अतिसखोला एकत्वबोध ॥ ७ ॥

त्या एकत्वाची निजस्थिती । पावला पुरूरवाभूपती ।

दृढ अनुताप विरक्ती । भगवद्भक्ती सत्संगें ॥ ८ ॥

हें सव्विसावे अध्यायीं जाण । स्वमुखें बोलिला श्रीकृष्ण ।

सत्संगें भगवद्भजन । तेणें वैराग्य पूर्ण साधकां ॥ ९ ॥

न करितां भगवद्भक्ती । कदा नुपजे विरक्ती ।

विरक्तीवीण भगवत्प्राप्ती । नव्हे कल्पांतीं साधकां ॥ १० ॥

ऐसें बोलिला श्रीकृष्ण । तें उद्धवें जीवीं धरूनि पूर्ण ।

भगवद्भक्ति पूजाविधान । क्रियायोग जाण पुसत ॥ ११ ॥


उद्धव उवाच-क्रियायोगं समाचक्ष्व भवदाराधनं प्रभो ।

यस्मात्वां ये यथार्चन्ति सात्वताः सात्वतर्षभ ॥ १ ॥

निजभक्तानुग्रहार्थ । सत्त्वमूर्ति तूं श्री‌अनंत ।

तुझे निजभक्त जे सात्वत । ते तुज पूजित कोणे विधीं ॥ १२ ॥

तें साधूचें आराधन । तुझे क्रियायोगें निरपूजन । ।

कृपाकरोनियां आपण । मज संपूर्ण सांगावें ॥ १३ ॥

म्हणसी जरी हें आणिकांतें पुसावें । हें माझेनि जाण सर्वथा नव्हे ।

तुज सांडूनि दूरी जावें । हे लाजही जीवें साहवेना ॥ १४ ॥

मी तुझा दास जीवेंभावें । तुझेनि प्रभुत्वगौरवें ।

मी कळिकाळा नागवें । कृपाप्रभावें तुझेनी ॥ १५ ॥

तूं कृपाळु कृपायुक्त । कृपेने होसी भक्तांचा भक्त ।

त्या तुझा मी चरणांकित । सलगीं गुह्यार्थ स्वयें पुसें ॥ १६ ॥

इतका करूनि अत्यादर । कां पुससी पूजाप्रकार ।

तरी हा श्रेष्ठश्रेष्ठीं केला विचार । तो निजनिर्धार अवधारीं ॥ १७ ॥


एतद्वदन्ति मुनयो मुहुर्निःश्रेयसं नृणाम्‌ ।

नारदो भगवान्‌ व्यास आचार्योऽङ्गिरसः सुतः ॥ २ ॥


पूर्वीं वेदविचारनिष्ठ । सुरवर्य मुनिश्रेष्ठ ।

हेंचि अनुवादले स्पष्ट । अतिवरिष्ठ विवेकी ॥ १८ ॥

पूजाविधान प्रसिद्ध । बोलिला देवर्षि ‘नारद’ ।

अंगिराचा पुत्र अगाध । ‘देवगुरु’ प्रबुद्ध हेंचि बोले ॥ १९ ॥

जो ‘व्यास’ सत्यवतीसुत । जो कां नारायण मूर्तिमंत ।

जेणें प्रकट केला वेदार्थ । जो विख्यात महाकवि ॥ २० ॥

पुराणकविकर्ता तो साङ्ग । यालागीं व्यसोच्छिष्टमिदं जग’ ।

तेणेंही भगवत्पूजामार्ग । हा क्रियायोग बोलिजे ॥ २१ ॥

असो इतरांची चावटी । जो पितामह सकळ सृष्टी ।

जो जन्मला विष्णूच्या पोटीं । तेणेंही या गोष्टी दृढ केल्या ॥ २२ ॥


निःसृतं ते मुखाम्भोजाद्यदाह भगवानजः ।

पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान्‌ भवः ॥ ३ ॥


तुवांचि कल्पचिया आदीं । हेचि पूजाविधानविधी ।

उपदेशिला पुत्रबुद्धीं । स्वयें त्रिशुद्धी विधाता ॥ २३ ॥

तेणेंही कल्पादीसीं आपण । नाभिकमळासनीं बैसोन ।

भृगुकश्यपादि पुत्रांसी जाण । हें पूजाविधान उपदेशी ॥ २४ ॥

श्रीमहादेवेंही आपण । हें क्रियायोगविधिविधान ।

भावें भवनीसी जाण केलें निरूपण एकांतीं ॥ २५ ॥


एतद्वै सर्ववर्णानामाश्रमाणां च संमतम्‌ ।

श्रैयसामुत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ ४ ॥


एवं श्रेष्ठपरंपरा । तुवां प्रकट केली दीनोद्धारा ।

दीनदयाळु तूं खरा । याही विचारा अवधारीं ॥ २६ ॥

आश्रमधर्मविधिविधान । तेथ अधिकारी द्विजन्मे जन ।

त्यांसी कर्मबाधा बाधी गहन । गुंतले ब्राह्मण कर्मठत्वें ॥ २७ ॥

तैसें नव्हे तुझें भजन । भजनाधिकारी सर्व वर्ण ।

दीनोद्धारी भजन पूर्ण । स्त्रिया शूद्रजन उद्धरिले ॥ २८ ॥

कर्मीं गुंतले उत्तमोत्तम । भजनें उद्धरिले अधमाधम ।

भजनें सर्वांसही सुगम । भजनें स्वधर्मसार्थक ॥ २९ ॥

भजनमहिमा निःसीम । अधमा पदवी उत्तमोत्तम ।

भजनहीन जे उत्तम । ते अधमाधम स्वयें होती ॥ ३० ॥

सर्व वर्ण आणि आश्रम । भगवद्भजनें गति उत्तम ।

हेंचि भक्तीचें निजवर्म । भक्त निष्काम जाणती ॥ ३१ ॥

करूनियां भगवद्भक्ती । भक्त स्वयें भगवद्रूप होती ।

यालागीं भक्तांतें श्रीपती । अतिप्रीतीं मानिसी ॥ ३२ ॥

तुझें भजनपूजन करितां । तूं निजभकतांचा होसी त्राता ।

तूंचि भक्तांसी सन्मान-दाता । ते भजनकथा मज सांग ॥ ३३ ॥


एतत्कमलपत्राक्ष कर्मबन्धविमोचनम्‌ ।

भक्ताय चानुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वरेश्वर ॥ ५ ॥


कमळनाभि नारायणा । भक्तविश्राम कमळवदना ।

कमलालया कमलनयना । विनंती श्रीकृष्णा अवधारीं ॥ ३४ ॥

तुवां पाहिल्या कृपादृष्टीं । तत्कालपैं उठ‍उठीं ।

सुटती कर्मबंधाच्या गांठी । स्वानंदपुष्टी निजभक्तां ॥ ३५ ॥

जेवीं घृताचें कठिणपण । क्षणें विरवी सूर्यकिरण ।

तेवीं कर्मबंधा निर्दळण । तुझें कृपावलोकन करी कृष्णा ॥ ३६ ॥

कां सैंधवाचा महागिरी । जेवीं विरे सिंधूमा‌अझारीं ।

तेवीं कर्मबंधा बोहरी । तुझी कृपा करी श्रीकृष्णा ॥ ३७ ॥

तुझी झालिया कृपादृष्टी । कर्माकर्मांसी पडे तुटी ।

जेवीं सूर्योदयासाटीं । नातुडे भेटीं खद्योत ॥ ३८ ॥

तमीं दाटती खद्योतकोडी । तेवीं अज्ञानीं कर्माची आडाडी ।

तुझा कृपासूर्य जोडल्या जोडी । कर्में जाती बापुडीं विरोनी ॥ ३९ ॥

ऐशिया निष्कर्मकॄपायुक्त । तुझे नांदती निजभक्त ।

जे कां विषयीं अतिविरक्त । सदा अनुरक्त हरिचरणीं ॥ ४० ॥

तें पूर्णकृपेचें आयतन । तुझें भजनपूजाविधान ।

तें मज सांग कृपा करून । मी अतिदिन पैं तुझें ॥ ४१ ॥

म्हणसी तुज हा अधिकार नाहीं । परी मी शरण आलों तुज पाहीं ।

शरणागताची तुझ्या ठायीं । उपेक्षा नाहीं श्रीकृष्णा ॥ ४२ ॥

तुवां उद्धरिलें पशु-गीध-गजांसी । गणिके तारिलें कुंटणीसी ।

तेचि कृपा करीं आम्हांसी । हृषीकेशी कृपाळुवा ॥ ४३ ॥

म्हणसी ‘ब्रह्म शिव असतां सृष्टीं । मजचि पुसायाची श्रद्धा मोठी ।

कैसेनि पां वाढली पोटीं’ । ऐक ते गोठी सांगेन ॥ ४४ ॥

ब्रह्मा जगाचा कर्ता होये । तोही विसरला निहात्मसोये ।

तो तुझ्या पोटा ये‌ऊनि पाहें । निजज्ञान लाहे तुझेनि ॥ ४५ ॥

शिव पायवणी वाहे माथां । तुझें नाम सदा जपतां ।

तुझे कृपेस्तव तत्त्वतां । तोही निजात्मता पावला ॥ ४६ ॥

यालागीं तूं ईश्वराचा ईश्वर । नियंत्या नियंता सर्वेश्वर ।

विश्वीं विश्वास विश्वंभर । विश्वेश्वर तूं कृष्णा ॥ ४७ ॥

यापरी तूं ज्ञाननिधी । पूर्ण बोधाचा उदधी ।

जेणें होय निजात्मसिद्धी । ते पूजाविधी मज सांग ॥ ४८ ॥

ऐसा भक्तवचनें तो संतोषला । पूर्ण निजबोधें द्रवला ।

निजात्मकृपा कळवळला । काय बोलिला श्रीकृष्ण ॥ ४९ ॥


श्रीभगवानुवाच-नह्यन्तोऽनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य चोद्धव ।

संक्षिप्तं वर्णयिष्यामी यथावदनुपूर्वशः ॥ ६ ॥


ज्याचें ऐकतां वचन । वेदवाक्या पडे मौन ।

ज्याची करितां आठवण । मनपणा मन स्वयें मुके ॥ ५० ॥

जो वेदार्थप्रकाशक । जो अर्काचा आदि अर्क ।

तो उद्धवासी यदुनायक । स्वमुखें देख बोलत ॥ ५१ ॥

आगमनिगमोक्तप्रकार । माझी पूजाविधी सविसतर ।

सांगतां अनंत अपार । न कळे पार ब्रह्मादिकां ॥ ५२ ॥

उद्धवा ऐक पां तत्त्वतां । मी देवादिदेव झालों वक्ता ।

तरी पूजाविधानकथा । समूळ सर्वथा न सांगवे ॥ ५३ ॥

जरी झाले अतिसज्ञान । तरी पूजाविधिविधान ।

सांगावया समर्थपण । सर्वथा जाण असेना ॥ ५४ ॥

एवं पूर्वोक्तप्रकार । अगमनिगमनिजसार ।

निवडूनि संक्षेपाकार । तुज मी साचार सांगेन ॥ ५५ ॥

पूजाविधिनिजसार । त्रिविध विधान त्रिप्रकार ।

ऐक त्याचाही विचार । विधि‌उपचारविभागें ॥ ५६ ॥


वैदिकस्तात्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मखः ।

त्रयाणामेप्सितेनैव विधिना मां समर्चयेत्‌ ॥ ७ ॥


वेदींचे मंत्र वेदींचें अंग । वेदोक्त माझी पूजा साङ्ग ।

या नांव गा ‘वैदिक’ मार्ग । आगम प्रयोग तो ऐक ॥ ५७ ॥

आगममंत्र आगमचि अंग । माझी आगमोक्त पूजा सा~घ्ग् ।

या नांव् गा ‘तांत्रिक्’ मार्ग् । मिश्रप्रसंग् तो ऐक् ॥ ५८ ॥

वेदींचे मंत्र् तंत्रींचें अंग् । एवं मिश्रित् उभय् भाग् ।

माझी पूजा निपजे साङ्ग् । ‘मिश्र्’ मार्ग् या नांव् ॥ ५९ ॥

हे त्रिविधविधि पूजा साङ्ग् । तो जाण् माझा ‘त्रिविध्’ याग् ।

येणें मे संतोषें श्रीरंग् । पार्श्वदेशीं साङ्ग् सपरिवार् ॥ ६० ॥

ऐसें माझें त्रिविध् भजन् । जेथ् ज्याची श्रद्धा पूर्ण् ।

त्या विधीं करितां पूजन् । मज् तृप्ती समान् भावार्थें ॥ ६१ ॥

भावार्थें जें माझें पूजन् । तेणें मी संतृप्त् जनार्दन् ।

हा आगमोक्त् यज्ञ् संपूर्ण् । त्रिविध् लंक्षण् समसाम्यें ॥ ६२ ॥

वैदिकादि त्रिविध् गती । पूजितां तृप्त् मी श्रीपती ।

पूजाधिकाराची स्थिती । ऐक् तुजप्रती सांगेन् ॥ ६३ ॥


यदा स्वनिगमेनोक्तं द्विजत्वं प्राप्य् पूरुषः ।

यथ् यजेत् मां भक्त्या श्रद्धया तंनिबोध् मे ॥ ८ ॥


द्विजन्मे जे तिन्ही वर्ण् । त्यांचें अधिकारलक्षण् ।

गर्भाष्टमीं उपनयन् । तैं अधिकार् पूर्ण् ब्राह्मणा ॥ ६४ ॥

क्षत्रियांचा अधिकार् शुद्ध् । बारा वर्षां व्रतबंध् ।

सोळा वर्षां प्रसिद्ध् । व्रतबंध् वैश्यासी ॥ ६५ ॥

गायत्री‌उपदेश् पावोन् । दुसरें जन्म् उपनयन् ।

या लागीं ‘सावित्र्’ जन्म् जाण् । द्विजन्मे त्रिवर्ण् वेदोक्तविधी ॥ ६६ ॥

वेदोक्त् अधिकारलक्षण् । या नांव् उद्धवा जाण् ।

आतां माझें पूजाविधिस्थान् । ऐक् संपूर्ण् निजभक्ता ॥ ६७ ॥


अर्चायां स्थण्डिलेऽग्नौ वा सूर्ये वाप्सु हृदि द्विजे ।

द्रव्येण् भक्तियुक्तोऽर्चेत्‌ स्वगुरुं माममायया ॥ ९ ॥


माझें पूजा‌अधिष्ठान् । अष्टविध् पूजास्थान् ।

त्याचेंही निजलक्षण् । ऊणखूण् ते ऐक् ॥ ६८ ॥

प्रिय् ‘प्रतिमा’ पूजास्थान् । हें माझें प्रथम् अधिष्ठान् ।

कां पृथ्वीतळीं ‘स्थंडिलीं’ जाण् । पूजास्थान् दुसरें ॥ ६९ ॥

‘अग्नीचें तेज्’ स्वरूप् माझें । तें पूजास्थान् जाण् तिजें ।

‘सूर्यमंडळीं’ जे पूजा कीजे । तें चवथें माझें पूजास्थान् ॥ ७० ॥

‘उदकीं’ जें माझें पूजन् । तें पांचवें पूजस्थान् ।

‘हृदयीं’ जें माझें आवाहन् । तें पूजास्थान् सहावें ॥ ७१ ॥

शालिग्राम् केवळ् अचेतन् । ‘ब्राह्मण्’ मझें स्वरूप् सचेतन् ।

तें अखंडत्वें ब्रह्मपूर्ण् । पूजासन्मान् षोडशोपचारें ॥ ७२ ॥

ब्राह्मणीं ज्याचा ब्रह्मभावो । तो परम् भाग्याचा स्वयमेवो ।

ब्रह्मादिकां पूज्य् पहा हो । मी देवाधिदेवो स्वयें वंदीं ॥ ७३ ॥

सकळ् पूज्यांमाजीं जाण् । मुख्यत्वें पूज्य् ब्राह्मण् ।

तें सातवें पूजस्थान् । उद्धवा जाण् अतिश्रेष्ठ् ॥ ७४ ॥

सकळ् पूज्यां पूज्यत्वें पूजा । जो वरिष्ठां वरिष्ठ् वोजा ।

जो विनटता आत्मा मझा । वंद्य् ‘गुरुराजा’ सर्वांसी ॥ ७५ ॥

ज्याचे सद्भावें धरितां चरण् । मी सुखावें ब्रह्म् पूर्ण् ।

ज्याचें मद्रूपें करितां स्तवन् । मी परमात्मा जाण् उल्हासें ॥ ७६ ॥

सद्गुरूचें नामस्मरण् । निर्दळी बवभय् दारुण् ।

निवरोनी जन्ममरण् । निववी संपूर्ण् निजबोधें ॥ ७७ ॥

तो मी परमात्मा नारायण् । गुरुरूपें प्रकटोनि जाण् ।

परब्रह्माचें पूर्णपण् । शिष्यद्वारा संपूर्ण् प्रकाशक् ॥ ७८ ॥

ब्रह्माचें परब्रह्मपणा । सद्गुरूचेनि सत्य् जण् ।

एव्हडें अगाध् महिमान् । अतिगहन् गुरूचें ॥ ७९॥

एवं ‘सद्गुरु’ ज्ञानघन् । जो हरिहरां वद्य् पूर्ण् ।

तो माझें सद्रूप् अधिष्ठान् । हें पूजस्थान् आठवें ॥ ८० ॥

हें आठवें पूजास्थान । अखंड आठवे आठवण ।

तेणें आठवें साङ्ग संपूर्ण । उद्धवा जाण्‌ अमी पूजिलों ॥ ८१ ॥

एवं ही आठही पूजास्थानें । तुज सांगितलीं सुलक्षणें ।

तेथलीं पूजेचीं लक्षणें । तेही भिन्नपणें सांगेन ॥ ८२ ॥

सकळ अधिष्ठानां गोडपण । जें पूजनीं होय संपूर्ण ।

तें पूजेचें मुख्य लक्षण । निजवर्म खूण ते ऐक ॥ ८३ ॥

सांडूनि लोकरंजनव्यापार । त्यजूनि दांभिक उपचार ।

दवडूनि शठत्वाचा व्यवहार । भजनतत्पर सद्भावें ॥ ८४ ॥

हीं अष्टौ महापूजास्थानें । येथ ‘अमायिक’ जें जें भजन ।

तें तें अतिगोड पूजन । उद्धवा जाण निश्चित ॥ ८५ ॥

एथ निष्कपट जे जे सेवा । ते ते अतिवल्लभ देवाधिदेवा ।

आतां पूजाविधि आघवा । ऐक बरवा सांगेन ॥ ८६ ॥


पूर्वं स्न्नानं प्रकुर्वीत धौतदन्तोऽङ्गशुद्धये ।

उभयैरपि च स्न्नानं मन्त्रैर्मृद्रहणादिना ॥ १० ॥


मळत्याग दंतधावन । यथाकाळीं करूनि जाण ।

देहसुद्धयर्थ करावें स्न्नान । मृत्तिकाग्रहण पूर्वक ॥ ८७ ॥

ऐसें झालिया मळत्यागस्न्नान । मग करावें मंत्रस्न्नान ।

वैदिक तांत्रिक विधान । दीक्षाग्रहण यथाविधि ॥ ८८ ॥

जैसा सद्गुरुसंप्रदावो । तैसा चालवावा आम्नावो ।

त्या विधीं स्न्नान करूनि पाहा हो । निर्मळ भावो धरावा ॥ ८९ ।


सन्धोपास्त्यादि कर्माणि वेदेनाचोदितानि मे ।

पूजां तैः कल्पयेत्सम्यक्‌ सङ्कल्पः कर्मपावनीम्‌ ॥ ११ ॥


वर्णाश्रमनिजविधींसीं । वेदें संध्या बोलिली जैसी ।

ते ते वर्णाश्रमीं संध्या तैसी । नित्यनैमित्येंसीं करावीं ॥ ९० ॥

वेदोक्त आचरावें स्वकर्म । निःशेष त्यागावें निषिद्ध काम्य ।

या नांव शुद्ध स्वधर्म । उत्तमोत्तम अधिकारू ॥ ९१ ॥

वेदोक्त सांडणें स्वकर्म । हाचि मुख्यत्वें अति‌अधर्म ।

हाता आलिया परब्रह्म । न त्यागितां कर्म स्वयें राहे ॥ ९२ ॥

स्वयें स्वधर्म जो सांडणें । तेंचि अधर्माचें मुख्य ठाणें ।

स्वधर्में चित्तशुद्धि साधणें । यालागीं त्यागणें अहंता ॥ ९३ ॥

तेथें स्वधर्मकर्म आचरतां । ऐसा भाव उपजे चित्ता ।

‘मी नव्हें एथ कर्मकर्ता । फळभोक्ता मी नव्हे’ ॥ ९४ ॥

देह जड मूढ अचेतन । त्यासी चेतवी जनीं जनार्दन ।

तेथ माझें मीपण कर्तेपण । सर्वथा जाण रिघेना ॥ ९५ ॥

या बुद्धीं जें कर्माचरण । तें भावार्थें भावीं ब्रह्मार्पण ।

यापरी निरभिमान । माझें उपासन साधकां ॥ ९६ ॥

माझी प्रतिमा पूजाविधान । तें प्रथम माझें पूजास्थान ।

तें प्रतिमाक्रियालक्षण । ऐक संपूर्ण उद्धवा ॥ ९७ ॥


शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्य च सैकती ।

मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता ॥ १२ ॥


अष्टधा प्रतिमास्थिती । ज्या पूजितां सद्यःश्रेय देती ।

ऐशिया प्रतिमांची जाती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥ ९८ ॥

गंडक्यादि ‘शिळामूर्ती’ । कां दारु मांदार ब्रह्म ‘काष्ठमूर्ती’ ।

अथवा सुवर्णादि ‘धातुमूर्ती’ । सद्यः फळती सधकां ॥ ९९ ॥

मृत्तिकाकापडकीटणमूर्ती । या नांव ‘लेप्या’ म्हणिजेती ।

कां स्थंडिलीं लिहिल्या अतिप्रीतीं । त्या ‘लेख्या’ मूर्ती पूजकां ॥ १०० ॥

वाळुवेची जे केली मूर्ती । ती नांव ‘सिकतामूर्ति’ म्हणती ।

तेही पूज्य गा निश्चितीं । सुवर्णमूर्तीसमान ॥ १ ॥

मूर्ति ‘रत्नमयी’ सोज्ज्वळ । हिरा मरकत इंद्रनीळ ।

पद्मराग मुक्ताफळ । या मूर्ति केवळ अतिपूज्य ॥ २ ॥

मूर्तीमाजीं अतिप्राधान्य । ‘मनोमयी’ मूर्ति पावन ।

जिचें करितां उपासन । समाधान साधकां ॥ ३ ॥

तेंचि प्रतिमापूजाविधान । स्थावरजंगमलक्षण ।

तेही अर्थींचे निरूपण । विशद श्रीकृष्ण सांगत ॥ ४ ॥


चलाचलेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम्‌ ।

उद्वासावाहने न स्तः स्थिरायामुद्धवार्चने ॥ १३ ॥


अचेतनाचेतनप्रकार । जडातें जीववी साचार ।

‘जीव’ शब्दें चिन्मात्र । मुख्य परमेश्वर बोलिजे ॥ ५ ॥

भक्तभावार्थें साचार । त्या जीवाचें निजमंदिर ।

प्रतिमा जंगम-स्थावर । आगमशास्त्रसंमतें ॥ ६ ॥

तेथें स्थावरमूर्तिपूजन । साधकें करितां आपण ।

न लगे आवाहनविसर्जन । तेथ अधिष्ठान स्वयंभ ॥ ७ ॥


अस्थिरायां विकल्पः स्यात्‌ स्थण्डिले तुभवेदद्वयम्‌ ।

स्न्नपनं त्वविलेप्यायामन्यत्र परिमार्जनम्‌ ॥ १४ ॥


जंगम प्रतिमांच्या ठायीं । आवाहनविसर्जन पाहीं ।

एकीं आहे एकीं नाहीं । ऐक तेही विभाग ॥ ८ ॥

शालग्राममूर्तीसी जाण । स्वयंभ माझें अधिष्ठान ।

तेथ आवाहनविसर्जन । सर्वथा जाण लागेना ॥ ९ ॥

शालग्रामाचा कुटका । ज्याचे पूजेसी आहे फुटका ।

तेथ परमात्मा निजसखा । सर्वदा देखा नांदत ॥ ११० ॥

इतर मूर्ती जंगमा जाण । तेथ आवाहनविसर्जन ।

साक्षेपें करावें आपण । हें विधिविधान आगमोक्त ॥ ११ ॥

स्थंडिलीं मूर्ति‌आवाहन । सर्वेंचि पूजांतीं विसर्जन ।

हें उभय भावनाविधान । स्थांडिलीं जाण आवश्यक ॥ १२ ॥

आपले हृदयींचा चिद्वन । मूर्तीमाजीं कीजे आवाहन ।

पूजांतीं करूनि विसर्जन । देव हृदयीं जाण ठेवावा ॥ १३ ॥

एथ आपणचि ब्रह्म परिपूर्ण । हेंचि व्हावया निजस्मरण ।

आवाहनविसर्जनें जाण । निजात्म‍आठवण साधका ॥ १४ ॥

हा आगमींचा निजात्मभावो । आपणचि आपला देवो ।

आपला आपण पूजक पहा हो । हा निजात्म-आठवो निजपूजे ॥ १५ ॥

‘देव हो‍ऊनि देव पूजिजे’ । हें निजात्मता गोड खाजें ।

उपासनाकांड-व्याजें । उद्धवासी दीजे श्रीकृष्णें ॥ १६ ॥

हे निजात्मता निजगोडी । प्रतिपदीं न लभतां रोकडी ।

उपासना-तडातोडी । कोण कोरडी सोशील ॥ १७ ॥

हें आगमींचें निजगुह्य जाण । प्रतिपदीं सुखसंपन्न ।

सधक स्वयें होती चिद्धन । तें हें उपासन उद्धवा ॥ १८ ॥

ऐसें ऐकतां कृष्णवचन । उद्धव स्वानंदें झाला पूर्ण ।

धांवोनि धरिले श्रीकृष्णचरण । म्हणे समूळ निरूपण मज सांग ॥ १९ ॥

तंव देव म्हणे स्थिर राहें । जें हें आगमोक्त गुह्य आहे ।

तें माझे कृपेंवीण पाहें । प्राप्त नोहे साधकां ॥ १२० ॥

आगमोक्त गुह्य गहन । असो हें माझें गुप्तधन ।

तुवां पुशिलें पूजाविधान । ऐक सावधान उद्धवा ॥ २१ ॥

लेप्या लेख्या ज्या मूर्ति जाण । त्यांसीं करावेनां स्न्नान ।

इतरां मूर्तीसी स्न्नपन । यथाविधान करावें ॥ २२ ॥


द्रव्यैः प्रसिद्धैर्मद्यागः प्रतिमादिष्वमायिनः ।

भक्तस्य च यथालब्धैर्हदि भावेन चैव हि ॥ १५ ॥


पूजक सकाम होय चांग । तैं पूजाद्रव्य व्हावें साङ्ग ।

पूजासाधन झालिया व्यंग । फळ निर्व्यग उपजेना ॥ २३ ॥

भक्त निष्काम वाडेंकोडें । तैं पूजाद्रव्याचें सांकडें ।

सर्वथा कांहीं न पडे । भक्तभाव आवडे भगवंता ॥ २४ ॥

तेथ अनायासें जें प्राप्त । तेणें भगवंत होय तृप्त ।

तोचि पूजायाग यथोक्त । जाण निश्चित उद्धवा ॥ २५ ॥

निष्कामवृत्तीं फल मूल । दूर्वांकुर कां निर्मळ जळ ।

इतकेन पूजायाग सकळ । होय अविकळ मद्भावें ॥ २६ ॥

जेथ माझा सद्भाव दृढ । तेथ उपचारांचा कोण पाड ।

भक्तांचा भावाचि मज गोड । तेणें सुख सुरवाड मद्भक्तां ॥ २७ ॥

बाह्य उपचार जे कांहीं । ते प्रतिमामूर्तिपूजेसी पाहीं ।

मानसपूजेचे तंव ठायीं । वाणी नाहीं उपचारां ॥ २८ ॥

तेथ मनचि होय माझी मूर्ती । मनोमय उपचारसंपत्ती ।

निर्लोभें जें मज अर्पिती । तेणें मी श्रीपती संतुष्ट ॥ २९ ॥

प्रतिमादि अष्टौ पूजास्थान । यथोक्त पूजेचें विधान ।

तुज मी साङ्ग सांगेन । ऐक सावधान उद्धवा ॥ १३० ॥


स्न्नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव ।

स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुप्तं हविः ॥ १६ ॥

सूर्ये चाभ्यर्हण प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभिः ।


प्रतिमामूर्ति पूजास्थान । ते मूर्तीस जें महास्न्नपन ।

या नांव बोलिजे ‘स्न्नान’ । साङ्ग भूषण मुकुटादी ॥ ३१ ॥

जे लोकीं उत्तम प्रकार । कां आपणासी जे प्रियकर ।

जे जे अनर्घ्य अळंकार । तेणें श्रद्धा मी श्रीधर पूजावा ॥ ३२ ॥

स्न्नान भोजन अलंकार । साङ्ग पूजा सपरिकर ।

हा प्रतिमापूजाप्रकार । ऐक विचार स्थंडिलाचा ॥ ३३ ॥

स्थडिलीं जे पूजास्थान । तेथ तत्त्वांचें धरोनि ध्यान ।

करावें तत्त्वविन्यासलेखन । पूजाविधान या हेतू ॥ ३४ ॥

आत्मतत्त्वादि तत्त्वविवंच । स्थंडिली विवंचूनि साच ।

हृदय शिर शिखा कवच । नेत्र अस्त्र दिशंअ निजपूजा ॥ ३५ ॥

अग्नीचे ठायीं जें पूजन । तेथ माझें करूनि ध्यान ।

आज्यप्लुत हविहवन । हें पूजाविधान अग्नीचें ॥ ३६ ॥

अग्नि देवांचें वदन । येणें विश्वासें संपूर्ण ।

हविर्द्रव्य करितां हवन । ‘अग्निपूजन’ या हेतू ॥ ३७ ॥

सूर्याच्या ठायीं प्रकाशमान । मंडळात्मा सूर्यनारायण ।

तेथ सौरमंत्रें उपस्थान । पूजाविधान या हेतू ॥ ३८ ॥

विचारितां श्रुतीचा अर्थ । ‘आपोनारायण’ साक्षात्‌ ।

येथ पूजाविधान यथोक्त । जळीं जळयुक्त तर्पण ॥ ३९ ॥

‘हृदयीं’ जें माझें पूजास्थान । तेथें मनें मनाचें अर्चन ।

मनोमय मूर्ति संपूर्ण । पूजाविधान मानसिक ॥ १४० ॥

माझें मुख्यत्वें अधिष्ठान । ब्रह्ममूर्ति जे ‘ब्राह्मण’ ।

तेथील जें पूजाविधान । आज्ञापालन दासत्वें ॥ ४१ ॥

बह्मासी ज्यचेनि ब्रह्मपण । तो सद्गुरु’ माझें पूजास्थान ।

सर्वार्थीं श्रेष्ठ पावन । तेथील पूजन तें ऐसें ॥ ४२ ॥

जीवें सर्वस्वेंसीं आपण । त्यासी रिघावें अनन्य शरण ।

त्याच्या वचनासी प्राण । निश्चयें जाण विकावा ॥ ४३ ॥

गुरूची नीचसेवा सेवन । आवडीं करणें आपण ।

हेंचि तेथील पूजाविधान । येणें सुखसंपन्न साधक ॥ ४४ ॥

सद्गुरुसेवा करितां पाहीं । ब्रह्मसायुज्य लागे पायीं ।

गुरुसेवेपरतें कांहीं । श्रेष्ठ नाहीं साधन ॥ ४५ ॥

सद्गुरुस्वरूप तें जाण । अखंडत्वें ब्रह्म पूर्ण ।

तेथें आवाहन विसर्जन । सर्वथा आपण न करावें ॥ ४६ ॥

निष्कपटभावें संपूर्ण । सद्गुरूसी जो अनन्य शरण ।

त्याचे मीही वंदीं चरण । येथवरी जाण तो धन्य ॥ ४७ ॥

निर्लोभभावें सहज । पूजितां तोषे अधोक्षज ।

त्या भावाचें निजगुज । स्वयें यदुराज सांगत ॥ ४८ ॥


श्रद्धयोपाहतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि ॥ १७ ॥

भोर्यप्यभक्तोपहतं न मे तोषाय कल्पते ।

गन्धो धूपः सुमनसो दीपोऽअन्नाद्यं च किं पुनः ॥ १८ ॥


माझ्या ठायीं अतिप्रीतीं । श्रद्धायुक्त अनन्य भक्तीं ।

भक्त ‘भावें’ जळ अर्पिती । तेणें मी श्रीपति सुखावें ॥ ४९ ॥

तो जळबिंदु यथासुखें । म्यां मुखीं झेलिजे आदिपुरुखें ।

तंव भक्तभावाचेनि हरिखें । मी सुखरूप सुखें सुखावें देख ॥ १५० ॥

माझें त्रैलोक्यासी सुख । ऐसा मीही सुखरूप देख ।

त्या मज होय परम संतोख । भाविकांचें उदक सेवितां ॥ ५१ ॥

त्या जळबिंदूचिया साठीं । रमा नावडे गोमटी ।

ब्रह्मा जन्मला माझे पोटीं । तोही शेवटी नावडे ॥ ५२ ॥

भाविकांचेनि उदकलेखें । मज वैकुंठही झालें फिकें ।

शेषशयनींचीं निद्रासुखें । त्यांचींही तुकें उतरलीं ॥ ५३ ॥

भाविकांच्या उदकापुढें मज आणिक कांहीं नावडे ।

तेथही गंधादि पूजा जोडे । नैवेद्य चोखडे रसयुक्त ॥ ५४ ॥

ते पूजेचिये सुखप्राप्ती । उपमा नाहीं त्रिजगतीं ।

ऐसा भाविकांचिये भक्तीं । मी श्रीपती सुखावें ॥ ५५ ॥

भावें करितां भगवद्भक्ती । ‘मी कृतकृत्य झालों निश्चितीं ।

ऐशिया निश्चियें जो भावार्थी । त्याचेचि जळें संतृप्ति मज होय ॥ ५६ ॥

येर जो अभक्त दंभस्थितीं । जीवीं द्रव्याशा बाह्य विरक्ती ।

लौकिकप्रतिष्ठेपुरती । माझी भक्ति जो मिरवी ॥ ५७ ॥

ऐशिया अभक्ताचिया स्थितीं । छत्र चामर गजसंपत्ती ।

मज अर्पितांही अभक्तीं । सुखलेश चित्तीं उपजेना ॥ ५८ ॥

क्षीरसागर निवडी राजहंस । तेथ निसूं दीधला कापुस ।

तेवीं अभक्तभजनीं संतोष । मी हृषीकेश पावोना ॥ ५९ ॥

कागाची गायनकळा । जेवीं तोषेना किन्नरशाळा ।

तेवीं अभक्ताची भजनलीला । माझी चित्कळा तोषेना ॥ १६० ॥

जेवीं रजस्वलेचें पक्कन्न । उत्तम परी तें अतिहीन ।

तेवीं अभक्तांचें भजन । कदा जनार्दन स्पर्शेना ॥ ६१ ॥

ज्या भजना नातळे नारायण । ऐसें जें अभक्तांचें भजन ।

तेणें भजनें जनार्दन । अणुमात्र जाण तोषेना ॥ ६२ ॥

एवं भक्ताभक्तभजनमार्ग । दावूनि अधिकाराचे भाग ।

आतां समूळ पूजामार्ग । साङ्ग श्रीकृष्ण सांगत ॥ ६३ ॥


शुचिः सम्भृतसम्भारः प्राग्दर्भैः कल्पितासनः ।

आसीनः प्रागुदग्वार्चेदर्चायामथ संमुखः ॥ १९ ॥


करूनि मलस्न्नान आपण । वैदिक तांत्रिक मंत्रस्न्नान ।

सारूनि नित्यविधान । ‘शुचित्वपण’ या नांव ॥ ६४ ॥

मग देवपूजासंभार । शोधूनि करावे पवित्र ।

यथास्थानीं पूजाप्रकार । गंधादि उपचार ठेवावे ॥ ६५ ॥

श्वेतकंबल चैलाजिन । पूर्वदर्भाग्नीं आसन ।

पूर्वामुख वैसावें आपण । अथवा जाण उदड्‌मुख ॥ ६६ ॥

स्थावरमूर्ती पूजितां देख । आसन करावें मूर्तिसंमुख ।

हा आसनविधि निर्दोख । पूजान्यासादिक हरि सांगे ॥ ६७ ॥


कृतन्यासः कृतन्यासां मदर्ची पाणिना मृजेत्‌ ।

कलशं प्रोक्षणीयं च यथावदपसाधयेत्‌ ॥ २० ॥


विधियुक्त घालूनि आसन । गुरूसी करावें नमन ।

परमगुरु-परमेष्ठीसी जाण । करावें अभिवंदन अतिप्रीतीं ॥ ६८॥

जो मंत्र प्राप्त आपणांस । त्या मंत्राचे देहीं करावे न्यास ।

मंत्रमूर्ति आणोनि ध्यानास । पूजा ‘मानस’ करावी ॥ ६९ ॥

जे मूर्ति आली ध्यानासी । तेचि आणावया प्रतिमेसी ।

हातीं धरोनिया अर्चेसी । करावें न्यासासी प्रतिमा‌अंगीं ॥ १७० ॥

कलश आणि प्रोक्षणी जाण । साधावीं यथाविधान ।

जळें करोनिया पूर्ण । दूर्वादि चंदन द्रव्ययुक्त ॥ ७१ ॥


तदद्भिर्देवयजनं द्रव्याण्यात्मानमेव च ।

प्रोक्ष्य प्रात्राणि त्रीण्यद्भिस्तैस्तैर्द्रव्यैश्च साधयेत्‌ ॥ २१ ॥


तें प्रौक्षणपात्रींचें जळ । नखोदकें न करूनी निर्मळ ।

तेणें पूजसंभार सकळ । कुशाग्रें केवळ प्रोक्षावा ॥ ७२ ॥

तेणेंचि पोक्षावें देवसदन । आपणासी करावें पोक्षण ।

प्रोक्षोनि देवपूजास्थान । पूजाविधान मांडावें ॥ ७३ ॥

पाद्य-अर्घ्य-आचमनीयें । तदर्थ मांडावीं पात्रत्रयें ।

जळें पूर्ण करूनि पाहें । भिन्न द्रव्य आहे पात्रत्रयासी ॥ ७४ ॥

श्यामक-दूर्वा-अब्ज-विष्णुक्रांता । ‘पाद्यपात्रीं’ हे द्रव्यशुद्धता ।

गंध पुष्प फल अक्षता । एवं कुशाग्रता ‘अर्घ्यपात्रीं’ ॥ ७५ ॥

एळा वाळा जातीफळ । लवंग कर्पूर कंकोळ ।

‘आचमनपात्रीं’ हा देव्यमेळ । शुद्ध जळ समयुक्त ॥ ७६ ॥


पाद्यार्घ्याचमनीचार्थं त्रीणि पात्राणि दैशिकः ।

हृदा शीष्णार्थ शिखाया गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत्‌ ॥ २२ ॥


गुरुमंत्रदीक्षा जैसी ज्यासी । तोचि निजमार्ग शिष्यासी ।

तेणें पाद्यादि तिहीं पात्रांसी । संप्रदायेंसी मांडावे ॥ ७७ ॥

पाद्य द्यावें हृदयमंत्रें । अर्घ्य अर्पावें शिरोमंत्रे ।

आचमन द्यावें शिखामंत्रें । गुरुसंस्कारें आगमोक्त ॥ ७८ ॥

तेंचि तिनी पात्रें जाण । गायत्रीमंत्रें आपण ।

अभिमंत्रोनियां पूर्ण । देवार्पण करावीं ॥ ७९ ॥

गुरुसंप्रदाय नेटक । यालागीं त्यातें ‘देशिक’ ।

स्वयें बोलिला यदुनायक । दीक्षाविवेक निजद्रष्टा ॥ १८०॥

आगमशास्त्रींचा निजमार्ग । भूतशुद्धि प्राणप्रतिष्ठायोग ।

तेणेंचि अन्वयें श्रीरंग । श्लोकार्थें साङ्ग सांगत ॥ ८१ ।


पिण्डे वाय्वग्निसंशुद्धे हृत्पद्मस्थां परां मम ।

अणवीं जीवकलां ध्यायेन्नादांते सिद्धभाविताम्‌ ॥ २३ ॥


वायुबीजें आवाहूनी । पिंगला प्राण पूरूनि ।

तोचि कुंभकें स्तंभूनि । मात्राधारणीं धरावा ॥ ८२ ॥

वायु जो धारणा धरावा । तो जंव फुटेना अव्हासव्हा ।

तंवचि वरी निरोधावा । मग रेचावा शनैः शनैः ॥ ८३ ॥

ऐसें करितां प्राणधारण । स्वयें कल्पावें शरीरशोषण ।

शरीर शोषलें मानूनि जाण । देहदहन मांडावें ॥ ८४ ॥

आदारस्थित जो अग्नी । तो अग्निबीजें चेतवूनी ।

तोचि देह लावूनि दहनीं । भस्म मानूनी निजदेह ॥ ८५ ॥

देह दहनें अतिसंतप्त । तेथ चंद्रबीजें चंद्रामृत ।

आणोनि निववाये समस्त । नवा देह तेथ कल्पावा ॥ ८६ ॥

देह कल्पावा जो एथ । पूर्व पाटव्य इंद्रिययुक्त ।

त्याच्या हृदयपद्मा‌आंत । अण्वी जीवकळा तेथ पहावी माझी ॥ ८७ ॥

माझी जीवकळा परम । सूक्ष्महूनि अति सूक्ष्म ।

यालागीं ‘अणवी’ तिचें नाम । विश्रामधाम जगाचें ॥ ८८ ॥

अकार उकार मकारस्थिती । यांतें प्रकाशे अण्वी जीवज्योती ।

ते तंव शब्दाहूनि परती । योगीं नादांतीं लक्षिजे ॥ ८९ ॥

ते देहीं सबाह्य परिपूर्ण । असोनि सूक्ष्मत्वें अलक्ष्य जाण ।

तीतें हृत्पद्मीं योगिजन । लक्षिती आसनप्राणायामें ॥ १९० ॥

ते अण्वी जीवकाळा अव्यक्त । तीतेंकरोनियां व्यक्त ।

योगी निजभावनायुक्त । हृदयीं चिंतित महामूर्ती । ९१ ॥

‘नार’ जीवसमूह जाण । त्यांचे जें आयतनस्थान ।

ते महामूर्ति श्रीनारायण । हृदयीं सज्जन चिंतिती ॥ ९२ ॥


तयाऽऽत्मभूतया पिण्डे व्याप्ते संपूज्य तन्मयः ।

आबाह्यर्चदिषु स्थाप्य न्यस्ताङ्गं मां प्रपूजयेत्‌ ॥ २४ ॥


जेवीं गृह प्रकशी दीपस्थिती । तेवीं देह प्रकाशी जीवज्योती ।

ते सांगोपांग माझी मूर्ती । हृदयीं चिंतिती साकार ॥ ९३ ॥

जेवीं तूप तूपपणें थिजलें । तेंचि अवर्ण वर्णव्यक्ती आलें ।

तेवीं चैतन्य माझें मुसावलें । लीलाविग्रहें झालें साकार ॥ ९४ ॥

ऐशी ते माझी सगुण मूर्ती । चिन्मात्रतेजें हृदयदीप्ती ।

तिनें व्यापूनि देहाची स्थिती । चित्तीं निजभक्ती उपजवी ॥ ९५ ॥

देह जड मूढ अचेतन । तेथ मूर्ति प्रकटोनि चिद्धन ।

अचेतना करोनि सचेतन । करवी निजभजन उल्हासें ॥ ९६ ॥

जेवीं हरणुलीचें सोंग जाण । हरिणीरूपें नाचे आपण ।

तेवीं भक्तभावें नारायण । भजनपूजन स्वयें कर्ता ॥ ९७ ॥

यापरी अभेदभजन । मूर्ति पूजितां चिद्धन ।

पूज्य पूजक हे आठवण । सहजें जाण मावळे ॥ ९८ ॥

मावळल्या हा भजनभेद । उल्हासे भक्तीचा अभेदबोध ।

हा गुरुमार्ग अतिशुद्ध । प्रिय प्रसिद्ध मजलागीं ॥ ९९ ॥

जेथ माझी अभेदभक्ती । तेथ मी सर्वस्वें श्रीपती ।

आतुडलों भक्तांच्या हातें । स्वानंदप्रीती उल्हासें ॥ २०० ॥

जेवीं कां अफाट मेघजळा । धरण बांधोनि घालिजे तळां ।

तेवीं मज अनंताचा एकवळा । अभेदभजनाला आतुडे ॥ १ ॥

अडवीं वर्षलें सैरा जळ । तेणें नुपजेचि उत्तम फळ ।

तेंचि तळां भरलिया प्रबळ । तेणें पिकती केवळ राजागरें ॥ २ ॥

तैसें माझें स्वरूप वाडेंकोडें । अभेदक्तांमाजीं आतुडे ।

तैं बर्ह्मानंदें गोंधळ पडे । शीग चढे भक्तीची ॥ ३ ॥

अभेदभक्तांच्या द्वारपाशीं । तीर्थें येती पवित्र व्हावयासी ।

सुरनर लागते पायांसी । मी हृषीकेषी त्यांमाजीं ॥ ४ ॥

अभेदभक्तांपाशीं देख । सकळ तीर्थें होती निर्दोख ।

बक्तीचें माहेर तें आवश्यक । मजही सुख त्यांचेनी ॥ ५ ॥

अभेद जे क्रियास्थिती । या नांव माझी उत्तम भक्ती ।

ऐसा अति‌उल्हासें श्रीपती । उद्धवाप्रती बोलत ॥ ६ ॥

अभेदभक्ती वाडेंकोडें । श्रीकृष्ण सांगे उद्धवापुढें ।

कथा राहिली येरिकडे । तेंही धडफुडें स्मरेना ॥ ७ ॥

देह विसरला निरूपण । तंव उद्धवासी बाणली खूण ।

तोही विसरला उद्धवपण । कृष्णा कृष्णपण नाठवे ॥ ८ ॥

अभेदभजनाचा हरिख । देव भक्त झाले एक ।

दोघां पडोनि ठेलें ठक । परम सुख पावले ॥ ९ ॥

उद्धव निजबोधें परिपूर्ण । तरी पूजाविधानप्रश्न ।

एथ करावया काय कारण । ऐशी आशंका मन कल्पील ॥ २१० ॥

तरी उद्धवाच्या चित्तीं । उगा राहतांचि श्रीपती ।

जा‌ईल निजधामाप्रती । यालागीं प्रश्नोक्ती तो पुसे ॥ २११ ॥

उपासनाकांड गुह्यज्ञान । आगमोक्तपूजाविधान ।

उद्धवमिषें श्रीकृष्ण । वेदार्थ आपण स्वयें बोले ॥ १२ ॥

सकळ वेदार्थ शास्त्रविधी । ग्रंथीं श्रीकृष्ण प्रतिपादी ।

जैसी श्रद्धा तैसी सिद्धी । व्हावया त्रिशुद्धी साधकां ॥ १३ ॥

असो हे ग्रंथव्युत्पत्ती । ऐकता अद्वैतभक्ती ।

उद्धव निवाला निजचित्तीं । तेणें श्रीपति सुखवला ॥ १४ ॥

संतोषें म्हणे श्रीकृष्ण । उद्धवा हो‌ईं सावधान ।

पूढील पूजाविधान । तुज मी सांगेन यथोक्त ॥ १५ ॥

पूज्य पूजक एकात्मता ध्यान । करोनियां दृढ धारण ।

तेंचि बाह्य पूजेलगीं जाण । करावें आवाहन प्रतिमेमाजीं ॥ १६ ॥

प्रतिमेसंमुख आपण । आवाहनमुद्रा दाखवून ।

माझी चिक्तळा संपूर्ण । प्रतिमेसी जाण भावावी ॥ १७ ॥

तेव्हां मूर्तीचें जडपण । निःशेष न देखावें आपण ।

मूर्ति भावावी चैतन्यघन । मुख्य ‘आवाहन’ या नांव ॥ १८ ॥

गुरुमुखें मंत्र निर्दोष । तेणें मंत्रें मूर्तींसी न्यस ।

करावे सर्वांगीं सावकाश । शास्त्रविन्यास आगमोक्त ॥ १९ ॥

एवं आवाहन संस्थापन । सन्निधि सन्निरोधन ।

संमुखीकरण स्वायतन । या मुद्रा आपण दावाव्या ॥ २२० ॥

अवगुंठन संकलीकरण । या अष्टौ मुद्रा दावूनि जाण ।

मग हो‍ऊनि सावधान । पूजाविधान मांडावें ॥ २१ ॥


पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान्प्रकल्पयेत्‌ ।

धर्मादिभिश्च नवभिः कल्पयित्वाऽऽसनं मम ॥ २५ ॥

पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम्‌ ।

उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां महां तूभयसिद्धये ॥ २६ ॥


स्न्नानमंडप कल्पूनि जाण । तेथ आणावा देव चिद्धन ।

पाद्य अर्घ्य आचमन । मधुपर्क-विधान करावें ॥ २२ ॥

अभ्यंग अंगमर्दन । पुरुषसूक्तें थथोक्त स्न्नान ।

पीतंबरपरिधान । स्न्नानमंडपीं जाण देवासी ॥ २३ ॥

इतार यथोक्त पूजन । करावें सिंहासनीं संपूर्ण ।

तें आसन पीठावरण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ २४ ॥

सिंहासनीं आवरणक्रम । आधारप्रकृति-कूर्म क्षेम ।

क्षीराब्धि श्वेतद्वीप कल्पद्रुप । मनोरम भावावा ॥ २५ ॥

त्या तळीं रत्नमंडप नेटक । त्यामाजीं विचित्र पर्यंक ।

त्या मंचकाचा विवेक । यदुनायक सांगत ॥ २६ ॥

धर्म ज्ञान वैराग्य ऐश्वर्य । हेचि माचवे अतिवर्य ।

अधर्म अज्ञान अनैश्वर्य । अवैराग्येंसीं पाय गातें चारी ॥ २७ ॥

ईश्वरतत्त्व निजसूत । गुणागुणीं वळोनि तेथ ।

मंचक विणिला अचुंबित । योगयुक्त महामुद्रा ॥ २८ ॥

त्या मंचकावरी शेषपुटी । शोभे अतिशयेंसीं गोमटी ।

सहस्त्रफणीं मणितेज उठी । छत्राकार पृष्टीं झळकत ॥ २९ ॥

शेषपुटीमाजीं निर्मळ । विकासलें रातोत्पळ ।

सकर्णिक अष्टदळ । शोभे कमळ मनोहर ॥ २३० ॥

सत्‌शक्ति कमळकंदमूळ । ज्ञाननाळ त्याचें सरळ ।

प्रकृति अष्टधा जे सबळ । तेंचि अष्टदळ कमळाचें ॥ ३१ ॥

ऐसें कमळ अतिसुंदर । षड्‌विकार तेचि केसर ।

वैराग्यकर्णिका सधर । मघमघी थोर सुवासें ॥ ३२ ॥

पूर्वादि कमळदळीं जाणा । देवता न्यासाव्या त्या त्या स्थाना ।

विमळा उत्कर्षणी आणि ज्ञाना । क्रियाशक्ती जाणा चौथी पैं ॥ ३३ ॥

योगा प्रह्वी सत्या ईशाना । कर्णिका योजिजे मध्यस्थाना ।

कल्पूनि अनुपम रचना । अनुग्रहा जाणा स्थापावी ॥ ३४ ॥

आत्मा अंतरात्मा परमात्मा । हा संमुखभाग देवोत्तमा ।

सत्त्व रज आणि मोह तमा । पुरुषोत्तम पृष्ठिभाग ॥ ३५ ॥

ऐशापरी पीठन्यास । आगमोक्त सावकाश ।

करूनियां हृषीकेश । सिंहासनास आणावा ॥ ३६ ॥

छत्र आणि युग्म चामर । नाना वाद्यें जयजयकार ।

दावूनि पीठ मुद्रा सधर । आसनीं श्रीधर बैसवावा ॥ ३७ ॥

मज सर्वगतासी आवाहन । मज अधिष्ठानासी आसन ।

मज निर्विकारासी जाण । दाविती आपण विकारमुद्रा ॥ ३८ ॥

मज चिद्रूपालागीं लोचन । निःशब्दा कल्पिती श्रवण ।

मज विश्वमुखासी वदन । निमासुरें जाण भाविती ॥ ३९ ॥

मी विश्वांघ्री दों पायीं चालत । मज विश्वबाहूसी चारी हात ।

मज सर्वगतातें एथ । स्थान भावित एकदेशी ॥ २४० ॥

मज निरुपचारासी उपचार । मज विदेहासी अळंकार ।

मज सर्वसमाना अरिमित्र । भावना विचित्र भाविती ॥ ४१ ॥

मज अकर्त्या कर्मबंधन । अजासी जन्मनिधन ।

नित्यतृप्तासी भोजन । निर्गुणा सगुण भाविती ॥ ४२ ॥

या अवघियांचा अभिप्रावो । उपासनाकांडनिर्वाहो ।

जैस जैसा भजनभावो । तैसा मी देवो तयांसी ॥ ४३ ॥

मी अवाप्त सकळकाम । परी भक्तप्रेमालागीं सकाम ।

जैसा भक्तांचा मनोधर्म । तैसा पुरुषोत्तम मी तयां ॥ ४४ ॥

भक्त जैसा भावी मातें । मी तैसाचि होयें त्यातें ।

तो जें जें अर्पी भावार्थे । तें अर्पे मातें सहजचि ॥ ४५ ॥

मी सर्वत्र भरलों असें । तेथ जो जेथ मज उद्देशें ।

भक्त भावार्थें अर्पुं बैसे । तें अर्पे अनायासें सहजें मज ॥ ४६ ॥

मी सर्वत्र देवाधिदेव । तैसा प्राणीयांचा नव्हे भाव ।

यालागीं भक्तांचा जेथ सद्भाव । तेथ मी देव सहजेंचि ॥ ४७ ॥

यालागें वडेंकोडें । भक्तभावार्थ मज आवडे ।

भक्तभावाहूनि पुढें । वैकुंठ नावडे क्षीराब्धीही ॥ ४८ ॥

भक्तभावार्थाचीं भूषणें । अंगीं बाणावया श्रीकृष्णें ।

म्यां निर्गुणेंही सगुण होणें । भावार्थगुणें भक्तांच्या ॥ ४९ ॥

यालागीं मी अजन्मा जन्में । अकर्माही करीं कर्में ।

अनमा मी धरीं नामें । भक्त मनोधर्में तरावया ॥ २५० ॥

निर्गुणीं लागल्या मन । मनचि होय चैतन्यघन ।

सगुणीं ठसावल्या मन । साधक श्रीकृष्ण स्वयें होती ॥ ५१ ॥

निर्गुणाचा बोध अटक । यालागीं उपासनविवेक ।

सगुणमूर्ति भावूनि देख । तरले साधक अनायासें ॥ ५२ ॥

हे आगमोक्त उपासनविधी । येणें भोगमोक्ष उभयसिद्धी ।

साधक पावती त्रिशुद्धी । मी कृपानिधि संतुष्टें ॥ ५३ ॥

तेंचि उपासनाविधिविधान । मागां सांगतां पूजन ।

देव सिंहासनीं बैसल्या पूर्ण । पुढें आवरणपूजा ऐक ॥ ५४ ॥


सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषुधनुर्हलान्‌ ।

मुसलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं चानुपूजयेत्‌ ॥ २७ ॥


अण्वी जीवकळेसी ‘देहावरण’ । सिंहासनीं ‘शक्त्यावरण’ ।

सुदर्शनादि आयुधावरण’ । आपुलीं आपण हरि सांगे ॥ ५५ ॥

सतेज धार सुदर्शन । शंख शोभे पांचजन्य ।

नंदक तो खड्‌ग जाण । गदा गहन कौमोदकी ॥ ५६ ॥

शार्ङ्ग-धनुष अतिसबळ । सुवर्णपुंखें बाण सरळ ।

हल आणि मुसळ । आयुधें प्रबळ पूजावीं ॥ ५७ ॥

या आठवी भुजा सायुधा सरळा । कंठी कौस्तुभ वनमाळा ।

कांसे कशिला पिंवळा । घनसांवळा शोभत ॥ ५८ ॥

ब्रह्मण्यदेव रमानाथ । ब्राह्मणाचा चरणघात ।

हृदयीं अलंकार मिरवत । शोभा अद्भुत तेणें शोभे ॥ ५९ ॥

चिद्रत्नांच्या अळंकारीं । गुण काढोनियां बाहेरी ।

वोविली वैजयंती कुसरी । ते हृदयावरी रुळत ॥ २६० ॥

यापरी साळंकार सायुध । शंखचक्रपद्मेसीं अगाध ।

ऐसा शोभला स्वयंबोध । नारदादि संनिध तिष्ठती सदा ॥ ६१ ॥

यापरी साळंकार सायुध । पूज्य पूजोनियां गोविंद ।

मग पूजावे पार्षद । ऐक विशद सांगेन ॥ ६२ ॥


नन्दं सुनन्दं गरुडं चण्डमेव च ।

महाबलं बलं चैव कुमुदं कुमुदेक्षणम्‌ ॥ २८ ॥


नंद सुनंद देवापाशीं । गरुड सदा तिष्ठे दृष्टीसी ।

चंड प्रचंड दोनी बाहींसीं । अहर्निशीं तिष्ठती ॥ ६३ ॥

बळ आणि महाबळ । सुमुख संज्ञें अवधानशीळ ।

कुमुद कुमुदाक्ष केवळ । पाठीसी प्रबळ बळें उभे ॥ ६४ ॥

गरुड दृष्टीं तिष्ठे आपण । येर नंदादि जे अष्टौ जन ।

ते अष्टौ दिशांप्रति जाण । पार्षदावरण हरिनिकटीं ॥ ६५ ॥


दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून्‌ ।

स्वे स्वे स्थाने त्वभिमुखान्‌ पूजयेत्प्रोक्षणादिभिः ॥ २९ ॥


दुर्गा विनायक जाण । व्यास आणि विष्वक्सेन ।

चहूं कोनीं चारी स्थापून । करावें पूजन देवाभिमुख ॥ ६६ ॥

मूळमूर्तीसी अभिन्नाकारु । गुरु आणि परमगुरु ।

परमेष्ठिगुरूसी एकाकारु । पूजाप्रकारु करावा ॥ ६७ ॥

इंद्रादि अष्टौ लोकपाळ । आह्वानूनियां सकळ ।

स्थापूनि अष्टौ दिशा केवळ । तेही तत्काळ पूजावे ॥ ६८ ॥

गुरु-दुर्गादिक लोकपाळ । पूजावे सांगोपांग सकळ ।

प्रोक्षणपाद्यादि अविकळ । पूजा निश्चळ करावी ॥ ६९ ॥

तेचि पूजेचे पूजोपचार । कोण कोण पैं प्रकार ।

साही श्लोकीं शार्ङ्गधर । संक्षोपाकार सांगत ॥ २७० ॥


दन्दनोशीरकर्पूरकुड्‌कुमागुरुवासितैः ।

सलिलैः स्नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति ॥ ३० ॥

स्वर्णधर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया ।

पौरुषेणापि सूक्तेन सामभीरजनादिभिः ॥ ३१ ॥


एळा वाळा कर्पूर । चंदन कुंकुम केशर ।

त्यांमाजीं मेळवूनि अगर । धूपिलें नीर स्न्नपनासी ॥ ७१ ॥

सुवासित सपरिकर । गंगाजळ अतिपवित्र ।

शंखमुद्रापुरस्कार । शंखीं तें नीर भरावें ॥ ७२ ॥

ऐसें जळ घे‌ऊनि शुद्ध । आपस्तंबशाखेचें प्रसिद्ध ।

‘सुवर्णधर्मनुवाक’ पद । तेणें अभिषेक विशद मज करावा ॥ ७३ ॥

अथवा केवळ ‘पुरुषसूक्त’ । ‘रुद्राभिषेक’ ‘विष्णुसूक्त’ ।

इंहीं मंत्रीं मंत्रोक्त । देवासीं यथोक्त स्न्नान द्यावें ॥ ७४ ॥

कां सामवेदींचें गायन । त्यामाजीं सामनीराजन ।

तेणेंहीकरूनियां जाण । देवासी स्न्नान करावें ॥ ७५ ॥

असल्या वैभवसंपन्न । नित्य द्यावें हें महास्न्नान ।

नातरी पर्वविशेषें जाण । करावें आपण जयंत्यादिकीं ॥ ७६ ॥

आगमोक्त सुलक्षण । ‘महापुरुषविद्या’ पूर्ण ।

तेणेंही करूनि आपण । देवासी स्न्नान करावें ॥ ७७ ॥

देवासी पूर्ण झालिया स्न्नान । करावें मंगळनीरांजन ।

मग वस्त्रें अलंकार भूषण । देवासी आपण अर्पावीं ॥ ७८ ॥


वस्त्रोपवीताभरणपत्रस्वग्गन्धलेपनैः ।

अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भक्तो मां यथोचितम्‌ ॥ ३२ ॥


देवो स्वरूपें घनसांवळ । कांसे कसावा सोनसळा ।

हेमसूत्र अर्पूनि गळां । रत्नमेखळा बाणावी ॥ ७९ ॥

वंकी‌अंदुवांचा गजर । चरणीं नूपुरांचा झणत्कार ।

मुकुटकुंडें मनोहर । हृदयीं गंभीर महापदक ॥ २८० ॥

जडित मोतिलग पत्रवेली । अतिशोभित दिसे निढळीं ।

तिलक पिंवळा तयातळी । कंठी झळाळी कौस्तुभ ॥ ८१ ॥

बाहीं बाहुवटे वीरकंकणें । करमुद्रिका रत्नखेवणें ।

पीतांबर झळके कोणें मानें । रविबिंब तेणें लाजविलें ॥ ८२ ॥

सांवळें अंगीं गोमटी । शुभ्र चंदनाची शोभे उटी ।

सुमनमाळा वीरगुंठीं । होत घरटीं मधुकरां ॥ ८३ ॥

वैजयंती वनमाळा । आपाद रुळे गळां ।

घवघवीत दिसे डोळां । घनसांवळा शोभत ॥ ८४ ॥

एवं वस्त्रालंकारभूषणीं । स्वयं पूजावा शार्ङ्गपाणी ।

प्प्जेहूनियां मनीं । श्रद्धा कोटिगुणीं असावी ॥ ८५ ॥

भक्त असो अतिसंपन्न । अथवा हो कां अतिनिर्धन ।

जेथ शुद्ध श्रद्धा संपूर्ण । तेथ नारायण संतुष्टे ॥ ८६ ॥

सकळ पूजेचें कारण । मुख्य श्रद्धाचि गा प्रमाण ।

अत्यंत श्रद्धे जो संपन्न । तो देवाचा पूर्ण पढियंता ॥ ८७ ॥


पाद्यमाचमनीयं च गन्धं सुमनसोऽक्षतान्‌ ।

धूपदीपोपहर्याणि दद्यान्मे श्रद्धयार्चकः ॥ ३३ ॥


एवं मूर्ति शृंगारिल्या पूर्ण । द्यावें पाद्य अर्घ्य आचमन ।

दे‌ऊनि मथुपर्कविधान । करावें पूजन श्रद्धयुक्त ॥ ८८ ॥

गंधाक्षता शुद्ध सुमन । धूप दशांग दीपदान ।

दीपावली नीराजन । श्रद्धा मदर्चन साधकां ॥ ८९ ॥


गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान्‌ ।

संयावदधिसूपांश्च नैवेद्यं सति कल्पयेत्‌ ॥ ३४ ॥


झाल्या घूप दीप नीरांजन । देवासी वोगरावें भोजन ।

नानापरीचें पक्वाना । अन्न सदन्न रसयुक्त ॥ २९० ॥

मांडा साकरमांडा गुळवरी । शष्कुला अमृतफळें क्षीरधारी ।

दुधामाजीं आळिली क्षिरी । वाढिली परी वळिवट ॥ ९१ ॥

मधुवडा कोरवडा । लाडू तिळवयांचा जोडा ।

रुची आला अंबवडा । ठायापुढां वाढिंनला ॥ ९२ ॥

पत्रशाकांची प्रभावळी । भात अरुवार जिरेसाळी ।

सूप सोलींव मुगदाळी । गोघृत परिमळीं सद्यस्तप्त ॥ ९३ ॥

सांजा सडींव गुळयुक्त । एळा मिरें घालूनि आंत ।

पाक केला घ्रुतमिश्रित । सेवितां मुखांत अरुवार ॥ ९४ ॥

कथिका तक्राची गोमटी । आम्ररसें भरली वाटी ।

शिखरणी केळांची वाडिली ताटीं । देखोनि लाळ घोंटी अमरेंद्र ॥ ९५ ॥

दधि दुग्ध साय साकर । नैवेद्या वाढिले परिकर ।

देव न पाहे उपचार । श्रद्धा श्रीधर तृप्त होय ॥ ९६ ॥

सामर्थ्य असलें करावयासी । तरी हे परवडी प्रतिदिवशीं ।

नैवेद्य अर्पावे देवासी । ना तरी पर्वविशेषीं अर्पावे ॥ ९७ ॥

उपास्यमूर्ति जे साचार । ते जयंतीस सविस्तर ।

पर्वविशेषीं उपचार । पूजा अपार हरि सांगे ॥ ९८ ॥


अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्श दन्तधावाभिषेचनम्‌ ।

अनाद्यगीतनृत्यादि पर्वणि स्युरुतान्वहम्‌ ॥ ३५ ॥


पर्वे बोलिलीं आगमोक्तीं । अथवा वार्षिक पर्वे येती ।

कां निजमूर्तीची जयंती । ते पूजा श्रीपति स्वयें सांगे ॥ ९९ ॥

दंतधावन उद्वर्त्तन । मूर्तिसी द्यावें अभ्यंजन ।

पंचामृते करूनि स्न्नपन । विचित्राभरण पूजावी ॥ ३०० ॥

पूजोनि साळंक्रुत देवासी । नैवेद्य अर्पावे षड्‌सीं ।

दे‌ऊनि करोद्वर्तनासी । मुखवासासी अर्पावें ॥ १ ॥

देव विसरला देवपणासी । तें देवपण भेटे देवासी ।

ऐशिया दाखवावें आदर्शासी । तेणें देवदेवासी उल्हासु ॥ २ ॥

पर्वाविशेषीं जयंतीसी । मेळवूनि संतविष्णवांसी ।

करावें गीतनृत्यकीर्तनासी । अतिप्रेमेंसीं अहोरात्र ॥ ३ ॥

आगमोक्त दीक्षा हवन । करितां तत्काळ देव प्रसन्न ।

त्या होमाचें विधिविधान । ऐक सावधान उद्धवा ॥ ४ ॥


विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभिः ।

अग्निमाधाय परितः समूहेत्पाणिनोदितम्‌ ॥ ३६ ॥

परिस्तीर्याथ पर्युक्षेदन्वाधाय यथाविधि ।

प्रोक्षण्याऽऽसाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम्‌ ॥ ३७ ॥


आगमोक्त कुंडविधान । लांबी रुंदी खोली कोण ।

गणूनि उंचीचें प्रमाण । कुंड संपूर्ण साधावें ॥ ५ ॥

स्वशाकह जें वेदप्रोक्त । मेखळायुक्त साधावी गर्त ।

योनीसकट वेदी तेथ । लक्षणोक्त साधावी ॥ ६ ॥

तेथ करूनि अग्न्याधान । प्रतिष्ठिला जो हुताशन ॥

त्यासी करूनि करस्पर्शन । परिसमूह करावें ॥ ७ ॥

दर्भी करावें परिस्तरण । मग करावें पर्युक्षण ।

इध्माबर्हिविसर्जन । त्रिसंधान ठेवावें ॥ ८ ॥

करूनि बर्हीचें आस्तरण । करावें आज्यस्थालीस्थापन ।

व्याहृतीं समिधाहोम जाण । ‘अन्वाधान’ त्या नांव ॥ ९ ॥

प्रोक्षणीपात्रींचें विधान । करूनि भरावें जळ पूर्ण ।

तेणें कुशाग्रजळें आपण । होमद्रव्यें जाण प्रोक्षावीं ॥ १० ॥

कुंडीं प्रदीप्त हुताशन । तेथ करावें माझें ध्यान ।

तें ध्यानमूर्तीचें लक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ११ ॥


तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शड्‌खचक्रगदाम्बुजैः ।

लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम्‌ ॥ ३८ ॥

स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम्‌ ।

श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्‌कौस्तुभं वनमालिनम्‌ ॥ ३९ ॥


जैसा तप्तस्वर्णभा । तैशी मूर्तीची अंगप्रभा ।

चतुर्भुज साजिरी भोभा । चिन्मात्रगाभा मूर्तिप्रभा प्रबळ्‌ प्रकाशे ॥ १२ ॥

शंखचक्रगदाकमळ । कांसे पीतांबर सोज्ज्वळ ।

लोपूनि अग्निप्रभाज्वाळ । मूर्तिप्रभा प्रबळ प्रकाशे ॥ १३ ॥

मुकुटकुंडले मेखळा । श्रीवत्स शोभे वक्षस्थळा ।

आपाद रुळे वनमाळा । झळके गळां कौस्तुभ ॥ १४ ॥


ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च ।

प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हविः ॥ ४० ॥


ऐसें साङ्ग माझें ध्यान । अग्नीमाजीं भावूनि जाण ।

करूनि आवाहन पूजन । विध्युक्त हवन मांडावें ॥ १५ ॥

अग्नि विधियुक्त आव्हानूनी । समिधा होमघृतें अभिघारूनि ।

आज्यभाग दों अवदानीं । प्रथमहवनीं होमावा ॥ १६ ॥

तेथ तिलाज्य हविर्द्रव्य पूर्ण । घृतप्लुत अवदान ।

आगमोक्त होमविधान । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ १७॥


जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानतः ।

धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रैः स्विष्टकृतं बुधः ॥ ४१ ॥


लक्षूनि मुखबोध देवाचा । मूलमंत्रें होम साधकांचा ।

कां पुरुषसूक्त सोळा ऋचा । हा होमाचा विधिमार्ग ॥ १८ ॥

धर्मादिक पीठार्चन । इतर देवता आवरण ।

त्यांसीही एक‌एक अवदान । नाममंत्रें जाण होमावें ॥ १९ ॥

मग स्विष्टकृताचें अवदान । साधकें द्यावें सविधान ।

ऐसें हें माझें निजभजन । भक्त सज्ञान जाणती ॥ २० ॥

होमादि मूर्तिभजनविधि । येणें तत्काळ साधकां सिद्धी ।

भक्त पावती निजपदीं । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥ २१ ॥


अभ्यर्च्याथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो बलिं हरेत्‌ ।

मूलमन्त्रं जपेद्‌ब्रह्म स्मरन्नारायणात्मकम्‌ ॥ ४२ ॥



यापरी होम विधियुक्त अर्चन । करूनि करावें सष्टांग नमन ।

मग देवाचे जे पार्षदगण । त्यांसी बळिहरण कल्पावें ॥ २२ ॥

मग बाह्यप्रतिमापूजास्थान । तेथें येवोनियां आपण ।

मूलमंत्राचें स्मरण । ध्यानयुक्त जाण करावें ॥ २३ ॥

पूज्य-पूजक अभिन्न । परात्पर जो कां नारायण ।

ते परब्रह्मीं लावूनी मन । घालावें आसन सावधानवृत्तीं ॥ २४ ॥

ध्यानीं जंव स्थिरावे मन । तंव स्थिर राखावें आसन ।

तेथूनि उपरमल्या मन । पुढें पूजाविधान हरि सांगे ॥ २५ ॥


दत्वाऽऽचमनमुच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत्‌ ।

मुखवासं सुरभिमत्ताम्भूलाद्यमथार्हयेत्‌ ॥ ४३॥


एवं विसर्जिलिया ध्यान । झालें देवाचें भोजन ।

ऐसें भावूनि आपण । शुद्धाचमन अर्पावें ॥ २६ ॥

अग्नीमाजील मूर्तिध्यान । प्रतिमा पूजिली जे आपण ।

दोहीं शुद्धाचमन । यथोक्त जाण करावें ॥ २७ ॥

देवाचिया भुक्तशेषासे । भाग द्यावा विष्वक्सेनासी ।

मग काढूनि उच्छिष्टासी । द्यावें देवासी करोद्वर्तन ॥ २८ ॥

कापुरें घोळिवा सुपारीफोडी । सुवर्णवर्णा पानांची विडी ।

काथ सुवासिला परवडीं । अभिनव गोडी तांबूला ॥ २९ ॥

एळा लवंगा कंकोळ । अल्प अर्पिलें जाटीफळ ।

सुरंग रंगलें तांबूल । दिसे मुखकमळ साजिरें ॥ ३३० ॥

चोवा कस्तूरी बुका सधर । अर्पूनि पुष्पांजळीसंभार ।

जेणें शीघ्र संतोषे श्रीधर । तें प्रेम साचार हरि सांगे ॥ ३१ ॥


उपगायन्गृणन्नृत्यन्‌ कर्माण्याभिनयन्मम ।

मत्कथाः श्रावायञ्छृण्वन्‌ मुहूर्तं क्षणिको भवेत्‌ ॥ ४४ ॥


ज्ञान ध्यान उपासकत । हे गौण जाण सर्वथा ।

देव भावाचा भोक्ता । भावें तत्त्वतां देव भेटे ॥ ३२ ॥

ध्यानीं तुटलिया निजमन । करावें माझें नामस्मरण ।

कां माझ्या गुणांचें श्रवण । आदरें जाण करावें ॥ ३३ ॥

करितां हरिगुणयशश्रवन । तेणें सुखावे अंतःकरण ।

सुखें सुखावोनि आपण । स्वयें हरिकीर्तन करावें ॥ ३४ ॥

निर्लज्ज नटाचे परी । हरिरंगणीं नृत्य करी ।

हावभावकटाक्षकुसरी । अभिनयो धरी कर्माचा ॥ ३५ ॥

गोवर्धन‍उद्धरण । अंगें दावावें आपण ।

कां मांडूनियां दृढ ठाण । त्र्यंबकभंजन दावावें ॥ ३६ ॥

पूतनाप्राणशोषण । कुवल्याचें निर्दळण ।

दावूनि मल्लमर्दन । हरिकीर्तन करावें ॥ ३७ ॥

नवल प्रेमाचा उद्धोध गद्यपद्यनामप्रबंध ।

भुजंगप्रयातादि अगाध । गाती स्वानंद स्तुतिस्तोत्रें ॥ ३८ ॥


स्तवैरुच्चावचैः स्तोत्रैः पौराणैः प्राकृतैरपि ।

स्तुत्वा प्रसीद भगवन्निति वन्देत दण्डवत्‌ ॥ ४५ ॥


माझीं स्तुतिस्तोत्रें पुराण । सादरें करावीं श्रवण ।

श्रोता मिळालिया आपण । कथानिरूपण सांगावें ॥ ३९ ॥

शुद्ध न ये स्तोत्रपठण । करितां अबद्ध गायन ।

पाठका दोष न लगे जाण । तेणें होय निर्दळण महादोषां ॥ ३४० ॥

वेदींचें उपनिषत्पठण । कां ऋचामंत्रें हरीचें स्तवन ।

ये लौकिकीं उच्चावचें जाण । देवासी समान निजभावें ॥ ४१ ॥

पुराणींचें श्रेष्ठ स्तोत्र । अथवा पढतां नाममात्र ।

अर्थें भावार्थें साचार । समान श्रीधर मी मानीं ॥ ४२ ॥

नेणें वेद शास्त्र पुराण । केवळ भाळाभोळा जाण ।

तेणें करितां प्राकृत स्तवन । मी जनार्दन संतोषें ॥ ४३ ॥

वेदीं चुकल्या स्वरवर्ण । पाठका दोष बाधी गहन ।

प्राकृत करितां हरीचें स्तवन । दोषनिर्दळण तेणें होय ॥ ४४ ॥

शास्त्रश्रवण पुराणस्थिती । पाहिजे पंचमीसप्तमीव्युत्पत्ती ।

प्राकृत अबद्धही नामकीर्ती । भगवत्प्राप्तिप्रापक ॥ ४५ ॥

संस्कृत वाणी देवें केली । प्राकृत चोरापासून झाली ।

असोत या पक्षाभिमानी बोली । देवाची चाली निरभिमान ॥ ४६ ॥

वेदशास्त्र हो पुराण । कां प्राकृतभाषास्तवन ।

एथें भावचि श्रेष्ठ जाण । तेणें नारायण संतोषे ॥ ४७ ॥

देवासी प्रेमाचें पढियें कोड । न पाहे व्युत्पत्तीचें काबाड ।

भाविकांचा भावर्थचि गोड । तेणें भक्तांची भीड नुल्लंघी देवो ॥ ४८ ॥

एवं भावार्थें करितां स्तवन । देव होय भक्ता‌अधीन ।

तेणें भावार्थें करूनि नमन । हरिचरण वंदावे ॥ ४९ ॥

मुहूर्त निमेष क्षणेंक्षण । हरिचरणीं सुखावल्या मन ।

इतर व्यापार तेणें सुखें जाण । सहजें आपण वोसरती ॥ ३५० ॥

जेणें तुटें माझें अनुसंधान । तें कर्म त्यागावें आपण ।

जेणें स्वरूपनिष्ठ होय मन । तें समाधान राखावें ॥ ५१ ॥

सप्रेम करितां नमन । नित्य नूतन समाधान ।

त्या नमनाचें लक्षण । लोटांगण दंडवत ॥ ५२ ॥

सुटल्या दंड सत्राणें । संमुख विमुख पाहों नेणे ।

तैशीं घालीं लोटांगणें । देहाभिमानें अहेतुक ॥ ५३ ॥

असतां देहाचें अनुसंधान । जो परमार्थे करी नमन ।

त्या नमस्काराचें लक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ५४ ॥


शिरो मत्पादयोः कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम्‌ ।

प्रपन्नं पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहर्णवात्‌ ॥ ४६ ॥


मस्तक माझ्या चरणांवरी । उभय बाहु परस्परीं ।

दोनी चरण दोंही करीं । धरी निर्धारीं भावार्थें ॥ ५५ ॥

संसारसागराच्या पोटीं । मृत्युग्रहें घातली मिठी ।

चरणीं लागलों उठा‌उठीं । मज जगजेठी सोडवीं ॥ ५६ ॥

भवभयें भ्यालों दारुण । यालागीं तुज आलों शरण ।

निवारी माझें जन्ममरण । भावें श्रीचरण दृढ धरिले ॥ ५७ ॥

तूं स्वामे असतां शिरीं । मज मृत्यु बापुडें केवीं मारी ।

भावें लोटांगण चरणांवरी । कृपा उद्धरीं कृपाळुवा ॥ ५८ ॥

देखोनि साष्टांग नमन । ऐकोनि भयभीतस्तवन ।

मज तुष्टला नारायण । ऐसें आपण भावावें ॥ ५९ ॥


इति शेषां मया दत्तां शिरस्याधाय सादरम्‌ ।

उद्वासयेच्चेदुद्वास्यं ज्योतिर्ज्योतिषि तत्पुनः ॥ ४७ ॥


म्यां दीधला शेषप्रसाद । तो शिरीं धरोनि स्वानंद ।

स्थावरमूर्ति जेथ प्रसिद्ध । तेथ उद्वाससंबंध न करावा ॥ ३६० ॥

जंगम जे प्रतिमामूर्ती । तेथ आवाहिली निजत्मज्योती ।

ते उद्वासुनियां मागुती । निजात्मस्थितीं ठेवावी ॥ ६१ ॥

मूर्तीमाझारील ज्योति । आणोनियां हृदयस्थितीं ।

मग निजात्मज्योतीसी ज्योती । यथास्थितीं मेळवावी ॥ ६२ ॥

विसर्जनान्त पूजास्थिती । ऐकोनि उद्धवाचे चित्तीं ।

साधकां पूज्य कोण मूर्ती । देव ते अर्थीं स्वयें सांगे ॥ ६३ ॥


अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र चार्चयेत्‌ ।

सर्वभूतेष्वात्मनि च सर्वात्माहमवस्थितः ॥ ४८ ॥


उद्धवा जे मूर्ति ज्या पढियंती । तोचि त्यासी पूज्य मूर्ती ।

तुवांही अणुमात्र चित्तीं । संदेह ये अर्थीं न धरावा ॥ ६४ ॥

विष्णु विरिचि सविता जाण । शिव शक्ति कां गजवदन ।

या मूर्तीमाजीं मी आपण । सर्वीं समान सर्वात्मा ॥ ६५ ॥

सर्व प्रतिमांचें पूजन । करितां मज पूजा समान ।

भक्तांची जेथ प्रीति गहन । तिये अधीन मी परमात्मा ॥ ६६ ॥

जेवीं बाळकाचेनि मेळें । माता तदनुकूल खेळे ।

तेवीं भक्तप्रेमाचिये लीळें । म्यां चित्कल्लोळें क्रीडिजे ॥ ६७ ॥

या सर्व भूतांच्या ठायीं । आणि आतारादि लीलादेहीं ।

मी सर्वांसी समान पाहीं । ये अर्थीं नाहीं संदेहो ॥ ६८ ॥

उद्धवा मी नाहीं ऐसें । कोणीही ठिकाण रितें नसे ।

परी प्राण्यांचें भाग्य कैसें । त्या मज विश्वासें न भजती ॥ ६९ ॥

जो जेथ मज भजों बैसे । त्या मी तेथ तैसाचि असें ।

हें उपासनाकांडविशेषें । गुप्त अनायासें प्रकाशिलें ॥ ३७० ॥

उपासनाकांडींचा निर्वाहो । मी सर्वांभूतीं देवाधिदेवो ।

हा ज्यासी न कळे मुख्य भावो । त्यासी मूर्तिनिवाहो द्योतिला ॥ ७१ ॥

हो कां माझी प्रतिमामूर्ती । तेही मी चिदात्मा निश्चितीं ।

तेथ करितां भावे भक्ती । भक्त उद्धरती उद्धवा ॥ ७२ ॥


एवं क्रियायोगपथैः पुमान्वैदिकतन्त्रिकैः ।

अर्चन्नुभयतः सिद्धिं मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम्‌ ॥ ४९ ॥


एवं क्रियायोगलक्षण । वैदिक तांत्रिक मिश्र जाण ।

आगमनिगम विस्तार गहन । तो मुख्यार्थ पूर्ण सांगितला ॥ ७३ ॥

येणें क्रियायोग भजनमार्गें । भक्त जैं भोगमोक्ष मागे ।

तैं उभय सिद्धी लागवेगें । म्यां श्रीरंगें अर्पिजे ॥ ७४ ॥

भक्त निष्काम अनन्यभक्ती । तैं भोग मोक्षादि संपत्ती ।

घे‌ऊनियां मी श्रीपती । त्यांच्या द्वाराप्रती सदा तिष्ठें ॥ ७५ ॥


मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेद्‌दृढम्‌ ।

पुष्पोद्यानानि रम्यणि पूजायात्रोत्सवाश्रितान्‌ ॥ ५० ॥


साङ्ग माझी प्रतिमामूर्ती । करूनि जे प्रतिष्ठा करिती ।

दृढ देवालय उभारिती । अतिप्रीतीं मद्भावें ॥ ७६ ॥

वन उपवन उद्यान । पुष्पवाटिका लावाव्य पूर्ण ।

नित्यपूजेचें विधान । उत्साहीं जाण महापूजा ॥ ७७ ॥

यात्रा बहुजनसमाजा । वार्षिक पर्व महापूजा ।

चालवावया अधोक्षजा । उपाय सहजा हरि सांगे ॥ ७८ ॥


पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वस्वथान्वहम्‌ ।

क्षेत्रापणपुरग्रामान्‌ दत्त्वा मत्सार्ष्टितामियात्‌ ॥ ५१ ॥


नित्यपूजा महापूजा । वार्षिक पर्वें चालवाव्य वोजा ।

नित्यनिर्वाह करी राजा । ग्रामसमाजा अर्पूनि ॥ ७९ ॥

‘क्षेत्र’ म्हणिजे शेत गहन । हाट‍उत्पन्न द्रव्य ‘आपण’ ।

हाटेंविण तो ‘ग्राम’ जाण । ऐक लक्षण पुराचें ॥ ३८० ॥

हाटयुक्त तें ‘पुर’ पाहीं । जे अर्पिती देवालयीं ।

ते माझें ऐश्वर्य पाहीं । सर्वां ठायीं पावती ॥ ८१ ॥

मूर्तिप्रतिष्ठा पूजाविधान । देवालयीं केलिया जाण ।

कर्त्यासी फळ कोण कोण । तेंही श्रीकृष्ण सांगत ॥ ८२ ॥


प्रतिष्ठया सार्वभौमं सद्मना भुवनत्रयम्‌ ।

पूजाचिना ब्रह्मलोकं त्रिभिर्मत्साम्यतामियात्‌ ॥ ५२ ॥


जो मूर्तिप्रतिष्ठा करूनि ठाये । तो सार्वभौम राज्य लाहे ।

जो देवालय करी स्वयें । तो स्वामी होये तिहीं लोकीं ॥ ८३ ॥

जो करी पूजाविधान । तो पावे ब्रह्मसदन ।

ये तीनी जो करी आपण । तो मजसमान ऐश्वर्य पावे ॥ ८४ ॥

ऐसे हे तिघे साधक । पोटींहूनि सकामुक ।

कामनेसारखे लोक । ते आवश्यक पावती ॥ ८५ ॥

ज्यासी माझें निष्काम भजन । त्याचे प्राप्तीचें निजलक्षण ।

तें अत्यादरें श्रीकृष्ण । स्वानंदें पूर्ण सांगत ॥ ८६ ॥


मामेव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति ।

भक्तियोगं स लभते एवं यः पूजयेत माम्‌ ॥ ५३ ॥


मज मुख्यत्वें जीवीं धरून । ज्यासी माझें निष्काम भजन ।

निष्कामता जे अनन्य । ते पुरुष जाण मी होती ॥ ८७ ॥

तो वर्तमानदेहीं असतां । माझें निजरूप होय तत्त्वतां ।

त्या आम्हां आंतौता । भेद सर्वथा असेना ॥ ८८ ॥

करितां निष्काम भजन । भक्त झाला मजसमान ।

‘समान’ म्हणावया जाण । वेगळेपण असेना ॥ ८९ ॥

एवं भक्त तो मजभीतरीं । मी भक्ता‌आंतबाहेरी ।

ऐसे मिळाले परस्परीं । निजभक्तजनावरी नांदत ॥ ३९० ॥

गूळ जेवीं गोडियेसी । कां कल्लोळ जैसा सागरासी ।

ऐशिया निजभक्तीपाशीं । आम्हां तयांसी रहिवासु ॥ ९१ ॥

ऐशी निष्काम जो भक्ति करी । तो धन्य धन्य चराचरीं ।

जो देवाद्विजांची वृत्ति हरी । तो पचे अघोरीं तें ऐक ॥ ९२ ॥


यः स्वदत्तां परैर्दत्तां हरेत सुरविप्रयोः ।

वृत्तिं स जायते विड्‍भुग्वर्षाणामयुतायुतम्‌ ॥ ५४ ॥

कर्तुश्च सारथेर्हेतोः अनुमोदितुरेव च ।

कर्मणां भागिनः प्रेत्य भूयो भूयसि तत्फलम्‌ ॥ ५५ ॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥


जो देवालयाची वृत्ति हरी । जो ब्राह्मणवृत्तीचा लोप करी ।

तो अयुतायुतवर्शसहस्त्रीं । योनी सूकरी विष्ठा भोगी ॥ ९३ ॥

जो द्विजदेवांची वृत्ति हरी । त्यासी जो होय सहाकारी ।

कां जो अनुमोदन करी । ते तिघे अघोरीं पचिजेती ॥ ९४ ॥

ते जन्ममरणांच्या आवर्तीं । तेंचि फळ पुढतपुढतीं ।

मरमरोनि गा भोगिती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ९५ ॥

माझे प्राप्तीची चाड चित्ता । तरी नातळावी अधर्मता ।

अधर्मवंताची कथा । स्वभावें सर्वथा न करावी ॥ ९६ ॥

न देखावें दोषदर्शन । न बोलावें मर्मस्पर्शन ।

भूतमात्रांचा द्वेष जाण । सर्वथा आपण न करावा ॥ ९७ ॥

नयकावी परनिंदा । न बोलावें परापवादा ।

अधर्माचिया संवादा । कोणासी कदा न मिळावें ॥ ९८ ॥

त्रिलोकींचें पाप असकें । ज्यास घेणें असेल आवश्यकें ।

तैं साधुनिंदा निजमुखें । यथासुखें करावी ॥ ९९ ॥

सकळ दुःखांचिया राशी । अवश्य याव्या मजपाशीं ।

ऐसी आवडी ज्याचे मानसीं । तेणें ब्रह्मद्वेषासी करावें ॥ ४०० ॥

सकळ काळ वृथा जावा । ऐसें आवडे ज्याचे जीवा ।

तेणें सारिपटादि आघवा । खेळ मांडावा अहर्निशीं ॥ १ ॥

मी हृदयस्थ आत्माराम । स्वतःसिद्ध परब्रह्म ।

तो मी व्हावया दुर्गम । अधर्म कर्म जगासी ॥ २ ॥

तें निर्दाळावया कर्माकर्म । वर्म आहे गा अतिसुगम ।

अखंड स्मरावें रामनाम । पुरुषोत्तम अच्युत ॥ ३ ॥

जेथें हरिनामाचा गजर । तेथ कर्माकर्मांचे संभार ।

जाळूनि नुरवीं भस्मसार । ऐसें नाम पवित्र हरीचें ॥ ४ ॥

नाम निर्दळी पाप समस्त । हें सकळशस्स्त्रसंमत ।

जो विकल्प मानी एथ । तो जाण निश्चित वज्रपापी ॥ ५ ॥

वज्रपापाचे पर्वत । निर्दळी श्रीमहाभागवत ।

तें जनार्दनकृपा एथ । झालें प्राप्त अनायासें ॥ ६ ॥

ते भागवतींचा पाहतां अर्थ । हरीचें नाम अतिसमर्थ ।

वर्णिलेंसे परमाद्भुत । स्वमुखें अच्युत बोलिला ॥ ७ ॥

एथही जो विकल्प धरी । तो अति‌अभाग्य संसारीं ।

महादुःखदोषसागरीं । विकल्पेंकरीं बुडाला ॥ ८ ॥

संकल्पविकल्पेंकरीं जाण । जनांसी झालें दृढ बंधन ।

त्या भवबंधाचें छेदन । जनार्दन निजनाम ॥ ९ ॥

जनार्दनाचें निजनाम । निर्दळी भवभय परम ।

तें नाम स्मरे जो सप्रेम । तो पुरुषोत्तम स्वयें होय ॥ ४१० ॥

स्वयें होणें ब्रह्म पूर्ण । ये अर्थींचें गोड निरूपण ।

अठ्ठाविसावे अध्यायीं जाण । उद्धवा श्रीकृष्ण सांगेल ॥ ११ ॥

ते कथा जैं श्रवणीं पडे । तैं जीवीं स्वयंभ सुख वाढे ।

मग आंतबाहेर दोंहीकडे । करी वाडेंकोडें समसाम्य ॥ १२ ॥

जे कथेचें गोडपण । जीव गेल्या न सोडी जाण ।

ऐसें रसाळ निरूपण । उद्धवासी श्रीकृष्ण सांगेल ॥ १३ ॥

श्रवणें उपजे ब्रह्मभावो । तो हा अठ्ठाविसावा अध्यावो ।

उद्धवासी देवाधिदेवो । निजकृपें पहा हो सांगेल ॥ १४ ॥

अक्षरें भरोनि अक्षरासीं । देव सांगेल उद्धवासी ।

तें निरूपण अठ्ठाविसाव्यासी । ब्रह्मसुखेंसीं लगडेल ॥ १५ ॥

ब्रह्मसुखाची सांठवण । तो हा अठ्ठाविसावा जाण ।

ते उघडूनियां उणखूण । उद्धवासी श्रीकृष्ण सांगेल ॥ १६ ॥

तें कृष्ण‍उधवनिजज्ञान । एका विनवी जनार्दन ।

तुमचे कृपेंकरूनि पूर्ण । श्रोतां अवधान मज द्यावें ॥ १७ ॥

श्रोतां दीधल्या अवधान । ग्रंथीं उल्हासे निरूपण ।

एका जनार्दन शरण । शिरीं श्रीचरण वंदिले ॥ ४१८ ॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे, एकाकारटीकायां सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥

॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ५५ ॥ ओंव्या ४१८ ॥







॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय अठ्ठाविसावा


श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

जय जय सद्‌गुरु परम । जय जय सद्‌गुरु पुरुषोत्तम ।

जय जय सद्‌गुरु परब्रह्म । ब्रह्म ब्रह्मनाम तुझेनी ॥ १ ॥

जय जय सद्‌गुरु चिदैक्यस्फूर्तीं । जय जय सद्‌गुरु चिदात्मज्योति ।

जय जय सद्‌गुरु चिन्मूर्ती । मूर्तामूर्ती चिद्‌रूप ॥ २ ॥

जय जय सद्‌गुरु सत्क्षेत्रा । जय जय सद्‌गुरु सत्पात्रा ।

जय जय सद्‌गुरु सन्मात्रा । सदैकाक्षरा सद्‌रूपा ॥ ३ ॥

जय जय सद्‌गुरु स्वनंदमान । जय जय सद्‌गुरु स्वानंदपूर्ण ।

जय जय सद्‌गुरु स्वानंदघन । आनंदा गोडपण तुझेनी ॥ ४ ॥

जय जय सद्‌गुरु देव‍अग्रणी । जय जय देवशिरोमणी ।

सकळ देव लागती चरणीं । देवचूडामणी गुरुराया ॥ ५ ॥

जय जय जीवादिजीवा । जय जय शिवादिशिवा ।

जय जय देवादिदेवा । जय जय अभिनवा गुरुराया ॥ ६ ॥

जय जय सद्‌गुरु सुखसंपन्ना । जय जय सद्‌गुरु सुखनिधाना ।

जय जय सद्‌गुरु सुखैकघना । सुख सुखपणा तुझेनि ॥ ७ ॥

तुझेनि सुखा निजसुख घडे । तुझेनि बोधा निजबोध आतुडे ।

तुझेनि ब्रह्मा ब्रह्मत्व जोडे । तुझेनि पडिपाडें तूं एक ॥ ८ ॥

ऐसा श्रीगुरु तूं अनंत । तुझ्या स्वरूपासी नाहीं अंत ।

तो तूं हो‍ऊनि कृपायुक्त । निजस्वरूप बोधिल निजभक्तां ॥ ९ ॥

आपुलें निजरूप बोधून । नुरविशी देवभक्तपण ।

त्याहीवरी निजभजन । अद्वयें पूर्ण करविशी ॥ १० ॥

गंगा मिळोनि सागरीं । मीनली तळपे तयावरी ।

तेवीं भक्त मिळोनि तुजमाझारीं । तुझें भजन करी तुझेनि ॥ ११ ॥

अद्वय करितां तुझी भक्ती । तूं संतोषसी यथानिगुती ।

संतोषोनि शिष्याहातीं । निजात्मसंपत्ती अर्पिशी ॥ १२ ॥

अर्पूनि निजात्मभरभार । शिष्य गुरुत्वें करिशी थोर ।

हा अतिलाघवी चमत्कार । अतर्क्य विचार तर्केना ॥ १३ ॥

जें अतर्क्य वेदशास्त्रांसी । ज्यालागीं वेद विवादिती अहर्निशीं ।

तें तूं क्षणार्धें बोधिसी । सच्छिष्यासी निजबोधें ॥ १४ ॥

तुझ्या निजबोधाची हातवटी । पढतां वेदवेदांतकोटी ।

तरी अलक्ष लक्षेना दृष्टीं । सर्वार्थीं गोष्टी अगम्य ॥ १५ ॥

बहुत कळलें कळलें म्हणती । नानापरीच्या युक्ति चाळिती ।

परी ते न कळोनि वोसणती । जेवीं शुक बोलती सुभाषितें ॥ १६ ॥

यालागीं तुझी बोधकशक्ती । अगम्य सर्वाशीं सर्वार्थीं ।

तुझी लाधल्या कृपायुक्ती । अगम्य पावती सुगमत्वें ॥ १७ ॥

जें अगम्य श्रीभागवत । त्याहीमाजींं एकादशार्थ ।

प्राकृत करविला यथार्थ । बाप समर्थ कृपाळू ॥ १८ ॥

दधि मंथूनी समस्त । जेवीं माता काढी नवनीत ।

ते आयितें बाळकाहातीं देत । तैसें केलें येथ जनार्दनें ॥ १९ ॥

वेदशास्त्रांचें निजमथित । व्यासें काढिलें श्रीभागवत ।

त्या भागवताचा मथितार्थ । जाण निश्चित एकादश ॥ २० ॥

त्या एकादशाचें गोडपण । सर्वथा नेणें मी आपण ।

तें जनार्दनें करूनि मथन । सारांश पूर्ण मज दीधला ॥ २१ ॥

तो स्वभावें घालितां तोंडीं । लागली एकाद्शाची गोडी ।

त्या गोडपणाच्या आवडीं । टीका चढोचढीं चालिली ॥ २२ ॥

यालागीं एकादशाची टीका । एकला कर्ता नव्हे एका ।

एकीं एक मिळोनि देखा । ग्रंथ नेटका निर्वाळिला ॥ २३ ॥

मागेंपुढें एक एका । हें एकादशाचें रूप देखा ।

तेणें एकपणें चालिली टीका । साह्य निजसखा जनार्दन ॥ २४ ॥

जनार्दनें पैं आपुलें । एकीं एकपण दृढ केलें ।

तेचि एकादशाचे अर्था आलें । एकीं मीनलें एकत्व ॥ २५ ॥

जेवीं जेवणीं गोड घांस । तेवीं भागवतीं एकादश ।

त्याहीमाजीं अष्टाविंश । अतिसुरस साजिरा ॥ २६ ॥

सर्वांगीं शिर प्रधान । तैसा अठ्ठाविसावा जाण ।

तेथील जें कां निरूपण । तो स्वानंद जाण सोलींव ॥ २७ ॥

तो हा अठ्ठाविसावा अध्यावो । ब्रम्हसुखाचा निजनिर्वाहो ।

उद्धवें न पुसतां पह हो । स्वयें देवाधिदेवो सांगत ॥ २८ ॥

उद्धवें न करितां प्रश्न । कां सांगताहे श्रीकृष्ण ।

येचि अर्थींचें निरूपण । सावधान परिसावें ॥ २९ ॥

उद्धव कृष्णोक्तीं निजज्ञान । पावोनि झाला ज्ञानसंपन्न ।

तेणें ये‌ऊं पाहे ज्ञानाभिमान । जाणपण अनिवार ॥ ३० ॥

जग मूर्ख मी एक ज्ञाता । ऐशी वाढती जे अहंता ।

ते गुणदोषांची कथा । दावील सर्वथा सर्वत्र ॥ ३१ ॥

जेथ गुणदोषांचें दर्शन । तेथ निःशेष मावळे ज्ञान ।

येथवरी ज्ञानाभिमान । बाधक जाण साधकां ॥ ३२ ॥

अभिमान बाधी सदाशिवा । तोही आणिला जीवभावा ।

तेथ मनुष्याचा कोण केवा । अहंत्वें जीवा मुक्तता कैंची ॥ ३३ ॥

गुणदोषांचें दर्शन । जैं ईश्वर देखे आपण ।

तोही नाडूं पवे जाण । इतरांचा कोण पडिपाडु ॥ ३४ ॥

यापरी गुणदोषदर्शन । साधकां बाधक होय पूर्ण ।

यालागीं त्याचें निवारण । न करितां प्रश्न हरि सांगे ॥ ३५ ॥

बाळक नेणे निजहिता । तेथ साक्षेपें प्रवर्ते माता ।

तेवीं उद्धवाचे निजस्वार्था । श्रीकृष्णनाथा कळवळा ॥ ३६ ॥

ज्ञानाभिमानाचें बाधकारण । सर्वथा साधकां न कळे जाण ।

यालागीं न करितांही प्रश्न । त्यांचे निराकरण हरि सांगे ॥ ३७ ॥

उद्धव जन्मला यादववंशीं । यादव निमती ब्रम्हशापेंसीं ।

तेथ वांचवावया उद्धवासी । संपूर्ण ब्रह्मज्ञानासी हरि सांगे ॥ ३८ ॥

जेथ देहातीत आत्मज्ञान । तेथ न बाधी शापबंधन ।

हें जाणोनियां श्रीकृष्ण । पूर्ण ब्रह्मज्ञान उपदेशी ॥ ३९ ॥

जेवीं साकरेवरी माशी । तेवीं श्रीकृष्णमूर्तीपाशीं ।

प्रीति जडली उद्धवासी । भाव एकदेशी दृढ झाला ॥ ४० ॥

कृष्णापासूनि दुरी जातां । उद्धव प्राण सांडील तत्त्वतां ।

ते मोडावया एकदेशी अवस्था । ब्रह्मसमता हरि सांगे ॥ ४१ ॥

एकदेशी झाला भावो । तो श्रीकृष्ण नावडे पहा हो ।

यालागीं देवाधिदेवो । ब्रह्मसमन्वयो स्वयें सांगे ॥ ४२ ॥

उद्धव असतां कृष्णाजवळी । ब्रह्मशापें हो‌ईल होळी ।

यालागीं त्यासी वनमाळी । सर्वब्रह्मसुकाळीं घालूं पाहे ॥ ४३ ॥

कृष्णावेगळा उद्धव जातां । वियोग बाधीना त्याचिया चित्ता ।

ऐशी पावाया सर्वगतता । उद्धव सर्वथा हरि बोधी ॥ ४४ ॥


श्रीभगवानुवाच-परस्वभावकर्माणि न प्रशंसेन्न गर्हयेत्‌ ।

विश्वमेकात्मकं पश्यन्‌ प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १ ॥


जो निःशब्दाचा सोलींव शब्द । ज्याचे निश्वासें जन्मले वेद ।

उद्धवहितार्थ गोविंद । ज्ञान विशुद्ध स्वयें सांगे ॥ ४५ ॥

संसारीं मुख्य तिन्ही गुण । त्रिगुणांस्तव त्रिविध जन ।

त्यांचें स्वाभाविक कर्म जाण । शांत दारुण आणि मिश्र ॥ ४६ ॥

त्य कर्मांचें निंदास्तवन । सर्वथा न करावें आपण ।

एकाचें वानितां भलेपण । इतरां कुडेपण तेणेंचि बोलें ॥ ४७ ॥

पांचांमाजीं भलेपण । एकाचें वानितां आपण ।

इतर जे चौघेजण । ते सहजें जाण निंदिले ॥ ४८ ॥

वामसव्य उभय भाग । दों नांवीं एकचि अंग ।

तेवीं प्रकृतिपुरुषात्मक जग जग । चिद्‌रूपें चांग एकत्वें ॥ ४९ ॥

जग ब्रह्मरूप परिपूर्ण । यालागीं निंदा आणि स्तवन ।

भूतमात्राचें आपण । कदाही काळीं जाण न करावें ॥ ५० ॥

सर्व भूतांच्या ठायीं । आत्माराम असे पाहीं ।

यालागीं निंदास्तुति कांहीं । प्राणांतीं पाहीं न करावी ॥ ५१ ॥

उद्धवा निंदास्तुतीची कथा । सांडी सांडीं गा सर्वथा ।

तरीच पावशी परमार्थ । निजस्वार्था निजबोधें ॥ ५२ ॥

सर्वभूतीं भगवद्भाव । हा ब्रह्मस्थितीचा निज निर्वाह ।

यासी कदा नव्हे अपाव । ऐक तो भाव उद्धवा ॥ ५३ ॥

जेथूनि येवूं पाहे अणाव । तेथें दृढ वाढल्या भगवद्भाव ।

तेव्हां अपावचि होय उपाव । विघ्नासी ठाव असेना ॥ ५४ ॥

हे स्थिती सांडूनियां दूरी । मी ज्ञाता हा गर्व धरी ।

निंदास्तुतीच्या भरोवरी । तो अनर्थामाझारीं निमग्न ॥ ५५ ॥


परस्वभावकर्माणि यः प्रशंसति निन्दति ।

स आशु भ्रश्यते स्वार्थादसत्यभिनिवेशतः ॥ २ ॥


मी एक सर्वज्ञाता पूर्ण । ऐसा धरोनि ज्ञानाभिमान ।

जगाचे देखे दोषगुण । निंदी ब्राह्मण मुख्यत्वें ॥ ५६ ॥

पराचें स्वाभाविक कर्म । स्वयें निंदणें हा अधर्म ।

हनुमंत ज्ञाता परम । त्यास वानरी कर्म सोडीना ॥ ५७ ॥

नारद ज्ञातेपणें मोठा । सत्य मानला श्रेष्ठश्रेष्ठां ।

तोही कळिलावा कळिकांटा । स्वभावचेष्टा अनिवार ॥ ५८ ॥

गरुड देवाचें वाहन । सदा तिष्ठे हात जोडून ।

तोही करी सर्पभक्षण । ऐसें कर्म जाण स्वाभाविक ॥ ५९ ॥

विचारतां जग त्रिगुण । गुणानुसारें कर्माचरण ।

तेथ पाहतां दोषगुण । दोषी जाण पाहे तो ॥ ६० ॥

जगीं पहावी एकात्मता । हे ब्रह्मस्थिति गा सर्वथा ।

सांडूनि गुणदोष पाहतां । तो निजात्मघात प्रवर्ते ॥ ६१ ॥

स्वभावें भेटल्या सज्जन । शोधूनि पाहे दोषगुण ।

यापरी ज्ञानाभिमान । निंदास्तवन उपजवी ॥ ६२ ॥

अभिमानाची जाती कैशी । अधिक खवळे सज्ञानापाशी ।

तो दाखवी गुणदोषांसी । निंदास्तवनासे उपजवी ॥ ६३ ॥

आपुले वृत्तीसी जो समान । त्याचें अळुमाळ करी स्तवन ।

न मने आपणासी ज्याचा गुण । त्यासी निंदी आपण यथेष्ट ॥ ६४ ॥

निंदास्तुति उपजे जेथ । भेद क्षोभला उठे तेथ ।

निःशेष निर्दाळी परमार्थ । महा अनर्थ अंगीं वाजे ॥ ६५ ॥

निंदेपाठीं अनर्थ । उधार लागों नेदी तेथ ।

रोकडा अंगीं आदळत । निजस्वार्थघातक ॥ ६६ ॥

भेद समूळ मिथ्या येथ । येचि अर्थींचा स्वप्नदृष्टांत ।

स्वयें सांगे श्रीकृष्णनाथ । दृढ परमार्थ साधावया ॥ ६७ ॥


तैजसे निद्रयाऽऽपन्ने पिण्डस्थो नष्टचेतनः ।

मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्वन्नानार्थदृक्‌ पुमान्‌ ॥ ३ ॥


इंद्रियें जन्मलीं रजोगुणीं । तन्मात्रा विषयो तमोगुणीं ।

तीं इंद्रियें विषय सेवुनी । ठेलीं निद्रास्थानीं निश्चळ ॥ ६८ ॥

जागृतीं ‘विश्व’ अभिमानी । दोनी जाती मावळोनी ।

तेव्हां मिथ्या प्रपंच स्वप्नीं । ‘तैजस’ अभिमानी विस्तारी ॥ ६९ ॥

स्थूल देह असे निश्चळ । स्वप्नीं मनचि केवळ ।

विस्तारी गा भवजाळ । लोक सकळ त्रिलोकीं ॥ ७० ॥

त्या स्वप्नामाजिले सृष्टीसी जाण । उत्पत्ति स्थिति आणि निदान ।

स्वयें देखतांही आपण । जन्ममरण तें मिथ्या ॥ ७१ ॥

तेवीं हे अविद्या दीर्घ स्वप्न । वृथा विस्तारी अभिमान ।

तेथील मिथ्या जन्ममरण । तूं ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वें ॥ ७२ ॥

तुझ्या निजस्वरूपाच्या ठायीं । भेदाची तंव वार्ताही नाहीं ।

तेथील शुभाशुभ कांहीं । तुज सर्वथा पाहीं स्पर्शेना ॥ ७३ ॥


किं भद्रं किमभद्रं वा द्वैतस्यावस्तुनः कियत्‌ ।

वाचोदितं तदनृतं मनसा ध्यातमेव च ॥ ४ ॥


जें जन्मलेंचि नाहीं । तें काळें गोरें सांगूं कायी ।

ग्रहणेवीण कांहीं । खग्रास पाहीं दिसेना ॥ ७४ ॥

उखरीं भासलें मृगजळ । तें खोल किंवा उथळ ।

मधुर कीं क्षार केवळ । सांगतां विकळ विवेक ॥ ७५ ॥

तेवीं मिथ्या प्रपंचाचें भान । तेथील दोष आणि गुण ।

निवडिती जे सज्ञान । ते जाण निमग्न अज्ञानमाजीं ॥ ७६ ॥

जेवीं अवंअसेचिये रातीं । अंधारा जोखूं आंधळे येती ।

त्यांसी जोखितां दोंही हातीं । एकही रती तुकेना ॥ ७७ ॥

तेवीं प्रपंच मिथ्यापणें । तेथ कानीं जें ऐकणें ।

कां डोळां जें देखणें । रसना जें चाखणें स्पर्शणें अंगें ॥ ७८ ॥

हाताचें घेणेंदेणें । पायांचें जें चालणें ।

वाचेचें जें बोलणें । कल्पणें मनें तें मिथ्या ॥ ७९ ॥

अहंकाराचा बडिवार । चित्ताचा चिंतनप्रकार ।

बुद्धीचा विवेकविचार । हा समूळ व्यवहार मिथ्या तेथ ॥ ८० ॥

चित्रीं जळ आणि हुताशन । अंत्यज आणि ब्राह्मण ।

व्याघ्र आणि हरिण । भासतांही जाण भिंतीचि भासे ॥ ८१ ॥

तेवीं हा प्रपंच द्वैतयुक्त । भासतां भासे वस्तु अद्वैत ।

शुभाशुभ कैचें तेथ । ब्रह्म सदोदित परिपूर्ण ॥ ८२ ॥

केळीचा दिंड उकलितां । जो जो पदर तो तो रिता ।

तेवीं देहादि प्रपंच विवंचितां । मिथ्या तत्ततां मायिक ॥ ८३ ॥

मिथ्या प्रपंचाच्या ठायीं । शुभाशुभ तें लटिकें पाहीं ।

सत्य वस्तु ठायींच्या ठायीं । शुभशुभ नाही अणुमात्र ॥ ८४ ॥

जो शुभाशुभ म्हणे आहे । त्याची कल्पना त्यासंमुख होये ।

निजक्ल्पनामहाभयें । जन्ममरण वाहे लटिकेंचि ॥ ८५ ॥


छाया प्रत्याह्वयाभासा ह्यसान्तोऽप्यर्थकारिणः ।

एवं देहादयो भावा यच्छन्त्यामृत्युतो भयम्‌ ॥ ५ ॥


जळीं प्रतिबिंब साच नसे । जो पाहे तो बिंबला दिसे ।

मिथ्या प्रपंचाचें रूप तैसें । निजकल्पनावशें भासत ॥ ८६ ॥

तें प्रतिबिंब पाहोनि डोळां । मी म्हणोनि लाविजे टिळा ।

तेवीं देहाभिमानाचा सोहळा । जीवाच्या कपाळा आदळे ॥ ८७ ॥

कां आपुलीचि उत्तरें । पडिसादें होतीं प्रत्युत्तरें ।

तें मिथ्याचि परी साचोकारें । श्रवणीं अक्षरें उमटती ॥ ८८ ॥

निश्चळ दोराचें निजरूप । भ्रमें भासल्या प्रचंड सर्प ।

तो मिथ्या परी भयकंप । महाखटाटोप उपजवी ॥ ८९ ॥

यापरी असंत देहादिक । देहाभिमानें जीवासी देख ।

जन्ममरणावर्त अनेक । आकल्प दुःख भोगवी ॥ ९० ॥

‘आत्म्स्यापासोनि देहादि भेद । उपजल हें बोलें वेद ।

वेदरूपें तूं प्रसिद्ध । मिथ्या वेदवाद घडे केवीं’ ॥ ९१ ॥

ऐसा उद्धवाचा आवांका । वेदवादाची आशंका ।

समूळ कळली यदुनायका । तेंचि उत्तर देखा देतसे ॥ ९२ ॥


आत्मैव तदिदं मिश्वं सृज्यति प्रभुः ।

त्रा‌अतो त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वरः ॥ ६ ॥

तस्मान्नह्यात्मनोऽन्यस्मदन्यो भावो निरूपितः ।

निरूपितेयं त्रिविधा निर्मूला भातिरात्मनि ।


प्रपंच प्रत्यक्ष विद्यमान । तेणें भेदयुक्त झालें मन ।

तेथ बोधी माझें वेदवचन । प्रपंच अभिन्न निजात्मता ॥ ९३ ॥

मूळीं ऊंसचि बीजीं विरुढे । तो ऊंसपणें कांडा चढे ।

तेवीं प्रपंच वस्तुयोगें वाढे । वाडेंकोडें तद्‌रूप ॥ ९४ ॥

जैसें सोनियाचें झालें लेणें । तें वर्तत सोनेपणें ।

लेणें मोडलियाही सोनें । सोनेंपणें स्वतःसिद्ध ॥ ९५ ॥

तिळाची पुतळी केली । ते तिळावयवीं शोभे आली ।

ते मोडितां न मोडितां भली । असे संचली तिळरूप ॥ ९६ ॥

तेवीं उत्पत्ति स्थिति निदान । प्रपंचासी होता जाण ।

तेथ आदि मध्य अवसान । वस्तु परिपूर्ण संचली ॥ ९७ ॥

जें एथ भासलें चराचर । तें मी आत्माचि साचार ।

मजवेगळा जगासी थार । अणुमत्र असेना ॥ ९८ ॥

एवं सृज्य आणि सृजिता । पाल्य आणि प्रतिपाळिता ।

संहार आणि संहर्ता । मी एकात्मता भगवंत ॥ ९९ ॥

एथ उत्पत्ति स्थिति निधन । त्रिविधरूपें प्रपंच भिन्न ।

या सर्वांसी मी अधिष्ठान । मजवेगळें जाण असेना ॥ १०० ॥

प्रपंच मजवरी आभासे । परी मी प्रपंचामाजीं नसें ।

जेवीं मृगजळाचेनि रसें । सूर्य काळवशें भिजेना ॥ १ ॥

त्रिविध प्रपंचाचें जाळ । मजवरी दिसे हें निर्मूळ ।

जेवीं गगन भासे सुनीळ । परी तेथ अळुमाळ नीळिमा नाहीं ॥ २ ॥

‘जग प्रत्यक्ष डोळां दिसे । तें निर्मूळ म्हणसी कैसे’ ।

हे आशंका मानिसी मानसें । ऐक अनायासें तो बोध ॥ ३ ॥


इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम्‌ ॥ ७ ॥

एतद्विद्वान्मदुदितं ज्ञानविज्ञाननैपुणम्‌ ।

नचिन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्यवत्‌ ॥ ८ ॥


अध्यात्म अधिदैव अधिभूत । हें त्रिविध जग मायाकृत ।

नसतें मजमाजीं आभासत । जाण निश्चित त्रिगुणात्मक ॥ ४ ॥

उद्धवा चिथ्या म्हणोनि तूं एथ । झणें होशी उपेक्षायुक्त ।

येणें मद्वाक्यें साधुसंत । ज्ञानविज्ञानार्थ पावले ॥ ५ ॥

प्रपंचाचें मिथ्या भान । तेंचि ज्ञानांचे मुख्य ज्ञान ।

येणें ज्ञानें जो सज्ञान । तोचि समान सर्वांभूतीं ॥ ६ ॥

यालागीं हूतांचे गुणागुण । कदा न वदे निंदास्तवन ।

सूर्याचे परी जाणा । विचरे आपण समसाम्यें ॥ ७ ॥

बदरिकाश्रम उत्तरदेशीं । सेतुबंध दक्षिणेसी ।

सूर्य संमुख सर्वांसी । विमुखता त्यासी असेना ॥ ८ ॥

सूर्य संमुख पूर्वेच्यांसी । तोचि विमुख पश्चिमेच्यांसी ।

नहीं तेवीं मी सर्वत्र सर्वांसी । विमुखता मजसी असेना ॥ ९ ॥

सामर्थें तम दवडूनि जाण । भूतांसी सूर्य भेटे आपण ।

तेविं जगाचे दवडूनि दोषगुण । साधुसज्जन विचरती ॥ ११० ॥

जें हें बोलिलें ज्ञानलक्षण । तेंचि सिद्धांचें पूर्णपण ।

मुमुक्षीं हें अनुसंधान । सावधान साधावें ॥ ११ ॥

हेंचि पाविजे जिजज्ञान । तेचि अर्थींचें साधन ।

उद्धवालागीं श्रीकृष्ण । स्वमुखें आपण सांगत ॥ १२ ॥


प्रत्यक्षेणानुमानेन निगमेनात्मसंविदा ।

आद्यन्तवदसञ्ज्ञात्वा निःसङ्गो विचरेदिह ॥ ९ ॥


जे जन्मोनि नाशवंत । ते सर्वही जाण असंत ।

आसक्ति सांडोनियां तेथ । उदास विरक्त वर्तावें ॥ १३ ॥

सटावल्याचें बारसें । कोणी न करिती उल्हासें ।

नश्वर देह वाढतां तैसें । मूर्ख मानसे सुखावती ॥ १४ ॥

उत्पत्तिविनाशलक्षण । त्याचें देव सांगतो प्रमाण ।

नित्य भूतांचें जन्ममरण । देखिजे आपण ‘प्रत्यक्ष’ ॥ १५ ॥

‘अनुमान’ करितां साचार । जें जें दिखिजे साकार ।

मेरुपृथ्व्यादि आकार । होती नश्वर प्रळयांतीं ॥ १६ ॥

येचि अर्थीं वेदोक्ती । नाशवंत अष्टधा प्रकृति ।

जीवभाव नासे गा प्रांतीं । गर्जती श्रुती येणें अर्थें ॥ १७ ॥

एथ आपुलाही अनुभव असे । जड विकारी तें तें नासे ।

हें कळत असे गा आपैसें । जग अनायासें नश्वर ॥ १८॥

वडील निमाले देखती । पुत्रपौत्र स्वयें संस्कारिती ।

तरी स्वमृत्यूची चिंता न करिती । पडली भ्रांती देहलोभें ॥ १९ ॥

पुत्र पितरां पिंडदान देती । उत्तम गति त्यांची चिंतिती ।

आपुली गति न विचारितीं । नश्वर आसक्ती देहलोभें ॥ १२० ॥

आत्मा केवल प्रकाशघन । प्रपंच जड मूढ अज्ञान ।

हें ऐकोनि उद्धवें आपण । देवासी प्रश्न पूसतु ॥ २१ ॥


उद्धव उवाच-नैवात्मनो न देहस्य संसृतिर्द्रश्ययोः ।

अनात्मस्वदृशोरीश कस्य स्यादुपलभ्यते ॥ १० ॥

आत्मा नित्यमुक्त चिद्घन । त्यासी न घडे भवबंधन ।

देह जड मूढ अज्ञान । त्यासी संसार जाण घडेना ॥ २२ ॥

एथ भवबंधन हृषीकेशी । सांग पां बाधक कोणासी ।

जरी तूं संसार नाहीं म्हणसी । तो प्रत्यक्ष जगासी जडलासे ॥ २३ ॥

आत्म्यासी विचारितां जाण । भवबंधा न दिसे स्थान ।

येचि अर्थींचें न घडतेपण । उद्धव आपण सांगत ॥ २४ ॥


आत्माव्ययोऽगुणः शुद्धः स्वयंज्योतिनरावृतः ।

अग्निवद्दरुवदचिद्देहः कस्येह संसृतिः ॥ ११ ॥


आत्मा चिद्‌रूप अविनाशी । गुण निर्गुण नातळे ज्यासी ।

कर्माकर्मपापपुण्यासी । ठाव त्यापाशीं असेना ॥ २५ ॥

परादिवाचा नव्हे उच्चार । यालागीं म्हणीपें ‘परात्पर’ ।

प्रकृतिगुणीं अविकार । प्रकृतिपर परमात्मा ॥ २६ ॥

जयाच्या स्वप्रकाशदीप्तीं । रविचंद्रादि प्रकाशती ।

प्रकाशे त्रिजगती । तेजोमूर्ती परमात्मा ॥ २७ ॥

ऐशिया आत्म्याच्या ठायीं । भवबंधन न लगे कांहीं ।

सूर्य बुडे मृगजळाच्या डोहीं । तैं आत्म्यासी पाहीं भवबंध ॥ २८ ॥

खद्योततेजें सूर्य जळे । बागुलाभेणें काळ पळे ।

मुंगीचेनि पांखबळें । जैं उडे सगळें आकाश ॥ २९ ॥

वारा आडखुळीला आडीं पडे । जैं थिल्लरामाजीं मेरु बुडे ।

तरी भवबंध आत्म्याकडे । सर्वथा न घडे गोविंदा ॥ १३० ॥

देहाकडे भवबंधन । मूर्खही न मानिति जाण ।

देह जड मूढ अज्ञान । त्यासी भवबंधन कदा न घडे ॥ ३१ ॥

जैं दगडाचें पोट दुखे । कोरडें काष्ठ चरफडी भुकें ।

तैं देहाकडे यथासुखें । भवबंध हरिखे लागता ॥ ३२ ॥

जैं दोगरासी तरळ भरे । मृत्तिका नाहाणालागीं झुरे ।

कोळसेनि काळें होय अंधारें । तैं भवबंधभारें देह दाटे ॥ ३३ ॥

म्हणसी देहात्मसंगतीं । घडे भवबंधाची प्राप्ती ।

विचारितां तेही अर्थीं । न घडे श्रीपति तें ऐक ॥ ३४ ॥

आत्मास्वप्रकाश महावन्ही । देह तो जड मूढ काष्ठस्थानीं ।

तो मिळतां आत्ममिळणीं । सांडी जाळूनि तत्काळ ॥ ३५ ॥

जैं अग्निमाजीं संवादें । कापूर आठ प्रहर नांदे ।

तैं देहात्मनिजसंबंधें । देह भवबंधें नांदता ॥ ३६ ॥

म्हणसी काष्ठामाजीं अग्नि असे । परी तो काष्ठचि हो‍ऊनि नसे ।

मथूनि काढिल्या निजप्रकाशें । जाळी अनायासें काष्ठतें ॥ ३७ ॥

तेवीं आत्मा देहामाजीं असे । परी तो देहचि हो‍ऊनि नसे ।

देहप्रकाशक चिदंशे । भवबंधपिसें त्या न घडे ॥ ३८ ॥ आशंका ॥

म्हणशी ‘आत्म्याचे निजसंगतीं । जैं कळोनि जाय भूतव्यक्ती ।

तैं भूतांची वर्तती स्थिती । कैशा रीतीं’ तें ऐक ॥ ३९ ॥

छायामंडपीं दीप प्रकाशी ॥ नाचवी कागदांच्या बाहुल्यासी ।

तेच लावितां दीपासी । जाळी अनायासीं त्या व्यक्तीं ॥ १४० ॥

तेवीं आत्म्याचे स्वसत्तशक्तीं । भूतें दैवयोगें वर्तती ।

स्वयंभू झाल्या आत्मस्थिती । भूतव्यक्ती उरेना ॥ ४१ ॥

करितां आत्म्याचें अनुसंधान । संसाराचें नुरे भान ।

तेथ भूताकृति भिन्नभिन्न । कैंच्या जाण अतिबद्ध ॥ ४२ ॥

यापरी भवबंधन । मज पाहतां मिथ्या जाण ।

भवबंधालागीं स्थान । नेमस्त जाण असेना ॥ ४३ ॥

आत्म्याच्या ठायीं ना देहीं । उभयसंबंधींही नाहीं ।

भवबंध मिथ्या पाहीं । त्यासी ठावो कोठेंही असेना ॥ ४४ ॥

कोपों नको श्रीकृष्णनाथा । माझेनि निजनिर्धारे पाहतां ।

भवबंध मिथ्या तत्त्वतां । निश्चयें चित्ता मानलें ॥ ४५ ॥

ऐकोनि उद्धवाचें वचन । हरिखें वोसंडला श्रीकृष्ण ।

माझा उद्धव झाला सज्ञान । निजत्मखूण पावला ॥ ४६ ॥

सत्य मिथ्या भवबंधन । ऐकोनि उद्धवाचें वचन ।

परमानंदें डोले श्रीकृष्ण । जीवें निंबलोण करूं पाहे ॥ ४७ ॥

आत्म्यास भवबंध नाहीं । शेखींन दिसे देहाच्या ठायीं ।

हा विवेक नेणिजे जिंहीं । त्यासी भवबंध पाहीं हरि सांगे ॥ ४८ ॥


श्रीभगवानुवाच-

यावद्देहेन्द्रियप्राणैः आत्मनः सन्निकर्षणम्‌ ।

संसार फलवांस्तावद्‌ अपार्थोऽप्यविवेकिनः ॥ १२ ॥


जो वर्णाश्रमांहीपरता । जो बंधमोक्ष अलिप्तता ।

जो देहद्वंद्वा नातळता । तो उद्धवहितार्था हरि बोले ॥ ४९ ॥

मी कृश स्थूळ गौर श्याम । हे देहाचे ‘देहधर्म’ ।

मी काणा मुका बहिरा परम । हे ‘इंद्रियधर्म’ इंद्रियांचे ॥ १५० ॥

क्षुधातृषादि अनुक्रम । हा प्रणांचा ‘प्राणधर्म’ ।

कामक्रोधलोभादि संभ्रम । हा ‘मनोधर्म’ मनाचा ॥ ५१ ॥

सत्त्वगुणाची ‘जागृती’ । रजोगुणें ‘स्वप्नस्फूर्ती’ ।

तमोगुणें जाड्य ‘सुषुप्ती’ । जाण निश्चितीं देहयोगें ॥ ५२ ॥

देहासी येतां मरण । ‘मी मेलों’ म्हणे तो आपण ।

देहासी जन्म होतां जाण । जन्मलेपण स्वयें मानीं ॥ ५३ ॥

इंद्रिये विषयो सेविती । ते म्यां सेविले मानी निश्चितीं ।

स्वर्गनरकभोगप्राप्ती । सत्य मानिती देहात्मता ॥ ५४ ॥

अन्न आकांक्षी प्राण । त्यातें भक्षी हुताशन ।

तत्साक्षी चिदात्मा आपण । म्हणे म्यां अन्न भक्षीलें ॥ ५५ ॥

हे अवघे माझे धर्मं । ऐसा आत्म्यासी जंव दृढ भ्रम ।

तंव मिथ्याचि अतिदुर्गम । संसार विषम भ्रमें भोगी ॥ ५६ ॥

त्या भोगाचें फळ गहन । अविश्रम जन्ममरण ।

स्वर्गनरक पापपुण्य । भ्रमें आपण सत्य मानी ॥ ५७ ॥

संसार मूळीं निमूळ । तोही भ्रमफळें सदाफळ ।

जो कां अविवेक्यां अतिप्रबळ । सर्वकाळ फळलासे ॥ ५८ ॥

जेथ सत्य अर्थं नाहीं । तो ‘अनर्थ’ म्हणिजे पाहीं ।

त्याचा फळभोग तोही । बाळबागुलन्यायीं भोगावा ॥ ५९ ॥ आशंका ॥

‘गगनकमळांची माळा । जैं वंध्यापुत्र घाली गळां ।

तैं संसारभोगाचा सोहळा । आत्म्याच्या जवळां देखिजे ॥ १६० ॥

ऐसें न घडतें केवीं घडे’ । तेचि अर्थींचें वाडेंकोडें ।

श्रीकृष्ण उद्धवापुढें । निजनिवाडें सांगत ॥ ६१ ॥


अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।

ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ १३ ॥


सत्यार्थ नसतांही संसार । निवर्तेना अतिदुर्धर ।

येचि अर्थींचा विचार । निजनिर्धार अवधारीं ॥ ६२ ॥

वंध्यापुत्राचिया ऐसें । संसारा सत्यपण नसे ।

सत्य म्हणों तरी हा नासे । काळवशें सहजेंचि ॥ ६३ ॥

संसार जैं सत्य होता । तैं ब्रह्मज्ञानेंही न नासता ।

हा संतासंत नये म्हणतां । अनिर्वाच्या कथा पैं याची ॥ ६४ ॥

अविचारितां याचें कोड । अविवेकें हा अतिगोड ।

विषयध्यानें वाढे रूढ । संकल्प सदृढ मूळ याचें ॥ ६५ ॥

हा नसतचि परी आभासे । निद्रिता स्वप्नीं अनर्थपिसें ।

तेवीं संसार मायावशें । विषय आभासें भोगवी ॥ ६६ ॥

जंव जंव विषयसेवन । तंव वाढे विषयध्यान ।

विषयध्यासें भवबंधन । सदृढ जाण उद्धवा ॥ ६७ ॥

विषयसेवनें भवबंधन । जीवासी झालें दृढ पूर्ण ।

तैं जीवन्मुक्तासी विषयभान । दैवयोगें जाण दिसताहे ॥ ६८ ॥

‘जीवनमुक्तासी विषयप्राप्ती । तेणें बुडाली त्याची मुक्ती’ ।

ऐशी आशंका न धरीं चित्तीं । तेंचि श्रीपति विशद सांगे ॥ ६९ ॥


यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत्‌ ।

स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ १४ ॥


सज्ञान आणि अज्ञान । यांसी जें विषयसेवन ।

त्यांचा अनुभव भिन्नभिन्न । तेंही लक्षण अवधारीं ॥ १७० ॥

जेवीं स्वप्नींची विषयप्राप्ती । स्वप्नस्थ साचचि मानती ।

तेचि विषय जागृतीं स्फुरती । परी सत्यप्रतीति त्यां नाहीं ॥ ७१ ॥

तेवीं अज्ञानां विषयसेवन । तेणें विषयासक्त होय मन ।

तेंचि मुक्तांप्रति विषय जाण । मिथ्या दर्शन विषयांचें ॥ ७२ ॥

नटनट्य-लोकाचारीं । संपादी स्त्रीपुरुषव्यवहारीं ।

मुक्तासी तैशी परी । गृहदारीं नांदता ॥ ७३ ॥

कां लेंकरांच्या खेळाप्रती । तुळसीदळें घे‌ऊनि हातीं ।

वडे मांडे क्षीर तूप म्हणती । एकीं कल्पिती अनेकत्व ॥ ७४ ॥

तेवीं जीवन्मुक्तांसी देख । जगीं विषयो अवघा एक ।

त्यासी नानात्वें भाविती लोक । परी तो अनेक देखेना ॥ ७५ ॥

दृढ धरोनि देहाभिमान । ‘मी माझें’ जें विषयस्फुरण ।

तेंच भवबंधाचें कारण । विशद श्रीकृष्ण सांगत ॥ ७६ ॥


शोकहर्षभयक्रोधलोभमोहस्पृहादयः ।

अहंकारस्य दृश्यन्ते जन्ममृत्युश्च नात्मनः ॥ १५ ॥


देहाभिमानाचें पोटीं । अनेक दुःखांचिया कोटी ।

त्यांची संकळितें गुणगोठी । कृष्ण जगजेठी सांगत ॥ ७७ ॥

देहाभिमानाचें कार्य एथ । अद्वैतीं वाढवी द्वैत ।

इष्टानिष्टीं समस्त । जग व्याप्त तेणें कीजे ॥ ७८ ॥

नश्वरा इष्टाचा नाश देख । तेणें देह‍अहंता मानी दुःख ।

या नांव गा ‘शोक’ । सकळही लोक मानिती ॥ ७९ ॥

नश्वर विषयांची प्राप्ती । तेथें आल्हाद उपजे चित्तीं ।

त्या नांव ‘हर्ष’ म्हणती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ १८० ॥

बळी मिळोनि समर्थ । आप्त विषयो विभांडूं पाहात ।

तेणे कासावीस होय चित्त । ‘भय’ निश्चित या नांव ॥ ८१ ॥

आप्तकामाचें अवरोधन । ज्याचेनि अणुमात्र होय जाण ।

त्याचें करूं धांवे हनन । ‘क्रोध’ संपूर्ण त्या नांव ॥ ८२ ॥

गांठी झाल्याही धनकोडी । कवडी वेंचितां प्राण सोडी ।

या नांव ‘लोभाची’ बेडी । कृपण-परवडी पुरुषाची ॥ ८३ ॥

कर्माकर्म हिताहित । इष्टानिष्ट नाठवी चित्त ।

विवेकशून्य स्तब्धता प्राप्त । ‘मोह’ निश्चित या नांव ॥ ८४ ॥

नित्य करितां विषयसेवन । मनीं विषय‍इच्छा गहन ।

अखंड विषयांचें ध्यान । ‘स्पृहा’ जाण ती नांव ॥ ८५ ॥

इत्यादि हे नाना गुण । अथवा कां जन्ममरण ।

आत्म्यासी संबंध नाहीं जाण । हें देहाभिमान स्वयें भोगी ॥ ८६ ॥

जागृति आणि देखिजे स्वप्न । तेथ वसे देहाभिमान ।

ते ठायीं हे दिसती गुण । सुषुप्तीस जाण गुण नाहीं ॥ ८७ ॥

जेथ वृत्ति निरभिमान । तेथ जन्ममरणादि हे गुण ।

सर्वथा नुठती जाण । गुणासी कारण अभिमान ॥ ८८ ॥

जळीं स्थळीं वायु झगटी । जळीं तरंग स्थळीं नुठी ।

तैं तरंगता जळाचे पोटीं । तेंवी शोकादि गुणकोटी अहंतेमाजीं ॥ ८९ ॥

बद्धता झाली अहंकारासी । म्हणसी मुक्ति व्हावी त्यासी ।

ते अहंता लागली जेवासी । तेंचि हृषीकेशी सांगत ॥ १९० ॥

अंत्यजाचा विटाळ ज्यासी । गंगास्न्नानें शुद्धत्व त्यासी ।

तें गंगास्न्नान अंत्यजासी । शुद्धत्वासी अनुपयोगी ॥ ९१ ॥

तेवीं अहंता जडली जीवासी । ते त्यागितां मुक्तत्व त्यासी ।

परी मुक्तत्व अहंकारासी । कल्पांतेंसी घडेना ॥ ९२ ॥


देहेन्द्रियप्राणमनोऽभिमानो

जीवोऽन्तरात्मा गुणकर्ममूर्तिः ।

सूत्रं महानित्युरुधेव गीतः

संसार आधावति कालतन्त्र ॥ १६ ॥


अनंत अपार ज्ञानघन । मायातीत आत्मा पूर्ण ।

तोचि झाला मायेचें अधिष्ठान । ‘अंतरात्मा’ जाण यालागीं म्हणिपे ॥ ९३ ॥

माया व्यापूनि अपार । यालागीं बोलिजे ‘परमेश्वर’ ।

मायानियंता साचार । यालागी ‘ईश्वर’ म्हणिपे तो ॥ ९४ ॥

तोचि अविद्येमाजीं प्रतिबिंबला । यालागीं ‘जीव’ हें नाम पावला ।

तोचि देहाध्यासें प्रबळला । ‘अहंकार’ झाला या हेतू ॥ ९५ ॥

तो संकल्पविकल्प‍उपाधीनें । स्वयें हो‍ऊनि ठेला ‘मन’ ।

त्यासी मनासी करावया गमन । ‘दशेंद्रियें’ जाण तोचि झाला ॥ ९६ ॥

त्या इंद्रियाचा आधार । सुखदुःखभोगांचा निकर ।

पापपुण्याचा चमत्कार । ‘देहाचा आकार’ तोचि झाला ॥ ९७ ॥

त्या देहाचें जें कारण । ‘सत्व-रजोतमगुण’ ।

ते तीन्ही गुण जाण । तोचि आपण स्वयें झाला ॥ ९८ ॥

गुणक्षोभाचें निजवर्म । झाला ‘पंचविषय’ परम ।

विषयभोगादि क्रिया कर्म । स्वयें ‘स्वधर्म’ हो‍ऊनि ठेला ॥ ९९ ॥

तिनी गुणांचें जन्मकारण । झाला ‘महत्तत्व-सूत्रप्रधान’ ।

एवं संसार अवघा जाण । ईश्वर आपण स्वयें झाला ॥ २०० ॥

त्या संसाराची आधावती । गुणसाम्यें तोचि ‘प्रकृति’ ।

तेथ उत्पत्तिस्थिति-प्रळयार्थी । क्षोभिकाशक्ति ‘काळ’ तो झाला ॥ १ ॥

तो काळ आपल्या सत्ताशक्तीं । उपजवी पाळी संहारी अंतीं ।

ऐशा पुनःपुनः आवृत्ती । जेणें किती करवीत ॥ २ ॥

एवं संसार तो ब्रह्मस्फूर्ति । लीलाविग्रहें साकारस्थिती ।

मी विश्वेश्वर विश्वमूर्ती । बहुधा व्यक्ती मी एक ॥ ३ ॥

यालागीं जो जो पदार्थ दिसे । तेणें तेणें रूपें आत्मा भासे ।

मजवेगळा पदार्थ नसें । हें मानी विश्वासें तो धन्य ॥ ४ ॥

मीचि एक बहुधा व्यक्ती । वेदही साक्षी येचि अर्थीं ।

‘विश्वतश्चक्षु’ या वेदोक्तीं । श्रुति मज गाती सर्वदा ॥ ५ ॥

ऐसें असतां नवल कैसें । जीव भुलला कल्पनावशें ।

अहतां वाढवी देहाध्यासें । तो म्हणे देव न दिसे तिहीं लोकीं ॥ ६ ॥

सत्य मानूनि भेदभान । जीव झाला अति‌अज्ञान ।

भुलला आपण्या आपण । देहाभिमान दृढ झाला ॥ ७ ॥

देहाभिमानाचें दृढपणा । तेंचि ‘बद्धतेचें लक्षण’ ।

देहाभिमानाचें निरसन । ‘मुक्तता’ जाण ती नांव ॥ ८ ॥

समूळ मिथ्या देहाभिमान । मिथ्या भेदाचें भवभान ।

त्याचें आद्यंत निर्दळण । होतें लक्षण हरि सांगे ॥ ९ ॥


अमूलमेतद्‌ बहुरूपरूपितं

मनोवचःप्राणशरीरकर्म ।

ज्ञानासिनोपासनया शितेन

च्छित्वा मुनिर्गां विचरत्यतृष्णः ॥ १७ ॥


भेदरूपें भवभान । मनसा वाचा कर्म प्राण ।

देहद्वयाचें जें स्फूरण । तें निर्मूळ जाण उद्धवा ॥ २१० ॥

भेदें बहुरूप भवपटळ । विचारितां तें निर्मूळ ।

विचित्र भासावया भवजाळ । आत्म्यावेगळें स्थळ असेना ॥ ११ ॥

आत्म्याहूनि संसार भिन्नं । म्हणती ते केवळ अज्ञान ।

त्यांसी बहुरूपें भवभान । देहभिमान वाढवी ॥ १२ ॥

त्यादेहाभिमानाचे पोटीं । कर्माकर्मांची आटाटी ।

जन्ममरणांचिया कोटी । दुःख संकटीं जीव भोगी ॥ १३ ॥

ऐसा दुःखादाता देहाभिमान । समूळ जाणोनियां आपण ।

त्याचें करावया निर्दळण । अनुतापी पूर्ण जो स्वयें होय ॥ १४ ॥

तेणें आचार्यौपास्ती । लाहोनि ज्ञानखड्‍गाची प्राप्ती ।

गुरुवाक्यसाहणेप्रती । सतेजद्युती खड्‍ग केलें ॥ १५ ॥

भववृक्षाचा समूळ कंद । देहाभिमान अतिसुबद्ध ।

अद्वैतसाधनें साधक शुद्ध । तेणें समूळ छेद करावा ॥ १६ ॥

एवं छेदूनि देहाभिमान । उरलेनि आयुष्यें जाण ।

मही विचरती सज्जन । निरभिमान निजनिष्ठा ॥ १७ ॥

तेथ इच्छा निंदा द्वेष तृष्णा । सर्वथा नातळें पैं जाणा ।

मनचि मुकलें मनपणा । इच्छादि तृष्णा तेथ कैंची ॥ १८ ॥आशंका ॥

समूळ संसारनिर्दळण । करी ऐसें तें ज्ञान कोण ।

त्या ज्ञानासी कोण साधन । साधल्या ज्ञान फल काय ॥ १९ ॥

याचें समूळ श्रवण । उद्धवाचें वांछी मन ।

तें जाणोनियां श्रीकृष्ण । स्वयें निरूपण सांगत ॥ २२० ॥


ज्ञानं विवेको निगमस्तपश्च

प्रत्यक्षमैतिह्यमथानुमानम्‌ ।

आद्यन्तयोरस्य यदेव केवलं

कालश्च हेतुश्च तदेव मध्ये ॥ १८ ॥


नित्यनित्यविवेक । या नांव ‘ज्ञान’ चोख ।

देहद्वयाचा प्रकाशक । आत्मा सम्यक जाणती ज्ञाते ॥ २१ ॥

सेवावया स्वादरस-नव्हाळी । प्रथम उंसाचीं पानें साळी ।

मग ऊंस तोही बळें पिळी । तोही रस आळीं तैं शर्करा लाभे ॥ २२ ॥

तेहि शर्करा परिपाकबळें । तैं साखरचि केवळें ।

केळें आणि नारेळें । करिती नाना फळें मूळींच्या गोड्या ॥ २३ ॥

तेवीं स्थूळाचें निराकरण । लिंगदेहाचें उपमर्दन ।

अहंकाराचें निर्दळण । करूनि पूर्ण ब्रह्म पावती ज्ञाते ॥ २४ ॥

तें ब्रह्म निर्गुण निराकार । तद्‌रूपें देखती चराचर ।

यापरी विवेकचतुर । वस्तूचा निर्धार जाणती ॥ २५ ॥

यापरी गा विचक्षण । जाणती वस्तूचें लक्षण ।

या नांव पैं ‘विवेकज्ञान’ । उद्धवा जाण निश्चित ॥ २६ ॥

वस्तु निःशब्द निर्गण । तेथ जें श्रतिचें स्फुरण ।

इत्थंभूत शब्दज्ञान । वेद तो जाण निगम माझा ॥ २७ ॥

तो मी वेदरूप नारायण । यालागीं वेदवचन प्रमाण ।

श्रुत्यर्थ शब्दज्ञान । करी पावन पाठकां ॥ २८ ॥

जाणावया निजात्मस्वरूप । देहादि विषयांचा अनुताप ।

जेणें साधक होती निष्पाप । या नांव ‘तप’ उद्धवा ॥ २९ ॥

अनुतापें दमितां मन । होय पापाचें क्षालन ।

तेव्हां श्रुत्यर्थे आपण । कल्पी ‘अनुमान’ वस्तूचें ॥ २३० ॥

देह जड मूढ अचेतन । तेथ चेतनात्मक नारायण ।

देहाचें मानूनि मिथ्यापण । अद्वैतीं मन मुसावे ॥ ३१ ॥

तें अद्वैतप्राप्तीचें लक्षण । अनन्यभावें आपण ।

सद्गुरूसी रिघावें शरण । निरभिमान भावार्थें ॥ ३२ ॥

सद्भावें अनन्यशरण । तो गुरुकृपा पावे आपण ।

पाहोनि अधिकारलक्षण । गुरु गुह्यज्ञान उपदेशी ॥ ३३ ॥

‘सर्वही निष्टंक परब्रह्म’ । हें श्रुतिगुह्य उत्तमोत्तम ।

एथ भाग्यें जो सभाग्य परम । त्यासाचि सुगम ठसावे ॥ ३४ ॥

गुरुवचन पडतां कानीं । वृत्ति निजात्मसमाधानीं ।

विनटोनि ठेली चिद्धनीं । सुखसमाधानीं स्वानंदें ॥ ३५ ॥

तयासी पुढतीं साधन । अथवा कर्माचें कर्माचरण ।

तेथ बोलों शके कोण । वेदीं मौन घेतलें ॥ ३६ ॥

जेथ द्वंद्वाची निमाली निमाली स्फूर्ती । सकळ दुःखांची समाप्ती ।

देहीं विदेहवस्तुप्राप्ती । ‘प्रत्यक्ष’ म्हणती या नांव ॥ ३७ ॥

पुसूनियां विसरावा ठावो ठावो । आठवेंवीण नित्य आठवो ।

अखंड स्यरूपानुभवो । ‘प्रत्यक्ष’ पहा हो या नांव ॥ ३८ ॥

मी आत्मा स्वानंदकंद । ऐसा अखंडत्वें परमानंद ।

‘प्रत्यक्ष’ पदाचा हा निजबोध । स्वयें गोवींद बोलिला ॥ ३९ ॥

हाचि बोध सभाग्याकडे । श्रवणमात्रें त्या आतुडे ।

एका मननें जोडे । एका सांपडे निधिध्यासें ॥ २४० ॥

एकासी तो प्रत्यगावृत्तीं । हा बोध ठसावे चित्तीं ।

एका माझिया अद्वैतभक्तीं । मी सगळा श्रीपति आतुडें ॥ ४१ ॥

निजबोध साधावया पूर्ण । उद्धवा हें तों मुख्य साधन ।

एवं साधलिया निजज्ञान । फळ कोण तें ऐक ॥ ४२ ॥

जो मी सृष्टि‌आदि अनंतु । नित्यमुक्तत्वें अहेतु ।

तो मी भवमूळा मूळहेतु । सृष्टिसृजिता अच्युतु स्वलीला ॥ ४३ ॥

तेथ रजोगुणाचिये स्थिती । स्त्रष्टरूपें मीचि पुढतीं ।

अद्वैतीं दावीं अनेक व्यक्ती । सृष्टि‌उत्पत्तिकर्ता तो मी ॥ ४४ ॥

जैसें मूळेंवीण सफळ झाड । वाढविलें निजांगीं गोड ।

तेवीं सृष्टिसंरक्षणीं कोड । मज निचाडा चाड प्रतिपालनीं ॥ ४५ ॥

बुद्धिबळें एक काष्ठाचे पोटीं । तेथ राजा प्रधान पशु प्यादा उठी ।

त्यांसी पूर्वकर्म नाहीं गांठीं । तेवीं निष्कर्मे सृष्टिप्रकाशिता तो मी ॥ ४६ ॥

निष्कर्मे जग समस्त । सृजिता मीमांसकमत ।

ठकोनि ठेलें निश्चित । जग सदोदित निष्कर्मब्रह्म ॥ ४७ ॥

जेवीं बुद्धिबळांचा खेळ । अचेतनीं युद्ध प्रबळ ।

तेवीं लोकरक्षणीं कळवळ । सृष्टिप्रतिपाळ मी कर्ता ॥ ४८ ॥

प्रकृतीच्या जडमूढ सारी । पुरुषाचेनि सचेतन निर्धारीं ।

काळफांसे घे‌ऊनि करीं । खेळविता चराचरीं मी एक विष्णु ॥ ४९ ॥

तेथ अचेतना झुंजारीं । न मरत्या महामारीं ।

एका जैत एक हारी । उभयपक्षांतरीं खेळविता मी ॥ २५० ॥

सोंगटीं निमलियापाठीं । कवण पुण्यात्मा चढे वैकुंठीं ।

कोण पडे नरकसंकटीं । तैसा जाण सृष्टीं बंधमोक्ष ॥ ५१ ॥

तेवीं न मोडतां एकलेपण । त्या खेळाच्या ऐसें जाण ।

जगाचें करीं मी पालन । दुजेंपण नातळतां ॥ ५२ ॥

दोराचा सर्पाकार । सबळ बळें मारी वीर ।

तैसा सृष्टीसी संहार । मी प्रळयरुद्र पैं कर्ता ॥ ५३ ॥

स्वप्नीं भासलें जग संपूर्ण । तेथूनि जागा होतां आपण ।

स्वप्न निर्दळितां कष्ट कोण । तैसा मी जाण प्रळयकर्ता ॥ ५४ ॥

सृष्टिसी उत्पत्ति स्थिति निदान । आत्मा आत्मत्वें अखंड पूर्ण ।

तेंचि स्वरूप सज्ञान । स्वानुभवें आपण हो‍ऊनि ठेलें ॥ ५५ ॥

तें निजरूप झालों म्हणणें । हेंही बोलणें लाजिरवाणें ।

तें स्वयंभ असतां ब्रह्मपणें । होणें न होणें भ्रममात्र ॥ ५६ ॥

मिथ्या दोराचा सर्पाकार । भासतां तो असे दोर ।

निवर्तल्या सर्पभरभार । दोर तो दोर दोररूपें ॥ ५७ ॥

तेवीं सृष्टीसी उत्पत्ति होतां । आत्मा जन्मेना तत्त्वतां ।

सृष्टीचा प्रतिपाळकर्ता । आत्मा सर्वथा वाढेना ॥ ५८ ॥

सृष्टीसी महाप्रळय होतां । आत्मा नायके प्रळयवर्ता ।

उत्पत्तिस्थितिनिदानता । आत्मा तत्त्वतां अविकारी ॥ ५९ ॥

एवं साधनीं सधूनि ज्ञान । साधक झाले सज्ञान ।

तें अबाधित ब्रह्म पूर्ण । स्वयें आपण हो‍ऊनि ठेले ॥ २६० ॥

अज अव्यय स्वानंदघन । साधक झाले ब्रह्म पूर्ण ।

हें ज्ञानाचें फळ संपूर्ण । उद्धवा जाण निश्चित ॥ ६१ ॥

हें ज्ञानफळ आलिया हाता । उत्पत्ति स्थिति प्रळय होतां ।

अखंड परिपूर्ण निजात्मता । ते सदृष्टांता हरि सांगे ॥ ६२ ॥


यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात्‌

पश्चाच्च सर्वस्य हिरण्मयस्य ।

तदेव मध्ये व्यवहार्यमाणं

नानापदेशैरहमस्य तद्वत्‌ ॥ १९ ॥


मुकुट कुंडले करकंकणें । न घडितां सोनें सोनेपणें ।

त्याचीं करितां नाना भूषणे । लेणेंपणें उणें नव्हेचि हेम ॥ ६३ ॥

ते न मोडतां अळंकारठसे । सोनें अविकार संचलें असे ।

तेवीं उत्पत्तिस्थितिविनाशें । माझें स्वरूप चिदंशें अविनाशी ॥ ६४ ॥

माझें स्वरूप शुद्ध परब्रह्म । तेथ नाना रूप नाना नाम ।

भासतांही जग विषम । ब्रह्मरस समसाम्यें ॥ ६५ ॥

जेवीं सूर्याचे किरण । सूर्यावेगळे नव्हती जाण ।

तेवीं जग मजशीं अभिन्न । तेंचि निरूपण हरि सांगे ॥ ६६ ॥


विज्ञानमेतत्‌ त्रियवस्थमङ्ग

गुणत्रयं कारणकार्यकर्तृ ।

समन्वयेन व्यतिरेकतश्च

येनैव तुर्येण तदेव सत्यम्‌ ॥ २० ॥


सत्त्वगुणें जागरण । रजोगुणें दिसे स्वप्न ।

तमोगुणें सुषुप्ति जाण । लागे संपूर्ण गाढ मूढ ॥ ६७ ॥

ऐसें तिहीं अवस्थायुक्त मन । कार्य कर्तृत्व कारण ।

त्रिविध जग भासे संपूर्ण । ब्रह्म समन्वयें जाण सदोदित ॥ ६८ ॥

मृत्तिकेवेगळा घट न दिसे । तंतूवेगळा पट न प्रकाशे ।

तेवीं मजवेगळें जग नसें । जें जें भासे तें मद्‌रूप ॥ ६९ ॥

जो मी तिनी गुणांतें नातळता । अवस्थात्रयातें नाकळता ।

तिंही अवस्थांतें प्रकाशिता । तो मी चवथा जाण ‘तुरीय’ ॥ २७० ॥

तिन्ही अवस्था तिन्ही गुण । दृश्य द्रष्टा आणि दर्शन ।

त्रिपुटीप्रकाशिता पूर्ण । ती मी चवथा जाण ‘तुरीय’ ॥ ७१ ॥

जो मी तुरीय सच्चिद्धन । त्या माझ्या ठायीं अवस्थागुण ।

नभीं नीळिमा मिथ्या भान । तैसे नसते जाण भासती ॥ ७२ ॥ आशंका ॥

‘तिंही अवस्थांचें ज्ञान पाहीं । देखिजे समस्तांच्या ठायीं ।

चवथें ज्ञान ‘तुरीय’ कांहीं । ऐकिलें नाहीं गोविंदा’ ॥ ७३ ॥

चौथे ज्ञान तुरीयावस्था । मिथ्या म्हणसी न विचारतां ।

तेचिविखीं विशदार्था । श्रीकृष्ण तत्त्वतां सांगत ॥ ७४ ॥ ‘व्यक्तिरेकतश्च’ ॥

देहादिप्रपंचव्यतिरेकता । भूतीं भूतांचा लयो पाहतां ।

लीन झालिया गुणावस्था । उरे मी चवथा ‘तुरीय’ ॥ ७५ ॥

तें एवंविध बोलों जातां । वेदीं मूग आरोगिले सर्वथा ।

हें अनुबवैकवेद्य तत्त्वतां । शब्दप्रगल्भता सरेना ॥ ७६ ॥

एथ न चले युक्तिप्रयुक्ती । न चले जाणिवेची व्युत्पत्ती ।

न चले लक्ष्यलक्षणस्थिति । गुरुकृपाप्राप्ती ‘तुरीय’ ॥ ७७ ॥

जागृत्यादि सर्वही सत्ता । सुषुप्ति सर्वही असतां ।

याचा ‘तुरीय’ मी प्रकाशिता । मजविण सर्वथा त्या भासती केवीं ॥ ७८ ॥

जो सुषुप्तीं साक्षित्व पावता । तो मी ‘तुरीय’ जाण पां चौथा ।

त्या मज सत्यस्वरूपता । केला निश्चितार्था निश्चयो वेदें ॥ ७९ ॥

त्या स्वरूपावेगळें एथ । जें भासे तें मिथ्याभूत ।

तेचि अर्थीं श्रीकृष्णनाथ । असे सांगत निजबोधें ॥ २८० ॥


न यत्‌ पुरस्तादुत यन्न पश्चात्‌

मध्ये च तन्न व्यपदेशमात्रम्‌ ।

भूतं प्रसिद्धं च परेण यद्यद्‌

तदेव तत्स्यादिति मे मनीषा ॥ २१ ॥


जागृतीमाजीं जें जें दिसे । तें तें जागृतीसवें नासे ।

स्वप्नीं जें जें आभासे । तें स्वप्नासरिसें मावळे ॥ ८१ ॥

जागृती स्वप्न निकार्येंसीं । दोनी हारपती सुषुप्तीपाशीं ।

सुषुप्ती हारपे जागृतीसीं । यापरी प्रपंचासी सत्यत्व नाहीं ॥ ८२ ॥

प्रपंच सृष्टीपूर्वीं नाहीं । प्रळयानंतर नुरेचि कांहीं ।

मध्येंचि आभासे जें कांहीं । तें मिथ्या पाहीं असंत ॥ ८३ ॥

प्रपंचाचें वोडंबर । नामरूपाचे उभारी भार ।

तें प्रयक्ष देखों नश्वर । गंधर्वनगर तत्प्राय ॥ ८४ ॥

पित्यादेखतां पुत्र मरे । पुत्रादेखतां पिता झुरे ।

काळें काळ अवघेंचि सरे । कोणीही नुरे क्रियेसी ॥ ८५ ॥

सागरीं जे लहरी उसासे । उसासली ते स्वयेंचि नासे ।

तेवीं नामरूपा आलें दिसे । तें अनायासें नश्वर ॥ ८६ ॥

प्रपंच हें नाममात्र । येरवीं परमात्मा मी स्वतंत्र ।

एवं संसाराचें जन्मपत्र । नेणोनि दुस्तर मानिती जीव ॥ ८७ ॥

प्रपंच ज्यापासूनि झाला । जेणें सर्वार्थीं प्रकाशिला ।

अंतीं ज्यामाजीं सामावला । तो तद्‌रूप संचला निजात्मा ॥ ८८ ॥

शुक्तिकारजतन्यायें जाण । प्रपंच ब्रह्मेंसीं अभिन्न ।

जें प्रपंचाचे स्फुरे स्फुरण । तें ब्रह्मचि पूर्ण उद्धवा ॥ ८९ ॥

त्या माझेनि सत्य श्रेतिस्मृती । तो मी सत्यपदीज्ञ श्रीपती ।

त्रिसत्य सत्य तुजप्रती । सांगितला निश्चितीं निजभावार्थ ॥ २९० ॥

ऐकोन देवाचें वचन । उद्धव आशंकी आपण ।

एकाचेनि मतें जाण । प्रपंच भिन्न मानिती ॥ ९१ ॥

प्रपंचासी देवो कांहीं । निजांगीं आतळत नाहीं ।

ऐसें तूं कल्पिसी कांहीं । ऐक तेविषयीं सांगेन ॥ ९२ ॥


अविद्यमानोऽप्यवभासते यो

वैकारिको राजससर्ग एषः ।

ब्रह्म स्वयंज्योतिरतो विभाति

ब्रह्मेन्द्रियार्थात्मविकारचित्रम्‌ ॥ २२ ॥


मुख्यत्वें मन विकारी पूर्ण । त्यासी मिळूनि तिनी गूण ।

नसताचि संसार जाण । विचित्रा भरण दाखवी ॥ ९३ ॥

मन बुद्धि चित्ता अहंकार । आणि अधिष्ठाते सुरवर ।

हे सत्त्वगुणाचे विकार । जाण साचार उद्धवा ॥ ९४ ॥

रजोगुणाचीं दशेंद्रियें । पंचभूतें पंचविषये ।

तमोगुणिया जन्म होये । ते जनासी पाहें भुलविती ॥ ९५ ॥

जेवीं वोडंबरियाचा खेळ । नसताचि भासे प्रबळ ।

तेवीं त्रिगुणांचें विचित्र जाण । मिथ्या निर्मूळ आभासे ॥ ९६ ॥

ब्रह्म स्वयें अकारण । स्वप्रकाशें प्रकाशमान ।

तेंचि प्रपंचाचें महाकारण । प्रकाशक जाण स्वयें झालें ॥ ९७ ॥

जेवीं छायामंडपींच्या नाना व्यक्ती । तद्‌रूप भासे दीपदीप्तीं ।

तेवीं जगदाकारें स्वयंज्योती । भासें मी चिन्मूर्ति परमात्मा ॥ ९८ ॥

एवं प्रपंचाचें जें स्फूरण । तें स्वप्रकाश ब्रह्म पूर्ण ।

हें हातवसूनि ब्रह्मज्ञान । विकल्पच्छेदन हरि सांगे । ९९ ॥


एवं स्फुटं ब्रह्म विवेकहेतुभिः

परापवादेन विशारदेन ।

छित्त्वाऽत्मसन्देहमुपारमेत

स्वानन्दतुष्टोऽखिलकामुकेभ्यः ॥ २३ ॥


पूर्वीं बोलिलों यथानिगुती । ब्रह्मज्ञान नानायुक्तीं ।

ते करतलामलकस्थिती । प्रकट प्रतीती प्रमाण ॥ ३०० ॥

वेद-विवेक-अनुमान । ब्रह्म‍उपदेशाचें लक्षण ।

ज्ञानाज्ञानाचें फळ पूर्ण । तुज म्यां संपूर्ण सांगितलें ॥ १ ॥

तेथें देहेंद्रियांचें मिथ्यापण । देहात्मभावाचें निराकरण ।

ब्रह्म अद्वयत्वें परिपूर्ण । तेंहि गुह्य ज्ञान पकाशिलें ॥ २ ॥

म्यां प्रकाशिलें पूर्ण ज्ञान । जें दुर्लभ दुर्गम दुष्प्राप्य जाण ।

हेंचि सिद्धांचें समाधान । हेंचि साधन साधकां ॥ ३ ॥

जें म्यां सांगितलें ब्रह्मज्ञान । हेंचि उपदेशशस्त्र तीक्षण ।

साधक साधूनियां पूर्ण । संशय जाण छेदिती ॥ ४ ॥

म्यां सांगितलें ब्रह्मज्ञान । तेथ संदेह मानी मन ।

तेणें संदेहेंसीं देहाभिमन । येणें शस्त्रें जाण्‌ छेदिती ॥ ५ ॥

यापरी संदेहच्छेदन । करूनि द्वैताची बोळवन ।

निर्दाळूनियां मीतूंपण । स्वानंदीं निमग्न साधक ॥ ६ ॥

वर्णाश्रम कुळ जाती । जीवशिवादि पदस्थिती ।

यांची स्फुरेना अहंकृती । या नांव ‘उत्परति’ उद्धवा ॥ ७ ॥

इहमूत्रादि फळें समस्तें । कोण कामी त्या कामातें ।

विषय विषयी विषयभोगातें । सर्वथा तेथें असेना ॥ ८ ।

यापरी नित्य निष्काम । साधक झाले ‘आत्माराम’ ।

परमानंदीं निमग्न परम । पावले ‘उपरम’ येणें योगें ॥ ९ ॥

देहेंद्रियें असतां प्राण । कैसेनि गेला देहाभिमान ।

उद्धवा ऐसें कल्पील मन । तेंचि निरूपण हरि सांगे ॥ ३१० ॥


नात्मा वपुः पार्थिवमिन्द्रियाणि

देवा ह्यसुर्वायुजलं हुताशः ।

मनोऽन्नमात्रं धिषणा च सत्त्वं

अहङ्कृतिः खं क्षितिरर्थसाम्यम्‌ ॥ २४ ॥


देह आत्मा नव्हे पार्थिवपणें । इंद्रियें आत्मा नव्हतीं येणें गुणें ।

तीं तंव देहाचीं उपकरणें । एकदेशीपणें व्यापार ॥ ११ ॥

इंद्रियाधिष्ठाते देव । तेही आत्मा नव्हती सर्व ।

त्यांसी इंद्रियांचा अहंभाव । आत्मपदीं ठाव त्यां कैंचा ॥ १२ ॥

देह चाळिता जो प्राण । तोही आत्मा नव्हे जाण ।

प्राण केवळ अज्ञान । करी गमनागमन देहवशें ॥ १३ ॥

प्राण जरी आत्मा होता । तरी तो देहासवें न वचता ।

यालागीं प्राणासी निजात्मता जाण सर्वथा घडेना ॥ १४ ॥

आत्मा पृथ्वी नव्हे जडपणें । जळ नव्हे द्रवत्वगुणें ।

अग्नि नव्हे दाहकपणें । चंचळपणें नव्हे वायु ॥ १५ ॥

आत्मा नभ नव्हे शून्यपणें । मन नव्हे संकल्पगुणें ।

अंतःकरण नव्हे नश्वरलक्षणें । चित्त चिंतनें नव्हे आत्मा ॥ १६ ॥

आत्मा नव्हे अभिमान । त्यासी सुखदुःखांचें बंधन ।

बुद्धि आत्मा नव्हे जाण । बोधकपण तीमाजीं ॥ १७ ॥

आत्मा नव्हे तिनी गुण । गुणांमाजीं विकार पूर्ण ।

महत्तत्व गुणांचें कारण । तें आत्मा आपण कदा नव्हे ॥ १८ ॥

प्रकृति जे गुणसाम्यावस्था । तेही आत्मा नव्हे तत्त्वतां ।

आत्मदृष्टीं प्रकृति पाहतां । मिथ्या तत्त्वतां ते होय ॥ १९ ॥

जेथ मूळप्रकृतिचा वावो । तेथ प्रकृतिकार्यां कैंचा ठावो ।

यापरी आत्मानुभवो । निःसंदेहो भोगिती ॥ ३२० ॥

यापरी साधूनियां ज्ञान । साधकीं छेदिला देहाभिमान ।

ऐसे हो‍ऊनियां निरभिमान । सदा सुखसंपन्न साधक ॥ २१ ॥

एवं जे नित्य निरभिमान । त्यांसी प्रारब्धें विषयसेवन ।

करितां न बाधी दोषगुण । त्‌ंचि निरूपण हरि सांगे । २२ ॥


समाहितैः कः करणैर्गुणात्मभिः

गुणो भ‌एन्मत्सुविविक्तधाम्नः ।

विक्षिप्यमाणैरुत किं न दूषणं

घनैरुपेतैर्विगतै रवेः किम्‌ ॥ २५ ॥


देहेंद्रियावेगळा पाहीं । अपरोक्ष आत्मा जाणितला जिंहीं ।

त्यांसी इंद्रियनेमें लाभ कायी । विक्षेपें नाहीं हानी त्यांसी ॥ २३ ॥

दोराचा साप खिळोनि मंत्रीं । मंत्रवादी निःशंक धरी ।

न खिळितां जो धरी करीं । तासीही न करी बाधा तो ॥ २४ ॥

जो मृगजळीं पोहोनि गेला । तो दैवाचा कडे पडिला ।

पोहेचिना तो नाहीं बुडाला । कोरडा आला ऐलतीरा ॥ २५ ॥

तेवीं देहेंद्रियांचें मिथ्याभान । जाणोनि झाले ते सज्ञान ।

त्यांसी इंद्रियांचें बंधन । सर्वथा जाण अनुपेगी ॥ २६ ॥

जयासी माझें अपरोक्ष ज्ञान । तेणें घालोनियां आसन ।

अखंड धरितां ध्यान । अधिक उपेग जाण असेना ॥ २७ ॥

जेवीं मी लीलाविग्रहधारी । तेवीं तेही वर्ततां शरिरीं ।

ते इंद्रियकर्मावारीं । भवसागरीं न बुडती ॥ २८ ॥

अथवा तो इंद्रियसंगतीं । दैवें अनेक विषयप्राप्ती ।

भोगितांही अहोरातीं । ब्रह्मस्थिति भंगेना ॥ २९ ॥

स्थिति न भंगवया हेंचि कारण । माझें स्वप्रकाश स्वानंदघन ।

पावले निजधाम ब्रह्म पूर्ण । तेथ विषयस्फुरण बाधीना ॥ ३३० ॥

जेवीं सूर्य उगवोनि गगनीं । लोक सोडवी निद्रेपासूनी ।

ते कर्मीं प्रवर्तवोनी । अलिप्त दिनमणि जनकर्मा ॥ ३१ ॥

तेवीं मी परमात्मा स्वयंजोती । प्रभा प्रकाशीं त्रिजगतीं ।

त्या जनकर्मांच्या क्रियाशक्ती । मी अलिप्त निश्चितीं निजात्मा ॥ ३२ ॥

मुक्तासी स्त्रीपुत्रगृहसंग । तेणें वेष्टला दिसे चांग ।

म्हणसी केवीं मानूं निःसंग । तें सांगे श्रीरंग रविदृष्टातें ॥ ३३ ॥


घनैरुपेतैर्विगतै रवेः किम्‌ ॥


उंच लक्षयोजनें रविमंडळ । बारा योजनें मेघपडळ ।

तेणें सूर्य झांकोळिला केवळ । लोक सकळ मानिती ॥ ३४ ॥

परी सूर्य आणि आभाळासी । भेटी नाहीं कल्पांतेंसीं ।

तेवीं इंद्रियकर्म सज्ञानासी । कदाकाळेंसीं स्पर्शेना ॥ ३५ ॥

अभ्र आच्छादी जगाचे डोळे । जग म्हणे सूर्य आच्छादिला आभाळें ।

ऐसेंचि विपरीत ज्ञान कळे । मायामेळें भ्रांतासी ॥ ३६ ॥

तें अभ्र आल्या गेल्यापाठीं । सूर्यासी न पडे आठीवेठी ।

तेवीं गृहदारासंगासाठीं । न पडे संकटीं सज्ञान ॥ ३७ ॥

जेवीं सूर्यातें नातळे आभाळ । तेवीं ज्ञात्यासी संग सकळ ।

इंद्रियकर्मांचा विटाळ । ज्ञात्यासी अळुमाळ लागेना ॥ ३८ ॥

ऐक त्या ज्ञात्याचें रूप परम । तो देहीं असोनि परब्रह्म ।

यालागीं त्यासी इंद्रियकर्म । समविषय बाधीना ॥ ३९ ॥

ज्ञाता सर्वार्थीं अलिप्त । तेंचि करावया सुनिश्चित ।

आकाश दृष्टांतें श्रीकृष्णनाथ । स्वयें सांगत साक्षेपें ॥ ३४० ॥


यथा नभो वाय्वनलाम्बुभूगुणै

गतागतैर्वर्तुगुणौर्न सज्जते ॥

तथाक्षरं सत्तरजस्तमोमलैः

अहंमतेः संसृतिहेतुभिः परम्‌ ॥ २६ ॥


पृथ्वी जळ अनळ अनिळ । त्यांसी नभ व्यापक सकळ ।

परी पृथ्व्यादिकांचा मळ । नभासी अळुमाळ लागेना ॥ ४१ ॥

नभ पृथ्वीरजें कदा न मैळे । धुरकटेना धोमकल्लोळें ।

अग्नीचेनि महाज्वाळें । कदाकाळें जळेना ॥ ४२ ॥

वायुचेनि अतिझडाडें । आकाश कदाकाळें न उडे ।

उदकाचेनि अतिचढें । आकाश न बुडे सर्वथा ॥ ४३ ॥

कां सूर्याचे निदाघकिरणीं । नभ घामेजेना उन्हाळेनी ।

अथवा हिमाचिया हिमकणीं । नभ कांकडोनी हिंवेना ॥ ४४ ॥

पर्जन्य वर्षतां प्रबळ । नभ वोलें नव्हे अळुमाळ ।

यापरी नभ निर्मळ । लावितांही मळ लागेना ॥ ४५ ॥

त्या आकाशासी अलिप्त । जें क्षराक्षरही अतीत ।

तें अक्षर परब्रह्म सदोदित । त्रिगुणातीत चिन्मात्र ॥ ४६ ॥

जें अजरामर अविनाशी । जें प्रकाशमान स्वप्रकाशीं ।

ऐसिये वस्तूची प्राप्ती ज्यासी । अद्वयत्वेंसी फावली ॥ ४७ ॥

जेवीं न मोडितां लागवेगें । सोनटका सोनें झाला सर्वांगें ।

तेवीं करणीवीण येणें योगें । जे झाले निजांगें परब्रह्म ॥ ४८ ॥

त्यांसी गुणांची त्रिगुण मागी । लवितांही न ल्गे अंगीं ।

विषयी करितां विषयभोगीं । ते विषयसांगीं निःसंग ॥ ४९ ॥

घटी चंद्रबिंब दिसे । तें घटासी स्पर्शेलें नसे ।

ओलें नव्हें जळरसें । देहीं जीव असे अलिप्त तैसा ॥ ३५० ॥

ते घटी कालविल्या शेण । बिंबप्रतिबिंबां नातळे जाण ।

तेवी देहींचें पापाचरण । जीवशिवस्थान ठाकीना ॥ ५१ ॥

घटीं कालविल्या कस्तूरी । बिंबप्रतिबिंब सुवास न धरी ।

तेवीं देहींच्या पापपुण्याची थोरी । जीवशिवावरी पावेना ॥ ५२ ॥

आकाश जळावयालागीं । घृते पेटविली महा‌आगी ।

आकाश असतां अग्निसंगीं । दाहो अंगीं लागेना ॥ ५३ ॥

आकाश असोनि अग्निमेळें । अग्निज्वाळे कदा न जळे ।

तेवीं ज्ञाता विषयकल्लोळें । कदा काळें विषयी नव्हे ॥ ५४ ॥

गुणांचेनि देहसंगे । योगी वर्तता येणें योगें ।

ते भोगितांही विषयभोगें । अलिप्त सर्वांगें सर्वदा ॥ ५५ ॥

हे कळलें ज्यां भोगवर्म । ते देहीं असोन परब्रह्म ।

त्यांसी बाधीना भोगभ्रम । अक्षर परम स्वयें झाले ॥ ५६ ॥

ते अक्षर झाले आतां । याही बोलासी ये लघुता ।

जन ज्ञानीं अज्ञानीं वर्तता । अक्षरता अभंग ॥ ५७ ॥

ते विसरोनि ब्रह्मरूपता । मी देही म्हणवी देह‍अहंता ।

तेथें वाढली विषयावस्था । दृढ बद्धता तेणें झाली ॥ ५८ ॥

ते निवारावया बद्धता । त्यजावी विषयलोलुपता ।

विषयत्यागेंवीण सर्वथा । नित्यमुक्तता घडे ना ॥ ५९ ॥

न जोडतां नित्यमुक्तता । साधक जरी झाला ज्ञाता ।

तरी तेणें ज्ञातेपणें सर्वथा । विषयासक्तता न करावी ॥ ३६० ॥


तथापि सङ्गः परिवर्जनीयो

गुणेषु मायारचितेषु तावत्‌ ।

मद्भक्तियोगेन दृढेन यावत्‌

रजो निरस्येत मनःकषायः ॥ २७ ॥


स्वरवर्णयुक्त संपूर्ण । चहूं वेदीं झाला निपुण ।

तेणें बळें विषयाचरण । करितां दारुण बाधक ॥ ६१ ॥

सकळ शास्त्रांचें श्रवण । करतळामलक झाल्या पूर्ण ।

शब्दज्ञानाचें जें मुक्तपण । तेणेंही विषयाचरण बाधक ॥ ६२ ॥

प्राणापनांचिया समता । जरी काळवंचन आली हाता ।

तरी विषयांची विषयावस्था । जाण सर्वथा बाधक ॥ ६३ ॥

शापानुग्रहसमर्थ नर । आम्ही ज्ञाते मानूनि थोर ।

त्यांसही विषयसंचार । होय अपार बाधक ॥ ६४ ॥

आसन उडविती योगबळें । दाविती नाना सिद्धींचे सोहळे ।

त्यांसही विषयांचे भोगलळे । होती निजबळें बाधक ॥ ६५ ॥

इतरांची कोण कथा । मंत्रें मंत्रमूर्ति प्रसन्न असतां ।

त्यासीही विषयावस्था । जाण सरथा बाधक ॥ ६६ ॥

किंचित्‌ झाल्या स्वरूपप्राप्ती । ‘मी मुक्त’ हे स्फुरे स्फूर्ती ।

तथापि विषयांची संगती । त्यासाही निश्चितीं बाधक ॥ ६७ ॥

अभिमानाचें निर्दळण । स्वयें करूनियां आपण ।

नित्यमुक्त नव्हतां जाण । विषयाचरण बाधक ॥ ६८ ॥

जेवीं चकमकेची आगी । जाळूं न शके नाटॆलागीं ।

तेवीं ब्रह्मप्राप्ती प्रथमरंगीं । प्रपंचसंगीं विनाशे ॥ ६९ ॥

विषय मिथ्या मायिक । ते भोगीं जंव भासे हरिख ।

तंववरी विषय बाधक । जाण निष्टंक उद्धवा ॥ ३७० ॥

तें त्यागावया विषयसेवन । निर्दळावा देहाभिमान ।

याचियालागीं माझें भजन । साक्षेपें जाण करावें ॥ ७१ ॥

व्रत तप तीर्थ दान । करितां योग याग यजन ।

वेदशास्त्र पुराणश्रवण । तेणें देहाभिमान ढळेना ॥ ७२ ॥

भावें करितां माझें भजन । समूळ सुटे देहाभिमान ।

भक्ती उत्तमोत्तम साधन । भक्ती‌आधीन परब्रह्म ॥ ७३ ॥

ज्ञान वैराग्य निवृत्ती । धृति शांति ब्रह्मस्थिती ।

यांची जननी माझी भक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ७४ ॥

चहूं मुक्तींहूनि वरती । उल्हासें नांदे माझी भक्ती ।

माझे भक्तीची अनिवार शक्ती । तिसी मी निश्चितीं आकळलों ॥ ७५ ॥

माझें स्वरूप अनंत अपार । तो मी भक्तीनें आकळलों साचार ।

यालागीं निजभक्तांचें द्वार । मी निरंतर सेवितसें ॥ ७६ ॥

भक्तीनें आकळलों जाण । यालागीं मी भक्ता‌अधीन ।

माझिये भक्तीचें महिमान । मजही संपूर्ण कळेना ॥ ७७ ॥

बहुतीं करूनि माझी भक्ती । मज ते मोक्षचि मागती ।

उपेक्षूनि चारी मुक्ती। करी मद्भक्ती तो धन्य ॥ ७८ ॥

ऐशी जेथ माझी भक्ती । तेथ पायां लागती चारी मुक्ती ।

त्यासी सर्वस्वें मी श्रीपती । विकिलों निश्चितीं भावार्थें ॥ ७९ ॥

ते भक्तीच मुख्य ज्यास साधन । यालागीं मी त्या भक्ता‌अधीन ।

त्यांचे कदाकाळें वचन । मी अणुप्रमाण नुल्लंघीं ॥ ३८० ॥

ते मज म्हणती हो‌ईं सगुण । तैं मी सिंह सूकर होय आपण ।

त्यांलागीं मी विदेही जाण । होय संपूर्ण देहधारी ॥ ८१ ॥

एका अंबरीषाकारणें । दहा जन्म म्यां सोसणें ।

अजत्वाचा भंग साहणें । परी भक्तांसी उणें ये‌ऊं नेदीं ॥ ८२ ॥

द्रौपदी नग्न करितां तांतडी । तिळभरी हों नेदींच उघडी ।

झालों नेसविता वस्त्रें कोडी । भक्तसांकडीं मी निवारीं ॥ ८३ ॥

तो मी भक्तसाहाकारी । अजन्मा त्यांचेनि जन्म धरीं ।

समही वर्ते अरिमित्रीं । भक्तकैवारी हो‍ऊनियां ॥ ८४ ॥

जो माझिया भक्तां हितकारी । तो मज परम मित्र संसारीं ।

जो माझ्या भक्तांसी वैर करी । तो मी नानापरी निर्दळीं ॥ ८५ ॥

ऐसा मी भक्तसाह्य श्रीकृष्ण । त्या माझें निजभजन ।

न करूनियां अभाग्य जन । अधःपतन पावती ॥ ८६ ॥

म्हणशी ‘पाप असतां शरीरीं । तुझें भजन घडे कैशा परी’ ।

सकळ पापांची बोहरी । माझें नाम करी निमेषार्धें ॥ ८७ ॥

ऐकोनि नामाचा गजर । पळे महापातकांचा संभार ।

नामापाशीं महापापासी थार । अणुमात्र असेना ॥ ८८ ॥

माझिया निजनामापुढें । सकळ पाप तत्काळ उडे ।

तें पाप नामस्मरत्याकडे । केवीं बापुडें ये‌ऊं शके ॥ ८९ ॥

अवचटें सूर्य अंधारीं बुडे । तरी पाप न ये भक्तांकडे ।

भक्तचरणरेणु जेथ पडे । तेथ समूळ उडे पापराशी ॥ ३९० ॥

माझें नाम ब्रह्मास्त्र जगीं । महापाप तें बापुडें मुंगी ।

नामापुढे उरावयालागीं । कस त्याचे अंगीं असेना ॥ ९१ ॥

माझे नामाचा प्रताप ऐसा । मा माझे भक्तीची कोण दशा ।

पडलिया मद्भक्तीचा ठसा । तो नागवे सहसा कळिकाळा ॥ ९२ ॥

यालागीं माझे भजन । निर्दळी देहाभिमान ।

माझे निजभजनेंवीण जाण । देहाभिमान तुटेना ॥ ९३ ॥

जेणें तुटे देहाभिमान । तें कैसें म्हणशी तुझें भजन ।

अभेदभावें भक्ती पूर्ण । तेणें तुटे देहाभिमान निर्दळे ॥ ९४ ॥

भगवद्भाव सर्वांभूतीं । या नांव गा ‘अभेदभक्ती’ ।

हे आकळल्या भजनस्थिती । अहंकृती उरेना ॥ ९५ ॥

माझें नाम ज्याचे वदनीं । माझी कीर्ति ज्याचे श्रवणीं ।

माझा भाव ज्याचे मनीं । ज्याचे करदिचरणीं क्रिया माझी ॥ ९६ ॥

जो जागृतीमाजीं पाहे मातें । जो स्वप्नीं देखे मज एकातें ।

जो मजवेगळें चित्त रितें । न राखे निश्चितें निजनिष्ठा ॥ ९७ ॥

यापरी भजनस्थितीं । त्रिगुण विकार मावळती ।

तेणें अहंकाराची निवृत्ती । विषयासक्ति निर्दळे ॥ ९८ ॥

भक्तांसी विषयसेवन । सर्वथा बाधक नव्हे जाण ।

तो विषय करी मदर्पण । तेणें बाधकपण नव्हे त्यासी ॥ ९९ ॥

नाना साधनें विषयो त्यागिती । त्यागितां परम दुःखी होती ।

भक्त विषयो भगवंतीं अर्पिती । तेणें होती नित्यमुक्त ॥ ४०० ॥

ग्रासोग्रासीं हरिस्मरण । तैं अन्नचि होय परब्रह्म पूर्ण ।

त्यासी नाहीं बाधकपण । ब्रह्मार्पण सहजेंचि ॥ १ ॥

भक्तांची भजनस्थिती । विषयीं मद्‌रूपता भाविती ।

तेणें मावळे विषयस्फूर्ती । नव्हे ती या रीतों बाधक ॥ २ ॥

यापरी माझें भजन । करी मनोमळक्षाळण ।

विकारेंसी तिन्ही गुण । करी निर्दळण देहाभिमान ॥ ३ ॥

ऐशी न करितां माझी भक्ती । न निर्दळितां अहंकृती ।

करणें जे विषयासक्ती । ते जाण निश्चितीं बाधक ॥ ४ ॥

नातुडतां अकर्तत्मबोध । आदरूं नये विषयसंबंध ।

विषयसंबंध विषय‍उद्बोध । अतिशुद्ध बाधक ॥ ५ ॥

जरी विषय मिथ्या मायिक । तरी साधकां अतिबाधक ।

येचि अर्थीं यदुनायक । विशदार्थें देख सांगत ॥ ६ ॥


यथाऽऽमयोऽसाधिचिकित्सितो नृणां

पुनः पुनः सन्तुदति प्ररोहान्‌ ।

एवं मनोऽपक्क कषायकर्म

कुयोगिनं विध्यति सर्वसङ्गम्‌ ॥ २८ ॥


वैद्य नेणे रोगाचें लक्षण । नेणे धातुपुष्ट कीं क्षीण ।

नेणे पथ्य ना अनुताप । नाडीज्ञान कळेना ॥ ७ ॥

त्यापासाव वोखद घेतां । पुनः पुनः वाढे व्यथा ।

तेवीं अवैराग्यें त्याग करितां । साधकां बाधकता अनिवार ॥ ८ ॥

हृदयीं नाहीं विषयनिवृत्ति । बाह्य त्यागें वाढवी विरक्ती ।

ऐशी जे बहिर्मुद्रास्थिती । ते जाण निश्चितीं ‘कुयोग’ ॥ ९ ॥

सांडोनियां भगवद्भजन । वेदविधि मार्गविहीन ।

ऐसें जें कां त्यागलक्षण । ‘कुयोग’ संपूर्ण त्या नांव ॥ ४१० ॥

द्रव्यदाराविषयासक्ती । दृढ वासना असतां चित्तीं ।

बाह्य त्याग मिथ्या विरक्ती । ‘कुयोग’ निश्चितीं या नांव ॥ ११ ॥

आम्ही राजयोगी अतिश्रेष्ठ । म्हणोनि विषय भोगी यथेष्ट ।

वोस पडली वैराग्यपेंठ । ‘कुयोग’ चोखट या नांव ॥ १२ ॥

आपली चोरूनि विषयासक्ती । बाह्य मिरवी मिथ्या विरक्ती ।

हेचि ‘कुयोगाची’ स्थिती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ १३ ॥

ऐशिया कुयोगियां जाण । पुढतीं जन्म पुढतीं मरण ।

दुःखावर्तीं पडिले पूर्ण । सोडवी कोण तयांसी ॥ १४ ॥

नव्हेचि इहलोकींचा विषयभोग । नव्हेचि परमार्थीं शुद्ध त्याग ।

अंतरला उभय प्रयोग । दुःखभाग कुयोग्या ॥ १५ ॥

परमार्थें त्यागसाधन । करितां अंतराय आलें विघ्न ।

तयासी अवगती नव्हे जाण । जरी अनुताप पूर्ण स्वयें उपजे ॥ १६ ॥


कुयोगिनो ये विहितान्तरायैः

मनुष्यभूतैस्त्रिदशोपसृष्टैः ।

ते प्राक्तनाभ्यासबलेन भूयो

युञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम्‌ ॥ २९ ॥


ब्रह्मज्ञानार्थ केला त्याग । अभ्यासही मांडिला साङ्ग ।

मध्येंचि वोढवला उपसर्ग । विघ्नें अनेग साधकां ॥ १७ ॥

उपजे कामाचा अतिवेग । खवळे क्रोधाची लगबग ।

शिष्यसुहदांचे उद्वेग । मनीं उबग स्वहिताचा ॥ १८ ॥

दारारूपें उपसर्ग । देव देती पैं अनेग ।

ऐसा अंतरायीं योगभंग । होतां अनुराग उद्धरी ॥ १९ ॥

अभ्यास करितां अतिनिगुती । दैवें अंतराय योगा येती ।

तेथ निर्वेद उपजल्या चित्तीं । तोचि अभ्यास पुढतीं करी योगी ॥ ४२० ॥

निजयोग अभ्यासबळें । जाळी अंतरायदोष समूळें ।

परी कर्माचीं कर्मठ जाळें । योगी कदाकाळें स्पर्शेना ॥ २१ ॥

अंतरायीं योग छळितां जाण । जरी योगी पावला मरण ।

तरी तो नव्हे कर्माधीन । हें श्लोकार्धें श्रीकृष्ण बोलिला स्वयें ॥ २२ ॥

पूर्वीं करितां योगसाधन । अदृष्टगतीं अंतराय जाण ।

योगी पावल्याही मरण । गती कोण तयासी ॥ २३ ॥

अंतरायपरतंत्र । झाल्या योगी पावे जन्ममात्र ।

तेथही नादरी कर्मतंत्र । पूर्वाभ्यासें स्वतंत्र प्रवर्ते योगी ॥ २४ ॥

मार्गस्था मार्गी गुंती । पडोनियां लगली वस्ती ।

तो येरे दिवसीं तेचि पंथीं । लागे निश्चितीं निजमार्गा ॥ २५ ॥

यापरी योगिया आपण । प्राक्तनसंस्कारें जाण ।

योगाभ्यास करी पूर्ण । परी कर्माधीन कदा नव्हे ॥ २६ ॥

साधनीं असतां माझी भक्ती । तैं अणुमात्र न पडे गुंती ।

मी भक्तकैवारी श्रीपती । राखें अहोरातीं निजभक्ता ॥ २७ ॥

जेथ माझे भक्तीची आवडी । तेथ विघ्नें केवीं रिघतीं बापुडीं ।

महाविघ्नांचिया कोडी । माझें नाम विभांडी उद्धवा ॥ २८ ॥

भजनहीन योगीश्वर । अंतरायें पावे जन्मांतर ।

तरी तो कर्मीं कर्मपर । नव्हे साचार पूर्वसंस्कारें ॥ २९ ॥

‘जे पावले जीव जीवन्मुक्ती । तेही प्रारब्धकर्में वर्तती ।

मा योगभ्रष्ट कर्म त्यागिती । घडे कैशा रीतीं’ म्हणशील ॥ ४३० ॥

मुक्ताचें जें मोक्षस्थान । तेंचि साधकाचें मुख्य साधन ।

यालागीं त्या दोघांही जाण । कर्मबंधन बाधीना ॥ ३१ ॥

मी एक कर्मकर्ता । ऐशी ज्यास नुपजे अहंता ।

त्यासीही जाण सर्वथा । कर्मबंधकता स्पर्शेना ॥ ३२ ॥


करोति कर्म क्रियते च जन्तुः

केनाप्यसौ चोदित आनिपातात्‌ ।

न तत्र विद्वान्‌ प्रकृतौ स्थितोऽपि

निवृत्ततृष्णः स्वसुखानुभूत्या ॥ ३० ॥


जन्मापासूनि मरणान्त । प्राणी जें जें कर्म करित ।

तें तें कोणी एक प्राचीन एथ । असे वर्तवीत निजसत्ता ॥ ३३ ॥

तेथ सज्ञान आणि अज्ञान । प्राचीन कर्में कर्माधीन ।

अज्ञानासी अहंकर्तेपण । ज्ञाते निरभिमान वर्तती कर्मीं ॥ ३४ ॥

म्हणसी देहीं असतां प्राण । केवीं नुठी देहाभिमान ।

ज्ञाता स्वसुखानुभवें पूर्ण । अहंकर्तेपण त्या स्फुरेना ॥ ३५ ॥

दोराचे सर्पाचा महाधाक । दोर जाणितल्या नुपजे देख ।

तेवीं अनुभविल्या ब्रह्मसुख । अहंता बाधक स्फुरेना ॥ ३६ ॥

ऐक योगभ्रष्टाचें लक्षण । त्याच्या प्राचीनसंस्कार जाण ।

उपजों नेदी देहाभिमान । योग संपूर्ण सिद्ध्यर्थ ॥ ३७ ॥

जें देहीं नित्य निरभिमान । तेचि ब्रह्मसुखें सदा संपन्न ।

त्यांसी देहींचें कर्माचरण । सर्वथा जाण बाधीना ॥ ३८ ॥

ज्ञाता देहकर्मासी अलिप्त । हेंही अपूर्व नव्हे एथ ।

तो देही असोनि देहातीत । तेंचि श्रीकृष्णनाथ स्वयें सांगे ॥ ३९ ॥


तिष्ठन्तमासीनमुत व्रजन्तं

शयानमुक्षन्तमदन्तमन्नम्‌ ।

स्वभावमन्यत्‌ किमपीहमानं

आत्मानमात्मस्थमतिर्न वेद ॥ ३१ ॥


देह उभें असतां जाण । ज्ञाता न देखे उभेंपण ।

मा बैसल्या बैसलेंपण । मानी कोण देहाचें ॥ ४४० ॥

परिपूर्ण ब्रह्माच्या ठायीं । उठणें बैसणें दोनी नाहीं ।

ज्ञाता तेंचि झाला पाहीं । उठबैस कांही जाणेना ॥ ४१ ॥

दोराचा सर्प उपजला । भोग भोगूनि स्वयें निमाला ।

सत्यत्व नाहीं या बोला । तैसा देहो झाला मुक्तासी ॥ ४२ ॥

देह दैवें असे एकदेशी । ज्ञाता सर्वीं देखे आपणासी ।

देह जातां परदेशासी । ज्ञाता गमन मानसीं देखेना ॥ ४३ ॥

वस्तु वस्तुत्वें परिपूर्णपणें । तेथ कैंचें असे येणेंजाणें ।

ज्ञाता सदा तद्‌रूपपणें । राहणेंजाणें स्पर्शेना ॥ ४४ ॥

ज्ञाता स्वयें रिघे शयनीं । परी शेजबाज न देखे अवनीं ।

मी निजेलों हेंही न मनी । निजीं निजरूपपणीं सर्वदा ॥ ४५ ॥

ज्ञाता जेवूं बैसे निजसुखें । परी मी भुकेलों हें न देखे ।

रसने नेणतां सर्व रस चाखे । जेवी येणें सुखें निजगोडीं ॥ ४६ ॥

दिसे यावत्तृम जेविला । परी तो धाला ना भुकेला ।

तो उच्छिष्टही नाहीं झाला । शेखीं आंचवला संसारा ॥ ४७ ॥

जरी तो स्वभावें सांगें गोष्टी । तरी अबोलणें घाली शब्दपोटीं ।

बोलीं अतिरसाळ गोडी उठी । तरी न सुटे मिठी मौनाची ॥ ४८ ॥

मे एक चतुर बोलका । हाही नुठी त्या आवांका ।

बोल बोलों नेणे फिका । बोलोनि नेटका अबोलपणा ॥ ४९ ॥

ज्ञाता पाहे निजात्मसुखें । माझें तुझें हेंही वोळखे ।

परी तो डोळांचि न देखे । देखे तें आपण्यासारिखें त्रैलोक्य ॥ ४५० ॥

तो जों दृश्य पाहों बैसे । तों दृश्याचा ठावोचि पुसे ।

जें देखे तें आपण्या‌ऐसें । निजात्सौरसें जग देखे ॥ ५१ ॥

करूनि डोळ्यांचा अंत । ज्ञाता देखणेपणें पाहत ।

त्या देखण्याचा निजस्वार्थ । न चढे हात वेदशास्त्रां ॥ ५२ ॥

जाणे शब्दींचें शब्दज्ञान । मी श्रोता हे नुठी आठवण ।

उपेक्षूनियां देहींचे कान । करी श्रवण सर्वांगें ॥ ५३ ॥

यापरी स्वयें सज्ञान । हो‍ऊनियां सावधान ।

सोलूनियां शब्दज्ञान । करी श्रवण स्वभवॆं ॥ ५४ ॥

जाणे सुवास दुर्वास । भोगीं न धरी नाकाची आस ।

सुमना सबाह्य जो सुवास । तो भोगी सावकाश सर्वदा ॥ ५५ ॥

मृदुकठिणादि स्पर्श जाणे । परी मी जाणतों हें स्फूरों नेणे ।

अंगा लागे तें निजांग करणें । हा स्पर्श भोगणें सज्ञानीं ॥ ५६ ॥

ज्ञाता चालता दिसे चरणीं । परी तो चालतां स्वयें अचरणी ।

स्वेच्छा हिंडतांही अवनीं । तो ठायाहूनि ठळेना ॥ ५७ ॥

हस्तवापारीं देतां दान । मी दाता ही नुठी आठवण ।

देतेंघेतें दान होय आपण । यापरी सज्ञान वर्तवी करा ॥ ५८ ॥

कायिक वाचिक मानसिक । कर्म निफजतां स्वाभाविक ।

ज्ञाता ब्रह्मरूपें निर्दोख । देहासी देख स्पर्शेना ॥ ५९ ॥

अकर्तात्मनिजसत्ता । ज्ञाता सर्व कर्मीं वर्ततां ।

न देखे कर्म-क्रिया-कर्तव्यता । निजीं निजात्मता निजबोधें ॥ ४६० ॥

ज्ञाता नित्य निजात्मसुखें । देहीं असोनि देह न देखे ।

तो देहकर्मीं केवीं आडके । पूर्ण परमात्मसुखें संतुष्ट ॥ ६१ ॥

जगासी लागलें कर्मबंधन । तेथें खातां जेवितां सज्ञान ।

केवीं न पवे कर्मबंधन । तेंचि निरूपण हरि सांगें ॥ ६२ ॥


यदि स्म पश्यत्यसदिन्द्रियार्थं

नानानुमनेन विरुद्धमन्यत्‌ ।

न मन्यते वस्तुतया मनीषी

स्वाप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम्‌ ॥ ३२ ॥


हो कां लौकिकाचे परी । ज्ञाता वर्ते लोकाचारीं ।

तोही प्रपंचामाझारीं । कर्में करी लौकिकें ॥ ६३ ॥

परी कार्य-कर्म-कर्तव्यता । हे ज्ञात्यासी नाहीं अहंता ।

तेणें प्रपंचामाजीं निजात्मता । निश्चयें तत्त्वतां वश्य केली ॥ ६४ ॥

विषयादि प्रपंचभान । सत्य मानिती अज्ञान ।

तो प्रपंच देखती सज्ञान । ब्रह्मपूर्ण पूर्णत्वें ॥ ६५ ॥

साकरेचा इंद्रावणघडू । जाणा गोड नेणा कडू ।

तैसा प्रपंचाचा पडिपाडू । लाभ आणि नाडू ज्ञानज्ञानें ॥ ६६ ॥

सुवर्णाची खोटी । मूर्ख मानिती केवळ गोटी ।

ज्ञाते घालूनियं मिठी । घेती ज्ञानदृष्टीं बहुमोलें ॥ ६७ ॥

तेवीं सांसारिक क्रियाकर्म । मूर्खा मूर्खपणें भासे विषम ।

तेंचि ज्ञात्यासी परब्रह्म । स्वानंदें आराम सर्वदा ॥ ६८ ॥

प्रपंच खाणोनि सांडावा । मग ब्रह्मभाव मांडावा ।

हेंही न लगे त्या सदैव । उखिताचि आघवा परब्रह्म ॥ ६९ ।

मिथ्या दोराचा सर्पाकार । तेथ मिळोनि अज्ञान नर ।

नाना अनुमानीं भयंकर । सत्य साचार मानिती ॥ ४७० ॥

तेवीं मिथ्या प्रपंचाचें भान । बाधक मानिती अज्ञान ।

तेंचि स्वानुभवें सज्ञान । जाणती पूर्ण परब्रह्म ॥ ७१ ॥

जेवीं स्वप्न साच निद्रिताप्रती । तेवीं प्रपंच साच निज भ्रांती ।

तोचि निजात्मजागृताप्रती । मिथ्या निश्चितीं निजबोधें ॥ ७२ ॥

मिथ्या प्रपंचाचें भान । जाणोनि झाले जे सज्ञान ।

त्यांसी सर्व कर्मीं वर्ततां जाण । देहाभिमान कदा नुपजे ॥ ७३ ॥

साधकांचा साधावया स्वार्थ । पूर्वी सर्वस्वरूपें भगवंत ।

बोलिला तेणें विकारवंत । झाला निश्चित म्हणशील ॥ ७४ ॥

वस्तु नव्हे विकारवंत । ते निजसाम्यें सदोदित ।

तेचि अर्थीं श्रीकृष्णनाथ । असे सांगत निजबोधें ॥ ७५ ॥


पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्रं

अज्ञानमात्मन्यविविक्तमङ्ग ।

निवर्तते तत्पुनरीक्षयैव

न गृह्यते नापि विसृज्य आत्मा ॥ ३३ ॥


संसार तो पूर्वदशे । अति अतर्क्य मायावशें ।

शुद्ध वस्तु बहुधा भासे । गुणकर्मविन्यासें बहुरूप ॥ ७६ ॥

नाम रूप व्यक्ति वर्ण । कुळ गोत्र क्रियाचरण ।

यापरी प्रपंच भिन्न । सत्य अज्ञान मानिती ॥ ७७ ॥

प्रपंच वस्तूच्या ठायीं अध्यस्त । यालागीं वस्तु तद्‌रूप भासत ।

स्फटिक नानारंगीं अलिप्त । परी संबंधे भासत तद्‌रूप ॥ ७८ ॥

जग पाहतां यापरी । भिन्न भासे अज्ञानेंकरीं ।

तेणें आत्मा म्हणती विकारी । नर अविचारी अज्ञानें ॥ ७९ ॥

त्या अज्ञानाची होय निवृत्ती । तैं साधकां माझी सुलभ प्राप्ती ।

यालागीं माझी निजभक्ती । म्यां यथानिगुतीं प्रकाशिली ॥ ४८० ॥

साधकांचा निजस्वार्थ । जेणें शीघ्र होय हस्तगत ।

यालागीं सर्वभूतीं भगवंत । हा म्यां निजगुह्यार्थ प्रबोधिला ॥ ८१ ॥

हें धरोनियां अनुसंधान । भावें करितां माझें भजन ।

तेथ मावळॆ मीतूंपण । अविद्येसीं अज्ञान समूळ मिथ्या ॥ ८२ ॥

तेथ दृश्य-द्रष्टा-दर्शन । त्रिगुणेंसीं कार्यकारण ।

नुरेचि प्रपंचाचें भान । ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वें ॥ ८३ ॥

तेथ नाम रूप गुण जाती । नाहीं महाभूतें भूतव्यक्ती ।

चैतन्य पूर्ण सहजस्थिती । ब्रह्मीं ब्रह्मस्फूर्तीं असेना ॥ ८४ ॥

तें उंच ना ठेंगणें । मोठें ना रोड होणें ।

उजू ना वंकुडेपणें । असों नेणे विकारी ॥ ८५ ॥

तेथ शीत ना उष्ण । मृदु ना कठिण ।

कडू ना गोडपण । सुखदुःखेंवीण निर्द्वंद्व ॥ ८६ ॥

तेथ भेद ना अभेद । बोलतें ना निःशब्द ।

शाहणें ना मुग्ध । देखणें ना अंध दिद्‌रूपपणें ॥ ८७ ॥

तें एथें ना तेथें । येतें ना जातें ।

जवळी ना परतें । सदोदित स्वतःसिद्ध ॥ ८८ ॥

तें खातें ना न खातें । तें घेतें ना देतें ।

जीतें ना मरतें । परादिपर तें परात्पर ॥ ८९ ॥

तें बद्ध ना मुक्त । नित्य ना अनित्य ।

क्षोभे ना प्रसन्न होत । वस्तु सदोदित सद्‌रूपत्वें ॥ ४९० ॥

तेथ पाप ना पुण्य । आकार ना शून्य ।

सगुण ना निर्गुण । स्वानंदें पूर्ण सुखरूप ॥ ९१ ॥

सर्वभूतीं भगवद्भजन । करूनि माझे भक्तजन ।

माझें निजरूप परिपूर्ण । स्वयें आपण हो‍ऊनि ठेले ॥ ९२ ॥

त्यांसी संत म्हणोनि कांहीं घेणें । अथवा असंत म्हणोनि सांडणें ।

हें नुरेचि त्यांसी वेगळेपणें । ब्रह्मीं ब्रह्मपणें परिपूर्ण ॥ ९३ ॥

बद्धकाळीं बद्धता । आत्मेति घेतली नाहीं तत्त्वतां ।

अथवा मुक्तकाळींची मुक्तता । आत्मा सर्वथा स्पर्शेना ॥ ९४ ॥

आत्मा अविकारी पाहीं । येणॆं निरूपणें पडे ठायीं ।

जरी म्हणशी कळलें नाहीं । ऐक तेंही सांगेन ॥ ९५ ॥

आत्मा सर्वदा नित्य पाहीं । यालागीं त्यासी उत्पत्ति नाहीं ।

‘उत्पत्ति’ न लगे ज्याचे ठायीं । तो गर्भासी कंहीं स्पर्शेना ॥ ९६ ॥

गर्भजन्म ज्यासी नाहीं । त्यासी देहाचा अभाव पाहीं ।

देहेंवीण ‘वृद्धी’ कंहीं । त्याचे ठायीं स्पर्शेना ॥ ९७ ॥

जो सर्वदा विदेही । कर्म न रिघे त्याच्या ठायीं ।

कर्मेंवीण बद्धता पाहीं । आत्म्यासी कंहीं लागेना ॥ ९८ ॥

जो निरवयव साचार । त्यासी एकही न घडे संस्कार ।

ज्यासी नाहीं आकार । त्यासी विकार स्पर्शेना ॥ ९९ ॥

जो गर्भजन्मा‌अतीत । मरण रिघों न शके तेथ ।

काळाचहे न लगे घात । क्षयातीत परमात्मा ॥ ५०० ॥

न लगे जन्म कर्म मरण । त्यासी विकारी करी कोण ।

वस्तु अविकारी परिपूर्ण । यापरी जाण उद्धवा ॥ १ ॥

निबिड दाटल्या अज्ञान । आत्मा नाहीं न करवे जाण ।

प्रखर क्षालियाही ज्ञान । आत्मा नवा जाण नुपजवे ॥ २ ॥

ज्ञानाज्ञानीं अलिप्त । आत्मा निर्विकार नित्य ।

येचि अर्थीं सदृष्टांत । असे सांगत श्रीकृष्ण ॥ ३ ॥


यथा हि भानोरुदयो नृचक्षुषां

तमो निहन्यान्न तु सद्विधत्ते ।

एवं समीक्षा निपुणा सते मे

हन्यात्तमिस्त्रं पुरुषस्य बुद्धेः ॥ ३४ ॥


डोळां नांदते दृष्टीसी । तम अवरोघी तियेसी ।

सूर्य उगवूनि तमातें निरसी । परी नवे दृष्टीसी नुपजवी ॥ ४ ॥

तेवीं अविद्या क्षोभूनि सबळ । आत्मा नाहीं न करवेच केवळ ।

पुरुषबुद्धीस आणोनि पडळ । मिथ्या द्वैतजाळ दाखवी ॥ ५ ॥

तेथ पावल्या शुद्ध ज्ञानासी । अविद्या मळ मात्र निरसी ।

परी नवें उपजवावया आत्म्यासी । सामर्थ्य ज्ञानासी असेना ॥ ६ ॥

आत्मा निजप्रकाशेंसीं । ज्ञानाज्ञानातें प्रकाशी ।

तें ज्ञानज्ञान परमात्म्यासी । कदाकाळेंसीं स्पर्शेना ॥ ७ ॥

ज्ञानज्ञानविकार । अविद्यांतःपाती साचार ।

आत्मा अविद्येहूनि पर । नित्य निर्विकार या हेतू ॥ ८ ॥

रात्री नाहीं सूर्यासी । मा दिवसु काय आहे त्यासी ।

तेवीं ज्ञानज्ञान आत्म्यासी । कदाकाळेंसी स्पर्शेना ॥ ९ ॥

आत्मा निर्विकार स्वयंज्योती । अलिप्त ज्ञानज्ञानस्थिति ।

त्या स्वरूपाची सहज प्राप्ती । उद्धवाप्रती हरी सांगे ॥ ५१० ॥


एष स्वयंज्योतिरजोऽप्रमेयो

महानुभूतिः सकलानुभूतिः ।

एकोऽद्वितीयो वचसां विरामे

येनेषिता वागसवश्चरन्ति ॥ ३५ ॥


‘एष स्वयंज्योति’ चें व्याख्यान । पामात्मा स्वप्रकाशघन ।

साधक तद्‌रूप आपण । अभिन्नत्वें जाण सर्वदा ॥ ११ ॥

आत्मा परिपूर्ण निजपूर्णता । त्यासी वेगळीं कैंचीं मातापिता ।

यालागीं आत्म्यासी जन्मकथा । जाण सर्वथा असेना ॥ १२ ॥

त्रिगुणांचे त्रिविध मळ । हे मिथ्या मायिक समूळ ।

आत्म्यासी न लागती अळुमाळ । यालागीं ‘निर्मळ’ निजात्मा ॥ १३ ॥

‘अप्रमेय’ म्हणिपे तें ऐका । ऐसा तैसा इतुका तितुका ।

पैल तो अमका । प्रमाण देखा कदा नव्हे ॥ १४ ॥

काळा गोरा सांवळा । निळा धवळा पिंवळा ।

एक तेथ दूरी जवळा । या प्रमाणांवेगळा परमात्मा ॥ १५ ॥

‘महानुभूति’ पदव्याख्यान । आत्मा अखंडदंडायमान ।

निजीं निजरूपें समसमान । स्वानंदघन सर्वदा ॥ १६ ॥

तेथ देश काळ वर्तमान । ध्येय ध्याता अथवा ध्यान ।

ज्ञेय ज्ञाता आणि ज्ञान । हेंही जाण असेना ॥ १७ ॥

नाम-रूप-जात-गोत । क्रियाकार्मासी अलिप्त ।

जन्ममरण कैंचें तेथ । वस्तु सदोदित स्वानंदें ॥ १८ ॥

तेथ वृद्धी आणि ऱ्हास । आदिमध्यान्तविलास ।

परिपाकादि विन्यास । यांचाही प्रवेश असेना ॥ १९ ॥

म्हणशी पूर्वोक्त धर्मस्थिती । तेथ न रिघे कैशा रीतीं ।

‘सकळानुभूति’ या पदोक्तीं । वस्तु सर्वार्थीं अलिप्त ॥ ५२० ॥

या रीतीं धर्म आणि अधर्म । सकळ भूतांचें क्रियाकर्म ।

प्रकाशक मी आत्माराम । त्यासी अलिप्त परम परमात्मा ॥ २१ ॥

गंगाजळा आणि मद्यासी । आकाश व्याप्त असोनि त्यांसी ।

परी तें अलिप्त दोंहीसीं । तेवीं ज्ञानाज्ञानासी परमात्मा ॥ २२ ॥

जेथ ज्ञानाज्ञाचा अभावो । तेथ कर्माकर्मा कैंचा ठावो ।

‘सकळानुभूति’ या नांव पहा हो । अभेदान्वयो स्वानंदें ॥ २३ ॥

ऐसा परमात्मा परमानंद । सजातीय-विजातीय-स्वगतभेद ।

नसोनियां वस्तु शुद्ध । जाण प्रसिद्ध निजबोधें ॥ २४ ॥

‘विजातीय भेद’ मी देह म्हणणें । ‘सजातीय भेद’ मी जीवपणें ।

‘स्वगत भेद’ मी ब्रह्म स्फुरणें । हे तिनी नेणें परमात्मा ॥ २५ ॥

तेथ ऊणखूण लक्ष्यलक्षण । युक्तिप्रयुक्ती प्रमाण ।

हेंही सर्वथा न रिघे जाण । ब्रह्म परिपूर्ण एकाकी ॥ २६ ॥

ऐसें एकाकी परब्रह्म । निजगुह्याचें गुह्य उत्तम ।

हें जाणे तो सभाग्य परम । त्यासी भवभ्रम न बाधी ॥ २७ ॥

तो देहीं असतांचि जाण । त्यासी न बाधी देहगुण ।

कदा न बाधी कर्माचरण । जन्ममरण बाधीना ॥ २८ ॥

ऐकोनि ऐशिया ज्ञानासी । तें स्वरूप स्पष्ट सांग म्हणसी ।

तरी तेथ रिगमु नाहीं वाचेसी । श्रुति शब्देंसीं परतल्या ॥ २९ ॥

जेथ अतिविवेकसंपन्न । बुद्धि प्रवेशेना आपण ।

सवेगपणें न पवे मन । ते वस्तु वाचे‌अधीन सर्वथा नव्हे ॥ ५३० ॥

खुंटली शास्त्रांची व्युत्पत्ती । दर्शनें अद्यापि विवादती ।

श्रुति परतल्या ‘नेति नेति’ । तेथ वचनोक्ती विरामु ॥ ३१ ॥

धरोनि जाणिवेची हांव । शब्दज्ञानें घेतली धाव ।

परी वस्तूचें एकही नांव । घ्यावया जाणीव न सरेचि ॥ ३२ ॥

एवं विचारितां साचार । परादि वाचा नव्हे उच्चार ।

यालागीं वस्तु ‘परात्पर’ । क्षराक्षरा‌अतीत ॥ ३३ ॥

जे सर्वावयवीं सर्वदा शून्य । शेखीं शून्यही नव्हे आपण ।

शून्यप्रकाश चिद्वन । वस्तु परिपूर्ण एकत्वें ॥ ३४ ॥

तेथ रिघावया वचनोक्तीं । शब्दें साधिल्या नाना युक्ती ।

त्या चिदाकाशीं मावळती । जेवीं कां उगवतां गभस्ती खद्योत ॥ ३५ ॥

खद्योत सूर्यासी खेवं देता । तैं वस्तु येती वचनाचे हाता ।

वस्तूपाशीं शब्दाच्या कथा । जाण तत्त्वतां हारपती ॥ ३६ ॥

सूर्योदय झालिया पाहीं । खद्योत शोधितां न पडे ठायीं ।

तेवीं वस्तुप्राप्ति पाविजे जिंहीं । तैं मागमोस नाहीं शब्दांचा ॥ ३७ ॥

हो कां आंधारिये रातीं । ज्यांची दीपें चाले क्रियास्थिती ।

तेथ झालिया सूर्योदयप्राप्ती । तेचि उपेक्षिती दीपातें ॥ ३८ ॥

तेवीं शाब्दिका ज्ञानयुक्तीं । अनुतापें ब्रह्म विवंचिती ।

ज्यासी झाली ब्रह्मप्राप्ती । तेचि उपेक्षिती शब्दातें ॥ ३९ ॥

जंव जंव शब्दाचा अभिमन । तंवतव दूरी ब्रह्मज्ञान ।

तेचि अर्थींचें उपलक्षण । ऐक निजखूण उद्धवा ॥ ५४० ॥

कन्या द्यावया वरासी । माता पिता बन्धु ज्योतिषी ।

मेळवूनियां सुहृदांसी । कन्या वरासी अर्पिती ॥ ४१ ॥

तेथ भर्तारसंभोगसेजेपाशीं । जवळी मातापितासुहृदेंसीं ।

असणें हाचि अवरोध तिसी । पतिसुखाप्ती प्रतिबंध ॥ ४२ ॥

तेवीं योग्यता चातुर्य जाण । शब्दज्ञानें ज्ञातेपण ।

जवळी असतां ब्रह्मज्ञान । सर्वथा जाण हों न शके ॥ ४३ ॥

जेवीं डोळां अल्प कण न समाये । तेवीं ब्रह्मीं कल्पना न साहे ।

यालागीं निर्विकल्पें पाहें । ब्रह्मज्ञान होये सुटंक ॥ ४४ ॥

समस्त ज्ञानाचा उपरम । सकळ वचनांचा विराम ।

तैंचि पाविजे परब्रह्म । ऐसें पुरुषोत्तम बोलिला ॥ ४५ ॥

जें नाकळे बुद्धीच्या ठायीं । जें मनासी नातुडे कंहीं ।

जें वचनासी विषयो नव्हे पाहीं । प्रमाणाचे पायीं पावलें न वचे ॥ ४६ ॥

यापरी वस्तु न पडे ठायीं । तरी ते वस्तुचि म्हणशी नाहीं ।

ऐसें उद्धवा कल्पिसी कांहीं । ऐक ते विषयीं सांगेन ॥ ४७ ॥


( मूळ श्लोकींचें पद ) ‘येनेषिता वागसवश्चरंति ॥’


येथें देहेंद्रियाप्राण । हे जडा मूढ अचेतन ।

त्यांसी चेतवी अत्मा चिद्धन । तेंही उपलक्षण अवधारीं ॥ ४८ ॥

आत्मप्राभा ‘दृष्टी’ प्रकाशे । परी आत्मा दृष्टीसी न स्पर्शे ।

आत्मा दृष्टीसबाह्य असे । परी दृष्टीसी न दिसे अदृश्यत्वें ॥ ४९ ॥

आत्मसत्ता ऐकती ‘श्रवण’ । श्रवणांसी आत्मा नातळे जाण ।

श्रवणां सबाह्य असोनि पूर्ण । श्रवणविषय जाण नव्हेचि आत्मा ॥ ५५० ॥

‘वाचा’ आत्मसत्ता उठीं । आत्मा नातळे वाचिका गोठी ।

वस्तु शब्दाचे पाठीं पोटीं । तो शब्द शेवटीं नेणें वस्तु ॥ ५१ ॥

‘मन’ आत्मसत्तें चपळ । मना सबाह्य आत्मा केवळ ।

तो मनासी नातळे अळुमाळ । मनासी अकळ निजत्मा ॥ ५२ ॥

‘चित्त’ चेतवी चिद्धन । चित्सत्ता चित्तासी चितन ।

चित्ता सबाह्य चैतन्य पूर्ण । तरी चित्तासी चैतन्य कळेना ॥ ५३ ॥

आत्मसंयोगें ‘अहं’ उल्हासे । अहंता आत्मा कदा न स्पर्शे ।

अहंतासबाह्य आत्मा असे । परी तो आत्मा न दिसे अहंकारें ॥ ५४ ॥

आत्मप्रभाप्रकशविधीं । प्रकाशिली ‘विवेकबुद्धी’ ।

बुद्धी आत्मा नेणे त्रिशुद्धी । आत्मा बुद्धी-सबाह्य ॥ ५५ ॥

आत्मप्रभा ‘प्राण’ चळे । परी प्राणासी आत्मा नातळे ।

प्राण-सबाह्य आत्ममेळें । तरी प्राणासी न कळे परमात्मा ॥ ५६ ॥

उद्धवा तूं यापरी पाहें । जड जयाचेनि वर्तताहे ।

तो आत्मा स्वतःसिद्ध आहे । नाहीं नोहे कल्पांतीं ॥ ५७ ॥

यापरी आत्मा स्वतःसिद्ध । भेद नांदवूनि अभेद ।

द्वंद्व प्रकाशोनि निर्द्वंद्व । हा निजात्मबोध दृढ केला ॥ ५८ ॥

एवं आत्मा निर्द्वंद्व अद्वैतें । तो आहे नाहीं म्हणावया येथें ।

कोणी नुरेचि गा म्हणतें । आत्मा निजत्मते परिपूर्ण ॥ ५९ ॥

आत्मा निजात्मता सदोदित । संसार तेथ आरोपित ।

येचि श्रीकृष्णनाथ । असे सांगत श्लोकार्थें ॥ ५६० ॥


एतावानात्मसम्मोहो यद्विकल्पस्तु केवले ।

आत्मन्नृते स्वमात्मानमवलम्बो न यस्य हि ॥ ३६ ॥


आत्मा केवळ नित्यमुक्त । त्रिगुण गुणांसी अतीत ।

नभाहूनि अति‌अलिप्त । सदोदित पूर्णत्वें ॥ ६१ ॥

ब्रह्म अखंडदंडायमान । सर्वदा स्वानंघन ।

ऐसें अलिप्तीं प्रपंचभान । तो मिथ्या जाण आरोपु ॥ ६२ ॥

आरोपासी अधिष्टान । स्वयें परमात्मा आपण ।

यालागीं प्रपंचाचें भान । तेथेंचि जाण आभासे ॥ ६३ ॥

परमात्म्याहूनि भिन्न । प्रपंचासी नाहीं स्थान ।

यालागीं उत्पत्ति स्थिति निदान । तेथेंचि जाण आभासे ॥ ६४ ॥

जेवीं दोराचा सर्प पाहीं । दोरावेगळा न दिसे कंहीं ।

दोर सर्प झालाचि नाहीं । तरी त्याच्या आभासे ॥ ६५ ॥

तेवीं निर्विकल्प पूर्ण ब्रह्म । नातळे रूप नाम गुण कर्म ।

तरी त्याच्या ठायीं मनोभ्रम । प्रपंच विषम परिकल्पी ॥ ६६ ॥

जेवीं दोरीं भासे मिथ्य सर्प । तेवीं ब्रहीं मिथ्या भवारोप ।

तेथ सुखदुःख भयकंप । तोही खटाटोप मायिक ॥ ६७ ॥

एवं प्रपंचाचें मिथ्या भान । वस्तु शुद्धत्वें स्वानंदघन ।

हें निर्दुष्ट केलें निरूपण । ब्रह्म परिपूर्ण अद्वय ॥ ६८ ॥

एवं नाना युक्ती सुनिश्चित । ब्रह्म साधिलें अबाधित ।

हें न मानिती जे पंडित । तें मत खंडित श्रीकृष्ण ॥ ६९ ॥


यन्नामाकृतिभिर्ग्राह्यं पञ्जवर्णमबाधितम्‌ ।

व्यर्थेनाप्यर्थवादोऽयं द्वयं पण्डितमानिनाम्‌ ॥ ३७ ॥


वेदवेदांप्रतिपाद्य एथ । सकळ शस्त्रार्थाचें निजमथित ।

ब्रह्म अद्वय सदोदित । म्यां सुनिश्चित नेमिलें ॥ ५७० ॥

तें हें माझें निजमत । उपेक्षूनियां जे पंडित ।

ज्ञातेपणें अति‌उन्मत्त । अभिमानयुक्त पांडित्यें ॥ ७१ ॥

त्या पंडितांचें पांडित्यमत । प्रपंच प्रत्यक्ष अनुभूत ।

तो मिथ्या मानोर्नियां एथ । कैंचें अद्वैत काढिलें ॥ ७२ ॥

अद्वैतासी नाहीं गांवो । जेथ तेथ जरी पाहों जावों ।

अद्वैता नाहीं नेमस्त ठावो । यालागीं पहा हो तें मिथ्या ॥ ७३ ॥

रूप नाम गुण कर्म । पंचभूतें भौतिकें विषम ।

चतुर्वर्ण चारी आश्रम । सत्य परम मानिती ॥ ७४ ॥

सत्य मानावयां हेंचि कारण । मनोभ्रमें भ्रमलें जाण ।

ज्ञानाभिमानें छळिले पूर्ण । आपण्या आपण विसरले ॥ ७५ ॥

मुख्य मानिती विषयसुख । विषयार्थ पुण्य करावें चोख ।

स्वर्ग भोगावा आवश्यक । हें सत्य देख मानिती ॥ ७६ ॥

विषय सत्य मानिती परम । हें देहाभिमानाचें निजवर्म ।

तेणें सज्ञान केले अधम । मरणजन्म भोगवी ॥ ७७ ॥

पुढती स्वर्ग पुढती नरक । पुढती जननीजठर देख ।

यापरी पंडित लोक । केले ज्ञानमूर्ख अहंममता ॥ ७८ ॥

त्यांचे ज्ञान तें वेदबाह्य । सर्वथा नव्हे तें ग्राह्य ।

जैसें अंत्यजाचें अन्न अग्राह्य । तैसे तें होय अतित्याज्य ॥ ७९ ॥

ज्ञानाभिमानियाचा विचार । तें अज्ञानाचें सोलींव सार ।

तयाचा जो निजनिर्धार । तो जाण साचार महामोहो ॥ ५८० ॥

तयाचा जो निजविवेक । इंद्रावणफळा‌ऐसा देख ।

वरी साजिरें आंत विख । तैसा परिपाक ज्ञानाभिमानियांचा ॥ ८१ ॥

नामरूपात्मक प्रपंच । मिथ्या मायिकत्वें आहाच ।

ज्ञानाभिमानी मानूनि साच । वृथा कचकच वाढविती ॥ ८२ ॥

प्रपंचरचनेची कुसरी । आपण जैं मानावी खरी ।

तैं देहबुद्धि वाजलीं शिरीं । दुःखदरिद्रीं निमग्न ॥ ८३ ॥

त्यांची योग्यता पाहतां जाण । गायत्रीतुल्य वेदपठण ।

सकळ शास्त्रें जाणे पूर्ण । श्रुति पुराण इतिहास ॥ ८४ ॥

अतिनिःसीम वक्तेपण । समयींचें समयीं स्फुरे स्फुरण ।

तेणें वाढला देहाभिमान । पंडितंमन्य अतिगर्वीं ॥ ८५ ॥

नेणे अद्वैतसमाधान । तरी योग्यतागर्व गहन ।

निजमताचा मताभिमान । प्राणान्तें जाण सांडीना ॥ ८६ ॥

पंडितंमन्यांचे बोलणें । अवचटें नायकावें दीनें ।

जे नागवले देहाभिमानें । त्यांचेनि सौजन्यें अघःपात ॥ ८७ ॥

विषभक्षित्याचा पांतीकर । अत्याग्रहें झाला जो नर ।

त्यासी अप्रार्थितां मरणादर । अतिदुर्धर जीवीं वाजे ॥ ८८ ॥

यालागीं न धरावी ते संगती । त्यांसी न करावी वदंती ।

कदा नव जावें त्यांप्रती । ते त्याज्य निश्चितीं जीवेंभावें ॥ ८९ ॥

त्यांचे न लागावें बोलीं । त्यांचे न चालावें चालीं ।

जे ज्ञानाभिमानभुली । मुकले आपुली हितवार्ता ॥ ५९० ॥

ते नाणावे निजमंदिरा । स्वयें न वचावें त्यांच्या द्वारा ।

त्यांसी न पुसावें विचारा । जे अभिमानद्वारा नाडले ॥ ९१ ॥

त्यांसी न ह्वावी हाटभेटी । कदा न देखावे निजदृष्टीं ।

ते त्याज्य गा उठा‌उठीं । जेवीं धर्मिष्ठीं परनिंदा ॥ ९२ ॥

वेदशास्त्रांचा मथितार्थ । जो कां अद्वैत परमार्थः ।

तो ज्यांसी नावडे निजस्वार्थ । चाविरा अनर्थ त्यांपाशीं ॥ ९३ ॥

यालागीं त्यांची संगती । साक्षेपें सांडावी निश्चितीं ।

साधकाचे योगस्थिति । अंतरायनिवृत्ती हरि सांगे ॥ ९४ ॥


योगिनोऽपक्क योगस्य युञ्जतः काय उत्थितैः ।

उपसर्गेर्विहन्येत तत्रायं विहितो विधिः ॥ ३८ ॥


योगी प्रवर्तल्या योगभ्यासीं । योग संपूर्ण नव्हतां त्यासी ।

उपसर्ग येती छळावयासी । तेंचि हृषीकेशी सांगत ॥ ९५ ॥

शरीरीं एखादा उठे रोग । कां खवळे विषयाची लगबग ।

अथवा सभ्रांत उपसर्ग । कां योगभंग विकल्पें ॥ ९६ ॥

ज्ञानाभिमान सबळ उठी । तेणें गुणदोषीं बैसे दिठी ।

परापवादाची चावटी । त्याची एकांतगोष्टी निजगुज ॥ ९७ ॥

देहीं शीतळता उभडे । कां उष्णता अत्यंत चढे ।

किंवा वायु अव्हाटीं पडे । कां क्षुधा वाढे अनिवार ॥ ९८ ॥

विक्षेप कषाय वोढवती । परदारप्रद्रव्यासक्ती ।

इत्यादि उपसर्ग येती । उपाय श्रीपति तदर्थ सांगे ॥ ९९ ॥


योगधारणया कांश्चित्दासनैर्धारणान्वितैः ।

तपोमन्त्रौषधेः कांश्चिदुपसर्गान्विनिर्दहेत्‌ ॥ ३९ ॥


देहीं शीतळता वाढल्या जाण । तीस निवारी अग्निधारण ।

देहीं उष्मा चढल्या पूर्ण । सोमधारण उच्छेदी ॥ ६०० ॥

वायु अव्हाटल्या अवचितां । तैं देहीं वायु भरावा पुरता ।

वायु मेळवुनि वायु‌आंतौता । अणिती निजपंथा अभ्यासबळें ॥ १ ॥

वायु क्षोभोनि सकोप । जैं जठरावरी पडे झडप ।

तैं क्षुधा खवळे अमूप । तृप्तीचें रूप उठीना ॥ २ ॥

तेथ मोकळा सांडूनि प्राण । अपान वाढवावा आपण ।

तो जठरा आलिया जाण । तेथ क्षोभला प्राण सहजिचि ये ॥ ३ ॥

तेथ प्राणापान‍ऐक्यता । सहजें ये साधकांच्या हाता ।

मग षट्‌चक्रें भेदितां । क्षणही सर्वथा लागेना ॥ ४ ॥

तेव्हां सतरावियेचें अमृतपान । साधकांसी फावे संपूर्ण ।

यापरी क्षुधानिर्दळण । येणें जाण साधिती ॥ ५ ॥

परदारा परद्रव्यासक्ती । हे पापकर्माची फळप्राप्ती ।

याची करावया निवृत्ती । तपश्चर्या निश्चितीं उद्धवा ॥ ६ ॥

भावें करितां मंत्रानुष्ठान । तेणे वैराग्य उपजे जाण ।

वैराग्यें निषयनिर्दळण । सहजें जाण साधकां ॥ ७ ॥

शुद्ध मंत्राचें पुरश्चरण । करी विघ्नांचें निर्दळण ।

तेथ पिशाचबाधासंचरण । घे‌ऊनि प्राण स्वयें पळे ॥ ८ ॥

शरीरीं संचरल्या व्याधी । त्यातें निर्दळी दिव्य औषधी ।

मनाचा छेदावया आधी । योग त्रिशुद्धीं साधवा ॥ ९ ॥

तेथ साधल्या योगसिद्धी । समूल निर्दळी आधिव्याधी ।

सकळ विघ्नांतेंही छेदी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥ ६१० ॥

हें किती सांगूं भिन्न । भावें करितां माझें ध्यान ।

सकळ उपसर्गां निर्दळण । तेंचि निरूपण हरि सांगे ॥ ११ ॥


कांश्चिन्ममानुध्यानेन नामसंकीर्तनादिभिः ।

योगेश्वरानुवृत्त्या वा हन्यादशुभदाञ्छनैः ॥ ४० ॥


आधिव्याधींसीं सकळ विघ्न । विकल्प विकर्म देहाभिमान ।

ज्ञानाभिमानेंसीं दहन । करी ध्यानलक्षण उद्धवा ॥ १२ ॥

माझिया ध्यानाचे परिपाठीं । उपसर्ग पळती उठा‌उठी ।

शोधितां विघ्न न पडे दृष्टी । निर्द्वंद्व सृष्टी साधकां ॥ १३ ॥

माझा लागल्या ध्यानभावो । उपसर्गाचा नुरेचि ठावो ।

सकळ विघ्नांचा अभावो । विकल्प वावो स्वयें होती ॥ १४ ॥

म्हणशी ‘घालोनि आसन । एकाग्र करोनियां मन ।

कैं ठसावेल तुझें ध्यान । तैं साधकां विघ्न बाधीना’ ॥ १५ ॥

असो न टके माझें ध्यान । तैं सोपा उपाव आहे आन ।

माझें करितां नामकीर्तन । विघ्ननिर्दळण हरिनामें ॥ १६ ॥

जेथ नामाचा घडघडाट । तेथ उपसर्गा न चले वाट ।

महाविघ्नांचा कडकडाट । करी सपाट हरिनामें ॥ १७ ॥

अखंड माझी नामकीर्ती । ज्याच्या मुखास आली वस्ती ।

त्या देखोनि विघ्नें पळती । उपसर्गां शांती निःशेष ॥ १८ ॥

माझ्या नामाचा निजगजर । पळवी महापापसंभार ।

उपसर्गां नुरवी थार । नाम सधर हरीचें ॥ १९ ॥

अवचटें घेतां माझें नाम । सकळ पातकां करी भस्म ।

जेथ अखंड माझें गुणनामकर्म । तेथ विघ्नसंभ्रम स्पर्शेना ॥ ६२० ॥

माझे नामकीर्तीचे पवाडे । ज्याची वाचा अखंड पढे ।

विघ्नें न येती तयाकडे । जेवीं सूर्यापुढें आंधार ॥ २१ ॥

माझे नामकीर्तीवीण येथें । ज्याचें तोंड न राहे रितें ।

तो नागवे महाविघ्नांतें । जेवीं पतंगातें हुताशु ॥ २२ ॥

नामकीर्ती दाटुगी होये । हें विश्वासें मानलें आहे ।

ते नाम सुखीं केवीं राहे । करावें काये म्हणशील ॥ २३ ॥

मुखीं नामनिर्वाह व्हावा । यालागीं करावी साधुसेवा ।

संतसेवनीं सद्भावो जीवा । तेथ नव्हे रिघावा विघ्नांसी ॥ २४ ॥

सद्भावें धरिल्या सत्संगती । त्या संगचिये निजस्थिती ।

मुखीं ठसावे नामकीर्ती । विकल्प चित्तीं स्फुरेना ॥ २५ ॥

मुखीं हरिनामाची गोडी । संतसेवेची अति‌आवडी ।

तयाची गा प्रतापप्रौढी । उपसर्गकोडी निर्दळी ॥ २६ ॥

सधकांसी पाठिराखा । संत झालिया निजसखा ।

तैं महाविघ्नांचिया मुखा । विभांडी देखा क्षणार्धें ॥ २७ ॥

सेवितां साधूचें चरणोदक । अतिशुद्ध होती साधक ।

तेणें शुद्धत्वें महादोख । समूळ देख निर्दळी ॥ २८ ॥

साधूंच्या चरणतीर्थापाशीं । सकल तीर्थें येती धुद्धत्वासी ।

भावें सेविती त्या तीर्थासी । ते उपसर्गांसी नागवती ॥ २९ ॥

वंदितां साधुचरणरज । साधकांचें सिद्ध होय काज ।

निर्दळूनि विघ्नांचें बीज । स्वानंद निज स्वयें भोगिती ॥ ६३० ॥

निजभाग्यगतीं अवचितां । संतचरणरेणु पडल्या माथां ।

तो कळिकाळातें हाणे लाथा । तेथ विघ्नांची कथा ते कोण ॥ ३१ ॥

निधडा शूर निजबळेंसीं । धुरां निजशस्त्र दे‌ऊनि त्यासी ।

युद्धीं थापटिलिया पाठीसी । तो विभांडी परांसी तेणें उल्हासें ॥ ३२ ॥

तेवीं सद्भावें सत्संगती । मुखीं अखंड नामकीर्ती ।

भावें करितां संतांची भक्ती । महाबाधा निर्दळिती साधक ॥ ३३ ॥

कीर्ति भक्ती सत्संगती । हे त्रिवेणी लाभे ज्याप्रती ।

त्यासी उपसर्ग नातळती । पावन त्रिजगती त्याचेनी ॥ ३४ ॥

माझी भक्ती आणि नामकीर्ती । यांची जननी सत्संगती ।

तो सत्संग जोडल्या हातीं । विघ्नें न बाधिती साधकां ॥ ३५ ॥

योग याग आसन ध्यान । तप मंत्र औषधी जाण ।

साधितां न तुटे देहाभिमन । तो सत्संग जाण निर्दळी ॥ ३६ ॥

योगादि सर्व उपायीं जाण । निवारिती अल्पविघ्न ।

विघ्नांचा राजा देहाभिमान । तो त्यांचेनि जाण ढळेना ॥ ३७ ॥

तो दुर्धर देहाभिमान । ज्ञातेपणीं अतिदारुण ।

याचे समूळ निर्दहण । सत्संग जाण स्वयें करी ॥ ३८ ॥

नेणपणाचा अभिमान । तत्काळ जाय निघोन ।

तैसा नव्हे ज्ञानाभिमान । चाविरा जाण जाणिवा ॥ ३९ ॥

त्याही अभिमनाचें निर्दळण । सत्संग निजांगें करी आपण ।

यालागीं सत्संगासमान । आन साधन असेना ॥ ६४० ॥

एकाचेनि निजमतें । अजरामर करावें देहातें ।

तेहीं योगादि साधनांतें । मूर्खमतें साधिती ॥ ४१ ।


केचिदेहमिमं धीराः सुकल्पं वयसि स्थिरम्‌ ।

विधाय विविधोपायैरथ युञ्जन्ति सिद्धये ॥ ४१ ॥


देहो तितुका प्रारब्धाधीन । त्यासी प्रारब्धें जन्ममरण ।

त्या देहासी अजरामरपण । पामर जन करूँ पाहती ॥ ४२ ॥

त्या प्रारब्धाचें सूत्र पूर्ण । सर्वदा असे काळाधीन ।

यालागीं काळकृत जन्ममरण । सर्वांसी जाण सर्वदा ॥ ४३ ॥

चौदा कल्प आयुष्य जोडी । त्या मार्कंडेयासी काळ झोडी ।

युगांतीं लोम झडे परवडी । त्या लोमहर्षाची नरडी मुरडिजे काळें ॥ ४४ ॥

चतुर्युगसहस्त्र संख्येसी । तो दिवस गणिजे ब्रह्मयासी ।

जो स्त्रजिता सकळ सृष्टीसी । त्यासी काळ ग्रासी स्वबळें ॥ ४५ ॥

स्त्रजित्या ब्रह्मयासी काळ पिळी । पाळित्या विष्णूतें काळ गिळी ।

क्प्रलयरिद्राचीही होळी । काळ महाबळी स्वयें करी ॥ ४६ ॥

यापरी कळ अति दुर्धर । नेणोनि अविवेकी नर ।

वांछिती काळजयो पामर । देह अजरामर करावया ॥ ४७ ॥

जें जें दिसे तें ते नासे । हे काळसत्ता जगासी भासे ।

तरी अजरामरत्वाचें पिसें । मूर्ख अतिप्रयासें वांछिती ॥ ४८ ॥

थिल्लरींचा तरंग जाण । वांच्छी अजरामरण ।

तंव थिल्लरासचि ये मरण । तेथ वांचवी कोण तरंग ॥ ४९ ॥

तेवी संसारचि नश्वर । त्यांतील देह अजरामर ।

करूं वाछिती पामर । उपायीं अपार शिणोनी ॥ ६५० ॥

देह जा‌ईल तरी जावो । परी जीव हा चिरंजीव राहो ।

तदर्थ कीजे उपावो । तैसें अमरत्व पहा हो नरदेहा ॥ ५१ ॥

देह केवळ नश्वर । त्यातें अविवेकी महाधीर ।

करूं म्हणती अजरामर । उपायीं अपार शिणोनी ॥ ५२ ॥

केवळ काळाचें खाजें देहो । तो अमर करावया पहा हो ।

जो जो कीजे उपावो । तो तो अपावो । तो तो अपावो साधकां ॥ ५३ ॥

एवं मोढतेचे भागीं । देहाच्या अमरत्वालागीं ।

शिणोनि उपायीं अनेगीं । हठयोगी नागवले ॥ ५४ ॥

परकायाप्रवेशार्थ जाण । शिणले साधितां प्राणधारण ।

एवं धरितां देहाभिमान । योगीजन नाडले ॥ ५५ ॥

देहाचें नश्वरपण । जाणोनियां जे सज्ञान ।

ते न धरिती देहाभिमान्‌ । तेंचि निरूपण हरि सांगे ॥ ५६ ॥


न हि तत्कुशलादृत्यं तदायासो ह्यपार्थक ।

अन्तवत्त्वाच्छरीरस्य फलस्येव वनस्पतेः ॥ ४२ ॥


विचरिता हा संसार । समूळ अवघा नश्वर ।

तेथ देहाचा अजरामर । ज्ञाते आदर न करिती ॥ ५७ ॥

देह‍अजरामरविधीं । ज्ञाता सर्वथा न घाली बुद्धी ।

देहीं साधिल्या ज्या सिद्धी । त्याही त्रिशुद्धी बाधिका ॥ ५८ ॥

देह तापल्या ज्वरादि तापें । तदर्थ मरणभयें कांपे ।

तेथ शीतळ आणिल्याही साक्षेपें । तेणेंही रूपें मरणचि ॥ ५९ ॥

मिथ्या देहींचा देहाभिमान । सदा भोगवी जन्ममरण ।

तो अजरामर करितां जाण । देहबधन दृढ झालें ॥ ६६० ॥

साधोनियां योगसाधन । दृढ केलें देहबंधन ।

देहींच्या सिद्धी भोगितां जाण । अधःपतन चुकेना ॥ ६१ ॥

हो कां ज्ञानार्थ योग साधितां । प्रसंगें सिद्धी आलिया हाता ।

त्याही त्यागाव्या तत्त्वतां । जिनस्वार्थालागूनि ॥ ६२ ॥

ज्याची चाल रायापाशीं । लांच हाता ये तयासी ।

तेणेंचि पावे अपमानासी । तेवीं साधकासी घातका सिद्धि ॥ ६३ ॥

वृक्षासी मोडूनि आलिया फळें । त्या फळासी वृक्ष नातळे ।

तेवीं आलिया सिद्धीचे सोहळे । वैराग्यबळें त्यागावे ॥ ६४ ॥

कोरडेनि वैराग्यबळें । त्याग कीजे तो आडखळे ।

त्याग विवेकवैराग्यमेळें । तैं सिद्धीचे सोहळे तृणप्राय ॥ ६५ ॥

आंधळें हातिरूं मातले । पतन न देखे आपुले ।

तेवीं अविवेकें त्याग केले । ते ते गेले अघःपाता ॥ ६६ ॥

मूळीं देहचि नश्वर एथ । तेथींच्या सिद्धी काय शाश्वत ।

ऐसे विवेकवैराग्ययुक्त । होती अलिप्त देहभोगा ॥ ६७ ॥

एथ देह तितुका अनित्य । आत्मा एक नित्य सत्य ।

हें जाणोनि विवेकयुक्त । जडले निश्चित आत्माभ्यासीं ॥ ६८ ॥


योगं निषेवतो नित्यं कायश्चेत्कल्पतामियात्‌ ।

तच्छ्‍द्दध्यान्न मतिमान्योगम्रुत्सृज्य मत्परः ॥ ४३ ॥


योग साधितां परमार्थ । सिद्धी वश्य झालिया हाता ।

त्या त्यागाव्या तत्त्वतां । निजहितार्था लागूनी ॥ ६९ ॥

सिद्धी त्यागितां न वचती । भोगबळें गळां पडती ।

तरी ते सांडूनि योगस्थिती । माझे भजनपंथीं लागावें ॥ ६७० ॥

माझिये भ्क्तीच्या निजमार्गीं । रिगमु नाहीं विघ्नांलागीं ।

मी भक्तांच्या प्रेमभागीं । रंगलों रंगीं श्रीरंग ॥ ७१॥

सद्भावें करितां माझी भक्ती । भक्तांसी नव्हे विघ्नप्राप्ती ।

भक्त-सबाह्य मी श्रीपती । अहोरातीं संरक्षीं ॥ ७२ ॥

करितां भगवद्भजन । भक्तांसी बाधीना विघ्न ।

ते भक्तीचें महिमान । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ७३ ॥


योगचर्यामिमां योगी विचरन्‌ मदपाश्रयः ।

नान्तरायौर्विहन्येत निस्पृहः स्वसुखानुभूः ॥ ४४ ॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे अष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥


अनन्यप्रीतीं मज शरण । सर्वभूतीं मद्भावन ।

अभेदबुद्धीं माझें भजन । त्यासी सर्वथा विघ्न बाधीना ॥ ७४ ॥

माझ्या भक्ताचे उपसर्ग । सकळ निर्दळीं मी श्रीरंग ।

ज्यासी अनन्य भजनयोग । त्यासी माझें निजांग वस्तीसी ॥ ७५ ॥

जेथ विघ्न धांवे भक्तांकडे । तेथ तत्काळ माझी उडी पडे ।

निवारीं निजभक्तांचें सांकडे । तीं लळिवाडें पैं माझीं ॥ ७६ ॥

तीं लळीवाडें म्हणशी कैसीं । त्यांचे सांकडें मी सदा सोशीं ।

राजा दंडितां प्रल्हादासी । म्यां सर्वथा त्यासी रक्षिलें ॥ ७७ ॥

संकट मांडिलें अंबरीषासी । तैं म्यां अपामानिलें दुर्वासासीं ।

दाही गर्भवास मी स्वयें सोशीं । उणें भक्तांसी ये‌ऊं नेदीं ॥ ७८ ॥

बाधा होतां गजेंद्रासी । म्यां हातीं वसवूनि सुदर्शनासी ।

उडी घालूनि त्यापाशीं । निमिषार्धेंसीं सोडविला ॥ ७९ ॥

द्रौपदीचिये अतिसांकडीं । सभेसी करितां ते उघडी ।

म्यां निजांगें घालूनि उडी । वस्त्रांच्या कोडी पुरविल्या ॥ ६८० ॥

द्रौपदीचिया हातीं देतां घडी । नेसतां नेसतां दिसेल ते उघडी ।

यालागीं मे लवडसवडीं । नेसतीं लुगडीं स्वयें झालों ॥ ८१ ॥

दावाग्नीं पीडितां गोपाळ । निजमुखीं म्यां गिळिली ज्वाळ ।

एथवरी भक्तांची कळवळ । मज सर्वकाळ उद्धवा ॥ ८२ ॥

द्रौण्यस्त्राचे बाधेहातीं । म्यां गर्भीं रक्षिला परीक्षिती ।

गोकुळ पीडितां सुरपती । म्यां धरिला हातीं गोवर्धन ॥ ८३ ॥

वांचवावया अर्जुनासी । दिवसा लपविलें सूर्यासी ।

हरी पतकरूनि रणभूमीसी । सत्य भीष्पासी म्यां केलें ॥ ८४ ॥

ऐसा मी भक्तसहाकारी । नित्य असतां शिरावरी ।

भक्तांसी विघ्न कोण करी । मी श्रीहरि रक्षिता ॥ ८५ ॥

जे अनुसरले मद्भक्तीसी । मी विघ्न लागों नेदें त्या भक्तांसी ।

निजांग अर्पोनियां त्यांसी । निजीं निजसुखेंसीं नांदवीं ॥ ८६ ॥

भावें करितां माझी भक्ती । साधकां स्वसुखाची प्राप्ती ।

तेथें इच्छेंसीं कामलोभ जाती । माझी सुखस्थिति मद्भक्तां ॥ ८७ ॥

म्हणसी भक्तांसी देहांतीं । हो‌ईल निजसुखाची प्राप्ती ।

तैशी नव्हे चौथी भक्ती । देहीं वर्तती स्थिति सुखरूप ॥ ८८ ॥

देह राहो अथवा जावो । परी सुखासी नाहीं अभावो ।

यापरी मद्भक्त पहा हो । सुखें सुखनिर्वाहो भोगिती ॥ ८९ ॥

भक्त वर्ततां दिसती देहीं । परी ते वर्तती ठायीं ।

मी अवघाचि त्यांच्या हृदयीं । सर्वदा पाहीं नांदत ॥ ६९० ॥

भक्त निजबोधें मजभीतरी । मी निजांगें त्यां आंतबाहेरी ।

एवं निजसुखाच्या माजघरीं । परस्परीं नांदत ॥ ९१ ॥

मी देव तो एक भक्त । हेही बाहेरसवडी मात ।

विचारितां आंतुवटा अर्थ । मी आणि भक्त एकचि ॥ ९२ ॥

तूप थिजलें विघुरलें देख । तेवीं मी आणि भक्त दोनी एक ।

मज भक्तासी वेगळिक । कल्पांतीं देख असेना ॥ ९३ ॥

मी तो एकचि एथें । हेंही म्हणावया नाहीं म्हणतें ।

यापरी मिळोनि मातें । भक्त निजसुखातें पावले ॥ ९४ ॥

तो हा ब्रह्मज्ञानाचा कळसु । अध्याय जाण अठ्ठावीसु ।

बाप विंदानी हृषीकेशु । तेणें दे‌उळासी कळसु मेळविला ॥ ९५ ॥

जेवीं अळंकारी मुकुटमणी । तेवीं अठ्ठावीस ब्रह्मज्ञानीं ।

श्रीकृष्ण भक्तांची निजजननी । तो उद्धवालागोनी शृंगारी ॥ ९६ ॥

माता उत्तम अलंकारकोडीं । अपत्य शृंगारी अति‌आवडीं ।

तेवीं उत्तमोत्तम ज्ञाननिरवडी । उद्धव कडोविकडीं शृंगारिला ॥ ९७ ॥

मातेसी आवडे निपटणें । तेवीं उद्धव वृद्धपणींचें तानें ।

श्रीकृष्ण त्याकारणें । गुह्यज्ञानें शृंगारी ॥ ९८ ॥

माता बाळकातें शृगारी । तें लेणें मागुतें उतरी ।

उद्धव शृंगारिला श्रीहरी । तें अंगाबाहेरी निघेना ॥ ९९ ॥

अंगीं लेणें जडलें अलोलिक । तेणें उद्धव झाला अमोलिक ।

पायां लागती तिनी लोक । ब्रह्मादिक पूजिती ॥ ७०० ॥

निजात्म‍अळंकारें श्रीपती । उद्धव शृंगारिला ब्रह्मस्थितीं ।

तेणें वंद्य झाला त्रिजगतीं । त्यातें पुराणीं पढती महाकवी ॥ १ ॥

गोडीमाजीं श्रेष्ठ अमृत । तेंही फिकें करूनि एथ ।

उद्धवालागीं परमामृत । श्रीकृष्णें निश्चित पाजिलें ॥ २ ॥

अमर अमृतपान करिती । तेही फिकें करूनि एथ ।

उद्धवालागीं परमामृत । श्रीकृष्णें निश्चित पाजिलें ॥ २ ॥

अमर अमृतपान करिती । तेही मरणार्णवीं बुडती ।

उद्धव अक्षयीं केल श्रीपती । कथामृतीं निववूनि ॥ ३ ॥

तेणें तो सर्वांगीं निवाला । परमानंदीं तृप्त झाला ।

तेणें उद्धवत्वा विसरला । डोलों लागला स्वानंदें ॥ ४ ॥

तेव्हां स्वानंद‍उन्मत्तता । दुजें निर्दळी देखतां ।

संसार हाणोनि लाता । चढे माथा देवांच्या ॥ ५ ॥

चढोनि देवांचिया माथां । शेखीं गिळी देवभक्तता ।

मम सच्चिदानंदस्वानंदता । निजात्मता स्वयें झाला ॥ ६ ॥

तेथ सत्‌-चित्‌-आनंद । हाही नाहीं त्रिविध भेद ।

सदोदित परमानंद । स्वानंद शुद्ध कोंदला ॥ ७ ॥

नश्वर त्यागाचिये स्थिती । अनश्वरातें ‘संत’ म्हणती ।

जडाची करितां निवृत्ती । ‘चिद्‌रूप’ म्हणती वस्तुतें ॥ ८ ॥

जेथ दुःखाचा नाहीं बाधु । त्यातें म्हणती ‘आनंदु’ ।

एवं सच्चिदानंद शब्दु । ज्ञानसंबंधु मायिक ॥ ९ ॥

वस्तु संत ना असंत । चित्‌ नव्हे अचित्‌ ।

ते सुखदुःखातीत । जाण निश्चित सन्मात्र ॥ ७१० ॥

हा अठ्ठाविशींचा निजबोध । उद्धवासी तुष्टोनि गोविंद ।

देता झाला स्वनंदकंद । भाग्यें अगाध तो एक ॥ ११ ॥

सांडोनि निजधामा जाणें । स्वयें श्रीकृष्ण ज्याकारणें ।

देता झाला निजगुह्यठेवणें । त्याचें भाग्य वानणें तें किती ॥ १२ ॥

जें नेदीच पित्या वसुदेवासी । जें नेदीच बंधु बळभद्रासी ।

जें नेदीच पुन्ना प्रद्युम्नासी । तें उद्धवासी दीधलें ॥ १३ ॥

जें नेदीच देवकीमातेसी । जें नेदीच कुंती आतेसी ।

शेखीं नेदीच यशोदेसी । तें उद्धवासी दीधलें ॥ १४ ॥

म्हणाल संगितलें अर्जुनासी । तोही अत्यंत पढियंता त्यासी ।

त्याहातीं उतरावया धराभारासी । युद्धीं त्त्वरेंसी उपदेशिला ॥ १५ ॥

तैसें नव्हे उद्धवाकडे । सावकाश निजनिवाडे ।

गुप्त ठेवणें फाडोवाडें । अवघे त्यापुढें अर्पिलें ॥ १६ ॥

पित्याचिया निजधनासी । स्वामित्व लाभे निजपुत्रासी ।

तेवीं श्रीकृष्णाचिया गुह्यज्ञानासी । झाला मिराशी उद्धव ॥ १७ ॥

पांडवांमाजीं धन्य अर्जुन । यादवांमाजीं उद्धव धन्य ।

या दोघांच्या भाग्यासमान । न दिसे आन त्रिजगतीं ॥ १८ ॥

सकळ साराचा निजसारंश । तो हा एकादशीं अठ्ठवीस ।

जेवीं यतींमाजीं परमहंस । तेवीं अष्टावश भागवतीं ॥ १९ ॥

जेवीं क्षीराब्धीमाजीं शेषशयन । त्यावरी जैसा नारायण ।

तेवीं भागवतामाजीं जाण । ब्रह्मपरिपूर्ण अष्टाविंश ॥ ७२० ॥

जेवीं वैकुंठ परम पावन । त्यावरी विराजे श्रीभगवान ।

तेवीं भागवतामाजीं जाण । विराजमान अष्टविंश ॥ २१ ॥

एवढ्या महत्त्वाचें वैभव । कृष्णकृपेनें पावला उद्धव ।

बाप निजभाग्याची धांव । ब्रह्म स्वयमेव स्वयें झाला ॥ २२ ॥

उद्धव झाला ब्रह्मपूर्ण । त्यासी कृष्णकृपा प्रमाण ।

तें मी वाखाणीं अज्ञान । देशभाषेने प्राकृत ॥ २३ ॥

अंधासी सूर्य प्रसन्न । झालिया देखे तो निधान ।

तेवीं प्रकटोनि जनार्दन । हें गुह्यज्ञान बोलवी ॥ २४ ॥

जनार्दन प्रकटला आतां । हें बोलणें माझी मूर्खता ।

तो स्वतःसिद्ध सदा असतां । हेंही झालों मी जाणता त्याचिया कृपा ॥ २५ ॥

त्याचिया कृपें ऐसें केलें । माझें मीपण निःशेष नेलें ।

नेलेंपण देखों नाहीं दीधलें । जेवीं सूर्ये केलें अंधारा ॥ २६ ॥

मज कृपा करील जनार्दन । हेंही नेणें मी अज्ञान ।

तेणें दयाळुवें कृपा करून । हें गुह्यज्ञान बोलविलें ॥ २७ ॥

निकट असतां जनार्दन । मी नेणें त्याचें महिमान ।

तेणें आपला महिमा आपण । मज मुखें जाण बोलविला ॥ २८ ॥

मी जें म्हणे माझें मुख । तेंही जनार्दन झाला देख ।

तेणें मुखें निजात्मसुख । बोलवी निष्टंक निजात्मसत्ता ॥ २९ ॥

एवं माझेनि नांवें कविता । परी जनार्दनची झाला वक्ता ।

तेणें वक्तेपणें तत्त्वतां । रसाळ कथा चालविली ॥ ७३० ॥

ब्रह्मरसें रसाळ कथा । निरूपिलें श्रीभागवता ।

त्यामाजीं ब्रह्मतल्लीनता । जाण तत्त्वतां अष्टविंश ॥ ३१ ॥

अठ्ठाविसाव्याचें निरूपण । तें तत्त्वतां ब्रह्म परिपूर्ण ।

श्रद्धेनें करितां श्रवण । उद्धव संपूर्ण निवाला ॥ ३२ ॥

उद्धव निवोनियां आपण । स्वयें विचारित झाला जाण ।

म्हणे हें शुद्ध आत्मज्ञान । परी प्राप्ती कठिण अबळांसी ॥ ३३ ॥

या चित्स्वरूपाची प्राप्ती । सुगम होय साधकांप्रती ।

पुढील अध्यायीं येचि अर्थीं । उद्धव विनंती करील ॥ ३४ ॥

कडा फोडोनि मार्ग कीजे । कां उंचीं फरस बांधिजे ।

तेवीं सुगमें निर्गुण पाविजे । तो उपाव पुसिजे उद्धवें ॥ ३५ ॥

ब्रह्मप्राप्तीचा सुगम उपावो । स्वयें सांगेल देवाधिदेवो ।

तो सुरस पुढील अध्यावो । साधकां पहा हो परमार्थसिद्धि ॥ ३६ ॥

पव्हणियापरिस पाय‍उतारा । अबळीं उतरिजे भवसागरा ।

तैसा साधकांलागीं सोपारा । उपाव पुढारा हरि सांगे ॥ ३७ ॥

सीतेचेनि कृपा पडिभारें । सेतु बांधिजे रामचंद्रे ।

तेथ समुद्र तरतीं वानरें । जीं वनचरें अतिमंदें ॥ ३८ ॥

तेवीं उद्धवप्रश्नप्रीतीसीं । भवाब्धिसेतु ह्रुषीकेशीं ।

बांधिला निजभक्ति‌उपायेंसीं । तेथ तरती आपैसीं भाविकें अबळें ॥ ३९ ॥

कृष्णभक्ति सेतुद्वारें । तरलीं जड मूढ पामरें ।

ते भक्ती सांगिजेल यादवेंद्रें । श्रोतां सादरें परिसावी ॥ ७४० ॥

एका जनार्दना शरण । तेणें श्रोते सुप्रसन्न ।

पुढील अध्यायाचें कथन । तेणें साधक जन तरतील ॥ ४१ ॥

सांडूनियां एकपण । एका जनार्दना शरण ।

सुगम साधे आत्मज्ञान । तें भक्तिसाधन हरि सांगे ॥ ७४२ ॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे भगवदुद्धवसंवादे परमहंससंहितायां

एकाकारटीकायां ‘परमार्थनिर्णयो’ नाम अष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ॥ ४४ ॥ ओव्या ॥ ७४२ ॥







॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय एकोणतिसावा


श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्‌गुरुदयार्णव । तुझे कृपेसी नाहीं थांव ।

कृपेनें तारिसी जीव । जीवभाव सांडवूनि ॥ १ ॥

सांडवूनि देहबुद्धी । निरसोनि जीवोपाधी ।

भक्त तारिसी भवाब्धीं । कृपानिधी कृपाळुवा ॥ २ ॥

तुझें पाहतां कृपाळूपण । जीवासी जीवें मारिसी पूर्ण ।

नामा रूपा घालिसे शून्य । जातिगोत संपूर्ण निर्दळिसी ॥ ३ ॥

निर्दळूनि आपपरं । निसंतान करिसी संसारा ।

तो तूं जिवलग सोयरा । कृपाळू खरा घडे केवीं ॥ ४ ॥

जेवीं आंधारीं नांदते दृष्टी । भासतीं नक्षत्रें खद्योतकोटी ।

ते आंधारेंसीं सूर्य । त्यासी तुझी घोंटी । तेवीं तुझी भेटी साधकां ॥ ५ ॥

तुझी जेथ साचार भेटी । तुवां केलिया कृपादृष्टी ।

संसारभेदाची त्रिपुटी । त्रिगुणेंसी सृष्टी दिसेना ॥ ६ ॥

न दाखवूनि गुणादि सृष्टी । दाविसी अद्वय ब्रह्म दृष्टीं ।

तुझी झालिया भेटी । भेटीसी तुटी कदा न पडे ॥ ७ ॥

‘जो कदा न देखिजे दृष्टीं । त्यासी केवीं होय भेटी ।

भेटीसी कदा न पडे तुटी । हेही गोष्टी घडे केवीं’ ॥ ८ ॥

जैसा गर्भ मातेच्या पोटीं । असोनि मा‌उली न देखे द्रुष्टीं ।

तरी तिचे भेटीसी नव्हे तुटी । तेवीं तुझे पोटीं साधक ॥ ९ ॥

माता कळवळोनि पाळी तान्हे । शेखीं तें मा‌उलितें नेणे ।

तेवीं तुजमाजी अज्ञानें । तुवां प्रतिपाळणें निजलोभें ॥ १० ॥

जन्मला बाळाकारणें । माता वाढवी शहाणपणें ।

तेवीं तुझेनि निजज्ञानें । सज्ञान होणें साधकीं ॥ ११ ॥

साधकीं लाधतां तुझें ज्ञान । थितें नाठवे मीतूंपण ।

जीव विसरला जीवपण । अद्वय पूर्ण परमात्मा ॥ १२ ॥

असोत या बहुता गोष्टी । नव्हता सद्‌गुरुकृपादृष्टी ।

करितां उपायांच्या कोटी । नव्हे भेटी परमार्थ ॥ १३ ॥

जाहलिया सद्‌गुरुकृपादृष्टी । साधनें पळतीं उठा‌उठीं ।

ब्रह्मानंदें कोंदे सृष्टी । स्वानंदपुष्टी साधकां ॥ १४ ॥

जाहलिया सद्रुरुकृपा प्राप्त । उपनिषदांचा मथितार्थ ।

साधकांचा चढे हात । कृपा समर्थ श्रीगुरूची ॥ १५ ॥

सद्‌गुरुकृपा समर्थ । तेणें कृपें श्रीभागवत ।

वाखणिलें जी प्राकृत । शुद्ध मथितार्थ सोलींव ॥ १६ ॥

श्रीजनार्दनकृपादृष्टीं । माझ्या मरठ्या आरुष गोष्टी ।

रिघाल्या एकादशाचे पोटीं । स्वानंदतुष्टी निजबोधें ॥ १७ ॥

संस्कृतप्रकृतपरवडी । सज्ञान सेविती स्वनंदगोडी ।

गाय काळी आणि तांबडी । परी दुधीं वांकुडी चवी नाहीं ॥ १८ ॥

तेवीं संस्कृतप्राकृत भाखा । ब्रह्मासी पालट नाहीं देखा ।

उभय अभेदें वदला एका । साह्य निजसखा जनार्दन ॥ १९ ॥

जनार्दनकृपेस्तव जाण । अष्टाविशाचें निरूपण ।

गुह्य गंभीर स्वानंदघन । तेहीं केलें व्याख्यान अतिशुद्ध ॥ २० ॥

तेथें नानाविधा उपपत्ती । निजबोधें साधूनि युक्ती ।

स्वयें बोलिला श्रीपती । ब्रह्मस्थिती निष्टंक ॥ २१ ॥

ब्रह्म अद्वयत्वें परिपूर्ण । तेथ हेतु-मातु-अनुमान ।

न रिघे बुद्धीयुक्तीसीं मन । अगम्यजाण सर्वार्थीं ॥ २२ ॥

नाहीं दृश्य-द्रष्टा-दर्शन । नाहीं ध्येय-ध्याता-ध्यान ।

कर्म-कर्ता कारण मी-तूंपण असेना ॥ २३ ॥

युक्तीनें सांडिला प्राण । दृष्टांतीं वाहिली आण ।

प्रमाणें जाहलीं अप्रमाण । बोधेंसी क्षीण विवेक जहाला ॥ २४ ॥

तेथ बोलणें ना मौन । आकार ना शून्य ।

गुण आणि निर्गुण । समूळ जाण असेना ॥ २५ ॥

ऐसी ब्रह्माची निजस्थिति । कृष्णकृपा उद्धवासी प्राप्ती ।

अबळांसी अगम्य निश्चितीं । जन कैशा रीतीं तरतील ॥ २६ ॥

ब्रह्मस्थिति अतिदुर्गम । हें उद्धवासी कळलें वर्म ।

साधकांचें साधावया काम । उपावो सुगम पूसत ॥ २७ ॥

कृष्ण निजधामा जा‌ईल आतां । मग ब्रह्मप्राप्ती न ये हाता ।

साधक गुंतती सर्वथा । उपाय तत्त्वतां कोण सांगे ॥ २८ ॥

एवं साधकांचिया हिता । उद्धवा कळवळोनि तत्त्वतां ।

सुगमत्वें ब्रह्मप्राप्ती ये होता । तो उपाय अच्युता पूसत ॥ २९ ॥

एकुणतिसावा निरूपण । ब्रह्मप्राप्तीचें सुगम साधन ।

सप्रेम भगवद्‍भजन । तें भक्तीलक्षण हरि सांगे ॥ ३० ॥

सुगम साधनें ब्रह्मप्राप्ती । अबळांसी लाभे जैशा रीतीं ।

सा श्लोकीं देवासी विनंती । उद्धव तदर्थीं करितसे ॥ ३१ ॥


उद्धव उवाच-

सुदुश्चरामिमां मन्ये योगाचर्यामनात्मनः ।

यथाञ्जसा पुमान्‌ सिद्धयेत्तन्मे ब्रूह्मञ्जसाच्युत ॥ १ ॥

पूर्वाध्यायीं ब्रह्मस्थिती । सांगितली ते दुर्गम गती ।

भोळ्या भाविकां अबळांप्रती । हे ब्रह्मप्राप्ती साधेना ॥ ३२ ॥

वस्तु व्यक्त ना अव्यक्त । शेखीं प्रकट ना नव्हे गुप्त ।

न काळे मूर्त कीं अमूर्त । केवीं साधकां तेथ प्रवेशु ॥ ३३ ॥

जें स्थूल ना सूक्ष्म होये । जें आहे नाहीं हा शब्द न साहे ।

जेथ पाहतें पाहणें दोनी जाये । तें साधकां होये केवीं साध्य ॥ ३४ ॥

जें दिसें तें ब्रह्म म्हणावें । तंव ते माया रूपें नांवें ।

आतां नाहींचि म्हणोनि सांडावें । तेणेंही नाडावें साधकीं ॥ ३५ ॥

जें आकार ना नव्हे शून्य । जेथें न रिघे ध्येय ध्यान ।

ज्यासी लाजे ज्ञेय ज्ञान । ज्यातें साधन स्पर्शेना ॥ ३६ ॥

जें न चढे शब्दांचे हात । जें नातुडे मौना आंत ।

आंत बाहेर नाहीं जेथ । काय साधकीं तेथ धरावें ॥ ३७ ॥

नाहीं आंतबाहेर विचारा । तेथ काय धरावें निर्धार ।

जेथ निर्धारूही पुरा । धरावय धीरा धीर नव्हे ॥ ३८ ॥

साधकीं स्थिर करावया मन । कांहीं न दिसे अवलंबन ।

तेथें अनात्मे अज्ञान जन । त्यांसी दुस्तर जाण हा योगु ॥ ३९ ॥

यापरी निजात्मप्राप्ती । कदा न चढे अबळांहातीं ।

मज तंव मानलें निश्चितीं । हे आत्मस्थिति दुस्तुरु ॥ ४० ॥

ऐशिया ब्रह्माची प्राप्ती । अज्ञान अप्रयासें पावती ।

तैशी सुगम साधनस्थिती । सांग श्रीपती कृपाळुवा ॥ ४१ ॥

तुवां निजधामा प्रयाण । मांदिलेसें अति त्वरेन ।

एथ तरावया अज्ञान । सुगम साधन सांगिजे ॥ ४२ ॥

म्हणोनि घातलें लोटांगण । धांवोनि धरिले श्रीकृष्णचरण ।

तुज गेलिया अज्ञान जन । तरावया साधन सुगम सांगें ॥ ४३ ॥

पव्हणियापरिस पय‍उतारा । स्त्रियां बाळां अतिसोपारा ।

तैशिया उपायप्रकार । शार्ङ्गधरा सांगिजे ॥ ४४ ॥

तुझ्या ठायी सद्‍भाव पूर्ण । आणि नेणती शब्दज्ञान ।

ऐसे जे अज्ञान जन । त्यासी तरावया साधन सुगम सांगें ॥ ४५ ॥

मनोनिग्रहो अतिकठिण । साधकां नेमवेना संपूर्ण ।

तेचि अर्थींचें निरूपण । उद्धव आपण सांगत ॥ ४६ ॥


प्रायशः पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्तो योगिनो मनः ।

विषीदन्त्यसमाधानान्मनोनिग्रहकर्शिताः ॥ २ ॥


ऐकें कृष्णा कमलनयना । शिणतां साधक साधना ।

कदा नाकळवे मना । तेही विवंचना अवधारीं ॥ ४७ ॥

निग्रहावया निजमन । साधक साधिती प्राणापान ।

त्यांसीही छळोनियां मन । जाय निघोन तत्काळ ॥ ४८ ॥

घालूनियां एकांतीं आसन । मनोनिग्रहीं जे सावधान ।

त्यांसीही ठकूनियां मन । जाय निघोन चपलत्वें ॥ ४९ ॥

मनोनिग्रहीं आम्ही हटी । म्हणोनि रिघाले गिरिकपाटीं ।

त्यांसीही ठकूनि मन शेवटीं । जाय उठा‌उठीं चपळत्वें ॥ ५० ॥

एकीं आक‌आळावया मन । त्यजूनि बैसले अन्न ।

तंव मनें केलें आने‌आन । जागृती स्वप्न अन्नमय ॥ ५१ ॥

मनोनिग्रह करितां देख । मन खवळे आधिकाधिक ।

मनोनेसीं सज्ञान लोक । शिणले साधक साधनीं ॥ ५२ ॥

वारा बांधवेल मोटें । अग्नि प्राशवेल अवचटें ।

समुद्र घोंटवेल पुडीं । परी आत्मनिष्ठे मन न ये ॥ ५३ ॥

आकाश करवेल चौघडी । महामेरु बांधवेल पुडीं ।

शून्याची मुरडवेल नरडी । परी या मनाच्या वोढी अनिवार ॥ ५४ ॥

काळ जिकवेल तत्त्वतां । त्रिभुवनींची लाभेल सत्ता ।

परी मनोनिग्रहाची वार्ता । तुजवीण अच्युता घडे केवीं ॥ ५५ ॥

मन तापसां तत्काळ छळी । मन नेमस्तांचा नेम टाळी ।

मन बळियांमाजीं महाबळी । करी रांगोळी धैर्याची ॥ ५६ ॥

मन इंद्रातें तळी पाडी । मन ब्रह्यातें हटेंचि नाडी ।

ऐशी मनाची वोखटी खोडी । आपल्या प्रौढीं नावरे ॥ ५७ ॥

साधनीं साधक शिणतां । मनोजयो न येचि हाता ।

तुजवांचूनि अच्युता । मना सर्वथा नावरे ॥ ५८ ॥

अत्यंत साधूनि निरवडी । मनोजयो आणितां जोडी ।

तंव सिद्धींची दाटे आडाडी । तेणेंही मन नाडी साधकां ॥ ५९ ॥

तुझी कृपा नव्हतां जाण । साधकां कदा नावरे मन ।

तूं तुष्टल्या जनार्दन । मनपणा मन स्वयें विसरे शरण रिघावें ॥ ६१ ॥


अथात आनन्ददुघं पदाम्बुजं हंसाः

श्रयेरन्नरविन्दलोचन ।

सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभिः

त्वन्माययामी विहता न मानिनः ॥ ३ ॥


कमलापति कमलवदना । कमलालय कमलनयना ।

नाभिकमळीं कमलासना । तुवां ब्रह्मज्ञाना अर्पिलें ॥ ६२ ॥

त्या तुझ्या चरणीचें चरणामृत । तुझ्या कृपा ज्यास होय प्राप्त ।

मनोजय त्याचा अंकित । तो होय विरक्त भवभावा ॥ ६३ ॥

तुझ्या चरणामृताची गोडी । मनोजयातें तत्काळ जोडी ।

आधिव्याधि भवपाश तोडी । स्वानंदकोडी साधकां ॥ ६४ ॥

सकळ साधनांचें निजसार । सांख्ययोगविवेक सधर ।

त्या साराचेंही निजसार । तुझी भक्ति साचार श्रीकृष्णा ॥ ६५ ॥

जाणॊनि भक्तीचें रहस्य । भजनप्रेमा लोभलें मानस ।

तेंचि विज्ञान राजहंस । भजनसारांश सेविती ॥ ६६ ॥

काया वाचा आणि मन । सद्‍भावें सदा संपन्न ।

ऐशिया भक्तां तुझे चरण । स्वानंदें पूर्ण दुभती ॥ ६७ ॥

धर्म‍अर्थकाममोक्षांसी । साङ्ग साधनें सिद्धी त्यांसी ।

विकळ जाहलिया सधनांसी । ये साधकांसी अपावो ॥ ६८ ॥

तैशी तंव तुझी भक्ति नव्हे । तुज भजतां जीवें भावें ।

भजकां विघ्न कदा न पावे । शेखीं भक्त नगवे विघ्नासी ॥ ६९ ॥

जैं सूर्य आणि खद्योतासी । भेटी होय सावकाशीं ।

तरी विघ्ने भक्तांपाशीं । धीरु यावयासी न धरिती ॥ ७० ॥

पडतां पंचाननाची घाणी । होय मदगजा भंगणी ।

तेवीं तुझ्या भावार्थभजनीं । होय धूळधाणी विघ्नांची ॥ ७१ ॥

येणेंचि निश्चयें निजसंपन्न । तुझ्या चरणा अनन्यशरण ।

त्यंसी नातळे जन्ममरण । मा इतर विघ्न तें कैंचें ॥ ७२ ॥

येणें भावें जे अनन्यशरण । त्यांसी निजचरण ।

स्वानंदे सदा करिती पूर्ण । जेवीं कामधेनु जाण निजवत्सा ॥ ७३ ॥

भक्तिसरोवरीं निर्मळ । नवविध रसें रसिक जळ ।

तेथ तुझे चरणकमळ । विकासत केवळ भावार्थसूर्यें ॥ ७४ ॥

तेथ स्वानुभविक भ्रमर । झिंपावोनियां अरुवार ।

कुचंबों नेदितां केसर । आमोदसुखसार सेविती ॥ ७५ ॥

तेथ विवेक-परमहंस । ते सरोवरींचे राजहंस ।

चरणकमळीं करूनि वास । आमोद सुरम सेविती ॥ ७६ ॥

हो कां आर्त जिज्ञासु अर्थार्थीं । हेही ते सरोवरीं असती ।

परी कमळामोद नेणती । ते क्रीडती कमळातळीं ॥ ७७ ॥

ऐसिया भोळ्याभक्तांसी । तूं तारिसी हृषेकेशी ।

एवं जे जे लागले भक्तीसी । अपावो त्यांसी असेना ॥ ७८ ॥

भावें करितां तुझें भजन । तूं भावार्थे होशी प्रसन्न ।

तुझ्या प्रसन्नता तुझे चरण । स्वानंद पूर्ण वर्षती ॥ ७९ ॥

तू विश्वमूर्ती विश्वेश्वरु । तूं ब्रह्मादिकांचा ईश्वरु ।

तुझा जाहलिया अभय करु । भक्तां भवभारु स्पर्शेना ॥ ८० ॥

तुझी भक्ती तें त्यांचें सत्कर्म । तुझा भाव तो त्यांचा स्वधर्म ।

तुज नैवेद्य अर्पणें उत्तम । तोचि याग परम भक्तांचा ॥ ८१ ॥

नित्य स्मरणें तुझें नाम । हाचि भक्तांचा जपसंभ्रम ।

तुझें कीर्तन मनोरम । ते समाधि परम भक्तांची ॥ ८२ ॥

एवं भक्त करिती जें जें कर्म । तें तें तूं होसी पुरुषोत्तम ।

ज्यासी तूं तुष्टसी मेघश्याम । त्यासी भवभ्रम स्पर्शेना ॥ ८३ ॥

यापरी भजनमुखें । भक्त तारिसी निजत्मसुखें ।

तेणें सुखाचेनि हरिखें । अतिसंतोखें डुल्लसी ॥ ८४ ॥

एवं अनपेक्षित भक्तजन । तूं निजसुखें करिसी पूर्ण ।

तुज न रिघती जे शरण । ते मायेनें जाण मोहिले ॥ ८५ ॥

जे तुझ्या चरणांसी विमुख । ते स्वप्नींही न देखती सुख ।

चढतेंवाढतें भोगिती दुःख । मायेनें मूर्ख ते केले ॥ ८६ ॥

त्यजूनि तुझें चरणध्यान । करितां योगयागाक्रिया साधन ।

तें तें साधकां होय बंधन । खवळे अभिमान ज्ञातृत्वें ॥ ८७ ॥


( पूर्वश्लोकाचा चरण ) ‘त्वन्माययामी विहता न मानिनः’


हाचि श्लोकींचा अंतींचा चरण । उपक्रमोनियां आपण ।

पंडितांचा ज्ञानाभिमान । अभक्तपण प्रकाशी ॥ ८८ ॥

आम्ही ज्ञाते आम्ही योगी । आम्ही प्रवर्तक कर्ममार्गीं ।

आम्ही श्रोत्रिय पवित्र जगीं । आमुची मागी अतिशुद्ध ॥ ८९ ॥

लोक केवळ अज्ञान । तैसे आम्ही नव्हों आपण ।

आमचें वचन प्रमाण । सर्वार्थीं जाण सर्वांशीं ॥ ९० ॥

आम्ही ज्ञाते हें मानूनि दृढ । ज्ञानाभिमानें केले मूढ ।

पांडित्यें हो‍ऊनि गर्वारूढ । दुःख दुर्वाड भोगिती ॥ ९१ ॥

अभिमाना‌ऐसा वैरी । आन नाहीं संसारीं ।

तो हा ज्ञानाभिमानेंकरीं । घाली दुस्तरीं सज्ञान ॥ ९२ ॥

असो हे अभक्तांची कथा । जे चुकले भक्तिपंथा ।

यालागीं नानापरींच्या व्यथा । देह‍अहंता सोसिती ॥ ९३ ॥

जिंही भक्तीसी विकूनि चित्त । जाहले अनन्यशरणागत ।

त्यांसी तारिसा तूं जगन्नाथ । निजसुखें निजभक्त नांदविसी ॥ ९४ ॥

तुझे जे कां भक्तजन । जिंहीं भक्तीसी विकिला प्राण ।

त्यासी न मागतां ब्रह्मज्ञान । सहजें जाण ठसावे ॥ ९५ ॥

तुझें करितां निजभजन । भक्तांसी कदा न बाधी विघ्न ।

सुखें होती सुखसंपन्न । हें नवल कोण गोविंदा ॥ ९६ ॥

जे तुज अनन्यशरण । तूं सर्वदा त्यांअधीन ।

तेचि अर्थींचें निरूपण । उद्धव आपण सांगत ॥ ९७ ॥


किं चित्रमच्युत तवैतदशेषबन्धो

दासेष्वनन्यशरणेषु यदात्मसात्त्वम्‌ ।

यो रोचयन्‌ सहमृगैः स्वयमीश्वराणां

श्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठः ॥ ४ ॥


विघ्न न बाधी तुझ्या भक्तांसी । हें नवल नव्हे हृषीकेशी ।

तूं भुलोनि भक्तप्रेमासी । भक्ताधीन होसी सर्वदा ॥ ९८ ॥

हो‍ऊनि निजदासाधीन । मध्यरात्रीं उरविसी अन्न ।

शेखीं तुज न मिळे भोजन । भुकेल्या पान भाजीचें ॥ ९९ ॥

उभय सेनेचे देव्हडीं । शस्त्रें सुटतां अति कडाडीं ।

तेथ सोसिसी रथाची वोढी । शेखीं रथींचीं घोडीं तूं धुशी ॥ १०० ॥

तुझा मुकुट नाकळे वेदासी । तेथ भक्तांचा चाबुक खोंविसी ।

देखतां सकळिकां रायासी । रणीं घोडे धुसी निजांगें ॥ १ ॥

वागोरे धरोनि दांतीं । चारी घोडे चहूं हातीं ।

धुतां न लाजसी श्रीपती । भक्ताधीन निश्चितीं तूं ऐसा ॥ २ ॥

बंदीहुनी सोडविलें ज्यासी । तो उग्रसेन स्वामी करिसी ।

उच्छिष्टें धर्माघरींचीं काढिली । शेखीं गायी राखिसी नंदाच्या ॥ ३ ॥

असो ते थोरांची थोर मात । तूंचि मिळोनि गोवळा‌आंत ।

उभ‍उभ्यां खासी त्यांचा भात । छंदें नाचत त्यांचेनी ॥ ४ ॥

न म्हणसी सोवळें ओवळें । प्रत्यक्ष केवळ गोवळे ।

त्यांचेनि उच्छिष्टकवळें । स्वानंदमेळें डुल्लसी ॥ ५ ॥

द्रौपदीचिये अतिसांकडीं । नेसतीं जाहलासि तूं लुगडीं ।

गोपिकांचिया निज‍आवडीं । तूं कडोविकडी नाचसी ॥ ६ ॥

पूर्णकलश नेतां पाहीं । कांटा मोडला गोपीचे पायीं ।

तो पाय धरूनि हातीं दोंही । तूं कांटा लवलाहीं काढिसी ॥ ७ ॥

खांदीं वाहिलें दुर्वासासी । द्वारपाळ तूं बळीपाशीं ।

ऐसा भक्ताधीन तूं होसी । वचनें वर्तसी दासांच्या ॥ ८ ॥

देवा तूं ऐसें म्हणसी । ‘गोवळत्व सत्य मानिसी’ ।

तें तुज न घडे हृषीकेशी । तूं पूज्य होसी सुरनरां ॥ ९ ॥


( पूर्वश्लोकींचें पद ) ‘श्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठः ॥’


इंद्र चंद्र आणि महेंद्र । ब्रह्मा बृहस्पति आणि शंकर ।

ऐसे पूज्य जे कां ईश्वर । तेही तुझे किंकर श्रीकृष्णा ॥ ११० ॥

तुझे आसनाचे पादपीठीं । त्यांच्या मुकुटमणियांच्या कोटी ।

घर्षणीं झणत्कार उठी । नमस्कारा दाटी सुरवरां ॥ ११ ॥

तुझी आज्ञा न मानितां । ब्रह्मादिकांचिया माथां ।

साटु वाजे जी सर्वथा । मा इतरांची कथा ते कोण ॥ १२ ॥

तुझे आज्ञेभेणें जाण । वायु वागवी नेमस्त प्राण ।

सूर्य चालवी दिनमान । तुझे आज्ञेभेण गोविंदा ॥ १३ ॥

तुझे आज्ञेचे भयभागीं । समुद्र मर्यादा नुल्लंघी ।

तुझ्या आज्ञेच्या नियोगी । वर्षिजे मेघीं जळ काळीं ॥ १४ ॥

तुझे आज्ञेची अगाध थोरी । स्वयें मृत्यु वंदी शिरीं ।

तोही स्वकाळें प्रळयो करी । आज्ञेबाहेरी कदा न निघे ॥ १५ ॥ आशंका ॥

‘मी तंव नंदाचा खिल्लारी । उग्रसेनाची सेवा करीं ।

माझीं हे एवढी थोरी । मिथ्या’ मुरारी म्हणशील ॥ १६ ॥

तुवां पाडूनि काळाचे दांत । गुरुपुत्र आणिला एथ ।

इंद्र केला मानहत । गोकुळीं अद्‍भुत वर्षतां ॥ १७ ॥

इतरांची गोठी कायशी । हो‍ऊनि वत्सें वत्सपांसीं ।

वेड लाविलें विधात्यासी । शेखीं गोवळ होसी नंदाचा ॥ १८ ॥

बाणकैवारालागुनी । शिव आला अतिकोपोनी ।

तो त्वां जिंकिला अर्धक्षणी । शार्ङ्गपाणी ईश्वरेश्वरा ॥ १९ ॥

तुझी भेटी घ्यावयाकारणें । उत्कंठा वाहिजे नारायणें ।

ब्राह्मण अपत्यद्वारा तेणें । तुझी भेटी वांछिणें सर्वदा ॥ १२० ॥

तूं भक्तकाझपंचानन । सत्य करावया अर्जुन ।

क्षीरसागरीं रिघोनि जाण । कृष्णनारायण भेटले ॥ २१ ॥

दोहींचे भेटीची परवडी । संत जाणती निजा‌आवडीं ।

दोघां मिठी पडली गाढी । निजात्मगोडी अभिन्न ॥ २२ ॥

कृष्णीं विराला नारायण । कीं नारायणामाजीं श्रीकृष्ण ।

दोघां नाहीं दोनीपण । स्वरूप परिपूर्ण एकत्वें ॥ २३ ॥

तेथ अर्जुनासी जाहली व्यथा । थित्या अंतरलों कृष्णनाथा ।

तंव शेषशयनीं होय देखता । नारायणता श्रीकृष्णीं ॥ २४ ॥

तो तूं भक्तकाजकैवारी । लीलाविग्रही अवतारधारी ।

अवतार धरिसी नानापरी । दीनोद्धारी श्रीकृष्णा ॥ २५ ॥

यापरी गा हृषीकेशी । अगाध महिमा तुझेपाशीं ।

येचि अवतारीं आम्हांसी । प्रतीती निश्चयेंसी पैं आली ॥ २६ ॥

अखंड ऐश्वर्याची स्थिती । अनावृत ज्ञानस्फूर्ती ।

अद्वयानंदा नाहीं च्युती । ‘अच्युत’ निश्चितीं या नांव ॥ २७ ॥

ऐसा तूं अनंत अपरंपार । नित्यतां ईश्वराचा ईश्वर ।

तरी तूं भक्तकरुणाकर । तोही प्रकार अवधारीं ॥ २८ ॥


(पूर्वश्लोकींचा चरण) ‘योऽरोचयत्‌ सहमृगैं स्वयमीश्वराणाम्‌ ॥’


देवां दुर्लभ जो नमस्कारा । तो तू रिसां आणि वानरां ।

खेंव देसी रामचंद्रा । लीलावताराचेनि नटनाट्यें ॥ २९ ॥

तुवां बोलावें कृपा करूनी । यालागीं वेद तिष्ठे सावधानीं ।

तो तू वानरांच्या कानीं । गुज आळोंचूनी सांगशी ॥ १३० ॥

तुझें ज्ञान न कळे वेदशास्त्रां । तो तूं विचार पुससी वानरां ।

अनुसरोनि त्यांच्या मंत्रा । उपायद्वारा वर्तसी ॥ ३१ ॥

यज्ञींचीं अवदानें प्रांजळें । कदा न घेसी यज्ञकाळें ।

तो तूं वानरांची वनफळें । खासी कृपाबळें सप्रेम ॥ ३२ ॥

ऐसें भक्तांचें निजप्रेम । तूं प्रतिपाळिसी मेघश्याम ।

त्या तुजमाजीं नाहीं विषम । तूं आत्माराम जगाचा ॥ ३३ ।

‘एतदशेषबंधो’

तूं अंतर्यामीं निजसखा । परमात्मा हृदयस्थ देखा ।

तुजमाजीं भूतां भौतिकां । भिन्न आवांका असेना ॥ ३४ ॥

तूं जडातें चेतविता । मूढातॆं ज्ञानदाता ।

सकळ जीवां आनंदविता । तुझिया चित्सत्ता जग नांदे ॥ ३५ ॥

मातापित्यांचें सख्यत्व देखा । तो प्रपंचयुक्त आवांका ।

तूं हृदयस्थ निजसखा । सकळ लोकां सुखदाता ॥ ३६ ॥

ऐसा तूं सर्वांचा हृदयस्थ । सर्ववंद्यत्वें अतिसमर्थ ।

जाणासी हृदयींचा वृत्तांत । स्वामी कृपावंत दीनांचा ॥ ३७ ॥

यापरी गा हृषीकेशी । दीनदयाळू निजभक्तांसी ।

ऐशिय सांडूनि स्वामीसी । कोण धनांधासे भजेल ॥ ३८ ॥


तं त्वाखिलात्मदयितेश्वरमाश्रितानां

सर्वार्थदं स्वकृतविद्विसृजेत को नु ।

को वा भजेत्‌ किमपि विस्मृतयेऽनुभूत्यै

किं वा भवेन्न तव पादरजोजुषां नः ॥ ५ ॥


विधाता आणि हरि हर । हे मायागुणीं गुणावतार ।

तूं माया‌इयंता ईश्वर । भक्तकरुणाकर सुखदाता ॥ ३९ ॥

त्या तुझी करितां नि भक्ती । चारी पुरुषार्थ चारी मुक्ती ।

भक्तांसी लोटांगणीं येती । एवढी अर्थप्राप्ती निजभक्तां ॥ १४० ॥

इजभक्तांचें मनोगत । तूं सर्वज्ञ जाणता भगवंत ।

भक्तहृदयींचें हृद्गत । जाणोनि सर्वार्थ तूं देसी ॥ ४१ ॥

भावार्थाचें भोक्तेपण । जाणता तूं एक श्रीकृष्ण ।

तुजवेगळें हें लक्षण । आणिका जाण कळेना ॥ ४२ ॥

ऐसा स्वामी तूं उत्तमोत्तम । तुझेनि साधकां सुख परम ।

आणिक नाहें तुजसम । तूं स्वामी पुरुषोत्तम सर्वांचा ॥ ४३ ॥

तूं सर्वांचा स्वामी होसी । परी कृपाळु निजभक्तांसी ।

अग्निविषादि नानाबाधेंसीं । तुवां ‘प्रल्हादासी’ रक्षिलें ॥ ४४ ॥

तुज भक्तांची कृपा प्रबळ । उत्तानचरणाचें तानें बाळ ।

करोनियां वैराग्यशीळ । ‘ध्रुवासी’ अढळ तुवां केलें ॥ ४५ ॥

शत्रुबंधु ‘विभीषण’ । तुज झाला अनन्यशरण ।

त्याचे कृपेस्तव जाण । सकुळीं रावण उद्धरिला ॥ ४६ ॥

छळूनि बांधिलें ‘बळीसी’ । शेखीं कृप उपजली कैसी ।

त्याचे द्वारीं द्वारपाळ होसी । निजलाजेसी सांडूनि ॥ ४७ ॥

ऐशी भक्तकृपा तुजापाशीं । भक्तहृद्गत तूं जानसी ।

ऐशा सांडूनि निजस्वामीसी । कोण धनांधांसी सेवील ॥ ४८ ॥

देहेंद्रियां जें सुख भासे । तें तुझेनि सुखलेशें ।

तो तूं सकळसुखसमावेशें । प्रसन्न अनायासें निजभक्तां ॥ ४९ ॥

साधु जाणती तुझा महिमा । तूं ज्ञानियांचा अभेद आत्मा ।

भक्तप्रिय पुरुषोतमा । तुझा सुखाचा प्रेमा‌अप्रमेय ॥ १५० ॥

तुझे सेवेचिया संतोखें । भक्त सुखावले निजसुखें ।

त्यांसी देहद्वंद्वजन्मदुःखें । स्वप्नींही संमुखें कदा नव्हती ॥ ५१ ॥

तुझ्या भजनसुखें तुझे भक्त । विषयीं हो‍ऊनि विरक्त ।

ते राज्य समुद्रवलयंकित । थुंकोनि सांडित तुच्छत्वें ॥ ५२ ॥

सकळभोगवैभवेंसीं । स्वर्ग आलिया भक्तांपाशीं ।

ते उपेक्षिती तयासी । जेवीं राजहंसीं थिल्लर ॥ ५३ ॥

जे विनटले भजनाच्या ठायीं । ते तूं सुखरूप करिसी पाहीं ।

देहीं असतांचि विदेही । सर्वा ठायीं समसाम्यें ॥ ५४ ॥

ऐसा स्वामी तूं हृषीकेशी । सदा संतुष्ट निजभक्तांसीं ।

कठिणत्व नाहीं सेवेसी । कैसें म्हणसी तें ऐक ॥ ५५ ॥

जाणें न लगे परदेशासी । आणि अनवसरु नाहीं सेवेसी ।

भक्तांनिकट अहर्निशीं । तूं हृदयनिवासी निजत्मा ॥ ५६ ॥

सेवेलागीं न लगे धन । शरीरकष्ट न लगती जाण ।

तुझ्या चारणीं ठेविल्या मन । तूं स्वानंदघन तुष्टसी ॥ ५७ ॥

तूं तुष्टेनि करिशी ऐसें । सांडविसी प्रपंचाचें पिसें ।

त्रिगुणेंसीं त्रिपुटी नासे । अनयासें मिथ्यात्वें ॥ ५८ ॥

ऐसा तूं सुसेव्य आणि कृपाळू । निजस्वामी तूं दीनदयाळू ।

तुझी सेवा सांडी तो बरळू । मूर्ख केवळू अतिमंद ॥ ५९ ॥

निमेषोन्मेषांचे व्यापार । तुझेनि चालती साचार ।

तुझे सेवेसी विमुख नर । ते परमापर अभाग्य ॥ १६० ॥

तुझी सेवा सुखरूप केवळ । तीस उपेक्षूनियां बरळ ।

विषयांचे विषकल्लोळ । जे सर्वकाळ वांछिती ॥ ६१ ॥

ज्या विषयांचा विषलेश । थित्या निजसुखा करी नाश ।

जन्ममरणांचा विलास । दुःख असोस भोगावी ॥ ६२ ॥

त्या विषयांचे विषयदाते । इंद्र-महींद्र कृपाणचित्तें ।

त्यांसी भजती जे विषयस्वार्थें । तेही निश्चितें अभाग्य ॥ ६३ ॥

तुझिया कृपा तुझे भक्त । सुखसंपन्न अतिसमर्थ ।

संसारी असोनि विरक्त । हें नवल एथ नव्हे देवा ॥ ६४ ॥

तुझें चरणरज जे सेव्ती । पृथुजनकादि नृपती ।

त्यासी इंद्रादिक वंदिती । पायां लागती ऋद्धिसिद्धी ॥ ६५ ॥

अकल्प करितां तपःस्थिति । ज्या सिद्धींची नव्हे प्राप्ती ।

त्या सिद्धी भक्तां शरण येती । ऐसी श्रेष्ठ भक्ति पैं तुझी ॥ ६६ ॥

आणिक साधनें न करितां । तुझे भजनीं ठेविल्या चित्ता ।

सर्व सिद्धी होते शरणागता । स्वभावतां भक्तांसी ॥ ६७ ॥

यापरी तुझे उपकार । भक्तांप्रति घडले अपार ।

त्यासी तैंचि घडे प्रत्युपकार । हरिचरणीं साचार जैं स्वयें विरे ॥ ६८ ॥

तेंचि विरालेंपण ऐसें । जेवीं प्रतिबिंब बिंबीं प्रवेशे ।

कां घटाकाशींचेनि आकाशें । हो‌ईजे जैसें महदाकाश ॥ ६९ ॥

ऐसें तुजमाजीं न विरतां । प्रत्त्युप्रकार न ये हाता ।

जो पुरवी सर्व स्वार्था । त्यासी विसरतां अधःपात ॥ १७० ॥



नैवोपयन्त्यपचितिं कवयस्तवेश

ब्रह्मयुषापि कृतमृद्धमुदः स्मरन्तः ।

योऽन्तर्बहिस्तनुभृतामशुभं विधुन्वन्‌

आचार्यचैत्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ति ॥ ६ ॥


तुजमाजीं न विरतां साचार । ब्रह्मायु हो‍ऊनियां नर ।

योगयोगें शिणतां अपार । प्रत्युपकार कदा न घडे ॥ ७१ ॥

असो सज्ञान ज्ञाते जन । करितां नानविध साधन ।

तुझिया उपकारा उत्तीर्ण । अणुप्रमाण कदा नव्हती ॥ ७२ ॥

तो उपकार कोण म्हणसी । निजभक्तांच्या कल्मषांसी ।

सबाह्यभ्यंतर निर्दळिसी । उभयरूपेंसीं कृपाळुवा ॥ ७३ ॥

अंतरीं अंतर्यामीरूपें । बाह्य सद्‌गुरुस्वरूपें तूं करुणाकरु ।

निरसूनि भक्तभवभारु । निजनिर्धारु धरविसी ॥ ७५ ॥

निजनिर्धाराचें लक्षण । सहजें हारपे मीतूंपण ।

स्वयें विरे देहाभिमान । जन्ममरण मावळे ॥ ७६ ॥

गेलिया जन्मजरामरण । सहजें होती आनंदघन ।

ऐसे तुझिया कृपें जाण । उपकारें पूर्ण निजभक्त ॥ ७७ ॥

ऐसी आपुली स्वरूपस्थिती । भक्तां अर्पिसी कृपामूर्ती ।

तो तूं निजस्वामी श्रीपती । पूज्य त्रिजगतीं त्रिदशांसी ॥ ७८ ॥

ऐसे तुझेनि निजप्रसादें । भक्त सुखी जाहले स्वानंदें ।

ते उरलेनि प्रारब्धें । सदा स्वानंदबोधें वर्तती ॥ ७९ ॥

ते देहीं असोनि विदेही । कर्म करूनि अकर्ते पाहीं ।

ऐसे उपकार भक्तांच्या ठायीं । तेकैसेनि उतरायी होतील ॥ १८० ॥

तुज केवीं हो‌इजे उत्तीर्ण । तुझेनि मनासी मनपण ।

तुझेनि बुद्धीसी निश्चयो जाण । इंद्रियां स्फुरण र्तुझेनी ॥ ८१ ॥

निमेषोन्मेषांचे व्यापार । तुझेनि चालती साचार ।

नीच नवे तुझे उपकार । उत्तीर्ण नर कदा नव्हती ॥ ८२ ॥

जें जें करावें साधन । तें सिद्धी पावे तुझे कृपेन ।

त्या तुज उत्तीर्णपण । सर्वथा जाण असेना ॥ ८३ ॥

यापरी करूनि साधन । तुवां उद्धरिले थोरथोर ।

आतां सुगमोपायें भवसागर । तरती भोळे नर तें सांग ॥ ८४ ॥

सुगमोपायें स्वरूपप्राप्ती । भाळेभोळे जन पावती ।

तैसा उपाय श्रीपती । कृपामूर्ति सांगावा ॥ ८५ ॥

तूं गेलिया निजधामा । दीन तरावया मेघश्यामा ।

सुगम उपयाचा महिमा । पुरुषोत्तम मज सांग ॥ ८६ ॥

म्हणोनि घातिलें लोटांगण । मस्तकीं धरिले श्रीचरण ।

तरावय दीन जन । सुगम साधन सांगिजे ॥ ८७ ॥

उद्धवें प्रार्थिला श्रीपती । अबळें उद्धरावया निश्चितीं ।

त्याचेनि धर्में त्रिजगती । त्यासी कृपामूर्ती तुष्टला ॥ ८८ ॥

उद्धवें प्रार्थिल श्रीपती । तेणें सुखावला शुकही चित्तीं ।

उल्लासोनि स्वानंदस्थिथी । म्हणे परीक्षिती सावध ॥ ८९ ॥

सुगम उपायस्थितीं । तरावया त्रिजगतीं ।

उद्धवें वि‌अविला श्रीपती । त्यासी कृपामूर्ति तुष्टला ॥ १९० ॥

संसारतरणोपायबीज । ब्रह्मप्राप्तीचें ब्रह्मगुज ।

सुगमें साधे सहज निज । तें अधोक्षज सांगेल ॥ ९१ ॥

अबळें उद्धरावया निश्चितीं । उद्धवें प्रार्थिला श्रीपती ।

त्याचेनि धर्में त्रिजगती । सुगमस्थितीं तरेल ॥ ९२ ॥

निजधामा गेलिया श्रीकृष्णनाथ । दीनें तरावया समस्त ।

उद्धवें सेतु बांधिला एथ । ब्रह्मप्राप्त्यर्थ प्रश्नोक्त्तीं ॥ ९३ ॥

उधवें प्रार्थूनि श्रीकृष्ण । उद्धरावया दीन जन ।

ब्रह्मप्राप्तीची पव्हे जाण । सुगम संपूर्ण घातली ॥ ९४ ॥

एवं उद्धवप्रश्नस्थितीं । शुक्र सुखावे वचनोक्तीं ।

तेंचि परीक्षितीप्रती । सुनिश्चितीं सांगत ॥ ९५ ॥


श्रीशुक उवाच-

इत्युद्धवेनात्य‍नुरक्तचेतसा

पृष्टो जगत्क्रीडनकः स्वशक्तिभिः ।

गृहीतमूर्तित्रय ईश्वरेश्वरो

जगाद सप्र्ममनोहरस्मितः ॥ ७ ॥

को ज्ञानियांचा शिरोमणी । जो ब्रह्मचाऱ्यां मुकुटमणी ।

जो योगियंमाजीं अग्रमाणी । जो सिद्धासनीं वंदिजे ॥ ९६ ॥

जो ब्रह्मज्ञानाचा निजनिधी । जो स्वानंदबोधाचा उदधी ।

जो भूतदयेचा क्षीराब्धी । तो शुक स्वबोधीं बोलत ॥ ९७ ॥

पांडवकुळीं उदारकीर्ती । कौरवकुळीं तुझेनि भक्ती ।

धर्मस्थापक त्रिजगतीं । ऐक परीक्षिति सभाग्या ॥ ९८ ॥

जग जें भासे विचित्रपणें । तें जयाचें लीलाखेळणें ।

खेळणेंही स्वयें होणें । शेखीं अलिप्तपणें खेळवी ॥ ९९ ॥

विचित्र भासे जग जाण । ज्याचेनि अंगें क्रीडे संपूर्ण ।

जग ज्याचें क्रीडास्थान । जगा जगपण च्याचेनि ॥ २०० ॥

ऐसा ‘जगत्क्रीडनक’ श्रीकृष्ण । जो ईश्वराचा ईश्वर आपण ।

मायादि तिन्ही गुण । ज्याचेनि पूर्ण प्रकाशती ॥ १ ॥

मायागुणीं गुणावतार । जे उत्पत्तिस्थितिक्षयकर ।

ब्रह्मा आणि हरि हर । तेही आज्ञाधर जयाचे ॥ २ ॥

ऐशिया श्रीकृष्णाप्रती । उद्धवें सप्रेम विनंती ।

केली अतिविनीतस्थितीं । तेणें श्रीपति तुष्टला ॥ ३ ॥

बहुतीं प्रार्थिला श्रीकृष्ण । तो आपुलाल्या कार्यार्थ जाण ।

उद्धवें केला विनीत प्रश्न । जगदुद्धरण उपकारी ॥ ४ ॥

उद्धवाचिया प्रश्नोक्तीं । तोषोनि तुष्टला श्रीपती ।

सुगमोपायें ब्रह्मप्राप्ती । ते साधनस्थिती सांगेल ॥ ५ ॥

भाळेभोळे सात्त्विक जन । सवेग पावती समाधान ।

तो उद्धवप्रश्नें श्रीकृष्ण । सोपें ब्रह्मज्ञान सांगत ॥ ६ ॥

ज्ञानमार्गींचे कापडी । जीवें सर्वस्वें घालू‌इ उडी ।

उद्धवप्रश्नाचे आवडीं । ब्रह्म जोडे जोडी सुगमत्वें ॥ ७ ॥

ले‌ऊनियां मोहममतेची बेडी । जे पडिले अभिमानबांदवडीं ।

त्यांचीही सुटका धडफुडी । उद्धवें गाढी चिंतिली ॥ ८ ॥

उद्धवाचें भाग्य थोर । प्रश्न केला जगदुपकार ।

तेणें तुष्टला शार्ङ्गधर । अतिसादर बोलत ॥ ९ ॥

दीनोद्धाराचा प्रश्न । उद्धवें केला अतिगहन ।

तेणें संतोषोनि श्रीकृष्ण । हास्यवदन बोलत ॥ २१० ॥

कृष्णवदन अतिसुंदर । तेंही हास्ययुक्त मनोहर ।

अति‌उल्हासें शार्ङ्गधर । गिरा गंभीर बोलत ॥ ११ ॥


श्रीभगवानुवाच-

हन्त ते कथयिष्यासी मम धर्मान्‌ सुमङ्गलान्‌ ।

याञ्छ्‌द्धयाऽऽचरन्मर्त्यो मृत्युं जयति दुर्जयम्‌ ॥ ८ ॥


जो प्रणवाचें सोलींव सार । जो ज्ञानाचें निजजिव्हारा ।

जो चैतन्याचा चमत्कार । जो परात्पर परादिकां ॥ १२ ॥

तो मेघगंभीर गर्जोनि । स्वानंदें बोले शार्ङ्गपाणी ।

म्हणे उद्धवा तुझी धन्य धन्य वाणी । तुझ्या प्रश्नीं मी निवालों ॥ १३ ॥

बाळ्या भोळ्या ब्रह्मप्राप्ती । पावावया सुगमस्थितीं ।

ये अर्थीं दाटुगी माझी भक्ती । तिसी मी श्रीपती सदा वश्य ॥ १४ ॥।

माझें करितां अनन्य भजन । मी सर्वथा भक्ताधीन ।

तेथ जाती गोत ज्ञातेपण । उंच नीच वर्ण मी न म्हणें ॥ १५ ॥

जेणें घडे भजन परम । ते सांगेन भागवतधर्म ।

जेणें निरसे कर्माकर्म । मरणजन्मच्छेदक ॥ १६ ॥

जे धर्म स्वयें आचरितां । समूळ उन्मळी भवव्यथा ।

ज्या धर्मांच्या स्वभावतां । सुखसंपन्नता साधकां ॥ १७ ॥

जे स्वयें धर्म स्तवितां । निरसी असत्यादि दोषकथा ।

जे धर्म सादरें ऐकतां । विषयावस्था निर्दळी ॥ १८ ॥

माझे धर्म अतिसुमंगळ । दोषदाहक कलिमळ ।

मंगळांचेंही परम मंगळ । भजन केवळ पैं माझें ॥ १९ ॥

श्रद्धेनें आचरतां माझे धर्म । माझ्या निजरूपीं उपजे प्रेम ।

तेणें हारपे भवभ्रम । मरणजन्म असेना ॥ २२० ॥

जो मृत्यु ब्रह्मयाचा ग्रास करी । हरिहरांतें मृत्यु मारी ।

मृत्यु दुर्जय संसारीं सुरासुरीं कांपिजे ॥ २१ ॥

त्या मृत्युचें खणोनि खत । पाडूनि कळिकाळाचे दांत ।

अद्वयभजनें माझे भक्त । सुखें नांदत संसारीं ॥ २२ ॥

जेणें निवारे दुर्जय मरण । ऐसें भजन म्हणसी कोण ।

ऐक त्याचेंही लक्षण । तुज मी संपूर्ण सांगेन ॥ २३ ॥

उद्धवा तूं माझा निजसखा । यालागीं निजभजना‌आवांका ।

आरंभूनि पूर्वपीठिका । संक्षेपें देखा सांगेन ॥ २४ ॥

कोटिशस्त्रें रुपल्या पाहें । तरी शूर वांचला राहे ।

तोचि वर्मींचेनी एके घायें । मरण लाहे तक्ताळ ॥ २५ ॥

तेवीं करितां नानासाधन । अनिवार्य जन्म मरण ।

त्यासी माझें हें संक्षेपभजन । समूळ जाण निर्दळी ॥ २६ ॥

कृष्ण घनश्याम महाघन । उद्धवचातकालागीं जाण ।

वर्षला स्वानंदजीवन । तेणें त्रिभुवन सुखी होये ॥ २७ ॥

लोटलिया वर्षाकाळ । शारदीचें निर्मळ जळ ।

तेवीं सुखाचे सुखकल्लोळ । भजनें प्रबळ एकुणतिसावा ॥ २८ ॥

एकादशाचिया अंतीं । सुगमत्वें ब्रह्मप्राप्ती ।

तदर्थीं उत्तमोत्तम भक्ती । स्वमुखें श्रीपति सांगत ॥ २९ ॥


कुर्यात्सर्वाणी कर्माणि मदर्थं शनकैं स्मरन्‌ ।

मय्यर्पितमनश्चित्तो मद्धर्मात्ममनोरतिः ॥ ९ ॥


देशाचारें कुलाचारें प्राप्त । वृद्धाचारादि जें एथ ।

जें कां वेदोक्त नित्यनैमित्य । ‘कर्में’ समस्त या नांव ॥ २३० ॥

माझेनि उद्देशें कर्म जें एथ । या नाव ‘साधारण-मदर्थ’ ।

कर्मा सबाह्य जे मज देखत । ‘मुख्यत्वें मदर्थ’ आयास न करितां ॥ ३१ ॥

सकळ कर्म माझेनि प्रकाशे । कर्मक्रिया माझेनि भासे ।

ऐसें समूळ कर्म जेथ दिसे । तें ‘अनायासें मदर्थ’ ॥ ३२ ॥

कर्मा‌आदि मी कर्मकर्ता । कर्मीं कर्मसिद्धीचा मी दाता ।

कर्मीं कर्माचा मी फळभोक्ता । या नांव ‘कृष्णार्पणता’ कर्माची ॥ ३३ ॥

सहसा ऐसें नव्हे मन । तैं हें शनैः शनैः अनुसंधान ।

अखंड करितां आपण । स्वरूपीं प्रवीण मन होय ॥ ३४ ॥

मनासे नावडे अनुसंधान । तैं करावे माझें स्मरण ।

माझेनि स्मरणें मन जाण । धरी अनुसंधान मद्‍भजनीं ॥ ३५ ॥

भजन‍अभ्यासपरवडी । मनासी लागे निजात्मगोडी ।

तेथें बुद्धि निश्चयेंसीं दे बुडी । देह‍अहंता सोडी अभिमान ॥ ३६ ॥

माझ्या स्वरूपावेगळें कांहीं । मनासी निघावया वाडी नाहीं ।

ऐसें मन जडे माझ्या ठायीं । ‘मदर्पण’ पाहीं या नांव ॥ ३७ ॥

ऐसें मद्‌रूपीं निमग्न मन । तरी आवडे माझें भजन ।

माझिया भक्तीस्तव जाण । परम पावन मद्‍भक्त ॥ ३८ ॥

म्हणसी विशयनिष्ठ मन । कदा न धरी अनुसंधान ।

तेचि अर्थींचा उपाय पूर्ण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥३९ ॥


देशान्पुण्यानाश्रयेत मद्‍भक्तैः सघुभिः श्रितान्‌ ।

देवासुरमनष्येषु मद्‍भक्ताचरितानि च ॥ १० ॥


देश पावन कुरुक्षेत्र । अयोध्या देश अतिपवित्र ।

गंगायमुनेचें उभयतीर । पवित्र अपार अर्बुदाचळ ॥ २४० ॥

कलापग्राम नंदिग्राम । पावन देश बदरिकाश्रम ।

पंचवटी श्रीरामाश्रम । पावन परम गौतमीतट ॥ ४१ ॥

जेथ लागले श्रीरामचरण । पावन देश दण्डकारण्य ।

मथुरा गोकुळ वृंदावन । परम पावन ब्रह्मगिरी ॥ ४२ ॥

पावन पांडुरंगक्षिती । जे कां दक्षिणद्वारावती ।

जेथ विराजे विठ्ठलमूर्ती । नामें गर्जती पंढरी ॥ ४३ ॥

निर्दळी सकळ पापासी । पंचक्रोशी जे कां काशी ।

पुण्य देश वाराणसी । साधकांसी अतिसाह्य ॥ ४४ ॥

पुण्य सरिता जेथ वाहती । तेही साधकां पावन क्षिती ।

गंगा यमुना सरस्वती । साबामती वैतरणी ॥ ४५ ॥

गंडकी नर्मदा तपती । गोदावरी भीमरथी ।

कृष्णा वेण्या तुंगा गोमती । पावन क्षिती श्रीशैल ॥ ४६ ॥

कावेरीचें उभय तीर । पवित्र क्षीती चिदंबर ।

सरिता प्रतीची पवित्र । जिचेनि जळें नर पावन ॥ ४७ ॥

कृतमाला पयस्विनी । अतिपवित्र ताम्रपार्णी ।

पवित्र क्षिती नैमिषारण्यीं । साधकांलागोनि सुसेव्य ॥ ४८ ॥

असो हें पवित्रतेचें महिमान । पावना पावन आहे आन ।

जेथें वसले भक्त सज्जन । तो देश पावन सर्वार्थीं ॥ ४९ ॥

जे गांवीं वसती माझे भक्त । तत्संगे तो गांव पुनीत ।

जे देशीं वसले साधुसंत । तो देश पुनीत त्यांचेनी ॥ २५० ॥

भक्तांचा वारा लागे जिकडे । अतिपवित्रता होय तिकडे ।

ते सत्संगती ज्यांसी घडे । पवित्रता जोडे तयांसी ॥ ५१ ॥

चंदनाचे संगतीवरी । सुवास होती आरीबोरी ।

त्यांते देवद्विज वंदिती शिरीं । तेवीं साधकां करी सत्संग ॥ ५२ ॥

जें केवळ काष्ठ कोरडें । संगें मोल पावलें गाढें ।

त्याची श्रीमंतां चाड पडे । मस्तकीं चढे हरिहरांच्या ॥ ५३ ॥

जैं निजभाग्याची संपत्ती । तैंचि जोडे सत्संगती ।

सत्संगें पावन होती । जाण निश्चितीं साधक ॥ ५४ ॥

माझे स्वरूपीं ज्यांचें चित्त । अखंड जडलें भजनयुक्त ।

त्यांसीच बोलिजे ‘मद्‍भक्त’ । तेचि संत सज्जन ॥ ५५ ॥

माझे भक्तांचें आचरित । सुर नर असुर वंदित ।

साधकींही तेंचि एथ । स्वयें निश्चित साधावें ॥ ५६ ॥

श्रेष्ठ विनटले जे भक्तीसी । नारद प्रल्हाद अंबरीषी ।

तेचि भक्ती अहर्निशीं । साधकीं सद्‍भावेंसी साधावी ॥ ५७ ॥


पृथक्‌ सत्रेण वा मह्यं पर्वयात्रामहोत्सवान्‌ ।

कारयेद्गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभिः ॥ ११ ॥


वार्षिकी यात्रा पर्वपूजा । भावें अर्पावी अधोक्षजा ।

छत्रचामरादि वोजा । गरुडध्वजांकित चिह्नीं ॥ ५८ ॥

ऐशिया महराजविभूती । देवासी अर्पाव्या श्रद्धास्थितीं ।

भजनालागीं अहोरातीं । उल्हास चित्तीं अनिवार ॥ ५९ ॥

अश्वगजादि‌आरोहण । शेषशयन गरुडासन ।

महा-महोत्सव नरयान । रथोत्सव जाण करावा ॥ २६० ॥

टाळ घोळ निशाण भेरी । शंख मृदंग मंगल तुरीं ।

नाद न समाय अंबरीं । जयजयकारीं गर्जावें ॥ ६१ ॥

तेथ गीतनृत्यपवाडे । कीर्तन करावें वाडेंकोडें ।

हुंबरी आखरीं बागडें । देवापुढे करावें ॥ ६२ ॥

तोंड करूनि वांकुडें । वांकुली दावावी देवाकडे ।

वर्णावे देवाचे पवाडे । रंगापुढें गर्जत ॥ ६३ ॥

गोपाळकाल्याचा विन्यास । रासक्रीडेचा उल्हास ।

गोपाळवेषाचा विलास । मनोहर वेष दावावा ॥ ६४ ॥

दावावी मालखड्यांची परी । झोंबी घ्यावी नानाकुसरी ।

दंडीं मुडपीं उरीं शिरीं । परस्परीं हाणत ॥ ६५ ॥

मल्लविद्येच्या आसुडीं । थडक हाणोनियां गाढी ।

माळमर्दना परवडी । रंगीं गुढी उभवावी ॥ ६६ ॥

कुवलयापीड उन्मत्त । त्याचे उपटोनि गजदंत ।

गोपाळवेषें डुल्लत । रंगा‌आंत मिरवावें ॥ ६७ ॥

वानावी देवाची वाढीव । करावी देवाची भाटीव ।

ऐसे दावूनि हावभाव । महामहोत्सव करावा ॥ ६८ ॥

असल्या सामर्थ्यवैभव । स्वयें करावे सकळ उत्सव ।

ना तरी मिळोनियां सर्व । महामहोत्सव करावे ॥ ६९ ॥

ऐशिया अनन्य आवडीं । भजन करितां चढोवढी ।

माझिया भक्तीची लागली गोडी । जोडिलें जोडी हरिप्रेम ॥ २७० ॥

सप्रेम भक्ती करितां जाण । तेणें मी भक्तांसी तुष्टमान ।

माझें अंतरंगभजन । मद्‍भक्त आपण स्वयें लाहे ॥ ७१ ॥

‘अंतरंगभक्ती’ म्हणसी कोण । तें भक्तीचें निजलक्षण ।

उद्धवाप्रति श्रीकृष्ण । स्वमुखें आपण सांगत ॥ ७२ ॥


मामेव सर्वभूतेषु बहिरन्तरपावृतम्‌ ।

ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खममलाशयः ॥ १२ ॥


भावें करितां माझी भक्ती । शुद्ध होय चित्तवृत्ती ।

तेणें आत्मदृष्टीची स्थिति । गुरुकृपा पावती मद्‍भक्त ॥ ७३ ॥

पाहतां निजात्मदृष्टिवरी । मीचि सर्व भूतांच्या अंतरी ।

अंतरींचा हा निर्धार धरी । तंव भूताबाहेरीही मजचि देखे ॥ ७४ ॥

जो परावरादि अनंत । तो मी भूतां सबाह्य भगवंत ।

मी तोचि होय माझा भक्त । मिळोनि मना‌अंत मद्रुपें ॥ ७५ ॥

जैसजैशी माझी व्याप्ती । तैसतैशी भक्तांची स्थिती ।

जें जें देखे भूतव्यक्ती । तेथ सबाह्य प्रतीती मद्‌रूपें ॥ ७६ ॥

जेवीं घटामाजीं घटाकाश । तेंचि घ्टासबाह्य महदाकश ।

तेवीं भूतांसबाह्य मी चिद्विलास । माझा रहिवास निजरूपें ॥ ७७ ॥

निश्चयेंसी निजप्रतीती । भगवद्‍भाव सर्वांभूतीं ।

तेचि भक्तांची भजती स्थिती । यथानिगुती हरि सांगे ॥ ७८ ॥


इति सर्वाणि भूतानि मद्‍भावेन महाद्युते ।

सभाजयन्मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रीतः ॥ १३ ॥


उद्धवा तुझें भाग्य अमूप । तूं ज्ञाननिधि कैवल्यदीप ।

सर्व भूतीं माझें रूप । चित्स्वरूप सबाह्य ॥ ७९ ॥

यापरी गासर्वभूतीं । माझ्या स्वरूपाची अनुस्यूती ।

लक्षोनि जो करी भक्ती । नानाव्यक्ती समभावें ॥ २८०॥

भिन्न देखतांही भिन्न । स्थिति भिन्न कर्म ।

जग देखतांही विषम । मद्‍भक्ता सम मद्‍भावो ॥ ८१ ॥

भूतें देखतांही भिन्न । भिन्नत्वा न ये ज्याचें ज्ञान ।

मद्‍भावें भजे समान । त्यासी सुप्रसन्न भक्ति माझी ॥ ८२ ॥

ज्यासी प्रसन्न माझी भक्ति । त्याचा आज्ञाधारक मी श्रीपती ।

जो भगवद्‍भावें सर्व भूतीं । सुनिश्चित्तीं उपासक ॥ ८३ ॥ आशंका ॥

‘तुझी वेदाज्ञा तंव प्रमाण । अतिशयें पूज्य ब्राह्मण ।

उपेक्षावे असुरजन । चांडाळ जाण अतिनिंद्य ॥ ८४ ॥

कर्मभ्रष्ट जे जे लोक । त्यांचे पाहों नये मुख ।

हे वेदमर्यादा देख । तुवांचि निष्टंक नेमिली ॥ ८५ ॥

तेथ सर्व भूतीं समान । केवीं घडे भगवद्‍भजन’ ।

ऐसा विकल्प धरील मन । तरी ऐक महिमान भक्तीचें ॥ ८६॥

जंव अंधारासीं सबळ राती । तंवचि प्रतिष्ठा दीपस्थिती ।

तेथें उगवल्या गभस्ती । दीपाची दीप्ती असतांचि नाहीं ॥ ८७ ॥

तेवीं जंववरी दृढ अज्ञान । तंवचिवरी वेदाज्ञा प्रमाण ।

ज्यासी माझें अभेदभजन । तयासी वेद आपण स्वयें वंदी ॥ ८८ ॥

वेद बापुडा तो किती । ज्यासी माझी अभेदभ्क्ती ।

त्यासी मी वंदी श्रीपती । सदा वशवर्ती तयाचा ॥ ८९ ॥

अभेदभक्ती जेथ पुरी । मी नटिकारु त्याचे घरीं ।

त्याचा संसार माझे शिरीं । योगक्षेम करीं मी त्याचा ॥ २९० ॥

अभेदभक्तीचें महिमान । तिच्या पायां लागे आत्मज्ञान ।

तेथ वंद्यनिंद्य समसमान । विषमींही जाण विकारेना ॥ ९१ ॥


ब्राह्मणे पुल्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके ।

अक्रूरे क्रूरके चैव समदृक्पण्डितो मतः ॥ १४ ॥


ज्यांचे वंदितां पदरज जाण । पवित्र हो‌इजे आपण ।

ऐसे पुण्यपूज्य जे ब्राह्मण । ज्यांचा हृदयीं चरण हरि वाहे ॥ ९२ ॥

ऐसे अतिवंद्य जे ब्राह्मण । आणि चांडाळांमाजीं निंद्य हीन ।

तो ‘पुल्कस’ द्विजवरांसमान । हरिरूपें जाण भक्त देखे ॥ ९३ ॥

सुवर्नविष्णु सुवर्णश्वान । एक पूज्य एक हीन ।

विकू जातां मोल समान । वंद्यनिंद्य जाण आत्मत्वीं तैसें ॥ ९४ ॥

पुल्कस आणि ब्राह्मण । जातिभेदें विषमपण ।

आत्मदृष्टीं पाहतां जाण । दोघे समान चिद्‌रूपें ॥ ९५ ॥

जो बळेंचि ब्रह्मस्व चोरी । जो ब्राह्मणा अति‌उपकारी ।

दोघे निजात्मनिर्धारीं । सद्‌रूपेंकरीं समसाम्य भक्तां ॥ ९६ ॥

जेवीं डावा उजवा दोनी हात । एक नरकीं एक पुण्यार्थ ।

हा कर्माकर्म विपरीतार्थ । समान निश्चित ज्याचे त्यासी ॥ ९७ ॥

तेवें सर्वस्वें ब्राह्मणांचा दाता । कां जो ब्राह्मणांचा अर्थहरिता ।

दोंहीसी कर्माची विषमता । निजात्मता समान ॥ ९८ ॥

सूर्य आणि खद्योत । तेजविशेषें भेद भासत ।

निजात्मतेजें पाहतां तेथ । समसाम्य होत दोहोंसी ॥ ९९ ॥

दावग्नि आणि दिवा । भेद भासे तेजवैभवा ।

निजतेजें समानभावा । तेवीं तेजप्राभावा आत्मत्वें समान ॥ ३०० ॥

कर्पूराग्नि सोज्वळ कुंडी । परी रा‌ईसंगे तो तडफडी ।

तेवीं सत्वतमपरवडी । शांति आणि गाढी क्रोधावस्था ॥ १ ॥

एक सत्त्ववृत्ति अतिशांत । कां जो क्रूर तामस क्रोधयुक्त ।

गुणवैषम्यें भेद भासत । आत्मत्वें निश्चित समसाम्य भक्तां ॥ २ ॥

एक आपत्काळीं सर्वसत्ता । होय एकाचा प्राणरक्षिता ।

एक प्राणदात्याच्या घाता । प्रवर्ते क्रूरता कृतघ्न जो ॥ ३ ॥

हे पुण्यपापविषमता जाण । ऐसेही ठायीं भक्त सज्ञान ।

वस्तु देखती समसमान । उभयतां जाण निजात्मबोधें ॥ ४ ॥

वृक्षासी जो प्रतिपाळी । कां जो घाव घाली मूळीं ।

दोघांही समान पुष्पीं फळीं । तेवीं आत्ममेळीं घातका घातीं ॥ ५ ॥

द्विजाचें सोंवळें धोत्र । कां मद्यपियाचें मलीन वस्त्र ।

सूत्रसृष्टी समान सूत्र । मशक सृष्टिकर आत्मत्वीं तैसे ॥ ६ ॥

मशक आणि सृष्टिकर्ता । भजनीं समान मद्‍भक्तां ।

हे चौथे भक्तीची अवस्था । अपावो सर्वथा रिघों न शके ॥ ७ ॥

जेथूनि रिघों पाहे अपावो । तेथेंचि देखती भगवद्‍भावो ।

तेव्हां अपाव तोचि उपावो । मद्‍भक्तां पहा हो मद्‍भजनीं ॥ ८ ॥

ईश्वर आणि पाषाण । भजनीं मद्‍भक्तां समान ।

हें भक्तीचें मूख्य लक्षण । ‘चौथी भक्ती’ जाण या नांव ॥ ९ ॥

स्वक्र्मधर्मवर्णाचर । करतांही निज व्यवहार ।

ज्यासी सर्वभूतीं मदाकार । तो भक्त साचार प्रिय माझा ॥ ३१० ॥

ज्यासी सर्वभूतीं बुद्धि समान । तेचि भक्ति तेंचि ज्ञान ।

तेंचि स्वानंदसमाधान । सत्य सज्ञान मानिती ॥ ११ ॥

असो सज्ञानाची कथा । ज्यासी सर्व भूतीं समता ।

तो मजही मानला तत्त्वतां । मोक्षही सर्वथा वंदी त्यातें ॥ १२ ॥

सर्वांभूतीं आत्माराम । ऐसें कळलें ज्या निःसीम ।

तेचि भक्ति उत्तमोत्तम । ज्ञानियें परम मद्‌रूपें ॥ १३ ॥

योग याग ज्ञान ध्यान । सकळ साधनांमाजीं जाण ।

सुखत्वें हेंचि साधन । तेंचि निरूपण हरि सांगे ॥ १४ ॥


नरेष्वभीक्ष्णं मद्‍भावं पुंसो भावयतोऽचिरात्‌ ।

स्पर्धासूयातिरस्काराः साहङ्कारा वियन्ति हि ॥ १५ ॥


जो श्रोत्रिय उत्तम । कां जातिस्वभाव्वें अधम ।

कां अनाचारें अकर्म । येथें सद्‍भावें सम देखे जो वस्तु ॥ १५ ॥

चराचरीं भावद्‍भावो । देखणें हा शुद्ध स्वभावो ।

तरी नराच्याच ठायीं देवो । साक्षेपें पहा हो कृष्ण कां सांगे ॥ १६ ॥

मनुष्यांच्य ठायीं जण । प्रकट दिसती दोषगुण ।

तेथ साक्षेपें आपण । ब्रह्म परिपूर्ण पहावें ॥ १७ ॥

चौऱ्यायशीं लक्ष योनी अपार । त्यांत त्र्यायशीं लक्ष नव्याण्णव सहस्त्र ।

नवशें नव्याण्णव योनी साचार । मुक्त निरंतर गुणदोषार्थीं ॥ १८ ॥

परी मनुष्ययोनीच्या ठायीं । दोष न देखे जो पाहीं ।

तोचि देहीं विदेही । अन्यथा नाहीं ये अर्थीं ॥ १९ ॥

मनुष्यदेहीं ब्रह्मभावो । देखे तो सभाग्य पहा हो ।

चहूं मुक्तींचा तोचि रावो । जगीं निःसंदेहो तो एक ॥ ३२० ॥

सर्व भूतीं भगवद्‍भजन । ऐसें ज्यासी अखंड साधन ।

त्या नराचा देहाभिमान । क्षणार्धें जाण स्वयें जाये ॥ २१ ॥

जातां देहींचा अहंकार । निधे सकुटुंब सपरिवार ।

स्पर्धा असूया तिरस्कार । येणेंसीं सत्वर समूळ निघे ॥ २२ ॥

देहीं ममता तोचि ‘अभिमान’ । आपल्या ज्ञानेंसी समान ।

त्याचें निर्भर्त्सणें जें ज्ञान । ‘स्पर्धा’ जाण या नांव ॥ २३ ॥

अपणाहूनि अधिक ज्ञान । ऐसें जाणोनि आपण ।

त्याचे गुणीं दोषारोपण । करणें ते जाण ‘असूया’ ॥ २४ ॥

भाविक जे साधक जन । त्यांचे छळून सांडी साधन ।

धिक्कारूनि निर्भर्त्सी पूर्ण । ‘तिरस्कार’ जाण या नांव ॥ २५ ॥

इत्यादी दोषसमुदावो । घे‌ऊनि पळे अहंभावो ।

सर्वां भूतीं भगवद्‍भावो । देखतांच पहा हो तत्काळ ॥ २६ ॥

सर्व भूतीं समत्वें भजतां हेंचि श्रेष्ठ साधन तत्त्वतां ।

येणें पूर्णब्रह्म लाभे हाता । हे साधे अवस्था नरदेहीं ॥ २७ ॥

सांडावे ममतेचें काज । सांडावें योग्यतेचें भोज ।

सांडावी लौकिकाची लाज । ब्रह्मसायुज्य तैं लाभे ॥ २८ ॥

सांडावी देहगर्वता । सांडावी सन्मान‍अहंता ।

सांडावी श्रेष्ठत्वपूज्यता । ब्रह्मसायुज्यता तैं लाभे ॥ २९ ॥

तत्काळ हो‌इजे बर्ह्म पूर्ण । या प्राप्तीचें सुगम साधन ।

कोणाही न करवे जाण । लोकेषणा दारुण जनासी ॥ ३३० ॥

सांडावा वर्णाभिमान । स्वयें सांडूनि जाणपण ।

अणुरेणूंसीही लोटांगण । घालितां पूर्ण ब्रह्मप्राप्ती ॥ ३१ ॥

जो सांडी लोकेषणेची लाज । त्यांचे तत्काळ होय काज ।

तेचि विखींचें निजगुज । स्वयें अधोक्षज सांगत ॥ ३२ ॥


विसृज्य स्मयमानान्‌ स्वान्‌ दृशं व्रीडां च दैहिकीम्‌ ।

प्रणमेद्दण्डवद्‍भूमावाश्चचाण्डालगोखरम्‌ ॥ १६ ॥


सुहदां देखतां लोटांगण । घालतां हांसतील संपूर्ण ।

यालागीं विदेशीं आपण । घालावे लोटांगण गो-खर-श्वानां ॥ ३३ ॥

ऐशी लौकिकाची लाज । धरितां सिद्धी न पवे काज ।

लोटांगणाचें निजभोज । नाचावें निर्लज्ज सुहृदांपाशीं ॥ ३४ ॥

सासु सासरा जांवयी । इष्ट मित्र व्याही भा‌ई ।

ज्यांसी देखतांचि पाहीं । विरजे देहीं लाजोनी ॥ ३५ ॥

त्यांसि देखतां आपण । लाज सांडोनियां जाण ।

चांडाळादि हीन जन । गो खर श्वान वंदावी ॥ ३६ ॥

तेंहीं ऐसें गा वंदन । दंडाचे परी आपण ।

सर्व भूतां लोटांगण । भगवद्‍भावें जाण घालावे ॥ ३७ ॥

तेथ बर्ह्मवेत्ते ब्राह्मण । कां अंत्यजादि हीन जन ।

यांच्या ठायीं लोटांगण । सारिखें जाण सद्‍भावें ॥ ३८ ॥

गाय गाढव सूकर श्वान । यांच्याही ठायीं आपण ।

दंडवत लोटांगण । सद्‍भावें संपूर्ण घालावें ॥ ३९ ॥

साधावया निजकार्य पूर्ण । लोकलाज सांडावी खणोन ।

माशी मुंगी मुरकूट जाण । त्यांसीही लोटांगण दंडप्राय ॥ ३४० ॥

भावें वंदितां गो-खर-रज । प्रकटे भगवद्‍भजनतेज ।

त्यजूनि स्वजनांची लाज । वंदीं निजभोज लोटांगणेंसीं ॥ ४१ ॥

त्यजूनि संदेहविषमता । लोकलज्जे हाणोनि लाता ।

भगवद्बुद्धीं सर्वभूतां । घालावें तत्त्वतां लोटांगण ॥ ४२ ॥

म्हणसी ऐसें हें साधन । कोठवरी करावें आपण ।

तेंचि मर्यादानिरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ४३ ॥


यावत्सर्वेषु भूतेषु मद्‍भावो नोपजायते ।

तावदेवमुपासीत वाङ्‌मनःकायवृत्तिभिः ॥ १७ ॥


आपुला देह घालोनि पूढें । जें जें भूत दृष्टीं आतुडे ।

तेथ भगवद्‍भावें ठसा पडे । वाडेंकोडें निश्चित ॥ ४४ ॥

दृष्टीं पाहतां जें जें भासे । दृष्टीं नातुडतां जें जें दिसे ।

तें तें ज्यासी अनायासें । भासे आपैसें चिद्‌रूप ॥ ४५ ॥

मनाचे कल्पने जें जें आलें । कां कल्पनातीत जें जें ठेलें ।

तें तें ज्यासी अनुभवा आलें । स्वरूप आपुलें मद्‌रूपत्वें ॥ ४६ ॥

कायिक कर्माचार । वैदिक लौकिक व्यापार ।

ते ज्यासी दिसती मदाकार । चराचर मद्‌रूपें ॥ ४७ ॥

जागृतिस्वप्रसुषुप्तीसीं । देखिजे भोगिजे ज्या सुखासी ।

तें तें मद्‌रूप ज्यासी । निश्चयेंसीं ठसावे ॥ ४८ ॥

स्वाभाविक जे व्यापार । देहीं निफजती अपार ।

ज्यासी मद्‌रूपें साचार । निश्चये निर्धार ढळेना ॥ ४९ ॥

ऐशी न जोडतां अवस्था । सर्व भूतीं भगवद्‍भावता ।

भजावें गा तत्त्वतां । निजस्वार्थालागूनी ॥ ३५० ॥

हे सांडूनि भजनावस्था । नाना साधनीं प्रयास करितां ।

माझ्या अनुभवाची वार्ता । न चढे हाता कल्पांतीं ॥ ५१ ॥

ऐसें जाणूनियां आपण । सर्व भूतीं भगवद्‍भजन ।

करावें निश्चयेंसीं जाण । हे आज्ञा संपूर्ण पैं माझी ॥ ५२ ॥

सांडोनियां युक्तीची व्युत्पत्ती । धरितां भगवद्‍भाव सर्वभूतीं ।

येणेंचि माझी सुगम प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ५३ ॥

माझिये प्राप्तीचें सुगम साधन । उद्धवां तुवां पुशिलें जाण ।

तरी सर्व भूतीं भगवद्‍भजन । तदर्थ जाण सांगितलें ॥ ५४ ॥

हा ब्रह्मप्राप्तीच उपाव पूर्ण । माझे जिव्हरींची निजखूण ।

सुगमप्राप्तीलागीं जाण । उत्तम साधन सांगितलें ॥ ५५ ॥

येणें सुगम ज्ञानस्थिती । येणें सुगम माझी भक्ती ।

येणें सुगम माझी प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ५६ ॥

सर्व भूतीं ब्रह्मस्थिती । ज्यासी निश्चयें जाहली प्राप्ती ।

त्याची उपरमे भजनवृत्ती । तेंचि श्रीपती सांगत ॥ ५७ ॥


सर्व ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययाऽऽत्ममनीषया ।

परिपश्यन्नुपरमेत्‌ सर्वतो मुक्तसंशयः ॥ १८ ॥


काया वाचा आणि चित्तें । सर्व भूतीं भजलें मातें ।

त्यासी भगवद्‌रूप सर्व भूतें । सुनिश्चितें ठसावतीं ॥ ५८ ॥

तेव्हां मी एक एथें । भगवद्‌रूप पाहें सर्व भूतें ।

हेही वृत्ति हारपे तेथें । देखे सभोंवतें परब्रह्म ॥ ५९ ॥

परब्रह्म देखती वृत्ती । तेही विरे ब्रह्मा‌आंतौती ।

जेवीं घृतकणिका घृतीं । होय सुनिश्चितीं घृतरूप ॥ ३६० ॥

तेव्हां ब्रह्मचि परिपूर्ण । हेही स्फूर्ति नुरे जाण ।

गिळूनियां मीतूंपण । ब्रह्मीं ब्रह्मपण अहेतुक ॥ ६१ ॥

तेथें हेतु मातु दृष्टांतु । खुंटला वेदेंसीं शास्त्रार्थु ।

हर्र्पला देवभक्तु । अखंड वस्तु अद्वयत्वें ॥ ६२ ॥

गेलिया दोराचें सापपण । दोर दोररूपें परिपूर्ण ।

हो कां भासतांही सापपण । दोरीं दोरपण अनसुट ॥ ६३ ॥

तेवीं प्रपंच सकारण । गेलिया ब्रह्मचि परिपूर्ण ।

कां दिसतांही प्रपंचाचें भान । ब्रह्मीं ब्रह्मपण अनुच्छिष्ट ॥ ६४ ॥

याचिलागीं सर्व भूतीं । करितां माझी भगवद्‍भक्ती ।

एवढी साधकांसी प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ६५ ॥

तत्काळ पावावया ब्रह्म पूर्ण । सांडूनियां दोषगुण ।

सर्व भूतीं भगवद्‍भजन । हेंचि साधन मुख्यत्वें ॥ ६६ ॥

तत्काळ पावावया ब्रह्म पूर्ण । सांडूनियां दोषगुण ।

सर्व भूतीं भगद्‍भजन । हेंचि साधन मुख्यत्वें ॥ ६६ ॥

याही साधनावरतें । आणिक साधन नाहीं सरतें ।

हेंचि परम साधन येथें । मजही निश्चितें मानलें ॥ ६७ ॥


अयं हि सर्वकल्पानां सधीचीनो मतो मम ।

मद्‍भावः सर्वभूतेषु मनोवाक्कायवृत्तिभिः ॥ १९ ॥


सर्व भूतीं भगवद्‌दृष्टी । हेंचि भांडवल माझे गांठीं ।

येणें भांडवलें कल्पकोटी । करोनि सृष्टीं मी अकर्ता ॥ ६८ ॥

मज पाहतां निजात्मपुष्टी सर्वभूतीं भगवद्‍दृष्टी ।

हेचि भक्ति माझी गोमटी । ब्रह्मांडकोटीतारक ॥ ६९ ॥

हेचि भक्ति म्यां कल्पादी सर्वभूतीं भगवद्बुद्धी ।

नाभिकमळीं त्रिशुद्धी । ब्रह्मा या विधीं उपदेशिला ॥ ३७० ॥

व्रत तप करितां दान । योगयाग करितां ध्यान ।

वेदशास्त्रार्थें साधितां ज्ञान । माझ्या भक्तीसमान ते नव्हती ॥ ७१ ॥

नाना साधनांचिया कोटी । साधकीं साधितां आटाटी ।

माझी प्रेमाची नातुडे गोठी । मद्‍भक्तभेटीवांचूनी ॥ ७२ ॥

माझिया भक्तांचिये संगतीं । साधकां लाभे माझी भक्ती ।

अभेदभजनें माझी प्राप्ती । जाण मनीं भाव परिपूर्ण ब्रह्मत्वें ॥ ७४ ॥

दुष्ट दुरात्मा अनोळख । नष्ट चांडाळ अनामिक ।

तेथही ब्रह्मभाव चोख । हें ‘मानसिक’ निजभजन ॥ ७५ ॥

भूतीं भगवत्‌ंअ परिपूर्ण । ऐसें जाणोनि आपण ।

भूतांसी लागे दारुण । तें कठिण वचन बोलेना ॥ ७६ ॥

तेथें जातांही निजप्राण । भूतांचे न बोले दोषगुण ।

या नांव गा ‘वाचिक’ भजन । उद्धवा जाण निश्चित ॥ ७७ ॥

जेणें भूतांसी होय उपकार । ते ते करी देहव्यापार ।

भेदितांही निजजिव्हार । जो अपकारा कर उचलीना ॥ ७८ ॥

स्वयें साहूनियां अपकार । जो अपकारियां करी उपकार ।

ऐसा ज्याचा शरीरव्यापार । तें भजन साचार ‘कायिक’ ॥ ७९ ॥

यापरी काया-वाचा-मनें । सर्वभूतीं भगवद्‍भजन ।

हेंचि मुख्यत्वें श्रेष्ठ साधन । भक्त सज्ञान जाणती ॥ ३८० ॥

ब्रह्मप्राप्तीचें परम कारण । हेंचि एक सुगम साधन ।

मजही निश्चयें मानलें जाण । देवकीची आण उद्धवा ॥ ८१ ॥

ह भजनधर्म अतिशुद्ध । येथें विघ्नांचा संबंध ।

अल्पही रिघों न शके बाध । तेंचि विशद हरि सांगे ॥ ८२ ॥


न ह्यङ्गोपक्रमे ध्वंसो मद्धर्मस्योद्धवाण्वपि ।

मया व्यवसितः सम्यङ्‌निर्गुणत्वदस्नाशिषः ॥ २० ॥


अनेक धर्म नाना शास्त्रार्थीं । मन्वादि मुखें बोलिले बहुतीं ।

परी सर्वभूतीं भगवद्‍भक्ती । श्रेष्ठ सर्वार्थीं साधकां ॥ ८३ ॥

ये भक्तीचें हेंचि श्रेष्ठपण । इचे पूर्वारंभी जाण ।

साधकांपाशीं अल्पही विघ्न । बाधकपण धरूं न शके ॥ ८४ ॥

ये भक्तीचें निजलक्षण । पूर्वारंभीं हे निर्गुण ।

एथ रिघावया विघ्न । दाटुगेंपण धरीना ॥ ८५ ॥

जेवीं गरुडाचे झडपेतळीं । होती सर्पाच्या चिरफाळी ।

तेवीं ये भक्तीजवळी । विघ्नांची होळी स्वयें होये ॥ ८६ ॥

माझिया नामापुढें । विघ्न राहों न शके बापुडें ।

तें माझे भक्तीकडे । कोणते तोंडें ये‍ईल ॥ ८७ ॥

यापरी हे भक्ति सधर । उद्धवा तुझें भाग्य थोर ।

म्यां फोडूनि निजजिव्हार । साराचें सार सांगितलें ॥ ८८ ॥

निष्काम जे माझी भक्ती । तेथ विघ्नांची न पडे गुंती ।

परब्रह्माची ब्रह्मस्थिती । सुलभत्वें प्राप्ती साधकां ॥ ८९ ॥

हेतुक अहेतुक कर्माचरण । तेंही करी जो कृष्णार्पण ।

ते उत्तम माझी भक्ती जाण । तेंचि निरूपण हरि सांगे ॥ ३९० ॥


यो यो मयि परे धर्मः कल्प्य निष्फलाय चेत्‌ ।

तदायासो निरर्थः स्यद्‍भयादेरिव सत्तम ॥ २१ ॥


व्यवहारार्थ जो प्रयास केला । जो न फळतां व्यर्थ गेला ।

तोही जैं परब्रह्मीं अर्पिला । तैं मद्‍भजनीं लागला सद्‍भावें ॥ ९१ ॥

शिमगियाचा महासण । तेथ खेळ खेळल जो आपण ।

तोही केल्या कृष्णार्पण । तेही भक्ति जाण मज अर्पे ॥ ९२ ॥

चोराभेणें लपतां वनीं । निधान आतुडे ज्यालागूनी ।

तेवीं व्यर्थ कर्मही मदर्पणीं । करितां मद्‍भजनीं महालाभ ॥ ९३ ॥

नासलें तें सांडितां क्षीतीं । तेंही लागे माझे भक्तीं ।

जरी ब्रह्मार्पण चित्तीं । साधक निश्चितीं दृढ मानी ॥ ९४ ॥

कडू भोंपळ्याची खिरी । उपेगा न ये श्वानसूकरीं ।

ते उल्हासें कृष्णार्पण करी । तेही निर्धारीं ब्रह्मीं अर्पे ॥ ९५ ॥

जें हारपलें न दिसे । जें सहजें उडे काळवशें ।

तेंही लाविल्या मदुद्देशें । होय अनायासें मदर्पण ॥ ९६ ॥

सकळ सारांचें सार पूर्ण । कर्ममात्र कृष्णार्पण ।

साक्षेपें करावें आपण । ‘सद्बुद्धि’ संपूर्ण या नांव ॥ ९७ ॥


एषा बुद्धिमतां बुद्धिर्मनीषा च मनीषिणाम्‌ ।

यत्सत्यमनृतेनेह मर्त्येनाप्नोति मामृतम्‌ ॥ २२ ॥


अंतरीं विषयांची आसक्ती । वरीवरी ब्रह्मर्पण म्हणती ।

ते ठकिले बहुतां अर्थी । तेंचि श्रीपति सांगत ॥ ९८ ॥

एक बुद्धिमंत होती । ते निजबुद्धी घे‌ऊन हातीं ।

शेखीं लागले विषयस्वार्थीं । ते ठकिले निश्चितीं देहममता ॥ ९९ ॥

एकाची बुद्धि अतिचोखडी । वेदशास्त्रार्थीं व्युत्पत्ति गाढी ।

ते अभिमानें कडोविकडी । ठकिले पडिपाडीं ज्ञानगर्वे ॥ ४०० ॥

बुद्धिमंत अभ्यासी जन । अभ्यासें साधिती प्राणापान ।

ते योगदुर्गीं रिघतां जाण । ठकिले संपूर्ण भोगसिद्धीं ॥ १ ॥

एक मानिती कर्म श्रेष्ठ । वाढविती कर्मकचाट ।

विधिनिषेधीं रुंधिली वाट । बुडाले कर्मठ कर्मामाजीं ॥ २ ॥

यापरी नानाव्युत्पत्ती । करितां ठकले नेणों किती ।

तैसी नव्हे माझी भक्ती । सभाग्य पावती निजभाग्यें ॥ ३ ॥

माझें सर्वभूतीं ज्यासीं भजन । त्याचे बुद्धीची बुद्धी मी आपण ।

ते तूं बुद्धी म्हणसी कोण । कर्म ब्रह्मार्पण ‘महाबुद्धी’ ॥ ४ ॥

सर्वभूतीं माझें भजन । सर्व कर्म मदर्पण ।

हे बुद्धीचि ‘महाबुद्धी’ जाण । येणें ब्रह्म परिपूर्ण स्वयें होती ॥ ५ ॥

चतुरांचें चातुर्य गहन । या नांव बोलिजे गा आपण ।

मिथ्या देहें करूनि भजन । ब्रह्म सनातन स्वयें होती ॥ ६ ॥

आधीं मायाचि तंव वावो । मायाकल्पित मिथ्या देहो ।

तें देहकर्म मज अर्पितां पहा हो । ब्रह्म स्वयमेवो स्वयें होती ॥ ७ ॥

मिथ्या देहाचेनि भजनें । सत्य परब्रह्म स्वयें होणें ।

जेवीं कोंडा दे‌ऊनि आपणें । कणांची घेणें महाराशी ॥ ८ ॥

देतां फुटकी कांचवटी । चिंतामणी जोडे गांठी ।

कां इटेच्या साटोवाटीं । जोडे उठा‌उठीं अव्हशंख ॥ ९ ॥

तेवीं मिथ्या देहींचें कर्माचरण । जेणें जीवासी दृढ बंधन ।

तें कर्म करितां मदप्रण । ब्रह्म परिपूर्ण स्वयें होती ॥ ४१० ॥

अनित्य देहाचियसाठीं । नित्यवस्तूसी पडे मिठी ।

हेचि बुद्धिमतीं बुद्धि मोठी । ‘ज्ञानाची संतुष्टी’ या नांव म्हणिपे ॥ ११ ॥

निष्टंकित परमार्थ । स्वमुखें बोलिला श्रीकृष्णनाथ ।

तो कळसा आणोनियां ग्रंथ । उपसंहारार्थ सांगतु ॥ १२ ॥


एष तेऽभिहितः कृत्स्नो ब्रह्मवादस्य सङ्‍ग्रहः ।

समासव्यसविधिना देवानामपि दुर्गमः ॥ २३ ॥


संक्षेपें आणि सविस्तरें । सांडूनि नाना मतांतरें ।

म्यां सांगितलें निजनिर्धारे । ब्रह्मज्ञान खरें अतिशुद्ध ॥ १३ ॥

तुज संगितले करून सुगम । परी हें ब्रह्मादि देवां दुर्गम ।

जे आलोडिती आगमनिगम । त्यांसीही परम दुस्तर ॥ १४ ॥

तेथें नाना शास्त्रशब्दबोध । वस्तु नेणोनि करिती विवाद ।

जेथ वेदांचा ब्रह्मवाद । होयः निःशब्द ‘नेति’ शब्दें ॥ १५ ॥

तें हें आत्मज्ञानाचें निजसार । परमार्थाचें गुह्य भांडार ।

मज परमात्म्याचें जिव्हार । फोडूनि साचार सागितलें ॥ १६ ॥


अभीक्ष्णशस्ते गदितं ज्ञान विस्पष्टयुक्तिमत्‌ ।

एतद्विजाय मुच्येत पुरुषो नष्टसंशयः ॥ २४ ॥


जेथ वेदशास्त्रांसी कुवाडें । जें बोलीं बोलतां नातुडे ।

तेंचि ज्ञान म्यां तुजपुढें । निजनिवाडें सांगितलें ॥ १७ ॥

जें सांगितलें शुद्ध ज्ञान । तें नाना युक्तींकरूनि जाण ।

दृढतेलागीं निरूपण । पुनः पुनः जाण म्यां केलें ॥ १८ ॥

बहुत न लावितां खटपट । तुज न वाटतांही कष्ट ।

ज्ञान सांगितलें विस्पष्ट । जेणें होती सपाट संशय सर्व ॥ १९ ॥

हें जाणीतलिया ज्ञान । सर्व संशय होती दहन ।

साधक होय ब्रह्मसंपन्न । स्वानंदपूर्ण सर्वदा ॥ ४२० ॥

म्यां सांगितलें गुह्यज्ञान । एकादशाचें निरूपण ।

याचें श्रवण पठण मनन । करी तो धन्य उद्धवा ॥ २१ ॥


सुविविक्तं तव प्रश्नं मयैतदपि धारयेत्‌ ।

सनातनं ब्रह्म गुह्यं परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ २५ ॥


ज्ञाते तरती हें नवल कोण । परी भाळेभोळे जे अज्ञान ।

त्यांसी उद्धरावया जाण । उद्धवा तुवां प्रश्न पुशिला ॥ २२ ॥

त्या प्रश्नानुसारें जाण । म्यां संतोषोनि आपण ।

सांगितलें गुह्य ज्ञान । परम कारण परब्रह्म ॥ २३ ॥

जेवीं वत्साचे हुंकारें । धेनु स्त्रवत चाले क्षीरें ।

तेवीं तुझेनि प्रश्नादरें । मी स्वानंदभरें तुष्टलों ॥ २४ ॥

तेथ न करितांही प्रश्न । होतां तानयाचें अवलोकन ।

कूर्मी नेत्रद्वारां आपण । अमृतपान करवीत ॥ २५ ॥

तेवीं उद्धवा तुझें अवलोकन । होतां माझें हृदयींचें ब्रह्मज्ञान ।

तें वोसंडलें गा परिपूर्ण । तें हें निरूपण म्यां केलें ॥ २६ ॥

येणें निरूपणामिसें । परमामृत सावकाशें ।

तुज म्यां पाजिलें अनायसें । स्वानंदरसें निजबोधु ॥ २७ ॥

सिंधु मेघा जळपान करवी । तेणें जळें मेघ जगातें निववी ।

तेवीं उद्धवाचिये ब्रह्मपदवीं । जडमूढजीवीं उद्धरिजे ॥ २८ ॥

जेवीं वत्साचेनि प्रेमभरें । गाय दुभे तें घरासी पुरे ।

तेवीं उद्धवप्रश्नादरे । जग उद्धरे अनायासें ॥ २९ ॥

तो हा प्रश्नोत्तरकथानुवाद । माझा तुझा ब्रह्मसंवाद ।

निरूपणीं एकादशस्कंध । हा अर्थावबोध जो राखे ॥ ४३० ॥

अथवां निरूपण । सार्थकें जो कां करी श्रवण ।

तैं श्रोते वक्ते उभय जाण । ब्रह्म सनातन स्वयें होती ॥ ३१ ॥

जगीं ब्रह्म असतां परिपूर्ण । मनबुद्धि‌इंन्द्रियां न दिसे जाण ।

जेथें वेदांसी पडिलें मौन । तें गुह्यज्ञान पावती ॥ ३२ ॥

ज्ञान पावलिया पुढती । कदा काळें नव्हे च्युती ।

हा एकाद्शात्र्ह धरितां चित्तीं । पदप्राप्ती अच्युत ॥ ३३ ॥

श्रोते वक्ते एकादशार्थी । एवढी पदवी पावती ।

मा मद्‍भक्तांसी अतिप्रीतीं । जे उपदेशिती हें ज्ञान ॥ ३४ ॥

त्यांच्या फळाची फलप्राप्ती । ज्ञानोपदेशाची शुद्ध स्थिती ।

उद्धवालागीं अतिप्रीतीं । स्वमुखें श्रीपती सांगत ॥ ३५ ॥


य एतन्मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात्‌ सुपुष्कलम्‌ ।

तस्याहं ब्रह्मदायस्य ददाम्यात्मानमात्मना ॥ २६ ॥


काया वाचा आणी चित्त । ग्रह दारा वित्त जीवित ।

निष्कामता मज अर्पित । अनन्य भक्त ते माझे ॥ ३६ ॥

ऐशिया भक्तांच्या ठायीं जाण । अवश्य उपदेशावें हें ज्ञान ।

त्याही उपदेशाचें लक्षण । पक्क परिपूर्ण तें ऐसें ॥ ३७ ॥

जेथ जेथ जाय साधकाचें मन । तेथ तेथ ब्रह्म परिपूर्ण ।

मन निघावया तेथून । रितें स्थान असेना ॥ ३८ ॥

ऐसें करितां अनुसंधान । चैतन्यीं समासे मन ।

त्यातें मणिजे ‘पुष्कल ज्ञान’ । उपदेश पूर्ण या नांव ॥ ३९ ॥

ऐसें समूळ ब्रह्मज्ञान । मद्‍भक्तांसी जो करी दान ।

त्याचा बह्म‌ऋणिया मी जाण । होय संपूर्ण उद्धवा ॥ ४४० ॥

त्याचिया उत्तीर्णत्वासी । गांठीं कांहीं नाहीं मजपाशीं ।

मी निजरूप अर्पीं त्यासी । अहर्निशीं मी त्याजवळी ॥ ४१ ॥

जो शिष्यांसी दे ब्रह्मज्ञान । मी परमात्मा त्या अधीन ।

ब्रह्मदत्याच्या बोलें जाण । स्त्रियादि शूद्रजन मी उद्धरीं ॥ ४२ ॥

दे‌ऊनियां परब्रह्म । जो मद्‍भक्तांसी करी निष्कर्म ।

त्याचा अंकित मी पुरुषोत्तम । तो प्रिय परम मजलागीं ॥ ४३ ॥

जो ब्रह्मज्ञान दे मद्‍भक्तां । त्याहूनि आणिक परता ।

मज आन नाहीं गा पढियंता । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥ ४४ ॥

तो आत्मा मी शरीर जाण । त्याचा देह मी होय आपण ।

त्याचें जें जें कर्माचरण । तें तें संपूर्ण मीचि होय ॥ ४५ ॥

जैसा मी अवतारधरी । तैसाचि तोही अवतारी ।

त्या आणि मजमाझारीं । नाहीं तिळभरीं अंतर ॥ ४६ ॥

जो या ब्रह्मज्ञानाचें करी दान । त्यासी यापरी मी आपण ।

करीं निजात्म‍अर्पण । तरी उत्तीर्ण नव्हेचि ॥ ४७ ॥

यालागीं वर्ततांही शरीरीं । मी अखंड त्याची सेवा करीं ।

निजत्म‍अर्पण प्रीतीवारी । मी त्याच्या घरीं सर्वदा ॥ ४८ ॥

त्यातें जें जें जडभारी । तेंही मी वाहें आपुले शिरीं ।

माझी चैतन्यसाम्राज्यश्री । नांदें त्यचे घरीं सर्वदा ॥ ४९ ॥

एकादशाचें ब्रह्मज्ञान । बोधूनि मद्‍भक्तां जो करी दान ।

त्यासी मी यापरी जाण । आत्मार्पण स्वयें करीं ॥ ४५० ॥

असो न साधवे ब्रह्मज्ञान । तरी या ग्रंथाचेंचि पठण ।

जो सर्वदा करी सावधान । तो परम पावन उद्धवा ॥ ५१ ॥


य एतत्समधीयीत पवित्रं परमं शुचि ।

स पूयेताहरहर्मां ज्ञानदीपेन दर्शयन्‌ ॥ २७ ॥


निखळ जें कां ब्रह्मज्ञान । तो हा माझा तुझा संवाद जाण ।

जो सादरें करी पठण । सावधान श्रद्धाळू ॥ ५२ ॥

चढत्यावाढत्या परवडी । शुद्ध सात्त्विकी श्रद्धा गाढी ।

पदोपदीं नीच नवी गोडी । अद्‍भुत आवडी पठणाची ॥ ५३ ॥

वाचेचिया टवळ्यांप्रती । श्रद्धास्त्रेहाची संपत्ति ।

निजजिव्हा करूनि वाती । जो हें ज्ञानदीप्ती प्रकाशी ॥ ५४ ॥

एकादशाचे ज्ञानदीप्ती । एकादश इंद्रियांच्या वाती ।

उजळूनि जे मज वोंवाळिती । ते पवित्र किती मी सांगूं ॥ ५५ ॥

यापरी जें ग्रंथपठण । तें माझें ज्ञान-निरांजन ।

तेणें ज्ञानदीपें जो जाण । माझें स्वरूप पूर्ण प्रकाशी ॥ ५६ ॥

त्याचे लागले जे संगती । त्यांतें ब्रह्मादिक वंदिती ।

त्यांचेनि पावन त्रिजगती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ५७ ॥

असो ज्यांसी न टके पठण । तिंहीं श्रद्धेनें करितां श्रवण ।

त्यांसी न बाधी भवबंधन । तेंही निरूपण हरि सांगे ॥ ५८ ॥


य एतच्छ्‌द्धया नित्यमव्यग्रः श्रृणुयान्नरः ।

मयि भक्तिं परां कुर्वन्‌ कर्मभिर्न स बध्यते ॥ २८ ॥


असो न करवे अध्ययन । तरी श्रद्धायुक्त सावधान ।

करितां एकादशाचें श्रवण । कर्मबंधन बाधीना ॥ ५९ ॥

अति श्रद्धेनें केलें श्रवण । त्याहूनि दृढ व्हावें मनन ।

मनन मननेंवीण तें नपुंसक जाण । ब्रह्मप्राप्ती पूर्ण फळेना ॥ ४६० ॥

संपलिया कथाश्रवण । मनींचें संपावें ना मनन ।

जैसें लोभियाचें धन । हृदयीं आठवण सर्वदा ॥ ६१ ॥

जैसें कीजे श्रवण । तैसें तैसें लागे मनन ।

मननानुसारें भजन । ‘पराभक्ती’ जाण उद्वोधे ॥ ६२ ॥

आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । त्यांची सांडोनिया स्थिती ।

उल्हासे माझी चौथी भक्ती । जितें ‘परा’ म्हणती सज्ञान ॥ ६३ ॥

पराभक्तीचें माझें भजन । क्रियामात्रें निजात्मदर्शन ।

यालागीं मद्‍भक्तांसी जाण । कर्मबंधन बाधीना ॥ ६४ ॥

हें असो अतिगुह्य बोलणें । येणें एकादशाचेनि श्रवणें ।

‘मी तरेन’ हा विश्वास जेणें । अंतःकरणें दृढ केला ॥ ६५ ॥

दृढ विश्वास मानूनि पाहीं । जो लोधला श्रवणविषयीं ।

माझी भक्ती त्याच्या ठायीं । द्रवडितां पाहीं घर रिघे ॥ ६६ ॥

घर रिघोन भक्ति निष्काम । भक्तांचें निर्दळी सकळ कर्म ।

या नांव ‘परभक्ति’ परम । विश्रामधाम श्रवणार्थ्यां ॥ ६७ ॥

एकादशाचें श्रद्धाश्रवण । करितां एवढा लाभ पूर्ण ।

श्रवणें उपजे माझें भजन । भजनें भक्तजन निर्मुक्त ॥ ६८ ॥

असो पां इतरांची वार्ता । म्यां तुज निरूपिली जे ज्ञानकथा ।

ते तुझिया निश्चितार्था । काय तत्त्वतां प्रतित्बोधली ॥ ६९ ॥


अप्युद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम्‌ ।

अपि ते विगतो मोहः शोकश्चासौ मनोभवः ॥ २९ ॥


उद्धवां तुझें देखोनि प्रेम । गुह्य ज्ञान अति‌उत्तम ।

तुज म्यां निरूपिलें परब्रह्म । साङ्ग सुगम अतिशुद्ध ॥ ४७० ॥

हें ज्ञानाचे सोलींव ज्ञान । हें वेदांचें विसावतें स्थान ।

हेचि अविद्येची बोळवण । समाधान जिवशिवां ॥ ७१ ॥

ऐसें हें जें गुह्यज्ञान । मनबुद्धिवाचेसी अगम्य जाण ।

तें म्यां तुज केलें निरूपण । श्रद्धां संपूर्ण देखोनि ॥ ७२ ॥

जेवीं सखा सख्याप्रती । आपुली वोपी निजसंपत्ती ।

तेवीं म्यां हे ब्रह्मस्थिती । तुझ्या हातीं वोपिली ॥ ७३ ॥

जैसें दिधलें श्रवणाच्या हातीं । तैसें प्रविष्ट जाहलें तुझिया चित्तीं ।

कीं माझारीं पडली कांहीं गुंती । विकल्पवस्ती विक्षेप ॥ ७४ ॥

म्यां निरूपिलें सार परम । तें तुज कळलें परब्रह्म ।

नसेल तरी हाचि उपक्रम । पुढती सुगम सांगेन ॥ ७५ ॥

चैतन्य ठसावोनि चित्तीं । जेथ आकाळिली बह्मस्थिती ।

तेथ मोहममतेची वस्ती । सोमूळ निश्चितीं नसावी ॥ ७६ ॥

आकळलें ब्रह्मज्ञान । याची हेचि वोळखण ।

संकल्पविकल्पविंदान । पुढती जाण उपजेना ॥ ७७ ॥

उपजेना मीतूंपण । उपजेना ध्येय ध्याता ध्यान ।

नुपजे त्यासी कर्मठपण । ब्रह्म परिपूर्ण जाणीतल्या ॥ ७८ ॥

जेणें जाणितलें ब्रह्मज्ञान । त्यासी बाधीना कर्मबंधन ।

कर्मांचें जें कर्माचरण । तें जाण आपण मायिक ॥ ७९ ॥

जेवीं छाया चळे पुरुषाचेनी । परी तियेचा लोभ पुरुष न मानी ।

तेवीं काया चाळी ब्रह्मज्ञानी । देहाभिमानी तो नव्हे ॥ ४८० ॥

जेवीं सूर्यापुढें आंधार । अर्ध क्षण न धरी धीर ।

तेवीं ब्रह्मज्ञानी कर्मादर । अणुमात्र उरेना ॥ ८१ ॥

कर्माचें जें कर्मबंधन । तो मनोजन्य संकल्प जाण ।

जेथें मनाचें मोडे मनपण । तेथें कर्माचरण निर्बीज ॥ ८२ ॥

वस्तु इत्य निर्विकल्प । तेथें नाहीं संकल्पविकल्प ।

हें परब्रह्मचें निजस्वरूप । हेंचि रूप स्वानुभवासी ॥ ८३ ॥

ऐसें ब्रह्म पावल्या स्वयमेवो । मी एक उद्धव होतों पहा हो ।

त्या उद्धवपणासी नाहीं ठावो । मा शोकमोहो तेथ कैंचा ॥ ८४ ॥

उद्धवपणाचिये वस्ती । शोकमोहांची उत्पत्ती ।

तें उद्धवपण नाठवे चित्तीं । जरी ब्रह्मप्राप्ती तुज जाहली ॥ ८५ ॥

ऐसें ऐकतां देवाचें वचन । उडालें उद्धवाचें उद्धवपण ।

जाहला स्वानंदी निमग्न । बोलतेपण बुडालें ॥ ८६ ॥

पावतां आपुली निजात्मता । उडाली उद्धवत्वाची अवस्था ।

बुडाली स्वदेह‍अहंता । निजानिमग्नता स्वानंदीं ॥ ८७ ॥

तेथें देवें पुशिला जो प्रश्न । त्याचें कोण दे प्रतिवचन ।

कृष्णेंसहित उद्धवपण । गिळोनि परिपूर्ण वस्तु जाहला ॥ ८८ ॥

देखोनि उद्धवाची अवस्था । हा ब्रह्म पावला निजत्मता ।

हें कळों सरळें श्रीकृष्णनाथा । हृदयस्था काय न कळे ॥ ८९ ॥

शिष्य साचार अनुभव लाहे । तेणें सद्‌गुरु सुखाचा मेरु होये ।

जेवीं तानयचे धणीं माये । सुखावली राहे स्वानंदें ॥ ४९० ॥

सेवक विभांडितां परचक्र । तेणें रायासी संतोष थोर ।

गुढी उभारूनि साचार । करी निजगजर स्वानंदें ॥ ९१ ॥

तानयाचे लळे पुरविणें । हे व्यालीची वेदना जाणे ।

कां शिष्यासी स्वानुभव देणें । हें स्वयें जाणे सद्‌गुरु ॥ ९२ ॥

निजपुत्रें लाधल्या निधान । पिता संतोषे आपण ।

तेवीं उद्धवाचेनि अनुभवें जाण । स्वयें श्रीकृष्ण संतोषे ॥ ९३ ॥

कृष्ण सुखें सुखरूप नित्यतां । तोही शिष्यानुभवें सर्वथा ।

लाहे सुखाची परमावस्था । हे गुरुगम्यता अगम्य ॥ ९४ ॥

शिष्यासी बोध करितां । गुरूसी नसती सुखावस्था ।

तरी उपदेशपरंपरता । नव्हती तत्त्वतां इये लोकीं ॥ ९५ ॥

गुरु सांगे जैं उबगलेसाठीं । तैं ते शिष्यासी बोधेना गोष्टी ।

मा निजनुभवाची भेटी । केवीं निजदृष्टीं देखेल ॥ ९६ ॥

जेवीं बाळासी लेणें लेववितां । तें नेणें परी सुखावे माता ।

तेवीं शिष्यासी अनुभव होतां । सुखाचे तत्त्वतां सद्‌गुरुरावो ॥ ९७ ॥

तैसा उद्धवाचा ब्रह्मभावो । देखोनि सुखावे कृष्णदेवो ।

माझा उद्धव जाहला निःसंदेहो । यासी ब्रह्मानुभवो आकळिला ॥ ९८ ॥

उद्धवाची ब्रह्मनिष्ठता । अनुभवा आली निजात्मता ।

हें कळों सरलें श्रीकृष्णनाथा । परोपदेशार्थां शिकवीत ॥ ९९ ॥

तूं पावल्या ब्रह्मज्ञान । तेथ शिष्योपदेशलक्षण ।

पात्रशुद्धीचें कारण । तेही वोळखण हरि सांगे ॥ ५०० ॥


नैतत्त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च ।

अशुश्रूषोरभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम्‌ ॥ ३० ॥


शठ नास्तिक दंभयुक्त । अशुश्रूषु आणि अभक्त ।

ज्यांची स्थिति दुर्विनीत । ते शिष्य निश्चित त्यागावे ॥ १ ।

जेणें लोकरूढी होय गहन । तें तें बाह्य कर्माचरण ।

विपुल धन आणि सन्मान । तदर्थीं जाण अतितृष्णा ॥ २ ॥

ऐसें ज्याचें दांभिक भजन । त्यासी हें एकादशींचें ज्ञान ।

वोसणतां गा आपण । स्वप्नीहीं जाण नेदावें ॥ ३ ॥

मोहममतेचें आधिक्य । तेणें निर्दळिलें निजा‌अस्तिक्य ।

वेदीं शास्त्रीं दृढ नास्तिक्य । देवाचि मुख्य नाहीं म्हणती ॥ ४ ॥

नास्तिक्यवादाचिया बंडा । या ज्ञानाचा ढोरकोंडा ।

लागें नेदी त्यांचिया तोंडा । ज्यांचा भाव कोरडा नास्तिक्यें केला ॥ ५ ॥

नास्तिक्यवादापुढें । ज्ञान कायसें बापुडें ।

अनीश्वरवादाचें बंड गाढें । ते त्यागावे रोकडे नास्तिक्यवादी ॥ ६ ॥

अनन्यभावें न रिघे शरण । मिथ्या लावूनि गोडपण ।

धूर्तवादें घेवों पाहे ज्ञान । तेही शठ जाण त्यागावे ॥ ७ ॥

शठाची ऐशी निजमती । पुढिलांची ठकूनि घे युक्ती ।

परी जे आपुली व्युत्पत्ती । ते पुढिलांप्रती सांगेना ॥ ८ ॥

काया वाचा मन धन । जो गुरूसीं करी वंचन ।

जो गुरूचे देखे दोषगुण । तोही शठ पूर्ण त्यगावा ॥ ९ ॥

माझें अतिथोर महिमान । गुरुसेवा केवीं करूं आपण ।

सेवा न करी महिमेभेण । तोही शिष्य जाण त्यागावा ॥ ५१० ॥

आपण श्रेष्ठासनीं बैसोनि बरवा । सेवकाहातीं करवे गुरुसेवा ।

तो दांभिक शिष्य जाणावा । तोही त्यागावा ये ग्रंथी ॥ ११ ॥

सद्गुरूपाशीं समर्थपण । जो आपली मिरवी जाणीव जाण ।

जो सेवा न करी गर्वें पूर्ण । तो शिष्य जाण त्यागावा ॥ १२ ॥

मी धनदानी अतिसमर्थ । नीचसेवेसी न लावीं हात ।

ऐसाही जो गर्वयुक्त । तोही निश्चित त्यागावा ॥ १३ ॥

जो लौकिक लाजेभेण । गुरुसेवा न करी आपण ।

ज्यासी लौकिकाचा अति‌अभिमान । तोही शिष्य जाण त्यागावा ॥ १४ ॥

जो गुरुगृहींचें नीच कृत्य । न करी मानूनि मी समर्थ ।

तो मान्यता‌अभिमानयुक्त । जाण निश्चित त्यागावा ॥ १५ ॥

न करी गुरुसेवा नीचवृत्ती । आम्हां अखंड ध्यान हेचि गुरुभक्ती ।

ऐशी सेवावंचक ज्याची युक्ती । तोही निश्चितीं त्यागावा ॥ १६ ॥

नीच सेवा न करी आपण । म्हणे मागाल तें दे‍ईन धन ।

ऐसा धनगर्वी शिष्य आपण । सर्वथा जाण न करावा ॥ १७ ॥

धरूनि धनाची आस । गुरु शिष्यासी देत उपदेश ।

तैं ब्रह्मज्ञान पडलें वोस । वाढला असोस धनलोभ ॥ १८ ॥

अथवा वेंचूनिया धन । जो घे‍ईन म्हणे ब्रह्मज्ञान ।

ऐसा धनाभिमानी शिष्य जाण । सर्वथा आपण न करावा ॥ १९ ॥

यथाकाळें जाहली प्राप्त । गुरुसेवा जे कालोचित ।

न करी तो ‘अशुश्रूषु’ म्हणत । तोही निश्चित त्यागावा ॥ ५२० ॥

करितां सद्गुरूची भक्ती । मी उद्धरेन निश्चितीं ।

ऐसा भाव नसे ज्याचे चित्तीं । तो शिष्य हातीं न धरावा ॥ २१ ॥

सद्‌गुरु तोचि ब्रह्ममूर्ती । ऐसा भाव नाहीं ज्याच्या चित्तीं ।

मूळींच विकल्पाची वस्ती । तोही शिष्य हातीं न धरावा ॥ २२ ॥

गुरुहोनि ब्रह्म भिन्न । ऐसें ज्याचें निश्चित ज्ञान ।

तो निश्चयेंसीं ‘अभक्त’ जाण । त्यासी शिष्य आपण न करावें ॥ २३ ॥

मनुष्य मानूनि सद्गुरूसी । जो उल्लंघी गुरुवचनासी ।

तो जाण पडला अपभ्रंशीं । त्या शिष्यासी त्यागावें ॥ २४ ॥

सद्रुरूहोनि अधिकता । शिष्य आपुली मानी पवित्रता ।

तो अभक्तांमाजीं पूर्ण सरता । त्यासी तत्त्वतां त्यागावें ॥ २५ ॥

गुरूच्या ठायीं ब्रह्मस्थिती । ज्या श्रद्धा संपूर्ण नाहीं चित्तीं ।

याचि नांव गा ‘अभक्ती’ । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ २६ ॥

कां ये ग्रंथीचें ब्रह्मज्ञान । ज्यासी निशच्यें नमने जाण ।

त्यासी केव्हांही आपण । झणें विसरोन शिष्य करिसी ॥ २७ ॥

ये ग्रंथींची ब्रह्मस्थिती । वक्ता जो मी परब्रह्ममूर्ती ।

त्या माझ्या ठायीं नाहीं ज्याची भक्ती । तो शिष्य निश्चितीं त्यागावा ॥ २८ ॥

ये ग्रंथींचें आवडे ज्ञान । गुरूच्या ठायीं श्रद्धा संपूर्ण ।

परी ज्याचें उद्धत वर्तन । तो शिष्य जाण त्यागावा ॥ २९ ॥

माझ्या निजमूर्ति संत सज्जन । माझे भक्त माझे जीवप्राणा ।

त्यांचे जो करी हेळण । ‘दुर्विनीतपण’ या नांव ॥ ५३० ॥

माझ्या भक्तांमाजील रंक जाण । त्याचे सर्वस्वें वंदावे चरण ।

हें ज्यासी नावडे संपूर्ण ‘दुर्विनीतपण’ या नांव ॥ ३१ ॥

साधुसज्जनां भेटों जाये । शठनम्रता वंदी पाये ।

त्याचे गिवसोनि दोषगुण पाहे । ‘दुर्विनीतता’ राहे ते ठायीं ॥ ३२ ॥

दुष्टबुद्धीची जे विनीतता । ती नांव बोलिजे ‘दुर्विनीतता’ ।

ऐशी ज्या शिष्याची अवस्था । तो जाण तत्त्वतां त्यागावा ॥ ३३ ॥

ऐसें हें ऐकोनि निरूपण । म्हणसी ‘मी शिष्य न करीं जाण’ ।

तरी जो सच्छिष्यासी उपदेशी ब्रह्मज्ञान । तो आत्मा जाण पैं माझा ॥ ३४ ॥

जो उपदेशीं सत्पात्र पूर्ण । त्या सच्छिष्याचें लक्षण ।

तुज मी सांगेन निरूपण । ऐक सावधान उद्धवा ॥ ३५ ॥


एतैर्दोषैर्विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च ।

साधवे शुचये ब्रूयाद्‍भक्तिः स्याच्छूद्रयोषिताम्‌ ॥ ३१ ॥


उपदेशीं मुख्य अधिकारपण । धडधडीत वैराग्य पूर्ण ।

तेंही पिशाचवैराग्य नव्हे जाण । विवेकसंपन्न शास्त्रोक्त ॥ ३६ ॥

दिवस चारी वैराग्य केलें । सवेंचि विषयार्थीं लागले ।

तेथ जें जें उपदेशिलें । तें सर्पासि पाजिलें दुग्ध जैसें ॥ ३७ ॥

जेथ वैराग्य निघोनि जाये । तेथ ज्ञानाभिमान उरला राहे ।

तेणें अभिमानें करी काये । गुणदोष पाहे श्रेष्ठांचे ॥ ३८ ॥

नीच निंदी हेळसून । श्रेष्ठांचे पाहे दोषगुण ।

जेथ वैराग्य होय क्षीण । तेथें ज्ञानाभिमान चढे ऐसा ॥ ३९ ॥

उद्धवा जगीं दोनी अवस्था । वैराग्य कां विषयासक्तता ।

तिसरे अवस्थेची कथा । जाण सर्वथा असेना ॥ ५४० ॥

जेथ विवेकें विषयो होय क्षीण । तेथ वैराग्य प्रबळें परिपूर्ण ।

जेथ विवेकेंसीं वैराग्य क्षीण । तेथ विषयाचरण ज्ञनाभिमानें ॥ ४१ ॥

यालागीं होय जंव ब्रह्मज्ञान । तंव जो वैराग्य राखे पूर्ण ।

वैराग्यें गुरूसी अनन्यशरण । तें ‘अधिकारीरत्न’ उपदेशा ॥ ४२ ॥

गत श्लोकींचें दोषनिरूपण । आतां बोलिलों वैराग्यार्थ जाण ।

इहीं दोषीं ज्यासी रहितपण । तो ‘अधिकारी’ पूर्ण सच्छिष्य ॥ ४३ ॥

ज्यासी ब्रह्मत्वें ब्राह्मणभक्ती । अनन्यभावें भजे भूतीं ।

त्याची आंदणी भक्ती विरक्ती । तो जाण निश्चितीं ‘अधिकारी’ ॥ ४४ ॥

गुरूचा पढियंताही पूर्ण । त्यापासीं असल्या अभक्तपण ।

त्यासी नव्हे ब्रह्मज्ञान । अनन्य भजन जंव न करी ॥ ४५ ॥

प्रिय आणि भजनशीळ । दोषरहित निर्मळ ।

त्यासी विरक्त करूनि अढळ । उपदेशावें प्रांजळ हें गुह्य ज्ञान ॥ ४६ ॥

स्वदारा आणि स्वधन । यांचा लोभ ज्यासी संपूर्ण ।

त्यासी स्वर्ग ना मुक्तपण । जन्ममरण अनिवार ॥ ४७ ॥

परदारा परधन । सर्वथा नातळे ज्याचे मन ।

ऐसें ज्यापाशीं पवित्रपण । त्यासी हें ज्ञान उपदेशावें ॥ ४८ ॥

जो वैराग्याचा वोतिला । विवेकें पूर्ण वोसंडला ।

सद्‌गुरुसेवेसी जीवें विकला । चरणीं विनटला अनन्यत्वें ॥ ४९ ॥

सांडूनि निजमहिमान । श्रीगुरुसेवेलागीं आपण ।

ज्यासी आवडे रंकपण । ऐसा सेवेसी पूर्ण सद्‍भाव ॥ ५५० ॥

अमरश्रेष्ठं जे सुरवर । ते मानी सद्गुरूचे किंकर ।

सद्गुरूहूनियां थोर । हरिहर मानीना ॥ ५१ ॥

ज्यासी नाहीं गर्वमद । ज्यासी नाहीं कामक्रोध ।

ज्यासी नावडे विकल्पभेद । तो शिष्य शुद्ध परमार्थी ॥ ५२ ॥

काया वाचा मन धन । सांडूनि समर्थतामहिमान ।

जो सद्गुरूसी अनन्यशरण । तो सच्छिष्य जाण साधुत्वें ॥ ५३ ॥

सांडूनि समर्थतामहिमान । जो ब्रह्मज्ञानाचा याचक ।

सद्‌गुरुवचनार्थीं चातक । तो आवश्यक उपदेशीं ॥ ५४ ॥

जे कां द्विजन्म्यांहूनि बाहेरी । वेदें वाळूनि सांडिले दूरीं ।

जे कां मंत्रार्थीं अमंत्री । जे अनधिकारी श्रवणासी ॥ ५५ ॥

ज्यांसी नाहीं आश्रमधर्म । ज्यांसी नाहीं श्रौतकर्म ।

ज्यांसी नाहीं जप होम । जे वर्णाधम अतिनीच ॥ ५६ ॥

ऐसे जे कां शूद्रजन । ऐकोनि ये ग्रंथींचें ज्ञान ।

निवाराया जन्ममरण । उपजे दारुण विरक्ती ॥ ५७ ॥

उखितांच एकसरें चित्तें । मनींहूनि विटे विषयातें ।

मग चित्तें वित्तें जीवितें । रिघे सद्गुरूतें अनन्यशरण ॥ ५८ ॥

गुरूसी पुसों नेणे प्रश्न । म्हणे निवारीं जन्ममरण ।

भावार्थें घाली लोटांगण । शुद्ध श्रद्धा संपूर्ण परमार्थीं ॥ ५९ ॥

ते होत कां शूद्रजन । त्यांसी उपदेशिता ब्रह्मज्ञान ।

उद्धवा कदा न लागे दूषण । हें सत्यवचन पैं माझें ॥ ५६० ॥

जे कां अपेक्षोनियां वित्त । चतुर्वर्णा उपदेशित ।

ते धनलोभें लोलुप एथ । नाहीं घे‌इजेत गुरुत्वें ॥ ६१ ॥

जेथ गुरूशींच सलोभता । तेथ शिष्याची बुडे विरक्तता ।

ऐशिये ठायीं उपदेश घेतां । परमार्थतां अपघातु ॥ ६२ ॥

निर्लोभत्वें कृपेनें पूर्ण । सद्‌गुरु उपदेशी शूद्रजन ।

ऐसोनि करी जो दीनोद्धरण । तेथ न लगे दूषण । उपदेशा ॥ ६३ ॥

जेणें तडफडूनि जाण । वैराग्याशी ये मरण ।

जेणें ज्ञात्यासी लागे दूषण । तो स्त्रीसंग आपण न करावा ॥ ६४ ॥

स्त्री देखतांचि अवचितीं । तत्काल पाडी अधःपातीं ।

तिची जाहलिया संगती । कैंची धडगती सज्ञाना ॥ ६५ ॥

प्रमादीं पाडी सर्वार्थीं । हे ‘प्रमदा’ नामाची निजख्याती ।

तिची जाहलिया नित्य संगती । केवीं परमार्थीं तरतील ॥ ६६ ॥

जिचें देखतांचि वदन । काम मोकली कटाक्षबाण ।

तेथ कायसा उ‌अदेश जाण । आली नागवण परमार्था ॥ ६७ ॥

उद्धवा तुज हेंचि मागतों जाण । नको स्त्रियांशीं संभाषण ।

नको स्त्रीयांचें अवलोकन । नको स्त्रीवचन कानीं घे‌ऊं ॥ ६८ ॥

नको नको स्त्रियाशीं मात । नको स्त्रियांचें अवलोकन ।

नको नको स्त्रीयांशीं संगत । निंद्य लोकांत सर्वार्थीं ॥ ६९ ॥

नको नको स्त्रियांचा अनुवाद । नको नको स्त्रियांचा संवाद ।

नको नको स्त्रियांसी करूं बोध । मिथ्या प्रवाद अंगीं वाजे ॥ ५७० ॥

स्वभावें सात्त्विक वनिता । गोष्टी सांगों आली परमार्थ ।

तोचि विकल्प तत्त्वतां । सुहृदां समस्तां परिकल्पे ॥ ७१ ॥

यालागीं प्रमदा जन । सर्वथा त्यागावा आपण ।

प्रमदासंगतीं ब्रह्मज्ञान । सर्वथा जाण वाढेना ॥ ७२ ॥ आशंका ॥

उप्देशीं त्याज्य स्त्रिया जरी । तरी मागिलीं थोरथोरीं ।

उपदेशील्या कैशापरी । तें ऐक निर्धारी सांगेन ॥ ७३ ॥

श्रेष्ठ याज्ञवल्क्य पाहीं । तेणें उपनिषदांच्या ठायीं ।

उपदेशिली मैत्रेयी । नानायुक्तीं पाहीं प्रबोधूनि ॥ ७४ ॥

स्वयें नरद महामुनी । प्रल्हादाची निजजननि ।

इंद्रापासूनी सोडवूनी । ब्रह्मज्ञानीं उपदेशी ॥ ७५ ॥

अवतरोनि कपिलमुनी । बैसोनियां सिद्धासनीं ।

देवहूतीलागोनी । ब्रह्मज्ञानीं प्रबोधी ॥ ७६ ॥

जो योगियांचा मुकुटमणी । कैलासपति शूळपाणी ।

भव उपदेशी भवानी । ब्रह्मज्ञानी निजबोधें ॥ ७७ ॥

इतरांची गोठी कायशी । तुवांचि गा हृषीकेशी ।

उपदेशिलें यज्ञपत्न्यांसी । ऐसें म्हणसी उद्धवा ॥ ७८ ॥

असो देखोनियां सद्‍भावा । उपदेश करूं म्हणशी कणवा ।

तरी तो अधिकार ओळखावा । ऐक उद्धवा सांगेन ॥ ७९ ॥

ऐक उद्धवा निश्चित । वाचाळ स्त्री ते अनुचित ।

येथें उपदेश करणें तें व्यर्थ । लागे अपघात गुरुत्वा ॥ ५८० ॥

जेथें स्त्रीस अति बडबड । ब्रह्मज्ञानें गर्जे तोंड ।

जेथें विषयाचा धुमाड । परमार्थ गोड परपुरुषीं ॥ ८१ ॥

जे स्त्री ब्रह्मज्ञानीं धीट । मुखीं अत्यंत वटावट ।

तिसी उपदेश करूं नये स्पष्ट । अपवादाचें बोट जेणें लागे ॥ ८२ ॥

तेथें म्यां ही केली विनंति । श्रीजनार्दन स्वामीप्रति ।

स्त्रिया शूद्र उपदेशार्थ येती । काय निश्चितीं सांगावें ॥ ८३ ॥

गुरुवेगळा मार्ग नाहीं । म्हणोनि येती लवलाही ।

त्यांसी उपदेशावें का‌ई । हें माझ्या हृदयीं स्मरेना ॥ ८४ ॥

हें ऐकोनियां वचन । संतोषले श्रीजनार्दन ।

जेणें होय चित्ताचें शोधन । तें ‘नाम’ जाण उपदेशी ॥ ८५ ॥

चित्तशुद्धि झालिया जाण । वोरसोनि येतें आपण ।

अनन्य भावें मग शरण । आल्या ज्ञान उपदेशी ॥ ८६ ॥

स्त्रीपुरुष अवलोकन । जयाचे दृष्टीं समसमान्‌ ।

ऐसोनि अनुभवें जो परिपूर्ण । तोचि स्त्रियांसी जाण उपदेशी ॥ ८७ ॥

तोही अधिकार न पाहतां । उपदेश न करीं सर्वथा ।

त्याही उपदेशाची कथा । ऐक तत्त्वतां सांगेन ॥ ८८ ॥

म्यां ज्या कां निंदिल्या वनिता । त्यांमाजीं सभाग्य सात्त्विकता ।

सांडोनियां विषयावस्था । जे परमार्था उद्यत ॥ ८९ ॥

त्यजूनियां प्रपंचाची हाव । नावडे विषयांचें नांव ।

वैराग्यें उठला सद्‍भाव । घे‌ऊनि धांव परमार्थीं ॥ ५९० ॥

अतिथि आणि पतिपुत्रांसी । भोजनीं समता नित्य जिसी ।

धनलोभ नाहीं मानसीं । परमार्थीं तिसी अधिकारु ॥ ९१ ॥

जन्ममरणनिवारणीं । जीवामनाची नित्य काचणी ।

माझे भवपाशच्छेदनीं । धर्मदाता कोणी मिळत का ॥ ९२ ॥

सद्‌गुरुप्राप्तीची अति‌आर्त । काया वाचा वित्त जीवित ।

कुरवंडी करूनि सांडित । परमार्थार्थ सद्‍भावें ॥ ९३ ॥

यापरी निजपरमार्था । सद्‍भावें जे विनटे वनिता ।

उद्धवा तिसी हें उपदेशितां । दोष सर्वथा लागेना ॥ ९४ ॥

क्षत्रिय वैश्य स्त्री शूद्रजन । यांची सच्छ्‍द्धा दृढ पाहून ।

उपदेशितां ब्रह्मज्ञान । दोषनिर्दळण शिष्यांचे ॥ ९५ ॥

उपदेशितां ब्रह्मज्ञान । जैं गुरुसीच लागे दूषण ।

तैं शिष्यासी उद्धरी कोण । हें व्याख्यान अबद्ध ॥ ९६ ॥

पहावया पात्रशुद्धता । मी बोलिलों दोषवार्ता ।

वांचूनि ब्रह्मज्ञान उपदेशितां । दोष सर्वथा असेना ॥ ९७ ॥

हें ज्ञान जाणीतल्यापाठीं । जाणणेंचि सरे सृष्टीं ।

सांसारासी पडे तुटी । तेथ दोषाची गोठी असेना ॥ ९८ ॥


नैतद्विज्ञान जिज्ञासोर्ज्ञातव्यमवशिष्यते ।

पीत्वा पीयूषममृतं पातव्यं नावशिष्यते ॥ ३२ ॥


ये ग्रंथींचें जाणितल्या ज्ञान । मुमुक्षु जे साधक जन ।

त्यांसी जाणावया आन । जाणतेपण उरेना ॥ ९९ ॥

जेवीं केलिया अमृतपान । पुढें प्राशनासी नुरे आन ।

तेवीं जाणितल्या हें ज्ञान । ज्ञातव्य ज्ञातेपण समूळ नुरे ॥ ६०० ॥ आशंका ॥

धर्मार्थकाममोक्षांप्रती । साधने असतीं नेणों किती ।

तुवां हें एकचि श्रीपती । कैशा रीतीं प्रतिपादिलें ॥ १ ॥

उद्धवा साधनें जीं आनान । ते अभक्त सोशिती आपण ।

माझ्या भक्तांसी गा जाण । मीच सधन सर्वार्थीं ॥ २ ॥


ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्डधारणे ।

यावानर्थो नृणां तात तावांस्तेऽहं चतुर्विधः ॥ ३३ ॥


मोक्षालागीं ‘ज्ञान’ साधन । धर्मालागीं ‘स्वधर्माचरण’ ।

स्वामित्वालागीं ‘दंडधारण’ । ‘अर्थोद्यम’ जाण जीविकावृत्तीं ॥ ३ ॥

इहामुत्र कामभोग । तदर्थ करिती ‘योगयाग’ ।

चहूं पुरुषार्थीं हा चांग । साधनप्रयोग अभक्तां ॥ ४ ॥

ऐसें सोशितां साधन । सहसा सिद्धी न पवे जाण ।

अनेक विकळता दूषण । माजीं छळी विघ्न देवांचें ॥ ५ ॥

तैसें मद्‍भक्तांसी नव्हे जाण । माझें करितां अनन्यभजन ।

चारी पुरुषार्थ येती शरण । पायां सुरगण लागती ॥ ६ ॥

उद्धवा जे मज अनन्यशरण । त्यांचा धर्म अर्थ मीचि पूर्ण ।

त्यांचा काम तोही मीचि जाण । मोक्षही संपूर्ण मी त्यांचा ॥ ७ ॥

अभक्तां भोगक्षयें पुनरावृत्ती । भक्तांसी भोग भोगितां नित्यमुक्ती ।

एवढी माझ्या भक्तीची ख्याती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ८ ॥

ऐशी ऐकतां देवाची मात । उद्धव प्रेमें वोसंडला अद्‍भुत ।

तेणें प्रेमें लोधला कृष्णनाथ । हर्षे बोलत तेणेंसी ॥ ९ ॥

उद्धव तुझे चारी पुरुषार्थ । तो मी प्रत्यक्ष भगवंत ।

ऐसें बोलोनि हर्षयुक्त । हृदया‌आंत आलिंगी ॥ ६१० ॥

हर्षें देतां आलिंगन । कृष्ण विसरला कृष्णार्पण ।

उद्धव स्वानंदीं निमग्न । उद्धवपण विसरला ॥ ११ ॥

कैसें अभिनव आलिंगन । दोघांचें गेलें दोनीपण ।

पूर्ण चैतन्य स्वानंदघन । परिपूर्ण स्वयें झाले ॥ १२ ॥

तेथ विरोनि गेला हेतु । वेदेंसहित बुडाली मातु ।

एकवटला देवीं भक्तु । एकीं एकांतु एकत्वें ॥ १३ ॥

तेथ मावळले धर्माधर्म । क्रियेसहित उडालें कर्म ।

भ्रम आणि निर्भ्रम । या दोंहीचें नाम असेना ॥ १४ ॥

भेद घे‌ऊनि गेला अभेदा । बोध घे‌ऊनि गेला निजबोधा ।

आनंद लाजला आनंदा । ऐशिया निजपदा उद्धव पावे ॥ १५ ॥

मी जाहलो परब्रह्म । हाही मुख्यत्वें जेथ भ्रम ।

कृष्णालिंगनाचा हा धर्म । जाहला निरूपम निजवस्तु ॥ १६ ॥

यावरी कृष्ण सर्वज्ञ । सोडोनियां आलिंगन ।

ऐक्यबोधें उद्धवासी जाण । निजभक्तपण प्रबोधी ॥ १७ ॥

तेव्हं उद्धव चमत्कारला । अतिशयें चाकाटला ।

परम विस्मयें दाटला । तटस्थ ठेला ते काळीं ॥ १८ ॥

मग म्हणे हे निजात्मता । स्वतःसिद्ध जवळी असतां ।

जनासी न कळे सर्वथा । साधकांच्या हाता चढे केवीं ॥ १९ ॥

तें उद्धवाचें मनोगत । जाणोनियां श्रीकृष्णनाथ ।

तदर्थींचा सुनिश्चित । असे सांगत उपाय ॥ ६२० ॥


मर्त्यो यदा त्यक्तसमस्तकर्मा

निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे ।

तदामृतत्वं प्रतिपद्यमानो

मयाऽऽत्मभूयाय च कल्पते वै ॥ ३४ ॥


जें बोलिलीं धर्मार्थकाम‌ओक्षार्थं । ते साधनें सांडूनि समस्त ।

जे अनन्यभावें मज भजत । विश्वासयुक्त निजभावें ॥ २१ ॥

त्यांसी हे स्वरूपस्थिती । जे त्वां भोगिली आत्मप्रतीती ।

ते तत्काळ होय प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ २२ ॥

धर्मार्थकामवासना । असोनि लागल्या मद्‍भजना ।

तरी तेही पुरवूनियां जाणा । सायुज्यसदना मी आणीं ॥ २३ ॥

भक्तांसी सवधर्मकर्मावस्था । तेही लाविल्या भजनपंथा ।

स्वधर्मकर्मीं अकर्मात्मता । माझिया निजभक्तां उद्बोधीं मी ॥ २४ ॥

भक्त वांछी भोगकाम । भोग भोगोनि होय निष्काम ।

ऐशिया निजबोधाचें वर्म । मी आत्माराम उद्बोधीं ॥ २५ ॥

भक्त मागे अर्थसंपन्नता । त्याचे गांठी धन नसतां ।

माझीं षड्‍गुणैश्वर्यसमर्थता । वोळंगे तत्त्वतां त्यापाशीं ॥ २६ ॥

सर्व भूतीं माझी भक्ती । भक्त भजे अनन्यप्रीतीं ।

तैं चारी मुक्ती शरण येती । मद्‍भक्तां मुक्ती स्वतःसिद्ध ॥ २७ ॥

वैद्य धडपुडा पंचानन । नाना रोगियांची वासना पोखून ।

मागे तें तें दे‌ऊनि अन्न । वांचवी रसज्ञ रसप्रयोगें ॥ २८ ॥

तेवीं धर्मार्थकामवासना । भक्तांच्या पोखनियां जाणा ।

मी आणीं सायुज्यसदना । तेही विवंचना सांगितली ॥ २९ ॥

नाना साधनाभिमान । सांडूनियां जो ये मज शरण ।

त्यासीही स्वरूपप्राप्ती पूर्ण । उद्धवा जाण सुनिश्चित ॥ ६३० ॥

भक्त सकाम जरी चित्तीं । तो जैं करी अनन्यभक्ती ।

तैं काम पुरवूनि मी दें मुक्ती । भक्तां अधोगती कदा न घडे ॥ ३१ ॥

बाळकें थाया घे‌ऊनि कांहीं । मिठी घातल्या मातेच्या पायीं ।

धन वेंचोनि अर्पी तेंही । परी जीवें कांहीं मारीना ॥ ३२ ॥

तेवीं माझी करितां अनन्यभक्ती । जो जो काम भक्त वांछी चित्तीं ।

तो तो पुरवूनि मी दें मुक्ती । परी अधोगती जावों नेदीं ॥ ३३ ॥

देखोनि बाळकाची व्यथा । जेवीं सर्वस्वें कळवळी माता ।

तेवीं निजभक्तांची अवस्था । मजही सर्वथा सहावेना ॥ ३४ ॥

काम पुरवूनि द्यावया मुक्ती । काय माझे गांठी नाहीं शक्ती ।

मी भक्तकैवारी श्रीपती । त्यासी अधोगती कदा न घडे ॥ ३५ ॥

माझें नाम अवचटें आल्या अंतीं । रंक लाहे सायुज्यमुक्ती ।

मा माझी करितां अनन्यभक्ती । भक्तां अवगती मग कैंची ॥ ३६ ॥

माझा भक्त जयाकडे कृपें पाहे । तोही माझी भक्ति लाहे ।

मा मद्‍भक्ता अवगती होये । हा बोल न साहे मजलागीं ॥ ३७ ॥

सोसूनियां गर्भवासासी । म्यां मुक्त केल अंबर्षी ।

विदारूनि हिरण्यकशिपूसी । प्रल्हादासी रक्षिलें ॥ ३८ ॥

चक्र घे‌ऊनियां हातीं । म्यां गर्मीं रक्षिला परीक्षिती ।

तो मी भक्तांसी अधोगती । कदा कल्पांतीं हो‍ऊं नेदीं ॥ ३९ ॥

माझिये भक्ताचेनि नांवें । तृण तेंही म्यां उद्धरावें ।

भक्तां केवीं अवगती पावे । जे जीवेंभावें मज भजले ॥ ६४० ॥

काया वाचा मन धन । अवंचूनि अनन्यशरण ।

त्यांचा योगक्षेम जाण । मी श्रीकृष्ण स्वयें सोशीं ॥ ४१ ॥

ऐसा अनन्यभक्तीचा महिमा । सांगतां उत्साह पुरुषोत्तम ।

तेणें उद्धवासी लोटला प्रेमा । स्वेद रोमां रवरवीत ॥ ४२ ॥

ऐकोनि भक्तीचें महिमान । देखोनि उद्धवाचें प्रेम पूर्ण ।

श्रीशूक सुखावला आपण । स्वानंदपूर्ण डोलत ॥ ४३ ॥

हरिखें म्हणे परीक्षिती । धन्य हरिभक्त त्रिजगतीं ।

ज्यांसी सर्वार्थीं मुक्ती । स्वमुखें श्रीपती बोलिला ॥ ४४ ॥

जैसें भक्तीचें महिमान । तैसेंचि उद्धवाचें प्रेम गहन ।

हें उद्धवाचें प्रेमलक्षण । श्रीशुक आपण सांगत ॥ ४५ ॥


श्रीशुक उवाच-

स एवमादर्शितयोगमार्गः

तदोत्तमश्लोकवचो निशम्य ।

बद्धाञ्जलिः प्रीत्युषरुद्धकण्ठो

न किञ्जिदूचेऽश्रुपरिप्लुताक्षः ॥ ३५ ॥

विष्टभ्य चित्तं प्रणयावघूर्णं

धैर्येण राजन्‌ बहु मन्यमानः ।

कृताञ्जलिः प्राह यदुप्रवीरं

शीर्ष्णा स्पृशंस्तच्चरणारविन्दम्‌ ॥ ३६ ॥

जो ज्ञानियांचा ज्ञाननिधी । जो निजबोधाचा उदधी ।

जो आनंदाचा क्षीराब्धी । तो श्रीशुक स्वानंदीं तोषला बोले ॥ ४६ ॥

ऐक बापा परीक्षिती । श्रवणसौभाग्यचक्रवर्ती ।

ज्यातें सुर नर असुर वानिती । ज्याची कीजे स्तुती महासिद्धीं ॥ ४७॥

ज्यातें वेद नित्य गाती । योगिवृंदी वानिजे कीर्ती ।

तेणें श्रीकृष्णें स्तविली भक्ती । परम प्रीतीं अचुंबित ॥ ४८ ॥

अनन्यभ्क्तिपरतें सुख । आन नाहींच विशेख ।

सर्व सारांचें सार देख । मद्‍भक्ति चोख सुरवरदिकां ॥ ४९ ॥

भक्तियोगाचा योगमार्ग । समूळ सप्रेम शुद्ध साङ्ग ।

स्वमुखें बोलिला श्रीरंग । तें उद्धवें चांग अवधारिलें ॥ ६५० ॥

ऐकतां भक्तीचें निरूपण । उद्धवाचें द्रवलें मन ।

नयनीं अश्रु आले पूर्ण । स्वानंदजीवन लोटलें ॥ ५१ ॥

शरिर जाहलें रोमांचित । चित्त जाहलें हर्षयुक्त ।

तेणें कंठीं बाष्प दाटत । स्वेदकण येत सर्वांगीं ॥ ५२ ॥

प्राण पांगुळला जेथींचा तेथ । शरीर मंदमंद कांपत ।

नयन पुंजाळले निश्चित । अर्धोन्मीलित ते जाहले ॥ ५३ ॥

औत्सुक्याचे अतिप्रीतीं । स्वानंदी समरसे चित्तवृती ।

उद्धवदेहाची विरतां स्थिती । प्रारब्धें निश्चितीं तें राखिलें ॥ ५४ ॥

जळीं नांव उलथतां पूर्ण । जेवीं दोर राखे आवरून ।

तेवी मावळतां उद्धवपण । प्रारब्धें जाण राखिलें ॥ ५५ ॥

धैर्याचेनि अतिसामर्थ्यें । आवरूनि प्रेमाचें भरितें ।

मी कृतकृत्य जाहलों एथें । हेंही निश्चितें मानिलें ॥ ५६ ॥

श्रीकृष्णें उद्धरिलें मातें । ऐशिया मानूनि उपकारातें ।

काय उतरायी हो‍ऊं मी यातें । ऐसे निजचित्तें विचारी ॥ ५७ ॥

गुरूसी चिंतामणि देवों आतां । तो चिंता वाढवी चिंतिलें देतां ।

गुरूंनीं दिधलें अचित्यार्था । तेणें उत्तीर्णता कदा न घडे ॥ ५८ ॥

गुरूसी कल्पतरु देवों जातां । तो कल्पना वाढवी कल्पिलें देतां ।

गूरूनें दिधली निर्विकल्पता । त्यासी उत्तीर्णता तेणें नव्हिजे ॥ ५९ ॥

गुरूसी देवों स्पर्शमणी । तो स्पर्शें धातु करी सुवर्णी ।

ब्रह्मत्व गुरूचरणस्पर्शनीं । त्यासी नव्हे उत्तीर्णी परीसही देतां ॥ ६६० ॥

गुरूसी कामधेनु दे‌ऊं आणोनी । ते कामना वाढवी अर्थ दे‌ऊनी ।

गुरु निष्काम निर्गुणदानी । त्याचे उत्तीर्णी कामधेनु नव्हे ॥ ६१ ॥

त्रिभुवनींची संपत्ति चोख । गुरूसी देतां ते मायिक ।

जेणें दिधली वस्तु अमायिक । त्यासी कैसेनि लोक उतरायी होती ॥ ६२ ॥

देहें उतरायी हो‍ऊं गुरूसी । तंव नश्वरपण या देहासी ।

नश्वरें अनश्वरासी । उत्तीर्णत्वासी कदा न घडे ॥ ६३ ॥

जेणें अव्हाशंख दीधला आवडीं । त्यासी दे‌ऊनि फुटकी कवडी ।

उत्तीर्णत्वाची वाढवी गोडी । तैशि परवडी देहभावा ॥ ६४ ॥

जीवें उतरायी हो‍ऊं गुरूसी । तंव जीवत्वचि मिथ्या त्यासी ।

जेणें दिधलें सत्य वस्तूसी । मिथ्या देतां त्यासी लाजचि कीं ॥ ६५ ॥

जेणें दिघलें अनर्घ्य रत्नासी । वंध्यापुत्र देवों केला त्यासी ।

तेवीं मिथ्यत्व जीवभावासी । उत्तीर्णत्वासी कदा न घडे ॥ ६६ ॥

काया वाचा मन धन । गुरूसी अर्पितां जीवप्राण ।

तरी कदा नव्हिजे उत्तीर्ण । हें उद्धवें संपूर्ण जाणितलें ॥ ६७ ॥

जेथें अणुमात्र नाहीं दुःख । ऐसें दिधलें निजसुख ।

त्या गुरूसी उतरायी देख । न होवें निःशेख शिष्यांसी ॥ ६८ ॥

यालागीं मौनेंचि जाण । उद्धवें घातलें लोटांगण ।

श्रीकृष्णाचे श्रीचरण । मस्तकीं संपूर्ण वंदिले ॥ ६९ ॥

मागां श्रीकृष्णें पुशिलें पहा हो । उद्धवा तुझा गेला कीं शोकमोहो ।

तेणें उद्धवासी जाहला विस्मयो । उत्तर द्यावया ठावो न घडेचि ॥ ६७० ॥

आतां वंदोनि श्रीचरण । कृतांजली धरोनि जाण ।

उत्तर द्यावया आपण । श्रीकृष्णवदन अवलोकी ॥ ७१ ॥

जेवीं सेवितां चंद्रकर । चकोर तृप्तीचे दे ढेंकर ।

तेवीं उद्धव कृष्णसुखें अतिनिर्भर । काय प्रत्युत्तर बोलत ॥ ७२ ॥


उद्धव उवाच-

चिदावितो मोहमहन्धकरो

य आश्रितो मे तव संनिधानात्‌ ।

विभावसोः किन्नु समीपगस्य

शीतं तमो भीः प्रभवन्त्यजाद्य ॥ ३७ ॥

जो अकळदेवचूडामणी । जो यादवांमाजीं अग्रगणी ।

जो अविद्यारात्रीचा तरणी । जो शिरोमणी ब्रह्मवेत्त्यां ॥ ७३ ॥

ऐशिया श्रीकृष्णाप्रती । स्वानंदाचिये निजस्फूर्तीं ।

उद्धवें सांगतां निजस्थिती । त्यामाजीं करी स्तुती आद्यत्वें हरीची ॥ ७४ ॥

मज तंव विचारितां । ब्रह्मा सर्वांचा आदिकर्ता ।

तोही नारा‌अयणनाभीं तत्त्वतां । होय जन्मता ‘अज’ नामें ॥ ७५ ॥

तो तूं कमळनाभि नारायण । मायासंवलित ब्रह्म जाण।

ते मायेचें तूं आद्यकारण । आद्यत्व पूर्ण तुज साजे ॥ ७६ ॥

अविद्येच्या महारात्रीं । अडकलों होतों मोह‍अंधारीं ।

तेथूनि काढावया बाहेरीं । आणिकांची थोरी चालेना ॥ ७७ ॥

तेथ तुझेनि वचनभस्करें । नासोनि शोकमोह‍अंधारें ।

मज काढिलें जी बाहेरें । चमत्कारें संनिधें तुझ्या ॥ ७८ ॥

तुझिये संनिधीपाशीं । ठाव नाहीं अविद्येसी ।

तेथ मोहममता कैसी ग्रासी । हृषीकेशी तुज असतां ॥ ७९ ॥

अंधारी राती अतिगहन । तेथ शीतें पीडिला जो संपूर्ण ।

त्यासी आतुडलिया हुताशन । शीत तम जाण तत्काळ पळे ॥ ६८० ॥

तो अग्नि सेवितां स्वयें सदा । शीततमांची भयबाधा ।

पुढती बाधों न शके कदा । तेवीं गोविंदा संनिधीं तुझ्या ॥ ८१ ।

तेवीं शोकमोहममतेशीं । माया जन बांधे भवपाशीं ।

ते तुझिये संनिधीपाशीं । जाती आपैसीं हारपोनी ॥ ८२ ॥

मरणजन्मां अपाये । मागां अनेक सोशिले स्वयें ।

ज्यासी तुझी संनिधी होये । त्यासी तें भवभये समूळ मिथ्या ॥ ८३ ॥

तुझे संनिधीपाशीं जाण । समूळ मायेचें निर्दळण ।

तेचि अर्थीचें निरूपण । उद्धव आपण सांगत ॥ ८४ ॥


प्रत्यर्पितो मे भवतानुकम्पिना

भृत्याय विज्ञानमयः प्रदीपः ।

हित्वा कृतज्ञस्तव पादमूलं

कोऽन्यत्समीयाच्छरणं त्वदीयम्‌ ॥ ३८ ॥


तुझी संनिधिमात्र देख । समूळ अज्ञानासी घातक ।

हेंचि मुख्यत्वें आवश्यक । भक्त सात्त्विक जाणती ॥ ८५ ॥

असो इतरांची गोष्टी । म्याहीं अनुभविलें निजदृष्टीं ।

अविद्या निरसावया सृष्टीं । सत्संगती लाठी सर्वार्थीं ॥ ८६ ॥

सत्संगाहीमाजीं जाण । तुझी संगती अतिपावन ।

तुवां उद्धरावया दीनजन । हें निजात्मज्ञान प्रकाशिलें ॥ ८७ ॥

माझें निमित्त करूनि जाण । उद्धरावया दीन जन ।

त्यांचें निरसावया अज्ञान घन । ज्ञानदीप पूर्ण प्रज्वळिला ॥ ८८ ॥

उपदेशार्थ श्रद्धास्थिती । हेचि टवळें पैं निश्चितीं ।

तेथें बोधिका ज्या निजात्मयुक्ती । तेंचि टवळ्यांप्रती स्न्नेह पूर्ण ॥ ८९ ॥

विवेकवैराग्यधारण । हेंचि तेथील वाती जाण ।

तेथ प्रज्वळिला ज्ञानघन । चित्प्रभापूर्ण महादीप ॥ ६९० ॥

नैराश्य तेंचि वैराग्यधारण । तेथें प्रज्वळे ज्ञनदीप पूर्ण ।

आशां तेंचि माल्हवण । गडद संपूर्ण पडे तेथें ॥ ९१ ॥

तो दीप कर्णद्वारीं ठेविला । तंव सबाह्य प्रकाश जाहला ।

अज्ञान‍अंधार निर्दळिला । स्वयें प्रबळला सद्‌रूपें ॥ ९२ ॥

तेणें सबाह्यसत्प्रकाशें । तुझी पदवी प्रकट दिसे ।

ऐसें निजरूप हृषीकेशें । अनायासें मज अर्पिलें ॥ ९३ ॥

तुवां अंतर्यामित्वें आपुलें । स्वरूप पूर्वींच मम अर्पिलें ।

तें तुवांच माझारी आच्छादिलें । भजन आपुलें प्रकटावया ॥ ९४ ॥

तुझ्या निजभजनाचें लक्षण । सर्वभूतीं भगवद्‍भजन ।

तेणें तूं साचार संतोषोन । अर्पिलेंचि ज्ञान अर्पिसी पुढती ॥ ९५ ॥

वाढवूनि निजभजन । माझें मज अर्पिसी ज्ञान ।

या नांव ‘प्रत्यर्पण’ । साधु सज्ञान बोलती ॥ ९६ ॥

वाढवूनि आपुली भक्ती । माझें ज्ञान दिधलें माझे हातीं ।

दिधलें तेथ माया पुढती । विकल्पवृत्ती स्पर्शेना ॥ ९७ ॥

जे दिधली स्वरूपस्थिती । ते आच्छादेना कदा कल्पांतीं ।

यापरी गा श्रीपती । कृपा‌अ निश्चितीं तुवां केली ॥ ९८ ॥

यापरी तूं अतिकृपाळू । निजदासांलागी दयाळू ।

त्या तुज सांडूनियां बरळू । आनासी गोवळू भजों धांवे ॥ ९९ ॥

त्यजूनि स्वामी हृषीकेशु । आना भजेल तो केवळ पशु ।

पशूंहीमाजीं तो रासभेशु । ज्यासी नाहीं विश्वासु हरिभजनीं ॥ ७०० ॥

तुवां जनासी केला उपकारु । इंद्रियां पाटव्य ज्ञानधिकारु ।

तो उपकार विसरे जो नरु । तो जाण साचारु कृतघ्न ॥ १ ॥

जे जाणती तुझ्या उपकारातें । ते काया वाचा चित्तें वित्तें ।

कदा न भजती आनातें । मज निश्चितें मानिलें ॥ २ ॥

मज निमित्त करुनियां जाण । जें त्वां प्रकशिलें निजात्मज्ञान ।

तेणें जगाचें उद्धरण । श्रवणमननकीर्तनें ॥ ३ ॥

यापरी तूं क्रुपाळू पूर्ण । माझें छेदिलें भवबंधन ।

तेचि अर्थींचें निरूपण । उद्धव आपण स्वयें सांगे ॥ ४ ॥


वृक्णश्च मे सुदृढः स्न्नेहपाशो

दाशार्हवृष्णयन्धकसात्वतेषु ।

प्रासारितः सृष्टिविवृद्धये त्वया

स्वमायया ह्यात्मसुबोधहेतिना ॥ ३९ ॥


तुवां मायेनें सृजिलें जन । ते सृष्टी व्हावया वर्धमान ।

स्त्री पुत्र सुहृद सज्जन । हा स्न्नेह संपूर्ण वाढविला ॥ ५ ॥

मी जन्मलों यादवकुळांत । तेथ वृष्णि-अंधक-सात्वत ।

इत्यादि सुह्रुद समस्त । अतिस्न्नेहयुक्त आप्तत्वें ॥ ६ ॥

तें सुहृदस्त्रीपुत्रस्न्नेहबंधन । त्या स्न्नेहपाशाचें छेद्न ।

माझे बाळपणीं त्वां केलें जाण । जें खेळतां तुझें ध्यान मज लागलें ॥ ७ ॥

जेवीं वोडंबरी खेळतां खेळ । मोहिनी विद्या प्रेरी प्रबळ ।

ते विद्येचें आवरावया बळ । शक्त केवळ खेळ खेळविता ॥ ८ ॥

तेवीं तुझी स्वमाया जाण । जे कां सदा तुज अधीन ।

तिचे स्नेहपाश दारुण । तेणें बांधोनि जन अतिबद्ध केले ॥ ९ ॥

ते माझे स्नेहपाश जाण । त्वां पूर्वींच छेदिले आपण ।

जैं मज होतें बाळपण । तैंचि कृपा पूर्ण मज केली ॥ ७१० ॥

तें भवबंधछेतितें जें शस्त्र । तुवां निजयुक्तीं फोडोनि धार ।

सतेज करूनियां खडतर । मजलागीं स्वतंत्र अर्पिलें ॥ ११ ॥

येणें शस्त्रबळेंं मी जाण । छेदूं शकें जगाचें बंधन ।

एवढी मजवरी कृपा पूर्ण । केली आपण दयालुत्वें ॥ १२ ॥

संसार दुःखरूप जो का एथें । तोचि सुखरूप जाहल मातें ।

ऐशिये कृपेचेनि हातें । मज निश्चितें उद्धरिलें ॥ १३ ॥

मी कृतकृत्य जाहलों एथें । परी कांहींएक मागेन तूतें ।

ते कृपा करावीं श्रीकृष्णनाथें । म्हणोनि चरणातें लागला ॥ १४ ॥


नमोऽस्तु ते महायोगिन्‌ प्रपन्नमस्नुशाधि ।

यथा त्वच्चरणाम्भोजे रतिः स्यादनपायिनी ॥ ४० ॥


न घडतें घडविसी आपण । नाथिलें दाविसी विंदान ।

जित्या मेल्या लावूनि लग्न । नांदविसी संपूर्ण निजमाया ॥ १५ ॥

जे योगियांसी अतिदुस्तर । जिणें नाडिले स्त्रष्टा शंकर ।

ते माया तुझी किकर । तूं परात्पर महायोगी ॥ १६ ॥

त्य तुझ्या कृपेस्तव जाण । मी कृतकृत्य जाहलों आपण ।

न देखें भवभयादि दुःखभान । स्वानंदीं निमग्न सर्वदा ॥ १७ ॥

दृश्य द्रष्टा दर्शन । नाहीं त्रिपुटी ना त्रिगुण ।

हारपलें मीतूंपण । स्वानंदपूर्ण निजबोधें ॥ १८ ॥

निजबोधें स्वानंदपूर्ण । हेही बोल मायिक जाण ।

परादिवाचां पडिलें शून्य । यालागीं मौन वेदवादा ॥ १९ ॥

कार्य कारण कर्तव्यता । मज उरली नाहीं सर्वथा ।

तरी कांहींएक श्रीकृष्णनाथा । तुज मी आतां मागेन ॥ ७२० ॥

जेवीं कां बाळकाचा थाया । कळवळोनि पुरवी माया ।

तेवीं माझिया वचना यया । श्रीकृष्णराया अवधारीं ॥ २१ ॥

हें अंतींचें माझें मगतेपण । देवें अवधारावें सावधान ।

वंदूनियां श्रीकृष्णचरण । अगम्य विंदान मागत ॥ २२ ॥

मज थोर भ्रम होता चित्तीं । गोड असेल जीवन्मुक्ती ।

तेथ न देखें तुझी भक्ती । कोरडी मुक्ती मज न लगे ॥ २३ ॥

सद्रुरुकृपावचनोक्तीं । शिष्य तत्काळ लाहे मुक्ती ।

ज्यांत सद्ग्रूची नांही भक्ती । जळो ती मुक्ती मज न लगे ॥ २४ ॥

यालागीं तुज शरण । मागुतेन मी आलों जाण ।

सायुज्याहीवरी पूर्ण । तुझें गुरुभजन मज दे‍ईं ॥ २५ ॥

मागां बहुतीं केली भक्ती । म्हणसी त्यांसी म्यां दिधली मुक्ती ।

परी मुक्तीवरती भक्ती । नाहीं मजप्रती मागितली ॥ २६॥

मागां जिंहीं जिंहीं केली भक्ती । त्यासीं त्वां ठकिलें दे‌ऊनि मुक्ती ।

तें ठकडेपण श्रीपती । न चले मजप्रती सर्वथा ॥ २७ ॥

ज्यांची अहंकारशून्य वृत्ती । जाहले आत्माराम सहजगतीं ।

तेही अहेतुक भक्ती करिती । ऐशी स्वरूपस्थिती पैं तुझी ॥ २८ ॥


( संमतश्लोक )-आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अपुरुक्रमे ।

कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिं इत्थम्भूतगुणो हरिः ॥


तेथ त्यजोनियां तुझी गुरुभक्ती । मुक्ती मागणें हेचि भ्रान्ती ।

असो तुझी न लगे मुक्ती । माझी गुरुभक्ती मज दे‍ईं ॥ २९ ॥

ज्यासी आकळली निजमुक्तता । म्हणसी त्यासी भक्ती नेदवे आतां ।

हे मजसी बोलों नको कथा । तुझी समर्थता मी जाणें ॥ ७३० ॥

तूं न घडे तें घडविसी । न चळे तें चाळविसी ।

नव्हे तें तूं होय करिसी । नाहीं सामर्थ्याची मर्यादा ॥ ३१ ॥

अगम्य सामर्थ्याची गणना । बुडल्या तारूनि पाषाणां ।

त्यावरी तारिसी वानरसेना । सेतुबंधना श्रीरामा ॥ ३२ ॥

केवळ जे कां वनचर । पालेखा‌ईर वानर ।

चारी मुक्ती त्यांच्या किंकर । त्यांसी सुरवर वंदिती स्वयें ॥ ३३ ॥

केवळ ज्या कां व्यभिचारिणी । शेखीं ज्या घुरटा गौळणी ।

मोक्ष लागे त्यांच्या चरणीं । ये ब्रह्मा लोटांगणीं चरणरजासी ॥ ३४ ॥

तूं परमात्मा परमेश्वर । हें नेणती गौळणी वानर ।

तरी तुझें त्यांसी भजनमात्र । फळलें साचार परब्रह्मत्वें ॥ ३५ ॥

ऐसें अगाध तुझें भजन । अगम्य भजनाचें महिमान ।

भक्ती‌अधीन तुझें देवपण । मा मोक्षासी कोण अधिका‌ई ॥ ३६ ॥

भक्तीच्या पोटीं जन्मली मुक्ती । वाढली मुक्ती भक्तीतें घाती ।

ऐसी जे कां मुक्ती मातृहंती । तिसी मी सर्वार्थीं नातळें ॥ ३७ ॥

फिटे मुक्तीचें दूषण । जेणें ते होय अतिपावन ।

तें मीं सांगेन विदान । ऐक सावधान श्रीकृष्णा ॥ ३८ ॥

जोडल्याही मुक्तपण । मज द्यावें तुझें गुरुभजन ।

तेणें मुक्तीही होय पावन । म्हणोनि लोटांगण घातलें ॥ ३९ ॥

मस्तकीं धरिले श्रीचरण । उद्धव सर्वथा न सोडी जाण ।

तेणें टकच जाहला श्रीकृष्ण । त्यासी संपूर्ण तुष्टला ॥ ७४० ॥

जाणोनि आपलें मुक्तपण । मी न सांडी तुझें निजभजन ।

ऐशी कृपा करीं पूर्ण । म्हणोनि श्रीचरण न सोडी ॥ ४१ ॥

मुक्तता मानल्या संपूर्ण । तैं राहों शके सद्‌गुरुभजन ।

हेंही बाधों न शके विघ्न । तैशी भक्ति निर्विघ्न मज सांग ॥ ४२ ॥

कोटिजन्में शिणतां जाण । म्हणसी नातुडे मुक्तपण ।

त्या मोक्षा नांव ठेविसी ‘विघ्न’ । मूर्ख संपूर्ण मज म्हणसी ॥ ४३ ॥

जेणें सुटे तुझें सद्‌गुरुभजन । तें मी मानीं परम विघ्न ।

तुझे भक्तिवीण मुक्तपण । अलवणी मज जाण गोविंदा ॥ ४४ ॥

माझी न मोडे नित्यमुक्तता । अहेतुक चालवीं भक्तिपंथा ।

ऐसी कृपा श्रीकृष्णनाथा । झणींं संकोचता मानिसी ॥ ४५ ॥

म्हणसी म्यां दिधली नित्यमुक्ती । ते माझी मजपाशीं सिद्ध होती ।

‘दिधली’ म्हणणें हे मिथ्या वदंती । वा‌ऊगी ख्याती दातृत्वाची ॥ ४६ ॥

माझी स्वतःसिद्ध नित्यमुक्तता । त्यावरी भक्ति मी मांगे आतां ।

ते देशील तरी तूं साचार दाता । उदारता या नांव ॥ ४७ ॥

ते संतोषोनि भक्ति देतां । उल्हास न देखों तुझ्या चित्ता ।

थोर मांडली कृपणता । कृष्णनाथ मजलागीं ॥ ४८ ॥

जे सांडवी सदुरुभक्ती । आम्हां न लगे तुझिया जीवन्मुक्ती ।

मुक्ती म्हणणें हेही भ्रांती । ऐक श्रीपती सांगेन ॥ ४९ ॥

मुळीं मुख्यत्वें नाही बद्धता । तेथ कैंची काढिली मुक्तता ।

मिथ्या मुक्ती मी नातळे सर्वथा । माझी गुरुभक्तिता मज दे‍ईं ॥ ७५० ॥

मागें ज्यांसी त्वां दिधली मुक्ति । ते ठकिले ठकिले याच रीतीं ।

तैसें चाळवूं नको श्रीपती । मोक्षावरील भक्ती मज दे‍ईं ॥ ५१ ॥

म्हणोनि घातलें लोटांगण । धांवोनि धरिले दोनी चरण ।

प्रेमें वोसंडला श्रीकृष्ण । उद्धवासी संपूर्ण तुष्टला ॥ ५२ ॥

मोक्षाहीवरील गुरुभक्ती । उद्धवें मागितली नान युक्तीं ।

जे जे चालली उपपत्ती । तेणें सुखें श्रीपती सुखावला ॥ ५३ ॥

सुखें सुखावली श्रीकृष्णमूर्ती । डोलों लागला स्वानंदस्थितीं ।

तेणें संतोषें भकित्मुक्ती । उद्धवाहातीं अर्पिली ॥ ५४ ॥

जगीं उद्धवाचें शुद्ध पुण्य । जगीं उद्धवचि धन्य धन्य ।

ज्यालागीं सर्वस्वें श्रीकृष्ण । मोक्षावरील गुरुभजन स्वानंदें देत ॥ ५५ ॥

गुरु ब्रह्म दोनी अभिन्न । हेंही सद्‌गुरु प्रबोधी पूर्ण ।

यालागीं मोक्षावरील गुरुभजन । नव्हे दूषण सच्छिष्या ॥ ५६ ॥

मागिलां निजभक्ताप्रती । स्वानंदें तुष्टला श्रीपते ।

तिहीं मागितली निजमुक्ती । त्यांसी हे स्थिती अतर्क्य ॥ ५७ ॥

उद्धवें थोर केली ख्याती । मुक्तीचे माथां वा‌इली भक्ती ।

अगम्य मागितली स्थिती । तेही श्रीपती अर्पित ॥ ५८ ॥

उद्धवा मुक्तीवरील जे भक्ती । ते मज अवतारांची अवतारशक्ती ।

येणें उत्पत्ति-स्थिति-प्रलय अंतीं । करूनि श्रीपती मी अलिप्त ॥ ५९ ॥

येणेंचि बळें मी तत्त्वतां । कर्में करूनि अकर्ता ।

भोग भोगोनि अभोक्ता । जाण सर्वथा येणेंचि योगें ॥ ७६० ॥

हा योग न कळे ज्यासी । दुःखरूप संसार त्यासी ।

हा अखंड योग मजपाशीं । मीं संसारेंसी सुखरूप ॥ ६१ ॥

हा योग सदाशिव जाणे । का म्यां जाणिजे नाराय़णें ।

इतरांचे जें जाणणें । तें अगम्यपणें रिघेना ॥ ६२ ॥

ऐसी श्रीकृष्ण सांगे गुह्य गोष्टी । ते स्थिति बाणली उद्धवाचे पोटीं ।

दोघां निजबोधें एकगांठी । भजनकसवटी कळों सरली ॥ ६३ ॥

मुक्तीसी भक्तीची हातवटी । ते उद्धवासी कळली गोष्टी ।

तो उल्हास न माये पोटीं । स्वानंदपुष्टीं कोंदला ॥ ६४ ॥

जेवीं बाळकाच्या थायाकारणें । माता लेववी निजभूषणें ।

तेवीं उद्धवालागीं श्रीकृष्णें । अवतारस्थिति देणें निश्चित ॥ ६५ ॥

मनाचें ना‌इकती कान । बुद्धीचें न देखती नयन ।

शेखीं गगनातेंही चोरून । उद्धवासी श्रीकृष्ण निजस्थिती अर्पी ॥ ६६ ॥

जे ब्रह्मवेत्त्यांसी नकळे । जे वेदनुवादा नाकळे ।

ते स्थिती उद्धवासी गोपाळें । कृपाबळें अर्पिली ॥ ६७ ॥

पूर्वीं श्रीकृष्णें पुसतां पहा हो । ‘उद्धरलों’ म्हणे उद्धवो ।

आतां मागें भजनभावो । हा गूढाभिप्रावो हरि जाणे ॥ ६८ ॥

मुक्तीवरील मागतां भक्ती । श्रीकृष्णाची अवतारशक्ती ।

मायानियंतृत्वाची पूर्ण स्थिति । उद्धवाचे हातीं स्वयें आली ॥ ६९ ॥

जाणोनि मायेचें मिथ्यात्वपूर्ण । तिचें प्रेरण आणि आवरण ।

हें मायानियंतृत्वलक्षण । उद्धवासी श्रीकृष्ण स्वयें अर्पी ॥ ७७० ॥

जसें बुद्धिबळाचे पोटीं । पूर्व कर्म नसतां गांठीं ।

राजा प्रधान पशु प्यादा उठी । निर्धारितां दृष्टीं काष्ठ एक ॥ ७१ ॥

एकचि काष्ठ दोहीं भारीं । तेथ कोण कोणाचा वैरी ।

वैर नसतांही झुंजारी । मारामारी अचेतनां ॥ ७२ ॥

म्हणती हस्ती घोडा प्रधान मेला । तेथ काय त्यांचा प्राण गेला ।

प्यादा होता तो प्रधान जाहला । तो काय पावला गजान्तलक्षी ॥ ७३ ॥

जेव नसतांही निर्धारीं । मारीलें म्हणती निजगजरीं ।

एका जीत एका हारी । तें ज्ञान सारीं नेणतीं ॥ ७४ ॥

सारीं निमाल्या पाठीं । कोण धर्मात्मा चढे वैकुंठी ।

कोण पडे नरकसंकटीं । तेवीं बद्धमुक्तगोठी समूळ मिथ्या ॥ ७५ ॥

एवं बुद्धिबळाचिये परी । ज्याची निजदृष्टीं संसारीं ।

तोचि अवतारांचा अवतारी । जाण तो निर्धारीं भगवंत ॥ ७६ ॥

समूळ मिथ्या जाणे वेदोक्ती । समूळ मिथ्या जाणे बंधमुक्ती ।

हें जाणोनि आचरे जो वेदविहितीं । तेचि निजभक्ती मुक्तीवरिल ॥ ७७ ॥

करूनि संसारनिवृत्ती । बहुत पावले नित्यमुक्ती ।

त्यांसी हे दुर्गमभक्ती । अतर्क्य स्थिती तर्केना ॥ ७८ ॥

ऐशी ज्यापाशीं माझी स्थिती । तोचि मोक्षावरील करी भक्ती ।

इतरांसी हे अतर्क्य गती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥ ७९ ॥

उद्धव पावला अगाध गती । त्यासी सर्वलोकपकारार्थीं ।

वांचवावया ब्रह्मशापाहातीं । उपाय श्रीपती स्वयें योजी ॥ ७८० ॥

नारदासी ब्रह्मज्ञान । त्यासीही दक्षशापबंधन ।

एके ठायीं न राहे जाण । करी परिभ्रमण शापस्तव ॥ ८१ ॥

झालियाही ब्रह्मज्ञान । ब्रह्मशाप अतिदारुण ।

हें जाणोनियां श्रीकृष्ण । उद्धवा जाण दूरी दवडी ॥ ८२ ॥

उद्धव जन्मला यादववंशीं । यादव निमती ब्रह्मशापेंशीं ।

तेथ वांचवावया उद्धवासी । बदरिकाश्रमासी स्वयें धाडी ॥ ८३ ॥

ब्रह्मशापाचेनि आघातें । यादव निमती स्वगोत्रघातें ।

उद्धव वांचवावया तेथें । बदरीकाश्रमातें हरि प्रेरी ॥ ८४ ॥

उद्धवासी जें झलें ज्ञान । त्याहूनि बदरिकाश्रम पावन ।

हें सर्वथा न घडे जाण । ब्रह्मशापाभेण पळवीत पळवीत ॥ ८५ ॥

उद्धवा ऐसें अनर्घ्य रत्न । ज्यासी बाणली स्थिति पूर्ण ।

त्यासी वांचवावया श्रीकृष्ण । पाठवी आपण बदरिकाश्रमा ॥ ८६ ॥


श्रीभगवानुवाच-

गच्छोद्धव मयाऽऽदिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम्‌ ।

तत्र मत्पादतीर्थोदे स्न्नानोपस्पर्शनैः शुचिः ॥ ४१ ॥


गंभीरगिरा बोले श्रीकृष्ण । उद्धवा तुज जाहलें ब्रह्मज्ञान ।

तुटलें स्न्नेहपाशबंधन । तरी ममाज्ञा करीं गमन बदरिकाश्रमा ॥ ८७ ॥

त्या हदरिकाश्रमें महिमान । लोकसंग्रहार्थ संपूर्ण ।

तरावया जडामूढ जन । स्वमुखें श्रीकृष्ण सांगत ॥ ८८ ॥

तो बदरिकाश्रम माझें स्थान । तेथ नित्य माझें अनुष्ठान ।

तया स्थानाचें दूरदर्शन । करी निर्दळण कलिकल्मषा ॥ ८९ ॥

ज्या पर्वताचें स्पर्शन । मानवां करी परम पावन ।

जें बदरीचें नामस्मरण । विभांडी दारुण महादोषां ॥ ७९० ॥

तेथेंही माझें पादोदक । अलकनंदा पवित्र देख ।

जिचेनि स्पर्शमात्रें लोक । होती अलौकिक पावन ॥ ९१ ॥

जेथ श्रद्धायुक्त करितां स्नान । जीवाचें तुटे भवबंधन ।

ज्यासी घडे आचमन । तो उद्धरे जाण पितरेंसीं ॥ ९२ ॥

ऐसें बदरिकाश्रम माझें जाण । अतिशयें परम पावन ।

म्हणासी कैं केलें त्वां तें स्थान । तरे ऐक तें कथन उद्धवा ॥ ९३ ॥

रजोगुणें सृजिले जन । ते जाहले भोगकर्मीं प्रवीण ।

भोगासक्तीं बुडतां पूर्ण । दों रूपीं जाण मी अवतरलों ॥ ९४ ॥

तम निरसी रविचंद्र पूर्ण । तैसा मी जाहलों नरनारायण ।

बदरिकाचलामाजीं जाण । केला संपूर्ण नित्योदयो ॥ ९५ ॥

भज्यपूज्यत्वें मी नारायण । नररूपें मीचि भक्त जाण ।

तेथ भक्ति वैराग्य ज्ञानं । म्यां आचरोन प्रकाशिलें ॥ ९६ ॥

तो बदरीकाश्रम माझें स्थान । तेथें सर्वदा मी आपण ।

अद्यापि करितों अनुष्ठान । भक्तिज्ञानवैराग्यें ॥ ९७ ॥

नरनारायणस्थितीं । मी अवतरलों जे पर्वतीं ।

तेथ तोडिले बोरी‌ऐशी मागुती । माझी निजभक्ती फांपा‌इली ॥ ९८ ॥

यालागीं ‘बदरीकाश्रम’ । त्या स्थळासी म्यां ठेविलें नाम ।

तेथें फिटे भवभ्रम । यापरी परम पावन तें स्थळ ॥ ९९ ॥

त्या बदरिकाशमाप्रती । तुवां जावें गा निश्चितीं ।

ऐसें उद्धवा कल्पिसी चित्तीं । मज काय तीर्थीं विवंचू ॥ ८०० ॥

मोक्षाहीवरील भक्ती । तुवां अर्पिली माझे हातीं ।

तेणें मी जाहलों कृतकृत्यार्थी । म्हणसी मज तीर्थीं चाड नाहीं ॥ १ ॥

तुज माझी आज्ञा प्रमाण । अवश्य तेथें करावें गमन ।

मग उद्धवें धरोनियां मौन । मस्तकीं वचन वंदिलें ॥ २ ॥

मद्‍भावें करूनि नमन । घेतां बदरिकाश्रमदर्शन ।

तो नर होय नारायण । एवढें महिमान त्या स्थळाचें ॥ ३ ॥

उद्धवा तुझ्या ठायीं पूर्ण ज्ञान । ज्ञान असोनि माझें भजन ।

तुझेनि चरणस्पर्शें जाण । हो‌ईल पावन बदरिकाश्रम ॥ ४ ॥

ऐसें ऐकोनि श्रीकृष्णवचन । उद्धवासी आलें रुदन ।

धांवोनि वंदिले श्रीचरण । सर्वथा गमन करीन आतां ॥ ५ ॥

ब्रह्मशापाचें निर्दळण । उद्धवाचें चुकवावया जाण ।

श्रीक्रुष्णें प्रबोधोनि पूर्ण । करवी गमन बदरिकाश्रमा ॥ ६ ॥

उद्धव ज्ञानियांचें ज्ञानरत्न । त्यासी वांचवूनि श्रीक्रुष्ण ।

विस्तारावया निजज्ञान । करवी गमन बदरिकश्रमा ॥ ७ ॥

चुकावावया ब्रहशाप दारुण । उद्धवासी ‘विशाळी’ गमन ।

अन्यथा जहलिया ब्रह्मज्ञान । कृष्ण तीर्थाटन नेमीना ॥ ८ ॥

उद्धवासी भवबंधन । बाळपणींचि नाहीं जाण ।

हें जाणोनियां श्रीकृष्ण । ब्रह्मशापाभेण तीर्था धाडी ॥ ९ ॥

तीर्थयात्रेचा अभिप्रावो । हाचि निश्चितें निजभावो ।

जाणोनि देवाधिदेवो । मोकली उद्धवो बदरिकश्रमा ॥ ८१० ॥

उद्धवा तुज गेलिया तेथ गेलिया तेथ । थोर लोकोपकार हो‌ईल सत्य ।

तुझेनि धर्में निश्चित । दीन समस्त उद्धरती ॥ ११ ॥

म्हणसी पावल्या तें तीर्थ । म्यं कैसें वसावें तेथ ।

तेही अर्थीं लोकहितार्थ । तुज इत्यर्थ सांगेन ॥ १२ ॥

उद्धवा तुझें जें आचरण । तो‌इ जनांसी उपदेश जाण ।

यालागीं वैराग्य-भक्ती-ज्ञान । स्वधर्माचरण सांडूं नको ॥ १३ ॥

त्रिभुवनामाजीं सर्वथा । उद्धवा मज नाहीं कर्तव्यता ।

तोही मी लोकसंग्रहार्था । होय वर्तता निजधर्मीं ॥ १४ ॥

तूं ऐसें म्हणसी आतां । ‘त्रैलोक्य असे तुझ्या माथां ।

यालागीं लोकसंग्रहार्था । तूं होसी वर्तता स्वधर्मकर्मीं’ ॥ १५ ॥

मी निजधामा जातों आपण । यालागीं माझी स्थिती पूर्ण ।

ते पूर्णता तुज म्यां अर्पिली जाण । लोकसंग्रहार्थ पूर्ण तूं विरक्त हो‌ईं ॥ ९६ ॥

अभेदभक्ती वैराग्य ज्ञान । स्वयें आचरोनि आपण ।

देखीं लावावे इतर जन । ‘लोकसंग्रह’ जाण या नांव ॥ १७ ॥


( संमतश्लोक-भगवद्गीता )

न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसंगिनाम्‌ ।

जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचारन्‌ ॥


उद्धवा माझिये ज्ञानप्राप्ती । तूं वंद्य जाहलासी त्रिजगतीं ।

तुझी जे आचरती स्थिती । तेचि लोकीं समस्तीं करिजेल ॥ १८ ॥

आतां तुझेनि मिसें जाण । साडेतीं श्लोकींचें निरूपण ।

लोकसंग्रहार्थ सांगेन । तैसेंचि वर्तन करावें तुवां ॥ १९ ॥

तुज पावलिया बदरिकाश्रमातें । तेथ विद्यमान बहुत तीर्थें ।

परी अलकनंदा मुख्य तेथें । जे नाशी दोषांतें दर्शनमात्रें ॥ ८२० ॥


ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मषः ।

वसनो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक्‌ सुखनिःस्पृहः ॥ ४२ ॥


करूनि अलकनंदेचें स्न्नान । करावें विध्युक्त तीर्थविधान ।

मग तेथें वसावें आपण । वसतें लक्षण तें ऐक ॥ २१ ॥

त्यजूनि वस्त्रें आपण । करावीं वल्कलें परिधान ।

करूनि वनफलें भोजन । रहावें आपण अनुद्वेग ॥ २२ ॥

आपुली पूर्ण निःस्पृहता । दावावी लोकसंग्रहार्था ।

निजसुखें तुज तेथें असतां । द्वंद्वसहिष्णुता दावावी ॥ २३ ॥


तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशीलः सयतेन्द्रियः ।

शान्तः समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुतः ॥ ४३ ॥


तूं ज्ञानविज्ञानसंपन्न । तुज द्वंद्वबाधा न बाधी जाण ।

तरी द्वंद्वसहिष्णुता पूर्ण । दावावी आपण लोकहितार्थ ॥ २४ ॥

तुज नाहीं विषयासक्तता । तरी नेमावें इंद्रियार्था ।

प्रकट करावी सुशीलता । निजशांतता दावावी ॥ २५ ॥

निजबुद्धीचें समाधान । सहजें प्रकटवावें आपण ।

मजपासूनि जें प्राप्त ज्ञान । त्यांचे अनुसंधान दावावें ॥ २६ ॥


मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते

विविक्तमनुभावयन्‌ ।

मय्यावेशितवाक्‌चित्तो

मद्धर्मनिरतो भव ॥ ४४ ॥


या स्थितीं तुज असतां जाण । बहुसाल तुज येतील शरण ।

तूं पावलासि माझें ज्ञान । हें सर्वही जन जाणती ॥ २७ ॥

पावोनियां ब्रह्मज्ञान । स्वयें उद्धरला आपण ।

न करीचि दीनोद्धारण । हें भेडपण ज्ञात्याचें ॥ २८ ॥

एक पावोनि ब्रह्मज्ञान । शिष्य उपदेशी आपण ।

बोध न करवे परिपूर्ण । ते निष्ठाहीन निर्वीर्य ॥ २९ ॥

शिष्य बोधेंवीण चरफडी । गुरु गुरुपणें बडबडी ।

घरींच्या घरीं चौकामुकी गाढी । हे बोधपरवडी अबद्ध ॥ ८३० ॥

परचित्तप्रबोधकवृत्ती । हे सामान्य नव्हे स्थिती ।

ब्रह्मज्ञानाची पूर्ण निष्पत्ती । या नांव निश्चितीं उद्धवा ॥ ३१ ॥

स्वयें तरोनि जनां तारी । हे ज्ञानाची अघाध थोरी ।

ते म्यां दिधली तुझ्या करीं । जन उद्धरीं उद्धवा ॥ ३२ ॥

शिष्यसुक्षेत्रीं ब्रह्मज्ञान । ज्याचें नव्हे वर्धमान ।

तंववरी नाहीं पूर्णपण । उद्धवा जाण निश्चित ॥ ३३ ॥

जेवीं पिकलिया वृक्षाप्रती । पक्षी तुटले स्वयें येती ।

तेवीं निडारली ब्रह्मथिती । तेथ शिष्य पावती स्वानंद ॥ ३४ ॥

बोलें उपदेशिती ब्रह्मज्ञान । बोध नव्हे तें निर्वीर्य जाण ।

तें तूं म्हणसी कायसेन । ऐक सांगेन उद्धवा ॥ ३५ ॥

अनुभवा आलें ब्रह्मज्ञान । तेणें अंगीं ये जाणपण ।

तेथ संचरे ज्ञानाभिमान । तेणें वीर्य क्षीण ज्ञानाचें ॥ ३६ ॥

जंव जंव ज्ञाता निरहंकार । तंव तंव ज्ञानासी वीर्य थोर ।

त्याची होतां क्रुपमत्र । बोध साचार सच्छिष्यासी ॥ ३७ ॥

तुज फावलें माझें ज्ञान । उपदेशिसी शिष्यजन ।

ते तुज देतील सन्मान । तरी तूं ज्ञानाभिमान धरूं नको ॥ ३८ ॥

शिष्य देतील सन्मान । तो अनुद्वेगें घ्यावा आपण ।

परी न धरावा ज्ञानाभिमन । हें मुख्य लक्षण ज्ञात्याचें ॥ ८४० ॥

तुज माझ्या ज्ञानाची पूर्ण प्राप्ती । तेचि एकांतीं लोकांतीं ।

नित्य निरभिमानस्थिती । स्वानंदस्फूर्ती सर्वदा ॥ ४१ ॥

तेचि निरभिमान स्थिती । उपदेशीं शिष्यांप्रती ।

निरभिमानापरती । दशा त्रिजगतीं असेना ॥ ४२ ॥

तेंचि उपदेशलक्षण । वाचेसी माझें नामकीर्तन ।

शरीरीं माझें नित्य भजन । मद्‌रूपीं मन निमग्न सदा ॥ ४३ ॥

ज्ञाता म्हणतां न धरी श्लाघ । मूर्ख म्हणतां न यावा राग ।

स्वयें रहावें अनुद्वेग । हे दशा चांग ज्ञात्याची ॥ ४४ ॥

एवं नित्य निरभिमान । भक्तियुक्त वैराग्य ज्ञान ।

स्वयें आचरोनि आपण । शिष्यसज्जन उपदेशिजे ॥ ४५ ॥

तुज जे शिष्य येती शरण । ते नीच न म्हणावे आपण ।

हें गुरुत्वाचें पूर्णपण । शिष्यही पूर्ण मूज्यत्वें देखें ॥ ४६ ॥

सद्गुरूसी सर्वां भूतीं । सर्वदा ब्रह्मप्रतीती ।

तेथ शिष्याचिये भूतव्यक्तीं । काय ब्रह्मस्थिती पळाली ॥ ४७ ॥

यालागीं शिष्यीं नीचपण । सर्वथा न देखावें आपण ।

शिष्य देखावा ब्रह्म पूर्ण । हें मुख्यं लक्षण गुरुत्वाचें ॥ ४८ ॥

जेवीं तानयालागीं माता । तेवीं शिष्याचिया निजस्वार्था ।

गुरूसी कळवळा तत्त्वतां । शुद्ध ‘सद्‌गुरुता’ या नांव ॥ ४९ ॥

शिष्यलक्षणप्रकार । मागां सांगितला विचार ।

तो जेथ देखसी अधिकार । तेथ साचार उपदेशीं ॥ ८५० ॥

तुज जें शिकविलें प्रस्तुत । तें शिष्योपदेशसंग्रहार्थ ।

तूं ठायींचा गुणातीत । तुज हॆं समस्त स्पर्शेना ॥ ५१ ॥


अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसी ततः परम्‌ (॥ ४४ ॥)


यापरी ज्ञान उपदेशितां । तुझी न मोडे गुणातीतता ।

ज्यांसी उपदेशिसी तत्त्वतां । तेही त्रिगुणावस्था जिंकिती ॥ ५२ ॥

पूर्वोक्त उपदेशयुक्तीं । जे शिष्य सर्वदा वर्तती ।

ते त्रिगुणांची त्रिविध वृत्ती । अतिक्रमिती गुरुकृपां ॥ ५३ ॥

त्रिगुणांचें त्रिविधपण । दृष्य द्रष्टा आणि दर्शनं ।

जाग्रुती सुषुप्ति आणि स्वप्न । ज्ञेय ज्ञाता ज्ञान साक्षेपें ॥ ५४ ॥

कार्य कारण आणि कर्ता । भोज्य भोजन आणि भोक्ता ।

शत्रु मित्र उदासीनता । या त्रिगुणावस्था बाधक ॥ ५५ ॥

तेथ येणें उपदेशें जाण । सच्छिष्य करूनि माझें भजन ।

त्रिगुणत्रिपुटी निर्दळून । माझें स्वरूप पूर्ण स्वयें होती ॥ ५६ ॥

माझिया स्वरूपाप्रती । नाहीं गुण ना गुणवृत्ती ।

भक्त मद्‍भावें गुणातीतीं । सहज पावती स्वानंद ॥ ५७ ॥

ऐसा आज्ञापिला उद्धवो । त्याचे अवस्थेचा अभिप्रावो ।

परीक्षितीप्रती पहा हो । स्वयें शुकदेवो सांगत ॥ ५८ ॥


श्रीशुक उवाच-

स एवमुक्तो हरिमेधसोद्धवः

प्रदक्षिणं तं परिसृत्य पादयोः ।

शिरो निधायाश्रुकलाभिरार्द्रधी

र्न्यषिञ्चदद्वन्द्वरोऽप्यपक्रमे ॥ ४५ ॥

जो निजमोजें नित्य निष्काम । जेणें अनुभविलें परब्रह्म ।

त्या श्रीशुकासी अतिसंभ्रम । उद्धवाचें प्रेम वर्णावया ॥ ५९ ॥

तो शुक म्हणे परीक्षिती । उद्धव अज्ञापिला श्रीपती ।

त्याच्या प्रेमाची अद्‍भुत स्थिती । ते मी तुजप्रती सांगेन ॥ ८६० ॥

उद्धव जरी जाहला गुणातीत । तरी गुरुचरणीं प्रेम अद्‍भुत ।

ज्यासी सद्‌गुरु श्रीकृष्णनथ । मूर्तिमंत परब्रह्म ॥ ६१ ॥

त्यजूं न शके हरिक्पदा । हरीचे ठायीं पूर्ण श्रद्धा ।

यालागीं जाण ‘हरिमेधा’ । बोलिजे प्रबुद्ध उद्धवातें ॥ ६२ ॥

जो आवडीं करी हरीचें ध्यान । त्याचे ध्यानेंसीं हरि हरि मन ।

जो विवंची श्रीकृष्ण समाधान । त्याचे बुद्धीचें हरण हरि करी ॥ ६३ ॥

जो करी हरिचिंतन । त्याचे चित्ताचें हरि करी हरण ।

जो करी हरीचें स्मरण । त्याचा संसार संपूर्ण हरि करी ॥ ६४ ॥

ऐशिया हरीच्या ठायीं सर्वदा । पावलियाही मुक्तिपदा ।

उद्धवाची सप्रेम श्रद्धा । यालागीं ‘हरिमेधा’ त्यासी म्हणती ॥ ६५ ॥

जे पावले गुणतीतीं । त्यांसीही आवडे ज्याची भक्ती ।

तेणें श्रीकृष्णें उद्धवाप्रती । प्रयाण निश्चितीं नेमिलें ॥ ६६ ॥

दूरी प्रयाण बदरिकाश्रम । मागुता न भेटे पुरुषोत्तम ।

तो प्रयाणकाळ‍उपक्रम । जाहला सप्रेम उद्धवासी ॥ ६७ ॥

सर्वदा सुखदुःखातीत । उद्धव जाहलासे निश्चित ।

तोही प्रयाणकाळीं प्रेमयुक्त । प्रदक्षिणा करित श्रीकृष्णासी ॥ ६८ ॥

चरणीं मस्तक ठेवितां जाण । आनंदश्रु लोटले नयन ।

तेणें श्रीकृष्णाचें चरणक्षाळण । जाहलें संपूर्ण पदद्वया ॥ ६९ ॥


सुदुस्त्यजस्नेहवियोगकातरो

न शक्नुवस्तं परिहातुमतुरः ।

कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृपादुके

बिभ्रन्नम्स्कृत्य ययौ पुनः पुनः ॥ ४६ ॥


आणीकांचा स्नेह अतिबाधक । त्यतें सांडवी वेदविवेक ।

तैसा कृष्णास्नेह नव्हे देख । तो सुखदायक स्नेहाळू ॥ ८७० ॥

उद्धवासी स्वाभाविक । गुरु परब्रह्म दोनी एक ।

इतरांसी भावनात्मक । उद्धवासी देख स्वतःसिद्ध ॥ ७१ ॥

ऐसा श्रीकृष्णस्नेहो आवश्यक । उद्धवासी सुखदायक ।

त्या शीकृष्णासी सांडितां देख । अत्यंतिक विव्हळ ॥ ७२ ॥

निःशेष निमाली विषयावस्था । जरी वृद्ध जाहली पतिव्रता ।

तरी त्यागावा निजभर्ता । हें तिशीं सर्वथा नावडे ॥ ७३ ॥

तेवीं अनुभवूनि परमार्थ । उद्धव पवला जीवन्मुक्तता ।

तरी सद्‌गुरु श्रीकृष्ण त्यागितां । अतिविव्हळता गुरुप्रेमें ॥ ७४ ॥

स्नेहें द्वेषें सकामेंसीं । जे जे वेधले श्रीकृष्णासी ।

ते ते पावले परमानंदासी । त्या श्रीकृष्णासी त्यजी कोण ॥ ७५ ॥


( संमत श्लोक ) कामं क्रोधं भयं स्न्नेहमैक्यं सौहृदमेव च ।

नित्यं हरौ विदधतो, यान्ति तन्मयतां हि ते ॥


अविधीं रातलीं श्रीकृष्णासी । तीं वंद्य जाहलीं ब्रह्मादिकांसी ।

मा उद्धव विकला गुरुप्रेमांसी । केवीं स्श्रीकृष्णासी त्यजील ॥ ७६ ॥

ज्यसी परब्रह्मत्वें गुरुभक्ती । त्यासी तृणप्राय जीवन्मुक्ती ।

जाहलीही मुक्ती उपेक्षिती । विकिले गुरुभक्तीं अनन्यत्वें ॥ ७७ ॥

उल्लंघूं नये सद्‌गुरुवचन । करावें बदरिकाश्रमीं गमन ।

श्रीकृष्णप्रेमा पढिये पूर्ण । तो सर्वथा जाण निघों नेदी ॥ ७८ ॥

ऐसें उभयतां अतिसंकट । उद्धवासी वोढवलें दुर्घट ।

श्रीकृष्णप्रेमें उतटे पोट । न देखे वाट बदरीची ॥ ७९ ॥

त्यागोनि जावें जरी श्रीकृष्णानाथा । तरी हा निजधामा जा‌ईल आतां ।

मग मी न देखें मागुता । यालागीं अवस्था अनावर ॥ ८८० ॥

नवजलदघनतनु । श्याम राजीवलोचनु ।

आनंदविग्रही श्रीकृष्णु । ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वें ॥ ८१ ॥

मुकुट कुंडले मेखळा । तिलक रेखिला पिंवळा ।

पदक एकावळी गळां । कंठीं तेजागळा कौस्तुभ ॥ ८२ ॥

वांकी‌अंदुवांचा गजर । चरणीं गर्जत तोडर ।

विद्युत्प्राय पीतांबर । तेणें शार्ङ्गधर शोभत ॥ ८३ ॥

कांसे विराजे सोनसळा । आपाद रुळे वनमाळा ।

घवघवीत घनसांवळा । देखतां डोळां मन निवे ॥ ८४ ॥

ऐसें श्रीकृष्णदर्शन । पुढती न देखें मी आपण ।

यालागीं उद्धव जाण । प्रेमें संपूर्ण विव्हळ ॥ ८५ ॥

उद्धव पावला ब्रह्म पूर्ण । त्यासी सगुणाची अवस्था कोण ।

तरी श्रीकृष्णप्रभा प्रकाशे चिद्धन । आत्मवस्तु संपूर्ण श्रीकृष्ण ॥ ८६ ॥

घृत थिजलें कां विघुरलें । परी घृतपणा नाहीं मुकलें ।

तेवीं सगुणनिर्गुणत्वें मुसावलें । परब्रह्म संचलें श्रीकृष्ण ॥ ८७ ॥

त्याज्य सगुण पूज्य निर्गुण । हेही दशा आरती जाण ।

ज्यासी ब्रह्मरूप तृणपाषाण । त्यासी त्याज्य सगुण कदा नव्हे ॥ ८८ ॥

एवं सगुण आणि निर्गुण । उद्धवासी समसमान ।

गुरुत्वें कृष्णीं प्रेम गहन । तो त्यागितां पूर्ण विव्हळता ॥ ८९ ॥

परी आज्ञा नुल्लंघवे सर्वथा । म्हणोनि निघावें बदरीतीर्था ।

तंव श्रीकृष्णासी सांडूनि जातां । परमावस्था उद्धवीं ॥ ८९० ॥

उद्धव प्रयाण‍अवसरीं । लोळणी घाली पायांवरी ।

चरण आलिगुनी हृदयीं धरी । तरी जावया दूरी धीर नव्हे ॥ ९१ ॥

मज एथोनि गेलिया आतां । मागुती न देखें श्रीकृष्णानाथा ।

तेणें अनिवार अवस्था । पा‌ऊल सर्वथा न घालवे ॥ ९२ ॥

मी निवालों कृष्णचरणामृतीं । मज चाड नाहीं महातीर्थीं ।

त्याही मज अदृष्टगतीं । अंतीं श्रीपति त्यागवी ॥ ९३ ॥

सप्रेम चळचळां कांपत । कंठ जाहला सद्गदित ।

बाष्पें क्षणक्षणां स्फुंदन । स्वेदरोमांचित उद्धव ॥ ९४ ॥

गमनालागें अति‌उद्यत । पायां लागोनि पऱ्हा जात ।

सवेंचि ये‌ऊनि पायां लागत । विगुंतले चित्त हरिप्रेमीं ॥ ९५ ॥

पुढती नमन पुढती गमन । पुढती घाली लोटांगण ।

पुढती वंदी श्रीकृष्णचरण । सर्वथा जाण निघवेना ॥ ९६ ॥

देखोनि उद्धवाचा भावो । परमानंदें तुष्टला देवो ।

यासी माझ्या ठायीं अतिस्न्नेहो । गुरुत्वें पहा हो अनन्य ॥ ९७ ॥

कृपा उपजली यदुनायका । आपुले चरणींच्या पादुका ।

उद्धवासी दिधल्या देखा । तेणें निजमस्तका ठेविल्या ॥ ९८ ॥

पादुका ठेवितांचि शिरीं । मी जातों कृष्णापसूनि दूरी ।

हें नाठवे उद्धवा‌अंतरीं । ऐशियापरी प्रबोधिला ॥ ९९ ॥

पादुका ठेवितांचि माथां । स्वयें उपशमे अवस्था ।

नमस्कारोनि श्रीकृष्णनाथा । होय निघता तदाज्ञा ॥ ९०० ॥

त्रिवार करोनि प्रदक्षीणा । अवलोकूनि श्रीकृष्णवदना ।

नमस्कारोनि श्रीचरणा । उद्धव कृष्णाज्ञा निघाला ॥ १ ॥

तृतीयस्कंधींचे निरूपण । उद्धवासी विदुरदर्शन ।

दोघां पडिलें आलिंगन । कुशल संपूर्ण पूशिलें ॥ २ ॥

तेथ सांगतां कृष्णनिधन । उधव नव्हेचि दीनवदन ।

तें विदुरासी कळलें चिह्न । हा ब्रह्मज्ञान पावला ॥ ३ ॥

मरता गुरु रडता चेला । दोंहीचा बोध वायां गेला ।

साच मानी जो या बोला । तोही ठकला निश्चित ॥ ४ ॥

यासी तुष्टली श्रीकृष्णकृपामूर्तीं । निमली मोहममतावृत्ती ।

पावला परमानंदप्राप्ती । स्वानंदस्थितीं डुल्लत ॥ ५ ॥

शब्दा नातळोनि बोल बोले । पृथ्वी नातळोनि सहजें चाले ।

असोनि नामरूपमेळें । नामरूप नातळे हा एक ॥ ६ ॥

हा रसनेवीण सुरस चाखे । डोळ्यांवीण आपणपैं देखे ।

इंद्रियावीण सोलींव सुखें । निजात्मतोखें हा भोगी ॥ ७ ॥

निर्विकल्पनिजबोधेंसीं । त्यावरी भक्तिज्ञानवैराग्येंसी ।

स्थिती देखोनि उद्धवापाशीं । विदुर मानसीं निवाला ॥ ८ ॥

मग तो विनवी उद्धवासी । तुज तुष्टला ह्रुषीकेशी ।

तूं पावलासी ब्रह्मज्ञानासी । तें मज उपदेशीं सभाग्य ॥ ९ ॥

उद्धव म्हणे तुझें भाग्य धन्य । तुज अंतीं स्मरला श्रीकृष्ण ।

तुज सांगावया ब्रह्मज्ञान । मैत्रेयासी जाण आज्ञापिलें ॥ ९१० ॥

कृष्ण मज जरी आज्ञा देता । तरी मी तत्काळ बोध करितों तत्त्वतां ।

तुज सद्‌गुरु परमार्था । जाण सर्वथा मैत्रेय ॥ ११ ॥

ऐकतां उद्धवाचें वचन । विदुर प्रेमें गहिवरला पूर्ण ।

काय बोलिला आपण । सावधान अवधारा ॥ १२ ॥

हें तृतीयस्कंधींचें निरूपण । प्रसंगें एथें आलें जाण ।

विदुर बोलिला अतिगहन । तेंचि वचन अवधारा ॥ १३ ॥


( संमत श्लोक )-

क्काहं कीटकवत्तुच्छः क्क च कारुण्यवारिघिः ।

तेनाहं स्मारितोऽस्म्यद्य मुमुर्षुः केशवं यथा ॥ १ ॥


विदुर म्हणे मी मशक । रंकांमाजीं अतिरंक ।

त्या मज स्मरे यदुनायक । कृपा अलोलिक दासांची ॥ १४ ॥

नाठवीच देवकीवसुदेवांसी । नाठवीच बळिभद्रपांडवांसी ।

ते आठवी मज दासीपुत्रासी । हृषीकेशी कृपाळू ॥ १५ ॥

जेवीं मरता स्मरे नारायण । तेवीं अंतीं मज स्मरल कृष्ण ।

यापरी भक्तप्रतिपाळू जाण । कृपसिंधु पूर्ण श्रीकृष्ण ॥ १६ ॥ आशंका ॥

द्वारकेसी असतां श्रीकृष्ण । तैंचि उद्धवें केलें गमन ।

त्यासी प्रभासींचें कृष्णनिधन । म्हणता संपूर्ण अदृश्य ॥ १७ ॥

तरी उद्धवविदुरसंवादखूण । येचि अर्थींचें निरूपण ।

समूळ सांगेन कथन । तें सावधान अवधारा ॥ १८ ॥

उद्धव जाता मार्गीं आपण । अवचितीं जाहली आठवण ।

न पाहतां कृष्णनिधन । मी कां गमन करितों हें ॥ १९ ॥

श्रीकृष्णचरित्र अतिगोड । तें सांडूनि तीर्थीं काय चाड ।

ऐसा विचार करूनि दृढ । श्रद्धेनें प्रौढ श्रद्धाळू ॥ ९२० ॥

परतोनि कृष्णापाशीं जातां । तो मज राहों नेदी सर्वथा ।

कृष्णामागें कळों नेदितां । आला मागुता प्रभासेंसी ॥ २१ ॥

तेथेंही राहोनियां गुप्त । पाहों लागला श्रीकृष्णचरित ।

तंव यदवकुळाचा घात । देखिला समस्त उद्धवें ॥ २२ ॥

कुळ निर्दळूनि एकला । कृष्ण अश्वत्थातळीं बैसला ।

तेथ जराव्याधें बाण विंधिला । चरणीं लागला मृगशंका ॥ २३ ॥

चरणीं लागतांचि घावो । थोर सुखें सुखावला देवो ।

कृतकार्य जाहलें निःसंदेहो । निजधामा पहा हो जावया ॥ २४ ॥

बाण लागतां भलतेयांसी । घायें होती कासविशी ।

ते दशा नाहीं श्रीकृष्णासी । देहत्व त्यासी अतिमिथ्या ॥ २५ ॥

जेवीं घाय लागतां छायेसी । पुरुष नव्हे कासविशी ।

तेवीं व्याधें विधितां बाणेंसी । ग्लानी कृष्णासी असेना ॥ २६ ॥

ते संधी मैत्रेय आला । त्यासी ज्ञानोपदेश केला ।

ते काळीं विदुर आठवला । कृपा कळवळला श्रीकृष्ण ॥ २७ ॥

आजी येथें विदुर असता । तरी मी ब्रह्मज्ञान उपदेशितों सर्वथा ।

मैत्रेय तुज सांगतों आतां । त्यासी तूं तत्त्वता उपदेशीं ॥ २८ ॥

पावोनि कृष्णगुह्यज्ञान । मैत्रेयासी परम समाधान ।

म्हणे कलियुग धन्य धन्य । ब्रह्मवादी जन बहुसाल होती ॥ २९ ॥


‘सर्वे ब्रह्म वदिष्यन्ति सम्प्राप्ते च कलौ युगे ।

नैव तिष्ठन्ति मैत्रेय शिश्नोदरपरायणाः’ ॥ २ ॥


वादकत्वें कलियुगाप्रती । बहुसाल ब्रह्मवादी होती ।

परी न राहती ब्रह्मस्थितीं । जाण निश्चितीं मैत्रेया ॥ ९३० ॥

वदूनियां ब्रह्मज्ञान । होती शिश्नोदरपरायण ।

जिह्वा शिश्न जो आवरी संपूर्ण । त्यासीच ब्रह्मज्ञान कलियुगीं ॥ ३१ ॥

ऐकोनि मैत्रेयसंवादासी । उद्धव आला श्रीकृष्णापाशीं ।

प्रदक्षिणा करूनि त्यासी । मग पायांसी लागला ॥ ३२ ॥

ऐकून मैत्रेयाचें ज्ञान । देखोनि कृष्णाचें निर्याण ।

उद्धव निघाला आपण । तें ऐक लक्षण परीक्षिती ॥ ३३ ॥


ततस्तमन्तर्हदि सन्निवेश्य

गतो महाभागवतो विशालाम्‌ ।

यथोपदिष्टां जगदेकबन्धुना

ततः समास्थाय हरेरगाद्गतिम्‌ ॥ ४७ ॥


जगाचें विश्रामधाम । जो पुरुषांमाजीं पुरुषोत्तम ।

तो ह्रुदयीं धरोनि आत्माराम । उद्धव सप्रेम निघाला ॥ ३४ ॥

कृष्णाची पूर्णस्थिती । हृदयीं धरोनि सुनिश्चितीं ।

उद्धव विशालतीर्थप्रती । स्वानंदस्थितीं निघाला ॥ ३५ ॥

उद्धव स्वानंदस्थितिपूर्ण । जेथें जेथें करी गमन ।

ते ते लोक होती पावन । भक्तिज्ञानवैराग्यें ॥ ३६ ॥

जैसजैसी विवेकविरक्ती । तैसतैसी बोधकशक्ती ।

उपदेशित ज्ञानभक्ती । चालिला त्रिजगती उद्धरित ॥ ३७ ॥

ज्यांसी उद्धवासी जाहली भेटी । त्यांसी हरिभक्तजनीं पडे मिठी ।

भवभय पडों नेदी दृष्टीं । बोधक जगजेठी उद्धव ॥ ३८ ॥

जे जे भगवद्‍भक्ति करित । ते ते ‘भागवत’ म्हणिजेत ।

मुक्तीहीवरी भजनयुक्त । महाभागवत उद्धव ॥ ३९ ॥

उद्धवें आदरिली जे भक्ती । तिची किंकर नित्यमुक्ती ।

यालागीं ‘महाभागवत’ स्थिती । बोलिजे निश्चितीं उद्धवा ॥ ९४० ।

निजशांतता अतिनिर्मळ । आत्मानुभवें अतिप्रांजळ ।

मोक्षाहीवरी भजशीळ । भक्त विशाळ उद्धव ॥ ४१ ॥

ऐशी उद्धवाची विशाळता । तोही पावला विशालतीर्था ।

‘विशाल’ म्हणावयाची कथा । ऐक आतां सांगेन ॥ ४२ ॥

जेथ श्रद्धामत्रें चित्तशुद्धी । स्मरणमात्रें निर्विकल्प बुद्धी ।

‘नारायण’ नामें मोक्षसिद्धी । ‘विशाल’ विधीं बदरिकाश्रम ॥ ४३ ॥

जेथ जजहितार्थ नारायण । अद्यापि करितो अनुष्ठान ।

मोक्षमार्गीं कृप पूर्ण । यापरी विशाळपण बदरिकश्रमातें ॥ ४४ ॥

जेथ अल्प तपें फळ प्रबळ । अल्पध्यानें आकळे सकळ ।

अल्प विरक्तीं मोक्ष केवळ । ऐसा फळोनि विशळ बदरिकाश्रम ॥ ४५ ॥

जो अंतर्यामीं गोविंदु । जो जगाचा सुहद बंधु ।

जो आत्माराम प्रसिद्ध । ज्याचेनि निजबोधु उद्धवा ॥ ४६ ॥

जैसा कृष्णें केला उपदेशु । तैसा बदरिकाश्रमीं रहिवासु ।

उद्धवें केला निजवासु । तोचि जनांसी विश्वासु परमार्थनिष्ठे ॥ ४७ ॥

जैसी उद्धवाची स्थिती गती । जैशी उद्धवाची ज्ञानभक्ती ।

जैशी उद्धवाची विरक्ती । तोचि जनांप्रती उपदेश ॥ ४८ ॥

जेथें गुरूसी विषयासक्ती । तेथें शिष्यासी कैंची विरक्ती ।

जेथ गुरूसी अधर्मप्रवृत्ती । तेथ शिष्यासी निवृत्ती कदा न घडे ॥ ४९ ॥

यालागीं उद्धवाचें आचरित । तेंचि आचरती जन समस्त ।

एवं परोपकारार्थ । उद्धव विरक्ती बदरिकाश्रमीं ॥ ९५० ॥

जैसें शिकवूनि गेला श्रीकृष्णनाथ । तैसेंचि उद्धव आचारत ।

त्याचेनि धर्में जन समस्त । जाहले विरक्त परमार्थीं ॥ ५१ ॥

परब्रह्माची निजप्राप्ती । दृढ करूनि गेला श्रीपती ।

तेचि उद्धवासी ब्रह्मस्थिती । अहोरातीं अखंड ॥ ५२ ॥

बैसतां घालूनि आसन । का करितां गमनागमन ।

उद्धवाचें ब्रह्मपण । सर्वथा जाण मोडेना ॥ ५३ ॥

विरक्ती आणि भोगासक्ती । दोनी देहावरी दिसती ।

या दोंहीहूनि अतीत । बह्म सदोदित उद्धव ॥ ५५ ॥

तेथ प्रारब्धक्षयें जाण । त्या देहासी येतां मरण ।

उद्धवा ब्रह्मीं ब्रह्म पूर्ण । जन्ममरण तो नेणे ॥ ५६ ॥

देहींचा देहात्मभावो । निर्दळूनि निःसंदेहो ।

उद्धवासी ब्रह्मानुभवो । श्रीकृष्णें पहा हो दृढ केला ॥ ५७ ॥

ऐशिया उद्धवासी देहांतीं । ‘विदेहकैवल्या’ ची प्राप्ती ।

म्हणणें हें परीक्षिती । दृढ भ्रांती वक्त्याची ॥ ५८ ॥

घडितां मोडितां कांकण । घडामोडी नेणे सुवर्ण ।

तेवीं देहासीच जन्ममरण । उद्धव परिपूर्ण परब्रह्म ॥ ५९ ॥

उद्धवासी देहीं वर्तता । तो नित्य मुक्त विदेहता ।

त्यासी देहांतीं विदेहकैवल्यता । हे समूळ वार्ता लौकिक ॥ ९६० ॥

देह राहो अथवा जावो । हा ज्ञात्यासी नाहीं संदेहो ।

त्यासी निजात्मता ब्रह्मभावो । अखंड पहा हो अनुस्यूत ॥ ६१ ॥

देहासी दैव वर्तती जाण । देहासी दैव आणि मरण ।

ज्ञाता ब्रह्मीं पूर्ण । जन्म मरण तो नेणे ॥ ६२ ॥

देह असो कींवा जावो । आम्ही परब्रह्मचि आहों ।

दोरीं सापपण वावो । दोरेंचि पहा हो जेवीं होय ॥ ६३ ॥

जेथ मृगजळ आटलें । तेथें म्हणावें कोरडें जाहलें ।

जेव्हा होतें पूर्ण भरलें । तेव्हांही ओलें असेना ॥ ६४ ॥

तेवीं देहाची वर्तती स्थिती । समूळ मिथ्या प्रतीती ।

त्या देहाचे देहांतीं । विदेहकैवल्यप्राप्ती नवी न घडे ॥ ६५ ॥

यापरी बदरिकाश्रमप्रती । उद्धवों बहुकाळ करूनि वस्ती ।

त्याचि निजदेहाचे अंतीं । भगवद्गती पावला ॥ ६६ ॥

‘पावला’ हेही वदंती । लौकिक जाण परीक्षिती ।

तो परब्रह्मचि आद्यंतीं । सहज स्थिती पावला ॥ ६७ ॥

उद्धवाची भगवद्‍भक्ती । आणि निदानींची निजस्थिती ।

तेणें शुक सुखावला चित्तीं । कृष्णकृपा निश्चितीं वर्णित ॥ ६८ ॥


य एतदानन्दसमुद्रसम्भृतं

ज्ञानमृतं भागवताय भाषितम्‌ ।

कृष्णेन योगेश्वरसेविताङ्‌घ्रिणा

सच्छ्‍द्धयाऽऽसेव्य जगद्विमुच्यते ॥ ४८ ॥


जे योगेश्वर योगस्थिती । जे पावले जीवन्मुक्ती ।

तेही कृष्णचरण सेविती । ऐशी पूज्य मूर्तीं श्रीकृष्णाची ॥ ६९ ॥

पदीं रंगले सनकादिक । संत सज्जन अनेक ।

ब्रह्मादिक तेथें रंक । ऐसा श्रेष्ठ देख श्रीकृष्ण ॥ ९७० ॥

तेणें श्रीकृष्णें स्वानंदस्थिती । प्रगट केली निजभक्ती ।

अतिकृपा उद्धवाप्रती । स्वमुखें श्रीपती बोलिला ॥ ७१ ॥

भगवद्‍भक्ति महासागर । तेथें निजधैर्य तोचि मंदर ।

गुरुशिष्ययुक्ति सुरासुर । मथनतत्पर साटोपें ॥ ७२ ॥

भाव विश्वास दोनी मांजरीं । बोध रविदोर दृढ धरी ।

प्रत्यगावृत्ति अभ्यासेंकरीं । मंथन निर्धारीं मांडिलें ॥ ७३ ॥

तेथ मथनीं प्रथमदृष्टीं । ‘अहं ज्ञाता’ हें हालाहल उठी ।

तें विवेकशिवें धरिलें कंठीं । पुढती अहं नुठी गिळिलें तैसें ॥ ७४ ॥

निराभिमानें मथूनि मथित । काढिलें भक्तिसारमृत ।

तें उद्धवालागीं श्रीकृष्णाथ । कृपेनें निश्चित अर्पिलें ॥ ७५ ॥

धर्म अर्थ काम मुक्ती । चहूं पुरुषार्थाहीवरती ।

श्रीकृष्णें सारमृत-निजभक्ती । उद्धवाहातीं अर्पिली ॥ ७६ ॥

निजबोधाचें पात्र जाण । निजानुभवें आसा‌ऊन ।

तेथें हें सारमृत भरोन । करविलें प्राशन उद्धवासी ॥ ७७ ॥

तेणें उद्धव निवाला । त्रिविधतापें सांडवला ।

परम सुखें सुखावला । परब्रह्मीं जडला ब्रह्मत्वें ॥ ७८ ॥

भक्तिसारामृतप्राशन । उद्धवें करोनियां जाण ।

पावला परम समधान । ऐसा कृपाळु श्रीकृष्ण निजभक्तां ॥ ७९ ॥

कृष्णौधवसंवाद पूर्ण । भक्तिसारमृत गुह्यज्ञान ।

याचें जो करी सेवन । श्रवणमनननिदिध्यासें ॥ ९८० ॥

ऐसें जो करी कथासेवन । त्याभेणें पळे भवबंधन ।

स्वप्नीं न देखे जन्ममरण । हाही नव्हे जाण नवलावो ॥ ८१ ॥

जे लागोनि त्याचे संगती । दृढावले ये कथेचे भक्तीं ।

त्यांसी भवभयाची प्राप्ती । न बाधी कल्पांतीं कुरुराया ॥ ८२ ॥

ज्यासी या कथेची श्रद्धा पूर्ण । ज्यासी या कथेचें अनुसंधान ।

ज्यासी ये कथेचे अनुष्ठान । तो उद्धरी जाण जगातें ॥ ८३ ॥

जो सूर्याचे घरीं राहिला । त्यासी रात्रीचा यावा ठेला ।

मा जो त्याचे गांवींच वसला । तोही मुकला रात्रीसी ॥ ८४ ॥

सूर्यासी रात्री नाहीं । मा दिवस उगवे कंहीं ।

तेवीं स्वरूपाच्या ठायीं । बंधमोक्ष पाहीं अति मिथ्या ॥ ८५ ॥

तेवीं ये कथेचें अनुसंधान । न घडोनि ज्यासी घडे श्रवण ।

त्यासीही भवबंधन । सर्वथा जाण बाधेना ॥ ८६ ॥

असो न घडे कथाश्रवण । जो हें आवडीं करी पठण ।

त्याच्या दुःखदोषाचें अति दहन । श्लोकश्लोकीं जण होतसे ॥ ८७ ॥

नव्हे श्रवणप्ठण‍आटाटी । तरी या ग्रंथींच्या निरूपणगोष्टी ।

जेणें बांधल्या जीवाच्या गांठी । तो वंद्य सृष्टीं सुरनरां ॥ ८८ ॥

ये कथेची ज्यांसी प्रीती । ये कथेची ज्यांसी भक्ती ।

त्याची आवडे ज्यासी संगती । त्यातें वंदती यमकाळ ॥ ८९ ॥

ये कथेची ज्यासी श्रद्धा पूर्ण । येचि कथेचें मुख्य सेवन ।

जो श्रद्धेनें करी श्रवण मनन । त्यापासूनि श्रीकृष्ण परता नव्हे ॥ ९९० ॥

भळ्याभोळ्या ऐकतां गोष्टी । ज्यासी या कथेची श्रद्धा उठी ।

कृष्ण प्रकटोनि त्याच्या पोटीं । छेदी उठा‌उठी भवपाश ॥ ९१ ॥

यापरी श्रद्धाळुवां जाण । कृपाळू स्वामी श्रीकृष्ण ।

यालागीं श्रीशुक्त आपण । करी नमन अतिश्रद्धा ॥ ९२ ॥



भवभयमपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारं

निगमकृदुपजह्रे भृङ्गवद्‌ वेदसारम्‌ ।

अमृतमुदधितश्चापाययद्‌ भृत्यवर्गान्‌

पुरुषमृषभमाद्यं कृष्णसज्ञं नतोऽस्मि ॥ ४९ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संगितायामेकादशस्कंधे एकोनत्रिंशोऽध्ययः ॥ २९ ॥


संसारभयें अति त्रासले । जे कृष्णासी शरण आले ।

त्यांचे भवभय हरावया वहिलें । जेणें मथन केलें वेदार्थाचें ॥ ९३ ॥

मथूनि उपनिषद्‍भार । काढिलें ज्ञानविज्ञानसार ।

ज्यालागीं शिणले ज्ञाते नर । तयांसी पैल मेर ठाकेना ॥ ९४ ॥

म्हणशी निगम मथितां । वेदासी जाहली परम व्यथा ।

कृष्ण वेदांचा आदिकर्ता । तो दुःख सर्वथा हों नेदी ॥ ९५ ॥

जेवीं स्वयें वांसरूं गाय दुहितां । बाहला न लगे सर्वथा ।

तेवीं श्रीकृष्ण वेद मथितां । वेदासी व्यथा बाधीना ॥ ९६ ॥

जो सर्वज्ञ हृषीकेश । वेदार्थसर-राजहंस ।

तेणें निदितां दुःखलेश । वेदसारांश काढिला ॥ ९७ ॥

एवं वेदार्थनिजमथित । ज्ञानविज्ञानसारामृत ।

कृष्णें काढूनि इत्थंभूत । भृत्यहितार्थ कृपा अर्पी ॥ ९८ ॥

जेवीं हळुवारपणें षट्‌पद । काढी सुमनमकरंद ।

तेवीं मथूनियां वेद । श्रीकृष्णें सार शुद्ध काढिलें ॥ ९९ ॥

यापरी श्रीकृष्णनाथ । भक्तकृपाळू कृपावंत ।

काढूनि वेदसारामृत । निजभृत्य देत निर्भय ॥ १००० ॥

ऐसें वेदसारामृत पूर्ण । भृत्यासी पाजूनि श्रीकृष्ण ।

निजभक्ताचें जन्ममरण । निर्दळी संपूर्ण भवभय ॥ १ ॥

जगचें माया मुख्य कारण । कृष्ण मायेचेंही निजकारण ।

जें स्वरूप सच्चिदानंदघन । त्यासी संज्ञा ‘श्रीकृष्ण’ नामाची ॥ २ ॥

घे‌ऊनि माया मनुष्यनट । पुरुषांमाजीं पुरुषश्रेष्ठ ।

पूर्ण ज्ञानें ज्ञाननिष्ठ । वंद्य वरिष्ठ श्रीकृष्ण ॥ ३ ॥

त्यासी कयावाचा आणि मन । सर्वार्थीं अनन्यशरण ।

यापरी श्रीशुक आपण । करी मनें नमन श्रीकृष्ण ॥ ४ ॥

ऐसें श्रीशुकें केलें नमन । तेणें परीक्षिती सप्रेम पूर्ण ।

भक्तक्रुपाळू एक श्रीकृष्ण । दुसरा जाण असेना ॥ ५ ॥

उद्धव पावला परम निर्वाण । सरलें ज्ञानकथानिरूपण ।

जगीं श्रेष्ठ भगवद्‍भजन । भक्तांअधीन श्रीकृष्ण ॥ ६ ॥

जें जें भक्तांचें मनोगत । तें तें पुरवी श्रीकृष्णनाथ ।

शेखीं निजपदही देत । कृपा समर्थ भक्तांची ॥ ७ ॥

निजधामा निघतां श्रीकृष्ण । जरी उद्धव न करितां प्रश्न ।

तरी हें परमामृतकथन । सर्वथा श्रीकृष्ण न बोलता ॥ ८ ॥

यालागीं उद्धवाचा महाथोर । जगासी जाहला उपकार ।

भक्तिज्ञानवैराग्यसार । ज्याचेनि शार्ङ्गधर स्वयें वदला ॥ ९ ॥

उद्धवाचेनि धर्में जाण । भवाब्धि तरे त्रिभुवन ।

ऐसे बोलविलें गुह्यज्ञान । सप्रेम भजन तद्युक्त ॥ १०१० ॥

उपेक्षुन चारी मुक्ती । उद्धवें थोराविली हरिभक्ति ।

एवढी उद्धवें केली ख्याती । त्रिजगती तरावया ॥ ११ ॥

एकादशाचेन नांवें । घातली भक्तिमुक्तीची पव्हे ।

एवढी कीर्ति केली उद्धवें । जडजीवें तरावया ॥ १२ ॥

धेनूच्या ठायीं क्षीर पूर्ण । परी हाता न ये वत्सेंवीण ।

तेवीं श्रीकृष्णाचें पूर्ण ज्ञान । उद्धवें जाण प्रगट केलें ॥ १३ ॥

कृष्णोद्धवसंवादकथन । तें अतिशयें ज्ञान गहन ।

तेथ मी अपुरतें दीन । केवीं व्याख्यान करवलें ॥ १४ ॥

कृष्णोद्धवज्ञान गहन । त्याचें करावया व्याख्यान ।

साह्य जाहला जनार्दन । जो सर्वीं सर्वज्ञ सर्वार्थीं ॥ १५ ॥

पदपदार्थसंगतीं । ज्ञानाची परिपाकस्थिती ।

वैराग्ययुक्त भक्तिमुक्ती । हेही व्युत्पत्ती मी नेणें ॥ १६ ॥

माझें जें कां मीपण । तेंही जाहला जनार्दन ।

तेव्हां पदपदार्थव्याख्यान । कर्ता जाण तो एक ॥ १७ ॥

तो एका एकपणाचेनि भावें । ऐक्यता फावली स्वभावें ।

‘एकाजनर्दन’ येणें नांवें । हा ग्रंथ देवें विस्तारिला ॥ १८ ॥

माझे बुद्धीचीही बुद्धी । जनार्दन जाहला अर्थवबोधीं ।

कवित्वयुक्ती-पदबंधी । वदता त्रिशुद्धी जनार्दन ॥ १९ ॥

माझें नामरूप कर्म गुण । मूळीं पाहतां मिथ्या जाण ।

परी तेंही जाहला जनार्दन । ऐसे एकपण पढियंतें ॥ १०२० ॥

नांवे भावें एकपण । यालागीं तुष्टला जनार्दन ।

तेणें माझ्या नांवा‌ऐसें जाण । जगीं एकपण प्रकाशिलें ॥ २१ ॥

‘एका’ या नामाचें कौतुक । पढिये जनार्दनासी आत्यंतिक ।

तेणें तो मजशीं जाहला एक । ‘मी तूं’ देख म्हणतांही ॥ २२ ॥

‘एका’ या नांवाचें कौतुक । जनार्दनासी ऐसें देख ।

एकत्वीं प्रकशी अनेक । अनेकीं एक अविकारी ॥ २३ ॥

नांवें एक भावें एक । त्यासी देवाचें सर्वदा ऐक्य ।

मग देखतां एकानेक । भिन्नत्व देख असेना ॥ २४ ॥

ह्‌ं एकत्व जंव न ये हाता । तंव न लाभे देवाची प्रसन्नता ।

एकत्वावांचूनि सर्वथा । अकर्तात्मत कळेना ॥ २५ ॥

जंव कर्तव्याचा अहंभावो । तंव सर्वथा न भेटे देवो ।

अहंपाशीं बद्धतेशी ठावो । मुक्तता पहा हो तत्त्यागें ॥ २६ ॥

नामरूपा एकपण । हेंचि माझें अनुष्ठान ।

तेणें तुष्टला जनार्दन । माझें कीपण तोचि जाहला ॥ २७ ॥

जेवीं बाहुल्यांचें खेळणें । तेथ रुसणें आणि संतोषणें ।

हें खेळवित्याचें करणें । बाहुली नेणे तो अर्थ ॥ २८ ॥

तेवीं माझेनि नांवें कविता । करून जनार्दन जाहला वक्ता ।

यालागीं हे ग्रंथकथा । साधुसंतां पढियंती ॥ २९ ॥

देह‍अहंता ग्रंथ करितां । एकही वोवी न ये हाता ।

येथ जनार्दन जाहला वक्ता । ग्रंथ ग्रंथार्था तेणें आला ॥ १०३० ॥

देखोनि मराठी गोठी । न म्हणावी वृथा चावटी ।

पहावी निजबोधकसवटी । निजात्मदृष्टीं सज्जनीं ॥ ३१ ॥

संस्कृत वंद्य प्राकृत निंद्य । हे बोल काय होती शुद्ध ।

हाही अभिमानवाद । अहंता बंध परमार्थीं ॥ ३२ ॥

मोलें भूमि खणितां वैरागरीं । अवचटें अनर्ध्यरत्न लाभे करीं ।

तें र्त्न सांपडल्या केरीं । काय चतुरीं उपेक्षा ॥ ३३ ॥

तेवीं संस्कृत आटाटी । करीतां परमार्थीं नव्हे भेटी ।

तेचि जोडल्या मराठीसाठीं । तेथ घालिती मिठी सज्ञान ॥ ३४ ॥

चकोरां चंद्रामृतप्राशन । वायसां तेथें पडे लंघन ।

तेवीं हा महाराष्ट्र ग्रंथ जाण । फळाफळपण ज्ञानाज्ञानें ॥ ३५ ॥

देवासी नाहीं भाषाभिमान । संस्कृत प्राकृत दोनी समान ।

ज्या भाषा केलें ब्रह्मकथन । त्या भाषां श्रीकृष्ण संतोषे ॥ ३६ ॥

साजुक आणि सुकलीं । सुवर्णसुमनीं नाहीं चाली ।

तेवीं संस्कृत प्राकृत बोली । ब्रह्मकथेंने आली समत्वा ॥ ३७ ॥

संस्कृत भाषा निंदा केली । तरी ते काय पावन जाहली ।

प्राकृत भाषा हरिकथा केली । ते वृथा गेली म्हणवेना ॥ ३८ ॥

जंव जंव दृढ भाषा‌अभिमान । तंव तंव वक्त्यासी बाधक पूर्ण ।

ज्या भाषा केलें ब्रह्मकथन । ते होय पावन हरिचरणीं ॥ ३९ ॥

माझी मराठी भाषा उघडी । परी परब्रह्मेंसीं फळली गाढी ।

जे जनार्दनें लविली गोडी । ते चवी सोडी ग्रंथार्थ ॥ १०४० ॥

जे ननार्दनकवितावाडी । ब्रह्मरसें रसाळ गाढी ।

संतसज्जन जाणती गोडी । यालागीं जोडी जोडिला ग्रंथ ॥ ४१ ॥

उद्धवव्याजें स्वयें श्रीकृष्ण । वदला पूर्ण ब्रह्मज्ञान ।

येणें छेदूनि भवबंधन । दीनजन तरावया ॥ ४२ ॥

तो हा एकाद्शा‌ऐसा ग्रंथ । जेथ ठाकठोक परमार्थ ।

येणें महाकवि समस्त । निजहितार्थ पावले ॥ ४३ ॥

पक्क फळीं शुक झेंपावे । तेथ मुंगीही जा‍ऊनि पावे ।

तेवीं महाकवींचे घे‌ऊनि मागोवे । मीही पावें प्राकृत ॥ ४४ ॥

महारायाच्या ताटापाशीं । रिगमु नाहीं समर्थांसी ।

तेथें सुखें बैसे माशी । तेवीं हा आम्हांसी प्राकृत ग्रंथ ॥ ४५ ॥

भोजनीं धरोनि बापाचा हात । गोड तें आधीं बाळक खात ।

तेवीं हा महाकवींच्या अनुभवांत । प्राकृतें परमार्थ मीही लाभें ॥ ४६ ॥

मी लाधलों सद्‌गुरुचरण । तेणें हें चालिलें निरूपण ।

बाप कृपाळु जनार्दन । ग्रंथ संपूर्ण तेणें केला ॥ ४७ ॥

म्हणाल पूर्ण जाहला परमार्थ । पुढें आहे महा‌अनर्थ ।

तैसा नव्हे गुह्यज्ञानर्थ । स्वयें श्रीकृष्णनाथ दावील ॥ ४८ ॥

माता पिता स्त्री पुत्र जन । जाती गोत सुह्रुद सज्जन ।

सकळ कुळासी येतां मरण । ममता श्रीकृष्ण कदा न धरी ॥ ४९ ॥

कृष्ण‍आज्ञा काळ वंदी माथां । एवढी हातीं असतां सत्ता ।

तरी कुळरक्षणाची ममता । श्रीकृष्णनाथा असेना ॥ १०५० ॥

ज्यासी देहीं निरभिमानता । ज्यासीं बाधीना कुळाची ममता ।

ते देहींची निरहंकारता । श्रीकृष्ण आतां स्वांगें दावी ॥ ५१ ॥

तें ज्ञानपरिपाकनिर्वाण । अतिगोडीचें निरूपण ।

पुढिलें दों अध्यायीं जाण । श्रीशुक आपण सांगेल ॥ ५२ ॥

ते ज्ञानगुह्य निजकथा । जनार्दनकॄपा तत्त्वतां ।

एका जनार्दन वक्ता । अवधान श्रोतां मज द्यावें ॥ ५३ ॥

जेथ संत अवधान देती । ते कथा वोढवे परमार्थीं ।

एका जनार्दनीं विनंती । अवधान ग्रंथार्थीं मज द्यावें ॥ १०५४ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे भगवदुद्धवसंवादे एकाकारटीकायां

परमार्थप्राप्तीसुगमोपायकथनोद्धवबदरिकाश्रमप्रवेशो नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ॥ ४९ ॥ ओव्या ॥ १०५४ ॥







॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय तिसावा


श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

जय सद्‍गुरु अनादी । जय जय सद्‍गुरु सर्वादी ।

जय जय सद्‍गुरु सर्वासिद्धी । जय जय कृपानिधि कृपाळुवा ॥ १ ॥

जय जय वेदवाचका । जय जय वेदप्रकाशक ।

जय जय वेदप्रतिपालका । जय जय वेदात्मका वेदजा ॥ २ ॥

जय जय विश्वप्रकाशका । जय जय विश्वप्रतिपाळका ।

जय जय विश्वनिवासका । अकर्तात्मका अव्यया ॥ ३ ॥

तुझी अव्यय अक्षर स्थिती । नाहीं नाम रूप व्यक्ती ।

तो तूं नांदसी जातिगोतीं । लोकस्थितीव्यवहारें ॥ ४ ॥

तुज जगीं नाही दुसरें । तो तूं गृहस्थ घरदारें ।

तूं पुरुष ना नपुंसक साचोकारें । कीं स्त्रीपुत्रें नांदसी ॥ ५ ॥

अज आणि वंदिसी पिता । अजन्मा तो नमिसी माता ।

जगीं तुझी सर्वसमता । शेखीं अतिमित्रता चाळिसी ॥ ६ ॥

तूं जगन्नाथ जगचाळक । कीं एकाचा होसी सेवक ।

तूं परिपूर्ण पूर्णात्मक । कीं मागसी भीकं रंकत्वें ॥ ७ ॥

तूं नैष्ठिक ब्रह्मचारी । कीं व्यभिचारें तारिसी नारी ।

तूं सर्वज्ञ कीं गुरूच्या द्वारीं । तृणकाष्टें शिरीं वाहसी स्वयें ॥ ८ ॥

जो तूं कळिकाळतें ग्रासिसी । तो तूं बागुलाभेणें लपसी ।

तूं मायानियंता हृषीकेशी । शेखीं माया बांधिजशी उखळीं ॥ ९ ॥

तूं आत्माराम नित्यतृप्त । शेखीं गोवळांचा खाशी भात ।

तुझा ब्रह्मदिकां न कळे अंत । तो तूं उभा रडत यशोदेपाशीं ॥ १० ॥

त्रैलोक्य दाविसी उदरीं । तो तूं गोपिकांचे कडियेवरी ।

तूं जगाचा चाळक श्रीहरी । त्या तुज लेंकुरी शिकवेजे चालूं ॥ ११ ॥

जो तूं सर्ववंद्य सर्वेश्वर । तो तूं होसी पांढरा डुकर ।

एवं करितां तुझा निर्धार । वेदांसी विचार कळेना ॥ १२ ॥

वेदीं घेतलें महामौन । ज्ञाते झाले नेणकोण ।

योगी वळंघले रान । तुझें महिमान कळेना ॥ १३ ॥

मुख्यत्वें जन्म नाहीं जाण । तो कृष्ण कैसें दावी मरण ।

तें ऐकावया निरूपण । परीक्षिती पूर्ण श्रद्धाळू ॥ १४ ॥

प्रथमाध्यायीं वैराग्यार्थ । मुसळ बोलिलें शापयुक्त ।

तेंचि ग्रंथावसानीं एथ । असे पुसत परीक्षिती ॥ १५ ॥


राजोवाच -

ततो महाभागवत उद्धवे निर्गते वनम्‌ ।

द्वारवत्यां किमकरोद्धगवान्‌ भूतभावनः ॥ १ ॥


जो पांडवकुळीं कुळरत्न । कीं कौरवकुळीं कुळभूषण ।

जो धर्माचें निजरक्षण । कलीचें निग्रहण जेणें केलें ॥ १६ ॥

ऐसा राजा परीक्षीती । धैर्यवीर्य‌उदारकीर्ति ।

तेणें स्वमुखें श्रीशुकाप्रती । केली विनंती अतिश्रद्धा ॥ १७ ॥

उद्धव पावोनि पूर्ण ज्ञान । तो बदरिकश्रमा गेलिया जाण ।

मार्गे द्वारकेसी श्रीकृष्ण । काय आपण करिता झाला ॥ १८ ॥

उत्पत्तिस्तितिनिदान । जो‌इच्छामात्रें करी जाण ।

तो स्वदेहाचें विसर्जन । कैसेनि श्रीकृष्ण करिता झाला ॥ १९ ॥


ब्रह्मशापोपसंसॄष्टे स्वकुले यादवर्षभः ।

प्रेयसीं सर्वनेत्राणां तनुं स कथमत्यजत्‌ ॥ २ ॥


ब्रह्मशापें श्रीकृष्णनाथ । निःशेष निजकुळासी घात ।

कैसेनि करविला एथ । हें सुनिश्चित सांगावें ॥ २० ॥

जननयना आल्हादकर। कृष्णतनु अतिसुंदर ।

जीसी देखतांचि त्रिनेत्र । हर्षें निर्भर स्वानंदें ॥ २१ ॥

ऐशी आल्हादकारक तनु । कैसेनि सांडी श्रीकृष्णु ।

ब्रह्मशापासी भि‌ऊन । तो का निजतनु सांडिता झाला ॥ २२ ॥

कृष्ण परब्रह्म परिपूर्ण । त्यासी बाधीना शापबंधन ।

तोही सत्य करी ब्रह्मवचन । यादववंशीं तनु सांडूनि ॥ २३ ॥

दॄष्टीं देखतां श्रीकृष्ण । सुखें सुखावे जीवप्राण ।

त्याच्या सौंदर्याचें निरूपण । राजा आपण सांगत ॥ २४ ॥


प्रत्याक्रष्टुं नयनमबला यत्रलग्नं न शेकुः दृष्टा

न सरति ततो यत्सतामात्मलग्नम्‌ ।

यच्छ्रीर्वाचां जनयति रति किं नु मानं कवीना

दृष्टा निष्णॊर्युधि रथगतं यच्च तत्साम्यमीयुः ॥ ३ ॥


ज्याची अकराही इंद्रियां सदा गोडी । भोगिजे तंव तंव प्रीती गाढी ।

कदा वीट नुपजे अनावडी । अवीट गोडी कृष्णाची ॥ २५ ॥

बाळा पौढा मुग्धा प्रगल्भा व्यक्ती । ऐशी चतुर्विधा स्त्रियांची जातीं ।

तिंहीं देखिल्या श्रीकृष्णमूर्ती । दृष्टी मागुती परतेना ॥ २६ ॥

ज्या धार्मिका धैर्यवृत्ती । ज्या पतिव्रता महासती ।

तिंहीं देखिल्या कृष्णमूर्ती । दृष्टि मागुती परतेना ॥ २७ ॥

ज्या का अबळा अभुक्तकामा । ज्या अतिवृद्धा अतिनिष्कामा ।

तिंहीं देखिल्या मेघश्यामा । नयन सकामा हरिरूपीं ॥ २८ ॥

जेवीं लवणजळा भेटी । तेवीं श्रीकृष्णीं स्त्रियांची दिठी ।

मिसळलिया उठा‌उठी । पुरतोनि मिठी सुटेना ॥ २९ ॥

एवं देखिलिया श्रीकृष्णमूर्ती । स्त्रियांचिया निजात्मशक्ती ।

दृष्टीं परतेना मागुती । ऐशी नयनां प्रीती हरिरूपीं ॥ ३० ॥

स्त्रिया बापुड्या त्य किती । जे का संत विरक्त परमार्थी ।

त्यांचे श्रवणीं पडतां कीर्ती । चित्तीं श्रीकृष्णमूर्ती ठसावे ॥ ३१ ॥

चित्तीं ठसावोनि श्रीकृष्णमूर्ती । चित्तचि आणी कृष्णस्थितीं ।

ऐशी कृष्णाची कृष्णकीर्ती । चित्तवृत्ती आकर्षी ॥ ३२ ॥

संतांची आकर्षी चित्तवृत्ती । हें नवल नव्हे कृष्णकीर्ती ।

कीर्ती ऐकतां असंतीं । तेही होती तद्‍रूप ॥ ३३ ॥

लागतां चंदनाचा पवन । खैर धामोडे होती चंदन ।

तेवीं कृष्णकीर्तीश्रवण । दे समाधान समसाम्यें ॥ ३४ ॥

भावें ऐकतां श्रीकृष्णकीर्ती । असंतही संतत्वा येती ।

मग संतासंअ दोनी स्थिती । हारपती समसाम्यें ॥ ३५ ॥

महाकवि वर्णीतां श्रीकृष्णकीर्ती । पावले परम सौभाग्यस्थिती ।

ते कृष्णकीर्ती जे वर्णिती । तेही पावती ते शोभा ॥ ३६ ॥

कवीश्वरां नवरसिकु । नवरंगडा श्रीकृष्ण एकु ।

जो जो वर्णिजे रसविशेखु । तो तो यदुनायकु स्वयें होय ॥ ३७ ॥

महाकवि आदिकरूनी । कवीश्वरांची कीर्तिजननी ।

जे विनटले हरिकीर्तनीं । वंद्य वाणी तयांची ॥ ३८ ॥

श्रीकृष्णकीर्तिपवाडे । ज्याची वाणी अबद्धही पढे ।

ते वाचा वंदिजे चंद्रचूडें । त्याच्या पायां पडे यमकाळ ॥ ३९ ॥

जेथें श्रीकृष्णकीर्तिकीर्तन । तेथें कर्माकर्मांची उजवण ।

होय संसाराची बोळवण । जन्ममरणसमवेत ॥ ४० ॥

यापरी कीर्तीचें महिमान । सर्वार्थीं अगाध जाण ।

श्रीकृष्णकीर्तिकविता । जाण परम पावन तिंही लोकीं ॥ ४१ ॥

कवीश्वरांची श्रीकृष्णकीर्ति । ऐकतां वाढे श्रद्धा प्रीती ।

तेणें थोरावे कॄष्णभक्ती । हें कविताशक्ती अगाध ॥ ४२ ॥

ऐशी अगाध श्रीकृष्णकीर्ती । मा त्या कृष्णाची कृष्णमूर्ती ।

जे अखंड ध्यनीं देखती । ते ते होती तद्‍रूप ॥ ४३ ॥

ज्यांसी अखंड ध्यानीं श्रीकृष्णमूर्ती । ते ते तद्‍रूप पावती ।

हें नवल नव्हे कृष्णस्थिती । जे द्वेषें देखती तेही मुक्त ॥ ४४ ॥

ज्याचे रथीं मेघश्याम । सारथी झाला पुरुषोत्तम ।

यालागीं पार्थाचा पराक्रम । मिरवी नाम विजयत्वें ॥ ४५ ॥

सदा जयशील संपूर्ण । यालागीं अर्जुना नाम ‘जिष्णु’ ।

ज्याचे युद्धींचा कठिण पणु । सिद्धी श्रीकृष्णु पाववी ॥ ४६ ॥

तो बैसोनि अर्जुनाचे रथीं । विचरतां युद्धक्षिती ।

जे जे देखती श्रीकृष्णमूर्ती । ते ते कृष्णस्थिती पावले ॥ ४७ ॥

जेथ कृष्णाचा पडे पदरेणु । तेथें चहूं मुक्तींसी होय सणु ।

ऐशी पावन कृष्णतनु । कैसेनि श्रीकृष्णु सांडिता झाला ॥ ४८ ॥

म्हणाल ब्रह्मशापाभेण । शरीर सांडी श्रीकृष्ण ।

हा बोलचि अप्रमाण । कृष्ण बर्ह्म पूर्ण परमात्मा ॥ ४९ ॥

हेळण छळण दुर्वचन । द्विजा न करावा अपमान ।

त्यांचा वाढवावया पूर्ण सन्मान । तनुत्यागें श्रीकृष्ण द्विजशाप पाळी ॥ ५० ॥

कृष्न परमात्मा परिपूर्ण । तेणेंही निजकुळ निर्दळून ।

सत्य करी ब्राह्मणवचन । विप्रशापें आपण निजतनु त्यागी ॥ ५१ ॥

तो तनुत्यागप्रकार । साङ्ग समूळ सविस्तर ।

सांगताहे शुक योगींद्र । परिसे नरेंद्र त्यक्तोदक ॥ ५२ ॥

पांडवकुळीं कुळदीपक । जन्मला परीक्षितीच एक ।

जो हो‌ऊनि त्यक्तोदक । भागवतपरिपाक सेवित ॥ ५३ ॥

ब्रह्मानारदव्यासपर्यंत । भागवत-उपदेश गुह्य गुप्त ।

तो परीक्षितीनें जगा‌आंत । केला प्रकटार्थ दीनोद्धार ॥ ५४ ॥

धर्मवंशीं अतिधार्मिक । जन्मला परीक्षितीच एक ।

भागवतरसीं अतिरसिक । अति नेटक श्रवणार्थी ॥ ५५ ॥

ऐसा जो कां परीक्षिती । तेणें अत्यादरें केली विनंती ।

शुक सुखावोनि चित्तीं । काय त्याप्रती बोलिला ॥ ५६ ॥


ऋषिरुवाच-दिवि भुव्यन्तरिक्षे च महोत्पातान्‌ स्मुत्थितान्‌ ।

दृष्टाऽऽसीनान्‌ सुधर्मयां कृष्णः प्राह यदूनिधम्‌ ॥ ४ ॥


शुक म्हणे परीक्षिती । उद्धव गेलिया वनाप्रती ।

मांगे विघ्नभूत द्वारवती । त्रिविध उत्पातीं हतिव्यास ॥ ५७ ॥

दिवि-भुवि-अंतरिक्षगत । उठिले ग महोत्पात ।

दिवस उल्कापात होत । भूतें खाखात अंतरिक्षीं ॥ ५८ ॥

गगनीं उगवले त्रिविध केतु । दंडकेतु धूमकेतु ।

शिखाकेतु अति अद्‍भुतु । दिवसाही दिसतु सर्वांसी ॥ ५९ ॥

धरा कांपोनि अतिगजरीं । भूस्फोट झाला नगरद्वारीं ।

भूकंप तीन दिवसवरी । घरोघरीं आंदोळ ॥ ६० ॥

वारा सुटला अति झडाडें । समूळ उन्मळतीं झाडें ।

द्वारकेमाजीं धुळी उडे । डोळा नुघडे जनांचा ॥ ६१ ॥

अंतरिक्षीं नग्न भूतें । धांवती खाखातें खिंखातें ।

रुधिरवृष्टि होय तेथें । अकस्मातें निरभ्रीं ॥ ६२ ॥

रविचंद्राचें मंडळ । खळें करीत सर्वकाळ ।

ग्रह भेदिती ग्रहमंडळ । क्रूरग्रहमेळ शत्रुसदनीं ॥ ६३ ॥

सन्मुख आकाशाचे पोटीं । दिग्दाह देखती दृष्टीं ।

अभ्रेंवीण कडाकडाटी । पडती वितंडी महाविजा ॥ ६४ ॥

घारी झडपिती सत्राणें । जेवितां पुढील नेती भाणें ।

दिवसा दिवाभीत घुंगाणे । राजद्वारीं श्वानें सैंघ रडती ॥ ६५ ॥

बैसल्या सुधर्मासभेप्रती । संकल्पविकल्पांची निवृत्ती ।

ते सभेसी वीर वोसणती । मारीं मारीं म्हणती परस्परें ॥ ६६ ॥

तें ऐकतांचि उत्तर । दचकती महाशूर ।

सुधर्मासभेसी चितातुर । यादववीर समस्त ॥ ६७ ॥

यादव बैसले सभेसी । छाया देखती वीणशिसीं ।

सुधर्मासभेपाशीं । अरिष्टें ऐशीं उठतीं ॥ ६८ ॥

ऐशीं अरिष्टें अनिवार । दुःखसूचकें दुस्तर ।

देखोनि यादव थोरथोर । विघ्नविचार विवंचिती ॥ ६९ ॥

द्वारकेचें विघ्ननिर्दळण । करूं ठेविलेंसे सुदर्शन ।

ते द्वारकेमाजीं महाविघ्न । काय कारण उठावया ॥ ७० ॥

जंव पातया पातें लवे । तंव चक्र एकवीस वेळा भंवे ।

ते द्वारकेसी विघ्न संभवे । देखोनि आघवे अतिचकित ॥ ७१ ॥

सर्व विघ्नांचें आकर्षण । करी या नांव म्हणिपे ‘कृष्ण’ ।

तो कृष्ण येथें असतां जाण । उत्पात दारुण कां उठती ॥ ७२ ॥

एवं विचाररूढ यादवांसी । चिंतातुर देखोनियां त्यांसी ।

बुद्धि सांगावया त्यांपाशीं । काय हृषीकेशी बोलत ॥ ७३ ॥


एते घोरा महोत्पाता द्वार्वंत्या यमकेतवः ।

मुहूर्तमपि न स्थेयमत्र नो यदुपुङ्गवाः ॥ ५ ॥


जो जगाचा सूत्रधारी । जो मायायंत्रींचा यंत्रकारी ।

तो यादवांप्रती श्रीहरी । आलोच करी विघ्नांचा ॥ ७४ ॥

यादवकुळासी आला प्रांत । हें जाणे श्रीकृष्णनाथ ।

यांचा द्वारकेसी हो‌ऊं नये घात । यालागीं समस्त प्रभासा धाडी ॥ ७५ ॥

द्वारवते सातवी पुरी । येथील मरण मोक्षोपकारी ।

यादव समस्त देवाधिकारी । यालागीं ते बाहेरी श्रीकृष्ण काढी ॥ ७६ ॥

कुळनाशाचें मूळ देखा । प्रभासीं निघालीसे एरिका ।

हाचि कृष्णाचाही आवांका । तो धाडी सकळिकां प्रभासासी ॥ ७७ ॥

यादवांसी ब्रह्मशाप । घडलासे घोररूप ।

यालागीं द्वारकेमाजीं संताप । उत्पातरूप उठती ॥ ७८ ॥

उत्पात उठले अनेक । हे अनिवार अरिष्टसूचक ।

अविलंबें तत्काळिक । परम दुःख पावाल ॥ ७९ ॥

यालागीं तुम्हीं आवश्यक । येथें न राहावें मुहूर्त एक ।

स्त्रिया पुत्र सुहृद लोक । तात्काळिक निघावें ॥ ८० ॥

म्हणाल यादववीर उद्‍भट । आम्हांसी काय करील अरिष्ट ।

येणें गर्वें अति‌अनिष्ट । परम कष्ट पावाल ॥ ८१ ॥

ब्राह्माणाचे शापापुढें । कायसें शौर्य बापुडें ।

तुम्हीं न विचारितां मागेंपुढें । आतांचि रोकडें निघावे ॥ ८२ ॥

द्वारकेमाजीं आजि कोणी । सर्वथा पि‌ऊं नये पाणी ।

स्त्रीपुत्रसुहृदजनीं । परिवारोनि निघावें ॥ ८३ ॥

कुळासी घडला ब्रह्मशाप । तेणें द्वारकेसी उठिला संताप ।

तें फेडावया कुळाचें पाप । क्षेत्र पुण्यरूप प्रभास ॥ ८४ ॥


स्त्रियो बालाश्च वृदश्च शङ्खोद्धारं ब्रजन्त्वितः ।

वयं प्रभासं यास्यामो यत्र प्रत्यक्‌ सरस्वती ॥ ६ ॥


वस्तीसी अतिगूढ शंखोद्धार । तेथें ठेवावी स्त्रीवृद्धकुमार ।

आम्हीं समस्त यादववीर । निघावें सत्वर प्रभासेसी ॥ ८५ ॥

जेथें प्राची सरस्वती । मिळाली असे सागराप्रती ।

तेथें जा‌ऊनि समस्तीं । करावें विध्युक्तीं तीर्थविधान ॥ ८६ ॥


तत्रभिषिच्य शुचय उपोष्य सुसमाहिताः ।

देवताः पूजयिष्यामः स्नपनालेपनार्हणैः ॥ ७ ॥


तेथें वेदोक्तविधान । करावें तीर्थीं तीर्थस्न्नान ।

तीर्थविध्युक्त उपोषण । करावें आपण निराहार ॥ ८७ ॥

तेथें सद्‍भावें शुचिर्भूत । राहोनियां समस्त ।

तीर्थदेवता विध्युक्त । निःशापार्थ पूजावी ॥ ८८ ॥

स्न्नान वस्त्रें अलंकार । चंदनादि पूजासंभार ।

समर्पूनि पूजा षोडशोपचार । श्रद्धा हरिहर पुजावे ॥ ८९ ॥


ब्राह्मणांस्तु महभागान्‌ कृतस्वस्त्ययना वयम्‌ ।

गोभूहिरण्यवासोभिर्गजाश्वरथवेश्मभिः ॥ ८ ॥


वेदवेदांगपारंगत । शमदमादितपयुक्त ।

ब्राह्मण जे स्वधर्मनिरत । विघ्नशांत्यर्थ पूजावे ॥ ९० ॥

व्हावया अरिष्टनिरसन । करिती शांत्यर्थ स्वस्तिवाचन ।

त्या ब्राह्मणांसी आपण । द्यावें दान श्रद्धायुक्त ॥ ९१ ॥

गोदान भूदान गजदान । अश्वदान सुवर्णदान ।

तिळदान वस्त्रदान । द्यावें गृहदान अतिश्रद्धा ॥ ९२ ॥

रथीं संजोगोनि अश्ववर । दान द्यावें रहंवर ।

द्विज सुखी होती अपार । तो तो प्रकार करावा ॥ ९३ ॥

जें जें ब्राह्मण अपिक्षित । तें तें द्यावें श्रद्धायुक्त ।

ब्राह्मण तुष्टमान जेथ । अरिष्ट तेथ रिघेना ॥ ९४ ॥


विधिरेष ह्यरिष्टघ्नो मङ्गलायनमुत्तमम्‌ ।

देवद्विजगवां पूजा भूतेषु परमो भवः ॥ ९ ॥


जेथ हरीचें देवतार्चन । जेथ शालग्रामशिलार्चन ।

जेथ सधुसंतां सन्मान । ते अरिष्टनाशन महापूजा ॥ ९५ ॥

जेथ सद्‍भावें द्विजपूजन । जेथ भावार्थें गोशुश्रूषण ।

जेथ भूतदया संपूर्ण । तेथें कदा विघ्न रिघेना ॥ ९६ ॥

अंध पंगु अशक्त जन । जेथ पावती अवश्य अन्न ।

जेथ सुखी होती दीन । तेथ कदा विघ्न बाधीना ॥ ९७ ॥

जेथें भूतदाय अलोलिक । ते सकळ अरिष्टच्छेदक ।

परममंगळप्रकाशक । सुखदायक सर्वार्थीं ॥ ९८ ॥


इति सर्वे समाकर्ण्य यदुवृद्धा मधुद्विषः ।

तथेति नौभिरुत्तीर्य प्रभासं प्रययू रथैः ॥ १० ॥


जो मधुकैटभमर्दन । जो मुरारी मधुसूदन ।

जो परमात्मा श्रीकृष्ण । तो करी प्रेरण प्रभास ॥ ९९ ॥

यादवांमाजीं वृद्ध सज्ञान । पुत्र मित्र सुहृद स्वजन ।

तिहीं श्रीकृष्णाचें वचन । बहुसन्मानें वंदिलें ॥ १०० ॥

सकळ समृद्धिसंभारा । स्त्रीवृद्धादि बाळकुमारा ।

नावा भरोनियां समग्रा । शंखोद्धारा न्या म्हणती ॥ १ ॥

पालाणोनि रथ कुंजर । चतुरंग सेनासंभार ।

कृष्णसहित यादववीर । निघाले समग्र प्रभासासी ॥ २ ॥


तस्मिन्‌ भगवताऽऽदिष्टं यदुदेवेन यादवाः ।

चक्रुः परमया भक्त्या सर्वश्रेयोपबृंहितम्‌ ॥ ११ ॥


यादवा प्रभासा पावोन । जैसें होतें श्रीकृष्णवचन ।

त्याहूनि विशेष जाण । स्नानदान तिंहीं केलें ॥ ३ ॥

यादव समस्त मिळोन । केलें पारणाविधिभोजन ।

मग महामद्य आणूनि जण । मद्यपान मांडिलें ॥ ४ ॥


ततस्तस्मिन्महापानं पपुर्मैरेयकं मधु ।

दिष्टविभ्रंशितधियो यद्द्रवैर्भ्रश्यते मतिः ॥ १२ ॥


करूनियां तीर्थविधान । करावें अरिष्टनिरसन ।

बाप अदृष्टाचें विदान । तेथें मद्यपान मांडिलें ॥ ५ ॥

ज्याची गोडपणें पडे मिठी । उन्मादता अतिशयें उठी ।

तें मद्यपान उठा‌उठी । वडिलींधाकुटीं मांडिलें ॥ ६ ॥

ज्याचा वास येतांचि घ्राणीं । उन्माद चढे तत्क्षणीं ।

तैशिया मद्याचे जिव्हेवरी । भ्रांत करी सज्ञान ॥ ८ ॥

तें मद्यपान यादववीरीं । आदरिलें स्वेच्छाचारीं ।

आग्रह करूनि परस्परीं । लहानथोरीं मांडिलें ॥ ९ ॥


महापानाभिमत्तानां वीराणां दृप्तचेतसाम्‌ ।

कृष्णमायाविमूढानां सङ्घर्षः सुमहानभूत्‌ ॥ १३ ॥


पूर्वीं अतिमित्रत्व पोटांत । ते महापानें झाले मत्त ।

वीर मातले अतिदृप्त । नोकूनि बोलत परस्परें ॥ ११० ॥

कृष्णमाया हरिला बोध । अवघे झाले बुद्धिमंद ।

सांडूनि सुहृदसंबंध । निर्वाणयुद्ध मांडिलें ॥ ११ ॥

नोकूनि बोलतां विरुद्ध । अतिशयें चढला क्रोध ।

शस्त्रें घे‌ऊनि सन्नद्ध । सुहृदीं युद्ध मांडिलें ॥ १२ ॥


युयुधुः क्रोधसंरब्धा वेलायामाततायिनः ।

धनुर्भिरसिभिर्भल्लैर्गदाभिस्तोमरर्ष्टिभिः ॥ १४ ॥


क्रोधें नेत्र रक्तांबर । वेगें वोढूनि हातियेर ।

समुद्रतीरीं महावीर । युद्ध घोरांदर ते करिती ॥ १३ ॥

धनुष्यें वा‌ऊनियां जाणा । बाण सोडिती सणसणां ।

खड्गे हाणिती खणखणां । सुहृदांच्या प्राणां घ्यावया ॥ १४ ॥

एकीं उचलोनियां भाले । परस्परें हाणिते झाले ।

एकीं उचलोनि गदा बळें । वीर कलेंवरें पाडिती ॥ १५ ॥

एक तोमरें लवलाहीं । राणीं खवळले भिडती पाहीं ।

एक टोणप्याच्या घायीं । वीर ठायीं पाडिती ॥ १६ ॥

यापरी चतुरंगसेना । मिसळली रणकंदना ।

आपुलालिया अंगवणा । गज रथ रणा आणिती ॥ १७ ॥


पतत्पताकै रथकुञ्जरादिभिः

खरोष्ट्रगोभिर्महिषैर्नरैरपि ।

मिथः समेत्याश्वतरैः सुदुर्मदा

न्यहञ्छरैर्दद्‍भिरिव द्विपा वने ॥ १५ ॥


पताकांसीं रथ कुंजर । रणीं पाडिले अपार ।

पाखरांसीं असिवार । मारिले खरोष्ट्र रणामाजीं ॥ १८ ॥

म्हैसे मारूनियां रणीं । पाडिलिया वीरश्रेणी ।

जैसे उन्मत गज वनीं । दंतीं खणाणी भीडत ॥ १९ ॥

यापरी यादववीर । रणीं मातले महाशूर ।

घाय मारोनि निष्ठूर । रणीं अपार पाडिले ॥ १२० ॥

कृष्णमाया केले भ्रांत । युद्धीं न देखतां स्वार्थ ।

परस्परें प्राणघात । व्यर्थ करित सुहृ‌अदांचा ॥ २१ ॥

रणीं पाडिलें अपार । तंव खवळले कृष्णकुमर ।

ज्यांच्यांमाजीं प्रीति थोर । ते युद्धातुर चालिले ॥ २२ ॥


प्रद्युम्नसाम्बौ युधिरूढमत्सरौ

अक्रूरभोजावनिरुद्धसात्यकी ।

सुभद्रसङ्ग्रामजितौ सौदारुणौ

गदौ सुमित्रासुरथौ समीयतुः ॥ १६ ॥


ज्यांज्यांमाजीं अतिप्रीती । ते ते निर्वाणयुद्ध करिती ।

बाप संहारक काळगती । सखे मारिती संख्यातें ॥ २३ ॥

प्रद्युम्न सांब अतिमित्र । त्यासीं युद्ध मांडले घोरांदर ।

अक्रूर भोज दोन्ही वीर । युद्धीं सत्वर मिसळले ॥ २४ ॥

अनिरुद्ध आणि सात्यकी । उठावले क्रोधतवकीं ।

वाणीं वर्षोनि अनेकीं । एकामेकीं भीडती ॥ २५ ॥

सुभद्र संग्रामजित दोनी । खवळले रणांगणीं ।

वर्षोनियां तीक्ष्ण बाणीं । उन्मत्त रणीं मातले ॥ २६ ॥

कृष्णपुत्र कृष्णबंधु । दोंहीचेंही नाम गदु ।

त्यांसी समत्सर क्रोधु । युद्धसंबंधु परस्परें ॥ २७ ॥

सुमित्र आणि सुरथ । या दोंहीसीं द्वेष अद्‍भुत ।

परस्परें करावया घात । युद्धा‌आंत मिसळले ॥ २८ ॥


अन्ये च ये वै निशठोल्मुकादयः

सहस्रजिच्छतजिद्‍भानुमुख्याः ।

अन्योन्यमासाद्य मदान्धकारितां

जघ्नुर्मुकुन्देन विमोहिता भृशम्‌ ॥ १७ ॥


यादवकुळीं बळें अधिक । निशठादि उल्मुकादिक ।

शतजित्सहस्त्रजिद्‍भानुमुख्य । हेही युद्धीं देख खवळले ॥ २९ ॥

मद्यपानें अतिगर्वित । कृष्णमाया हरिलें चित्त ।

महामोहें केले भ्रांत । सुहृदां घात स्वयें करिती ॥ १३० ॥

ब्रह्मशापाची केवढी ख्याती । बंधु बंधुतें जीव घेती ।

कृष्णमाया पाडिले भ्रांतीं । युद्ध स्वयातीमाझारीं ॥ ३१ ॥


दाशार्हवृष्णयन्धकभोजसात्वता

मध्यर्बुदा माथुरशूरसेनाः ।

विसर्जनाः कुकुराः कुन्तयश्च

मिथस्ततस्तेऽथ विसृज्य सौहृदम्‌ ॥ १८ ॥


यादवांची एक जाती । तेचि बारा नामीं नामांकिती ।

त्या बाराही ज्ञाती युद्धी भिडती । ऐक परीक्षिती तीं नामें ॥ ३२ ॥

दाशार्ह सात्वक अंधक जाण । अर्बुद माथुर शूरसेन ।

कुंती कुकुर विसर्जन । मधु भोज वृष्ण्य बारा नामें ॥ ३३ ॥

पूर्वील यादवांचें साजणें । ज्ञातीचें अल्पही ऐकतां उणें ।

जीवेंसीं सर्वस्व वेंचणें । परी वांचवणें स्वयाती ॥ ३४ ॥

तेचि यादव पैं गा आतां । सांडोनियां सुहृदता ।

ज्याचे चरणीं ठेविजे माथा । त्याच्या जीवघाता पेटले ॥ ३५ ॥


पुत्रा अयुध्यन्पितृभिर्भ्रातृभिश्च

स्वस्त्रीयदौहित्रपितृव्यमातुलैः ।

मित्राणि मित्रैः सुहृदः सुहृद्‌भिः

ज्ञातींस्त्वहन्‌ ज्ञातय एव मुढाः ॥ १९ ॥


कृष्णमाया आकळिलें चित्त । अवघे झाले परम भ्रांत ।

न कळे आप्त अनाप्त । रणीं उन्मत्त मातले ॥ ३६ ॥

ज्याचे चरण वंदिजे भावार्था । श्रद्धा घे‌इजे चरणीतीर्थ ।

त्या निजपित्याचिया माथां । पुत्र शस्त्रघाता प्रवर्तर्ले ॥ ३७ ॥

बंधु शिरक्ल्या रणांगणीं । बंधु बंधूंतें सोडवी निर्वाणीं ।

तेचि बंधु बंधूंतें रणीं । निर्वाणबाणीं खोंचिती ॥ ३८ ॥

जो लळे पुरवूनि खेळविता । जैसा बाप तैसा चुलता ।

त्यासी पुतण्या प्रवर्ते घाता । शस्त्रें माथां हाणोनी ॥ ३९ ॥

कन्येचा सुत दौहित्र । ज्यासी श्राद्धी अधिकार ।

तो आज्यासी करी मार । घाय निष्ठुर हाणोनी ॥ १४० ॥

मामाभाचे परस्परीं । प्रवर्तले महामारीं ।

सुहृद सुहृदांच्या शिरीं । सतेज शस्त्रौं हाणिती ॥ ४१ ॥

मित्र मित्रांच्या मित्रतां । वेंचिति अर्था जीविता ।

ते मित्र मित्रांच्या जीवघाता । सक्रोधता उठिले ॥ ४२ ॥

आयुष्य सरलें निःशेख । चढलें काळासर्पाचें विख ।

अवघे हो‌ऊनियां मूर्ख । ज्ञातीसी देख वधिते झाले ॥ ४३ ॥


शरेषु क्षीयमाणेषु भज्यमानेषु धन्वसु ।

शस्त्रेषु क्षीयमाणेषु मुष्टिभिर्जह्रुरेरकाः ॥ २० ॥


युद्ध मांडिले घोरांदर । सरले भातडींचे शर ।

धनुष्यदंडें येरायेर । घायें निष्ठुर हाणिती ॥ ४४ ॥

घाय हाणितां अतिबळें । धनुष्ये मोडलीं तत्काळें ।

क्षीण झालीं शस्त्रें सकळें । हतियेर-बळें खुंटलीं ॥ ४५ ॥

ब्रह्मशापाची एरिका । तीरीं निघाली होती देखा ।

ते मुष्टीं घे‌ऊनि क्रोधतवका । एकमेकां हाणिती ॥ ४६ ॥


ता वज्रकल्पा ह्यभवन्‌ परिघा मुष्टिना भृताः ।

जघ्रुर्द्विषस्तैः कृष्णेन वार्यमाणास्तु तं च ते ॥ २१ ॥


ते एरिका घेतांचि हातीं । झाली वज्रप्राय धगधगिती ।

अतितीक्षण परिघाकृती । तेणें हाणीती परस्परें ॥ ४७ ॥

नाना शस्त्रें लागतां पाहीं । यादव न डंडळती कंहीं ।

तेही एरिकेच्या घायीं । पडती ठायीं अचेतन ॥ ४८ ॥

एरिकेच्या निजघायीं । यादवांसी उरी नाहीं ।

दुधड तोडूनियां पाहीं । पडती ठायीं परस्परें ॥ ४९ ॥

एरिकेच्या निजघायीं इतर । यादव उरले महाशूर ।

जे कां नेटके जुंझार । निधडे वीर निजयोद्धे ॥ १५०॥

यादव उरले भद्रजाती । हे आणिकासि नाटोपती ।

त्यां निर्दळावया निश्चितीं । निवारणार्थीं हरि धांवे ॥ ५१ ॥

तो म्हणे बह्मशापाची एरिका । ही सर्वथा हातीं धरूं नका ।

सांडा युद्धाचा आवांका । शिकविले ऐका माझें ॥ ५२ ॥

धर्मतां निवारी श्रीकृष्ण । त्यासीही मारूं धांवले जाण ।

हें कृष्णमायेचें विंदान । न चुकत मरण पैं आलें ॥ ५३ ॥

एक म्हणती श्रीकृष्णासी । आधीं झोडोनि पाडा यासी ।

ठकूं आला आम्हांसी । म्हणोनि एरिकेसीं धांविनले ॥ ५४ ॥

एक म्हणती धरा केशीं । एक म्हणती भीड कायसी ।

एक म्हणे मी श्रीकृष्णासी । एका घायेंसीं लोळवीन ॥ ५५ ॥


प्रत्यनीकं मन्यमाना बलभद्रं च मोहिताः ।

हन्तुं कृतधियो राजन्नापन्ना आततायिनः ॥ २२ ॥


पैल पैल तो बळिभद्रु । हाचि आमुचा मुख्य शत्रु ।

यासी चला आघीं मारूं । यादवभारु लोटला ॥ ५६ ॥

मदमोहें अतिदुर्मती । वज्रप्राय एरिका हातीं ।

घे‌ऊनि बळिभद्रावरी येती । तेणें तोही निश्चितीं क्षोभला ॥ ५७ ॥



अथ तावपि सङ्क्रुद्धावुद्यम्य कुरुनन्दन ।

एरकामुष्टिपरिघौ चरन्तौ जघ्रतुर्युधि ॥ २३ ॥


शुक म्हणे कुरुनंदना । यादव टेंकले आत्ममरणा ।

ते मारावया रामकृष्ण । आततायी जाणा लोटले ॥ ५८ ॥

यादव उठले हननासी । देखोनि राम्‌-हृषीकेशी ।

अतिक्रोध चढला त्यांसी । तेही युद्धासी मिसळले ॥ ५९ ॥

एरका जे कां परिघाकृती । वज्रप्राय धगधगिती ।

दोघीं जणीं घे‌ऊनि हातीं । यादवां ख्यातीं लाविली ॥ १६० ॥

रामकृष्णांच्या निजघातीं । यादवांची जाती व्यक्ती ।

अवघेचि रणा येती । कृष्ण काळशक्तीं क्षोभला ॥ ६१ ॥

निजकुळाचें निधन । देखोनियां श्रीकृष्ण ।

कर्तव्यार्थ झाला पूर्ण । ऐसें संपूर्ण मानिले ॥ ६२ ॥


ब्रह्मशापोपसृष्टानां कृष्णमायावृतात्मनाम्‌ ।

स्पर्धाक्रोधः क्षयं निन्ये वैणवोऽग्निर्यथा वनम्‌ ॥ २४ ॥


ब्रह्मशापें छळिलें विधीं । कृष्णमाया ठकली बुद्धी ।

मद्यपान‌उन्मादमदीं । क्रोधें त्रिशुद्धी क्षया नेले ॥ ६३ ॥

वेळुवाच्या वेळुजाळीं । जेवीं कांचणीं पडे इंगळी ।

तेणें वनाची होय होळी । तेवीं यदुकुळीं कुलक्षयो ॥ ६४ ॥


एवं नष्टेषु सर्वेषु कुलेषु स्वेषु केशवः ।

अवतारितो भुवों भार इति मेनेऽवशेषितः ॥ २५ ॥


स्वकुळ नाशूनि श्रीधर । अवशेष धराभार ।

उतरला मानी चक्रधर । तेणें सुखें थोर सुखावे ॥ ६५ ॥

जेवीं कां आलें पेरी माळी । निजजीवनें प्रतिपाळी ।

शेखीं तोचि खणे समूळीं । तेवीं यदुकुळीं श्रीकृष्ण ॥ ६६ ॥

यादव निजबळें प्रतिपाळी । त्यातें स्वयें निजांगें निर्दळी ।

हें दाखवीतां वनमाळी । ममतामेळीं अलिप्त ॥ ६७ ॥

कृष्ण पाळी यादवां समस्तां । त्यांची दाविली अतिममता ।

शेखीं करूनि कुळाचे घाता । निरभिमानता हरि दावी ॥ ६८ ॥

स्त्रीपुत्रेंसीं निजजीविता । सकळ कुळाच्या होतां घाता ।

ज्ञात्यासी नुपजे ममता । ते ‘नित्यमुक्तता’ हरि दावी ॥ ६९ ॥

ज्ञात्यासी नाहीं अहंममता । तेचि दावावया तत्त्वतां ।

कुळेंसी होतां पुत्रघाता । स्वप्नींहीं ज्ञाता ग्लानि नेणे ॥ १७० ॥

ब्राह्मणाचा शाप दारुण । अन्यथा हों नेदी श्रीकृष्ण ।

निजकुळ निर्दळी आपण । विप्रवचनसत्यत्वा ॥ ७१ ॥

करूनि कुळक्षयाचें काम । सुख मानी पुरुषोत्तम ।

तें देखोनि म्हणे बळराम । अवतारकर्म संपलें ॥ ७२ ॥


रामः समुद्रवेलायां योगमास्थाय पौरुषम्‌ ।

तत्त्याज मानुष्यं संयोज्यात्मानमात्मनि ॥ २६ ॥


मग बळिभद्रें आपण । समित्रतीरीं योगासन ।

दृढ घालोनियां जाण । निर्वाणध्यान मांडिलें ॥ ७३ ॥

आकर्षूनि देहींचा प्राण । निःशेष सांडिला देहाभिमान ।

मग परमपुरुषध्यान । करितांचि आपण तद्‍रूप झाला ॥ ७४ ॥

जेवीं घटामाजील गगन । सहजें महदाकाश पूर्ण ।

तेवीं सांडितां देहाभिमान । झाला संकर्षण बळराम ॥ ७५ ॥

होतें मनुष्यनाट्य अवलंबिलें । तें देह निःशेष त्यागिलें ।

जे कां पूर्वरूप आपुलें । तें हो‌ऊनि ठेलें बळिराम ॥ ७६ ॥

समुद्रतीरीं योगासन । तें देह ठेविलें अचेतन ।

हें रामनिर्याण देखोन । स्वयें श्रीकृष्ण सरसावला ॥ ७७ ॥


रामनिर्याणमालोक्य भगवान्‌ देवकीसुतः ।

निषसाद धरोपस्थे तूष्णीमासाद्य पिप्पलम्‌ ॥ २७ ॥


बळभद्र झाला देहातीत । हें देखोनि देवकीसुत ।

भगवान्‌ श्रीकृष्णनाथ । स्वयें इच्छित निजधाम ॥ ७८ ॥

तेव्हां धरातळीं धराधर । मौनें अश्वत्थातळीं स्थिर ।

वीरासनीं शार्ङ्गधर । श्यामसुंदर बैसला ॥ ७९ ॥

ज्याच्या स्वरूपाचे आवडीं । शिवविरिंच्यादि झालीं वेडीं ।

ज्याच्या दर्शनाची गोडी । दृष्टी नोसंडी क्षणार्ध ॥ १८० ॥

दृष्टीनें चवी चाखिली गाढी । तंव तंव रसना चरफडी ।

तिणें कीर्तनरसें रसगोडी । चवी चोखडी चाखिली ॥ ८१ ॥

प्राशनेंवीण कृष्णरस । रसना सेवी अतिसुरस ।

तेव्हां विषयरस तो विरस । होय निरस संसार ॥ ८२ ॥

श्रवणीं पडतां श्रीकृष्णकीर्ती । त्रिविध तापां उपशांती ।

ज्याची वर्णितां गुणनामकीर्ती । चारी मुक्ती कामाऱ्या ॥ ८३ ॥

चरणकमलमकरंद । तुळशीमिश्रित आमोद ।

सेवितां घ्राणीं परमानंद । इतर गंध ते तुच्छ ॥ ८४ ॥

ज्याचा लागतां अंगसंग । देहबुद्धीसी होय भंग ।

स्वानंदविग्रही श्रीरंग । अंगप्रत्यंगसुखकारी ॥ ८५ ॥

ज्याचें अवडीं वंदितां पाये । समाधि लाजिली मागें ठाये ।

तो अश्वत्थातळीं पाहें । बैसला आहे निजशोभा ॥ ८६ ॥

तें अंतकाळेचें कॄष्णध्यान । शुक्रासे आवडलें संपूर्ण ।

तोही स्वानंदें वोसंडून । श्रीकृष्णध्यान वर्णित ॥ ८७ ॥


बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया ।

दिशो वितिमिराः कुर्वन्‌ विधूम इव पावकः ॥ २८ ॥


प्रांतींचें श्रीकृष्णध्यान । पांचां श्लोकीं निरूपण ।

श्रोता परीक्षिती सावधान । वक्ता ज्ञानघन शुकयोगींद्र ॥ ८८ ॥

पिंपळातळीं प्रकाशघन । ते काळींची मूर्ति जाण ।

निजतेजें देदीप्यमान । दिशा परिपूर्ण तेणें तेजें ॥ ८९ ॥

ना धूम ना इंगळ । आरक्ततेवीण अग्निज्वाळ ।

तैशी कृष्णमूर्ती तेजाळ । प्रकाश प्रबळ अतिदीप्त ॥ १९० ॥

कृष्णमूर्तीचे निजप्रभा । लोपली रविचंद्राची शोभा ।

शून्यत्वें ठाव नाहीं नभा । सच्चिदानंदगाभा साकार ॥ ९१ ॥

चैतन्यतेजें तनु मुसावली । शांतिरसाची वोतिली ।

चतुर्भुजत्वें रूपा आली । तेणें दिशांची गेली काळिमा ॥ ९२ ॥


श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटाकवर्चसम्‌ ।

कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम्‌ ॥ २९ ॥

सुन्दरस्त्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम्‌ ।

पुण्डरी‌एकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम्‌ ॥ ३० ॥


कृष्णमूर्ति स्वच्छ स्वयंभ । अंगीं प्रत्यंगीं बिंबलें नभ ।

तेणें घनश्यामता-शोभ । अतिसप्रभ साजिरी ॥ ९३ ॥

आधींच नेटका श्रीकृष्ण । वरी घनश्यामता बाणली पूर्ण ।

तेणें मुसावलें बरवेंपण । लागलें ध्यान नरनारी ॥ ९४ ॥

नरनारे बापुड्या‌अ किती । संन्यासी भुलोनि ठाती ।

विरक्त वेधले परमार्थी । देखोनि मूर्ती कृष्णाची ॥ ९५ ॥

देखतां श्रीकृष्णदर्शन । शिवासी लागलें नित्यध्यान ।

पार्वत्याही निजमन । कृष्णार्पण स्वयें केलें ॥ ९६ ॥

ऐसें अंगींचें बरवेंपण । त्याहीवरी हास्यवदन ।

साजिरें राजीवलोचन । आकर्ण पूर्ण आरक्त ॥ ९७ ॥

मस्तकींचे नीलालक । सुगंधसुमनीं गुंफिले चोख ।

कृष्णीं कृष्णरूप मधुक । कृष्णकेशीं देख विगुंतले ॥ ९८ ॥

स्फुरत्कुंडलें मकराकार । ऐसें वर्णिती कविवर ।

परी तीं आकारीं निर्विकार । श्रवणें विकार मावळती ॥ ९९ ॥

फावलिया कृष्णश्रवण । आकारविकारां बोळवण ।

ते श्रीकृष्णश्रवणीं पूर्ण । देदीप्यमान कुंडलें ॥ २०० ॥

तप्त सुवर्णासमान । उभय पीतांबर जाण ।

एक कासे विराजमान । दुजा प्रावरण शोभत ॥ १ ॥

ब्रह्मण्यदेवो श्रीकृष्ण । लक्ष्मी डावलूनि पूर्ण ।

दक्षिणांगीं विप्रचरण । श्रीवत्सलांच्छन गोविंद ॥ २ ॥


कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदैः ।

हारनूपुरमुद्राभिः कौस्तुभेन विराजितम्‌ ॥ ३१ ॥

वनमालापरीताङ्गं, मूर्तिमद्‍भिर्निजायुधैः ।

कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम्‌ ॥ ३२ ॥


कंठीं कौस्तुभ सोज्वळा । कटीं मिरवे रत्नमेखळा ।

ब्रह्मसूत्र रुळे गळा । आपाद वनमाळा शोभत ॥ ३ ॥

माथां मुकुटाचें खेवणें । लखलखीत अनर्घ्य रत्नें ।

कीर्तिमुखें बाहुभूषणें । वीरकंकणें विचित्रें ॥ ४ ॥

यंत्र‌उपासती उपासका । तैशा कराग्रीं करमुद्रिका ।

त्रिकोण षट्कोण कर्णिका । जडितमाणिका शस्त्रोक्त ॥ ५ ॥

वैजयंतीचा सोहळा । पदक एकावळी गळां ।

नाना रत्नें हार मुक्ताफळा । तुळशीमाळा सुगंधा ॥ ६ ॥

दोनी मोतीलग पदर । रत्नें जडित पीतांबर ।

किंकिणी क्षुद्रघंटिका विचित्र । मनोहर शोभती ॥ ७ ॥

वांकी‌अंदुवांचा गजर । चरणीं नूपुरांचा झणत्कार ।

रुळे बिरुदांचा तोडर । मनोहर हरिचरणीं ॥ ८ ॥

रातोत्पलां कठिणपण । त्यांहू‌इ सुकुमार चरण ।

घवघव‌ईत श्रीकृष्ण । शोभा संपूर्ण शोभत ॥ ९ ॥

शंख चक्र गदा कमळ । मूर्तिमंत आयुधें सकळ ।

आश्र‌ऊनि पिंपळ । बैसळा केवळ वीरासनीं ॥ २१० ॥

त्या वीरासनाचें लक्षण । तळीं सूनि दक्षिण चरण ।

त्याचि मांडीवरी जाण । वामचरण आलोहित ॥ ११ ॥

लाजवूनि संध्यारागासी । उणें आणोनि बाळसूर्यासी ।

चरणशोभा हृषीकेशीं । अतिदीप्तीसीं आरक्त ॥ १२ ॥


मुसलावशेषायःखण्डकृतेषुर्लुब्धको जरा ।

मृगास्याकारं तच्चरणं विव्याध मृगशङ्कया ॥ ३३ ॥


करूनि निजकुळाची होळी । सरस्वतीतीरीं वनमाळीं ।

टेंकोनि बैसला पिंपळातळीं । चरणनवाळी आरक्त ॥ १३ ॥

आरक्त श्रीकृष्णचरण । भावूनि मृगमुखासमान ।

जराव्याधें विंधिला बाण । अतिसत्राण भेदिला ॥ १४ ॥

ब्रह्मशापाचें मुसल घन । यादवीं पिष्ट करितां जाण ।

उरला अवशेष लोहकण । तो समुद्रीं जाण टाकिला ॥ १५ ॥

तो पडतांचि समुद्रजळीं । त्यातें मीन सगळेंचि गिळी ।

त्या मीनातें जराव्याध गळीं । जाळ्यामेळीं आकळित ॥ १६ ॥

व्याध करी मीनविदारण । तंव निघाला तो लोहकण ।

त्याचा जरव्याधें केला बाण । तेणें कृष्ण चरण विंधिला ॥ १७ ॥

मत्सयोदरींचा लोहघन । त्याचा केलिया दृढ बाण ।

थोर पारधी साधे संपूर्ण । व्याधें जाणोनि बाण तो केला ॥ १८ ॥

भेदावया कृष्णचरण । मुळीं ब्रह्मशापचि कारण ।

यालागीं जराव्याधाचा बाण । कृष्णचरणीं पूर्ण खडतरला ॥ १९ ॥

व्याधें अवचितें विंधिला । परी कृष्ण नाहीं दचकला ।

बाण सत्राणें खडतरला । तेणें सुखी झाला श्रीकृष्ण ॥ २२० ॥


चतुर्भुजं तं पुरुषं दृष्टा स कृतकिल्बिषः ।

भीतः पपात शिरसा पादयोरसुरद्विषः ॥ ३४ ॥


बाण श्रीकृष्णचरणीं पूर्ण भेदला । जराव्याधाचा हात निवाला ।

म्हणे म्यां मोठा मृग विंधिला । म्हणोनि धांवला धरावया ॥ २१ ॥

देखोनि चतुर्भुज पुरुषासी । भय सुटलें जराव्याधासी ।

म्हणे मज घडल्या महापापराशी । परमपुरुषासी विंधिलें ॥ २२ ॥

म्हणे कटकटा रे अद्रुष्टा । आचरविलें कर्मा दुष्टा ।

ऐशिया मज महापापिष्ठा । दुःखदुर्घटा कोण वारी ॥ २३ ॥

जगाचा परमात्मा श्रीहरी । तो म्यां विंधिला बाणेंकरीं ।

माझ्या पापासमान थोरी । नाहीं संसारीं आनासी ॥ २४ ॥

भयें सुटला थोर कंप । मज घडलें महापाप ।

जगाचें जें ध्येय स्वरूप । त्यासी संताप म्यां दिधला ॥ २५ ॥

ज्याचे अमर वंदिती चरण । ज्यासी संत येती लोटांगण ।

त्या श्रीकृष्णासी विंधिला बाण । पाप संपूर्ण मज घडलें ॥ २६ ॥

अवचटॆं आत्महत्या घडे । तें पाप कदा न झडे ।

जगाचा आत्मा कृष्ण वाडेंकोडें । ते आत्महत्या पडे मस्तकीं माझे ॥ २७ ॥

जगाचें आत्महनन । कर्ता मी एक पाफी पूर्ण ।

त्या पापाचें पुरश्चरण । सर्वथा जाण दिसेना ॥ २८ ॥

प्रमादें बर्ह्महत्या घडे । तेणें पापें तो समूळ बुडे ।

तें पूर्णब्रह्म म्यां मूढे । बाणें सदृढें विंधिलें ॥ २९ ॥

पापकर्मा मी व्याधरूप । तेणें म्यां जोडलें पाप अमूप ।

कृष्ण परमात्मा चित्स्वरूप । त्यासीही संताप दिधला म्यां ॥ २३० ॥

येणें अनुतापें तप्त पूर्ण । धांवोनि घाली लोटांगण ।

श्रीकृष्णाचे श्रीचरण । मस्तकीं जाण दृढ धरिले ॥ ३१ ॥

मर्दी दैत्यांचा अभिमान । मधुद्वेष्टा जो मधुसूदन ।

त्याचे दृढ धरूनि चरण । करी रुदन अट्टहासें ॥ ३२ ॥

चरणीं घातली परम मिठी । उठवितां कदा नुठी ।

मज क्षमा करीं कृपाड्रुष्टीं । कृपाळू सृष्टीं तूंचि एक ॥ ३३ ॥


अजानता कृतमिदं पापेन मधुसूदन ।

क्षन्तुमर्हसि पापस्य उत्तमश्लोक मेऽनघ ॥ ३५ ॥


अतिभीत जराव्याध । म्हणे मी पापात्मा अति‌अशुद्ध ।

नेणतां घडला हा अपराध । लिंगभेद मज घडला ॥ ३४ ॥

जो ईश्वरप्रतिमा उच्छेदी । तो महापापी लिंगभेदी ।

त्या तुज ईश्वरासी म्यां दुर्बुद्धीं । अदृष्टविधीं विंधिलें ॥ ३५ ॥

ऐसा मी पापी पापाकर्मा । महापापी पापात्मा ।

माझा अपराध करावा क्षमा । पुरुषोत्तमा कृपाळुवा ॥ ३६ ॥

तूं कृपाळु त्रिजगतीं । गर्भीं राखिला परीक्षिती ।

गजेंद्राचें अति‌आकांतीं । उडी कृपामृर्ती घातली ॥ ३७ ॥

पांडव जळतां जोहरीं । तुवां काढिले विवरद्वारीं ।

शेखीं अर्जुनाचा कैवारी । घेशी जुंझारी भीष्मासीं ॥ ३८ ॥

द्रौपदीचे अतिसांकडीं । धांवलासी लवडसवडीं ।

तिळभरी न दिसतां उघडी । नेसतीं लुगडीं तूं होसी ॥ ३९ ॥

ऐसी कृपाळुत्वाची ख्याती । श्रुतिपुराणें वाखणिती ।

तुझी उत्तम श्लोककीर्ती । ऋषि वर्णिती महासिद्ध ॥ २४० ॥

नेणतां आचरलों दुष्कर्मा । तें मज करावया क्षमा ।

तूं कृपाळु परमात्मा । पुरुषोत्तमा क्षमाशीळ ॥ ४१ ॥

अजामिळ दुराचारी । पुत्रलोभें नाम उच्चारी ।

त्याचे पापाची झाली बोहरी । ऐशी निष्पाप थोरी नामाची ॥ ४२ ॥

नामें निष्पाप दुर्मती । नामें निष्पाप पितृघाती ।

नामें दुराचारी तरती । हे निष्पाप ख्याती नामाची ॥ ४३ ॥


यस्यानुस्मरणं नृणामज्ञानध्वान्तनाशनम्‌ ।

वदन्ति तस्य ते विष्णो मयासाधु कृतं प्रभो ॥ ३६ ॥


ज्या विष्णूचें नामस्मरण । कोटीजन्मांचें घन अज्ञान ।

नराचें निर्दाळी पूर्ण । सकळ कल्याणदायक ॥ ४४ ॥

ऐसें ज्याचे नामस्मरण । त्याचे स्वरूपासी म्यां जाण ।

निजबळें विंधिला निर्वाण बाण । अपराध पूर्ण हा माझा ॥ ४५ ॥

ज्याचें अगाध महिमान । सदा वर्णिती साधु सज्जन ।

जो स्वरूपें सच्चिद्धन । स्वामी श्रीकृष्ण जगाचा ॥ ४६ ॥

जगाचें जीवन श्रीकृष्ण । त्या कृष्णासही मी आपण ।

विंधिला निर्वाणींचा बाण । हा अपराध पूर्ण पैं माझा ॥ ४७ ॥

त्रैलोक्यराजा कृष्ण समर्थ । तो म्यां केला राजघात ।

जगाचा आत्मा श्रीकृष्णनाथ । तो आत्मघात म्यां केला ॥ ४८ ॥

श्रीकृष्ण जगाचा जनिता । त्या म्यां केलें पितृघाता ।

जगप्रतिपाळणीं श्रीकृष्णमाता । त्या मातृघाता म्यां केलें ॥ ४९ ॥

श्रीकृष्ण ब्राह्मण ब्रह्मबोध । तो म्यां केला ब्रह्मवध ।

याहीहोनि अगाध । जगीं अपराध असेना ॥ २५० ॥

राजघात आत्मघात । मातृपितृ-ब्रह्मघात ।

मजचि घडला समस्त । जे म्यां श्रीकृष्णनाथ विंधिला ॥ ५१ ॥


तन्माऽऽशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृगलुब्धकम्‌ ।

यथा पुनरहं त्वेवं न कुर्यां सदतिक्रमम्‌ ॥ ३७ ॥


ऐशिया मज पापरूपासी । कृपा करावी हृषीकेशी ।

निष्कृती होय पापासी । त्या उपायासी करीं वेगीं ॥ ५२ ॥

कोरणिये कृपेचा संबंध । तेणें न फिटे दोषबाध ।

माझा जेव्हां तूं करीसी वध । तेव्हां मी शुद्ध हो‌ईन ॥ ५३ ॥

मी लुब्धक पापबुद्धी । मृगलोभी पशुपारधी ।

त्या मज तूं निजहस्तें वधीं । तैं मी त्रिशुद्धी उद्धरालें ॥ ५४ ॥

जेणें देहें केलें पापकर्मा । तो देह निवटीं पुरुषोत्तमा ।

पुढती ऐशिया असत्कर्मा । न करीं अधर्मा तें करीं ॥ ५५ ॥

बाण विंधिला तुझिया पायां । हें अगाध पाप केलें काया ।

तीसी शीघ्र वधावें यदुराया । तैं महापापा या होय निस्तारु ॥ ५६ ॥

जेणें देहें केलें पापाचरण । त्याचें प्रायश्चित्त हेंचि पूर्ण ।

करीं निजहस्तें देहदंडण । म्हणोनि चरण दृढ धरिले ॥ ५७ ॥

देहें केलें पापाचरण । देहलोभी तो पापी पूर्ण ।

स्थूल लिंग आणि कारण । यांचें करीं छेदन निजतेजचक्रें ॥ ५८ ॥


यस्यात्मयोगरचितं न विदुर्विरिञ्चो

रुद्रादयोऽस्य तनयाः पतयो गिरां ये ।

त्वन्मायया पिहितदृष्टय एतदञ्जः

किं तस्य ते वयमसद्गतयो गृणीमः ॥ ३८ ॥


देहसंभवाचें मूळ जाण । स्थूल सूक्ष्म आणि कारण ।

यासी नातळतां तूं श्रीकृष्ण । चतुर्भुज संपूर्ण देह धरिसी ॥ ५९ ॥

स्थूल-सूक्ष्म-कारणता । ये तिन्ही त्रिगुणेसीं नातळतां ।

तूं योगमायेचिया सत्ता । नाना अवतारता देह धरिसी ॥ २६० ॥

नवल तुझा लीलाविग्रहो । मत्स्य कूर्म श्वेतवराहो ।

होतां न धरिसे संदेहो । जन्मभयो तुज नाहीं ॥ ६१ ॥

वोडवल्या जन्म एक । ब्रह्मादिक होती रंक ।

तो तूं अवतार अनेक । धरीसी निःशंक निजात्मतां ॥ ६२ ॥

अदृष्टाचिये निजगतीं । देहासी नाना भोग होती ।

तूं अदृष्टेंवीण श्रीपती । नाना भ्गसंपत्ती भोगिसी ॥ ६३ ॥

आयुष्य तंववरी देहधारण । वेदें नेमस्त केलें जाण ।

नवल तुझें लीलाविदान । आयुष्येंवीण देह धरिसी ॥ ६४ ॥

काळसत्ता दुर्धर पूर्ण । ब्रह्मादिकां अलोट मरण ।

तुज काळ वेळ नसतां जाण । स्वलीला मरण दाविसी ॥ ६५ ॥

तुझे योगमायेची योगगती । लीलाविग्रहें देहस्थिती ।

अतर्क्य सर्वांसी सर्वार्थीं । तेही उपपत्ती निर्धारीं ॥ ६६ ॥

ब्रह्मा जगाचा आदिकर्ता । त्यासाही न कळे तुझी सत्ता ।

तूं नाना अवतारीं देह धरिता । त्याचा कर्ता नव्हे ब्रह्मा ॥ ६७ ॥

तूं स्वलीला देह कैसा धरिसी । अवतारचरित्रें कैसी करिसी ।

कैसेनि तो देहो सांडिसी । हें ब्रह्मादिकांसी कळेना ॥ ६८ ॥

ज्यासी तूं मानिसी अतिसन्मानीं । सदाशिव जो कां त्रिकाळज्ञानी ।

त्यासीही अतर्क्य तुझी करणी । शार्ङ्गपाणी श्रीकृष्णा ॥ ६९ ॥

सदाशिवाचे निजवचनीं । तूं दुजेन झालासी मोहिनी ।

ते शिवासी न कळे तुझी करणी । तत्क्षणीं तो भुलला ॥ २७० ॥

जाणोनि योग ज्ञान दोनी । सनकादिक ब्रह्मज्ञानी ।

जिंहीं मायापडळ छेदूनी । स्वानंदभुवनीं सुखरूप ॥ ७१ ॥

त्यांसीही तुझी स्वलीलाशक्ती । सर्वथा न कळेचि श्रीपती ।

ते जयविजयां शाप देती । सकोपस्थितीं वैकुंठी ॥ ७२ ॥

पारंगत वेदशास्त्रार्थीं । ब्रहस्पत्यादि वाचस्पती ।

त्यांसीही लीलाविग्रहस्थिती । न कळे निश्चितीं श्रीकृष्ण ॥ ७३ ॥

जे सज्ञान ज्ञाते परमार्थी । त्यांसीही अतर्क्य अवतारशक्ती ।

मा इंद्रादि देवांसी ते स्थिती । कैशा रीतीं कळेल ॥ ७४ ॥

इंद्रादि देवां दिविभोगनिष्ठीं । माया आच्छादी तयांच्या दृष्टी ।

त्यांसी तुझे लीलेची गोष्टी । न कळे जगजेठी निश्चित ॥ ७५ ॥

तेथ मायावी देहवंता । उद्बोध नव्हे पैं सर्वथा।

तुझी लीला श्रीकृष्णनाथा । अतर्क्य सर्वथा सर्वांसी ॥ ७६ ॥

सुखें हो‌ईल ब्रह्मज्ञान । परी तुझें स्वलीलादेहधारण ।

याचें नेणती पर्यवसान । अतिसज्ञान साकल्यें ॥ ७७ ॥

तेथ मी तंव अधम जन । असद्गतीचें भाजन ।

त्या मज तुझें लीलावर्णन । सर्वथा जाण अतर्क्य ॥ ७८ ॥

आतां असो हें निरूपण । बहु बोलाचें काय कारण ।

माझ्या पापाचें पुरश्चरण । देहदंडाणं करीं कृष्णा ॥ ७९ ॥

तुझेनि हस्तें देहदंडण । तेणें सकळ पापांचें निर्दळण ।

मज उद्धरावया जाण । हे कृपा पूर्ण करावी ॥ २८० ॥

म्हणोनि घातलें लोटांगण । धांवोनि धरिले दोनी चरण ।

ऐकोनि व्याधाचें स्तवन । कृपा श्रीकृष्ण तुष्टला ॥ ८१ ॥


श्रीभगवानुवाच-

मा भैर्जरे त्वमुत्तिष्ठ काम एष कृतो हि मे ।

याहि त्वं मदनुज्ञातः स्वर्गं सुकृतिनां पदम्‌ ॥ ३९ ॥


जो वेदार्थाचा मथित बोध । जो जगदादि-आनंदकंद ।

जो स्वरूपें स्वानंद शुद्ध । तो व्याधेंसीं गोविंद सकृप बोले ॥ ८२ ॥

तूं जीवघातक पारधी । भय मानिसी ममापराधीं ।

तुज अभय गा त्रिशुद्धीं । माझी कार्यसिद्धी त्वां केली ॥ ८३ ॥

कुमारीं सांब केला स्त्रीरूप । कपटें ब्राह्मणां आला कोप ।

कुळासी झाला ब्रह्मशाप । हा त्रिविध संकल्प माझाचि ॥ ८४ ॥

शापावशेष लोह जाण । त्याचा तुवां करोनि बाण ।

मृगलोभें विंधिला चरण । यासही कारण संकल्प माझा ॥ ८५ ॥

मी बुद्धीची अनादि बुद्धी । मी क्रियेची क्रिया त्रिशुद्धी ।

तेथें अहंकर्तृत्वाचे विधी । तूं वृथा अपराधी म्हणविसी ॥ ८६ ॥

मिथ्या धरूनि देहाभिमान । म्हणसी घडलें मज पाप पूर्ण ।

त्याही पापासी पुरश्चरण । माझें दर्शन मुख्यत्वें ॥ ८७ ॥

माझिया नामा एकासाठीं । जळती महापातकांच्या कोटी ।

त्या मज तुवां देखिलें दृष्टीं । परम भाग्यें भेटी घडली तुज ॥ ८८ ॥

माझी घ्यावया क्षणार्ध भेटी । एक रिघाले गिरिकपाटीं ।

एक योगयागसंकटीं । झाले महाहटी नेमस्त ॥ ८९ ॥

एवं नाना नेम‌आटाटी । शिणतांही कल्पकोटी ।

स्वप्नींही न लभे माझी भेटी । त्या मज त्वां दृष्टीं देखिलें ॥ २९० ॥

माझें होतांचि दर्शन । सकळ पातकां निर्दळण ।

तूं तंव पुण्यात्मा परिपूर्ण । पापाभिमान धरूं नको ॥ ९१ ॥

पापाभिमानें अधोगती । पापाभिमानें स्वर्गा जाती ।

निरभिमानें माझी प्राप्ती । सत्य वचनोक्ती पैं माझी ॥ ९२ ॥

तूं ऐसें मानिसी आपण । परब्रह्म परमात्मा श्रीकृष्ण ।

त्यासी विंधिला निर्वाणबाण । हें पाप दारुण अनिवार ॥ ९३ ॥

लोहपरिसा आलिंगन । तेणें लोह होय सुवर्ण ।

त्यासी फोडूं आल्या लोहघण । आघातें सुवर्ण तो होय ॥ ९४ ॥

तेवीं भक्तीं घेतल्या माझी भेटी । पातकें जातीं उठा‌उठी ।

का द्वेषे देखिल्या मज दृष्टीं । पातकां तुटी तत्काळ ॥ ९५ ॥

हो कां इतरांच्या अपराधतां । प्राणी पावे अधःपाता ।

तोचि अपराध माझा करितां । नित्यमुक्तता अपराध्यां ॥ ९६ ॥

ममापराधें नरक पावे । तैं माझें सामर्थ्य बुडालें आघवें ।

माझेनि अपराधें सुख पावे । मुक्तिवैभवें भयानिर्मुक्त ॥ ९७ ॥

विष म्हणोनि अमृतपान । केल्या अमरत्व न चुके जाण ।

तेवीं द्वेषेंही माझें दर्शन । करी पावन प्राण्यासी ॥ ९८ ॥

जाणोनि अग्नि लविला घरीं । तो जाळूनि सर्वही भस्म करी ।

मा नेणतांही ठेविला वळचणीवरी । तोही करी तैसेंचि ॥ ९९ ॥

तेवीं भावें अथवा द्वेषें पूर्ण । ज्यासी घडे माझें दर्शन ।

तो होय परम पावन । हें सत्य जाण जराव्याधा ॥ ३०० ॥

मज ठाकावया निजधाम । त्वां सिद्ध केलें माझें काम ।

तेणें तुष्टलों मी आत्माराम । तूं पावन परम तिंहीं लोकीं ॥ १ ॥

ज्या नांव म्हणसी ‘पाप’ पूर्ण । जेणें देहें मज विंधिला बाण ।

तेणेंचि देहें तूं आपण । होसी स्वर्गभूषण सुरवंद्य ॥ २ ॥

याग करूनि याज्ञिक । पावती सुख पतनात्मक ।

तैसें तुज न घडे देख । तूं अक्षय सुख पावसी ॥ ३ ॥

माझिया दर्शनाचें पुण्य । दिविभोगें नव्हे क्षीण ।

यालागीं अक्षय सुख संपूर्ण । तूं सर्वथा जाण पावसी ॥ ४ ॥

तूं विकल्प सांडोनियां पोटीं । जराव्याधा सवेग उठीं ।

मिथ्या माझ्या गोष्टी । तूं अक्षय्य तुष्टी पावसी ॥ ५ ॥

तूं ऐसें जीवीं कल्पिसी । आपण निघालां निजधामासी ।

मागें अक्षय सुखासी । कोणापाशीं मागावें ॥ ६ ॥

जैसें बोलती इतर लोक । ममज्ञा तैशी नव्हे देख ।

ठाकठोक आतांचि रोख । अक्षय सुख पावसी ॥ ७ ॥

माझे आज्ञेचें लाहोनि बळ । ध्रुव अद्यापि झाला अढळ ।

माझी आज्ञा बंदी कळिकाळ । कोणेपरी विकळ करूं न शके ॥ ८ ॥

ऐसें श्रीमुखें आपण । जंव बोलों नपुरे श्रीकृष्ण ।

तंव घवघवीत विमान । व्याधासी जाण उतरलें ॥ ९ ॥


इत्यादिष्टो भगवता कृष्णेनेच्छाशरीरिणा ।

त्रिः परिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययौ ॥ ४० ॥


जो सदा पूजिजे सुरासुरीं । जो परमात्मा चराचरीं ।

जो लीलाविग्रहदेहधारी । जो योगीश्वरीं वंदिजे ॥ ३१० ॥

ऐसा अतिवरिष्ठ श्रीकृष्ण । तेणें जराव्याध आज्ञापून ।

कृष्णैच्छामात्रें विमान । देदिप्ययान जें आलें ॥ ११ ॥

व्याधें देखोनि विमाना । हर्षें निर्भर झाला मना ।

तीन प्रदक्षिणा करूनि कृष्णा । नमूनि विमाना आरुढे ॥ १२ ॥

व्याध आरूढोनि विमाना । क्रमूनि इंद्रचंद्रग्रहगणा ।

अक्षय सुख स्वर्गभुवना । कृष्णकृपें जाणा तो पावला ॥ १३ ॥

जेणें अपकार केला पूर्ण । त्यासी उपकार करावा आपण ।

हें निज शांतिज्ञानलक्षण । स्वांगें श्रीकृष्ण स्वयें दावी ॥ १४ ॥

ब्रह्मज्ञानाचे बोल बोलती । तैसें नाहीं कृष्णनाथी ।

अंगीं दावूनियां स्थिती । व्याध निश्चितीं उद्धरिला ॥ १५ ॥

सकळ कुळाचें निर्दळण । झाल्याही मोह न धरी श्रीकृष्ण ।

जेणें निजांगें विंधिला बाण । तो व्याधही जाण सुखी केला ॥ १६ ॥

समुद्रतीरीं घे‌ऊनि रथ । दारुक उभा होता तेथ ।

तेणें न देखतां श्रीकृष्णनाथ । गवेषणार्थ निघाला ॥ १७ ॥


दारुकः कृष्णपदवीमन्विच्छनधिगम्यताम्‌ ।

वायुं तुलसिकामोदमाघ्रायाभिमुखं ययौ ॥ ४१ ॥



कृष्ण न देखतां दारुक । कासावीस झाला देख ।

शोधीत श्रीकृष्णपदांक । पृथ्वी सम्यक्‌ अवलोकी ॥ १८ ॥

तंव कृष्णकंठींच्या तुळसीमाळा । त्यांचा आमोद दारुका आला ।

तेणें गंधाभिमुखें निघाला । तंव देखता झाला महातेज ॥ १९ ॥


तं तत्र तिग्मद्युभिरायुधैर्वृत्तं

हाश्वत्थमूले कृतकेतनं पतिम्‌ ।

स्न्नेहल्पुतात्मा निपपात पादयो

रथादवल्पुत्य स्बाष्पलोचनः ॥ ४२ ॥


तंव धगधगीत तेजागळा । दिव्य आयुधांचा मेळा ।

त्यांमाजीं घनसांवळा । श्रीकृष्ण डोळां देखिला ॥ ३२० ॥

अश्वत्थातळीं धरूनि स्थान । घालूनियां वीरासन ।

निजतेजें विराजमान । दारुकें श्रीकृष्ण देखिला स्वयें ॥ २१ ॥

कृष्ण देखतां लवडसवडीं । रथाखालीं घालूनि उडी ।

पोटींच्या सप्रेम आवडीं । धरिले तांतडीं हरिचरण ॥ २२ ॥

नेत्री अश्रूचिया धारा । अंग कांपे थरथरा ।

तुजवेगळें शार्ङ्गधरा । अंधतम नेत्रा दृढ दाटे ॥ २३ ॥


अपश्यतस्त्वच्चरणाम्बुजं प्रभो

दृष्टीः प्रनष्टा तमसि प्रविष्टा ।

दिशो न जाने न लभे च शान्तिं

यथा निशायामुडुपे प्रनष्टे ॥ ४३ ॥


ऐके स्वामी श्रीकृष्णा । न देखतां तुझिया श्रीचरणां ।

जगदांध्य पडे नयनां । दिशांची गणना गणी कोण ॥ २४ ॥

ज्ञानेंसी मावळला विवेक । अणुमात्र न लभे सुख ।

तुज न देखतां मी देख । जड मूढ मूर्ख हो‌ऊनि ठेलों ॥ २५ ॥

जेवीं नष्टचंद्राचिये रात्रीं । निबिड अंवसेचिये आंधारीं ।

तेवीं तुजवीण श्रीहरी । दृढ दाटे संसारीं अंधतम ॥ २६ ॥

तुझे देखतांचि श्रीचरण । अंधतमा निर्दळण ।

जेवीं प्रकटतां रविकिरण । अंधारेंसीं जाण निशा नासे ॥ २७ ॥


इति ब्रुवति सुते वै रथो गरुदलाञ्छनः ।

खमुत्पपात राजेन्द्र साश्वध्वज उदीक्षतः ॥ ४४ ॥


ऐसें विनवी जंव दारुक । तंव परमश्वर्य कांहींएक ।

देखतां झाला अलोलिक । पाखेंवीण देख उडाला रथु ॥ २८ ॥

चहूं वारुवांसंयुक्त । गरुडध्वजेंसीं श्रीकृष्णरथ ।

ऊर्ध्वगतीं गगना‌आंत । दारुकादेखत उडाला ॥ २९ ॥

शुक म्हणे परीक्षिती । निजधामा जातां श्रीपती ।

आपुली ऐश्वर्यसंपत्ती । स्वेच्छा ऊर्ध्वगती स्वयें नेत ॥ ३३० ॥

इहलोकीं ठेवूनि कीर्ती । निजवैभवविलाससंपत्ती ।

आवरूनियां निजशक्ती । स्वयें ऊर्ध्वगती स्वसत्ता नेत ॥ ३१ ॥


तमन्वगच्छन्‌ दिव्यानि विष्णुप्रहरणानि च ।

तेनातिविस्मितात्मानं सूतमाह जनार्दनः ॥ ४५ ॥


रथ जातां ऊर्ध्वमंडळ । शंख चक्र गदा कमळ ।

तदनुलक्षित तत्काळ । दिव्यायुधें सकळ निघालीं ॥ ३२ ॥

ऊर्ध्वमंडळीं उडाला रथ । दिव्यायुधेंही समस्त ।

तें देखोनि अतिविस्मित । ठेला तटस्थ दारुक ॥ ३३ ॥

धुरे बैसोनियां नित्य । मी वागवीं श्रीकृष्णरथ ।

तो रथ ऊर्ध्वगतीं कृष्ण नेत । मज कां एथ सांडिलें ॥ ३४ ॥

मज सांडूनियां गोविंदें । नेलीं आपुलीं दिव्यायुधें ।

मी अभाग्य भग्यमदें । त्यजिलों मुकुंदें निश्चित ॥ ३५ ॥

म्यां उडी घातली रथाखालती । हेचि माझी मंदमती ।

येरवीं मीही जातों ऊर्ध्वगती । कां श्रीपती रुसला ॥ ३६ ॥

जेणें चरणीं विंधिला बाण । तो व्याधही उद्धरिला जाण ।

मी भाग्यें अभागी पूर्ण । यालागीं श्रीकृष्ण मज त्यागी ॥ ३७ ॥

नित्य कृष्ण दृष्टीं पुढें । धुरे बैसोनि वागवीं घोडे ।

तो मी कृष्णावेगळा पडें । भाग्य कुडें पैं माझें ॥ ३८ ॥

मी श्रीकृष्णाचा सारथी । ऐशी त्रिलोकीं झाली ख्याती ।

तो मी वेगळा पडें अंतीं । कां श्रीपती रुसला ॥ ३९ ॥

यावजन्म भोगिलें कृष्णसुख । त्या मज वोडवलें वियोगदुःख ।

कृष्णा कां झालासी विमुख । मी दीन रंक पैं तुझें ॥ ३४० ॥

माझा बोल अणुभरी । नाहीं अव्हेरिला हरी ।

त्या मज तूं श्रीहरी । अंतीं दुर्धरीं दुराविशी कां ॥ ४१ ॥

अपरधिया तारिलें व्याधासी । अश्व-ध्वजेंसीं रथ नेसी ।

तो तूं मज उद्धरावयासी । कां उबगलासी गोविंदा ॥ ४२ ॥

ऐसा अवस्थाभूत पूर्ण । पाहतां श्रीकृष्णाचें वदन ।

दारुकासी आलें रुदन । आसुवीं नयन लोटले ॥ ४३ ॥

दीर्घस्वरें दे‌ऊनि हांक । दारुक रडे अधोमुख ।

अंतीं श्रीकृष्ण झाला विमुख । हें अतिदुःख मजलागीं ॥ ४४ ॥

दुःखें चरफडीत मोठा । करें पिटीत ललाटा ।

मर मर विधातया नष्टा । वोखटें अदृष्टा काय लिहिलें ॥ ४५ ॥

मग म्हणे श्रीकृष्णनाथा । तुजपुढें बापुडें विधाता ।

तुजवेगळा मी राहतां । अतिदीनता पावेन ॥ ४६ ॥

तुझेनि बळें श्रीकृष्णा । म्यां कळिकाळा घातला आंकणा ।

तो मी काळाचा वोळंगणा । कां करिसी पोसण जगाचा ॥ ४७ ॥

ऐसें ऐकोनियां वचन । ‘ना भीं ना भीं’ म्हणे जनार्दन ।

मग आश्वासून पूर्ण । गुह्य आलोचन सांगत ॥ ४८ ॥

आजिच्या काळाचे काळगतीं । तूं एक उरलासी निकटवर्ती ।

तुज म्यां राखिलें निजकार्यार्थीं । वेगीं द्वारावतीं तूं जा‌ईं ॥ ४९ ॥


गच्छ द्वारवतीं सूत ज्ञातीनां निधनं मिथः ।

सङ्कर्षणस्य निर्याणं बन्धुभ्यो ब्रूहि मद्दशाम्‌ ॥ ४६ ॥

द्वारकायां च न स्थेयं भवद्‍भिश्च स्वबन्धुभिः ।

मया त्यक्तां यदुपुरीं समुद्रः प्लावयिष्यति ॥ ४७ ॥

स्वं स्वं परिग्रहं स्वर्वे आदाय पितरौ च नः ।

अर्जुनेनाविताः सर्व इंद्रप्रस्थं गमिश्यथ ॥ ४८ ॥


तूं जा‌ऊनि द्वारके‌आंत । यादवांचा निधनवृत्तांत ।

परस्परें कलहयुक्त । निमाले समस्त हें सांग ॥ ३५० ॥

बळिभद्रें निजात्मस्थितीं । देहो त्यजिला योगगतीं ।

माझीही दशा समस्तांप्रती । यथनिगुती सांगावी ॥ ५१ ॥

तुवां जा‌ऊनियां त्यांपाशीं । शीघ्र सांगावें समस्तांशी ।

कोणी न रहावें द्वारकेसी । निघावें वेगेंसीं ममज्ञा ॥ ५२ ॥

द्वारका त्यागावयाचें कारण । तुज मी सांगेन आपण ।

दारुका तूं अतिसज्ञान । विश्वास पूर्ण मज तुझा ॥ ५३ ॥

यालागीं तुज राहवूनि एथ । अंतकाळींचें गुज सांगत ।

तुवां जा‌ऊनि द्वारकेंत । बाहेर समस्त काढावे ॥ ५४ ॥

बाहेर काढावयाचें कारण । म्यां द्वारका त्यागिल्या जाण ।

समुद्र ये‌ऊनि आपण । नगर संपूर्ण बुडवील ॥ ५५ ॥

यालागीं सत्वर गमन । शीघ्र करावें आपण ।

माझीं माता पिता समस्त जन । द्वारकेहून काढावीं ॥ ५७ ॥

जंव समुद्र बुडविना तो ठावो । तंव आपुलाला समुदावो ।

घे‌ऊनि सकळ परिग्रहो । शीघ्रतर पहा हो निघावें ॥ ५८ ॥

झालिया राज्यलोट । चोराकुळित हो‌ईल वाट ।

कोणीं नव जावें एकट । अवघीं एकवट करावीं ॥ ५९ ॥

अर्जुनाचेनि सांगातें । एकत्र मिळूनि समस्तें ।

शीघ्र जावें इंद्रप्रस्थातें । तो मागीं त्यांतें रक्षील ॥ ६० ॥

ऐसें ऐकतां श्रीकृष्णवचन । दारुकासी आलें रुदन ।

न वचे सांडूं पाहे प्राण । जळेंवीण मीन जैसा ॥ ६१ ॥

निजकुळासी करूनि घात । गेला गेला रे श्रीकृष्णनाथ ।

मी काळमुखा द्वारके‌आंत । जावों हा वृत्तांत सांगावया ॥ ६२ ॥

गिळूनि श्रीकृष्णनिजसुखा । म्हणती हा आला काळमुखा ।

सकळ जगाचिया दुःखा । सूचक देखा मी हो‌ईन ॥ ६३ ॥

ऐकतां माझिया वचनासी । प्राणान्त हो‌ईल सर्वांसी ।

एवढ्या द्यावया महादुःखासी । न वचें हृषीकेशी मी तेथें ॥ ६४ ॥

ज्यासी म्यां सांगावी हे वार्ता । त्यांच्या करावें जीवघाता ।

एवढी घोर निष्ठरता । नव्हे कृष्णनाथा माझेनीं ॥ ६५ ॥

बहुतां मुंग्यांच्या विवरासी । जेवीं आगी लावावी हृषीकेशी ।

तेवीं हे वार्ता द्वारकेसी । म्यां सुहृदांपाशीं सांगावी ॥ ६६ ॥

जेवीं फळते फुलते वनीं । भडकोनि लावावा दावाग्नी ।

तैसा भडका हा सुहृदांचे कानीं । कृष्णनिधनाग्नी कोण लावी ॥ ६७ ॥

जेवीं बुडतयाचे माथां । पाषाण न देववे सर्वथा ।

तेवीं कृष्णसहित कुळाच्या घाता । मी नव्हें सांगता सुहृदांसी ॥ ६८ ॥

सुख द्यावें सुहृदंसी । तें राहिलें हृषीकेशी ।

घे‌ऊनियां महादुःखांचिया राशी । सुहृदांपाशी मी न वर्चे ॥ ६९ ॥

आशंका ॥

म्हणसी जन्मवरी अवज्ञा । तुवां नाहीं केली अतिप्रज्ञा ।

तो तूं अंतकाळींच्या वचना । कां अवज्ञा करितोसी ॥ ३७० ॥

कृष्णा अंतकाळींचें तुझें श्रीमुख । पाहतां मज अत्यंत सुख ।

तें सांडूनि जनांसी दुःख । द्यावया देख मी न वचें ॥ ७१ ॥

कुळानिधनाचें घोर दुःख । कृष्णनिधनें संतापक ।

माझे वचनमात्रें हें विख । जगासी देख न देववे ॥ ७२ ॥

तुझे आज्ञेकरितां देख । जगासी द्यावें महादुःख ।

तुझे अवज्ञेचा उल्लेख । नरकदायक मज्‌ होय ॥ ७३ ॥

मा आपणचि घे‌ऊनि विख । तुजपुढें मरतां देख ।

उत्तम गति अलोलिक । मी निजनिष्टंक पावेन ॥ ७४ ॥

ऐसें म्हणोनि आपण । दारुकें घातलें लोटांगण ।

मस्तकीं धरिले श्रीचरण । सर्वथा जाण सोडीना ॥ ७५ ॥

देखोनि दारुकाचा भावो । कृपें द्रवला देवाधिदेवो ।

जेणें निर्दळे शोकमोहो । तों वर्म पहा हो सांगत ॥ ७६ ॥


त्वं तु मद्धर्ममास्थाय ज्ञाननिष्ठ उपेक्षकः ।

मन्मायारचनामेतां विज्ञायोपशमं व्रज ॥ ४९ ॥


माझ्या धर्माचें निजलक्षण । दृढ आश्रयितां आपण ।

पावोनि माझें ज्ञान विज्ञान । तूं ब्रह्मसंपन्न स्वयें होसी ॥ ७७ ॥

माझें धर्माचें निजलक्षण । तूं म्हणसी तें कोण कोण ।

ऐक दारुका सावधान । मद्धर्म पूर्ण ते ऐसे ॥ ७८ ॥

हृदयीं नित्य माझें ध्यान । मुखीं माझें नामकीर्तन ।

श्रवणीं माझें कथाश्रवण । करें मदर्चन सर्वदा ॥ ७९ ॥

नयनीं मम मूर्तिदर्शन । चरणीं मदालया गमन ।

रसनें मम तीर्थप्राशन । मत्प्रसादभोजन अत्यादरें ॥ ३८० ॥

साष्टांगें मजचि नमन । आल्हादें मद्‍भक्तां आलिंगन ।

सप्रेम माझे सेवेवीण । रिता अर्धक्षण जा‌ऊं नेदी ॥ ८१ ॥

ऐसी सेवा करितां पहा हो । सर्वभूतीं देखें मद्‍भावो ।

हा सर्वधर्मांमाजीं रावो । तेथें अपावो कदा न रिघे ॥ ८२ ॥

सर्वभूतीं माझें दर्शन । तेव्हां ‘वैराग्य’ वोसंडे संपूर्ण ।

तेथ सहजें होय शुद्ध ज्ञान । देहाभिमानच्छेदक ॥ ८३ ॥

देहाभिमान होतां क्षीण । अपेक्षेसी पडे शून्य ।

तेव्हां ‘निरपेक्षता’ पूर्ण । सहजें जाण ठसावे ॥ ८४ ॥

निरपेक्षतेची दशा कैशी । विषय भेटलिया इंद्रियांसी ।

उपेक्षा करी त्यांसी । जेवीं मृगजळासी सज्ञान ॥ ८५ ॥

या दृष्टीं पाहतां चराचर । समूळ मिथ्या व्यवहार ।

जेवीं दोराचा सर्पाकार । तेवीं भ्रमें संसार भासत ॥ ८६ ॥

केवळ दोराचा सर्पाकार । तो श्वेत कृष्ण कीं रक्तांबर ।

तेवीं विषयीं विषयव्यवहार । मिथ्या संसार मायिक ॥ ८७ ॥

जेवीं शुक्तिकेचा रजताकार । न घडे एकही अलंकार ।

तेवीं हा आभासे संसार । मिथ्या व्यवहार मायिक ॥ ८८ ॥

मूळीं मिथ्या भवभान । त्याचें भ्रांतासीच बंधन ।

तेथील जें मुक्तपण । तोही भ्रम जाण सोलींव ॥ ८९ ॥

आम्हीं सज्ञान पूर्ण । निर्दळूनि भवबंधन ।

दृढ साधिलें मुक्तपण । हेंही जल्पन मायिक ॥ ३९० ॥

संसार मायिक रचना । हें सत्यत्वें कळलें ज्याच्या मना ।

तैं मनचि लाजे मनपणा । ‘विज्ञान’ जाण त्या नांव ॥ ९१ ॥

जागृति सुषुप्ति आणि स्वप्न । संसाराचें मिथ्या ज्ञान ।

हें ज्यासी ठसावलें संपूर्ण । ‘विज्ञान’ जाण त्या नांव ॥ ९२ ॥

मुख्य विज्ञानाचें लक्षण । साधक होय ब्रह्म पूर्ण ।

जगीं न देखे मीतूंपण । ‘उपशम’ जाण या नांव ॥ ९३ ॥

ऐसा उपशम ज्यासी पूर्ण । त्यासी मजसीं नाहीं भिन्नपण ।

दारुकें ऐकतां निरूपण । हृदयीं ते खूण चमत्कारली ॥ ९४ ॥

अलंकार सोनें पाहूं गेला । तंव तोचि सोनें हो‌ऊनि ठेला ।

तेवीं मी तंव कृष्णरसें वोतला । वियोग नाथिला देहलोभें ॥ ९५ ॥

मी कृष्णरूप आपण । मज कृष्णेंसीं नाहीं भिन्नपण ।

ऐशी चमत्कारली खूण । मी ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वें ॥ ९६ ॥


इत्युक्तस्तं परिक्रम नमस्कृत्य पुनः पुनः ।

तत्पादौ शीष्णर्युपाधाय दुर्मनाः प्रययौ पुरीम्‌ ॥ ५०॥

इति श्रीमद्‍भागवते म्हापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादस्कन्धे त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥


ऐसें ऐकोनि श्रीकृष्णवचना । शिरीं वंदूनि श्रीकृष्णाज्ञा ।

खेद सांडोनियां मना । कृष्णचरणां लागला ॥ ९७ ॥

करूनि त्रिवार प्रदक्षिणा । पुनः पुनः लागोनि चरणां ।

चरणीं माथा ठेवूनि जाणा । घे‌ऊनि कृष्णाज्ञा निघाला ॥ ९८ ॥

ब्रह्म सर्वत्र परिपूर्ण । त्याचा बोधक श्रीकृष्ण ।

तो निजधामा गेला आपण । तेणें दुर्मन दारुक ॥ ९९ ॥

पुढती श्रीकृष्णदर्शन । सर्वथा न लभे आपण ।

यालागीं अतिदुर्मन । करी गमन द्वारकेसी ॥ ४०० ॥

दारुक धाडिला दारकेसी । तंव मैत्रेय आला कृष्णापाशीं ।

तेचि काळीं हृषीकेशी । ब्रह्मज्ञान त्यासी उपदेशी ॥ १ ॥

तो ब्रह्मज्ञान‌उपदेशविधि । शुक बोलिला तृतीयस्कंधीं ।

म्हणोनि तें निरूपण ये संधीं । न प्रतिपादीं पुनरुक्त ॥ २ ॥

पाहावया कृष्णनिर्याण । उद्धव गुप्त होता आपण ।

तेणें ऐकोनि ज्ञाननिरूपण । संतोषें नमन करी कृष्णा ॥ ३ ॥

तेचि काळीं मैत्रेयासी । स्वमुखें बोलिला हृषीकेशी ।

विदुर ये‌ईल तुजपाशीं । त्यासी तूं उपदेशीं गुह्यज्ञान ॥ ४ ॥

उपदेशूनि मैत्रेयासी । देवें धाडिला तो स्वाश्रमासी ।

उद्धवेंही नमूनि हृषीकेशी । तोही बदरीसी निघाला ॥ ५ ॥

दारुक धाडिला द्वारकेसी । मैत्रेय धाडिला स्वाश्रमासी ।

उद्धव धाडिला बदरीसी । व्यध‌अधमासी धाडिलें स्वर्ग ॥ ६ ॥

निजरथसहित घोडे । निजायुधेंसीं धाडिलें पुढें ।

आतां आपणही वाडेंकोडें । निजधामाकडे निघेल ॥ ७ ॥

निजधामा निघतां श्रीपती । समस्त देव पाहों येती ।

ते सुरस कथासंगती । पुढिले अध्यायार्थी अतिगोड ॥ ८ ॥

अजन्मा तो जन्म मिरवी । विदेहा‌अंगीं देहपदवी ।

स्वयें अक्षयी तो मरण दावी । अतिलाघवी श्रीकृष्ण ॥ ९ ॥

ज्याचें निजधामगमन । शिवविरिंच्यादिकां अतर्क्य खूण ।

त्यांचे सांगेन उपलक्षण । श्रोता अवधान मज द्यावें ॥ ४१० ॥

एकादशाचा कळस जाण । श्रीकृष्णांचे निजनिर्याण ।

जेथ नाहीं देहाभिमान । तें ब्रह्म पूर्ण परिपक्व ॥ ११ ॥

भय नाहीं जन्म धरितां । भय नाहीं देहीं वर्ततां ।

भय नाहीं देह त्यागितां । ‘हे ब्रह्म-परिपूर्णता’ हरि दावी ॥ १२ ॥

एका जनार्दना शरण । पुढें अचुंबित निरूपण ।

संतीं मज द्यावें अवधान । सांगेन व्याख्यान सद्‍गुरुकृपा ॥ ४१३ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे परमहंससंहितायां

एकाकारटीकायां ‘स्वकुलनिर्दळणं’ नाम त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ५० ॥ ओंव्या ॥ ४१३ ॥







॥ श्री एकनाथी भागवत ॥


अध्याय एकतिसावा


श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो श्रीसद्गुरु अच्युता । तूं देहीं असोनि देहतीता ।

गुणीं निर्गुणत्वें वर्तता । देहममता तुज नाहीं ॥ १ ॥

देहममता नाहीं निःशेख । तानेपणीं प्यालासी विख ।

पूतना शोषिली प्रत्यक्ष । दावाग्नि देख प्राशिला ॥ २ ॥

जो तूं वैकुंठपीठविराजमान । त्या तुज नाहीं देहाभिमान ।

हू‌ओनि गोवळांसमान । हुंबरी जाण घालिशी स्वयें ॥ ३ ॥

तुज पावावया कर्मबळें । सदा सोशिती सोंवळें ओंवळें ।

तो तूं मेळवूनि गोवळे । जेवणें खेळेंमेळें स्वये करिसी ॥ ४ ॥

ज्यातें म्हणती दुराचार । तो तुवां करूनि व्यभिचार ।

केला गोपिकांचा उद्धार । हें अगम्य चरित्र वेदशास्त्रं ॥ ५ ॥

घरीं सोळा सहस्त्र नारी । नांदसी एकलक्ष साठी सहस्त्र कुमरीं ।

तरीं तूं बाळब्रह्मचारी । तुज सनत्कुमारीं वंदिजे ॥ ६ ॥

तुझे ब्रह्मचर्याची थोरी । शुक नारद वंदिती शिरीं ।

हनुमंत लोळे पायांवरी । तूं ब्रह्मचारी नैष्टिक ॥ ७ ॥

व्रतबंध नव्हतां आधीं । तुवां भोगिलीं गोवळीं पेंधीं ।

तो तूं उर्ध्वरेता त्रिशुद्धीं । तुज भीष्म वंदी सर्वदा ॥ ८ ॥

नवलक्ष गोकंठपाशीं । तुज बांधवेना हृषीकेशी ।

तो तूं भावार्थें बांधिलासी । रासक्रीडेसी गोपिकीं ॥ ९ ॥

जैसे जैसे त्यांचे मनोरथ । तैसतैसा तूं क्रीडा करित ।

सामान्य रात्रि करूनि तेथ । प्रत्येमयुक्त विचरसी ॥ १० ॥

तो तूं कामासी नातळत । कामिनीकाम पूर्ण पूर्ण करित ।

लाजवूनि विधिवेदार्थ । गोपिका समस्त तारिल्या ॥ ११ ॥

गोपी तारिल्या प्रेमाद्भुतें । गायी तारिल्या वेणुगीतें ।

गौळिये तारिले समस्तें । श्रीकृष्णनाथें निजयोगें ॥ १२ ॥

कंस तारिला दुष्टबुद्धी । व्याध तारिला अपराधी ।

ऐसा कृपाळु तूं त्रिशुद्धी । संसार‌अवधी श्रीकृष्णा ॥ १३ ॥

नुल्लंघवे श्रीकृष्णाच्या बोला । यमें गुरुपुत्र आणूनि दिधला ।

तो श्रीकृष्ण निजतनु त्यागिता जाहला । जो नव्हे अंकिला कळिकाळा ॥ १४ ॥

भागवतीं कलसाध्यावो । जेथें निजधामा जा‌ईल देवो ।

तो अतिगहन अभिप्रावो । सांगे शुकदेवो परीक्षितीसी ॥ १५ ॥

कळसावरतें न चढे काम । तेवीं देवें ठाकिल्या निजधाम ।

राहिला निरूपणसंभ्रम । ’कळसोपक्रम’ या हेतु ॥ १६ ॥

वेदशास्त्रार्थनिजनिर्वाहो । देहीं नुपजे अहंभावो ।

तो हा एकतिसावा अध्यावो । जेथ निजधामा देवो स्वेच्छा निघे ॥ १७ ॥

श्रीकृष्णाचें निजधामगमन । ब्रह्मादिकां अतर्क्य जाण ।

एका जनार्दनकृपा पूर्ण । विशद व्याख्यान सांगेन ॥ १८ ॥

दारुकें द्वारका प्रयाण । केलिया निजधामा निघे श्रीकृष्ण ।

तें निर्याणकाळींचें दर्शन । पाहों देवगण स्वयें आले ॥ १९ ॥

तेचि अर्थींचें निरूपण । श्रीशुक सांगे आपण ।

श्रोता परीक्षिती सावधान । श्रीकृष्णनिर्याणश्रवणार्थी ॥ २० ॥


श्रीशुक उवाच -

अथ तत्रागमद्भह्या भवन्य च समं भवः ।

महेन्द्रप्रमुखा देवा मुनयः सप्रजेश्वराः ॥ १ ॥

पितरः सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगाः ।

चारणा यक्षरक्षांसी किन्नराप्सरसो द्विजाः ॥ २ ॥

जो व्यासाचें निजजीवन । जो योगियांचें चूडारत्न ।

तो श्रीशुक स्वयें आपण । श्रीकृष्णनिर्याण निरूपी ॥ २१ ॥

शुक म्हणे परीक्षिती । निजाधामा निघतां श्रीपती ।

सकळ देव दर्शनार्थ येती । विमानपंक्तीं सवेग ॥ २२ ॥

ब्रह्मा सत्वर आला तेथ । भव भवानीसमवेत ।

इंद्रमूख्य देव समस्त । स्वगणयुक्त ते आले ॥ २३ ॥

सनकादिक मुनिपंक्ती । आले दक्षादि प्रजापती ।

अर्यमादि पितर येती । कपिलादि धांवती महासिद्ध ॥ २४ ॥

आले गंधर्व विद्याधर । यक्ष चारण किन्नर ।

बिभीषणादि राक्षस थोर । वेगीं श्रीधर पाहों येती ॥ २५ ॥

पहावया श्रीरंग । आले पाताळींचें प्रन्नग ।

ज्यांतें म्हणती महोरग । तेही सवेग पैं आले ॥ २६ ॥

द्विज आले दत्तत्रेयादिक । नारद पाहों आला कौतुक ।

द्विज-पक्षी गरुडप्रमुख । सत्वर देख ते आले ॥ २७ ॥

रंभा उर्वशी मेनका । अप्सरा ज्या अष्टनायिका ।

श्रीकृष्णदर्शना आवांका । धरोनि देखा त्या आला ॥ २८ ॥

श्रीकृष्णस्वरूप पहावया । नयनीं थोर घेतला थाया ।

यालागीं देंवसमुदाया । येणें लवलाह्यां जाहलें एथें ॥ २९ ॥


द्रष्टुकामा भगवतो निर्याणं परमोत्सुकाः ।

गायन्तश्च गृणन्तश्च शौरेः कर्माणि जन्म च ॥ ३ ॥


कृष्ण पाहावया आवडीं । दृष्टी धांवे लवडसवडी ।

होत डोळ्यां आडाडी । अभिनव गोडी कृष्णाची ॥ ३० ॥

श्रीकृष्णनिर्याणदर्शन । पाहावया उत्साहपूर्ण ।

सत्वर आले सुरगण । पुढती श्रीकृष्णदर्शन आम्हां कैंचें ॥ ३१ ॥

सौंदर्याची निजसीमा । घनश्याम सुंदर प्रतिमा ।

तो कृष्ण गेलिया निजधामा । दर्शन आम्हां मग कैंचें ॥ ३२ ॥

श्रीकृष्णदर्शनाची गोडी । सुरगणां लागलीसे गाढी ।

यालागीं तें अतितांतडी । आले आवडीं दर्शनार्थ ॥ ३३ ॥

श्रीकृष्णकर्में स्वयें वर्णिता । कृष्णचरित्रें गीतीं गात ।

मिळोनि सुरवर समस्त । आले दर्शनार्थ सत्वर ॥ ३४ ॥


ववर्षुः पुष्पवर्षाणी विमानावलिभिर्नभः ।

कुर्वन्तः सङ्कुलं राज्न्‌ भक्त्या परमया युताः ॥ ४ ॥


विमानश्रेणी आकाशीं । तेथ दाटलिया चौपाशीं ।

संपली देखोनि हृषीकेशी । जयजयकारासी तिहीं केलें ॥ ३५ ॥

देखोनि श्रीकृष्णनाथ । भक्ति‌उद्रेक जाहलें चित्त ।

दिव्य सुमनांतें वर्षत । मिळूनि समस्त समकाळें ॥ ३६ ॥

दिव्य सुमनांचा रोळा । कृष्णा-चौपाशीं विखुरला ।

तेणें श्रीकृष्ण शोभला त्या काळां । घनश्यामलीळा साजिरी ॥ ३७ ॥


भगवान्‌ पितामहं वीक्ष्य विभूतीरात्मनो विभुः ।

संयोज्यात्मनि चात्मानं पद्मनेत्रे न्यमीलयत्‌ ॥ ५ ॥


देव पावले शीघ्रगतीं । ब्रह्मा देखिला संमुखस्थिती ।

सदशिवसम विभूती । त्यांतेंही श्रीपती देखता जाहला ॥ ३८ ॥

इंद्रादिक निजविभूती । त्यांतें देखोनि श्रीपती ।

स्वनेत्र पद्मदलाकृती । ते सहजस्थितीं झांकिले ॥ ३९ ॥

झांकिले अथवा उघडे नयन । परी स्थिति नाहीं अधिक न्यून ।

तो आत्मा आत्मत्वें परिपूर्ण । तरी कां श्रीकृष्ण नयन झांकी ॥ ४० ॥

देखोनि देवसमुदावो । कांहीं न बोलतां देवो ।

नेत्र झांकावया कोण । भावो अभिप्रावो अवधारा ॥ ४१ ॥

द्वारके असतां श्रीकृष्णनाथ । सुरवर प्रार्थूं आले तेथ ।

तिहीं विनविला देवकीसुत । दास समस्त कृपा पाही ॥ ४२ ॥

स्वर्लोकादि लोकपाळ । आम्ही तुझे दास सकळ ।

निजधामा जातां एक वेळ । आश्रम सकळ पुनीत कीजे ॥ ४३ ॥

त्या समस्त देवांप्रती । स्वमुखें बोलिला श्रीपती ।

यदुकुळक्षयाचे अंतीं । ये‌ईन निश्चितीं तेणें मार्गें ॥ ४४ ॥

ऐकोनि श्रीकृष्णवदंती । सुरवर संतोषले चित्तीं ।

आम्हांसी वश्य जाहला श्रीपती । वचनोक्ती नुल्लंघी ॥ ४५ ॥

ते संधीचा ठाकुन ठावो । आला सुरवरसमुदावो ।

त्यांचा छळवया अहंभावो । निजनेत्र पहा हो हरि झांकी ॥ ४६ ॥

देवांचा बहु समुदावो । तेथ मी कोठकोठें जावों ।

त्यासी ठकावया पहा हो । नेत्र झांकोनि देवो समाधि दावी ॥ ४७ ॥

नाहीं समाधि आणि व्युत्थान । कृष्ण प्ररब्रह्म परिपूर्ण ।

तोही निजनेत्र झांकून । समधिलक्षण मृषा दावी ॥ ४८ ॥

स्वच्छंदमृत्यु योगियांसी । ते स्थिति नाहीं श्रीकृष्णापाशीं ।

अतर्क्यगति शिवादिकांसी । ते परोक्षितीसी शुक सांगे ॥ ४९ ॥


लोकाभिरामां स्वतनुं धारणाध्यानमङ्गलम्‌ ।

योगधारणयाऽऽग्नेय्यादग्ध्वा धामाविशत्स्वकम्‌ ॥ ६ ॥


कळिकाळ जिणोनि जाण । स्वच्छंदमृत्यु योगिजन ।

ते अग्निधारणाकरूनि पूर्ण । स्वदेह जाळून स्वरूप होती ॥ ५० ॥

घृत थिजलें तें विघुरलें । तैसें सगुण निर्गुणत्वा आलें ।

या नांव योगाग्निधारण बोलिलें । श्रीकृष्णें देह दाहिलें हें कदा न घडे ॥ ५१ ॥

कृष्णस्वरूप परिपूर्ण । तो कां करील योगधारण ।

त्याचा लीलाविग्रही देह जाण । करावें दहन कशाचें ॥ ५२ ॥

देखतां डोळ्यां लागे ध्यान । संपूर्ण जेथें विगुंते मन ।

एवढें श्रीकृष्णसौंदर्य संपूर्ण । निजमोहन जगाचें ॥ ५३ ॥

ज्याचें देखतां बरवेंपण । मदन पोटा आला आपण ।

लक्ष्मी भुलली देखोन चरण । चैतन्यघन श्रीकृष्ण ॥ ५४ ॥

ज्याचें योगियां सदा ध्यान । शिवादिकां नित्य चिंतन ।

सकल मंगलाचें आयतन । चैतन्यघन श्रीकृष्ण ॥ ५५ ॥

श्रीकृष्ण स्वयें आत्माराम । यालागीं तो जगाचा आराम ।

लीलाविग्रही घनश्याम । ध्यानगम्य चिद्रूप ॥ ५६ ॥

जैशी धृताची पुतळी । थिजोनि जाहली एके काळीं ।

तैसी चैतन्याची मुसावली । स्वलीला जाहली श्रीकृष्णमूर्ती ॥ ५७ ॥

दावाग्नि प्राशिला प्रत्यक्ष । न चढेचि काळियाचें विख ।

तो देहचि नव्हे देख । मा मरणात्मक तेथ कैंचें ॥ ५८ ॥

कृष्ण प्रकटे ज्याचे हृदयीं । तो देहींच होय विदेही ।

मा त्या कृष्णाच्या ठायीं । देहत्व कायी असेल ॥ ५९ ॥

कृष्णदेहो नाहीं निमाला । तो आभासचि सहजत्वा आला ।

जैसा दर्पणींचा लोपला । प्रतिबिंब आपुला आपुले ठायीं ॥ ६० ॥

ज्याचें करितां नामस्मरण । भक्तांचें निरसे जन्म मरण ।

तो कृष्ण पावे जैं निधन । तैं भक्तांसी कोण उद्धरी ॥ ६१ ॥

आत्ममायेचे स्वलीला । कृष्ण कृष्णरूपें प्रगट जाहला ।

ते लीला त्यागोनि संचला । निजरूपीं ठेला निजत्वें ॥ ६२ ॥

कृष्णें देहो नेला ना त्यागिला । तो लीलाविग्रहें संचला ।

भक्तध्यानीं प्रतिष्ठिला । स्वयें गेला निजधामा ॥ ६३ ॥

जैसजैसा भक्ताचा भावो । तैसातैसा होय देवो ।

तो भक्तध्यानीं स्थापूनि देहो । निजधामा पहा हो न वचोनि गेला ॥ ६४ ॥

हो कां कृष्णमूर्ति जरी सगुण । तरी देहा दाह न घडे जाण ।

कृष्णाश्रमें जग संपूर्ण । तेव्हां दहन जगाचें ॥ ६५ ॥

जेणें मायेसी निजपोटीं । दाविल्या ब्रह्मांडांच्या कोटी ।

त्या श्रीकृष्णदेहदाहापाठीं । जगाची गोठी नुरावी ॥ ६६ ॥

ऐशियाही युक्ती विचरितां । अतिस्थूळ ते योग्यता ।

श्रीकृष्णदेहचि विदेहता । तेथ दाहकता ते कैची ॥ ६७ ॥

कृष्णाचें असणें जाणें । हेहीं श्रीकृष्णचि स्वयें जाणे ।

तेथ वेदांचेंही बोलणें । जाणपणें सरेना ॥ ६८ ॥

हे कृष्णाची अगम्य गती । शिवविरिंच्यादि नेणती ।

त्यांची कल्पना ऐशी चित्तीं । आम्हांसवें श्रीपती ये‌ईल ॥ ६९ ॥

ऐसेनि अभिप्रायें पूर्ण । आनंदले सुरगण ।

अवघे हो‌ऊनि सावधान । उल्हास पूर्ण मांडिला ॥ ७० ॥


दिवि दुन्दुभयो नेदुः पेतुः सुमनश्च खात्‌ ।

सत्यं धर्मो धृतिर्भूमेः कीर्तिः श्रीश्चानु तं ययुः ॥ ७ ॥


उल्हासले सुरगण । दिवि द्‌ंदुभि त्रहाटिल्या जाण ।

दिव्य सुमनें गगनींहूत । वर्षले पूर्ण श्रीकृष्णावरी ॥ ७१ ॥

वैकुंठादि स्वर्ग संपत्ती । भूलोका आणील्या श्रीपतीं ।

तो येतां निजधामाप्रति । आमुच्या आम्हां हातीं दे‌ईला वेगीं ॥ ७२ ॥

ऐसेनि देव उल्हासोनि । पुनः पुनः वर्षती सुमनीं ।

शिवादि पाहती सावधानीं । अतर्क्य गमनीं हरि गेला ॥ ७३ ॥

आम्ही सकळ मायेचे नियंते । आम्ही सर्वद्रष्टे सर्वज्ञाते ।

ऐसा अभिमान होता देवांतें । त्यासी श्रीकृष्णनाथें लाजविलें ॥ ७४ ॥

अलक्ष्य श्रीकृष्णाची निजगती । शंभु स्वयंभू स्वयें नेणती ।

तेणें विस्मित ते होती । आश्चर्य मानिती सुरवर ॥ ७५ ॥

देव परमाश्चर्य जंव मानिती । तंव सत्य-धर्म-श्री-धृति-कीर्ती ।

श्रीयेसमवेत निघती । सांडूनि क्षिती कृष्णलक्ष्मीं ॥ ७६ ॥

सत्य-धर्म-श्री-धृती-कीर्ती । यांची श्रीकृष्णचरणीं नित्य वस्ती ।

यालागीं कृष्णासवें त्याही निघती । सांडोनि क्षिती तत्काळ ॥ ७७ ॥

तूं ऐसें मानिशी परीक्षिती । जे सत्य धर्म श्री धृति कीर्ती ।

निःशेष सांडूनि गेलीं क्षिती । ऐक ते अर्थीं विचार ॥ ७८ ॥

मज पाहतां श्रीकृष्णमूर्तीं । स्थिरावली ज्याचे चित्तीं ।

तेथ सत्य धर्म श्री धृति कीर्ती । साम्राज्यें वसती कुरुरया ॥ ७९ ॥

केवळ भक्तानुग्रही । कृष्ण स्वयें लीलाविग्रही ।

त्या कृष्णाची गती पाहीं । न पडे ठायीं ब्रह्मादिकां ॥ ८० ॥



देवादयो ब्रह्ममुख्या न विशन्तं स्वधामनि ।

अविज्ञातगतिं कृष्णं ददृशुश्चतिविस्मिताः ॥ ८ ॥


इंद्र बृहस्पती मुख्यत्वें ब्रह्मा । देव पाडूनि परम भ्रमा ।

श्रीकृष्ण प्रवेशला निजधामा । अतर्क्य महिमा हरीचा ॥ ८१ ॥

अतर्क्य श्रीकृष्णाची गती । देवांसी लक्षेना निजशक्तीं ।

अतिविस्मय पावोनि चित्तीं । स्वधामाप्रती निघाले ॥ ८२ ॥

देव जातां स्वधामाप्रती । क्षणक्षणा आश्चर्य करिती ।

अलक्ष लक्षेना कृष्णगती । अतर्क्य स्थिती शिवादिकां ॥ ८३ ॥

तेचि श्रीकृष्णाची अतर्क्य गती । देवांसी लक्षेना दैवी शक्तीं ।

तेचि विशद दृष्टांतीं । परीक्षितीप्रती शुक सांगे ॥ ८४ ॥


सौदामन्या यथाऽऽकाशे यान्त्या हित्वाभ्रमण्डलम्‌ ।

गतिर्न लक्ष्यते मर्त्यैस्तथा कृष्णस्य दैवतैः ॥ ९ ॥


वीज तळपें अभ्रमंडळी । ते कोठोनि आली कोठें गेली ।

गति नरां न लक्षे भूतळीं । तैशी श्रीकृष्णगति जाहली दुर्गम देवां ॥ ८५ ॥

वीज सकळ मनुष्यें देखती । परी न कळे येती जाती गती ।

तेवीं श्रीकृष्णाची अवतारशक्ती । न कळे निश्चितीं देवांसी ॥ ८६ ॥

तेथूनिया येथें येणें । कां येथूनिया तेथें जाणें ।

हें नाहीं श्रीकृष्णास करणें । तो सर्वत्र पूर्णपणें परिपूर्ण सदा ॥ ८७ ॥

द्यावया आकाशासी बिढार । सर्वथा रितें न मिळे घर ।

तेवीं श्रीकृष्ण परमात्मा सर्वत्र । गत्यंतर त्या नाहीं ॥ ८८ ॥

ऐसा श्रीकृष्ण गेला निजधामा । परमाद्भुत ज्याचा महिमा ।

अलक्ष्य लक्षेना कृष्णगरिमा । जाणोनि स्वाश्रमा निघाले देव ॥ ८९ ॥


ब्रह्मरुद्रादयस्ते तु दृष्टा योगगतीं हरेः ।

विस्मितास्तां प्रशंसन्तः स्वं स्वं लोकं ययुस्तदा ॥ १० ॥


आम्ही मायानियंते निजशक्तीं । आम्ही जाणों दुर्गमा योगगती ।

आम्ही सर्वद्रष्टे त्रिजगतीं । हा अभिमान चित्तीं देवांसीं ॥ ९० ॥

तिंहीं देखोनि कृष्णगती । गळाली जाणिवेची वृत्ती ।

लाजें पळाली अभिमानस्थिती । तिंहीं मांडिली स्तुती श्रीकृष्णाची ॥ ९१ ॥

रुद्र पंचमुखीं करी स्तुती । ब्रह्मा चहूं मुखीं वर्णी कीर्ती ।

देव विस्मयातें पावती । अगाध गती श्रीकृष्णाची ॥ ९२ ॥

करितां श्रीकृष्णाची स्तुती । देवांसी न बाणे तृप्ती ।

वर्णित श्रीकृष्णकीर्ति । स्वलोकाप्रती सुर गेले ॥ ९३ ॥

पूर्वीं सांगितली कृष्णगती । तेचि सांगावया विशद स्थिती ।

परतोनि परीक्षितीप्रती । अतिप्रीतीं शुक सांगे ॥ ९४ ॥


राजन्परस्य तनुभृज्जननाप्ययेहा

मायाविडम्बनमवेही यथा नटस्य ।

सृष्द्वाऽऽत्मनेदमनुविश्य विह्रत्य चान्ते

संह्रत्य चात्ममहिमोपरतः स आस्ते ॥ ११ ॥


ऐके राया परीक्षिती । सकळ कारणां कारण श्रीपती ।

मायेचीही चेतनाशक्ती । जाण निश्चितीं श्रीकृष्ण ॥ ९५ ॥

ज्यासी नाहीं व्यक्ती वर्ण । ज्यासी नाहीं रूप गुण ।

तो स्वलीला श्रीकृष्ण । यदुवंशीं जाण अवतरला ॥ ९६ ॥

जो सकळवंशवंशज जाण । जो सकळ गोत्र गोत्रज पूर्ण ।

जो सकळ जातींची जाती जाण । स्वयें श्रीकृष्ण सर्वादि ॥ ९७ ॥

त्यासी यदुवंशीं जें जन्म । गोवर्धनोद्धारणादि कर्म ।

कुलक्षयो निधनधर्म । हें स्वलीलाकर्म योगमाया ॥ ९८ ॥

योगमायेचिया सत्ता । मस्त्यकूर्मादि अवतारता ।

शेखीं धरी श्वेतवराहता । ते अतर्क्य योग्यता कृष्णाची ॥ ९९ ॥

श्रीकृष्ण नव्हे नव्हे अवतार । हा अवतारी पूर्ण चिन्मात्र ।

त्याचें अति‌अतर्क्य चरित्र । ब्रह्मादि रुद्र नेणती ॥ १०० ॥

जैसे आरिसां प्रतिबिंब बिंबले । तैसें यदुवंशीं कृष्णजन्म जाहलें ।

आरिसां हावभाव पाहिले । तैसें कर्म केलें श्रीकृष्णें ॥ १ ॥

तो आरिसा हातींचा त्यागितां । हारपे पुढील प्रतिबिंबता ।

त्या नांव कृष्णनिधनता । मिथ्या वार्ता मायिक ॥ २ ॥

जैसा नट धरी नाना वेष । सवेंचि सांडी त्या वेषांस ।

परी नटासी नाहीं नाश । तैसा पैं हृषीकेश अवतारी ॥ ३ ॥

यदुवंशीं श्रीकृष्णनाथ । सर्व कर्मीं सद अलिप्त ।

सृष्टिस्थित्यंतीं नित्यमुक्त । त्यासी परमद्भुत तें कायी ॥ ४ ॥

न मेळवितां साह्य संगें । कृष्ण सृष्टी सृजी निजांगें ।

ते प्रतिपाळूनि यथाभागें । संहरूनि वेगें स्वयें उरे ॥ ५ ॥

श्रीकृष्ण सृजी पाळी संहारी । हे प्रत्यक्ष जगीं दिसे थोरी ।

कर्में करूनि तो अविकारी । कदा विकारी नव्हे कृष्ण ॥ ६ ॥

श्रीकृष्ण अंतर्यामी सर्व भूतां । जगकर्मांचा कृष्ण कर्ता ।

कर्म करूनि तो अकर्ता । विदेहता निजरूपें ॥ ७ ॥

ऐसा अगाध श्रीष्णमहिमा । मर्यादा न पवे शिव शक्र ब्रह्मा ।

त्याचा देहचि विदहात्मा । गेला निजधामा तेणें योगें ॥ ८ ॥

येचि अवतारीं श्रीकृष्णनाथें । देहीं दाविलें विदेहकर्मातें ।

तें मागें परिसविलें तूतें । ऐक मागुतें सांगेन ॥ ९ ॥

सात दिवस गोवर्धन । निजकरी धरूनि जाण ।

इंद्राचा हरिला मान । विदेही पूर्ण श्रीकृष्ण ॥ ११० ॥

दावाग्नि प्राशूनि आपण । लाजविला हुताशन ।

रासक्रीडा करूनि जाण । हरिला मान मदनाचा ॥ ११ ॥

समुद्र सारूनि माघारां । वसविलें निजनगरा ।

निद्रा न मोडितां मथुरा । द्वारकापुरा आणिली ॥ १२ ॥

सेवूनि भाजीचे पान । तृप्त केले ऋषिजन ।

श्रीकृष्ण अंतर्यामी आपण । हें निजलक्षण दाविलें ॥ १३ ॥

येणेंचि देहें श्रीकृष्णनाथ । जाहला वत्सें वत्सप समस्त ।

ब्रह्मा लाजवूनि तेथ । गर्वहत तो केला ॥ १४ ॥


मर्त्येन यो गुरुसुतं यमलोकनीतं

त्वां चानयच्छरणदः परमास्त्रदग्धम्‌ ।

जिग्येऽन्तकान्तकमपीशमसावनीशः

किं स्वावने स्वरनयन्मृगयुं सदेहम्‌ ॥ १२ ॥


श्रीकृष्णें येणेंचि देहेसीं । जा‌ऊनियां यमलोकासी ।

निग्रहूनि यमकाळासी । निमाल्या गुरुसुतासी आणिलें ॥ १५ ॥

उत्तरेचिये गर्भस्थितीं । जळतां ब्रह्मास्त्रमहाशक्तीं ।

तुज राखिलें आकांतीं । स्वचक्र श्रीपती प्रेरोनी ॥ १६ ॥

तुज राखावया हेंचि कारण । तुझी माता रिघाली शरण ।

श्रीकृष्ण शरणागतां शरण्य । संकटहरण निजभक्तां ॥ १७ ॥

यादवांदेखतां द्वारकापुरीं । द्विजसुत राखितां सटीचे रात्रीं ।

अर्जुन नेमेंसीं प्रतिज्ञा करी । तंव तो सशरीरीं हारपला ॥ १८ ॥

ब्राह्मणें निर्भ्रर्त्सिलें त्यासी । थोर लाज जाहली अर्जुनासी ।

तेणें कळवळला हृषीकेशी । भक्तसाह्यासी पावला ॥ १९ ॥

अर्जुनासहित हृषीकेशी । रथेंसीं रिघे क्षीरसागरासी ।

द्विजसुत होते नारायणापाशीं । ते द्वारकेसी आणिले ॥ १२० ॥

एवं भक्तसंकटनिवारण । निजांगें करी श्रीकृष्ण ।

कृष्णप्रतापाचें महिमान । ऐक सांगेन अलौकिक ॥ २१ ॥

बाणासुराचा कैवारु । करूँ आला महरुद्रु ।

सवें नंदी भृंगी वीरभद्रु । स्वामिकार्तिकेंसीं हरु जिंतिला कृष्णें ॥ २२ ॥

उग्रासीही अति‌उग्र । भयंकराही भयंकर ।

तो जिणोनि काळाग्निरुद्र । बाणभुजाभार छेदिला ॥ २३ ॥

श्रीकृष्णवचन अति‌अगाध । जेणें केला अपराध ।

तो स्वदेहेंसीं जराव्याध । स्वर्गा प्रसिद्ध धाडिला ॥ २४ ॥

एवढें सामर्थ्य श्रीकृष्णापाशीं । तो काय राखूं न शके स्वदेहासी ।

देहीं देहत्व नाहीं त्यासी । गेला निजधामासी निजात्मता ॥ २५ ॥

एवढें सामर्थ्य श्रीकृष्णापाशीं । तरी कां गेला निजधामासी ।

ये लोकीं तेणें देहेंसीं । राहतां त्यासी भय काय ॥ २६ ॥

ऐसा पोटींचा आवांका । धरुन धरिशी आशंका ।

लोकाभिमान नाहीं यदुनायका । स्वेच्छा देखा स्थिति त्याची ॥ २७ ॥


तथाप्यशेषस्थितिसम्भवाप्य

येष्वनन्यहेतुर्यदशेषशक्तिधृक्‌ ।

नैच्छत्प्रणेतुं वपुरत्र शोषितं

मर्त्येन किं स्वस्थगतिं प्रदर्शयन्‌ ॥ १३ ॥


मायादि तीन्ही गुण । इत्यादि कारणां कारण ।

निजांगें श्रीकृष्ण आपण । स्वयें अकारण अनादित्वें ॥ २८ ॥

ब्रह्मांडें कोटी अनंत । उत्पत्तिस्थितिप्रलयावर्त ।

करूनि श्रीकृष्णु अलिप्त । सामर्थ्यें अद्भुत श्रीकृष्णीं ॥ २९ ॥

अशेषांही परम शक्ती । श्रीकृष्णलेशें सामर्थ्यवंती ।

कृष्णुदेह तो विदेहस्थिती । स्वेच्छाशक्तीं स्वाधामा गेला ॥ १३० ॥

इहलोकींची आसक्ती । श्रीकृष्णासी नाहीं चित्तीं ।

निजधामाची अतिप्रीती । तेही निश्चितीं असेना ॥ ३१ ॥

निजदेहेंही इहलोकीं वस्ती । स्वेच्छा न मानीच श्रीपती ।

माझ्या देहाची अगम्य गती । तेणें साधकस्थिती भ्रंशेल ॥ ३२ ॥

माझा देह चैतन्यघन । तेथें बाधीना विषयसेवन ।

हें देख्नोनि साधक जन । देहसाधन मांडिती ॥ ३३ ॥

वायो साधूनियां पूर्ण । दृढ करूनि देहधारण ।

माझ्या‌ऐसें विषयसेवन । करावया अभिमान वाढेल ॥ ३४ ॥

ऐसा वाढल्या देहाभिमान । माझें मावळेल निजात्मज्ञान ।

यालागीं विदेह श्रीकृष्ण । गेला निघोन निजधामा ॥ ३५ ॥

माझें नाकळतां निजात्मज्ञान । परी माझ्या‌ऐसें विषयसेवन ।

करूं लागती योगी जन । यालागीं श्रीकृष्ण निजधामा गेला ॥ ३६ ॥

माझ्या देहाची स्थिति गती । शंभु स्वयंभू कदा नेणती ।

मा इतरांसीं ते गती । कैशा रीतीं कळेल ॥ ३७ ॥

परी माझे‌ऐसा देहाभिमान । वाढवितील योगी जन ।

हें जाणोनियां श्रीकृष्ण । विदेहें आपण निजधामा गेला ॥ ३८ ॥

ज्याचे देहाचें दर्शन । देखतां सबाह्य निवे मन ।

त्याही देहाचें मिथ्यात्व पूर्ण । दावूनि श्रीकृष्ण निजधामा गेला ॥ ३९ ॥

एवं त्यागावया देहाभिमान । कृष्ण निजधामा करी गमन ।

तरावया साधक जन । कृपाळु पूर्ण दीक्षा दावी ॥ १४० ॥

एथवरी वैराग्यदृढस्थिती । देहाभिमानाच्या विरक्तीं ।

साधावी निजात्मप्राप्ती । हे दीक्षा श्रीपती दावूनि गेला ॥ ४१ ॥

जेणें देहें स्वयें श्रीकृष्ण । आचरला अनेक विदान ।

परी ज्ञात्यासी न लगे दूषण । हें पूर्णत्व पूर्ण प्रकाशलें ॥ ४२ ॥

जैत अथवा आल्या हारी । ज्ञान मैळेना दोंहीपरी ।

ज्यासी मिथ्या भास नरनारी । तो सदा ब्रह्मचारी व्यभिचारामाजीं ॥ ४३ ॥

स्त्रीपुत्रादि गृहवासी । असोनि नित्य संन्यासी ।

हेंही लक्षण हृषीकेशीं । येणें अवतारेंसीं दाविलें ॥ ४४ ॥

अंगीं बाणलें गोवळेपण । सवेंचि स्वामित्व आलें पूर्ण ।

शेखीं सेवकही जाहला आपण । तरी पूर्णपण मैळेना ॥ ४५ ॥

एकाचे घरीं उच्छिष्टें काढी । एकाचीं अंगें धूतसे घोडीं ।

तरी पूर्णत्वाचिये जोडी । उणी कवडी नव्हेचि ॥ ४६ ॥

एकाचीं निमालीं आणिलीं बाळें । एकाचीं समूळ निर्दाळिलीं कुळें ।

इंहीं दोंही परी ज्ञान न मैळे । हेंही प्रांजळें प्रकाशिलें ॥ ४७ ॥

एकाचा पूर्ण जाहला कैवारी । एकाचा जाहला पूर्ण वैरी ।

परी एकात्मता चराचरीं । अणुभरी ढळेना ॥ ४८ ॥

एकीं उद्धरिलीं चरणीं लागतां । तोही एकाचे चरणीं ठेवी माथा ।

बाप ज्ञानाची उदारता । न्यूनपूर्णता तरी न घडे ॥ ४९ ॥

इतर ज्ञाते ज्ञानस्थिती । बोल बोलोनि दाविती ।

तैशी नव्हे श्रीकृष्णमूर्ति । आचरोनि स्थिती दाविली अंगें ॥ १५० ॥

अतिगुह्य ज्ञानलक्षणें । आचरोनि दाविलीं श्रीकृष्णें ।

परी अणुमात्रही उणें । नेदीच पूर्णपणें अंगीं लागों ॥ ५१ ॥

एवढी ज्या देहाची ख्याती । जेणें देहें दीन उद्धरती ।

ज्या देहातें सुरवर वंदिती । ज्या देहाची कीर्ती त्रैलोक्य वर्णी ॥ ५२ ॥

त्या देहाची अहंक्रुती । निःशेष सांडूनि श्रीपती ।

गेला निजधामप्रती । ठेवूनि निजमूर्ति स्वभक्तध्यानीं ॥ ५३ ॥

श्रीकृष्णें देह नेला ना त्यागिला । तो लीलाविग्रहें संचला ।

निजभक्तध्यानीं प्रतिष्ठिला । स्वयें निजधामा गेला निजात्मयोगें ॥ ५४ ॥


य एतां प्रातरुत्थाय कृष्णस्य पदवीं परम्‌ ।

प्रयतः कीर्तयेद्भक्त्या तामेवाप्नोत्यनुत्तमाम्‌ ॥ १४ ॥


श्रीकृष्णावताराचे अंतीं । कृष्णाची जे परम गती ।

अति उत्कृष्ट योगस्थिती । अतर्क्य निश्चितीं सुरश्रेष्ठां ॥ ५५ ॥

जे गतीहूनि वरती । चढेना अधिक गती ।

तीतें ’परा पदवी’ म्हणती । वेदशास्त्रोक्तीं सज्ञान ॥ ५६ ॥

हे ’श्रीकृष्णपरमपदवी’ । जो कोणी भक्तियुक्त सद्भावीं ।

नित्य नेमस्त धरूनि जीवीं । पढे निजभावीं प्रातःकाळीं ॥ ५७ ॥

भक्तियुक्त हृदयकमळीं । या चौदा श्लोकांची जपमाळी ।

जिह्वाग्रें अनुदिनीं चाळी । नित्य प्रातः काळीं नेमस्त ॥ ५८ ॥

केलिया या नेमासी । सांडणें नाहीं प्राणांतेंसीं ।

ऐशी निष्ठा जयापाशीं । उत्तमत्वासी तो पावे ॥ ५९ ॥

श्रीकृष्णपदवी गातां गीतीं । पाया लागती चारी मुक्ती ।

त्यांचीही उपेक्षूनि स्थिती । कृष्णपदवी निश्चितीं स्वयें पावे ॥ १६० ॥

हे चौदाही श्लोक जाण । चौदा विद्यांचें जन्मस्थान ।

जो प्रातःकाळीं करी करी पठण । कृष्णपदवी पूर्ण तो पावे ॥ ६१ ॥

हे चौदाही श्लोक जाण । चौदा भुवनांचें निजजीवन ।

कृष्णपदवी पाविजे पूर्ण । नेमस्त पठण केलिया ॥ ६२ ॥

हे चौदाही श्लोक जाण । चौदा पदें गयावर्जन ।

पदीं पिंडा समाधान । नेमस्त पठण केलिया ॥ ६३ ॥

हे चौदाही श्लोक जाण । चौदा इंद्रांच्या जीवां जीवन ।

इंद्रांचा इंद्र हो‌इजे आपण । नेमस्त पठण केलिया ॥ ६४ ॥

हे चौदाही श्लोक जाण । चौदा कांडें वेद संपूर्ण ।

वेदवादां समाधान । नेमस्त पठण केलिया ॥ ६५ ॥

हे चौदाही श्लोक जाण । संसाराचे गुणकर्मवर्ण ।

मोडूनि करी ब्रह्म पूर्ण । नेमस्त पठण केलिया ॥ ६६ ॥

प्रातःकाळीं नेमस्त पठण । करितां पाविजे ब्रह्म परिपूर्ण ।

मा त्रिकाळीं जो करे पठण । तो स्वदेहें श्रीकृष्ण स्वयें होय ॥ ६७ ॥

एथ पढोनि जो अर्थ पाहे । तो स्वयें स्वयंभ श्रीकृष्ण होये ।

श्रीकृष्णाची पूर्ण पदवी पाहे । अंदाणी होये तयाची ॥ ६८ ॥

श्रीकृष्णपदवी निजनिर्याण । श्रवणें पठणें अर्थें जाण ।

साधकां करी ब्रह्म परिपूर्ण । हें गुह्य निरूपण परमार्थसिद्धीं ॥ ६९ ॥

एथ न करितां अतिसाधन । अनायासें बह्मज्ञान ।

कृष्णपदवीं पाविजे पूर्ण । श्रद्धायुक्त पठण नेमस्त करितां ॥ १७० ॥

तक्षकभयाची निवृत्ती । देहीं पावावया विदेहप्राप्ती ।

हे सुगमोपायस्थिती । कृपेनें परीक्षितीप्रती शुक सांगे ॥ ७१ ॥

हे कृष्णपदवी निजनिर्याण । श्रद्धायुक्त नेमस्त पठण ।

करितां पाविजे ब्रह्म पूर्ण । हे प्रतिज्ञा पूर्ण श्रीशुकाची ॥ ७२ ॥

ऐशी हे सुगम परी । असतां जो श्रद्धा न धरी ।

तो बुडाला संसारसागरीं । अविद्येघरीं घरजांवयी तो ॥ ७३ ॥

तेचि अविद्येचा पोसण । विषयीं प्रतिपाळिला सुणा ।

अहंथारोळां बैसणा । सर्वदा जाणा वसवसित ॥ ७४ ॥

असोत या मूढ गोष्टी । रचल्या सुखा पडेल तुटी ।

या श्लोकपठणासाठीं । होय भेटी परब्रह्मीं ॥ ७५ ॥

कृष्णनिजपदवीव्याख्यान । करावया मी अपुरतें दीन ।

जनार्दनें कृपा करून । हें निरूपण बोलविलें ॥ ७६ ॥

एका जनार्दना शरण । श्रीकृष्णपदवीनिरूपण ।

तो हा ’एकादशाचा कळस’ पूर्ण । व्यासें जाणोन वायिला ॥ ७७ ॥

श्रीकृष्णपदवीपरतें । निरूपण न चढे एथें ।

तो हा ’कळस’ एकादशातें । व्यासें निश्चितें निर्वाळिला ॥ ७८ ॥

निर्वाळिलें निरूपण । हे जनार्दनकृपा पूर्ण ।

एका जनार्दना शरण । यापरी श्रीकृष्ण निजधामा गेला ॥ ७९ ॥

येरीकडे द्वारकेसी । दारुक पावला विव्हळतेसीं ।

तेथील वर्तले कथेसी । परीक्षितीसी शुक सांगे ॥ १८० ॥


दारुको द्वारकामेत्य वसुदेवोग्रसेनयोः ।

पतित्वा चरणावस्त्रैर्न्यषिञ्चत्कृष्णाविच्युतः ॥ १५ ॥


दारुक द्वारका देखत । जैसें का प्राणेंवीण प्रेत ।

का राजा जैसा दैवहत । तैशी दिसत कळाहीन ॥ ८१ ॥

जेवीं का वनिता पतिवीण । सर्वार्थीं दिसे दीन ।

तैशी द्वारावती जाण । कळाहीन आभासे ॥ ८२ ॥

रस पिळिल्या जैसा ऊंस । कणेवीण फळकट भूस ।

तैशी श्रीकृष्णेवीण उद्वस । दिसे चौपास द्वारका ॥ ८३ ॥

दारुक प्रवेशे राजभुवन । देखोनि वसुदेव उग्रसेन ।

अश्रुधारा स्त्रवती नयन । आक्रंदोनि चरण धरिले त्यांचे ॥ ८४ ॥

कृष्णवियोगें तापला पूर्ण । जैसें अतिसंतप्त जीवन ।

तैसे अश्रुधारा स्त्रवती नयन । तेणें पोळती चरण वसुदेवाचे ॥ ८५ ॥

उकसाबुकसीं फुंदे पोट । दुःखें हो‌ऊं पाहे हृदयस्फोट ।

जिव्हेसी बोबडी वाळले ओंठ । सद्गदें कंठ दाटला ॥ ८६ ॥

बोल न बोलवे सर्वथा । देखोनि दारुकाची व्यथा ।

द्वारकेच्या जनां समस्तां । अतिव्याकुलता वोढवली ॥ ८७ ॥

देवकी आणि रोहिणी । आल्या अत्यंत हडबडोनी ।

अतिव्याकुलता देखोनि । कृष्णपत्नी तेथें आल्या ॥ ८८ ॥

राणीवसाचिया नरनारी । धांवल्या सभामंडपाभीतरीं ।

तंव दारुकाची अवस्था भारी । देखोनि जिव्हारीं दचकल्या ॥ ८९ ॥

स्फुंदतां उकसाबुकसीं । श्वास परतेना दारुकासी ।

सांगतां कृष्णवियोगासी । मूर्छा त्यासीं पैं आली ॥ १९० ॥

तेथें वसुदेव उग्रसेन । करूनि त्याचें सांतवन ।

वृत्तांत पुसतां सावधान । काय तो वचन बोलिला ॥ ९१ ॥


कथायामास निधनं वृष्णीनां कृत्स्त्रशो नृप ।

तच्छुत्वोद्विग्नहृदया जनाः शोकविमूर्च्छिताः ॥ १६ ॥


दारुक म्हणे तुम्ही समस्त । पळा पळा अर्जुनासमवेत ।

अर्ध क्षण न रहावें एथ । यादव समस्त निमाले ॥ ९२ ॥

यादवीं जा‌ऊनि प्रभासासी । केला तीर्थविधि विधानेंसीं ।

दान भोजनें दे‌ऊनि द्विजांसी । मद्यपानासी मांडिलें ॥ ९३ ॥

चढला मद्याचा उन्मादु । यादव सखे सगोत्र बंधु ।

परस्परें युद्धसंबंधु । गोत्रवधु तेथ घडला ॥ ९४ ॥

शस्त्रेंकरूनि स्वयमेव । कोणी न मरतीच यादव ।

तेथ घडलें एक अपूर्व । एरिकेनें सर्व निमाले ॥ ९५ ॥

बळिभद्रें त्यागिलें देहासी । श्रीकृष्णही गेला निजधामासी ।

मज धाडिलें तुम्हांपाशीं । क्षण द्वारकेसी न रहावें ॥ ९६ ॥

हरीनें त्यागिलें द्वारकेसी । समुद्र बुडवील शीघ्रतेशीं ।

हें कृष्णें सांगितलें तुम्हांसी । एथूनि त्वरेंसीं निघावें ॥ ९७ ॥

ऐकूनि दारुकाची गोठी । द्वारकेसी एक बोंब उठी ।

उग्रसेन कपाळ पिटी । मस्तक आपटी वसुदेव ॥ ९८ ॥

एक कुस्करिती दोनी हात । एक अत्यंत चरफडत ।

एक आक्रोशें आक्रंदन । एकें मूर्छित पैं पडली ॥ ९९ ॥

एका रडतां शोषले कंठ । एकाचे दोनी फुटले ओंठ ।

एकाचा हो‌ऊं पाहे हृदयस्फोट । दुःख अचाट सर्वांसी ॥ २०० ॥

एक स्फुंदती उकसाबुकशीं । एक पीटिती हृदयासी ।

एक तोडिती कान-केशीं । एकें दुःखें पिशीं पैं जाहलीं ॥ १ ॥

एक देती दीर्घ हाक । एकें पडलीं अधोमुख ।

एके मानीच्या ऐसें देख । अत्य्‌ंतिक तळमळती ॥ २ ॥

बोंबं सुटली नरनारी । शंख करिती घरोघरीं ।

कोण कोणातें निवारी । समस्तां सरी समदुःख ॥ ३ ॥

देवकी आणि रोहिणी । मूर्छित पडल्या धरणीं ।

सवेंचि उठती आक्रंदोनी । दीर्घस्वरीं विलपती ॥ ४ ॥

कृष्णा विसाविया निजाचिया । वेगीं भेटी दे‌ईं कां रे कान्हया ।

का रुसलासी रे तान्हया । तुझिया पायां लागेन ॥ ५ ॥

श्रीकृष्ण तूं माझा कैवारी । श्रीकृष्ण तूं माझा सहाकारी ।

शेखीं मज सांडोनि दुरंधरी । तूं दूरचे दूरी गेलासी ॥ ६ ॥

जिणॊनि कंसकेशियातें । बंदीं सोडविलें आमुतें ।

शेखीं तुवां सांडिलें एथें । निष्ठुर चित्तें झालासी ॥ ७ ॥

आणूनि नामाल्या पुत्रांतें । तुवां मज सुखी केलें येथें ।

अंतीं ठकिलें ठकिलें मातें । श्रीकृष्णनाथें नाडिलें ॥ ८ ॥

कृष्णा निरसूनि माझें दुःख । तुवा दिधलें परम सुख ।

तो तूं निष्ठुर जाहलासी देख । अंतीं निःशेख सांडिलें ॥ ९ ॥

माझिया पुत्रा कृष्णराया । वेगीं ये का रे कान्हया ।

माझ्या नाहीं प्राशिलें पान्हया । म्हणोनि तान्हया रुसलासी ॥ २१० ॥

जिचें केलें स्तनपान । ते यशोदाही जाहली दीन ।

तुझें न देखतां वदन । कैसेनि प्राण राहतील ॥ ११ ॥

कृष्णा ये रे ये रे धांवोन । चौभुजीं मज दे आलिंगन ।

तुझें चुंबीन रे वदन । मी अतिदीन तुजलागीं ॥ १२ ॥

माझिया श्यामसुंदरा । राजीवलोचना सुकुमारा ।

चतुर्भुजा शार्ङ्गधरा । ये का रे उदारा श्रीकृष्णा ॥ १३ ॥

तुझे पद्यांकित पाये । मज आठवती पाहें ।

तेणें हृदय फुटताहे । करूं मी काये श्रीकृष्णा ॥ १४ ॥

कृष्णा तुजहूनि वेगळी । मी जाहलें रे आंधळी ।

माझी धरावया आंगोळी । धांव वनमाळी श्रीकृष्णा ॥ १५ ॥

मज अंधाची कृष्ण काठी । कोणें घातली गे वैकुंठीं ।

आतां मी मार्ग केवीं कंठीं । पाव जगजेठी श्रीकृष्णा ॥ १६ ॥

पुत्र नातू वंशावळी । एके वेळीं जाहली होळी ।

कोणी नुरेचि यदुकुळीं । वक्षःस्थळीं पिटिती ॥ १७ ॥

यादव पडले रे के‌उते । तुज कोठूनि धाडिलें कृष्णनाथें ।

वेगीं न्या रे मज तेथें । पाहीन समस्तें तानुलीं ॥ १८ ॥

ऐकोनि देवकीचें रुदन । वसुदेवादि उग्रसेन ।

आक्रंदोनि सकळ जन । प्रभासासी जाण निघाले ॥ १९ ॥


तत्र स्म त्वरिता जग्मुः कृष्णविश्लेषविह्वलाः ।

व्यसवः शेरते यत्र ज्ञातयोग्रहन्त आननम्‌ ॥ १७ ॥


स्त्रिया पुरुष सुहज्जन । मिळोनि स्वगोत्रस्वजन ।

शीघ्र प्रभासा गमन । करीत रुदन निघाले ॥ २२० ॥

हाकाबोबांचे बंबाळ । स्त्रिया करिती कोल्हाळ ।

कृष्णवियोगें सकळ । दुःखविव्हळ निघालीं ॥ २१ ॥

रणीं पडिले यादव । प्राणरहित निर्जीव ।

तेथ पावलीं ते सर्व । बोंबारव खंती करिती ॥ २२ ॥


देवकी रोहिणी चैव वसुदेवस्तथा सुतौ ।

कृष्णरामावपश्यन्तः शोकार्ता विजहुः स्मृतिम्‌ ॥ १८ ॥

प्राणांश्च विजहुस्तत्र भगवद्विरहातुराः ।

उपगुह्य पतींस्तात चितमारुरुहुः स्त्रियः ॥ १९ ॥


देवकी आणि रोहिणी । वसुदेव उग्रसेन दोनी ।

यादव निमाले रणांगणीं । ते स्थानीं पाहों येती ॥ २३ ॥

दीर्घशयनें युद्धधरणीं । पडिल्या यादववीरश्रेणी ।

तेथें राम कृष्ण पुत्र दोनी । पाहतां नयनीं न देखती ॥ २४ ॥

कृष्णविरहें शोकाकुलित । दुःख न संठेचि अति‌अद्भुत ।

चौघे जणें आक्रंदन । पडिलीं मूर्छित अतिदुःखें ॥ २५ ॥

निमाल्या रामकृष्णांचें मुख । आम्ही न देखों निःशेख ।

तेणें उथळलें परम दुःख । दुःखासवें देख निमाला प्राण ॥ २६ ॥

प्राणें करावें उत्क्रमण । त्यांसीही श्रीकृष्णदुःख दारुण ।

दुःखें निमाले स्वयें प्राण । वांचवी कोण रडत्यांसी ॥ २७ ॥

न देखतां राम कृष्ण । ते मूर्च्छेसवेंचि जाण ।

चौघीं त्यजिले जणीं त्यजिले प्राण । अर्ध क्षण न लागतां ॥ २८ ॥

समस्त यादवांच्या स्त्रिया । धरूनि आपुलाले प्रिया ।

अग्निप्रवेश करावया । चढल्या लवलाह्यां चितेमाजीं ॥ २९ ॥

यादवांचिया स्त्रिया बहुतीं । कोण प्रवेशल्या कैश रीतीं ।

तेही अग्निप्रवेशाची स्थिती । परीक्षितीप्रती शुक सांगे ॥ २३० ॥


रामपत्न्यश्च तद्देहमुपगुह्याग्निमाविशन्‌ ।

वसुदेवपत्न्यस्तद्गात्रं प्रद्युम्नादीन्‌ हरेः स्नुषाः ।

कृष्णपत्न्योऽविशन्नग्नीं रुक्मिण्याद्यास्तदात्मिकाः ॥ २० ॥


बळरामाचिया पत्नी । रेवत्यादि मुख्य करूनी ।

स्वपतीचा देह मनीं धरूनी । प्रवेशल्या तद्ध्यानयुक्त ॥ ३१ ॥

निमाला देवकी रोहिणी । इतरा ज्या वसुदेवपत्नी ।

त्याही प्रवेशल्या अग्नीं । देह धरूनी स्वपतीचा ॥ ३२ ॥

प्रद्युम्नासवें रती । प्रवेशली महासती ।

सांबासवें रूपवती । प्रवेशे निश्चितीं दुर्योधनकन्या ॥ ३३ ॥

अनिरुद्धासवें देखा । प्रवेशे रोचना आणि उखा ।

एवं कृष्णसुना सकळिका । यादवनायिका प्रवेशल्या अग्नीं ॥ ३४ ॥

अग्निप्रवेश श्रीकृष्णपत्नी । त्यांची अलोलिक करणी ।

त्यांमाजीं मुख्य रुक्मिणी । सत्यांशिरोमणी जगन्माता ॥ ३५ ॥

कृष्णनिर्याणें रुक्मिणी । तद्रूप जाहली तत्क्षणीं ।

जेवीं ज्वाळा मिळे वन्हीं । तेवीं कृष्णपणीं तदात्मक ॥ ३६ ॥

कृष्ण गेला जाणोनि रुक्मिणी । तटास्थ ठेली ते तत्क्षणीं ।

सांडूनि गवसणी । कृष्णस्वरूपमिळणीं तदात्मक झाली ॥ ३७ ॥

रुक्मिणीचा देह अहन । करावया नुरेचि प्रेतपण ।

कृष्ण पूर्णत्वें स्वयंभ पूर्ण । गति समान दोहींची ॥ ३८ ॥

येरी पट्ट-मुख्या सातजणी । आणि सोळासहस्त्र कामिनी ।

सवें प्रवेशल्या अग्नीं । श्रीकृष्णचरणीं तदात्मक ॥ ३९ ॥

जिंहीं भोगिलें कृष्णसुरतसुख । त्यांसी गति न्यूनाधिक ।

बोलतां वाचेसी लागे देख । जाहल्या तदात्मक कृष्णसंगें ॥ २४० ॥

जो वाचे स्मरे ’कृष्ण कृष्ण’ । तो तदात्मत पावे पूर्ण ।

मा जिंहीं स्वयें भोगिला श्रीकृष्ण । त्यांची दशा न्यून कदा न घडे ॥ ४१ ॥

ज्यासी लागे कृष्णाचा अंगसंग । त्याच्या लिंगदेहा होय भंग ।

त्यासी पूर्ण पदवी अभंग । भोगितां भोग तादात्म्य नित्य ॥ ४२ ॥

ज्याच्या ध्यानीं वसे श्रीकृष्णमूर्ती । त्यासी चारी मुक्ति वंडिती ।

मा जिंहीं स्वयें भोगिला श्रीपती । त्यांसी अन्यगती असेना ॥ ४३ ॥

ज्यांसी इहलोकीं श्रीकृष्णसंगती । त्यांसी परलोकीं अन्य गती ।

बोलतां सज्ञान कोपती । त्यांसी पूर्ण प्राप्ती पूर्णत्वें ॥ ४४ ॥

जो अडखळोनि गंगेसी पडे । त्याचें पातक तत्काळ उडे ।

मा ज्यासी विध्युक्त स्नान घडे । त्याचें पाप न झडे मग कैसेनी ॥ ४५ ॥

तेवीं कृष्णव्यभिचारसंगती । गोपी उद्धरला नेणों किती ।

त्याच्या निजपत्न्यासी अन्य गती । कैश रीतीं घडेल ॥ ४६ ॥

तृण वल्ली मृग पाषाण । गायी गोपिका गौळीजन ।

कृष्णसंगें तरले पूर्ण । त्याच्या स्त्रियांसी अन्य गति कैशी ॥ ४७ ॥

यालागीं कृष्णसंगती । ज्यांसी घडे भलत्या रीतीं ।

ते उद्धरले गा निश्चितीं । जाण परीक्षिती कुरुराया ॥ ४८ ॥


अर्जुनः प्रेयसः सख्युः कृष्णस्य विरहातुरः ।

आत्मानं सान्त्वयामास कृष्णगीतैः सदुक्तिभिः ॥ २१ ॥


ज्याचा रथ वागवी आपण । ज्याचा सारथी श्रीकृष्ण ।

ऐसा प्रियसखा अर्जुन । कृष्णविरहें पूर्ण उद्विग्न जाहला ॥ ४९ ॥

तंव कृष्णगीता सदुक्ती । आठवल्या त्याच्या चित्तीं ।

मग आपण आपणाप्रती । बोलिला उपपत्ती त्या ऐका ॥ २५० ॥

कृष्ण माझ्या मनाचें ’मन’ । कृष्ण ’बुद्धिचें’ आयतन ।

कृष्णप्रभा हें प्रकाशे ’ज्ञान’ । तेथ भिन्नपण मज कैंचें ॥ ५१ ॥

कृष्णप्रभा ’दृष्टी’ देखे । कृष्णावधानें ’श्रवण’ ऐके ।

कृष्णानुवादें ’बोल’ बोलकें । तेथें ’मी’ वेगळिकें वृथा मानीं ॥ ५२ ॥

कृष्ण हृदयस्थ ’आत्मा’ अव्यंग । कृष्ण माझ्या अंगाचें अंग ।

त्या कृष्णासीं मज वियोग । हा मिथ्या प्रयोग मायिक ॥ ५३ ॥

कृष्ण माझ्या जीवाचें जीवन । कृष्ण सबाह्य परिपूर्ण ।

कृष्णवियोग मानी जें मीपण । तेंही निमग्न श्रीकृष्णीं ॥ ५४ ॥

भिन्न भिन्न भूताकृती । त्यामाजीं अभिन्न कृष्णस्थिती ।

विषमीं समान श्रीपत्ती । त्यासी वियोगप्राप्ती कदा न घडे ॥ ५५ ॥

घट मृत्तिकेसी नव्हे भिन्न । पट न निवडें तंतु त्यागून ।

तैसा श्रीकृष्णवेगळा अर्जुन । माझें मीपण निवडेना ॥ ५६ ॥

कृष्णवियोग मी मानीं जेथ । तेथेंही असे श्रीकृष्णनाथ ।

वियोग मानिती जे सत्य । ते केवळ भ्रांत अतिमूर्ख ॥ ५७ ॥

नित्य सर्वगत परिपूर्ण । कृष्ण अखंड दंडायमान ।

त्यासीं मजसीं वेगळेपण । सर्वथा जाण असेना ॥ ५८ ॥

’न जायते म्रियते’ हें वचन । स्वमुखें बोलिला श्रीकृष्ण ।

त्या कृष्णासी जन्ममरण । मूर्खजन मानिती ॥ ५९ ॥

’अक्षरं ब्रह्म परमं’ । स्वयें बोलिला पुरुषोत्तम ।

त्या कृष्णासी मरणजन्म । मूर्ख मनोधर्म कल्पिती ॥ २६० ॥

जो ’क्षराक्षरातीत’ । ’उत्तमपुरुष’ श्रीकृष्णनाथ ।

त्यासी जन्ममरणादि आवर्त । कल्पिती भ्रांत मनोधर्में ॥ ६१ ॥

त्या कृष्णासीं मज वेगाळेपण । कल्पांतींही नाहीं जाण ।

करितां गीतार्थाचें स्मरण । आपुलें आपण पूर्णत्व देखे ॥ ६२ ॥

मी अज आद्य अचळ । मी निज नित्य निर्मळ ।

माझ्या स्वरूपा नाहीं चळ । त्रैलोक्य खेळ पैं माझा ॥ ६३ ॥

जगातें नेमिता वेद । तो निःश्वसित माझा बोध ।

मी आनंदा परमानंद । स्वानंदकंद निजांगें ॥ ६४ ॥

मी आपरूपें आप । मी प्रकृतिपुरुषांचा बाप ।

मी अवतारी अवतरें कृष्णरूप । हा सत्यसंकल्प पै माझा ॥ ६५ ॥

धरोनियां माझ्या स्वरूपाचा आधार । मीचि कृष्णीं कृष्णरूप अवतार ।

करूनि स्वलीला नानाचरित्र । अंतीं सामावें साचार मजमाजीं मीच ॥ ६६ ॥

माझ्या निजस्वरूपाचेनि बळें । मीच कृष्णरूपें खेळ खेळें ।

अंतीं मजमाजीं मी मिळें । निजात्ममेळें निजनिष्ठा ॥ ६७ ॥

एक नर एक नारायण । परस्परें तें जाण अभिन्न ।

यालागीं पूर्णत्वें अर्जुन । आपण्या आपण स्वयें देखे ॥ ६८ ॥

बाप कृपाळु कृपानिधि । उपदेशिला युद्धसंधीं ।

परी लाविली जे समाधी । ते न मोडे त्रिशुद्धी कल्पांतकाळीं ॥ ६९ ॥

नाहीं स्थानशुद्धी चोखट । सैंघ रथांचे घडघडाट ।

सुटतां शस्त्रांचे कडकडाट । लाविली निर्दुष्ट परमार्थानिष्ठा ॥ २७० ॥

कैशी लाविली समाधी । जी न मोडेच महायुद्धी ।

शेखीं कृष्णावसानावधीं । तोचि बोध उद्वोधी परिपूर्णत्वें ॥ ७१ ॥

ज्यासी ईता उपदेशी श्रीकृष्ण । त्यासी न बाणे पूर्णपण ।

ऐसें बोलतां वचन । परम दूषण वाचेसी ॥ ७२ ॥

ते वाचा गलितकुष्ठें झडे । तीसी विकल्पाचे पडती किडे ।

ते वाचाचि समूळ उडे । ’कृष्णोक्तीं न घडे’ बोध म्हणतां ॥ ७३ ॥

’गीता‌उपदेशें पूर्णपण । नव्हे’ ऐसें म्हणतां जाण ।

वाग्देवता कांपे आपण । इतरांचा कोण पडिपाडू ॥ ७४ ॥

गीता ऐके पाहे पढे । ज्यासी गीतास्मरण घडे ।

त्यासी परिपूर्णत्व स्वयें जोडे । मा उपदेशें नातुडे परिपूर्णत्व कैसें ॥ ७५ ॥

गीतार्थाचें पूर्णपण । वक्ता जाणे श्रीकृष्ण ।

कां श्रोता जाणे अर्जुन । त्यासी ते खूण बाणली ॥ ७६ ॥

सारांश काढूनि वेदार्था । श्रीकृष्णें प्रकट केली गीता ।

जेथील अभिप्रायो पाहतां । जोडे आ‌इता निजमोक्ष ॥ ७७ ॥

परदेशी जाहला होता वेदान्त । त्यासी सहाय जाहला गीतार्थ ।

तेणें बळें मतें समस्त । जिणोनि समर्थ तो झाला ॥ ७८ ॥

कृष्णनिःश्वासीं जन्मले वेद । गीता श्रीकृष्णमुखें प्रगटली शुद्ध ।

यालागीं गीतार्थ अगाध । धडौते वेद तेणें जाहले ॥ ७९ ॥

वेदें आप्त केले तिनी वर्ण । दुरावले स्त्रीशूद्रादि जन ।

न शिवेचि त्यांचे कान । हें वेदांसी न्यूनपण पैं आलें ॥ २८० ॥

तें वेदाचें फेडावया उणें । गीता प्रगट केली श्रीकृष्णें ।

गीतेचेनि श्रवणें पठणें । उद्धरणें समस्तीं ॥ ८१ ॥

अर्जुनाचे प्रीतीकारणें । गीतार्थ प्रकाशिला श्रीकृष्णें ।

ते गीतेचेनि श्रवणें पठणें । उद्धरलें जडजीवीं ॥ ८२ ॥

असो अगाध गीतामहिमान । तेणें गीतार्थें तो अर्जुन ।

करूनि आपुलें सांत्वन । जाहला सावधान प्रकृतिस्थ ॥ ८३ ॥


बन्धूनां नष्टगोत्राणामर्जुनः सांपरायिकम्‌ ।

हतानां कारयामास यथावदनुपूर्वशः ॥ २२ ॥


यादव निमाले कुळवंशेंसीं । गोत्रज नाहीं कर्मांतरासी ।

वज्र राहिला द्वारकेसी । ते विधी अर्जुनासी करणें पडली ॥ ८४ ॥

’मी पावलों निष्कर्म ब्रह्म । तो मी न करीं अंत्येष्टीकर्म’ ।

ऐसा ज्ञानगर्वोप्रक्रम । तोही सूक्ष्म भ्रम अर्जुनीं नाहीं ॥ ८५ ॥

’कर्मण्यकर्म यः पश्येत्‌’ । हा अर्जुनास बाणला पूर्णदंश ।

तेणें अंत्येष्टीकर्मास । स्वयें सावकाश करिता जाहला ॥ ८६ ॥

प्रथम ज्येष्ठांचें दहन । पाठीं कनिष्ठांचें जाण ।

तैसेंचि करी पिडदान । तिळतर्पण सर्वांचें ॥ ८७ ॥

उत्तरक्रिया करूनि संपूर्ण । द्वारकेसी आला अर्जुन ।

तेथेंही वर्तलें आने आन । समुद्र दारुण क्षोभला ॥ ८८ ॥


द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रोऽप्लावयत्क्षणात्‌ ।

वर्जयित्वा महाराज श्रीमद्भगवदालयम्‌ ॥ २३ ॥

नित्यं सन्निहितस्तत्र भगवान्‌ मधुसूदनः ।

स्मृत्याशेषशुभहरं सर्वमङ्गलम्‌ ॥ २४ ॥


द्वारका सांडूनि गेला श्रीकृष्ण । तेथें समुद्र ये‌ऊनि आपण ।

बुडविली न लागतां क्षण । पळाले जन हाहाभूत ॥ ८९ ॥

द्वारका बुडविली संपूर्ण । राखिलें भगवंताचें स्थान ।

जो आला पाताळींहून । कुशनिर्दळण करावया ॥ २९० ॥

तें भगवंताचें स्थान । समुद्र न करीचि निमग्न ।

तेथें हरीचें सन्निधान । नित्य जाण स्फुरद्रूप ॥ ९१ ॥

ज्याचें करितांचि स्मरण । महापातकां निर्दळण ।

सकळ मंगळाचें आयतन । तें हरीचें स्थान उरलें असे ॥ ९२ ॥

ते द्वारकेमाजीं नित्यपूजा । अद्यापि होतसे गरुडध्वजा ।

ऐक परीक्षिती महाराजा । तें अधोक्षजाचें स्थान ॥ ९३ ॥


स्त्रीबालवृद्धानादाय हतशेषान्‌ धनज्ययः ।

इन्द्रप्रस्थं समावेश्य वज्ज्रं तत्राभ्यषेचयत्‌ ॥ २५ ॥


एवं द्वारका जालिया निमग्न । उरले बाल वृद्ध स्त्रीजन ।

त्यांसी घे‌ऊनियां अर्जुन । निघाला आपण इंद्रप्रस्था ॥ ९४ ॥

यादव प्रभासापर्यंत । गेले ते निमाले समस्त ।

उरले जे द्वारके‌आंत । वज्रादिकांसमवेत अर्जुन निघे ॥ ९५ ॥

एवं घे‌ऊनियां समस्तांसी । पार्थ आला इंद्रप्रस्थासी ।

राज्यधर यादववंशीं । तेथ वज्रासी अभिषेकी ॥ ९६ ॥

अनिरुद्धाचा पुत्र वज्र । यादववंशीं राज्यधर ।

अभिषेकूनि अर्जुनवीर । निघे सत्वर धर्माप्रती ॥ ९७ ॥


श्रुत्वा सुहृद्वधं राजन्नर्जुनात्ते पितामहाः ।

त्वां तु वंशधरं कृत्वा जम्मुः सर्वे महापथम्‌ ॥ २६ ॥


निजधामा गेला श्रीपती । अर्जुनें सांगतां धर्माप्रती ।

तुज राज्य दे‌ऊनि परीक्षिती । लागले महापंथीं तत्काळचि ॥ ९८ ॥

निजधामा गेला श्रीकृष्ण । ऐकतां कुंत्या वनीं सांडिला प्राण ।

द्रौपदीसहित पांचही जण । महांपथीं जाण निघाले ॥ ९९ ॥


य एतद्देवदेवस्य विष्णोः कर्माणि जन्म च ।

कीर्तयेच्छ्द्धया मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २७ ॥


देवाधिदेव सर्वेश्वर । त्याचे मत्स्यकूर्मादि अवतार ।

जन्मकर्मादि नाना चरित्र । गाती ते पवित्र पुण्यराशी ॥ ३०० ॥

तेंचि चरित्र तत्त्वतां । श्रद्धायुक्त गीतीं गातां ।

प्रयागादि समस्त तीर्थां । होय पवित्रता त्याचेनि ॥ १ ॥

श्रद्धायुक्त हरिकीर्तन । त्याचे पवित्रतेसमान ।

आन नाहीं गा पावन । तुझी आण गा परीक्षिती ॥ २ ॥

ते तूं ’श्रद्धा’ कोण म्हणसी । जेवीं धनलोभी धनासी ।

गुळीं आवडी माकोड्यांसी । तैसी कीर्तनासी निज आवडी ॥ ३ ॥

जेवीं शिणतां काळें बहुतें । वंध्या प्रसवे एकोलतें ।

ते कळवळी जैशी त्यातें । तेवीं कीर्तनातें अतिप्रीती ॥ ४ ॥

जो कीर्तनाचेनि वैभवें । हरिचरित्र गावया सद्भावें ।

पतंगाच्या परी ऐसें व्हावें । ’श्रद्धा’ त्या नांवें कुरुराया ॥ ५ ॥

ऐशिया श्रद्धासंपत्तीं । वर्णीतां भगवद्गुणकीर्ती ।

श्रद्धाळुवा परम प्राप्ती । जाण निश्चितीं नृपनाथा ॥ ६ ॥

जरी आपण परमेश्वर । स्वलीला धरी नानावतार ।

तरी श्रीरामकृष्णचरित्र । अति गंभीर पावनत्वें ॥ ७ ॥

श्रीकृष्णाची चोरी गीतीं गातां । सुवर्णस्तेया पावनता ।

कृष्णव्यभिचार वर्णितां । गुरुतल्पगता हरी दोष ॥ ८ ॥

पूतनापयःपानशोषण । हें चरित्र करितां पठण ।

सुरापानादि दोष दारुण । हरती संपूर्ण विश्वासकांचे ॥ ९ ॥

राक्षसकुळींचा रावण । परी तो जातीचा शुद्ध ब्राह्मण ।

न्त्य करी वेदपठण । ब्रह्मयाचा जाण तो पणतू ॥ ३१० ॥

त्याचें सकुळ निर्दळण । श्रीराम करी आपण ।

तें चरित्र करितां पठण । ब्रह्महत्या जाण नासती ॥ ११ ॥

दर्मसाह्यकारी श्रीकृष्ण । केलें पांडवांचें रक्षण ।

त्या भारताचेनि श्रवणें जाण । निमाले ब्राह्मण वांचविले ॥ १२ ॥

अठरा ब्रह्महत्या जनमेजयासी । अठरा पर्वें सांगोनि त्यासी ।

निमाल्या उठविलें द्विजांसी । कृष्णकीर्ति ऐसी पावन ॥ १३ ॥

ऐकतां श्रीरामकृष्णकीर्ती । महापातकें बापुडीं किती ।

पायां लागती चारी मुक्ती । श्रद्धासंपत्ती कीर्ती गातां ॥ १४ ॥

श्रद्धेचिया अतिसंपत्ती । आवडीं गातां श्रीकृष्णकीर्ती ।

सहजें सायुज्यता पावती । देहस्थिती असतांही ॥ १५ ॥

हरिकीर्तिकीर्तन ज्याच्या ठायीं । तोही वर्ततां दिसे देहीं ।

परी देहीं ना तो हरिच्या ठायीं । हरि त्याचे हृदयीं अवघाचि ॥ १६ ॥

तोही अवघा हरीभीतरीं । हरि त्या सबाह्य अभ्यंतरीं ।

परीक्षिती ऐशियापरी । कीर्तिवंत संसारीं नांदती ॥ १७ ॥

यालागीं हरिकीर्तनापरतें । सुगम साधन नाहीं एथें ।

जे विनटले हरिकीर्तनातें । ते देहबंधातें नातळती ॥ १८ ॥

कृष्णकीर्तनें उजळली स्थिती । ते मैळेना कदा कल्पांतीं ।

जरी देहकर्में करिती । तरी जाहली स्थिती मैळेना ॥ १९ ॥

आकाश पर्जन्येंनव्हे वोलें । कां रविबिंब थिल्लरजळें ।

असोनियां तेणें मेळें । कदाकाळें तिंबेना ॥ ३२० ॥

तेवीं हरिकीर्तिकीर्तनकल्लोळें । जयाची निष्कामदशा उजळे ।

ते वर्ततां देहकर्ममेळें । देहविटाळें अलिप्त ॥ २१ ॥

निजभक्तांचें शरीरकर्म स्वयें चालवी पुरुषोत्तम ।

यालागीं भक्तांसी कर्मभ्रम । अधमोत्तम बाधीना ॥ २२ ॥

भक्तांअभक्तांची कर्मगती । भगवंत चालवी निश्चितीं ।

तेथ भक्तांची कां अलिप्तस्थिती । अभक्त कां होती अतिबद्ध ॥ २३ ॥

करितां श्रीकृष्णकीर्तिकीर्तन । भक्तांचा निरसे देहाभिमान ।

यालागीं ते अलिप्त जाण । अभक्तां बंधन अहंभावे ॥ २४ ॥

हे दशा मागितल्या पावती । ऐसें न घडे गा परीक्षिती ।

आवडीं गातां कृष्णकीर्ती । सहजें हे स्थिति ठसावे ॥ २५ ॥

श्रीकृष्णकीर्तिकीर्तनें । बहुतांचें संसारधरणें ।

उठविलें स्वयें श्रीकृष्णें । चरित्रपठणें तुष्टोनी ॥ २६ ॥

कृष्णकीर्तिकीर्तनगोडी । अहंकाराची बांदवडी फोडी ।

जीवाचें जीवबंधन तोडी । निःसीम आवडीं कीर्ति गातां ॥ २७ ॥

एवं कृष्णकीर्तिकीर्तनें । भक्ती ’कृष्णपदवी’ स्वयें घेणें ।

जग उद्धरावयाकारणें । कीर्ति श्रीकृष्णें विस्तारिली ॥ २८ ॥

जन्मापासूनि अंतपर्यंत । श्रीकृष्णचरित्र परमाद्भुत ।

तुज म्यां सांगितले साद्यंत । परमामृत निजसार ॥ २९ ॥


इत्थं हरेर्भगवतो रुचिरावतार

वीर्याणि बालचरितानि च शंतमानि ।

अन्यत्र चेह च शुतानि गृणन्मनुष्यो

भक्तिं परां परमहंसगतौ लभेत ॥ २८ ॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे वैयासिक्यामष्टादशसाहस्त्र्यां

पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कंधे एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥

॥ समाप्त एकादशस्कंधः ॥


जन्मापासून ज्ञानघन । श्रीकृष्णचरित्र अतिपावन ।

ज्याचे संगतीं गोवळे जाण । अज्ञान जन उद्धरिले ॥ ३३० ॥

ज्याचिया व्यभिचारसंगतीं । गोपी उद्धरल्या नेणों किती ।

कृष्ण श्यामसुंदरमूर्ती । अभिलाष चित्तीं दृढ धरितां ॥ ३१ ॥

देखोनि सुंदर कृष्ण मूर्ती । गायी वेधल्या तटस्थ ठाती ।

पशु उद्धरले कृष्णसंगतीं । मा गोपी नुद्धरती कैसेनि ॥ ३२ ॥

गायीगोपिकांचें नवल कोण । वृंदावनींचे तृण पाषाण ।

कृष्णसंगें तरले जाण । ऐसा ज्ञानघन श्रीकृष्ण ॥ ३३ ॥

विषें भरोनियां निजस्तना । पूतना घे‌ऊं आली प्राणा ।

तेही कृष्णसंगें जाणा । त्याच क्षणा उद्धरली ॥ ३४ ॥

कंसशिशुपाळादिकांसी । द्वेषेंचि तारी हृषीकेशी ।

चंदन लावितां अंगासी । अंगसंगे कुब्जेसी तारिलें ॥ ३५ ॥

उन्मत्त मदें अतिमूढ । मारूं आला कुवलयापीड ।

त्यासी मोक्षाचा सुरवाड । उद्धरिला सदृढ कृष्णाभिघातें ॥ ३६ ॥

अरिष्ट करूं आला श्रीकृष्णालागीं । तो अरिष्ट तारिला धरूनि शिंगीं ।

अघासुरें गिळितां वेगीं । चिरोनि दो भागीं उद्धरी कृष्ण ॥ ३७ ॥

कृष्णलक्षें लावूनि टाळी । बक ध्यानस्थ यमुनाजळीं ।

तोही श्रीकृष्णा सवेग गिळी । करूनि दोन फाळी तारिला कृष्णें ॥ ३८ ॥

उडवूं आला तृणावर्त । त्यासी कृष्णें भवंडिला आवर्त ।

अंगसंगेंचि कृष्णनाथ । कृपावंत वैरियां ॥ ३९ ॥

गोपाळ नेले चोरचोरूं । ठकूं आला व्योमासुरु ।

त्याचाही केला उद्धारु । मोक्षें उदारु श्रीकृष्ण ॥ ३४० ॥

केशिया कंसाचा घोडा । श्रीकृष्णें मारूनि तारिला फुडा ।

मल्ल मर्दूनि मालखडां । मोक्षाचा उघडा सुकाळ केळा ॥ ४१ ॥

काळिया नाथिला विखारु । वृक्षीं उपाडिला वत्सासुरु ।

भवाब्धीमाजीं श्रीकृष्ण तारूं । संगें उद्धारु जडमूढां ॥ ४२ ॥

जिंहीं खेळविला चक्रपाणी । ज्यांचे घरींचें प्याला पाणी ।

ज्यांचें चोरूनि खादलें लोणी । त्याही गौळणी उद्धरिल्या ॥ ४३ ॥

रुक्मया तारिला विटंबोनी । बाण तारिला विटंबोनी ।

बाण तारिला भुजा छोदोनी । कुश (?) तारिला निर्दळूनि । मोक्षदानी श्रीकृष्ण ॥ ४४ ॥

जे जे मिनले सोयरिके । जे कां पाहूं आले कौतुके ।

ते ते तारियेले यदुनायकें । दर्शनसुखें निववूनि ॥ ४५ ॥

पांडव तारिले पक्षपातें । वैरी तारिले शस्त्रघातें ।

यापरी श्रीकृष्णनाथें । उद्धरिलीं बहुतें निजसंगें ॥ ४६ ॥

वैरी तारिले द्वेषभावें । भक्त पावले भजनभावें ।

गोपी तारिल्या संगानुभवें । ज्या जीवें भावें अनुसरल्या ॥ ४७ ॥

गायी तारिल्या संरक्षणेंसीं । मयूर तारिले मोरविशीं ।

वृक्ष तारिलें तुरंबोनि घोसीं । तारक हृषीकेशी पूर्णब्रह्मत्वें ॥ ४८ ॥

पूर्ण ब्रह्म श्रीकृष्णावतार । ज्ञानप्राधान्य लीला विचित्र ।

त्यांत परम पावन बाळचरित्रं । वंद्य सर्वत्र सज्ञानां ॥ ४९ ॥

घे‌ऊनि षड्गुणैश्वर्यसंपत्ती । अवतरली श्रीकृष्णमूर्ती ।

यश-श्री-औदार्य-कीर्ती । ज्ञान-वैराग्यस्थिती अभंग ॥ ३५० ॥

इतर अवतारीं अवतरण । तेथें गुप्त केले साही गुण ।

कृष्णावतार ब्रह्म परिपूर्ण । पूर्ण षड्गुण प्रकाशिले ॥ ५१ ॥

यालागीं श्रीकृष्णावतारी जाण । अनवच्छिन्न सही गुण ।

त्याचेनि अंगसंगे उद्धरण सर्वांसी जाण सर्वदा ॥ ५२ ॥

उद्धरले श्रीकृष्णसंगतीं । अथवा कृष्णाचिया अतिप्रीतीं ।

तरले देखतां श्रीकृष्णमूर्ती । हें नवल निश्चितीं नव्हे एथें ॥ ५३ ॥

हेचि पैं गा श्रीकृष्णकीर्ती । अत्यावडीं गातां गीतीं ।

उद्धरले नेणों किती । अद्यपि उद्धरती श्रद्धाळू ॥ ५४ ॥

आवडीं गातां श्रीकृष्णकीर्तीं । कीर्तिमंतां लाभे परम भक्ती ।

जीतें ’परा’ ऐसें म्हणती । ते चौथी भक्ती घर रिघे ॥ ५५ ॥

आर्तजिज्ञास-अर्थार्थी । त्यांची सहजें राहे स्थिती ।

अखंड प्रकटे चौथी भक्ती । श्रीकृष्णकीर्ती स्वयें गातां ॥ ५६ ॥

आवडीं गातां श्रीकृष्णकीर्ती । सहजें होय विषयविरक्ती ।

शमदमादि संपत्ती । पायां लागती सहजेंचि ॥ ५७ ॥

श्रीकृष्णकीर्तीची जपमाळी । जो अखंड जपे जिव्हामूळीं ।

श्रीकृष्ण सर्वकाळीं । त्याजवळी सर्वदा ॥ ५८ ॥

आदरें जपतां श्रीकृष्णकीर्ती । श्रीकृष्ण प्रकटे सर्वभूतीं ।

सहजें ठसावे चौथी भक्ती । परमात्मस्थितीसमवेत ॥ ५९ ॥

जे भक्तीमाजीं जाण । पूज्य पूजक होय श्रीकृष्ण ।

मग पूजाविधिविधान । देवोचि आपण स्वयें होये ॥ ३६० ॥

’अत्र गंध धूप दीप’ जाण । अवघेंचि होय श्रीकृष्ण ।

हें चौथे भक्तीचें लक्षण । आपणा आपण स्वयें भजे ॥ ६१ ॥

चौथे भक्तीचें विंदान । भोग्य होय श्रीकृष्ण ।

कृष्णेंसीं वेगळेपण । भक्तां अर्धक्षण असेना ॥ ६२ ॥

ते काळीं भक्तांसी जाण । देह गेह होय श्रीकृष्ण ।

जात गोत श्रीकृष्णचि आपण । संसार संपूर्ण श्रीकृष्ण होये ॥ ६३ ॥

ऐशी लाहोनि चौथी भक्ती । परमहंसाची श्रीकृष्णगती ।

ते कृष्णस्वरूप स्वयें होती । श्रीकृष्णकीर्ती वर्णितां ॥ ६४ ॥

जे स्वरूपीं नाहीं च्युती । तें कृष्णस्वरूप निश्चितीं ।

भक्त तद्रूप स्वयें होती । श्रीकृष्णकीर्ती वर्णितां ॥ ६५ ॥

श्रीकृष्णकीर्तीचें एकेक अक्षर । चहूं वेदांचें निजजिव्हार ।

सकळ शास्त्रांचें परम सार । श्रीकृष्णचरित्र कुरुराया ॥ ६६ ॥

जे वेदांचें जन्मस्थान । सकळ शास्त्रांचें समाधान ।

षड्दर्शनां बुझावण । तो आठवा श्रीकृष्ण पूर्णावतार ॥ ६७ ॥

अनंत अवतार झाले जाण । परी श्रीकृष्णावतार ज्ञानघन ।

त्याचें चरित्र अतिपावन । भवबंधनच्छेदक ॥ ६८ ॥

त्या श्रीकृष्णाची कृष्णकीर्ती । आदरें आठवितां चित्तीं ।

होय भवबंधनाची समाप्ती । जाण निश्चितीं नृपनाथा ॥ ६९ ॥

वैभव श्रीकृष्णकीर्तीसी । वैराग्य श्रीकृष्णकीर्तीपासीं ।

श्रीकृष्णकीर्ती वसे ज्यां मानसीं । ते कळिकाळासी नागवती ॥ ३७० ॥

आळसें स्मरतां कृष्णकीर्ति । सकळ पातकें भस्म होती ।

श्रीकृष्णकीर्ति जे सदा गाती । त्यांसी चारी मुक्ती आंदण्या ॥ ७१ ॥

श्रीकृष्णकीर्तीचें एकेक अक्षर । निर्दळी महापातकसंभार ।

मोक्ष दे‌ऊनि अति‌उदार । जगदुद्धारकारक ॥ ७२ ॥

बहु अवतारीं अवतरे देवो । परी ये अवतारींचा नवलावो ।

ज्ञानप्राधान्य लीला पहा हो । अगम्य अभिप्रावो ब्रह्मादि देवां ॥ ७३ ॥

जन्मापासून जो जो देहाडा । तो तो नीच नवा पवाडा ।

ब्रह्मसुखाचा उघडा । केला रोकडा सुकाळ ॥ ७४ ॥

अवतारांमाजीं श्रीकृष्ण । निजनिष्टंक ब्रह्म पूर्ण ।

त्याचें चरित्र ज्ञानघन । पठणें पावन जन होती ॥ ७५ ॥

ऐशी पावन कृष्णकीर्ती । पढतां वाचक उद्धरती ।

श्रद्धेनें जे श्रवण करिती । तेही तरती भवसिंधु ॥ ७६ ॥

कलियुगीं जन मंदमती । त्यांसी तरावया सुगमस्थितीं ।

श्रीकृष्ण पावन कीर्ती । कृपेनें निश्चितीं विस्तारली ॥ ७७ ॥

ऐसि पावन भगवत्कीर्ती । विस्तारली श्रीभागवतीं ।

त्यांत दशमस्कंधाप्रती । श्रीकृष्णकीर्ती अतिगोड ॥ ७८ ॥

उपजल्या दिवसापासूनी । चढोवढी प्रतिदिनीं ।

कीर्ती विस्तारी चक्रपाणी । दीनजनीं तरावया ॥ ७९ ॥

धरूनी नर-नटाचा वेष । अवतरला हृषीकेश ।

तेथें नानाचरित्रविलास । दिवसेंदिवस विस्तारी ॥ ३८० ॥

त्याहिमाजीं बाळचरित्र । मधुर सुंदर अतिपवित्र ।

मालखडां जें केलें क्षात्र । परम पवित्र पावनत्वें ॥ ८१ ॥

जरासंध पराभवून । काळयवनातें निर्दाळून ।

तें अतिविचित्र विंदान । लाघवी श्रीकृष्ण स्वयें दावी ॥ ८२ ॥

रुक्मया रणीं विटंबून । शिशुपाळादि वीर गांजून ।

कृष्ण करी भीमकीहरण । ते परम पावन हरिलीला ॥ ८३ ॥

पट्टमहिषींचें वरण । भौमासुराचें निर्दळण ।

पारिजाताचें हरण । पाणीग्रहण सोळासहस्त्रांचें ॥ ८४ ॥

समुद्रीं वसवूनि द्वारावती । निद्रा न मोडतां निश्चितीं ।

मथुरा आणिली रातोरातीं । हे अभिनव कीर्ती कृष्णाची ॥ ८५ ॥

वत्सें वत्सप हो‌ऊनि आपण । आपुलें दावी पूर्णपण ।

ब्रह्मदिकां न कळे जाण । अवतारी श्रीकृष्ण पूर्णांशें ॥ ८६ ॥

खा‌ऊनि भाजीचें पान । तृप्त केले ऋषिजन ।

ऐसीं चरित्रें ज्ञानप्राधान्य । परम पावन आचरला ॥ ८७ ॥

ऐसी श्रीकृष्णलीला परमाद्भुत । पाठाकां करी परम पुनीत ।

ते दशमामाजीं समस्त । कथा साद्यंत सांगितली ॥ ८८ ॥

एकादशाची नवल स्थिति । मूळापासूनि परम प्राप्ती ।

ज्ञान-वैराग्य-भक्ती-मुक्ती । स्वमुखें श्रीपती संवादला ॥ ८९ ॥

प्रथमाध्यायीं वैराग्य पूर्ण । मुख्य अधिकाराचें लक्षण ।

नारदवसुदेवसंवाद जाण । भूमिशोधन साधकां ॥ ३९० ॥

तेथें निमिजायंतसंवादन । निर्भयाचें कोण स्थान ।

उत्तम भागवत ते कोण । मायातरण कर्म ब्रह्म ॥ ९१ ॥

इत्यादि विदेहाचे नव प्रश्न । नवांचीं नवही उत्तरें पूर्ण ।

तेचि नव नांगरण । क्षेत्रकर्षण अतिशुद्ध ॥ ९२ ॥

ते पंचाध्यायींच्या अंतीं । देवीं प्रार्थिला श्रीपती ।

कृष्ण कुलक्षयाच्या प्रांतीं । निजधामाप्रती निघेल ॥ ९३ ॥

हें उद्धवें जाणोनि आपण । निर्वेद केला जो संपूर्ण ।

तेचि कल्पनाकाशाचें निर्दळण । पालव्या छेदन विकल्पांच्या ॥ ९४ ॥

कामलोभांचे तुप्त खुंट । आडवूं लागले उद्भट ।

ते समूळ केले सपाट । अतितिखट अनुतापें ॥ ९५ ॥

क्रोधाचिया अतिजाडी । समूळ उपडिल्या महापेडी ।

शांति निवडक चोखडी । समूळ उपडी मूळेंसीं ॥ ९६ ॥

उद्धवचातक‌आर्तिहरण । वोळला श्रीकृष्ण कृपा-घन्‌ ।

क्षेत्र वोल्हावलें सबाह्य पूर्ण । लागली संपूर्ण निजबोधवाफ ॥ ९७ ॥

तेथें पूर्णब्रह्म निजबीज । चाडें तंतु सर्व परित्यज्य ।

श्रवणनळें अधोक्षज । पेरिलेंचि सहज स्वयें पेरी ॥ ९८ ॥

युदु‌अवधूतसंवादस्थिती । चोविसां गुरूंची उपपत्ती ।

आगडु खणविला क्षेत्राप्रती । वोढाल पुढती रिघों न शके ॥ ९९ ॥

चिकभरित जाहल्या पिकातें । भोरड्या वोरबडिती तेथें ।

ते दशमाध्यायीं श्री‌अनंतें । उडविलीं मतें भजनगोफणा ॥ ४०० ॥

अकरावे अध्यायीं जाणा । हुरडा ओंब्या आणि घोळाणा ।

तिळगुळेंसीं चाखविलें सुजाणां । मुक्तलक्षणांचेनि हातें ॥ १ ॥

ते श्रीयेचे भोक्ते एथ । सत्संगतीं भगवद्भक्त ।

ते बारावे अध्यायीं साद्यंत । कृपायुक्त सांगितले ॥ २ ॥

विषयांची विशयावस्था । बाधक नोहे साधकांच्या चित्ता ।

तेचि त्रयोदशीं कथा । जाण तत्त्वतां सांगितली ॥ ३ ॥

एवं तेराव्या अध्यायाप्रती । जाहली पिकाची पूर्ण निष्पत्ती ।

तेचि हंसगीत‌उपपत्ती । समाधि श्रीपती सांगोनि गेला ॥ ४ ॥

समाधीं सांठवलें जें पीक । तें कैसेनि पावती साधक ।

तदर्थीं भजनपूर्वक । चौदावा देख निरूपिला ॥ ५ ॥

पीक चढतचढतां हातीं । माझारीं ऋद्धिसिद्धी झडपोनि नेतीं ।

ते सिद्धित्यागाची उपपत्ती । पंधराव्याप्रती दाविली ॥ ६ ॥

पीक न माये त्रिजगतीं । तरी त्याच्या सांठवण किती ।

त्या षोडशाध्यायीं विभूती । उद्देशें श्रीपती दावूनि गेला ॥ ७ ॥

क्षेत्र अधिकारी एथें जाण । चारी आश्रम चारी वर्ण ।

सतरावा अठरावा निरूपण । वांटे संपूर्ण विभागिले ॥ ८ ॥

एकूणिसाव्या अध्यायीं जाण । करूनि पिकाची संवगण ।

जेणें कोंडेनि वाढले कण । तो कोंडा सांडूनि जाण कण घ्यावे ॥ ९ ॥

ऐसे निवडिले जे शुद्ध कण । तेथें प्राप्ताप्राप्तीचें लक्षण ।

त्रिविधविभागनिरूपण । विसावा जाण निरूपिला ॥ ४१० ॥

जे भागा आले शुद्ध कण । ते राखावे आपले आपण ।

गुणदोषांचे चोरटे जाण । खळें फोडून कण नेती ॥ ११ ॥

सर्वांच्या भागा येताती कण । परी खावों न लाहती चोरा भेण ।

थोर थोर नागविले जाण । यालागीं संरक्षण दृढ कीजे ॥ १२ ॥

गुणदोषांचीं नवलकथा । मिळणीं मिळोनि आप्तता ।

ठकूनि नेति सर्वस्वतां । दाणाही हातां नेदिती येवों ॥ १३ ॥

गुणदोष आतुर्बळी । सज्ञानातें तत्काळ छळी ।

जो गुणदोषांतें निर्दळी । तो महाबळी तिहीं लोकीं ॥ १४ ॥

हे शिवकण उद्धवें ऐकतां । तो म्हणे चोरांचा प्रतिपाळिता ।

तुझा वेदचि गा तत्त्वतां । गुणदोषप्रबळता त्याचेनि अंगें ॥ १५ ॥

मुख्य चोरांचा कुरुठा । तुझा वेदचि महाखाटा ।

त्यामाजीं गुणदोषाचा घरटा । नाना चेष्टा तो शिकवी ॥ १६ ॥

एंव प्रतिपाळोनि गुणदोषांसी । वेद नागवी समस्तांसी ।

एवं उद्धवें वेदांच्या शिसीं । कुडेपणासी स्थापिलें ॥ १७ ॥

तो वेदानुवाद नव्हे कुडा । ऐसा प्रतिपदीं दिधला झाडा ।

ते निरूपणीं अति चोखडा । अध्याय रोकडा एकविसावा ॥ १८ ॥

चोर कोणे मार्गे येती । पिकत्वें पीक ज्या वाटां नेती ।

तो मार्ग बुजावया निश्चितीं । तत्त्वसंख्या‌उपपत्ती बाविसावा ॥ १९ ॥

मुख्यत्वें ज्ञानाचें संरक्षण । दृढ शांतीचें कारण ।

तें भिक्षुगीतनिरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगोनि गेला ॥ ४२० ॥

मुख्य चोरांचें चोरटेपण । मनापाशीं असे जाण ।

तें मनोजयाचें लक्षण । भिक्षुगीतनिरूपण तेविसावा ॥ २१ ॥

चोर जन्मती जिचे पोटीं । ते मुख्यत्वें प्रकृति खोटी ।

पिकल्या पिका करूनि लुटी । लपती शेवटीं तीमाजीं ॥ २२ ॥

आदीं निर्गुण अंतीं निर्गुण । मध्यें मिथ्या प्रकृतीसीं त्रिगुण ।

हें मुख्य पिकाचें संरक्षण । केलें निरूपण चोविसावा ॥ २३ ॥

मोकळें पीक असतां शेतीं । पशु पक्षी चोर रिघों ने शकती ।

ते सहज संरक्षण‌उपपत्ती । निर्गुणोक्तीं पंचविसावा ॥ २४ ॥

स्त्रीकामाची धाडी जाण । सकळ पिकासी नागवण ।

पुरूरवा नागवला आपण । इतरांचा कोण पडिपाडू ॥ २५ ॥

कामासक्ति करितां जाण । प्रमदाबंदीं पडिले पूर्ण ।

त्यांसी अनुताप करी सोडवण । हें केलें निरूपण सव्विसावां ॥ २६ ॥

निकोप पीक लागल्या हातीं । त्याची करावया निष्पत्ती ।

क्रियायोगाची निजस्थिती । सत्ताविसाव्याप्रती प्रकाशिली ॥ २७ ॥

एवं पीक भोगिलें सकळ । त्याचा परिपाक पक्वान्न सबळ ।

अठ्ठाविसावा अमृतफळ । अतिरसाळ निजगोड्या ॥ २८ ॥

मृदु मधुर अति‌अरुवार । तेणें वासेंचि निवे जेवणार ।

त्याचा सेवितां ग्रासमात्र । सबाह्य‌अभ्यंतर नित्यतृप्ती ॥ २९ ॥

आकांक्षेसी निवाली भूक । सुखावरी लोळे तृप्तिसुख ।

तो हा अठ्ठाविसावा देख । अलोकिक निजगोड्या ॥ ४३० ॥

अठ्ठाविसाव्याची निजगोडी । चाखाया अति‌आवडीं ।

ब्रह्मादिकां अवस्था गाढी । चवी चोखडी अनुपम ॥ ३१ ॥

हें जीव्हेवीण जेवण । रसनेवीण गोडपण ।

अदंताचे दांत पाडूनि पूर्ण । आपुली आपण चवी चाखें ॥ ३२ ॥

श्रीकृष्णें परवडी ऐशी । ताट केलें उद्धवासी ।

एका जनार्दनचरणींची माशी । सुखें त्या रसासी स्वयें सेवी ॥ ३३ ॥

जेथ रिगमु नाहीं थोरथोरांसी । तेथें सुखेंचि रिघे माशी ।

एवं धाकुटे जे होती सर्वांशीं । कृष्णरस त्यांसी सुसेव्य ॥ ३४ ॥

अगम्य योगें योगभांडार । गुह्यज्ञानें ज्ञानगंभीर ।

परम सुखाचें सुखसार । अतिगंभीर अठ्ठाविसावा ॥ ३५ ॥

या जेवणीं जे धाले नर । त्यांचे तृप्तीचे सुखोद्गार ।

तो एकूणतिसावा सधर । अतिविचित्र निरूपण ॥ ३६ ॥

एकूणतिसाव्याची स्थिती । दृढ आकळली होय हातीं ।

तैं सकळ भागवताची गती । ये धांवती तयापाशीं ॥ ३७ ॥

एकूणतिसावा अध्यावो । सध्यसाधना एकात्मभावो ।

निर्दळोनि अहंभावो । परमानंदें पहा हो उद्गार देत ॥ ३८ ॥

सकळ भोजनां मंडण । तांबूल आणि चंदन ।

तो तिसावा एकतिसावा जाण । श्रीकृष्णनिर्याण निजबोधु ॥ ३९ ॥

येणें भोजनें जे नित्य तृप्त । त्यांसी ममताबाध नव्हे प्राप्त ।

सकळ कुळ निर्दळूनि एथ । निजधामा निश्चित हरि गेला ॥ ४४० ॥

पूर्ण ब्रह्मानुभव ज्यासी । एथवरी ममता नसावी त्यासी ।

हें स्वांगें दावूनि हृषीकेशी । निजधामासी स्वयें गेला ॥ ४१ ॥

श्रीभागवत महाक्षेत्रं । तेथें ब्रह्मा मुख्य बीजधर ।

नारद तेथें मिरासीकर । पेरणी विचित्र तेणें केली ॥ ४२ ॥

तेथें श्रीव्यासें अतिशुद्ध । बांधारे घातले दशविध ।

पीक पिकलें अगाध । स्वानंदबोध निडारे ॥ ४३ ॥

तेथ शुक बैसला सोंकारा । तेणें फोडिला हरिकथापागोरा ।

पापपक्ष्यांचा थारा । उडविला पुरा निःशेष ॥ ४४ ॥

त्याची एकादशीं जाण । उद्धवें केली संवगण ।

काढिले निडाराचे कण । अतिसघन कृष्णोक्तीं॥ ४५ ॥

तेथ नानायुक्तिपडिपाडीं । उत्तमोत्तम प्रश्नपरवडी ।

केलीं पक्वान्नें चोखडीं । त्यांची नीच नवी गोडी अविनाशी ॥ ४६ ॥

ते अविनाशी निजगोडी । पदोपदीं अतिचोखडी ।

एकादशामाजीं रोकडी । उद्धवाचिये जोडी उपकार जगा ॥ ४७ ॥

त्या उद्धवाचे मागिले पंक्तीं । त्यक्तोदक श्रवणार्थीं ।

शुकमुखें परीक्षिती । निजात्मतृप्तीं निमाला ॥ ४८ ॥

त्या समर्थाचिये पंक्तीं । भावार्थदीपिका धरोनि हातीं ।

श्रीधरें दावितां पदपदार्थीं । निजात्मस्थितीं निवाला ॥ ४९ ॥

तेथ देशभाषा-पदपक्षेंसीं । एका जनर्दनकृपेची माशी ।

तृप्त होय अवघ्यासरशीं । निषेध तिशी असेना ॥ ४५० ॥

एका-जनार्दनी मांजर वेडें । भावार्थदीपिका‌उजियेडें ।

हे रस देखोनि चोखडे । ताटापुढें पैं आलें ॥ ५१ ॥

’मीयों मीयों’ करितां स्मरण । कृपेनें तुष्टले सज्जन ।

शेष प्रसाद दे‌ऊनि जाण । संतृप्त पूर्ण मज केलें ॥ ५२ ॥

एका जनार्दनाचें पोसणें । मी मांजर जाहलों नीचपणें ।

चाटितां संतांचें शेषभाणें । म्यां तृप्ती पावणें परिपूर्ण ॥ ५३ ॥

हो कां त्या समर्थांच्या ताटीं । ब्रह्मरसें पूर्ण भरली वाटी ।

ते मी अत्यंत प्रेमें चाटीं । स्वानंदपुष्टीं संतोषें ॥ ५४ ॥

जो काया मनें आणि वाचा । सद्भावें विनीत होय नीचा ।

तोचि अधिकारी एकादशाचा । हा जनार्दनाचा उपदेश ॥ ५५ ॥

जंव जंव देहीं ज्ञानाभिमान । जंव जंव योग्यता सन्मान ।

तंव तंव एकादशाचें ज्ञान । सर्वथा जाण अनोळख ॥ ५६ ॥

सर्वभूतीं भगवद्भजन । सद्भावें जंव नुपजे पूर्ण ।

तंववरी एकादशाचें ज्ञान । सर्वथा जाण कळेना ॥ ५७ ॥

यापरी श्रीभागवतक्षेत्र । पीक पिकलें परम पवित्र ।

तेथें सुखी होती साधक नर । ज्यांसी अत्यादर सर्वभूतीं ॥ ५८ ॥

एकादश क्षेत्र नव्हे जाण । हा चित्समुद्र परिपूर्ण ।

येथें जो जैसा होय निमग्न । तो तैसाचि आपण रत्नें लाभे ॥ ५९ ॥

हा एकादश नव्हे निर्धारीं । जीवगजेंद्राच्या उद्धारीं ।

सवेगवेगें पावला श्रीहरी । ज्ञानचक्र करीं घे‌ऊनी ॥ ४६० ॥

हेही नव्हे एकादशाची थोरी । अहं-हिरण्यकशिपू विदारी ।

तो हा प्रकाटला नरहरी । भक्तकैवारी कृपापूर्ण ॥ ६१ ॥

गंगा यमुना दोनी साङ्ग । कृष्ण उद्धव उत्तम चांग ।

गुप्त सरस्वती ज्ञानवोघ । त्रिवेणी-प्रयाग एकादश ॥ ६२ ॥

तेथ वैराग्य-माघमासीं जाण । श्रद्धा‌अरुणोदयीं नित्य स्नान ।

करितां हो‌ऊनि पावन । कृष्णपदवी पूर्ण पावती ॥ ६३ ॥

हेही एकादशाची नव्हे कोटी । कृष्ण‌उद्धवांची गुह्य गोष्टी ।

हे बहुकल्प कपिलाषष्ठी । पर्वणी गोमटी निजसाधकां ॥ ६४ ॥

ते पर्वकाळीं जे निमग्न । ते तत्काळ पावती कल्याण ।

बाधूं न शके जन्ममरण । ब्रह्म परिपूर्ण स्वयें होती ॥ ६५ ॥

हा एकादश नव्हे जाण । एकतिसां खणांचें वृंदावन ।

एथ नित्य वसे श्रीकृष्ण । स्वानंदपूर्ण निजसत्ता ॥ ६६ ॥

एथं पंध्राशतें श्लोक । तेचि पानें अत्यंत चोख ।

माजीं ज्ञानमंजरीचे घोख । अतिसुरेख शोभती ॥ ६७ ॥

तेथ जे घालिती निजजीवन । ते होती परम पावन ।

स्वयें ठाकती कृष्णसदन । ब्रह्म परिपूर्ण स्वानंदें ॥ ६८ ॥

जे वंदिती मुळींच्या उदका । जे लाविती मूळमृत्तिका ।

ते वंद्य होती तिहीं लोकां । नित्य निजसखा श्रीकृष्ण जोडे ॥ ६९ ॥

जे पठणरूपें जाणा । प्रत्यगावृत्ति प्रदक्षिणा ।

सद्भावें करिती सुजाणा । ते श्रीकृष्णचरणां विनटती ॥ ४७० ॥

ये कथेच्या विचित्र लीला । जे नित्य घालिती रंगमाळा ।

ते नागवती कळिकाळा । सदा त्यांजवळा श्रीकृष्ण ॥ ७१ ॥

हें एकादशाचें वृंदावन । जो श्रवणें करी नित्य पूजन ।

त्यासी प्रसन्न हो‌ऊनि श्रीकृष्ण देहाभिमान निर्दळी ॥ ७२ ॥

तेथ मननाची पुष्पांजळी । जो अनुदिनीं अर्पी त्रिकाळीं ।

तोही पावे हरिजवळी । निजात्ममेळीं निजनिष्ठा ॥ ७३ ॥

हें श्रीभागवत-वृंदावन । मेळवूनि संतत सज्जन ।

ये कथेचें करी जो व्याख्यान । तें महापूजन निरपेक्ष ॥ ७४ ॥

हें देखूनि महापूजन । संतोषे श्रीजनार्दन ।

श्रोते वक्ते जे सावधन । त्यांसी निजात्मज्ञान स्वयें देत ॥ ७५ ॥

श्रवणें पठणें मननें । अर्थावबोधव्याख्यानें ।

एकादशें समान देणें । जाणें तानें त्या नाहीं ॥ ७६ ॥

श्रवण मनन नव्हे पठण । तरी एकादशाचें पुस्तक जाण ।

ब्राह्मणासी द्यावें दान । विवेकज्ञान तेणें उपजे ॥ ७७ ॥

एकादश द्यावें दान । करावें एकादशाचें पूजन ।

करितां एकादशाचें स्मरण । पाप संपूर्ण निर्दळे ॥ ७८ ॥

एकादशसंग्रह जो करी । श्रीकृष्ण तिष्ठे त्याचे घरीं ।

जो एकादशाची श्रद्धा धरी । ज्ञान त्यामाझारीं स्वयें रिघे ॥ ७९ ॥

श्लोक श्लोकार्ध पादमात्र । नित्य स्मरे ज्याचें वक्त्र ।

तोही होय परम पवित्र । अति‌उदार एकादश ॥ ४८० ॥

अवचटें जातां कार्यांतरीं । दृष्टी पडे एकादशावरी ।

तैं पातकां होय रानभरी । आपधाकें दूरी तीं पळती ॥ ८१ ॥

तो एकाद्श ज्याचे करीं । देव वंदिती त्यातें शिरीं ।

तो निजांगें जग उद्धरी । एवढी थोरी एकादशा ॥ ८२ ॥

सकळ पुराणांमाझारीं । हा एकादश वनकेसरी ।

भवगजातें विदारी । क्षणामाझारीं शोकार्धें ॥ ८३ ॥

’मामेकमेव शरणं’ । याचि श्लोकाचें करितां पठण ।

मायेच गळा धरोनि जाण । अपधाकें पूर्ण संसार निमे ॥ ८४ ॥

’नरपेक्षं मुनिं शांतं’ । हा श्लोक चढे जैं हात ।

तैं सेवकां सेवी श्रीकृष्णनाथ । भवभय तेथ उरे कैंचें ॥ ८५ ॥

एकादशाचा एकेक श्लोक । होय भवबंधच्छेदक ।

जेथ वक्ता यदुनायक । तेथ हा विशेख म्हणों नये ॥ ८६ ॥

श्रीभागवतामाजीं जाण । एकादश मोक्षाचें स्थान ।

यालागीं श्लोकार्धमात्रें परिपूर्ण । भवबंधन निर्दळी ॥ ८७ ॥

श्रीकृष्ण वेदांचें जन्मस्थान । त्याचे मुखींचें हें निरूपण ।

तेथें सकळ वेदार्थ जाण । माहेरा आपण स्वयें येती ॥ ८८ ॥

यालागीं एकादशीं वेदार्थ । माहेरीं सुखावले समस्त ।

ते साधकासी परमार्थ । स्वानंद देत संपूर्ण ॥ ८९ ॥

मंथोनि वेदशास्त्रार्थ । व्यासें केलें महाभारत ।

त्या भारताचा मथितार्थ । श्रीभागवत-हरिलीला ॥ ४९० ॥

त्या भागवताचा सारंश । तो हा जाण एकादश ।

तेथ वक्ता स्वयें हृषीकेश । परब्रह्मरस प्रबोधी ॥ ९१ ॥

भागवतामाजीं एकादश । जैसा यतींमाजीं परमहंस ।

का देवांमाजीं जगन्निवास । तैसा एकादश अति वंद्य ॥ ९२ ॥

पक्ष्यांमाजीं राजहंस । रसांमाजीं सिद्धरस ।

तैसा भागवतामाजीं एकादश । परम सुरस स्वानंदें ॥ ९३ ॥

तीर्थ क्षेत्र वराणसी । पावनत्वें गंगा जैशी ।

जीवोद्धारीं एकादशी । महिमा तैसी अनिर्वाच्या ॥ ९४ ॥

त्या एकादशाची टीका ॥ जनार्दनकृपा करी एका ।

तो एकत्वाच्या निजसुखा । फळे भाविका सद्भावें ॥ ९५ ॥

धरोनि बालकाचा हातु । बाप अक्षरें स्वयें लिहिवितु ।

तैसा एकादशांचा अर्थु । बोलविला परमार्थु जनार्दनें ॥ ९६ ॥

कैसा चालवावा ग्रंथ । केवीं राखावा पदपदार्थ ।

ये व्युत्पत्तीची नेणें नेणें मी मात । बोलवी समर्थ जनार्दन ॥ ९७ ॥

जनार्दनें नवल केलें । मज मूर्खाहातीं ज्ञान बोलविलें ।

ग्रंथीं परमार्थरूप आणिलें । वाखाणविलें एकादशा ॥ ९८ ॥

एकादशाचा पदपदार्थ । शास्त्रवक्त्यां अतिगूढार्थ ।

तोही वाख्हाणविला परमार्थ । कृपाळु समर्थ जी जनार्दन ॥ ९९ ॥

जनार्दनें ऐसें केलें । माझें मीपण निःशेष नेलें ।

मग परमार्था अर्थविलें । बोलवूनि बोलें निजसत्ता ॥ ५०० ॥

खांबसूत्राचीं बाहुलीं । सूत्रधार नाचवी भलीं ।

तेवीं ग्रंथार्थाची बोली । बोलविली श्रीजनार्दनें ॥ १ ॥

अवघा श्रीजनार्दनचि देखा । तोचि आडनांवें जाहला ’एका’ ।

तेणें नांवें ग्रंथ नेटका । अर्थूनि तात्त्विकां तत्त्वार्थ दावी ॥ २ ॥

कवित्वीं घातलें माझें नांव । शेखीं नांवाचा नुरवी ठाव ।

ऐसें जनार्दनवैभव । अति‌अभिनव अलोलिक ॥ ३ ॥

ग्रंथ देखोनियां सज्ञान । म्हणती ज्ञाता एका जनार्दन ।

जवळीं जाहलिया दर्शन । मूर्ख संपूर्ण मानिती ॥ ४ ॥

एका जनार्दनाचा वृत्तांत । एक म्हणती ’भला भक्त ।

एक म्हणती जीवन्मुक्त । प्रपंची निश्चित मानिती एक ॥ ५ ॥

अहो हा एका जनार्दन । नाहीं आसन न देखे ध्यान ।

मंत्र मुद्रा माळा जपन । उपासकलक्षण या नाहीं ॥ ६ ॥

कोण मंत्रासे यासी । काय उपदेशी शिष्यांसी ।

हें कळों नेदी कोणासी । भुललीं भाविकें त्यासी अतिभावार्थें ॥ ७ ॥

नुसत्या हरिनामाचे घोष । लावूनि भुलविले येणॆं लोक’ ।

ऐसें नाना विकल्प अनेक । जनर्दन देख उपजवी स्वयें ॥ ८ ॥

मी जेथ झाडा दे‌ऊं जायें । तें बोलणें जनार्दनचि होये ।

युक्तिप्रयुक्तीचें पाहें । मीपण न राहे मजमाजीं ॥ ९ ॥

एवं माझें मीपण समूळीं । श्रीजनार्दन स्वयें गिळी ।

आतां माझी हाले जे अंगुळी । ते ते क्रिया चाळी श्रीजनार्दन ॥ ५१० ॥

निमेषोन्मेषांचे संचार । श्वासोच्छ्वासांचें परिचार ।

सकळ इंद्रियांचा व्यापार । चाळिता साचार श्रीजनार्दन ॥ ११ ॥

जेथ मी म्हणों जाये कविता । ते जनार्दनचि होय तत्त्वतां ।

माझें मीपण धरावया पुरता । ठाव रिता नुरेचि ॥ १२ ॥

माझें जें कां मीपण । जनार्दन जाहला आपण ।

एका जनार्दना शरण । ग्रंथ संपूर्ण तेणें केला ॥ १३ ॥

हेही बोल बोलतां जाण । खुणा वारे जनार्दन ।

झाडा सूचितां संपूर्ण । वेगळेंपण अंगीं लागे ॥ १४ ॥

आतां वेगळा अथवा एक । अवघा जनार्दन स्वयें देख ।

तेणें ग्रंथार्थाचे लेख । अत्यंत चोख विस्तारिले ॥ १५ ॥

ग्रंथ देशभाषा व्युत्पत्ती । म्हणोनि नुपेक्षावा पंडितीं ।

अर्थ पहावा यथार्थीं । परमात्मस्थिती निजनिष्ठा ॥ १६ ॥

जरी संस्कृत ग्रंथ पूर्ण । तरी देशभाषाव्याख्यान ।

मा हें आयतें निरूपण । साधक सज्ञान नुपेक्षिती ॥ १७ ॥

जे या ग्रंथा आदर करिती । अथवा जे कां उपेक्षिती ।

केवळ जे कोणी निंदिती । तेही आम्हां ब्रह्ममूर्ति सद्गुरुरूपें ॥ १८ ॥

हेंचि शिकविलें जनार्दनें । सर्व भूतीं मजचि पाहणें ।

प्रकृतिगुणांचीं लक्षणें । सर्वथा आपणें न मानावीं ॥ १९ ॥

शिष्याचे क्षोभ न साहवती । निंदकांची निंदा न जिरे चित्तीं ।

तैं तो कोरडाचि परमार्थीं । क्षोभें निश्चितीं नागविला ॥ ५२० ॥

एवं पराचे प्रकृतिगुण । पाहतां सर्वथा क्षोभे मन ।

ते न पहावे आपण । सर्वभूतीं चैतन्य समत्वें पहावें ॥ २१ ॥

येचि उपदेशीं अत्यादर । जनार्दनें केला थोर ।

यावेगळा भवाब्धिपार । सज्ञान नर पावों न शके ॥ २२ ॥

येणें निर्धारे गुरु तो गुरु । आम्हां शिष्य तोही संवादगुरु ।

निंदक तो परम गुरु । निपराद सद्गुरु जनार्दनकृपा ॥ २३ ॥

जनार्दनकृपा एथें । गुरूवेगळें नुरेचि रितें ।

मीपणासहित सकळ भूतें । गुरुत्वा निश्चितें आणिली तेणें ॥ २४ ॥

तेणेंचि हे ग्रंथकथा । सिद्धी पावविली परमार्था ।

माझे गांठीची नव्हे योग्यता । हें जाणितलें श्रोतां ग्रंथारंभीं ॥ २५ ॥

ग्रंथारंभ प्रतिष्ठानीं । तेथ पंचाध्यायी संपादूनि ।

उत्तर ग्रंथाची करणी । आनंदवनीं विस्तारिली ॥ २६ ॥

’अविमुक्त’ ’महाश्मशान’ । ’वाराणसी’ ’आनंदवन’ ।

एकासीचि नांवें जाण । ऐका लक्षण त्याचेंही ॥ २७ ॥

अतिशयें जेथें मुक्ती । अधमोत्तमां एकचि गति ।

पुढती नाहीं पुनरावृत्ती । ’अविमुक्त’ म्हणती या हेतू ॥ २८ ॥

जे श्मशानीं सांडिल्या प्राण । प्राणी पुढें न देखे मसण ।

यालागीं हें ’महाश्मशान’ । अंतीं ब्रह्मज्ञान शिव सांगे ॥ २९ ॥

मर्यादा श्वेत ’वरुणा’ ’अशी’ । मध्यें नांदे पंचक्रोशी ।

रिगम नाहीं पातकांसी । यालागीं ’वारणासी’ म्हणीपें इतें ॥ ५३० ॥

’वरुणा’ पातकांतें वारी । ’अशी’ महादोष संहारी ।

मध्यें विश्वेश्वराची नगरी । ’वाराणसी’ खरी या हेतु ॥ ३१ ॥

जें विश्वेश्वराचें क्रीडास्थान । जेथ स्वानंदें शिव क्रीडे आपण ।

यालागीं तें आनंदवन । ज्यालागीं मरण अमर वांछिती ॥ ३२ ॥

जेथें जितां सदन्नें भुक्ती । मेल्यामागें अचुक मुक्ती ।

यालागीं ’आनंदवन’ म्हणती । पार्वतीप्रती सदशिव सांगे ॥ ३३ ॥

तया वाराणसी मुक्तिक्षेत्रीं । मणिकर्णिकामहातीरीं ।

पंचमुद्रापीठामाझारीं । एकादशावरी टीका केली ॥ ३४ ॥

ऐकतां संतोषले सज्जन । स्वानंदें तुष्टला जनार्दन ।

पंचाध्यायी संपतां जाण । स्वमुखें आपण वरद वदला ॥ ३५ ॥

ग्रंथ सिद्धी पावेल यथार्थीं । येणें सज्ञानहीं सुखी होती ।

मुमुक्षु परमार्थ पावती । साधक तरती भवसिंधु ॥ ३६ ॥

भाळेभोळे विषयी जन । याचें करितां श्रवण पठण ।

ते हरिभक्त होती जाण । सन्मार्गी पूर्ण बहुत होती ॥ ३७ ॥

’हे टीका तरी मराठी । परी ज्ञानदानें हो‌ईल लाठी’ ।

ऐसी निजमुखीं बोलोन गोठी । कृपदृष्टीं पाहिलें ॥ ३८ ॥

तेथ म्यां ही केली विनंती । ’जे ये ग्रंथीं अर्थार्थी होती ।

त्यांसी ब्रह्मभावें ब्राह्मणीं भक्ती । नामीं प्रीतीं अखंड द्यावी ॥ ३९ ॥

ते न व्हावे ब्रह्मद्वेषी । निंदा नातळावी त्यांसी ।

समूळ क्षय ब्रह्मद्वेषेंसीं । निंदेपासीं सकळ पापें’ ॥ ५४० ॥

ऐसी ऐकतां विनवण । कृपेनें तुष्टला श्रीजनार्दन ।

जें जें मागितलें तें तें संपूर्ण । वरद आपण स्वयें वदला ॥ ४१ ॥

ये ग्रंथी ज्या अत्यंत भक्ती । निंदाद्वेष न रिघे त्याचे चित्तीं ।

श्रीरामनामीं अतिप्रीती । सुनिश्चितीं वाढेल ॥ ४२ ॥

अविद्य सुविद्य व्युत्पत्ती । न करितां ब्राह्मणजातीं ।

ब्रह्मभावें हो‌ईल भक्ती । तेणें ब्रह्मप्राप्ती अचूक ॥ ४३ ॥

नामापरता साधकां सद्भावो । नाहीं ब्राह्मणापरता आन देवो ।

तो ये ग्रंथीं भजनभावो । नीच नवा पहा हो वाढेल ॥ ४४ ॥

ऐसें देवोनि वरदान । हृदयीं आलिंगी जनार्दन ।

म्हणे ये ग्रंथीं जया भजन । त्याचें भवबंधन मी छेदीं ॥ ४५ ॥

हेही अलंकारपदवी । स्वयें जनार्दनचि वदवी ।

एवं कृपा केली जनार्दनदेवीं । हे ठेवाठेवी मी नेणें ॥ ४६ ॥

थोर भाग्यें मी पुरता । पूर्ण कृपा केली समस्त श्रोतां ।

समूळ सांभाळिले ग्रंथार्था । अर्थपरमार्था समसाम्यें ॥ ४७ ॥

पुढें या ग्रंथाचें व्याख्यान । जेथ हो‌ईल कथाकथन ।

तेथ द्यावें अवधान । हें पार्थन दीनाचें ॥ ४८ ॥

हे ऐकोनि प्रार्थन । संतोषले श्रोतेसज्जन ।

हे कथा आमुचें निजजीवन । जेथ व्याख्यान तेथ आम्ही ॥ ४९ ॥

ऐसे संतुष्टले श्रोतेजन । वरदें तुष्टला श्रीजनार्दन ।

एका जनार्दन शरण । ग्रंथ संपूर्ण तेणें जाहला ॥ ५५० ॥

वाराणसी महामुक्तिक्षेत्र । विक्रमशक ’वृष’ संवत्सर ।

शके सोळाशें तीसोत्तर । टीका एकाकार जनार्दनकृपा ॥ ५१ ॥

महामंगळ कार्तिकमासीं । शुक्ल पक्ष पौर्णीमेसी ।

सोमवारशिवयोगेंसी । टीका एकादशी समाप्त केली ॥ ५२ ॥

स्वदेशींचा शक संवत्सर । दंडकारण्य श्रीरामक्षेत्र ।

प्रतिष्ठान गोदातीर । तेथील उच्चार तो ऐका ॥ ५३ ॥

शालिवहनशकवैभव । संख्या चौदाशें पंचाण्णव ।

’श्रीमुख’ संवत्सराचें नांव । टीका अपूर्व तैं जाहली ॥ ५४ ॥

एवं एकादशाची टीका । जनार्दनकृपा करी एका ।

ते हे उभयदेशा‌अवांका । लिहिला नेटका शकसंवत्सर ॥ ५५ ॥

पंध्राशतें श्लोक सुरस । एकतीस अध्याय ज्ञानरहस्य ।

स्वमुखें बोलिला हृषीकेश । एकाकी एकादश दुजेनिवीण ॥ ५६ ॥

एकादश म्हणजे एक एक । तेथ दुजेपणाचा न रिघे अंक ।

तेंचि एकादश इंद्रियीं सुख । एकत्वीं अलोलिक निडारलें पूर्ण ॥ ५७ ॥

त्या एकादशाची टीका । एकरसें करी एका ।

त्या एकत्वाच्या निजमुखा । फळेल साधकां जनार्दनकृपा ॥ ५८ ॥

हा ज्ञानग्रंथ चिद्रत्न । यथार्थ अर्थिला संपूर्ण ।

माझेनि नांवें श्रीजनार्दन । ग्रंथकर्ता आपण स्वयें जाहला ॥ ५९ ॥

एका जनार्दना शरण । जनार्दना पढियें एकपण ।

जेवीं कां सूर्याचे किरण । सूर्यतेजें पूर्ण निरसी तम ॥ ५६० ॥

तेवीं श्रीजनार्दन तेजें जाण । प्रकाशलें एकपण ।

तेणें प्रकाशें ग्रंथ संपूर्ण । जनार्दनार्पण एकपणेंसीं ॥ ६१ ॥

’जन जनार्दन एक’ । जाणे तो सुटला निःशेख ।

हेंचि नेणोनियां लोक । गुंतले अनेक निजात्मभ्रमें ॥ ५६२ ॥

इति श्रीभागवते महापुराणे परमहंससंहितायां एकादशस्कंधे श्रीकृष्ण‌उद्धवसंवादे

एकाकारटीकायां ’मौसलोपाख्यानं’ नाम एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक २८ ॥ ओंव्या ॥ ५६२ ॥