॥ श्री एकनाथी भागवत ॥

अध्याय पहिला

श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यैः नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥

श्री दत्तात्रेयाय नमः ॥ श्री रुक्मिणीपांडुरंगाभ्यां नमः ॥

ॐ नमो जी जनार्दना । नाहीं भव‌अभव भावना ।

न देखोनि मीतूंपणा नमन श्रीचरणा सद्‌गुरुराया ॥ १ ॥

नमन श्री‍एकदन्ता । एकपणें तूंचि आतां ।

एकीं दाविसी अनेकता । परी एकात्मता न मोडे ॥ २ ॥

तुजमाजीं वासु चराचरा । म्हणौनि बोलिजे लंबोदरा ।

यालागीं सकळांचा सोयरा । साचोकारा तूं होसी ॥ ३ ॥

तुज देखे जो नरु । त्यासी सुखाचा होय संसारु ।

यालागीं ’विघ्नहरु’ । नामादरु तुज साजे ॥ ४ ॥

हरुष तें वदन गणराजा । चार्‍ही पुरुषार्थ त्याचि चार्‍ही भुजा ।

प्रकाशिया अप्रकाशी वोजा । तो झळकत तुझा निजदंतु ॥ ५ ॥

पूर्व‌उत्तरमीमांसा दोनी । लागलिया श्रवणस्थानीं ।

निःशब्दादि वाचा वदनीं । कर जोडूनि उभिया ॥ ६ ॥

एकेचि काळी सकळ सृष्टी । आपुलेपणें देखत उठी ।

तेचि तुझी देखणी दृष्टी । सुखसंतुष्टी विनायका ॥ ७ ॥

सुखाचें पेललें दोंद । नाभीं आवर्तला आनंद ।

बोधाचा मिरवे नागबंद । दिसे सन्निध साजिरा ॥ ८ ॥

शुद्ध सत्त्वाचा शुक्लांबर । कासे कसिला मनोहर ।

सुवर्णवर्ण अलंकार । तुझेनि साचार शोभति ॥ ९ ॥

प्रकृति पुरुष चरण दोनी । तळीं घालिसी वोजावुनी ।

तयांवरी सहजासनीं । पूर्णपणीं मिरवसी ॥ १० ॥

तुझी अणुमात्र झालिया भेटी । शोधितां विघ्न न पडे दृष्टी ।

तोडिसी संसारफांसोटी । तोचि तुझे मुष्टी निजपरशु ॥ ११ ॥

भावें भक्त जो आवडे । त्याचें उगविसी भवसांकडें ।

वोढूनि काढिसी आपणाकडे । निजनिवाडें अंकुशें ॥ १२ ॥

साच निरपेक्ष जो निःशेख । त्याचें तूंचि वाढविसी सुख ।

दे‍ऊनि हरिखाचे मोदक । निवविसी देख निजहस्तें ॥ १३ ॥

सूक्ष्माहूनि सूक्ष्म सान । त्यामाजीं तुझें अधिष्ठान ।

यालागीं मूषकवाहन । नामाभिधान तुज साजे ॥ १४ ॥

पाहता नरु ना कुंजरु । व्यक्ताव्यक्तासी परु ।

ऐसा जाणोनि निर्विकारु । नमनादरु ग्रंथार्थीं ॥ १५ ॥

ऐशिया जी गणनाथा । मीपणें कैंचा नमिता ।

अकर्ताचि जाहला कर्ता । ग्रंथकथाविस्तारा ॥ १६ ॥

आतां नमूं सरस्वती । जे सारासारविवेकमूर्तीं ।

चेतनारूपें इंद्रियवृत्ती । जे चाळीती सर्वदा ॥ १७ ॥

जे वाचेची वाचक । जे बुद्धीची द्योतक ।

जे प्रकाशा प्रकाशक । स्वयें देख स्वप्रभ ॥ १८ ॥

जे शिवांगीं शक्ती उठी । जैसी डोळ्यामाजीं दिठी ।

किंवा सुरसत्वें दावी पुष्टी । फळपणें पोटीं फळाच्या ॥ १९ ॥

जैसा साखरे‌अंगी स्वादु । किं सुमनामाजीं मकरंदु ।

तैसा शिवशक्ती संबंधु । अनादिसिद्ध अतर्क्य ॥ २० ॥

ते अनिर्वाच्य निजगोडी । चहूं वाचांमाजीं वाडी ।

म्हणोनि वागीश्वरी रोकडी । ग्रंथार्थी चोखडी चवी दावी ॥ २१ ॥

सारासार निवडिती जनीं । त्या हंसावरी हंसवाहिनी ।

बैसली सहजासनीं । अगम्यपणीं अगोचरु ॥ २२ ॥

ते परमहंसीं आरूढ । तिसी विवेकहंस जाणती दृढ ।

जवळी असतां न देखती मूढ । अभाग्य दृढ अतिमंद ॥ २३ ॥

तिचें निर्धारितां रूप । अरूपाचें विश्वरूप ।

तें आपुलेपणें अमूप । कथा अनुरूप बोलवी ॥ २४ ॥

हा बोलु भला झाला । म्हणोनि बोलेंचि स्तविला ।

तैसा स्तुतिभावो उपजला । बोलीं बोला गौरवी ॥ २५ ॥

ते वाग्विलास परमेश्वरी । सर्वांगदेखणी सुंदरी ।

राहोनि सबाह्य‌अभ्यंतरीं । ग्रंथार्थकुसरी वदवी स्वयें ॥ २६ ॥

ते सदा संतुष्ट सहज । म्हणोनि निरूपणा चढलें भोज ।

परी वक्तेपणाचा फुंज । मीपणें मज येवोंच नेदी ॥ २७ ॥

वाग्देवतेची स्तुति । वाचाचि जाहली वदती ।

तेथें द्वैताचिये संपत्ती । उमस चित्तीं उमजेना ॥ २८ ॥

तिणें बोल बोलणें मोडिलें । समूळ मौनातें तोडिलें ।

त्यावरी निरूपण घडिलें । न बोलणें बोलें बोलवी ॥ २९ ॥

तिसी सेवकपणें दुसरा । हो‍ऊनि निघे नमस्कारा ।

तंव मीपणेंसीं परा । निजनिर्धारा पारुषे ॥ ३० ॥

जेथें मीपणाचा अभावो । तेथें तूंपणा कैंचा ठावो ।

याहीवरी करी निर्वाहो । अगम्य भावो निरूपणीं ॥ ३१ ॥

जैशा सागरावरी सागरीं । चालती लहरींचिया लहरी ।

तैसे शब्द स्वरूपाकारीं । स्वरूपावरी शोभती ॥ ३२ ॥

जैशा साखरेचिया कणिका । गोडिये भिन्न नव्हती देखा ।

तैसें निरूपण ये रसाळसुखा । ब्रह्मरसें देखा रसवृत्ति ॥ ३३ ॥

तेथें मीपणेंशीं सरस्वती । बैसविलें एका ताटें रसवृत्ती ।

तेणें अभिन्नशेष दे‍ऊनि तृप्ती । ते हे उद्‍गार येती कथेचे ॥ ३४ ॥

आतां वंदू ते सज्जन । जे कां आनंदचिद्‍घन ।

वर्षताती स्वानन्दजीवन । संतप्त जन निववावया ॥ ३५ ॥

ते चैतन्याचे अळंकार । कीं ब्रह्मविद्येचे श्रृंगार ।

कीं ईश्वराचें मनोहर । निजमंदीर निवासा ॥ ३६ ॥

ते अधिष्ठाना अधिवसु । कीं सुखासही सोल्हासु ।

विश्रांतीसी विश्वासु । निजरहिवासु करावया ॥ ३७ ॥

कीं ते भूतदयार्णव । कीं माहेरा आली कणव ।

ना ते निर्गुणाचे अवेव । निजगौरव स्वानन्दा ॥ ३८ ॥

ना ते डोळ्यातील दृष्टी । कीं तिचीही देखणी पुष्टी ।

कीं संतुष्टीसी तुष्टी । चरणांगुष्ठीं जयांचे ॥ ३९ ॥

ते पाहती जयांकडे । त्यांचें उगवे भवसांकडें ।

परब्रह्म डोळियांपुढें । निजनिवडें उल्हासे ॥ ४० ॥

तेथें साधनचतुष्टयसायास । न पाहती शास्त्रचातुर्यविलास ।

एका धरिला पुरे विश्वास । स्वयें प्रकाश ते करिती ॥ ४१ ॥

ते जगामाजीं सदा असती । जीवमात्रातें दिसती ।

परी विकल्पेंचि ठकिजती । नाहीं म्हणती नास्तिक्यें ॥ ४२ ॥

मातियेचा द्रोण केला । तो कौळिका भावो फळला ।

म्हणौनि विश्वासेंवीण नाडला । जगु ठकला विकल्पें ॥ ४३ ॥

एका‍एकीं विश्वासतां । तरी वाणी नाहीं निजसत्ता ।

त्यांचे चरणी भावार्थता । ठेविला माथां विश्वासें ॥ ४४ ॥

ते नमस्कारितां आवश्यक । करून ठाकती एक ।

परी एकपणें सेवक । त्यांचाचि देख स्वयें हो‍आवें ॥ ४५ ॥

त्यांचिया सेवेचिये गोडी । ब्रह्मसुखाची उपमा थोडी ।

जे भजती अनन्य आवडीं । ते जाणती गाढी निजचवी ॥ ४६ ॥

ते प्रकृतीसी पर । प्रकृतिरूपीं ते अविकार ।

आकार-विकार-व्यवहार । त्यांचेनि साचार बाधीना ॥ ४७ ॥

ते भोगावरी न विटती । त्यागावरी न उठती ।

आपुलिये सहजस्थिती । स्वयें वर्तती सर्वदा ॥ ४८ ॥

ते ज्ञातेपणा न मिरविती । पिसेपण न दाविती ।

स्वरूपफुंजुविस्मृती । गिळूनि वर्तती निजांगें ॥ ४९ ॥

प्रेमा अंगींचि जिराला । विस्मयो येवोंचि विसरला ।

प्रपंचुपरमार्थु एकु जाहला । हाही ठेला विभागु ॥ ५० ॥

स्मरण विस्मरणेंशीं गेलें । देह देहीच हारपलें ।

आंतुबाहेरपण गेलें । गेलें ठेलें स्मरेना ॥ ५१ ॥

स्वप्न जागृती जागतां गेली । सुषुप्ती साक्षित्वेंसीं बुडाली ।

उन्मनीही वेडावली । तुर्या ठेली तटस्थ ॥ ५२ ॥

दृश्य द्रष्टेनशीं गेलें । दर्शन एकलेपणें निमालें ।

तें निमणेंपणही विरालें । विरवितें नेलें विरणेनिशीं ॥ ५३ ॥

ज्ञान अज्ञानातें घे‍ऊनि गेलें । तंव ज्ञातेपणही बुडालें ।

विज्ञान अंगी घडलें । परी नवें जडलें हें न मनी ॥ ५४ ॥

यापरी जे निजसज्जन । तिहीं व्हावें सावधान ।

द्यावें मज अवधान । हें विज्ञापन बाळत्वें ॥ ५५ ॥

सूर्य सदा प्रकाशघन । अग्नि सदा देदीप्यमान ।

तैसे संत सदा सावधान । द्यावें अवधान हें बालत्व माझें ॥ ५६ ॥

तंव संतसज्जनीं एक वेळां । थोर करूनियां सोहळा ।

आज्ञापिलें वेळोवेळां । ग्रंथ करविला प्राकृत ॥ ५७ ॥

एकांतीं आणि लोकांतीं । थोर साक्षेप केला संतीं ।

तरी सांगा जी मजप्रती । कोण ग्रंथीं प्रवर्तों ॥ ५८ ॥

पुराणीं श्रेष्ठ भागवत । त्याहीमाजी उद्धवगीत ।

तुवां प्रवर्तावें तेथ । वक्ता भगवंत तुज साह्य ॥ ५९ ॥

आम्हांसी पाहिजे ज्ञानकथा । वरी तुजसारिखा रसाळ वक्ता ।

तरी स्तुति सांडूनि आतां । निरूपण तत्त्वतां चालवी ॥ ६० ॥

तुज संतस्तवनीं उत्साहो । हा तंव कळला भावो ।

तरी कथेचा लवलाहो । निजनिर्वाहो उपपादीं ॥ ६१ ॥

या संतांचे कृपावचनें । एका‍एकी आनंदलों मनें ।

तेणें वाक्यपसायदानें । स्वानंदघनें उल्हासे ॥ ६२ ॥

जैसा मेघांचेनि गर्जनें । मयूर उपमों पाहे गगनें ।

नाना नवेनि जीवनें । जेवीं चातक मनें उल्हासे ॥ ६३ ॥

कां देखोनि चंद्रकर । डोलों लागे चकोर ।

तैसें संतवदनींचें उत्तर । आले थोर सुखावित ॥ ६४ ॥

थोर सुखाचा केलों स्वामी । तुमचें पुरतें कराल तुम्ही ।

तरी वायांचि कां मीपणें मी । मनोधर्मीं वळंगेजों ॥ ६५ ॥

परी समर्थांचि आज्ञा । दासां न करवे अवज्ञा ।

तरी सांगितली जे संज्ञा । ते करीन आज्ञा स्वामींची ॥ ६६ ॥

परी तुम्हीं एक करावें । अखंड अवधान मज द्यावें ।

तेणें दिठिवेनि आघवें । पावेल स्वभावें निजसिद्धी ॥ ६७ ॥

अगा तुझिया मनामाजीं मन । शब्दीं ठेविलेंसे अनुसंधान ।

यालागीं निजनिरूपण । चालवीं जाण सवेगें ॥ ६८ ॥

आतां वंदूं कुळदेवता । जे एका‍एकी एकनाथा ।

ते एकीवांचून सर्वथा । आणिक कथा करूं नेदी ॥ ६९ ॥

एक रूप दाविलें मनीं । तंव एकचि दिसे जनीं वनीं ।

एकचि कानीं वदनीं । एकपणीं ’एकवीरा’ ॥ ७० ॥

ते शिवशक्तिरूपें दोनी । ने‍ऊन मिरवे एकपणीं ।

एकपणें जाली गुर्विणी । प्रसवे एकपणीं एकवीरा ॥ ७१ ॥

तें एकरूपें एकवीरा । प्रसवली बोध-फरशधरा ।

जयाचा कां दरारा । महावीरां अभिमानियां ॥ ७२ ॥

तेणे उपजोनि निवटिली माया । आज्ञा पाळूनि सुख दे पितया ।

म्हणोनि तो जाहला विजया । लवलाह्यां दिग्मंडलीं ॥ ७३ ॥

जो वासनासहस्रबाहो । छेदिला सहस्रार्जुन-अहंभावो ।

स्वराज्य करूनियां पहा हो । अर्पी स्वयमेवो स्वजातियां ॥ ७४ ॥

तेणें मारूनि माता जीवविली । तेचि कुळदेवता आम्हां जाहली ।

परी स्वनांवें ख्याति केली । एकात्मबोली एकनाथा ॥ ७५ ॥

ते जैंपासोनि निवटिली । तैंपासोनि प्रकृति पालटली ।

रागत्यागें शांत झाली । निजामा‍उली जगदंबा ॥ ७६ ॥

तया वोसंगा घे‍ऊन । थोर दिधलें आश्वासन ।

विषमसंकटीं समाधान । स्वनामस्मरण केलिया ॥ ७७ ॥

ते जय जय जगदंबा । ’उदो’ म्हणे ग्रंथारंभा ।

मतीमाजी स्वयंभा । योगगर्भा प्रगटली ॥ ७८ ॥

आतां वंदूं जनार्दनु । जो भवगजपंचाननु ।

जनीं विजनीं समानु । सदा संपूर्णु समत्वें ॥ ७९ ॥

ज्याचेनि कृपापांगें । देहीं न देखती देहांगें ।

संसार टवाळ वेगें । केलें वा‍उगें भवस्वप्न ॥ ८० ॥

जयाचेनि कृपाकटाक्षें । अलक्ष्य लक्ष्येंवीण लक्षे ।

साक्षी विसरली साक्षें । निजपक्षें गुरुत्वें ॥ ८१ ॥

नेणें जीवेंवीण जीवविलें । मृत्युवीण मरणचि मारिलें ।

दृष्टि घे‍ऊनि दाखविलें । देखणें केलें सर्वांग ॥ ८२ ॥

देहीं देह विदेह केलें । शेखीं विदेहपण तेंही नेलें ।

नेलेपणही हारपलें । उरीं उरलें उर्वरित ॥ ८३ ॥

अभावों भावेंशीं गेला । संदेह निःसंदेहेंशीं निमाला ।

विस्मयो विस्मयीं बुडाला । वेडावला स्वानंदु ॥ ८४ ॥

तेथ आवडीं होय भक्तु । तंव देवोचि भक्तपणा‍आंतु ।

मग भज्यभजनाचा अंतु । दावी उप्रांतु स्वलीला ॥ ८५ ॥

नमन नमनेंशीं नेलें । नमितें नेणो काय जाहलें ।

नम्यचि अंगीं घडलें । घडले मोडलें मोडूनि ॥ ८६ ॥

दृश्य द्रष्टा जाण । दोहींस एकचि मरण ।

दर्शनही जाहलें क्षीण । देखणेपण गिळूनि ॥ ८७ ॥

आतां देवोचि आघवा । तेथें भक्तु न ये भक्तभावा ।

तंव देवोही मुकला देवा । देवस्वभावा विसरोनि ॥ ८८ ॥

देवो देवपणे दाटला । भक्तु भक्तपणें आटला ।

दोहींचाही अंतु आला । अभेद जाहला अनंतु ॥ ८९ ॥

अत्यागु त्यागेंशीं विराला । अभोगु भोगेंशीं उडाला ।

अयोगु योगेंशीं बुडाला । योग्यतेचा गेला अहंभावो ॥ ९० ॥

ऐशियाहीवरी अधिक सोसु । सायुज्यामाजीं होतसे दासू ।

तेथील सुखाचा सौरसु । अति अविनाशु अगोचरू ॥ ९१ ॥

शिवें शिवूचि यजिजे । हें ऐशिये अवस्थेचि साजे ।

एर्‍हवीं बोलचि बोलिजे । परि न पविजे निजभजन ॥ ९२ ॥

ये अभिन्न सुखसेवे‌आंतु । नारद आनंदें नाचत गातु ।

शुकसनकादिक समस्तु । जाले निजभक्तु येणेंचि सुखें ॥ ९३ ॥

सागरीं भरे भरतें । तें भरतें भरे तरियांतें ।

तैसें देवेंचि देवपणें येथें । केलें मातें निजभक्त ॥ ९४ ॥

सागर सरिता जीवन एक । परी मिळणीं भजन दिसे अधिक ।

तैसें एकपणेंचि देख । भजनसुख उल्हासे ॥ ९५ ॥

वाम सव्य दोनी भाग । परी दों नामी एकचि आंग ।

तैसा देवभक्तविभाग । देवपणीं साङ्ग आभासे ॥ ९६ ॥

तेवीं आपुलेपणाचेनि मानें । भक्त केलों जनार्दनें ।

परी कायावाचामनें । वर्तविजे तेणें सर्वार्थीं ॥ ९७ ॥

तो मुखाचें जाला निजसुख । दृष्टीतें प्रकटे सन्मुख ।

तोचि विवेकेंकरून देख । करवी लेख ग्रंथार्थी ॥ ९८ ॥

परी नवल त्याचें लाघव । अभंगीं घातलें माझें नांव ।

शेखीं नांवाचा निजभाव । उरावया ठाव नुरवीच ॥ ९९ ॥

या वचनार्था संतोषला । म्हणे भला रे भला भला ।

निजभाविकु तूंचि संचला । प्रगट केला गुह्यार्थु ॥ १०० ॥

हे स्तुति कीं निरूपण । ग्रंथपीठ कीं ब्रह्मज्ञान ।

साहित्य कीं समाधान । संज्ञाही जाण कळेना ॥ १०१ ॥

तुझा बोलुचि एक‌एकु । सोलीव विवेकाचा विवेकु ।

तो संतोषासी संतोखु। आत्यंतिकु उपजवी ॥ १०२ ॥

तुझेनि मुखें जें जें निघे । तें संतहृदयीं साचचि लागे ।

मुमुक्षुसारंगांचीं पालिंगें । रुंजी निजांगें करितील ॥ १०३ ॥

ग्रंथारंभु पडला चोख । मुक्त मुमुक्षु इतर लोक ।

श्रवणामात्रेंचि देख । निजात्मसुख पावती ॥ १०४ ॥

येणें वचनामृत तुषारें । ग्रंथभूमिका विवेकांकुरें ।

अंकुरली एकसरें । फळभारें सफलित ॥ १०५ ॥

कीं निर्जीवा जीवु आला । नातरी सिद्धा सिद्धिलाभु जाला ।

कीं निजवैभवें आपुला । प्रियो मीनला पतिव्रते ॥ १०६ ॥

तैसेनि हरुषानंदें । जी जी म्हणितलें स्वानंदें ।

तुमचेनि पादप्रसादें । करीन विनोदें ग्रंथार्थू ॥ १०७ ॥

श्रीरामप्रतापदृष्टीं । शिळा तरती सागरापोटीं ।

कीं वसिष्ठवचनासाठीं । तपे शाटी रविमंडळीं ॥ १०८ ॥

कीं याज्ञवल्कीच्या मंत्राक्षता । शुष्ककाष्ठांस पल्लवता ।

कीं धर्में श्वानु सरता । केला सर्वथा स्वर्गलोकीं ॥ १०९ ॥

तैसे माझेनि नांवें । ग्रंथ होती सुहावे ।

आज्ञाप्रतापगौरवें । गुरुवैभवें सार्थकु ॥ ११० ॥

घटित एका आणि एकादशें । राशि-नक्षत्र एकचि असे ।

त्या एकामाजीं जैं पूर्ण दिसे । तैं दशदशांगें चढे अधिक ॥ १११ ॥

मागां पुढां एक एक कीजे । त्या नांव एकादशु म्हणिजे ।

तरी एका एकपणचि सहजें । आलें निजवोजें ग्रंथार्थें ॥ ११२ ॥

तेथें देखणेंचि करूनि देखणें । अवघेंचि निर्धारूनि मनें ।

त्यावरी एकाजनार्दनें । टीका करणें सार्थक ॥ ११३ ॥

पाहोनि दशमाचा प्रांतु । एकादशाच्या हृदया‍आंतु ।

एकादशावरी जगन्नाथु । ग्रंथार्थु आरंभी ॥ ११४ ॥

म्हणौनि एकादशाची टीका । एकादशीस करी एका ।

ते एकपणाचिया सुखा । फळेल देखा एकत्वें ॥ ११५ ॥

आतां वंदूं महाकवी । व्यास वाल्मीक भार्गवी ।

जयातें उशना कवी । पुराणगौरवीं बोलिजे ॥ ११६ ॥

तिहीं आपुलिये व्युत्पत्ती । वाढवावी माझी मती ।

हेचि करीतसें विनंती । ग्रंथ समाप्तीं न्यावया ॥ ११७ ॥

वंदूं आचार्य शंकरू । जो ग्रंथार्थविवेकचतुरू ।

सारूनि कर्मठतेचा विचारू । प्रबोधदिनकरू प्रकाशिला ॥ ११८ ॥

आतां वंदूं श्रीधर । जो भागवतव्याख्याता सधर ।

जयाची टीका पाहतां अपार । अर्थ साचार पैं असे ॥ ११९ ॥

इतरही टीकाकार । काव्यकर्ते विवेकचतुर ।

त्यांचे चरणीं नमस्कार । ग्रंथा सादर तिहीं हो‍आवें ॥ १२० ॥

वंदूं प्राकृत कवीश्वर । निवृत्तिप्रमुख ज्ञानेश्वर ।

नामदेव चांगदेव वटेश्वर । ज्यांचें भाग्य थोर गुरुकृपा ॥ १२१ ॥

जयांचे ग्रंथ पाहतां । ज्ञान होय प्राकृतां ।

तयांचें चरणी माथा । निजात्मता निभावें ॥ १२२ ॥

संस्कृत ग्रंथकर्ते ते महाकवी । मा प्राकृतीं काय उणीवी ।

नवीं जुनीं म्हणावीं । कैसेनि केवीं सुवर्णसुमनें ॥ १२३ ॥

कपिलेचें म्हणावें क्षीर । मा इतरांचें तें काय नीर ।

वर्णस्वादें एकचि मधुर । दिसे साचार सारिखें ॥ १२४ ॥

जें पाविजे संस्कृत अर्थें । तेंचि लाभे प्राकृतें ।

तरी न मनावया येथें । विषमचि तें कायी ॥ १२५ ॥

कां निरंजनीं बसला रावो । तरी तोचि सेवकां पावन ठावो ।

तेथें सेवेसि न वचतां पाहा हो । दंडी रावो निजभृत्यां ॥ १२६ ॥

कां दुबळी आणि समर्थ । दोहींस रायें घातले हात ।

तरी दोघींसिही तेथ । सहजें होत समसाम्य ॥ १२७ ॥

देशभाषावैभवें । प्रपंच पदार्थीं पालटलीं नांवें ।

परी रामकृष्णादिनामां नव्हे । भाषावैभवें पालटु ॥ १२८ ॥

संस्कृत वाणी देवें केली । तरी प्राकृत काय चोरापासोनि जाली ।

असोतु या अभिमानभुली । वृथा बोलीं काय काज ॥ १२९ ॥

आतां संस्कृता किंवा प्राकृता । भाषा झाली जे हरिकथा ।

ते पावनचि तत्त्वता । सत्य सर्वथा मानली ॥ १३० ॥

वंदूं ’भानुदास’ आतां । जो कां पितामहाचा पिता ।

ज्याचेनि वंश भगवंता । झाला सर्वथा प्रियकर ॥ १३१ ॥

जेणें बाळपणीं आकळिला भानु । स्वयें जाहला चिद्‍भानु ।

जिंतोनि मानाभिमानु । भगवत्पावनु स्वयें झाला ॥ १३२ ॥

जयाचि पदबंध प्राप्ति । पाहों आली श्रीविठ्ठलमूर्ति ।

कानीं कुंडलें जगज्ज्योति । करितां रातीं देखिला ॥ १३३ ॥

तया भानुदासाचा ’चक्रपाणि’ । तयाचाही सुत सुलक्षणी ।

तया ’सूर्य’ नाम ठेवूनि । निजीं निज हो‍ऊनि भानुदास ठेला ॥ १३४ ॥

तया सूर्यप्रभाप्रतापकिरणीं । मातें प्रसवली रुक्मिणी ।

म्हणौनि रखुमा‍ई जननी । आम्हांलागूनि साचचि ॥ १३५ ॥

हे ग्रंथारंभकाळा । वंदिली पूर्वजमाळा ।

धन्य निजभाग्याचि लीळा । आलों वैष्णवकुळा जन्मोनि ॥ १३६ ॥

ते वैष्णवकुळीं कुळनायक । नारद प्रल्हाद सनकादिक ।

उद्धव अक्रूर श्रीशुक । वसिष्ठादिक निजभक्त ॥ १३७ ॥

ते वैष्णव सकळ । ग्रंथार्थीं अवधानशीळ ।

म्हणौनि वैष्णवकुळमाळ । वंदिली सकळ ग्रंथार्थीं ॥ १३८ ॥

उपजलों ज्याचिया गोत्रा । नमन त्या विश्वामित्रा ।

जो कां प्रतिसृष्टीचा धात्रा । गायत्रीमंत्रा महत्त्व ॥ १३९ ॥

जो उपनिषद्‌विवेकी । तो वंदिला याज्ञवल्की ।

जो कविकर्तव्यातें पोखी । कृपापीयूखीं वर्षोनि ॥ १४० ॥

नमन भूतमात्रां अशेखां । तेणें विश्वंभरू जाहला सखा ।

म्हाणौनि ग्रंथारंभु देखा । आला नेटका संमता ॥ १४१ ॥

आतां नमूं दत्तात्रेया । जो कां आचार्यांचा आचार्या ।

तेणें प्रवर्तविलें ग्रंथकार्या । अर्थवावया निजबोधु ॥ १४२ ॥

तो शब्दातें दावितु । अर्थु अर्थें प्रकाशितु ।

मग वक्तेपणाची मातु । स्वयें वदवितु यथार्थ ॥ १४३ ॥

तो म्हणे श्रीभागवत । तें भगवंताचें हृद्‌गत ।

त्यासीचि होय प्राप्त । ज्याचें निरंतर चित्त भगवंतीं ॥ १४४ ॥

तें तें हें ज्ञान कल्पादी । ’चतुःश्लोक’ पदबंधीं ।

उपदेशिला सद्‍बुद्धी । निजात्मबोधीं विधाता ॥ १४५ ॥

नवल तयाचा सद्‌भावो । शब्दमात्रें झाला अनुभवो ।

बाप सद्‌गुरुकृपा पहा हो । केला निःसंदेहो परमेष्ठी ॥ १४६ ॥

तो चतुःश्लोकींचा बोधु । गुरुमार्गें आला शुद्धु ।

तेणें उपदेशिला नारदु । अतिप्रबुद्धु भावार्थीं ॥ १४७ ॥

तेणें नारदु निवाला । अवघा अर्थमयचि झाला ।

पूर्ण परमानंदें धाला । नाचों लागला निजबोधें ॥ १४८ ॥

तो ब्रह्मवीणा वाहतु । ब्रह्मपदें गीतीं गातु ।

तेणें ब्रह्मानंदें नाचतु । विचरे डुल्लतु भूतळीं ॥ १४९ ॥

तो आला सरस्वती तीरा । तंव देखिलें व्यास ऋषीश्वरा ।

जो संशयाचिया पूरा । अतिदुर्धरामाजीं पडिला ॥ १५० ॥

वेदार्थ सकळ पुराण । व्यासें केलें निर्माण ।

परी तो न पवेचि आपण । निजसमाधान स्वहिताचें ॥ १५१ ॥

तो संशयसमुद्रा आंतु । पडोनि होता बुडतु ।

तेथें पावला ब्रह्मसुतु । ’नाभी’ म्हणतु कृपाळू ॥ १५२ ॥

तेणें एकांतीं ने‍ऊनि देख । व्यासासि केला एकमुख ।

मग दाविले चार्‍ही श्लोक । भवमोचक निर्दुष्ट ॥ १५३ ॥

ते सूर्याते न दाखवुनी । गगनातेंही चोरूनी ।

कानातें परते सारूनी । ठेला उपदेशुनी निजबोधु ॥ १५४ ॥

तें नारदाचें वचन । करीत संशयाचें दहन ।

तंव व्यासासि समाधान । स्वसुखें पूर्ण हों सरलें ॥ १५५ ॥

मग श्रीव्यासें आपण । भागवत दशलक्षण ।

शुकासि उपदेशिलें जाण । निजबोधें पूर्ण सार्थक ॥ १५६ ॥

तेणें शुकही सुखावला । परमानंदें निवाला ।

मग समाधिस्थ राहिला । निश्चळ ठेला निजशांती ॥ १५७ ॥

तेथें स्वभावेंचि जाणा । समाधि आली समाधाना ।

मग परीक्षितीचिया ब्रह्मज्ञाना । अवचटें जाणा तो आला ॥ १५८ ॥

पहावया परीक्षितीचा अधिकारु । तंव कलीसि केला तेणें मारु ।

तरी धर्माहूनि दिसे थोरु । अधिकारु पैं याचा ॥ १५९ ॥

कृष्णु असतां धर्म जियाला । पाठीं कलिभेणें तो पळाला ।

परी हा कलि निग्रहूनि ठेला । धर्माहूनि भला धैर्यें अधिक ॥ १६० ॥

अर्जुनवीर्यपरंपरा निर्व्यंग । सुभद्रा मातामहीचें गर्भलिंग ।

तो अधिकाररत्‍न उपलिंग । ज्यासी रक्षिता श्रीरंग गर्भीं झाला ॥ १६१ ॥

गर्भींच असता ज्याच्या भेणें । स्पर्शूं न शके शस्त्र द्रौण्य ।

त्याचा अधिकार पूर्ण । सांगावया कोण समर्थ ॥ १६२ ॥

जेणें रक्षिले गर्भाप्रती । तया परीक्षी सर्वांभूतीं ।

यालागीं नांवें परीक्षिती । अगाध स्थिती नांवाची ॥ १६३ ॥

तो अभिमन्यूचा परीक्षिती । उपजला पावन करीत क्षिती ।

ज्याचेनि भागवताची ख्याती । घातली त्रिजगतीं परमार्थपव्हे ॥ १६४ ॥

अंगीं वैराग्यविवेकु । ब्रह्मालागीं त्यक्तोदकु ।

तया देखोनि श्रीशुकु । आत्यंतिकु सुखावला ॥ १६५ ॥

बाप कोपु ब्राह्मणाचा । शापें अधिकारु ब्रह्मज्ञानाचा ।

तयांच्या चरणीं कायावाचा । निजभावा नमस्कारु ॥ १६६ ॥

ब्रह्माहूनि ब्राह्मण थोरु । हें मीच काय फार करूं ।

परी हृदयीं अद्यापि श्रीधरु । चरणालंकारु मिरवितु ॥ १६७ ॥

म्हणोनि ब्रह्माचा देवो ब्राह्मणु । हा सत्यसत्य माझा पणु ।

यालागीं वेदरूपें नारायणु । उदरा ये‍ऊनु वाढविला ॥ १६८ ॥

म्हणोनि ब्राह्मण भूदेव । हें ब्रह्मींचे निजावेव ।

येथें न भजती ते मंददैव । अति निर्दैव अभाग्य ॥ १६९ ॥

ब्राह्मणप्रतापाचा नवलावो । तिहीं आज्ञाधारकु केला देवो ।

प्रतिमाप्रतिष्ठेसि पहा हो । प्रकटे आविर्भावो मंत्रमात्रें ॥ १७० ॥

तंव संत म्हाणती काय पहावें । जें स्तवनीं रचिसी भावें ।

तेथें प्रमेय काढिसी नित्य नवें । साहित्यलाघवें साचार ॥ १७१ ॥

गणेशु आणि सरस्वती । बैसविलीं ब्रह्मपंक्ती ।

तैशींच संतस्तवनीं स्तुतीं । ऐक्यवृत्ती वदलासी ॥ १७२ ॥

पाठीं कुल आणि कुलदैवता । स्तवनीं वदलासि जे कथा ।

ते ऐकतांचि चित्त चिंता । विसरे सर्वथा श्रवणेंचि ॥ १७३॥

जो सद्‍भावो संतचरणीं । तोचि भावो ब्राह्मणीं ।

सुखी केले गुरु स्तवनीं । धन्य वाणी पैं तुझी ॥ १७४ ॥

तरी तुझेनि मुखें श्रीजनार्दन । स्वयें वदताहे आपण ।

हे बोलतांचि खूण । कळली संपूर्ण आम्हांसी ॥ १७५ ॥

चढत प्रमेयाचें भरतें । तें नावेक आवरोनि चित्तें ।

पुढील कथानिरूपणातें । करी निश्चितें आरोहण ॥ १७६ ॥

विसरलों होतों हा भावो । परी भला दिधला आठवो ।

याचिलागीं सद्‍भावो । तुमचे चरणीं पहा हो ठेविला ॥ १७७ ॥

उणें देखाल जें जें जेथें । तें तें करावें पुरतें ।

सज्जनांमाजीं सरतें । करावें मातें ग्रंथार्थसिद्धी ॥ १७८ ॥

ते म्हणती भला रे भला नेटका । बरवी ही आया आली ग्रंथपीठिका ।

आतां संस्कृतावरी टीका । कविपोषका वदें वहिला ॥ १७९ ॥

याचि बोलावरी माझा भावो । ठेवूनि पावलों पायांचा ठावो ।

तरी आज्ञेसारिखा प्रस्तावो । करीन पाहा हो कथेचा ॥ १८० ॥

तरी नैमिषारण्या‍आंतु । शौनकादिकांप्रति मातु ।

सूत असे सांगतु । गतकथार्थु अन्वयो ॥ १८१ ॥

मागें दहावें स्कन्धीं जाण । कथा जाली नव-लक्षण ।

आतां मोक्षाचें उपलक्षण । सांगे श्रीकृष्ण एकादशीं ॥ १८२ ॥

जो चिदाकाशींचा पूर्ण चंद्र । जो योगज्ञाननरेंद्र ।

तो बोलता झाला शुक योगींद्र । परिसता नरेंद्र परीक्षिती ॥ १८३ ॥

तंव परीक्षिती म्हणे स्वामी । याचिलागीं त्यक्तोदक मी ।

तेचि कृपा केली तुम्हीं । तरी धन्य आम्ही निजभाग्यें ॥ १८४ ॥

अगा हे साचार मोक्षकथा । ज्यांसि मोक्षाची अवस्था ।

तिहीं पाव दे‍ऊनि मनाचे माथां । रिघावें सर्वथा श्रवणादरीं ॥ १८५ ॥

भीतरी ने‍ऊनियां कान । कानीं द्यावें निजमन ।

अवधाना करूनि सावधान । कथानुसंधान धरावें ॥ १८६ ॥

बहुतीं अवतारीं अवतरला देवो । परी या अवतारींचा नवलावो ।

देवां न कळे अभिप्रावो । अगम्य पहा हो हरिलीला ॥ १८७ ॥

उपजतांचि मायेवेगळा । वाढिन्नला स्वयें स्वलीळा ।

बाळपणीं मुक्तीचा सोहळा । पूतनादि सकळां निजांगें अर्पी ॥ १८८ ॥

मायेसि दाविलें विश्वरूप । गोवळां दाविलें वैकुंठदीप ।

परी गोवळेपणाचें रूप । नेदीच अल्प पालटों ॥ १८९ ॥

बाळ बळियांतें मारी । अचाट कृत्यें जगादेखतां करी ।

परी बाळपणाबाहेरी । तिळभरी नव्हेचि ॥ १९० ॥

ब्रह्म आणि चोरी करी । देवो आणि व्यभिचारी ।

पुत्र कलत्र आणि ब्रह्मचारी । हेही परी दाखविली ॥ १९१ ॥

अधर्में वाढविला धर्म । अकर्में तारिलें कर्म ।

अनेमें नेमिला नेम । अति निःसीम निर्दुष्ट ॥ १९२ ॥

तेणें संगेंचि सोडिला संगु । भोगें वाढविला योगु ।

त्यागेंवीण केला त्यागु । अति अव्यंगु निर्दोष ॥ १९३ ॥

कर्मठां हो‍आवया बोधु । कर्मजाड्याचे तोडिले भेदु ।

भोगामाजीं मोक्षपदु । दाविलें विशदु प्रकट करूनि ॥ १९४ ॥

भक्ति भुक्ति मुक्ति । तिन्ही केलीं एके पंक्ती ।

काय वानूं याची ख्याति । खा‍ऊनि माति विश्वरूप दावी ॥ १९५ ॥

त्याचिया परमचरित्रा । तुज सांगेन परमपवित्रा ।

परी निजबोधाचा खरा । या अवतारीं पुरा पवाडा केला ॥ १९६ ॥

एकादशाच्या तात्पर्यार्थीं । संक्षेपें विस्तरे मुक्ति ।

बोललीसे आद्यंतीं । परमात्मस्थिति निजबोधें ॥ १९७ ॥

तेथें नारदें वसुदेवाप्रती । संवादूनि निमि-जायंती ।

सांगितली कथासंगती । ’संक्षेपस्थिति’ या नाम ॥ १९८ ॥

तेचि उद्धवाची परमप्रीति । नाना दृष्टांतें उपपत्ति ।

स्वमुखें बोलिला श्रीपति । ते कथा निश्चितीं ’सविस्तर’ ॥ १९९ ॥

दशमीं ’निरोध’ लक्षण । मागां केलें निरूपण ।

जेथें धराभार अधर्मजन । निर्दळी श्रीकृष्ण नानायुक्ति ॥ २०० ॥

ज्यांचेनि अधर्मभारें क्षिति । सदा आक्रंदत होती ।

जिच्या साह्यालागीं श्रीपति । पूर्णब्रह्मस्थिति अवतरला ॥ २०१ ॥

दुष्ट दैत्य आणि दानव । धराभार राजे सर्व ।

वधिता झाला श्रीकृष्णदेव । तो गतकथाभाव शुक सांगे ॥ २०२ ॥

पूर्णब्रह्म स्वयें श्रीकृष्ण । बळि बळिराम लोकरमण ।

निधडे यादव मेळवूनि जाण । दैत्यनिर्दळण श्रीकृष्णें केलें ॥ २०३ ॥

जे यादवांसि न येत वधीं । तेथें श्रीकृष्ण करी बुद्धि ।

सखे स्वजन स्वगोत्रामधीं । कलह उत्पादी अतिघोर ॥ २०४ ॥

उतरावया धराभार । कलहमिसें शारंगधर ।

मारवी कौरबभार । पांडुकुमर क्षोभवूनि ॥ २०५ ॥

ये कोपिताः सुबहु पाण्डुसुताः सपत्‍नैः

दुद्यूतहेलनकचग्रहणादिभिस्तान्‌ ।

कृत्वा निमित्तमितरेतरतः समेतान्‌

हत्वा नृपान्‌ निरहरत्‌ क्षितिभारमीशः ॥ २ ॥

दुष्ट अकर्मी अतिघोर । ज्यांची सेना धराभार ।

ते वधार्थ करावया एकत्र । कलहाचें सूत्र उपजवी कृष्ण ॥ २०६ ॥

येणें श्रीकृष्णसंकल्पोद्देशें । हों सरले कपटफांसे ।

तेणें कपट बांधून कैसे । वधवी अनायासें कौरवभार ॥ २०७ ॥

जगीं द्यूत खेळिजे दुष्टें । तेंही आरंभिलें कपटें ।

धर्मावरी फांसे खोटे । घालिती हटें दुर्बुद्धि ॥ २०८ ॥

बाळेभोळे अज्ञान जनीं । तेही गांजिती ना धर्मपत्‍नी ।

ते साचचि धर्माची मानिनी । आणिली बांधोनी सभेमाजीं ॥ २०९ ॥

दुःशासनें धरिले वेणीकच । तेणेंचि वाढिली कचकच ।

तें कर्म त्याचें त्यासीच । भंवलें साच त्याभोंवतें ॥ २१० ॥

वनी कोणी कोणा नागवी । तो नागोवा राजा आणवी ।

सभेसि राजा उगाणवी । तैं मृत्युची पदवी मस्तका आली ॥ २११ ॥

अन्यायेंवीण नागवी रावो । तैं धांवणिया धांवे देवो ।

द्रौपदीवस्त्रहरण पाहा हो । हा मुख्य अन्यावो कौरवां ॥ २१२ ॥

अग्निदानें गरदानें । धनदारा अपहारणें ।

घाला घालूनि मारणें । शस्त्रपाणी होणें वधार्थ ॥ २१३ ॥

अवज्ञा आणि हेळण । दुरुक्ती जें धर्मच्छळण ।

हेंचि निमित्तासी कारण । केलें संपूर्ण श्रीकृष्णें ॥ २१४ ॥

पतिव्रतेचे वस्त्रहरण । तेणें तत्काळ पावे मरण ।

हेंचि कलहाचें कारण । कुळनिर्दळण येणें कर्में ॥ २१५ ॥

ऐसा जो धर्माचा विरोधी । त्यासी देवो अवश्य वधी ।

यालागी पाण्डवांचिये बुद्धि । अत्युग्र त्रिशुद्धी उपजवी कोपु ॥ २१६ ॥

भूभारहरणचरित्र । सखे स्वजन सुहृद स्वगोत्र ।

शास्त्रविवेकी अतिपवित्र । त्यांमाजीं विचित्र उपजवी कलहो ॥ २१७ ॥

धराभार हरावया गोविंदु । कळवळियाचे सखे बंधु ।

करविला तेथ गोत्रवधु । साह्य संबंधु राजभारेंसीं ॥ २१८ ॥

भूभारराजपृतना यदुभिर्निरस्य

गुप्तैः स्वबाहुभिरचिन्तयदप्रमेयः ।

मन्येऽवनेर्ननु गतोऽप्यगतं हि भारं

यद्यादवं कुलमहो ह्यविषह्यमास्ते ॥ ३ ॥

ऐसे पक्षपाती राजे अपार । अमित सेना धराभार ।

मारविले अधर्मकर । मिषांतर कलहाचें ॥ २१९ ॥

पृथ्वीचे अधर्मसेनासंभार । शोधशोधूनि राजे मारिले अपार ।

तर्‍ही उतरला धराभार । हे शारंगाधर न मनीचि ॥ २२० ॥

यादव करून अतुर्बळ । नाना दुष्ट दमिले सकळ ।

परी यादव झाले अतिप्रबळ । हें न मनीच केवळ श्रीकृष्ण ॥ २२१ ॥

नव्हतां यादवांचें निदान । नुतरे धराभार संपूर्ण ।

ऐसें मानिता झाला श्रीकृष्ण । कुलनिर्दळण तो चिंती ॥ २२२ ॥

अग्नि कर्पूर खा‍ऊनि वाढे । कापुरांतीं अग्निही उडे ।

तैसें यादवांचें अतिगाढें । आले रोकडें निदान ॥ २२३ ॥

केळी फळे तंव वाढे वाढी । फळपाकें माळी झाड तोडी ।

तैसी यादवकुळाची शीग गाढी । चढे रोकडी मरणार्थ ॥ २२४ ॥

फळ परिपाकें मरिमळी । तें घे‍ऊन जाय माळी ।

तैशीं स्वकुळफळें वनमाळी । न्यावया तत्काळीं स्वयें इच्छी ॥ २२५ ॥

अनंतबाहुप्रतापें । यादव वाढलें श्रीकृष्णकृपें ।

तोचि निधनाचेनि संकल्पें । कालरूपें क्षोभला ॥ २२६ ॥

अतुर्बळ अतिप्रबळ । वाढलें जें यादवकुळ ।

ते वीर देखोनि सकळ । असह्य केवळ श्रीकृष्णासी ॥ २२७ ॥

नैवान्यतः परिभवोऽस्य भवेत्‌ कथञ्चिन्‌

मत्संश्रयस्य विभवोन्नहनस्य नित्यम्‌ ।

अन्तः कलिं यदुकुलस्य विधाय वेणु

स्तम्बस्य वह्निमिव शान्तिमुपैमि धाम ॥ ४ ॥

मज गेलिया निजधामा । हेचि प्रवर्तती अधर्मा ।

श्रियोन्नत अतिगर्व महिमा । मुख्य अकर्मा निजहेतु ॥ २२८ ॥

हे मद्‌बळें अतिप्रबळ । अतिरथी झाले सकळ ।

यांसि अप्रतिमल्लु दिग्मंडळ । यांतें दमिता केवळ मी एकु ॥ २२९ ॥

हे नाटोपती इंद्रादि देवां । दैत्य राक्षसां कां दानवां ।

शेखीं निर्दाळावया यादवां । मागुतें मज तेव्हां पडेल येणें ॥ २३० ॥

तरी आतांचि आपुले दिठी । कुळ बांधूं काळगांठीं ।

ऐसा विचार जगजेठी । निश्चये पोटीं दृढ केला ॥ २३१ ॥

दुवंश वंशजाळी । वाढली श्रीकृष्णकृपाजळीं ।

तेथें अवकृपेची इंगळी । ऋषिशापमेळीं कपटें पडली ॥ २३२ ॥

ते मूळी पेटली श्रीकृष्णसंकल्पें । धडाडली ब्रह्मशापें ।

ते स्वजनविरोधरूपें । काळाग्निकोपें नाशील ॥ २३३ ॥

ऐसें यादवकुळनिर्दळण । करूनियां स्वयें श्रीकृष्ण ।

निरसूनि निजधामा गमन । स्वलीला आपण करूं इच्छी ॥ २३४ ॥

एवं व्यवसितो राजन्‌ सत्यसङ्कल्प ईश्वरः ।

शापव्याजेन विप्राणां सञ्जह्रे स्वकुलं विभुः ॥ ५ ॥

यापरी आपुले कुळ । नासूं आदरिलें तत्काळ ।

हाचि विचारु अढळ । केला समूळ कुळक्षयार्थ ॥ २३५ ॥

हेंचि कार्य होय कैसें । तें विचारिजे जगदीशें ।

ब्रह्मशापाचेनि मिसें । कुळ अनायासें नासेल ॥ २३६ ॥

इतकें हें जैं सिद्धी जाय । तैं सरलें अवतारकृत कार्य ।

मग स्वधामा यदुवर्य । जावों पाहे स्वलीला ॥ २३७ ॥

लीलाविग्रही सुंदरपूर्ण । गुणकर्मक्रिया अतिपावन ।

जगदुद्धारी श्रीकृष्ण । ब्रह्मपरिपूर्ण पूर्णावतार ॥ २३८ ॥

स्वमूर्त्या लोकलावण्य निर्मुक्त्या लोचनं नृणाम्‌ ।

गीर्भिस्ताः स्मरतां चित्तं पदैस्तान्‌ ईक्षतां क्रियाः ॥ ६ ॥

जो सकळ मंगळां मंगळ पूर्ण । जो कां गोकुळीं कामिनीरमण ।

मोक्षाचें तारूं स्वयें श्रिकृष्ण । ज्याचें बरवेपण अलोलिक ॥ २३९ ॥

जो भक्तकामकल्पद्रुम । मनोहर मेघश्याम ।

ज्याचें त्रिलोकीं दाटुगें नाम । स्वयें पुरुषोत्तम शोभतु ॥ २४० ॥

श्रीकृष्णाचिया सौंदर्यापुढें । लक्ष्मी भुलोनि झाली वेडें ।

मदन पोटा आलें बापुडें । तेथ कोणीकडे इंद्र चंद्र ॥ २४१ ॥

ज्याचें त्रैलोक्य पावन नाम । जो करी असुरांचे भस्म ।

तो बोलिजे अवाप्तकाम । भक्तां सुगम सर्वदा ॥ २४२ ॥

त्रिलोकींचे बरवेपण । भुलोनि कृष्णापाशीं आले जाण ।

नाम कृष्णलेशें बरवेपण । शोभे संपूर्ण तिहीं लोकीं ॥ २४३ ॥

जो सकल सौंदर्याची शोभा । जो लावण्याचा अतिवालभा ।

ज्याचिया अंगसंगप्रभा । आणिली शोभा जगासी ॥ २४४ ॥

जो हरिखाचा सोलींव हरिख । कीं सुख सुखावतें परमसुख ।

ज्याचेनि विश्रांतीसि देख । होय आत्यंतिक विसांवा ॥ २४५ ॥

तो अमूर्त मूर्तिधारण । कीं सकललोकलावण्य ।

शोभा शोभवी श्रीकृष्ण । सौभाग्य संपूर्ण साजिरा ॥ २४६ ॥

घृत थिजलें कीं विघुरलें । परी घृतपणा नाहीं मुकलें ।

तेवीं अमूर्त मूर्तीं मुसावलें । परी तें संचलें परब्रह्म ॥ २४७ ॥

तयासि देखिलियाचि पुरे । देखादेखीं देखणेंचि सरे ।

पहाणें पाहतेनिसीं माघारें । लाजोनि वोसरे सलज्ज ॥ २४८ ॥

दृष्टी धाली दे ढेंकर । आपण आपुले शेजार ।

होवोनियां परात्पर । सुखाचे साचार श्रीकृष्णरूपीं ॥ २४९ ॥

श्रीकृष्णाची चाखिल्या गोडी । रसस्वादु रसना सोडी ।

जाये चाखणेपणाची आवडी । चाखतें दवडी चाखोनि ॥ २५० ॥

नवल तेथींचें गोडपण । अमृतही फिकें केलें जाण ।

यापरी रसना आपण । हरिरसीं संपूर्ण सुखावे ॥ २५१ ॥

लागतां श्रीकृष्णसुवावो । अवघा संसारुंचि होय वावो ।

सेवितां श्रीकृष्णसुगंधवावो । घ्राणासि पहा वो आन नावडे ॥ २५२ ॥

वासु सुवासु सुमन । घ्रेय घ्राता घ्राण ।

कृष्णमकरंदे जाण । विश्रामा संपूर्ण स्वयें येती ॥ २५३ ॥

जयाचेनि अंगस्पर्शें । देह देही देहपण नासे ।

अंगचि अंगातें कैसें । विसरे आपैसें देहबुद्धि ॥ २५४ ॥

कठिणाचें कठिणपण गेलें । मृदुचें मृदुपणही नेलें ।

कृष्णस्पर्शें ऐसें केलें । स्पर्शाचें ठेलें स्पर्शत्व ॥ २५५ ॥

तयाचेनि पठणें वाचा । ठावो वाच्यवाचकांचा ।

नेतिशब्दें पुसोनि साचा । करी शब्दाचा निःशब्दु ॥ २५६ ॥

बोलु बोलपणेंचि ठेलें । बोलतें नेणों काय झालें ।

कृष्णशब्दें ऐसें केलें । वाच्यानें नेलें वाचिक ॥ २५७ ॥

चित्त चिंतितांच पाये । चित्तपणा विसरोनि जाये ।

मग निश्चितपणे पाहे । कृष्णचरणी राहे निवांत ॥ २५८ ॥

चित्त चिंता चिंतन । तिहींची नुरे आठवण ।

चिंतितांचि श्रीकृष्णचरण । ब्रह्मपरिपूर्ण निजचित्त ॥ २५९ ॥

नवल तयाचा पदक्रम । पाहतां पारुषे कर्माकर्म ।

मग कर्म कर्ता क्रियाभ्रम । करी निर्भ्रम पदरजें ॥ २६० ॥

पाहतां पा‍उलांचा माग । तुटती कर्माकर्मांचे लाग ।

कर्माचें मुख्य माया अंग । तिचा विभाग उरों नेदी ॥ २६१ ॥

गयीमागील कृष्ण पा‍उले । पाहतां कर्म कर्तेनिसीं गेलें ।

अकर्म म्हणणें नाहीं उरलें । ऐसें कर्म केलें निष्कर्म ॥ २६२ ॥

जयाचेनि कीर्तिश्रवणें । श्रोता नुरे श्रोतेपणें ।

वक्ता पारुषे वक्तेपणें । श्रवणें पावणें परब्रह्म ॥ २६३ ॥

आच्छिद्य कीर्तिं सुश्लोकां वितत्य ह्यञ्जसा नु कौ ।

तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात्स्वं पदमीश्वरः ॥ ७ ॥

यापरी उदारकीर्ती । थोर केली अवतारख्याती ।

जेणें जडजीव उद्धरती । श्रवणें त्रिजगती पावन होये ॥ २६४ ॥

स्वधामा गेलिया चक्रधरु । मागां तरावया संसारु ।

कृष्णकीर्ति सुगम तारूं । ठेवून श्रीधरु स्वयें गेला ॥ २६५ ॥

नवल या तारुवाची स्थिती । बुडवूं नेणे कल्पांतीं ।

श्रवणें तरले नेणों किती । पुढेंही तरती श्रद्धाळू ॥ २६६ ॥

श्रीकृष्णकीर्तीचें तारूं । घालितां आटे भवसागरु ।

तेथें कोरड्या पा‍उलीं उतारु । श्रवणार्थी नरु स्वयें लाहे ॥ २६७ ॥

जे कृष्णकीर्ति करिती पठण । त्यांच्या संसारासि पडे शून्य ।

कीर्तिवंत ते अतिपावन । त्यांतें सुरगण वंदिती ॥ २६८ ॥

आदरें पढतां श्रीकृष्णकीर्ति । पायां लगती चारी मुक्ति ।

त्यांचेनि पावन त्रिजगती । परमनिर्वृत्ति हरिनामें ॥ २६९ ॥

श्रीकृष्णकीर्तिनामाक्षरें । रिघतांचि श्रवणद्वारें ।

भीतरील तम एकसरें । निघे बाहेरें गजबजोनि ॥ २७० ॥

तंव कृष्णकीर्तिकथा गजरीं । तमासि ठावो नुरेचि बाहेरी ।

धाकेंचि निमे सपरिवारीं । कृष्णकीर्तिमाझारीं परमानंदु । २७१ ॥

कृष्णकीर्तिप्रतापप्रकाशें । संसार कृष्णमय दिसे ।

कीर्ति कीर्तिमंता‍ऐसें । दे अनायासें निजसुख ॥ २७२ ॥

जो देखिलिया देखणें सरे । जो चाखिलिया चाखणें पुरे ।

जो ऐकिलिया ऐकणें वोसरे । जो चिंतितां नुरे चित्तवृत्ति ॥ २७३ ॥

ज्यासि झालिया भेटी । भेटीसी न पडे तुटी ।

ज्यासि बोलतां गोठी । पडे मिठी परमार्थीं ॥ २७४ ॥

ज्यासि दिधलिया खेंव । खेंवाची पुरे हांव ।

ज्याचें घेतांचि नांव । नासे सर्व महाभय ॥ २७५ ॥

तो सत्यसंकल्प ईश्वरु । स्वलीला सर्वेश्वरु ।

स्वपदासि शारङ्गधरु । अतिसत्वरु निघाला ॥ २७६ ॥

श्रीराजोवाच ।

ब्रह्मण्यानां वदान्यानां नित्यं वृद्धोपसेविनाम्‌ ।

विप्रशापः कथं अभूत्‌ वृष्णीनां कृष्णचेतसाम्‌ ॥ ८ ॥

आदरें पुसे परीक्षिती । यादव विनीत विप्रभक्तीं ।

त्यांसि शापु घडे कैशिया रितीं । सांग तें मजप्रती शुकयोगींद्रा ॥ २७७ ॥

यादव दानें अति‍उदार । राजे हो‍ऊनि परम पवित्र ।

ब्राह्मणसेवे तत्पर । आज्ञाधर कृष्णाचे ॥ २७८ ॥

यादव सदा कृष्णयोगेंसी । नित्य साधु यादवांपासी ।

तेथेंचि वसे नारद‌ऋषी । शापु यादवांसी घडे कैसा ॥ २७९ ॥

दक्षशाप न बाधी कृष्णापासीं । म्हणौनि नारद वसे द्वारकेसी ।

तोचि श्रीकृष्ण असतां अंगेंसी । शापु यादवांसी घडे कैसा ॥ २८० ॥

यन्निमित्तः स वै शापो यादृशो द्विजसत्तम ।

कथमेकात्मनां भेद एतत्सर्वं वदस्व मे ॥ ९ ॥

शापासि मूळ मुख्य संतापु । कैसेनि ब्राह्मणां आला कोपु ।

कोणेपरीचा दिधला शापु । संक्षेपरूपु सांगावा ॥ २८१ ॥

यादव समस्त सखे बंधु । यांसि प्रतिपाळी स्वयें गोविंदु ।

एकात्मता स्वगोत्रसंबंधु । त्यांमाजीं युद्धभेदु घडे कैसा ॥ २८२ ॥

"आत्मा वै पुत्रनामासि" । हे श्रुति प्रमाण सर्वांसी ।

तेथें शाप बाधी कृष्णात्मजांसी । केवीं आलें यासी सत्यत्व ॥ २८३ ॥

कृष्णसंकल्प कुळनाशन । तोचि ब्रह्मशापासी कारण ।

यालागीं बाधक जाण । होय संपूर्ण यादवां ॥ २८४ ॥

सृष्टि स्रजी पाळी संहारी । हें कृष्न संकल्पमात्रें करी ।

तो यदुकुळनिधान निर्धारी । त्याची अवतारथोरी शुक सांगे ॥ २८५ ॥

श्रीबादरायणिरुवाच ।

बिभ्रद्वपुः सकलसुन्दरसन्निवेशं

कर्माचरन्भुवि सुमङ्गलमाप्तकामः ।

आस्थाय धाम रममाण उदारकीर्तिः

संहर्तुमैच्छत कुलं स्थितकृत्यशेषः ॥ १० ॥

कर्मानि पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि

गायज्जगत्कलिमलापहराणि कृत्वा ।

कालात्मना निवसता यदुदेवगेहे

पिण्डारकं समगमन्‌ मुनयो निसृष्टाः ॥ ११ ॥

रायासी म्हणे श्रीशुकु । कर्ता करविता श्रीकृष्ण एकु ।

तो शापार्थ आत्यंतिकु । आत्मजां अविवेकु उपजवी स्वयें ॥ २८६ ॥

स्वयें जावया निजधामा । थोर आवडी पुरुषोत्तमा ।

यालागीं अवशेषकर्मा । मेघश्यामा लवलाहो ॥ २८७ ॥

केव्हां हो‍ईल कुलक्षयो । हेंचि मनीं धरी देवो ।

तो देवाचाचि भावो । शपासि पहा वो दृढ मूळ ॥ २८८ ॥

जो कुलक्षयो चिंती । त्या कृष्णाची सुंदरमूर्ति ।

शुक सांगे परीक्षितीप्रती । स्वानंदस्थिति उल्हासे ॥ २८९ ॥

सकल सौंदर्या अधिवासु । धरोनि मनोहर नटवेषु ।

लावण्यकलाविन्यासु । आणी जगदीशु उल्हासे ॥ २९० ॥

नवल सौंदर्या बीक उठी । सर्वांगीं गुंतल्या जनदिठी ।

कृष्णस्वरूपीं पडे मिठी । होत लुलुबुटी डोळ्यां ॥ २९१ ॥

जैशी गुळीं माशीवरी माशी । तेवीं दिठीवरी दिठी कृष्णारूपासी ।

सर्वांगी वेढोनि चौपासीं । अहर्निशीं नोसंडिती ॥ २९२ ॥

नयन लांचावले लोभा । दृष्टीसि निघालिया जिभा ।

यापरी श्रीकृष्णशोभा । स्वानंदगाभा साकार ॥ २९३ ॥

तो श्रीकृष्ण देखिला ज्या दिठीं । ते परतोनि मागुती निठी ।

अधिकाधिक घाली मिठी । देखे सकळ सृष्टी श्रीकृष्णु ॥ २९४ ॥

ऐशी डोळ्यां आवडी । म्हणौनि कामिनी वरपडी ।

यालागीं गोपिकां गोडी । अतिगाढी गोविंदीं ॥ २९५ ॥

कृष्ण अतिसुंदर मनोरम । म्हणाल असेल त्यासी विषयधर्म ।

तरी तो अवाप्तसकळकाम । आत्माराम श्रीकृष्ण ॥ २९६ ॥

कृष्ण अवाप्तसकळकाम । त्यासि कां द्वारका गृहाश्रम ।

स्त्रिया पुत्र राज्यसंभ्रम । विषयकाम कां भोगी ॥ २९७ ॥

चहुं आश्रमां प्रकाशकु । त्रिलोकीं कृष्ण गृहस्थ एकु ।

तोचि ब्रह्मचारी नैष्ठिकु । अतिनेटकु संन्यासी ॥ २९८ ॥

कृष्णदेहीं नाहीं दैवबळ । लीलाविग्रही चित्कल्लोळ ।

त्याची सर्व कर्में पावनशीळ । उद्धरी सकळ श्रवणें कथनें ॥ २९९ ॥

कृष्णकर्मांचे करी जो स्मरण । तें कर्म तोडी कर्मबंधन ।

ऐसें उदार कर्माचरण । आचरला श्रीकृष्ण दीनोद्धरणा ॥ ३०० ॥

श्रीकृष्ण असेल सकाम । म्हणाल यालागीं आचरे कर्म ।

ज्याचें नाम निर्दळी सर्व काम । तो स्वयें सकाम घडे केवीं ॥ ३०१ ॥

श्रीकृष्णाचा स्मरतां काम । स्वयें संन्यासी होती निष्काम ।

सकामाचा निर्दळे काम । ऐसें उदार कर्म आचरला ॥ ३०२ ॥

तेणें अवाप्तसकळकामें । ऐशीं आचरला अगाध कर्में ।

मानव तारावया मनोधर्में । कीर्ति मेघश्यामें विस्तारिली ॥ ३०३ ॥

कैसें कर्म सुमंगळु । कानीं पडतांचि अळुमाळु ।

नासोनियां कर्ममळु । जाती तत्काळु श्रवणद्वारे ॥ ३०४ ॥

श्रवणें उपजे सद्‍भावो । सद्‍भावें प्रकटे देवो ।

तेणें निर्दळे अहंभावो । ऐशी उदार पहा वो हरिकीर्ति ॥ ३०५ ॥

श्रीकृष्णकीर्तीचें स्मरण । कां करितां श्रवणपठण ।

मागें उद्धरले बहुसाल जन । पुढें भविष्यमाण उद्धरती ॥ ३०६ ॥

जरी केलिया होती पुण्यराशी । तरी अवधान होये हरिकथेसी ।

येर्‍हवीं ऐकतां येरांसी । लागे अनायासीं अतिनिद्रा ॥ ३०७ ॥

जे हरिकथेसी सादर । त्यांच्या पुण्या नाहीं पार ।

कृष्णें सुगमोपाव केला थोर । दिनोद्धार हरिकीर्तनें ॥ ३०८ ॥

कृष्णकीर्तनें गर्जतां गोठी । लाजिल्या प्रायश्चित्तांचिया कोटी ।

उतरल्या तीर्थांचिया उटी । नामासाठी निजमोक्षु ॥ ३०९ ॥

ऐसा निजकीर्ति‍उदारु । पूर्णब्रह्म शारंगधरु ।

लीलाविग्रही सर्वेश्वरु । पूर्णावतारु यदुवंशी ॥ ३१० ॥

उतरला धराभार येथ । सत्य न मनी श्रीकृष्णनाथ ।

यादव उरले अति‍अद्‌भुत । तेही समस्त निर्दळावे ॥ ३११ ॥

ये अवतारीं हृषीकेशी । म्हणें हेंच कृत्य उरलें आम्हांसी ।

निर्दळोनि निजवंशासी । निजधामासी निघावें ॥ ३१२ ॥

तो यादवांमाजी माधव । कालात्मा देवाधिदेव ।

जाणोनि भविष्याचा भाव । काय अपूर्व करिता झाला ॥ ३१३ ॥

नारदादि मुनिगण । त्यांसि पाचारूनि आपण ।

करूं सांगे शीघ्रगमन । स्वयें श्रीकृष्ण साक्षेपें ॥ ३१४ ॥

ज्यांपासूनि संत दूरी गेले । तेथें अनर्थाचें केलें चाले ।

हें यादवनिधनालागीं वहिलें । लाघव केलें श्रीकृष्णें ॥ ३१५ ॥

भक्त संत साधु ज्यापासीं । तेथें रिघु नाही अनर्थासी ।

जाणे हें स्वयें हृषीकेशी । येरां कोणासी कळेना ॥ ३१६ ॥

जेथें संतांचा समुदावो । तेथें जन्ममरणां अभावो ।

हा श्रीकृष्णचि जाणे भावो । तो करी उपावो ब्रह्मशापार्थ ॥ ३१७ ॥

जेथूनि संत गेले दुरी । तेथें सद्यचि अनर्थु वाजे शिरीं ।

हें जाणोनियां श्रीहरी । द्वारकाबाहेरी ऋषी घाली ॥ ३१८ ॥

ऋषि जात होते स्वाश्रमासी । त्यांते लाघवी हृषीकेशी ।

तीर्थमिषें स्मस्तांसी । पिंडारकासी स्वयें धाडी ॥ ३१९ ॥

पिंडारका मुनिगण । श्रीकृष्णें धडिले कोण कोण ।

ज्यांचे करितांचि स्मरण । कळिकाळ आपण भयें कांपे ॥ ३२० ॥

विश्वामित्रोऽसितः कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्‌गिराः ।

कश्यपो वामदेवोऽत्रिः वसिष्ठो नारदादयः ॥ १२ ॥

जे तपस्तेजें देदीप्यमान । जे पूर्णज्ञानें ज्ञानघन ।

ज्यातें सदा वंदी श्रीकृष्ण । ते ऋषीश्वर जाण निघाले ॥ ३२१ ॥

जे गायत्रीमंत्रासाठी । करूं शके प्रतिसृष्टी ।

जो विश्वामित्र महाहटी । तोही उठा‍उठी निघाला ॥ ३२२ ॥

जेथ न बाधी उष्णशीत । ते आश्रमीं वसे असित ।

ज्याचेनि नामें द्वंद्वें पळत । तोही त्वरीत निघाला ॥ ३२३ ॥

जो सूर्यासि रिघोनि शरण । अश्वाचे कर्णीं बैसोन आपण ।

पूर्ण केले वेदपठण । तो कण्वही जाण निघाला ॥ ३२४ ॥

जो दुर्वास अत्याहारी । आहार सेवून निराहारी ।

तोही द्वारकेबाहेरी । त्वरेंकरूनि निघाला ॥ ३२५ ॥

भृगूचा श्रीचरण । हृदयीं वाहे नारायण ।

मिरवी वत्स भूषण । तो भृगुही जाण निघाला ॥ ३२६ ॥

अंगिरा स्वयें सद्‌बुद्धी सृष्टीं । बृहस्पति जन्मला ज्याचे पोटी ।

जो परमगुरु देवांच्या मुकुटीं । तोही उठी गमनार्थ ॥ ३२७ ॥

कश्यपाची नवलगोठी । सुर नर किन्नर जन्मले पोटीं ।

यालागी हे काश्यपी सृष्टी । तोही कश्यपु उठी निजगमनीं ॥ ३२८ ॥

मुक्तांमाजी श्रेष्ठ भावो । वेदीं वाखाणिला वामदेवो ।

तोही द्वारकेहूनि पहा हो । स्वयमेवो निघाला ॥ ३२९ ॥

अत्रीची नवल परी । तीनी देव जन्मले उदरीं ।

श्रीदत्त वंदिजे योगेश्वरीं । हे अगाध थोरी अनसूयेची ॥ ३३० ॥

तो स्वयें अत्री ऋषीश्वर । श्रीकृष्ण‌आज्ञातत्पर ।

पिंडारका अतिसत्वर । प्रयाण शीघ्र तेणें केलें ॥ ३३१ ॥

जो रामाचा सद्‌गुरु । ब्रह्मज्ञाने अति‍उदारु ।

ज्याचे शाटीचा प्रथाप थोरु । जिंकिला दिनकरु तपस्तेजें ॥ ३३२ ॥

ऐसा जो वसिष्ठ महामुनी । तोही कृष्णसंज्ञा मानुनी ।

निघाला द्वारकेहूनी । शीघ्र गमनीं पिंडारका ॥ ३३३ ॥

आणि देवर्षि नारदु । त्याचाही अगाध बोधु ।

ज्यासि सर्वदा परमानंदु । अति आल्हादु हरिकिर्तनी ३३४ ॥

ब्रह्मवीणा स्वयें वातु । ब्रह्मपदें गीत गातु ।

ब्रह्मानंदे नाचतु । निघे डुल्लतु पिंडारका ॥ ३३५ ॥

इत्यादि हे मुनिवरु । श्रेष्ठ श्रेष्ठ ऋषीश्वरु ।

शिष्यसमुदायें सहपरिवारु । मीनले अपारु पिंडारकीं ॥ ३३६ ॥

एवं पिंडारकीं ऋषि सर्व । शापानुग्रही महानुभाव ।

मीनले कृष्णवैभव । अति‍अपूर्व वर्णिती ॥ ३३७ ॥

बाप लाघवी वनमाळी । कुलक्षयो घडावया तत्काळीं ।

कुमरीं ऋषीश्वरांसी रांडोळी । कपटमेळीं मांडिली ॥ ३३८ ॥

निंदा अवज्ञा हेळण । करितां ब्राह्मणांसि छळण ।

जेथ ब्रह्मद्वेष वाढे पूर्ण । कुळक्षयो जाण ते ठायीं ॥ ३३९ ॥

ब्राह्मणांच्या कोपापुढें । कुळ कायसें बापुडे ।

महादेवाचें लिंग झडे । इंद्रपदवी पडे समुद्रीं ॥ ३४० ॥

तो समुद्रही केला क्षार । ऐसा द्विजकोप अतिदुर्धर ।

हें एका‍एकाचें चरित्र । ते ऋषि समग्र मीनले तेथें ॥ ३४१ ॥

धरातळीं ब्रह्म ब्राह्मण । त्यांचें वचन परम प्रमाण ।

हें सत्य करावया श्रीकृष्ण । कुळनिर्दळण स्वये दावी ॥ ३४२ ॥

क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दनाः ।

उपसङ्गृह्य पप्रच्छुः अविनीता विनीतवत्‌ ॥ १३ ॥

यदुनंदन समस्त । क्रीडाकंदुक झेलित ।

एकमेकांतें हाणित । ठकवून पळत परस्परें ॥ ३४३ ॥

ऐसा नाना क्रीडाविहार । करीत आले यदुकुमर ।

अंगीं श्रीमद अपार । औद्धत्यें थोर उन्मत्त ॥ ३४४ ॥

अतीत अनागत ज्ञानवंत । ऋषीश्वर मीनले समस्त ।

ज्यांचें वचन यथार्थभूत । त्यांसिही निश्चित ठकूं म्हणती ॥ ३४५ ॥

जैं अघडतें ये‍ऊनि पडे । तैं यांचें वचन कैसें घडे ।

म्हणोनि ऋषीश्वरांपुढें । मांडिलें कुडें यदुकुमरीं ॥ ३४६ ॥

ते वेषयित्वा स्त्रीवेषैः साम्बं जाम्बवतीसुतम्‌ ।

एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्‍न्यसितेक्षणा ॥ १४ ॥

पहिलेच श्रीमतें उद्धट । त्यावरी मांडिलें कपट ।

साम्बास दे‍ऊनि स्त्रीनट । अतिवरिष्ठ बाणला ॥ ३४७ ॥

तो श्यामसुंदर डोळसु । अंगा शोभला स्त्रीवेषु ।

प्रमदावैभविलासु । दावी विन्यासु सलज्ज ॥ ३४८ ॥

नयनी सोगयाचें काजळ । व्यंकट कटाक्षु अतिचपल ।

सुंदर सुकुमार वेल्हाळ । चाले निश्चळ हंसगती ॥ ३४९ ॥

वस्त्रें बांधोनिया उदर । नावेक केलें थोर ।

तेणें ते गरोदर । दिसे साचार इतरांसी ॥ ३५० ॥

हात घालूनि सखियांच्या खांदीं । चालतां उदर हालों नेदी ॥

विसावा घेत पदोपदीं । येतां ऋषिवृंदीं देखिली ॥ ३५१ ॥

ऐसा स्त्रीवेष दाखवूनि । नावेक अंतरें राहोनि ।

इतर ऋषींजवळी ये‍ऊनि । लोटांगणें घालिती ॥ ३५२ ॥

पूर्वश्लोकींचा श्लोकार्थ तेथ । व्याख्यान नव्हेच समस्त ।

यालागीं तेंचि येथ । वाखाणिजेत कथान्वयें ॥ ३५३ ॥

छळाचेनि मिषें जाणा । ऋषींसि करिती प्रदक्षिणा ।

आत्यादरें लागती चरणा । म्हणती दर्शना आम्हीं आलों ॥ ३५४ ॥

ऐसे यदुकुमार समस्त । अविनीत परी विनीतवत ।

कर जोडोनि राहिले तेथ । मृदु विनवीत मुनीश्वरां ॥ ३५५ ॥

स्वामी पैल हे जे सुंदर । तुमच्या वचनीं भावार्थ थोर ।

आसन्नप्रसव गरोदर । स्वयें सुकुमार पुसों लाजे ॥ ३५६ ॥

प्रष्टुं विलज्जती साक्षात्‌ प्रब्रूतमोघदर्शनाः ।

प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किं स्वित्सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥

स्वयें ये‍ऊन तुम्हांप्रती । तिचेनि न बोलवे निश्चितीं ।

यालागीं आम्हांहातीं । सेवेसि विनंती करविली ॥ ३५७ ॥

तुम्ही सत्यदर्शी साचार । अमोघवीर्य तुमचें उत्तर ।

शिरीं वंदिती हरिहर । ज्ञानें उदार तुम्ही सर्व ॥ ३५८ ॥

यालागी हे गर्भवती । सादरें असे पुसती ।

पुत्रकाम असे वांछिती । काय निश्चितीं प्रसवेल ॥ ३५९ ॥

ऐसे कपटाचेनि वालभें । विनीत कर जोडूनि उभे ।

तैशींच फलें भावगर्भें । छळणलोभें पावती ॥ ३६० ॥

कर्म जाणोनियां कुडें । नारदु नाचे ऋषींपुढें ।

मुनि म्हणे यादवांचें गाढें । निधन रोकडें वोढवलें ॥ ३६१ ॥

मुंगिये निघालिया पांख । तिसी मरण ये अचूक ।

तेवीं ब्राह्मणछळणें देख । आवश्यक कुळनाश ॥ ३६२ ॥

शापीत आलिया द्विजजन । त्यांसि सद्‍भांवें करावें नमन ।

मारूं आलिया ब्राह्मण । मस्तक आपण वोढवावें ॥ ३६३ ॥

त्या ब्राह्मणांसि छळण । तें जाणावें विषभक्षण ।

विषें निमे भक्षित्याचा प्राण । कुळनिर्दळण द्विजछळणें ॥ ३६४ ॥

अविद्य सुविद्य न म्हणतां जाण । धरातळीं ब्रह्म ब्राह्मण ।

त्याचें करूं जातां छळण । कुळनिर्दळण आवश्यक ॥ ३६५ ॥

एवं प्रलब्धा मुनयः तानूचुः कुपिता नृप ।

जनयिष्यति वो मन्दा मुसलं कुलनाशनम्‌ ॥ १६ ॥

ऐकें परीक्षिति नृपवरा । यापरी यादवकुमरां ।

निधनाचा भरला वारा । तेणें ते ऋषीश्वरां छळूं गेले ॥ ३६६ ॥

कपट जाणोनियां साचार । थोर कोपले ऋषीश्वर ।

मग तिंहीं काय वाग्वज्र । अति‍अनिवार सोडिलें ॥ ३६७ ॥

अरे हे प्रसवेल जें बाळ । तें हो‍ईल सकळकुळा काळ ।

निखळ लोहाचें मुसळ । देखाल सकळ मंदभाग्यें ॥ ३६८ ॥

तच्छ्रुत्वा तेऽतिसन्त्रस्ता विमुच्य सहसोदरम्‌ ।

साम्बस्य ददृशुस्तस्मिन्‌ मुसलं खल्वयस्मयम्‌ ॥ १७ ॥

ऐकूनि शापाचें उत्तर । भयभीत झाले कुमर ।

सोडूनि सांबाचें उदर । अतिसत्वर पाहती ॥ ३६९ ॥

तंव ते लोहमय मुसळ । देखते झाले तत्काळ ।

मग भयभीत विव्हळ । एका‍एकीं सकळ दचकोनि ठेले ॥ ३७० ॥

नासावें यादव कुळ । ऐसा श्रीकृष्ण संकल्प सबळ ।

तोचि झाला लोहाचें मुसळ । जाण तात्काळ ऋषिवाक्यें ॥ ३७१ ॥

जें जें ब्राह्मणाचें वचन । तें तें अन्यथा हों नेदी श्रीकृष्ण ।

ब्राह्मणाचें जें वदे वदन । तें श्रीकृष्ण स्वयें सत्यत्वा आणी ॥ ३७२ ॥

देखोनि ऋषिश्वरांचा कोप । ऐकोनि कुलक्षयाचा शाप ।

यदुकुमरां अतिसंताप । भयें कंप सूटला ॥ ३७३ ॥

किं कृतं मन्दभाग्यैर्नः किं वदिष्यन्ति नो जनाः ।

इति विह्वलिता गेहान्‌ आदाय मुसलं ययुः ॥ १८ ॥

आम्ही मंदभाग्यें करंटे । ऋषीश्वरु कोपविलें शठें ।

निजघाता झालों पैठे । कुळक्षयो कपटें जोडिला आम्हीं ॥ ३७४ ॥

काय म्हणती नगरजन । कां छळूं गेले हे ब्राह्मण ।

चिंताक्रांत म्लानवदन । मुसळ घे‍ऊन घरा आले ॥ ३७५ ॥

तच्चोपनीय सदसि परिम्लानमुखश्रियः ।

राज्ञ आवेदयां चक्रुः सर्वयादवसन्निधौ ॥ १९ ॥

सभेसि वसुदेव उग्रसेन । बळराम आणि अनिरुद्ध प्रद्युम्न ।

यादव बैसले संपूर्ण । एकला श्रीकृष्ण तेथें नाहीं ॥ ३७६ ॥

सभे सांबादि आले सकळ । पुढां ठेवूनि लोहमुसळ ।

शापु सांगितला समूळ । मुखकमळ अतिम्लान ॥ ३७७ ॥

श्रुत्वामोघं विप्रशापं दृष्ट्वा च मुसलं नृप ।

विस्मिता भयसन्त्रस्ता बभूवुर्द्वारकौकसः ॥ २० ॥

ऐकून द्विजांचा परम कोपु । यादवां सुटला भयकंपु ।

मिथ्या नव्हे ब्रह्मशापु । भयें संतापु सर्वांसी ॥ ३७८ ॥

प्रत्यक्ष देखोनि मुसळ । थोर सुटली खळबळ ।

नगरनागरिकां हलकल्लोळ । यादवकुळ उरे कैसेनी ॥ ३७९ ॥

ऐक राया परीक्षिती । सबळ भविष्याची गती ।

वृत्तांतु श्रीकृष्णा न सांगती । विचार आपमतीं तिंहीं केला ॥ ३८० ॥

तच्चूर्णयित्वा मुसलं यदुराजः स आहुकः ।

समुद्रसलिले प्रास्यः लोहं चास्यावशेषितम्‌ ॥ २१ ॥

आहुक राजा उग्रसेन । तेणें लावूनि लोहघण ।

मुसळ करोनियां चूर्ण । समुद्रीं जाण घालविलें ॥ ३८१ ॥

त्या मुसळाचा मध्यकवळ । चूर्ण नव्हेच अतिप्रबळ ।

उरला वज्रप्राय केवळ । तो समुद्रीं तत्काळ झुगारिला ॥ ३८२ ॥

कश्चिन्मत्स्योऽग्रसील्लोहं चूर्णानि तरलैस्ततः ।

उह्यमानानि वेलायां लग्नान्यासन्किलैरकाः ॥ २२ ॥

मत्स्यो गृहीतो मत्स्यघ्नैः जालेनान्यैः सहार्णवे ।

तस्योदरगतं लोहं स शल्ये लुब्धकोऽकरोत्‌ ॥ २३ ॥

समुद्र लाटांचे कल्लोळ । तेणें तें लोहचूर्ण सकळ ।

प्रभासीं लागोनि प्रबळ । उठिलें तत्काळ येरिकारूपें ॥ ३८३ ॥

लोहकवळु मीन गिळी । त्या मीनातें समुद्रजळीं ।

अन्यत्र मत्स्यसहित जाळीं । मत्स्यघ्न आकळी निजलाघवें ॥ ३८४ ॥

तो मत्स्य मत्स्यघ्न विदारी । तंव लोह निघे त्याचे उदरीं ।

देखोनि हरिखला तो भारी । हें आंतुडे करीं तो सभाग्य ॥ ३८५ ॥

मत्स्योदरींचें लोह जाण । त्याचें अचूक संधान ।

अगाध पारधी साधे पूर्ण । यालागीं तो बाण लुब्धकें केला ॥ ३८६ ॥

भगवान्ज्ञातसर्वार्थ ईश्वरोऽपि तदन्यथा ।

कर्तुं नैच्छत्‌ विप्रशापं कालरूप्यन्वमोदत ॥ २४ ॥

इति श्रीमद्‍भा्गवते महापुराणे परमहंसायां संहितायां एकादशस्कन्धे प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

कोणी न सांगतां हें पेखणें । जाणितलें सर्वज्ञें श्रीकृष्णें ।

परी द्विजशापु अन्यथा करणें । हें निजमनें स्पर्शेना ॥ ३८७ ॥

म्हणाल हें नव्हेल त्यासी । पालटवेना द्विजशापासी ।

जो निमाल्या आणी गुरुपदासी । कृष्ण कळिकाळासी नियंता ॥ ३८८ ॥

पाडूनि कळिकाळाचे दांत । देवकीचे गतगर्भ आणीत ।

ईश्वरा ईश्वरु श्रीकृष्णनाथ । जाणे सर्वार्थनिजसिद्धी ॥ ३८९ ॥

निद्रा न मोडितां तिळभरी । मथुरा आणिली द्वारकेभीतरी ।

श्रीकृष्ण काय एक न करी । तोही ममता न धरी कुळाची ॥ ३९० ॥

निजकुळक्षयो जर्‍ही न आला । तर्‍ही अन्यथा न करी ब्राह्मणबोला ।

ब्राह्मणें पांपरा जरी हाणितला । तो हृदयीं धरिला पदांकु ॥ ३९१ ॥

तेंचि श्रीवत्सलांछन । सकळ भूषणां भूषण ।

हृदयीं मिरवी श्रीकृष्ण । यालागी पूर्ण ब्रह्मण्यदेवो ॥ ३९२ ॥

श्रीकृष्ण शिरीं वंदी ब्राह्मण । अन्यथा न करी ब्राह्मणवचन ।

यालागीं ’ब्रह्मण्यदेवो’ पूर्ण । वेद बंदीजन वर्णिती ॥ ३९३ ॥

ब्राह्मणरूप स्वयें श्रीहरी । यालागीं ब्राह्मणांचा कैवारी ।

कुळक्षयो जाहला जरी । तरी द्विजांवरी क्षोभेना ॥ ३९४ ॥

ऐकोनि ब्राह्मणांचा शापु । न धरी मोहाचा खटाटोपु ।

म्हणे सिद्धी गेला कृतसंकल्पु । कुलक्षयानुरूपु संतोषे ॥ ३९५ ॥

यापरी श्रीगोविंदु । काळरूपी मानी आनंदु ।

कुळक्षयाचा क्षितिबाधु । अल्पही संबंधु धरीना ॥ ३९६ ॥

पूर्ण संतोष श्रीकृष्णनाथा । पुढील अध्यायीं ज्ञानकथा ।

अतिरसाळ स्वानंदता । अवधान श्रोतां मज द्यावें ॥ ३९७ ॥

जेथें नारद आणि वसुदेवा । संवाद हो‍ईल सुहावा ।

जनक आणि आर्षभदेवां । प्रश्नोत्तरीं जीवा स्वानंदु दाटे ॥ ३९८ ॥

हे रसाळ ब्रह्मज्ञान मातु । चाखवीन निजपरमार्थु ।

एका जनार्दना विनवितु । श्रोते कृपा करितु अर्थावबोधें ॥ ३९९ ॥

इति श्रीमद्‍भावगवते महापुराणे एकादशस्कन्धे परमहंस संहितायां

एकाकार टीकायां विप्रशापो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ॥ २४ ॥ ओव्या ॥ ३९९ ॥

॥ श्री एकनाथी भागवत ॥

अध्याय दुसरा

श्रीगणेशाय नमः ॥ श्री गोपालकृष्णाय नमः ॥

जय जय देवाधिदेवा । भोगिसी गुरुत्वें सुहावा ।

विश्वीं विश्वात्मा ये सद्‌भावा । तूं कृपेनें जेव्हां अवलोकिसी ॥ १ ॥

ते विश्वीं जो विश्ववासी । त्यातें विश्वासी म्हणसी ।

तेणें विश्वासें प्रसन्न होसी । तैं पायांपाशीं प्रवेशु ॥ २ ॥

त्या चरणारविंदकृपादृष्टी । अहं सोहं सुटल्या गांठी ।

एकसरें तुझ्या पोटीं । उठा‍उठी प्रवेशलों ॥ ३ ॥

यालागीं तूं निजात्ममाये । या हेतु जंव पाहों जायें ।

तंव बापपण तुजमाजीं आहे । अभिनव काये सांगावें ॥ ४ ॥

येथ मातापिता दोनी । वेगळीं असती जनीं ।

ते दोनी एक करोनी । एका जनार्दनीं निजतान्हें ॥ ५ ॥

आतां उभयस्नेहें स्नेहाळा । वाढविसी मज बाळा ।

परी नित्य नवा सोहळा । संभ्रमु आगळा निजबोधाचा ॥ ६ ॥

शिव शक्ति गणेशु । विश्व विष्णु चंडांशु ।

ऐसा अलंकार बहुवसु । निजविलासु लेवविशी ॥ ७ ॥

यापरी मज निजबाळा । लेणीं लेवविशी स्वलीळा ।

आणि ले‍इलेपणाचा सोहळा । पहाशीं वेळोवेळां कृपादृष्टीं ॥ ८ ॥

बाळका लेवविजे लेणें । तयाचें सुख तें काय जाणे ।

तो सोहळा मातेनें भोगणें । तेवीं जनार्दनें भोगिजे सुख ॥ ९ ॥

आपुल्या चिद्‌रत्‍नांच्या गांठी । आवडी घालिशी माझ्या कंठी ।

यालागीं मज पाठोवाठीं । निजात्मदृष्टीं सवें धांवे ॥ १० ॥

समर्थ जयाचा जनकु । त्यास मानिती सकळ लोकु ।

एका जनार्दनीं एकु । अमान्य अधिकु मान्य कीजे ॥ ११ ॥

बाळक स्वयें बोलों नेणे । त्यासी माता शिकवी वचनें ।

तैशीं ग्रंथकथाकथनें । स्वयें जनार्दनें बोलविजे ॥ १२ ॥

तेणें नवल केलें येथ । मूर्खाहाती श्रीभागवत ।

शेखीं बोलविलें प्राकृत । एकादशार्थ देवभाषा ॥ १३ ॥

परिसोनि प्रथम अध्यावो । उगाचि राहिला कुरुरावो ।

पुढें कथाकथनीं ठावो । कांहीं अभिप्रावो दिसेना ॥ १४ ॥

आपण करावा प्रश्न । तंव हा सांगेल कृष्णनिधन ।

यालागीं राजा मौन । ठेला धरून निवांत ॥ १५ ॥

जाणोनि त्याचा अभिप्रावो । बोलत जाहला शुकदेवो ।

तो म्हणे मोक्षाचा प्रस्तावो । तो हा अध्यावो परीक्षिति ॥ १६ ॥

हा एकादश अलोलिक । श्लोकाहून श्लोक अधिक ।

पदोपदीं मुक्तिसुख । लगटले देख निजसाधकां ॥ १७ ॥

ऐसें ऐकतांचि वचन । राजा जाहला सावधान ।

मुक्तिसुखीं आवडी गहन । अवधानें कान सर्वांग केले ॥ १८ ॥

ऐसें देखोन परीक्षिती । शुक सुखावे अत्यंत चित्तीं ।

तो म्हणे अवधानमूर्ती । ऐक निश्चितीं गुह्यज्ञान ॥ १९ ॥

द्वितीयाध्यायीं निरूपण । नारद वसुदेवसंवाद जाण ।

निमिजायंतांचे प्रश्न । मुख्य लक्षण भागवतधर्म ॥ २० ॥

जो मुक्तांमाजीं अग्रणी । जो ब्रह्मचारियां शिरोमणी ।

योगी वंदिती मुकुटस्थानीं । जो भक्तमंडणीं अतिश्रेष्ठ ॥ २१ ॥

जो ब्रह्मरसाचा समुद्र । जो निजबोधाचा पूर्णचंद्र ।

तो बोलता झाला शुक योगींद्र । श्रोता नरेंद्र कुरुवंशीचा ॥ २२ ॥

तो म्हणे व्यासाचा जो निजगुरु । आणि माझाही परमगुरु ।

नारद महामुनीश्वरु । त्यासी अति‍आदरु श्रीकृष्णभजनीं ॥ २३ ॥

द्वारकेहूनि स्वयें श्रीकृष्ण । पिंडारका पाठवी मुनिगण ।

तेथूनि नारद आपण । द्वारकेसी जाण पुनः पुनः येतु ॥ २४ ॥

हो कां जे द्वारके‍आंत । न रिघे भय काळकृत ।

जेथ स्वयें श्रीकृष्णनाथ । असे नांदत निजसामर्थ्यें ॥ २५ ॥

दक्षशापु नारदासी पाहीं । मुहूर्त राहों नये एके ठायीं ।

तो शापु हरिकीर्तनीं नाहीं । यालागीं तो पाहीं किर्तननिष्ठु ॥ २६ ॥

ज्याची गा‍इजे कीर्तनीं कीर्ती । तो द्वारकेसी वसे स्वयें श्रीपती ।

तेथें शापबाधेची न चले प्राप्ती । यालागीं नित्यवस्ती नारदासि तेथें ॥ २७ ॥

नारदासी पूर्ण ब्रह्मज्ञान । त्यासी कां कृष्णमूर्तीचें ध्यान ।

श्रीकृष्णदेहो चैतन्यघन । यालागी श्रीकृष्णभजन नारदा पढियें ॥ २८ ॥

यापरी कृष्णभजन । मुक्तांसी पढिये पूर्ण ।

त्यासी न भजे अभागी कोण । तेंचि निरूपण शुक सांगे ॥ २९ ॥

को नु राजन्‌ इन्द्रियवान्‌ मुकुन्दचरणाम्बुजम्‌ ।

न भजेत्सर्वतोमृत्युः उपास्यममरोत्तमैः ॥ २ ॥

ऐकें बापा नृपवर्या । ये‍ऊनि उत्तमा देहा या ।

जो न भजे श्रीकृष्णराया । तो गिळिला माया अतिदुःखें ॥ ३० ॥

ज्या भगवंतालागुनी । माथा धरूनि पायवणी ।

सदाशिव बैसला आत्मध्यानीं । महाश्मशानीं निजवस्ती ॥ ३१ ॥

पोटा आला चतुरानन । इतरांचा पाडु कोण ।

देहा येवोनि नारायण । न भजे तो पूर्ण मृत्युग्रस्त ॥ ३२ ॥

त्यजूनि परमात्मा पूर्ण । नाना साधनें शिणती जन ।

त्यासी सर्वथा दृढबंधन । न चुके जाण अनिवार ॥ ३३ ॥

सांडूनि श्रीकृष्णचरण । इंद्रादि देवांचें करितां भजन ।

ते देव मृत्युग्रस्त पूर्ण । मा भजत्याचें मरण कोण वारी ॥ ३४ ॥

असोनि इंद्रियपाटव पूर्ण । जो न भजे श्रीकृष्णचरण ।

त्यासी सर्वत्र बाधी मरण । क्षणक्षण निर्दाळी ॥

तो नारद महामुनीश्वरु । मुक्त हो‍ऊनि भजनतत्परु ।

द्वारके वसे निरंतरु । श्रीकृष्णीं थोरु अतिप्रीति तया ॥ ३६ ॥

तमेकदा तु देवर्षिं वसुदेवो गृहागतम्‌ ।

अर्चितं सुखमासीनं अभिवाद्येदमब्रवीत्‌ ॥ ३ ॥

धन्य धन्य तो नारदु । ज्यासी सर्वीं सर्वत्र गोविंदु ।

सर्वदा हरिनामाचा छंदु । तेणें परमानंदु सदोदित ॥ ३७ ॥

जो श्रीकृष्णाचा आवडता । ज्यासी श्रीकृष्ण आवडे सर्वथा ।

ज्याचेनि संगें तत्त्वतां । नित्यमुक्तता जडजीवां ॥ ३८ ॥

तो नारदु एके वेळां । स्वानंदाचिया स्वलीळा ।

आला वसुदेवाचिया रा‍उळा । तेणें देखोनि डोळां हरिखला ॥ ३९ ॥

केलें साष्टांग नमन । बैसों घातलें वरासन ।

ब्रह्मसद्‌भावें पूजन । श्रद्धासंपूर्ण मांडिलें ॥ ४० ॥

नारद तोचि नारायण । येणें विश्वासेंकरूनि जाण ।

हेमपात्रीं चरणक्षाळण । मधुपर्क विधिपूर्ण पूजा केली ॥ ४१ ॥

पूजा करोनि सावधानीं । वसुदेव बैसोनी सुखासनीं ।

हृदयीं अत्यंत सुखावोनी । काय आल्हादोनी बोलत ॥ ४२ ॥

स्वलीला कृपा केली तुम्हीं । तेणें परम सभाग्य जाहलों जी मी ।

तुमचेनि आगमनें आम्ही । कृतकृत्य स्वामी सन्निधिमात्रें ॥ ४३ ॥

चुकलिया निजजननी । बाळक दीन दिसे जनीं ।

त्यासी मातेच्या आगमनीं । संतोष मनीं निर्भर ॥ ४४ ॥

त्याहूनि श्रेष्ठ तुमची यात्रा । नित्य सुखदाती भूतमात्रां ।

स्वलीला तुम्ही मही विचरां । दीनोद्धारालागुनी ॥ ४५ ॥

मातेच्या आगमनीं निजबाळा । दृष्टि‍उत्संगीं नित्य नवा सोहळा ।

तुमची यात्रा दीनां सकळां । भोगवी स्वलीळा निजात्मसुख ॥ ४६ ॥

माता सुख दे तें नश्वर । तुमच्या आगमनीं अनश्वर ।

नित्य चित्सुख चिन्मात्र । परात्पर भोगावया ॥ ४७ ॥

तुम्ही भागवतधर्ममार्गगामी । तैंचि तुमची भेटी लाहों आम्ही ।

जैं पुण्यकोटी निष्कामीं । प्रयागसंगमीं केलिया ॥ ४८ ॥

नारदा तूं भगवद्‌रूप । तुझी भेटी करी निष्पाप ।

तुवां कृपा केलिया अल्प । स्वयें चित्स्वरूप ठसावे ॥ ४९ ॥

तुझेनि भक्तीसी महिमा अमूप । तुझेनि वाढला भक्तिप्रताप ।

तुझेनि भक्ति भगवद्‌रूप । तूं चित्स्वरूप निजनिष्ठां ॥ ५० ॥

तूं भक्तिप्रकाशकु दिवटा । कीं भक्तिमार्गींचा मार्गदृष्टा ।

नारदा तुझा उपकार मोठा । भक्तीच्या पेठा वसविल्या तुवां ॥ ५१ ॥

मुख्य भागवतशास्त्र पूर्ण । तुवां व्यासासी उपदेशून ।

प्रगट करविलें दशलक्षण । दीन जन उद्धरावया ॥ ५२ ॥

नारदा तूं देवासमान । हेही उपमा दिसे गौण ।

तेचिविषयीं निरूपण । वसुदेव आपण निरूपी ॥ ५३ ॥

भूतानां देवचरितं दुःखाय च सुखाय च ।

सुखायैव हि साधूनां त्वादृशामच्युतात्मनाम्‌ ॥ ५ ॥

देवांपासूनि भूतसृष्टी । सुखदुःखें शिणे पोटीं ।

अतिवृष्टी कां अनावृष्टी । भूतकोटी आकांतु ॥ ५४ ॥

त्या देवांपरीस साधु अधिक । हें साचचि मज मानलें देख ।

देवचरिते उठी सुखदुःख । साधु निर्दोख सुखदाते ॥ ५५ ॥

त्यांहीमाजीं तुजसारिखा । जोडल्या कृपाळू निजात्मसुखा ।

तैं पेठ पिके परमार्थसुखा । हा महिमां लोकां कदा न कळेचि ॥ ५६ ॥

दिधल्या सुखाचि मागुती । च्युती हों नेणे कल्पांतीं ।

ते अच्युतात्मस्थिती । तुजपाशी निश्चितीं नारदा ॥ ५७ ॥

तुझिये महिमेपासीं । मुदल देवो नये तुकासी ।

तेंही सांगेन मी तुजपासीं । यथार्थेंसी नारदा ॥ ५८ ॥

देवाचा अवतार होये । दासां सुख दैत्यां भये ।

तेथेही ऐसे विषम आहे । हें न समाये तुजमाजीं ॥ ५९ ॥

तूं देवांचा आप्त होसी । दैत्यही विश्वासती तुजपासीं ।

रावण ने‍ऊनि तुज एकांतासी । निजगुह्यासी स्वयें सांगे ॥ ६० ॥

देव रावणें घातलें बंदीं । तो रावण तुझे चरण वंदी ।

शेखी रामाचा आप्त तूं त्रिशुद्धी । विषम तुजमधीं असेना ॥ ६१ ॥

जरासंधु कृष्णाचा वैरी । तुझी चाल त्याच्या घरीं ।

आणि कृष्णाचे सभेमाझारीं । आप्तत्वें थोरी पैं तुझी ॥ ६२ ॥

नाम घेवों नेदी देवाचें । हें बिरुद हिरण्यकशिपूचें ।

त्यासी कीर्तन तुझें रुचे । विषमत्व साचें तुज नाहीं ॥ ६३ ॥

लांचुगी बुद्धि सदा देवांसी । तैशी नाहीं तुम्हां साधूंसी ।

ऐक त्याही अभिप्रायासी । यथार्थेंसीं सांगेन ॥ ६४ ॥

भजन्ति ये यथा देवान्देवा अपि तथैव तान्‌ ।

छायेव कर्मसचिवाः साधवो दीनवत्सलाः ॥ ६ ॥

जे जैसे देव यागीं यजिजती । तैसतैसी फळें देव देती ।

न भजत्यांतें विघ्नें सूचिती । ऐसी गती देवांची ॥ ६५ ॥

जैसजैसा पुरुष वेंठे । तैसतैसी छाया नटे ।

तेवीं भजनें देव प्रसन्न मोठे । येरवीं उफराटें विघ्न करिती ॥ ६६ ॥

जंव जंव सूर्य प्रकाशत असे । तंव तंव छाया सरिसी दिसे ।

निजकर्में देवही तैसे । कर्मवशें प्रसन्न ॥ ६७ ॥

सूर्य अस्तमानीं छाया नासे । अभजनें देव क्षोभती तैसे ।

एवं लांचुगे देव ऐसे । तूंही अनायासे जाणसी ॥ ६८ ॥

इतर देवांची कथा कोण । थोरला देव लांचुगा पूर्ण ।

तोही न भेटे जीव घेतल्याविण । भेटल्याचे आपण गर्भवास सोसी ॥ ६९ ॥

त्याचें जीवें सर्वस्वें भजन । केल्या निजांग दे‍ऊनि होये प्रसन्न ।

परी न भजत्याच्या घरा जाण । विसरोनि आपण कदा न वचे ॥ ७० ॥

तैसी नव्हे तुमची बुद्धी । दीनदयाळ त्रिशुद्धी ।

तूं तंव केवळ कृपानिधी । ऐक तो विधी सांगेन ॥ ७१ ॥

तुवां व्यास देखोनि सज्ञान । उपदेशिलें गुह्यज्ञान ।

ध्रुव बाळक अज्ञान । म्हणोनि जाण नुपेक्षिसी ॥ ७२ ॥

प्रल्हाद उपदेशिला जेव्हां । दैत्यपुत्र न म्हणसी तेव्हां ।

तुझिया कृपेचा हेलावा । तो निजविसांवा दीनांसी ॥ ७३ ॥

केवळ वाटपाडा देख । भजनेंवीण एका‍एक ।

महाकवी केला वाल्मीक । अमर आवश्यक वंदिती त्यासी ॥ ७४ ॥

देखोनि ज्याचिया ग्रंथासी । सुख वोसंडे सदाशिवासी ।

ऐसा तूं कृपाळू होसी । अनाथासी कुवांसा ॥ ७५ ॥

वरिवरी दाविसी मिणधा कोप । कोपोनि सांडविशी त्याचें पाप ।

शेखीं सायुज्याचे दीप । दाविशी सद्‌रूप दयाळुवा ॥ ७६ ॥

तुम्ही अच्युतात्मे निजनिर्धारीं । म्हणौनि देवो तुमचा आज्ञाधारी ।

तुम्ही म्हणाल त्यातें उद्धरी । येर्‍हवीं हातीं न धरी आनातें ॥ ७७ ॥

ऐसा तूं दीनदीक्षागुरु । ब्रह्मज्ञाने अति‍उदारु ।

तरी पुसेन तो विचारु । निजनिर्धारु सांगावा ॥ ७८ ॥

ब्रह्मन्‌ तथापि पृच्छामो धर्मान्भागवतांस्तव ।

यान्श्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यो मुच्यते सर्वतो भयात्‌ ॥ ७ ॥

आदरें म्हणे देव‌ऋषी । आजि सकळ पुण्यें आलीं फळासी ।

मायबाप तूं घरा आलासी । निजसुखासी दायक ॥ ७९ ॥

कृपा केली मागील शिष्यां । तेचि कृपेचा घालीं ठसा ।

मज तुझा पूर्ण भरंवसा । सोडवीं भवपाशापासूनि ॥ ८० ॥

तुझेनि दर्शनें कृतकृत्यता । जर्‍ही मज जाली तत्त्वतां ।

तर्‍ही भागवतधर्मकथा । कृपेनें तत्त्वतां सांगावी ॥ ८१ ॥

ऐसे सांगावे भागवतधर्म । जेणें निरसे कर्माकर्म ।

श्रद्धेनें ऐकतां परम । जन्ममरण हारपे ॥८२ ॥

भवभय अति दारुण । त्या भयाचें माया निजकारण ।

तिचें समूळ होय निर्दाळण । ऐसे धर्म कृपेनें सांगावे ॥ ८३ ॥

मज नाही अधिकार पूर्ण । ऐसें विचाराल लक्षण ।

तेविषयींची हे निवारण । सावधान अवधारीं ॥ ८४ ॥

अहं किल पुरानन्तं प्रजार्थो भुवि मुक्तिदम्‌ ।

अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देवमायया ॥ ८ ॥

मज अधिकारु नाहीं पूर्ण । हें मीही जाणतो आपण ।

मागें म्यां केले भगवद्‌भजन । तें तूं कथन अवधारीं ॥ ८५ ॥

म्यां पूर्वीं आराधिलें देवराया । तें भजन ममता नेलें वायां ।

प्रलोभविलों देवमाया । पुत्रस्नेहालागूनि ॥ ८६ ॥

मज देव तुष्टला प्रसन्नपणें । मागसी तूं दे‍ईन म्हणे ।

तेथें मायेनें ठकिलें मजकारणें । माझा पुत्र होणें मी मागें ॥ ८७ ॥

तो हा माझा पुत्र श्रीकृष्ण । परी मज न सांगे ब्रह्मज्ञान ।

तोचि वंदी माझे चरण । म्हणे बाळक पूर्ण मी तुझें ॥ ८८ ॥

यापरी श्रीकृष्णापासीं । ज्ञानप्राप्ति नव्हे आम्हांसी ।

कृष्ण परमात्मा हृषीकेशी । हें निश्चयेंसीं मी जाणें ॥ ८९ ॥

श्रीकृष्ण जन्मला माझिया कुशीं । म्हणौनि श्रद्धा आहे मजपाशीं ।

तेणेंचि तूं तुष्टलासी देव‌ऋषी । तरी निजकृपेंसीं उद्धरी ॥ ९० ॥

जे मायेनें ठकिलो वाडेंकोडें । ते माया समूळ झडे ।

ऐसें सांगिजें रोकडें । बहू बोलोनि पुढें काय काज ॥ ९१ ॥

यथा विचित्रव्यसनाद्‌ भवद्‌भिर्विश्वतोभयात्‌ ।

मुच्येम ह्यञ्जसैवाद्धा तथा नः शाधि सुव्रत ॥ ९ ॥

मायाजलें भवसागरु । भरला असे अतिदुस्तरु ।

त्याचा उतरावया पैलपारु । होय तूं तारूं मुनिराया ॥ ९२ ॥

याचें सकळ जळ क्षार । माजीं सावजें अनिवार ।

एक‌एकें चराचर । गिळिलें साचार निजशक्तिं ॥ ९३ ॥

लाटांवरी अचाट लाटा । मोहाचिया अतिदुर्घटा ।

आदळती अविवेकतटा । धैर्याचिया कांठा पाडित ॥ ९४ ॥

अहं कुवावो वाजतां थोरु । अवघाचि खवळे सागरु ।

मी माझेनि गजरें घोरु । अतिदुर्धरु गर्जत ॥ ८५ ॥

नाना वासनांचा वळसा । पाहे पां भंवताहे कैसा ।

येथ तरावया धिंवसा । नव्हे सहसा सुरनरां ॥ ९६ ॥

क्रोधाचें प्रबळ भरतें । भरी द्वेषाचिया तरियांतें ।

असूयातिरस्कारांची तेथें । चिडाणी उते अनिवार ॥ ९७ ॥

कामपर्वताचीं शिखरें । विषमें भासती अपारें ।

आशे‍इच्छेचीं वरी थोरें । झाडें विषयांकुरें वाढलीं ॥ ९८ ॥

संकल्पविकल्पांचे मीन । निंदेच्या सुसरी दारुण ।

ब्रह्मद्वेषाचे नक्र पूर्ण । सागरीं जाण तळपती ॥ ९९ ॥

एवढाही हा भवसागरु । शोषितां तूं अगस्ती साचारु ।

तुझेनि भवाब्धीपैलपारु । पावों हा निर्धारु जाहला आम्हां ॥ १०० ॥

याचा विश्वतोभय हेलावा । तो आम्हां न बाधी तुमच्या कणवा ।

अप्रयासें नारददेवा । मरणार्णवा मज तारीं ॥ १०१ ॥

पायी उतरून भवसागरु । साक्षात्‌ पावें परपारु ।

ऐसा भागवतधर्मविचारु । तो निजनिर्धारु प्रबोधीं ॥ १०२ ॥

ऐकोनि वसुदेवाची उक्ती । नारद सुखावला चितीं ।

तोचि अभिप्रावो परीक्षिती । शुक स्वमुखें स्थिति सांगत ॥ १०३ ॥

सांगतां वसुदेवाचा प्रश्न । श्रीशुक जाहला स्वानंदपूर्ण ।

नारदु वोळला चैतन्यघन । चित्सुखजीवन मुमुक्षां ॥ १०४ ॥

श्रीशुक म्हणे नरदेवा । भावो मीनला नारदाच्या भावा ।

ऐकोनि प्रश्नसुहावा । तो म्हणे वसुदेवा धन्य वाणी ॥ १०५ ॥

परिसतां हा तुझा प्रश्न । चित्सुखें प्रगटे नारायण ।

ऐसें बोलतां नारद जाण । स्वानंदें पूर्ण वोसंडला ॥ १०६ ॥

रोमांच उचलले अंगीं । स्वेद दाटला सर्वांगीं ।

आनंदाश्रु चालिले वेगीं । स्वानंदरंगीं डुल्लतु ॥ १०७ ॥

सप्रेम मीनलिया श्रोता । जैं पूर्ण सुखावेना वक्ता ।

तैं तो जाणावा अवघा रिता । कथासारामृता चवी नेणे ॥ १०८ ॥

ऐकतां वसुदेवाचा प्रश्न । नारद सुखावे पूर्ण ।

मग स्वानंदगिरा गर्जोन । काय आपण बोलत ॥ १०९ ॥

नारद म्हणे सात्वत श्रेष्ठा । वसुदेवा परमार्थ निष्ठा ।

धन्य धन्य तुझी उत्कंठा । तूं भावार्थी मोठा भागवतधर्मी ॥ ११० ॥

ज्याचेनि धर्माचे प्रश्नोत्तरें । हें विश्व अवघेंचि उद्धरे ।

हें विचारिलें तुवां बरें । निजनिर्धारें श्रीकृष्णजनका ॥ १११ ॥

तुझेनि प्रश्नोत्तरें जाण । साधक निस्तरती संपूर्ण ।

साधकांचें नवल कोण । महापापी पावन येणें होती ॥ ११२ ॥

श्रुतोऽनुपठितो ध्यात आदृतो वानुमोदितः ।

सद्यः पुनाति सद्धर्मो देवविश्वद्रुहोऽपि हि ॥ १२ ॥

भागवतधर्माचेनि गुणें । एक उद्धरती श्रवणें ।

एक तरती पठणें । एक निस्तरती ध्यानें संसारपाश ॥ ११३ ॥

एक श्रोतयां वक्तयांतें । देखोनि सुखावती निजचित्तें ।

सद्‌भावें भलें म्हणती त्यांतें । तेही तरती येथें भागवतधर्में ॥ ११४ ॥

हें नवल नव्हे भागवतधर्मा । जो कां देवद्रोही दुरात्मा ।

अथवा विश्वद्रोही दुष्टात्मा । तोही तरे हा महिमा भगवतधर्मी ॥ ११५ ॥

हृदयीं धरितां भागवतधर्म । अकर्म्याचें निर्दळी कर्म ।

अधर्म्याचें निर्दळी धर्म । दे उत्तमोत्तमपदप्राप्ती ॥ ११६ ॥

जेथ रिगाले भागवतधर्म । तेथ निर्दळे कर्माकर्मविकर्म ।

निंदा द्वेष क्रोध अधर्म । अविद्येचें नाम उरों नेदी ॥ ११७ ॥

ते भागवतधर्मी अत्यादर । श्रद्धेनें केला प्रश्न तुवां थोर ।

निजभाग्यें तूं अति उदार । परम पवित्र वसुदेवा ॥ ११८ ॥

तुझें वानूं पवित्रपण । तरी पोटा आला श्रीकृष्ण ।

जयाचेनि नामें आम्ही जाण । परम पावन जगद्वंद्य ॥ ११९ ॥

तो स्वयें श्रीकृष्णनाथ । नित्य वसे तुझियां घरांत ।

तुझिया‍ऐसा भाग्यवंत । न दिसे येथ मज पाहतां ॥ १२० ॥

वसुदेव तुझिया नामतां । "वासुदेव" म्हणती अनंता ।

तें वासुदेव नाम स्मरतां । परमपावनता जगद्वंद्यां ॥ १२१ ॥

त्वया परमकल्याणः पुण्यश्रवणकीर्तनः ।

स्मारितो भगवानद्य देवो नारायणो मम ॥ १३ ॥

ज्याचेनि श्रवणें वाढे पुण्य । ज्यचेनि नामें झडे भवबंधन ।

तो सद्य स्मरविला तुवां नारायण । तुझी वाचा कल्याण वसुदेवा ॥ १२२ ॥

तुझा आजि ऐकतांचि प्रश्न । पूर्ण प्रगटला नारायण ।

मज तुझा हा उपकार पूर्ण । तूं परम कल्याण वसुदेवा ॥ १२३ ॥

आशंका : ऐकोनि नारदाचें वचन । झणें विकल्प धरील मन ।

यासी पुर्वीं होतें विस्मरण । आतां जाहलें स्मरण वसुदेवप्रश्नें ॥ १२४ ॥

ज्यांची ऐसी विकल्पयुक्ती । ते जाणावे निजात्मघाती ।

तेही अर्थींची उपपत्ती । ऐक निश्चितीं शुक सांगे ॥ १२५ ॥

अग्नि कुंडामाजीं स्वयंभ असे । तो घृतावदानें अति प्रकाशे ।

तेवीं सप्रेम प्रश्नवशें । सुख उल्लासे मुक्तांचें ॥ १२६ ॥

सप्रेम भावार्थे मीनला श्रोता । मुक्तही उल्हासें सांगे कथा ।

तेथील सुखाची सुखस्वादुता । जाणे जाणता सवर्म ॥ १२७ ॥

यालागीं मुक्त मुमुक्षु विषयी जन । भागवतधर्में निवती संपूर्ण ।

तोचि वसुदेवें केला प्रश्न । तेणें नारद पूर्ण सुखावला ॥ १२८ ॥

जे कां पूर्वपरंपरागत । जीर्ण भागवतधर्म येथ ।

सांगावया नारदमुनि निश्चित । उपपादित इतिहासु ॥ १२९ ॥

अत्राप्युदाहरन्ति इमं इतिहासं पुरातनम्‌ ।

आर्षभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मनः ॥ १४ ॥

येच अर्थीं विदेहाचा प्रश्न । संवादती आर्षभ नवजण ।

ते भागवतधर्म जीर्ण । इतिहास संपूर्ण सांगेन ऐक ॥ १३० ॥

आर्षभ कोण म्हणसी मुळीं । त्यांची सांगेन वंशावळी ।

जन्म जयांचा सुकुळीं । नवामाजीं जाहली ब्रह्मनिष्ठा ॥ १३१ ॥

प्रियव्रतो नाम सुतो मनोः स्वायम्भुवस्य यः ।

तस्याग्नीध्रस्ततो नाभिः ऋषभस्तत्सुतः स्मृतः ॥ १५ ॥

स्वायंभु मनूचा सुतु । जाण नामें ’प्रियव्रतु’ ।

त्याचा ’आग्नीध्र’ विख्यातु । ’नाभी’ त्याचा सुतु सूर्यवंशीं ॥ १३२ ॥

त्या नाभीपासूनि ज्ञानविलासु । ’ऋषभ’ जन्मला वासुदेवांशु ।

मोक्षधर्माचा प्रकाशु । जगीं सावकाशु विस्तारिला ॥ १३३ ॥

तमाहुर्वासुदेवांशं मोक्षधर्मविवक्षया ।

अवतीर्णं सुतशतं तस्यासीद्‌ ब्रह्मपारगम्‌ ॥ १६ ॥

ऋषभ वासुदेवाचा अंशु । ये लोकीं मोक्षधर्मविश्वासु ।

प्रवर्तावया जगदीशु । हा अंशांशु अवतार ॥ १३४ ॥

त्याचें पंचमस्कंधीं चरित्र । सांगितलें सविस्तर ।

त्यासी जाहले शत पुत्र । वेदशात्रसंपन्न ॥ १३५ ॥

त्यांहीमाजीं ज्येष्ठ पुत्र । अतिशयें परम पवित्र ।

ऐक त्याचे चरित्र । अतिविचित्र सांगेन ॥ १३६ ॥

तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायणः ।

विख्यातं वर्षमेतद्‌ यन्नाम्ना भारतमद्‌भुतम्‌ ॥ १७ ॥

जो ज्येष्ठपुत्र ’भरत’ जाण । तो नारायणपरायण ।

अध्यापि ’भरतवर्ष’ उच्चारण । त्याचेनि नांवें जाण विख्यात ॥ १३७ ॥

जो मनसा-वाचा-कर्मणा । अखंड भजे नारायणा ।

असतांही राज्यधर्मीं जाणा । जो आत्मखुणा न चुके ॥ १३८ ॥

जेवीं मार्गीं चालतां । पा‍उलें वक्रेंही टाकिता ।

दैववशें अडखुळतां । आश्रयो तत्त्वतां भूमिचाचि ॥ १३९ ॥

तेवींचि तयासी असतां । राज्यधर्म चाळितां ।

यथोचित कर्म आचरितां । निजीं निजात्मता पालटेना ॥ १४० ॥

या नाव बोलिजे ’अखंडस्थिती’ । जे पालटेना कल्पांती ।

जेथ असतां सुखी होती । पुनरावृत्ति असेना ॥ १४१ ॥

ऐसें करी सदाचरण । आणि नारायणपरायण ।

आ‍ईक त्याचेंही व्याख्यान । विशद करूनि सांगेन ॥ १४२ ॥

नरांचा समुदाय गहन । त्यासी ’नार’ म्हणती जाण ।

त्याचें ’अयन’ म्हणजे स्थान । म्हणौनि म्हणती ’नारायण’ आत्मयासी ॥ १४३ ॥

त्याच्या ठायीं परायण । म्हणिजे अनन्यत्वें शरण ।

निवटूनियां आपुलें अहंपण । तद्‌रूपें जाण राहिला ॥ १४४ ॥

ऐसा तो ऋषभाचा पुत्र । जयासी नांव ’भरत’ ।

ज्याच्या नामाची कीर्ति विचित्र । परम पवित्र जगामाजीं ॥ १४५ ॥

तो भरतु राहिला हे भूमिकेसी । म्हणौनि ’भरतवर्ष’ म्हणती यासि ।

सकळ कर्मारंभीं करितां संकल्पासी । ज्याचिया नामासी स्मरताति ॥ १४६ ॥

ऐसा आत्माराम जर्‍ही झाला । तर्‍ही विषयसंग नव्हे भला ।

यालागीं त्याचा वृत्तांतु पुढिला । सांगेन सकळां आ‍इकें ॥ १४७ ॥

नामें ख्याती केली उदंड । यालागीं त्यातें म्हणती ’भरतखंड’ ।

आणीकही प्रताप प्रचंड । त्याचा वितंड तो ऐका ॥ १४८ ॥

स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस्तपसा हरिम्‌ ।

उपासीनस्तत्पदवीं लेभे वै जन्मभिस्त्रिभिः ॥ १८ ॥

तेणें दिग्मंडल जिंतिलें । समुद्रवलयांकित राज्य केलें ।

नानाविध भोग भोगिले । जे नाहीं देखिले सुरवरीं ॥ १४९ ॥

अनुकूळ स्त्रिया पुत्र । अनुकूळ मंत्री पवित्र ।

अनुकूळ राज्य सर्वत्र । ते त्यागिले विचित्र नानाभोग ॥ १५० ॥

ऐसे भोग भोगिलियापाठीं । सांडूनि वलयांकित राज्यसृष्टी ।

स्वयें निघाला जगजेठी । स्वहितदृष्टी हरिभजनीं ॥ १५१ ॥

जे राज्यवैभव भोगिती । त्यांसी कदा नव्हे गा विरक्ती ।

भरतें केली नवलख्याती । सेविला श्रीपती भोगत्यागें ॥ १५२ ॥

तों नेणेंचि जन्में जाण । हो‍आवा मोक्षासी आरोहण ।

परी जाहलें जन्मांतरकारण । तेंही विंदाण सांगेन ॥ १५३ ॥

संनिहितप्रसूतकाळीं । मृगी जळ प्राशितां जळीं ।

ऐकोनि पंचाननाची आरोळी । उडाली तत्काळीं अतिसत्राणें ॥ १५४ ॥

धाकें गर्भु तिचा पडतां जळीं । भरत स्नान करी ते काळीं ।

देखोनि कृपाळु कळवळी । काढी तत्काळी दयाळुत्वें ॥ १५५ ॥

मृगी न येचि परतोन । मातृहीन हें अतिदीन ।

भरत पाळी भूतदयेनें । मृगममता पूर्ण वाढली ॥ १५६ ॥

स्नान संध्या अनुष्ठान । करितां मृग आठवे क्षणक्षण ।

आरंभिल्या जपध्यान । मृगमय मन भरताचें ॥ १५७ ॥

आसनीं भोजनीं शयनीं । मृग आठवे क्षणक्षणीं ।

मृग न देखतां नयनी । उठे गजबजोनि ध्यानत्यागें ॥ १५८ ॥

ममता बैसली मृगापाशीं । मृग वना गेला स्व‌इच्छेंसीं ।

त्याचा खेदु करितां भरतासी । काळ आकर्षी देहातें ।१५९ ॥

यालागी साचचि जाण । ममतेपाशीं असे मरण ।

जो निर्मम संपूर्ण । त्यासि जन्ममरण स्पर्शेना ॥ १६० ॥

भरत तपिया थोर अंगें । तेथ काळ कैसेनि रिघे ।

ममतासंधी पाहोनि वेगें । मृत्यु तद्योगें पावला ॥ १६१ ॥

देहासी येतां मरण । भरतासी मृगाचें ध्यान ।

तेणें मृगजन्म पावे आपण । जन्मांतरकारण जाहलें ऐसें ॥ १६२ ॥

कृपेनें केला जो संगु । तोचि योगियां योगभंगु ।

यालागीं जो निःसंगु । तो अभंगु साधक ॥ १६३ ॥

मृगाचेनि स्मरणें निमाला । यालागीं तो मृगजन्म पावला ।

जो कृष्णस्मरणें निमाला । तो कृष्णुचि जाला देहांतीं ॥ १६४ ॥

अंतकाळीं जे मती । तेचि प्राणियांसी जाण गती ।

यालागी श्रीकृष्ण चित्तीं । अहोरातीं स्मरावा ॥ १६५ ॥

परी मृगदेहीं जाण । भरतासी श्रीकृष्णस्मरण ।

पूर्वीं केलें जें अनुष्ठान । तें अंतर जाण कदा नेदी ॥ १६६ ॥

मागुता तिसरे जन्में पाहें । तो ’जडभरत’ नाम लाहे ।

तेथें तो निर्ममत्वें राहे । तेणें होय नित्यमुक्त ॥ १६७ ॥

बहुतां जन्मींची उणीवी । येणें जन्में काढिली बरवी ।

निजात्मा आकळोनि जीवीं । परब्रह्मपदवी पावला ॥ १६८ ॥

ऋषभपुत्र‌उत्पत्ती । शतबंधु जाण निश्चितीं ।

त्यांत ज्येष्ठाची स्थिती । उरल्यांची गती ते ऐका ॥ १६९ ॥

तेषां नव नवद्वीप पतयोऽस्य समन्ततः ।

कर्मतन्त्रप्रणेतार एकाशीतिर्द्विजातयः ॥ १९ ॥

नव नवखंडांप्रती । ते केले खंडाधिपती ।

एक्यायशीं जणांची स्थिती । कर्ममार्गी होती प्रवर्तक ॥ १७० ॥

उरले जे नव जण । सकळ भाग्याचें भूषण ।

ब्रह्मज्ञानाचें अधिष्ठान । ऐक लक्षण तयांचें ॥ १७१ ॥

नवाभवन्महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिनः ।

श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदाः ॥ २० ॥

ऋषभकुळीं कुळदीप । स्नेहसूत्रेंवीण देदीप्य ।

नवही जण स्वयें सद्‌रूप । सायुज्यस्वरूप प्रकाशक ॥ १७२ ॥

आत्माभ्यासीं परिश्रम । करून निरसिलें कर्माकर्म ।

यालागीं ते अकृताश्रम । निजनिभ्रम स्वयें जाहले ॥ १७३ ॥

शाब्दबोधें सदोदित । ब्रह्मज्ञानपारंगत ।

शिष्यप्रबोधीं समर्थ । परमाद्‌भुत अतिदक्ष ॥ १७४ ॥

ते ब्रह्मविद्येचें चालतें डिंब । त्यांचे अवेव ते ब्रह्मकोंब ।

हे विद्येचें पूर्णबिंब । स्वयें स्वयंभ परब्रह्म ॥ १७५ ॥

दशदिशा एकूचि दोरा । भरूनि पांघरुणें मुनीश्वरा ।

वारा वळून कडदोरा । बांधिला पुरा ग्रंथीरूप ॥ १७६ ॥

आकाशाच्या ठायीं । अंबरत्व केलें तिहीं ।

ते चिदंबर पाहीं । एकचि नवांही पांघरूण ॥ १७७ ॥

प्राणापान वळूनि दोन्ही । गांठी केली नाभीच्या ठायीं ।

तंव जीवग्रंथी सुटली पाहीं । तेंचि नवांही ब्रह्मसूत्र ॥ १७८ ॥

ऐसे परब्रह्मवैभवें । निडारले निजानुभवें ।

त्यांचीं सांगेन मी नांवें । यथागौरवें तें ऐक ॥ १७९ ॥

ज्यांचे नाम ऐकतां । कांपत काळ पळे मागुता ।

संसार नुघवी माथा । नाम स्मरतां जयांचें ॥ १८० ॥

त्यांचिया नामांची कीर्ती । आ‍ईक सांगेन परीक्षिती ।

ज्यांचेनि नामें आतुडे मुक्ती । जाण निश्चितीं भाविकां ॥ १८१ ॥

कविर्हरिरन्तरीक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः ।

आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमसः करभाजनः ॥ २१ ॥

कवि हरि अंतरिक्ष । प्रबुद्ध पिप्पलायन देख ।

आविर्होत्र द्रुमिल सुटंक । चमस निर्दोष करभाजन ॥ १८२ ॥

एवं नवही नांवें जाण । यांचें करितां नामस्मरण ।

सकळ पापा निर्दळण । हे महिमा पूर्ण तयांची ॥ १८३ ॥

त्यांची परमहंसस्थिती । सांगेन मी तुजप्रती ।

ज्यांचेनि पावन होय क्षिती । त्या या नव मूर्ती पुण्य पूज्य ॥ १८४ ॥

एते त भगवद्‌रूपं विश्वं सदसदात्मकम्‌ ।

आत्मनोऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन्महीम्‌ ॥ २२ ॥

ते वेगळे दिसती नवांक । परी भगवद्‌रूपें अवघे एक ।

संतासंत जन अनेक । आपणांसगट देख एकत्वें पाहती ॥ १८५ ॥

त्यांसी तंव असंतता । उरली नाहीं सर्वथा ।

संत म्हणावया पुरता । भेदु न ये हाता चिन्मयत्वें ॥ १८६ ॥

जग परिपूर्ण भगवंतें । आपण वेगळा नुरे तेथें ।

तंव भगवद्‌ रूप समस्तें । भूतें महाभूतें स्वयें देखे ॥ १८७ ॥

हेंही देखतें देखणें । तेंही स्वयें आपण होणें ।

होणें न होणें येणें जाणें । हीं गिळूनि लक्षणें विचरती मही ॥ १८८ ॥

अव्याहतेष्टगतयः सुरसिद्धसाध्य ।

गन्धर्वयक्षनरकिन्नर नागलोकान्‌ ।

मुक्ताश्चरन्ति मुनिचारणभूतनाथ ।

विद्याधरद्विजगवां भुवनानि कामम्‌ ॥ २३ ॥

वैकुंठ कैलास सुरसिद्धस्थानें । सप्तपाताळादि गमनें ।

एवं श्लोकोक्त चवदा भुवनें । स्व‌इच्छा विचरणें कामनारहित ॥ १८९ ॥

त्यांसी जीवीं नाहीं विषयासक्ती । यालागीं खुंटेना त्यांची गती ।

इच्छामात्रें गमनशक्ती । सुखें विचरती निष्काम ॥ १९० ॥

त एकदा निमेः सत्रं उपजग्मुर्यदृच्छया ।

वितायमानमृषिभिः अजनाभे महात्मनः ॥ २४ ॥

जेथें मनाचा प्रवेशु नाहीं । त्यांची पायवाट ते ठायीं ।

ऐसे स्व‌इच्छा विचरतां मही । आले ते पाहीं कर्मभूमीसी ॥ १९१ ॥

मही विचरतां वितंड । पातले ’अजनाभ’ खंड ।

तंव विदेहाचा याग प्रचंड । मीनले उदंड ऋषीश्वर ॥ १९२ ॥

याग वेदोक्तविधी निका । कुंडमंडप वेदिका ।

आवो साधोनि नेटका । विधानपीठिका अतिशुद्ध ॥ १९३ ॥

स्रुक्‌-स्रुवा-त्रिसंधानें । विस्तरूनि परिस्तरणें ।

अखंड वसुधारा दंडाप्रमाणें । ऋषिमंडणें होम करिती ॥ १९४ ॥

होम होतां संपूर्ण । पूर्णाहुतीसमयीं जाण ।

येतां देखिले नवही जण । देदीप्यमान निजतेजें ॥ १९५ ॥

तान्‌ दृष्ट्वा सूर्यसङ्काशात्‌ महाभागवतान्‌ नृप ।

यजमानोऽग्नयो विप्राः सर्व एवोपतस्थिरे ॥ २५ ॥

अमित सूर्याचिया कोटी । हारपती नखतेजांगुष्टीं ।

तो भगवंत जिंहीं धरिला पोटीं । त्यांची तेजाची गोष्टी अलोलिक ॥ १९६ ॥

त्यांचिया अंगप्रभा । सूर्य लोपताहे उभा ।

जिंहीं प्रभेसी आणिली शोभा । चैतन्यगाभा साकार ॥ १९७ ॥

ते भगवद्‌भांववैभव । भगवंताचें निजगौरव ।

भक्तीचे भाग जे नव । ते हे जाण सर्व मूर्तिमंत ॥ १९८ ॥

नवखंड पृथ्वीचे अलंकार । नवविधीचें निजसार ।

नवरत्‍नांचेंही निजभांडार । तें हे साकार नवही जण ॥ १९९ ॥

कीं ते नवही नारायण । स्वयें प्रगटले आपण ।

नवही नृसिंह जाण । देदीप्यमान पैं आले ॥ २०० ॥

आव्हानिले तिन्ही अग्नी । उभे ठेले त्यांतें देखोनी ।

ते हे भागवतीं देखिले नयनीं । इतरांलागुनी दिसेना ॥ २०१ ॥

येतां देखोनि तेजोमूर्ती । ऋत्विज आचार्य उभे ठाकती ।

सा‍उमा धांवे विदेहनृपती । स्वानंदवृत्ती सन्मानी ॥ २०२ ॥

सवेग घाली लोटांगण । मुगुट काढोनि आपण ।

मस्तकीं वंदूनियां चरण । पूर्णादरें जाण आणिता झाला ॥ २०३ ॥

विदेहस्तानभिप्रेत्य नारायणपरायणान्‌ ।

प्रीतः सम्पूजयां चक्रे आसनस्थान्यथार्हतः ॥ २६ ॥

त्यांतें जाणोनि भगवत्पर । विदेहा आल्हाद थोर ।

त्यांचे पूजेसी अत्यादर । स्वयें सादर पैं झाला ॥ २०४ ॥

श्रद्धायुक्त चरणक्षालन । धूप दीप सुमन चंदन ।

पूजा मधुपर्कविधान । केलें संपूर्ण यथायोग्य ॥ २०५ ॥

तान्‌ रोचमानान्‌ स्वरुचा ब्रह्मपुत्रोपमान्नव ।

पप्रच्छ परमप्रीतः प्रश्रयावनतो नृपः ॥ २७ ॥

निजांगींच्या निजप्रभा । अंगासी आणिली शोभा ।

काय ब्रह्मविद्येचा गाभा । शोभे नवप्रभा शोभायमान ॥ २०६ ॥

निजहृदयींचें ब्रह्मज्ञान । परिपाकें प्रकाशलें पूर्ण ।

तेंचि निजांगा मंडण । इतर भूषण त्यां नाहीं ॥ २०७ ॥

मुगुट कुंडलें कंकण । मूर्खा‍अंगीं बाणलीं पूर्ण ।

ते शोभा लोपूनि मूर्खपण । बाहेर संपूर्ण प्रकाशे ॥ २०८ ॥

तैसे नव्हती हे ज्ञानघन । ब्रह्मपूर्णत्वें विराजमान ।

तेंचि त्यांसी निजांगा मंडण । इतर भूषण त्यां नाहीं ॥ २०९ ॥

ब्रह्मानुभवें पूर्णत्व पूर्ण । इंद्रियद्वारा विराजमान ।

तें त्यांसी निजशांतिभूषण । मुगुट कंकण तें तुच्छ ॥ २१० ॥

मागां वाखाणिले सनकादिक । त्यांसमान कीं अधिक ।

ऐसा विचारितां परिपाक । त्यां यां वेगळिक दिसेना ॥ २११ ॥

त्यांची यांची एक गती । त्यांची यांची एक स्थिती ।

त्यांची यांची एक शांती । भेदु निश्चितीं असेना ॥ २१२ ॥

त्यांच्या‍ऐसे हे सखे बंधु । त्यांच्या‍ऐसा समान बोधु ।

त्यांच्या‍ऐसा हा अनुवादु । सर्वथा भेदु असेना ॥ २१३ ॥

ते चौघे हे नवजण । अवघ्यां एकचि ब्रह्मज्ञान ।

त्यांची यांची शांती समान । हें विदेहासी पूर्ण कळूं सरले ॥ २१४ ॥

ऐसें परिपूर्णत्व जाणोनी । राजा सुखावे स्थिति देखोनी ।

मग अतिविनीत हो‍ऊनी । मृदु मंजुळ वचनीं विनवीत ॥ २१५ ॥

सार्वभौम चक्रवर्ती । देहीं असोनि विदेहस्थिती ।

तो जनकु आर्षभांप्रती । अतिप्रीतीं विनवितु ॥ २१६ ॥

त्यांच्या भेटीसवें उलथलें सुख । विदेहासी देहेंवीण हरिख ।

तेणें हरिखेंकरूनियां देख । प्रीतीपूर्वक विनवितु ॥ २१७ ॥

तुमचें सामर्थ्य पाहतां येथ । तुम्हीं ईश्वररूप समस्त ।

देहभावें तरी भगवद्‌भक्त । जैसे पार्षद हरीचे ॥ २१८ ॥

देवो आपुला आपण भक्तु । ऐसा जो कां उपनिषदर्थु ।

तो साच करूनि वेदार्थु । निजपरमार्थु अनुभवा ॥ २१९ ॥

’शिव हो‍ऊनि शिवु यजिजे’ । हें लक्षण तुम्हांसीच साजे ।

येरीं हे बोलचि बोलिजे । परी बोलते वोजें अर्थ न लभे ॥ २२० ॥

विष्णुनें सृष्टीं जें जें स्रजणें । तें तें तुम्हीं पवित्र करणे ।

मही विचरायाचीं कारणें । कृपाळूपणे दीनोद्धारा ॥ २२१ ॥

तुम्ही विचरा विश्वकणवा । परी भेटी होय प्राप्ति तेव्हां ।

आजि लाधलों तुमची सेवा । उद्‌भट दैवाथिलों मी ॥ २२२ ॥

आजि माझें धन्य दैव । आजि माझे धन्य वैभव ।

आजि धन्य मी सर्वीं सर्व । हें चरण अपूर्व पावलों ॥ २२३ ॥

दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुरः ।

तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम्‌ ॥ २९ ॥

सकल देहांमाजीं पहा हो । अतिदुर्लभ मनुष्यदेहो ।

त्याचिया प्राप्तीचा संभवो । तो अभिप्रावो अतिदुर्गम ॥ २२४ ॥

सुकृतदुष्कृत समान समीं । तैं पाविजे कर्मभूमी ।

तेंचि जैं पडे विषमीं । तैं स्वर्गगामी कां नरकीं ॥ २२५ ॥

समानकर्मीं नरदेह जोडे । तरी समस्तां समबुद्धि न घडे ।

त्यां समांमाजीं विषम गाढें । जेणें पडे तें ऐका ॥ २२६ ।

पापाचा एकु महाचिरा । पुण्यें जोखणीं चाराचुरा ।

समान आलिया तुळाभारा । येणें जन्में नरा दृढ पापबुद्धी ॥ २२७ ॥

वाळू आणि सुवर्ण । जोखितां झाल्याही समान ।

सोनियालागीं वेंचिती धन । वाळू ते जाण न घेती फुकट ॥ २२८ ॥

एकाचें पुण्य अत्यंत थोर । पाप लहानसहान एकत्र ।

करूनि जोखितां तुळाभार । समान साचार जैं होय ॥ २२९ ॥

ऐसेनि कर्में जे जन्मती । त्यांसी पुण्यावरी अतिप्रीती ।

पुण्य पाप दोनी झडती । तैं नित्यमुक्ति पाविजे ॥ २३० ॥

ऐशा अतिसूक्ष्म संकटीं । मनुष्यदेहीं होय भेटी ।

तेथेंही अभिमान अति उठी । धन दारा दिठी विषयांच्या ॥ २३१ ॥

मनुष्यदेहींचेनि आयुष्यें । विषयीं सायास करिती कैसे ।

अमृत दे‍ऊनि घे जैसें । तान्हें सावकाशें मृगजळ ॥ २३२ ॥

गंधर्वनगरींचीं ठाणीं । घेतलीं दे‍ऊनि चिंतामणी ।

तैशी लटिकियालागीं आटणी । विषयसाधनीं नरदेहा ॥ २३३ ॥

तोडूनि कल्पतरूंचे उद्यान । सायासीं तें वाहोनि रान ।

तेथें साक्षेपें पेरिली जाण । आणूनि आपण विजया जैशीं ॥ २३४ ॥

तैसें नरदेहा ये‍ऊनि नरां । करिती आयुष्याचा मातेरा ।

पूर्ण व्यवसायो शिश्नोदरां । उपहास निद्रा कां निंदा ॥ २३५ ॥

नित्य प्रपंचाची कटकट । सदा विषयांची खटपट ।

कदा आरायिल्या चोखट । स्वेच्छा सारीपाट खेळणें ॥ २३६ ॥

नाना विनोद टवाळी । नित्य विषयांची वाचाळी ।

त्यासी जपतां रामनामावळी । पडे दांतखिळी असंभाव्य ॥ २३७ ॥

घरा आली कामधेनु । दवडिती न पोसवे म्हणूनु ।

तेवीं श्रीरामनाम नुच्चारूनु । नाडला जनु नरदेहीं ॥ २३८ ॥

करितां नरदेहीं अहंकार । तंव तो देहचि क्षणभंगुर ।

देहीं देहवंता भाग्य थोर । जैं भगवत्पर भेटती ॥ २३९ ॥

ज्यांसी भगवद्‌भक्तीची अति गोडी । त्यांवरी भगवंताची आवडी ।

त्यांची भेटी तैं होय रोकडी । जैं पुण्याच्या कोडी तिष्ठती ॥ २४० ॥

ज्यांचिया आवडीच्या लोभा । भगवंतु पालटें आला गर्भा ।

दशावतारांची शोभा जाहली । पद्मनाभा ज्यांचेनि ॥ २४१ ॥

ऐसे कृष्णकृपासमारंभे । जे भगवंताचे वालभे ।

त्यांची भेटी तैंचि लाभे । जैं भाग्यें सुलभें पैं होती ॥ २४२ ॥

निष्कामता निजदृष्टी । अनन्त पुण्यकोट्यनुकोटी ।

रोकड्या लाभती पाठोवाठीं । तैं होय भेटी हरिप्रियांची ॥ २४३ ॥

व्याघ्रसिंहांचे दूध जोडे । चंद्रामृतही हाता चढे ।

परी हरिप्रियांची भेटी नातुडे । दुर्लभ भाग्य गाढें मनुष्यां ॥ २४४ ॥

व्याघ्रसिंहदुधासाठी । अतिसबळता जोडे पुष्टी ।

परी जन्ममरणांची तुटी । दुधासाठीं कदा नव्हे ॥ २४५ ॥

म्हणती चंद्रामृत जो आरोगी । तो होय नित्य निरोगी ।

मुख्य चंद्रचि क्षयरोगी । त्याचें अमृत निरोगी करी केवीं ॥ २४६ ॥

व्याघ्रसिंहदुग्धाचे शक्तीं । प्राणी जैं अजरामर होती ।

तैं तेणें दुग्धें जयांची उत्पत्ती । ते कां मरती व्याघ्रसिंह ॥ २४७ ॥

जैं हरिभक्तांची भेटी घडे । तैं न बाधी संसारसांकडें ।

जन्ममरण समूळीं उडे । त्यांची भेटी आतुडे अतिभाग्यें ॥ २४८ ॥

आजि मी भाग्यें सभाग्य पूर्ण । लाधलों तुमचें दर्शन ।

तरी "आत्यंतिक क्षेम" कोण । तें कृपा करून मज सांगा ॥ २४९ ॥

अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतोऽनघाः ।

संसारेऽस्मिन्क्षणार्धोऽपि सत्सङ्गः शेवधिर्नृणाम्‌ ॥ ३० ॥

म्हणों तुम्ही निष्पाप निर्मळ । तंव तुमचेनि दर्शनें तत्काळ ।

नासती सकळ कलिमळ । ऐसे निजनिर्मळ तुम्ही सर्व ॥ २५० ॥

स्नान केलिया गंगा । पवित्र करी सकळ जगा ।

ते गंगाही निजपापभंगा । तुमचे चरणसंगा वांछीत ॥ २५१ ॥

तुमची दर्शनसंग-चिद्‌गंगा । अत्यंत दाटुगी माजीं जगा ।

दर्शनमात्रें ने भव भंगा । जन्ममरण पैं गा मग कैंचे ॥ २५२ ॥

तेथें कायसा गंगेचा पडिपाडु । नाहीं तीर्थमहिमेसी पवाडु ।

तीर्थां भवदोष अवघडु । त्यांचा करी निवाडु दृष्टिसंगें ॥ २५३ ॥

ऐशी पवित्रता प्रबळ । दृष्टि‍उत्संगी वाढवा सकळ ।

आजि झालों मी अतिनिर्मळ । तुम्हीं दीनदयाळ मीनलेति ॥ २५४ ॥

ऐसे पवित्र आणि कृपामूर्ति । भाग्यें लाधलो हे संगती ।

सत्संगाची निजख्याती । सांगता श्रुति मौनावल्या ॥ २५५ ॥

ब्रह्म निर्धर्म नेणे निजधर्मा । साधुमुखें ब्रह्मत्व ये ब्रह्मा ।

त्या सत्संगाचा महिमा । अतिगरिमा निरुपम ॥ २५६ ॥

सत्संग म्हणों निधीसमान । निधि जोडल्या हारपे जाण ।

सत्संगाचें महिमान । साधकां संपूर्ण सद्‌रूप करी ॥ २५७ ॥

निधि सांपडलिया साङ्ग । अत्यंत वाढे विषयभोग ।

तैसा नव्हे जी सत्संग । निर्विषयें चांग सुखदाता ॥ २५८ ॥

इंद्रियांवीण स्वानंदु । विषयांवीण परमानंदु ।

ऐसा करिती निजबोधु । अगाध साधुनिजमहिमा ॥ २५९ ॥

निमिषार्ध होता सत्संग । तेणें संगें होय भवभंग ।

यालागीं सत्संगाचें भाग्य । साधक सभाग्य जाणती ॥ २६० ॥

संतचरणीं ज्यांचा भावो । भावें तुष्टती संत स्वयमेवो ।

संतसन्निधिमात्रें पहावो । संसार वावो स्वयें होय ॥ २६१ ॥

नाना विकार विषयविधी । संसारु सबळत्वें बाधी ।

त्या संसाराची अवधी । जाण त्रिशुद्धी सत्संग ॥ २६२ ॥

दीपाचिये संगप्राप्ती । निःशेष कापुरत्वाची शांती ।

तेवीं झालिया सत्संगती । संसारनिवृत्ति क्षणार्धें ॥ २६३ ॥

ते तुमची सत्संगती । भाग्यें पावलों अवचितीं ।

"आत्यंतिक क्षेम" कैशा रितीं । प्राणी पावती तें सांगा ॥ २६४ ॥

आत्यंतिक क्षेमाचें वर्णन । जरी म्हणाल भागवतधर्म ।

त्या धर्माचा अनुक्रम । साङ्ग सुगम सांगा जी ॥ २६५ ॥

धर्मान्भागवतान्ब्रूत यदि नः श्रुतये क्षमम्‌ ।

यैः प्रसन्नः प्रपन्नाय दास्यत्यात्मानमप्यजः ॥ ३१ ॥

परिसावया भागवतधर्मीं । श्रवणाधिकारी असों जरी आम्ही ।

तरी कृपा करूनि तुम्हीं । सांगावे स्वामी सकळ धर्म ॥ २६६ ॥

नवल या धर्मांची ख्याती । सप्रेम आदरितां प्रिती ।

तेणें तुष्टोनियां श्रीपती । दे सेवकां हातीं आपणिया ॥ २६७ ॥

"अजन्मा" या नामाची ख्याती । वेदशास्त्रीं मिरवी श्रीपती ।

तो भागवतधर्माचिया प्रीती । सोशी जन्मपंक्ती भक्तांचिया ॥ २६८ ॥

एवं भागवतधर्मी जाण । जो कोणी अनन्य शरण ।

त्यासी तुष्टोनियां नारायण । निजात्मता पूर्ण स्वयें देतु ॥ २६९ ॥

जी भागवतधर्मश्रवणार्थ । मज अधिकारु जरी नसेल येथ ।

तरी मी अनन्य शरणागत । आणि तुम्ही समस्त कृपाळू ॥ २७० ॥

भूतदयेचें निडारलेपण । तुमच्या ठायीं वोसंडे पूर्ण ।

तुम्ही दयानिधि संपूर्ण । दीनोद्धरण तुमचेनी ॥ २७१ ॥

जेथ तुमची कृपा पूर्ण । तेथ न राहे जन्ममरण ।

सर्वाधिकार संपूर्ण । सहज आपण वोळंगे ॥ २७२ ॥

तंव तुमचे कृपेपरतें । आन सामर्थ्य नाहीं येथें ।

ऐसें जाणोनियां निश्चितें । शरण तुम्हांतें मी आलों ॥ २७३ ॥

कायसी ज्ञातेपणाची लाज । येथें तुमचे कृपें माझें काज ।

ऐसें विदेहें प्रार्थूनि द्विज । चरणरज वंदिलें ॥ २७४ ॥

ऐकोनि विदेहाचा नम्र प्रश्न । संतोषले नवही जण ।

तेंचि श्रीमुखें नारद आपण । करी निरूपण वसुदेवा ॥ २७५ ॥

जो जगाचि स्थिती गति जाणता । जो हरिहरांचा पढियंता ।

जो निजात्मज्ञानें पुरता । तो झाला बोलता नारदु ॥ २७६ ॥

नारद म्हणे वसुदेवा । विदेहें प्रश्न केला बरवा ।

तेणें परमानंदु तेव्हां । त्या महानुभावां उलथला ॥ २७७ ॥

संतोषोनि नवही मूर्ती । धन्य धन्य विदेहा म्हणती ।

ऋत्विजही सादर परमार्थीं । सदस्य श्रवणार्थीं अतितत्पर ॥ २७८ ॥

ऐसें दे‍ऊनि अनुमोदन । बोलते जाहले नवही जण ।

तेचि कथेचें निजलक्षण । नव प्रश्न विदेहाचे ॥ २७९ ॥

भागवतधर्म भगवद्‌भक्त । माया कैसी असे नांदत ।

तिचा तरणोपाव येथ । केवीं पावत अज्ञानी ॥ २८० ॥

येथ कैचें असे परब्रह्म । कासया नांव म्हणिजे कर्म ।

अवतारचरित्रसंख्या परम । अभक्तां अधमगति कैशी ॥ २८१ ॥

कोणे युगीं कैसा धर्म । सांगावा जी उत्तमोत्तम ।

ऐसे नव प्रश्न परम । जनक सवर्म पुसेल ॥ २८२ ॥

ऐसे विदेहाचे प्रश्न । अनुक्रमें नवही जण ।

उत्तर देती आपण । तयांत प्रथम प्रश्न कवि सांगे ॥ २८३ ॥

श्रीकविरुवाच ।

मन्येऽकुतश्चिद्‌ भयमच्युतस्य

पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम्‌ ।

उद्विग्नबुद्धेरसदात्मभावात्‌

विश्वात्मना यत्र निवर्तते भीः ॥ ३३ ॥

रायें पुशिलें "आत्यन्तिक क्षेम" । तदर्थीं कवि ज्ञाता परम ।

तो आत्यंतिक क्षेमाचें वर्म । भागवतधर्म प्रतिपादी ॥ २८४ ॥

ऐक राया नवलपरी । आपुला संकल्प आपणा वैरी ।

देहबुद्धी वाढवूनि शरीरीं अतिदृढ करी भवभया ॥ २८५ ॥

जयापाशीं देहबुद्धी । त्यासी सुख नाहीं त्रिशुद्धी ।

ते बुडाले द्वंद्वसंधीं । आधिव्याधिमहार्णवीं ॥ २८६ ॥

जे देहबुद्धीपाशीं । सकळ दुःखांचिया राशी ।

महाभयाचीं भूतें चौपाशीं । अहर्निशीं झोंबती ॥ २८७ ॥

देहबुद्धीचिया नरा । थोर चिंतेचा अडदरा ।

संकल्पविकल्पांचा मारा । ममताद्वारा अनिवार ॥ २८८ ॥

देहबुद्धीमाजीं सुख । अणुमात्र नाहीं देख ।

सुख मानिती ते महामूर्ख । दुःखजनक देहबुद्धी ॥ २८९ ॥

दीपाचे मिळणीपाशीं । केवळ दुःख पतंगासी ।

तरी आलिंगूं धांवे त्यासी । तेवीं विषयांसी देहबुद्धी ॥ २९० ॥

ऐशी असंत देहबुद्धी कुडी । वाढवी विषयांची गोडी ।

तेथें महाभयाची जोडी । जन्ममरणकोडी अनिवार ॥ २९१ ॥

एवढा अनिवार संताप । देहबुद्धीपाशीं महापाप ।

जाणोनि धरी जो अनुताप । विषयीं अल्प गुंतेना ॥ २९२ ॥

धरितां विषयांची गोडी । भोगाव्या जन्ममरणकोडी ।

येणें भयें विषय वोसंडी । इंद्रियांतें कोंडी अतिनेमें ॥ २९३ ॥

इंद्रियें कोंडितां न कोंडती । विषय सांडितां न सांडती ।

पुढतपुढती बाधूं येती । यालागी हरिभक्ती द्योतिली वेदें ॥ २९४ ॥

इंद्रियें कोंडावीं न लगती । सहजें राहे विषयासक्ती ।

एवढें सामर्थ्य हरिभक्तीं । जाण निश्चितीं नृपवर्या । २९५ ॥

योगी इंद्रियें कोंडती । तीं भक्त लाविती भगवद्‌भक्तीं ।

योगी विषय जे त्यागितीं । ते भक्त अर्पिती भगवंतीं ॥ २९६ ॥

योगी विषय त्यागिती । त्यागितां देह दुःखी होती ।

भक्त भगवंतीं अर्पिती । तेणें होती नित्यमुक्त ॥ २९७ ॥

हें नव्हे म्हणती विकल्पक । याचिलागीं येथें देख ।

"कायेन वाचा" हा श्लोक । अर्पणद्योतक बोलिजेला ॥ २९८ ॥

दारा सुत गृह प्राण । करावे भगवंतासी अर्पण ।

हे भागवतधर्म पूर्ण । मुख्यत्वें "भजन" यां नांव ॥ २९९ ॥

अकराही इंद्रियवृत्ती । कैशा लावाव्या भगवद्‌भक्ती ।

ऐक राया तुजप्रती । संक्षेपस्थिती सांगेन ॥ ३०० ॥

’मनें’ करावें हरीचें ध्यान । ’श्रवणें’ करावें कीर्तिश्रवण ।

’जिव्हेनें’ करावे नामस्मरण । हरिकिर्तन अहर्निशी ॥ ३०१ ॥

’करीं’ करावे हरिपूजन । ’चरणीं’ देवालयगमन ।

’घ्राणी’ तुलसी आमोदग्रहण । जिंहीं हरिचरण पूजिले ॥ ३०२ ॥

नित्य निर्माल्य मिरवे शिरीं । चरणतीर्थें अभ्यंतरीं

हरिप्रसाद ज्याचे उदरीं । त्या देखोनि दूरी भवभय पळें ॥ ३०३ ॥

वाढतेनि सद्‌भावें जाण । चढतेनि प्रेमें पूर्ण ।

अखंड ज्यासी श्रीकृष्णभजन । त्यासी भवबंधन असेना ॥ ३०४ ॥

सकल भयांमाजीं थोर । भवभय अतिदुर्धर ।

तेंही हरिभक्तीसमोर । बापुडें किंकर केवीं राहे ॥ ३०५ ॥

करितां रामकृष्णस्मरण । उठोनि पळे जन्ममरण ।

तेथें भवभयाचें तोंड कोण । धैर्यपण धरावया ॥ ३०६ ॥

जेथें हरिचरणभजनप्रीती । तेथें भवभयाची निवृत्ती ।

परम निर्भय भगवद्‌भक्ती । आमुच्या मतीं निजनिश्चयो ॥ ३०७ ॥

कृतनिश्चयो आमुचा जाण । येथें साक्षी वेद-शास्त्र-पुराण ।

सर्वात्मना भगवद्‌भजन । निर्भयस्थान सर्वांसी ॥ ३०८ ॥

असो वेद शास्त्र पुराण । स्वमुखें बोलिला श्रीकृष्ण ।

मी सर्वथा भाक्ति‍आधीन । भक्तिप्रधान भगवद्वा्क्य ॥ ३०९ ॥

उभवूनियां चारी बाह्या । निजात्मप्राप्तीच्या उपाया ।

"भक्त्याहमेकया ग्राह्यः" । बोलिला लवलाह्यां श्रीकृष्ण ॥ ३१० ॥

ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्यात्मलब्धये ।

अञ्जः पुंसामविदुषां विद्धि भागवतान्‌ हि तान्‌ ॥ ३४ ॥

न करितां वेदशात्रव्युत्पत्ति । ऐशिया अज्ञानां निजात्मप्राप्ती ।

सुगम जोडे ब्रह्मस्थिती । यालागीं हरिभक्ती प्रकाशिली देवें ॥ ३११ ॥

न करितां वेदशात्रपठण । जड मूढ म्हणाल तरले कोण ।

उन्मत्तगजेंद्र‌उद्धरण । गर्भसंरक्षण परिक्षितीचें ॥ ३१२ ॥

अंबरीषगर्भनिवारण । करावया भक्तीच कारण ।

"अहं भक्तपराधीनः" । स्वमुखें नारायण बोलिला ॥ ३१३ ॥

वनचर वानर नेणों किती । उद्धरले भगवद्‌भक्तीं ।

अस्वलें तारावया निश्चितीं । विवरीं जांबवती भक्तीस्तव वरिली ॥ ३१४ ॥

जाण पां अविवेकी केवळ । गौळी गोधनें गोपाळ ।

तेही उद्धरिले सकळ । श्रीकृष्णसखे प्रबळ अनन्यप्रीतीं ॥ ३१५ ॥

शास्त्रविरुद्ध अविवेकस्थिती । जारभावें श्रीकृष्णप्रीती ।

गोपी उद्धरिल्या नेणों किती । अनन्यभक्तिसख्यत्वें ॥ ३१६ ॥

न करितां नाना व्युत्पत्ती । सुगमोपायें ब्रह्मप्राप्ती ।

अबळें तारावया निश्चितीं । भगवंतें निजभक्ति प्रगट केली ॥ ३१७ ॥

तें हें राया भगवत जाण । मुख्यत्वें भक्तिप्रधान ।

भावें करितां भगवद्‌भजन । अज्ञान जन उद्धरती ॥ ३१८ ॥

हें भागवत नव्हे नव्हे । अज्ञानालागीं निजपव्हे ।

भवाब्धि तरावया भजनभावें । महानाव देवें निर्माण केली ॥ ३१९ ॥

भागवताचे महानावे । जे रिघाले भजनभावें ।

त्यांसी भवभयाचे हेलावे । भजनस्वभावें न लागती ॥ ३२० ॥

स्त्रीशूद्रादि आघवे । घालूनियां ये नावे ।

एकेच खेपे स्वयें न्यावे । भजनभावें परतीरा ॥ ३२१ ॥

जे आवलितां भावबळें । तोडी कर्माकर्मक्रूरजळें ।

स्वबोधाचेनि पाणिढाळें । काढिती एक वेळे निजात्मतीरा ॥ ३२२ ॥

वैराग्याचे निजनावाडे । अढळ बसले चहूंकडे ।

विषयांचे आदळ रोकडे । चुकवूनि धडपुडे काढिती कांठा ॥ ३२३ ॥

संचितक्रियमाणांच्या लाटा । मोडोनि लाविती नीट वाटा ।

वेंचूनि प्रारब्धाचा सांठा । निजात्मतटा काढिती ॥ ३२४ ॥

तेथ गुरुवचन साचोकारें । सांभाळित उणेंपुरें ।

भूतदयेचेनि दोरें । निजनिर्धारें वोढिती ॥ ३२५ ॥

तंव एका‌एक एकसरीं । काढिली परात्परतीरीं ।

तंव प्रत्यावृत्ती येरझारी । आत्मसाक्षात्कारीं खुंटली ॥ ३२६ ॥

येथ धरिला पुरे भावो । तैं बुडणेंचि होय वावो ।

मग टाकावो जो ठावो । तो स्वयमेवो आपण होय ॥ ३२७ ॥

येथ पव्हणयावीण तरणें । प्रयासेंवीण प्राप्ति घेणें ।

सुखोपायें ब्रह्म पावणें । यालागीं नारायणें प्रकाशिली भक्ती ॥ ३२८ ॥

भागवतधर्माचिये स्थिती । बाळीं भोळीं भवाब्धि तरती ।

सुखोपायें ब्रह्मप्राप्ती । तेचि श्लोकार्थीं विशद सांगे ॥ ३२९ ॥

यानास्थाय नरो राजन्‌ न प्रमाद्येत कर्हिचित्‌ ।

धावन्निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिह ॥ ३५ ॥

जो श्रुतिस्मृती नेणता । भावें भजे भगवत्पथा ।

त्यासी विधिनिषेधबाधकता । स्वप्नींही सर्वथा प्रमादु न घडे ॥ ३३० ॥

सद्‌भावेंसीं सप्रेम । आचरितां भागवतधर्म ।

बाधूं न शके कर्माकर्म । भावें पुरुषोत्तम संतुष्ट सदा ॥ ३३१ ॥

श्रुतिस्मृति हे दोन्ही डोळे । येणेंवीण जे आंधळे ।

तेही हरिभजनी धांवतां भावबळें । पडे ना आडखुळें सप्रेमयोगें ॥ ३३२ ॥

प्रेमेंवीण श्रुतिस्मृतिज्ञान । प्रेमेंवीण ध्यानपूजन ।

प्रेमेंवीण श्रवण कीर्तन । वृथा जाण नृपनाथा ॥ ३३३ ॥

माता देखोनि प्रेमभावें । बालक डोळे झांकूनि धांवे ।

तें धांवेसवें झेंपावे । अति सद्‌भावे निजमाता ॥ ३३४ ॥

जैसा सप्रेम जो भजे भक्तु । त्या भजनासवें भगवंतु ।

भुलला चाले स्वानंदयुक्तु । स्वयें सांभाळितु पदोपदीं ॥ ३३५ ॥

ऐसे आचरितां भागवतधर्म । बाधूं न शके कर्माकर्म ।

कर्मासी ज्याची आज्ञा नेम । तो पुरुषोत्तम भजनामाजीं ॥ ३३६ ॥

ऐसा भागवतधर्में गोविंदु । तुष्टला चाले स्वानंदकंदु ।

तेथें केवीं रिघे विधिनिषेधु । भक्तां प्रमादु न कदा बाधी ॥ ३३७ ॥

जेवीं कां स्वामीचिया बाळा । अवरोधु न करवे द्वारपाळा ।

तेवीं भागवतधर्मभजनशीळा । कर्मार्गळा बाधूं न शके ॥ ३३८ ॥

ज्यासी भगवद्‌भजनीं विश्वासु । विधिनिषेधु त्याचा दासु ।

देखोनि निजभजनविलासु । स्वयें जगन्निवासु सुखावे ॥ ३३९ ॥

भागवतधर्में राहे कर्म । तंव तंव सुखावे पुरुषोत्तम ।

सप्रेमभक्ता बाधी कर्म । हा वृथा भ्रम भ्रांतांसी ॥ ३४० ॥

कर्म करूं पावे प्रमादु । तंव प्रमादीं प्रगटे गोविंदु ।

यलागीं विधिनिषेधु । न शकती बाधूं हरिभक्तां ॥ ३४१ ॥

अजामिळा कर्मबाध । यमपाशीं बांधितां सुबद्ध ।

तेथें प्रगटोनि गोविंद । केला अतिशुद्ध नाममात्रें ॥ ३४२ ॥

स्वधर्म कर्म हेच दोनी । निजसत्ता भोयी करूनी ।

जो पहुडे भजनसुखासनीं । तो पडे तैं दंडणी स्वधर्म-कर्मां ॥ २४३ ॥

भजनप्रतापसत्तलक्षणें । स्वधर्मकर्मां ऐसें दंडणें ।

वर्णाश्रमांचा ठावो पुसणें । होळी करणें कर्माची ॥ ३४४ ॥

एवं भागवतधर्में जे सेवक । स्वधर्मकर्म त्यांचें रंक ।

तें राहों न शके त्यांसन्मुख । मा केवीं बाधक हों शकेल ॥ ३४५ ॥

कैसे कैसे भागवतधर्म । केवीं भगवंती अर्पे कर्म ।

अतिगुह्य उत्तमोत्तम । निजभजनवर्म ऐक राया ॥ ३४६ ॥

कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा

बुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात्‌ ।

करोति यद्यत्सकलं परस्मै

नारायणायेति समर्पयेत्तत्‌ ॥ ३६ ॥

हेतुक अथवा अहेतुक । वैदिक लौकिक स्वाभाविक ।

भगवंतीं अर्पे सकळिक । या नांव देख "भागवतधर्म" ॥ ३४७ ॥

उदकीं तरंग अतिचपळ । जिकडे जाय तिकडे जळ ।

तैसें भक्ताचें कर्म सकळ । अर्पे तत्काळ भगवंतीं ॥ ३४८ ॥

ये श्लोकींचें व्याख्यान । पहिलें मानसिक अर्पण ।

पाठीं इंद्रियें बुद्धि अभिमान । कायिक जाण श्लोकान्वयें ॥ ३४९ ॥

भागवतधर्माची निजस्थिती । मन बुद्धि चित्त अहंकृती ।

आदिकरूनि इंद्रियवृत्ती । भगवंतीं अर्पिती तें ऐक ॥ ३५० ॥

बाधूं न शके स्वधर्मकर्म । ऐक राया त्याचें वर्म ।

मनीं प्रगटला पुरुषोत्तम । अतिनिःसीम निजबोधें ॥ ३५१ ॥

म्हणोनि संकल्पविकल्प । अवघे झाले भगवद्‌रूप ।

यालागीं भक्त नित्य निष्पाप । सत्यसंकल्प हरिदास ॥ ३५२ ॥

जेवीं बुद्धिबळांचा खेळ । राजा प्रधान गजदळ ।

अवघे काष्ठचि केवळ । तेवीं संकल्प सकळ भगवद्‌रूप ॥ ३५३ ॥

जो जो संपल्प कामी कामु । तो तो होय आत्मारामु ।

तेथ भजनाचा संभ्रमु । अतिनिःसीमु स्वयें वाढें ॥ ३५४ ॥

जागृति सुषुप्ती स्वप्न । तिहीं अवस्थां होय भजन ।

तेथ अखंड अनुसंधान । निजबोधें पूर्ण ठसावलें अंगीं ॥ ३५५ ॥

मना होतां समाधान । समाधानें अधिक भजन ।

पूर्ण बाणलें अनुसंधान । ध्येय-ध्याता-ध्यान समरसें भजे ॥ ३५६ ॥

तूर्या साक्षी उन्मनी । याही लाविल्या भगवद्‌भजनीं ।

जंववरी अवस्थापणीं । आप‌आपणीं मुकल्या नाहीं ॥ ३५७ ॥

ऐसा भावनेवीण उपजे भावो । तो तो तत्काळ होय देवो ।

मग अर्पणाचा नवलावो । न अर्पितां पहा हो स्वयें होय ॥ ३५८ ॥

स्वरूपें मिथ्या केलें स्वप्न । जागृती सोलूनि काढिलें ज्ञान ।

निवडोनि सुषुप्तिसुखसमाधान । तिहींतें पूर्ण एकत्र केलें ॥ ३५९ ॥

तये स्वरूपीं सगळें मन । स्वयेंचि करी निजात्मार्पण ।

तेथींचें सुखसमाधान । भक्त सज्ञान जाणती स्वयें ॥ ३६० ॥

यापरी मानसिक जाण । सहज स्वरूपीं होय अर्पण ।

आतां इंद्रियांचें समर्पण । होय तें लक्षण ऐक राया ॥ ३६१ ॥

दीपु लाविजे गृहाभीतरीं । तोचि प्रकाशे गवाक्षद्वारीं ।

तेवीं मनीं प्रगटला श्रीहरी । तोचि इंद्रियांतरीं भजनानंदु ॥ ३६२ ॥

तेचि इंद्रियव्यापार । सांगिजती सविस्तर ।

स्वाभाविक इंद्रियव्यवहार । भजनतत्पर परब्रह्मीं ॥ ३६३ ॥

जंव दृष्टि देखे दृश्यातें । तंव देवोचि दिसे तेथें ।

यापरी दृश्यदर्शनातें । अर्पी भजनसत्ते दृष्टीचा विषयो ॥ ३६४ ॥

दृश्य द्रष्टा आणि दृष्टी । देखतां तिन्ही एकवटी ।

सहजें ब्रह्मार्पण ते दृष्टी । भक्त जगजेठी यापरी अर्पी ॥ ३६५ ॥

दृश्य प्रकाशी दृश्यपणें । तेंचि दृष्टीमाजीं होय देखणें ।

ऐसेनि अभिन्नपणें । दर्शनार्पणें भजती भक्त ॥ ३६६ ॥

हे एकपणीं तीनही भाग । तिन्हीमाजीं एक अंग ।

ऐसें जें देखणें चांग । त्याचि अर्पणें साङ्ग सहजें अर्पी ॥ ३६७ ॥

नाना पदार्थ प्रांजळे । नीच नवे देखती डोळे ।

परी अर्पणाचे सोहळे । निजात्ममेळें अर्पिती स्वयें ॥ ३६८ ॥

यापरी दृष्टीचें दर्शन । भक्त करिती ब्रह्मार्पण ।

आतां श्रवणाचें अर्पण । अर्पी तें लक्षण ऐक राया ॥ ३६९ ॥

जो बोलातें बोलविता । तोचि श्रवणीं झाला श्रोता ।

तोच अर्थावबोधु जाणता । तेथें ब्रह्मार्पणता सहजेंचि ॥ ३७० ॥

शब्दु शब्दत्वें जंव उठी । तंव शब्दविता प्रगटे पाठींपोटीं ।

तेणें अकृत्रिम भजन उठी । ब्रह्मार्पणमिठी श्रवणीं पडे ॥ ३७१ ॥

शब्दबोलासवें अर्थवाढी । तंव शब्दविता घे शब्दार्थगोडी ।

तेणें हरिभजनीं आवडी । स्वयें उठी गाढी श्रवणार्पणेंसीं ॥ ३७२ ॥

शब्द जंव कानीं पडे । तंव शब्दार्थें भजन वाढें ।

बोलवित्याच्या अंगा घडे । अर्पण उघडें करितांचि ॥ ३७३ ॥

बोलासी जो बोलविता । त्यासीं दृढ केली एकात्मता ।

तें भजन चढे श्रवणाच्या हाता । ब्रह्मार्पणता निजयोगें ॥ ३७४ ॥

सद्‌गुरुवचन पडतां कानीं । मनाचे मनपण विरे मनीं ।

तेंचि श्रवण ब्रह्मार्पणीं । भगवद्‌भजनीं सार्थकता ॥ ३७५ ॥

श्रवणेंचि यापरी श्रवण । करितां उठिलें ब्रह्मार्पण ।

हेतुरहित भगवद्‌भजन । स्वभावें जाण स्वयें होत ॥ ३७६ ॥

भजनें तुष्टला जगन्निवास । होय वासाचा निजवास ।

मग घ्राणद्वारा परेश । भोगी सुवास ब्रह्मार्पणेंसीं ॥ ३७७ ॥

जो सुमना सुमनपण जोडी । तो घ्राणाचेंही घ्राण होय आवडी ।

मग नाना सुवासपरवडी । ब्रह्मार्पणप्रौढीं निजभोग अर्पी ॥ ३७८ ॥

वासाचा अवकाश होय आपण । घ्राणीं ग्राहकपणें जाण ।

तो भोगुचि स्वयें संपूर्ण । कृष्णार्पण सहज होतु ॥ ३७९ ॥

रसना रस सेवूं जाये । तंव रसस्वादु देवचि होये ।

मग रसनेमाजीं ये‍ऊनि राहे । ब्रह्मार्पणें पाहे रसभोगवृत्ती ॥ ३८० ॥

जे जे रसना सेवी गोडी । ते ते हरिरूपें धडफुडी ।

स्वादा ये‍ऊनि रोकडी । ब्रह्मार्पणपरवडी निजभोग अर्पी ॥ ३८१ ॥

रस-रसना-रसस्वादु । त्रिविधभेदें निज‌अभेदु ।

रससेवनीं परमानंदु । स्वानंदकंदु वोसंडे ॥ ३८२ ॥

कटु मधुर नाना रस । रसना सेवी सावकाश ।

परी ते अवघा ब्रह्मरस । स्वादीं सुरस परमानंदु ॥ ३८३ ॥

यापरी रसीं रसना । भोगें रतली कृष्णार्पणा ।

आतां स्पर्शविषयरचना । अर्पे ब्रह्मार्पणा तें ऐक राया ॥ ३८४ ॥

स्पर्श घे‍ईजे निजदेहीं । तंव देहींच प्रगटे विदेही ।

मग स्पर्शी जें जें कांहीं । तो तो भोगु पाहीं ब्रह्मार्पणें उठी ॥ ३८५ ॥

स्पर्शास्पर्शें जें स्पर्शिजे । तंव स्पर्शावया नाडळे दुजें ।

तेणें एकपणाचेनि व्याजें । कृष्णार्पणवोजें भजन प्रगटे ॥ ३८६ ॥

तेथ जो जो घे‍ईजे पदार्थु । तो तो पदार्थु होय समर्थु ।

तेणेंचि भजनें परमार्थु । निजस्वार्थु निजभक्तां ॥ ३८७ ॥

द्यावया कांहीं देवा जाये । तंव देतां भजन कैसें होये ।

देतें घेतें दान स्वयें । देवोचि होये निजांगें ॥ ३८८ ॥

जे‍उतें जे‍उतें चालवी पाये । तो तो मार्गु देवोचि होये ।

मग पा‍उला पा‍उलीं पाहे । निजभजन होये ब्रह्मार्पणेंशीं ॥ ३८९ ॥

चरणा चरणा निजगती । तोचि निजांगें क्षितीची क्षिती ।

चालतां तैशिया युक्ती । सहज ब्रह्मस्थिति निजकर्में अर्पी ॥ ३९० ॥

बोल बोलवितिया वदनीं भेटी । बोलणें लाजे त्याचिया दृष्टी ।

ते लाज गिळून बोलणें उठी । निजभजनपुष्टी ब्रह्मार्पणेंसी ॥ ३९१ ॥

शब्द मावळे निःशब्दीं । निःशब्दचि बोलिजे शब्दीं ।

तोचि अर्पणाचा विधी । जाण त्रिशुद्धी समर्पितेनिशीं ॥ ३९२ ॥

बोलु बोलविता बोला‍आंतु । तो बोलु अर्पणेंसींच येतु ।

ऐसा शब्देंचि भजनार्थु । प्रकटे परमार्थु ब्रह्मार्पणेंसीं ॥ ३९३ ॥

ऐसा मनें-कर्में-वचनें । जो दृढावला भगवद्‍भजनें ।

तेंचि भजन अभिमानें । निजनिर्वाणें दृढ धरी ॥ ३९४ ॥

तरंग समुद्रा‍आंतौता । म्हणे माझेनि मेघु तत्त्वतां ।

जगातें निवविता जीवविता । तृषा हरिता चातकांची ॥ ३९५ ॥

माझेनि सस्यें पिकतीं । माझेनि सरिता उसळती ।

मागुती मजमाजीं मिळती । समरसती सिंधुत्वें ॥ ३९६ ॥

तेवीं मुळींचें पूर्णपण । पावोनि भजे अभिमान ।

त्याचे भजनाचें लक्षण । सावधान अवधारीं ॥ ३९७ ॥

म्हणे मी सकललोककर्ता । कर्म करोनि अकर्ता ।

मी सर्वभोगभोक्ता । नित्य अभोक्ता मी एकु ॥ ३९८ ॥

सकळ लोकीं माझी सत्ता । सकळीं सकळांचा नियंता ।

सकळां सकळत्वें मी प्रकाशिता । होय मी शास्ता सकळिकांचा ॥ ३९९ ॥

सकळां भूतीं मी एकु । मीचि व्याप्य व्यापकु ।

जनिता जनयिता जनकु । न होनि अनेकु जगद्‌रूप मी ॥ ४०० ॥

मी देवांचा आदिदेवो । देवीं देवपणा माझाचि भावो ।

व्ययामाजीं मी अज अव्ययो । अक्षरीं अक्षरभावो माझेनि अंगें ॥ ४०१ ॥

ईश्वरीं जे जे सत्ता । ते ते माझी सामर्थ्यता ।

भगवंतीं भगवंतता । जाण तत्त्वतां माझेनि ॥ ४०२ ॥

मी आपरूपीं आपु । मी प्रकृतिपुरुषांचा बापु ।

सृष्टिरचनेचा संकल्पु । निर्विकल्पु पैं माझा ॥ ४०३ ॥

मी आदीची अनादि आदी । मी समाधीची निजसमाधी ।

निजशुद्धीसी माझेनि शुद्धी । यापरी त्रिशुद्धी अभिमानार्पण ॥ ४०४ ॥

मी अजन्मा न जन्मोनि जन्में । मी अकर्मा न करोनि करीं कर्में ।

माझेनि योगें पुरुषोत्तमें । पाविजे महिमे उत्तमत्वाचे ॥ ४०५ ॥

सच्छब्दें माझें अंग । चिच्छब्दें मीचि चांग ।

न होनिया तिन्ही भाग । आनंद निर्व्यंग तोचि मी ॥ ४०६ ॥

माझेनि सूर्यदृष्टी डोळस । मजमाजीं चिदाकाशाचा अवकाश ।

माझेनि अंगें जगन्निवास । सावकाश नांदतु ॥ ४०७ ॥

अजा अजपणें मी अज । निःशेष निर्बीजां मी बीज ।

माझेनि निजांगें निज । निजभोज स्वयें नाचे ॥ ४०८ ॥

अधिष्ठाना मजमाजीं अधिवासु । मी जगदीशाचा पूर्ण ईशु ।

मी परम पुरुषाचाही पुरुषु । परेशा परेशु मीच स्वयें ॥ ४०९ ॥

असंत माझेनि संत होये । अचित्‌ माझेनि चिदत्व लाहे ।

निजानन्दासीही पाहें । आनंदु निर्वाहे माझेनि ॥ ४१० ॥

मी सकळ सिद्धींची निजसिद्धी । मी सर्वांगदेखणी बुद्धीची बुद्धी ।

मोक्ष म्हणणें तोही उपाधी । जाण त्रिशुद्धी माझेनि ॥ ४११ ॥

मी साचार निजधर्म । मजमाजीं ब्रह्म विसरे कर्म ।

ब्रह्मसमाधीचें परब्रह्म । निजनिःसीम मीच मी ॥ ४१२ ॥

हरि-हर-ब्रह्मा निजनिर्धारीं । हेही माझे अंशांशधारी ।

मि दशावतारांचा अवतारी । माझी निजथोरी मीही नेणें । ॥ ४१३ ॥

ऐशिया नाना विवंचना । अभिमानें भजे भगवद्‌भजना ।

"ब्रह्माहमस्मि" दृढभावना । आपण आपणा पूर्णत्वें अर्पी ॥ ४१४ ॥

जीव घालूनि पुर्णत्वा‍आंतु । जें जें अभिमान कल्पितु ।

तें तें साचचि स्वयें होतु । तेंही पूर्णत्व अर्पितु निजपूर्णत्वीं ॥ ४१५ ॥

"ब्रह्माहमस्मि" नुसधें वचन । ये अहंते नाम भगवद्‌भजन ।

मा हा तंव तद्‌रूप हो‍ऊन । भजे अभिमान ब्रह्मार्पणेंसीं ॥ ४१६ ॥

सांडूनि देहबुद्धीचा केरु । भजनें उठिला अहंकारु ।

तो अपरोक्ष निजसाक्षात्कारु । पावूनि पूर्ण निर्धारु पूर्णत्वें वर्ते ॥ ४१७ ॥

म्हणौनि मनना मीचि मनन । स्मरणा मीचि नित्य स्मरण ।

चित्तासी मी निजचिंतन । चिंत्यधर्मेंवीण सर्वदा ॥ ४१८ ॥

ज्याची सहसा प्राप्ति नव्हे । तें निजचित्तेंचि चिंतावें ।

तंव अप्राप्तीची प्राप्ति पावे । चित्त निजानुभवें सहज भजतां ॥ ४१९ ॥

तेव्हां निश्चितें जें जें चिंती चित्त । तें तें स्वयेंचि होय समस्त ।

या प्रतीतीं चित्त भजत । ब्रह्मार्पणयुक्त निजबोधें ॥ ४२० ॥

नाथिलें चिंती ते "अतिचिंता" । आथिलें ते "निश्चिंतता" ।

आथी नाथी सांडिली चिंता । सहजें न भजतां भजन होये ॥ ४२१ ॥

चित्त चिंत्य आणि चिंतन । यापरी तिहींस जाहलें समाधान ।

तें समाधानही कृष्णार्पण । सहजी संपूर्ण स्वयें होये ॥ ४२२ ॥

ऐसिया भगवद्‌भजनविधीं । भजनशील झाली बुद्धी ।

तैं सकळ कर्मीं समाधी । जाण त्रिशुद्धी स्वयें झाली ॥ ४२३ ॥

कर्माचरणीं समाधी । एक म्हणती न घडे कधीं ।

तें पावले नाहीं निजात्मबोधीं । जाण त्रिशुद्धी विदेहा ॥ ४२४ ॥

ताटस्थ्या नांव समाधी । म्हणे त्याची ठकली बुद्धी ।

ते समाधी नव्हे त्रिशुद्धी । जाणावी नुसधी मुर्छा आली ॥ ४२५ ॥

ताटस्थ्यापासूनि उठिला । तैं तो समाधीस मुकला ।

तेव्हां एकदेशी भावो आला । मंदही या बोला न मानिती सत्य ॥ ४२६ ॥

समाधी आणि एकदेशी । बोलतां बोलणें ये लाजेसी ।

सत्य मानी ते शब्दपिशी । शुद्ध स्वरूपासी अनोळख ॥ ४२७ ॥

येथें प्राचीन अतिसमर्थ । तें मूर्च्छा आणोनि करी तटस्थ ।

वांचूनि चालते बोलते समाधिस्थ । जाण पां निश्चित वसिष्ठादिक ॥ ४२८ ॥

पाहें पां देवर्षि नारदु । विनोदें न मोडे समाधिबोधु ।

याज्ञवल्क्याचा समाधिसंबंधु । ऋषिप्रसिद्धु परिक्षा केली ॥ ४२९ ॥

स्वरूप देखोनि मूर्च्छित जाहला । तो आपणियां आपण तरला ।

स्वयें तरूनि जन उद्धरिला । तो बोधु प्रकाशिला शुकवामदेवीं ॥ ४३० ॥

यालागीं समाधि आणि व्युत्थान । या दोनी अवस्थांसहित जाण ।

बुद्धी होये ब्रह्मार्पण । अखंडत्वें पूर्ण परमसमाधि ॥ ४३१ ॥

अर्जुना दे‍ऊनि निजसमाधी । सवेंचि घातला महायुद्धीं ।

परी तो कृष्ण कृपानिधी । ताटस्थ्य त्रिशुद्धी नेदीच स्पर्शों ॥ ४३२ ॥

सकळ कर्मीं समाधी । हे सद्‌गुरुचि बोधी बुद्धी ।

तरी बुद्धींही त्रिशुद्धी । निजसमाधी न मोडे ॥ ४३३ ॥

बुद्धीं आकळलें परब्रह्म । तैं अहैतुक चाले कर्म ।

हेंचि बुद्धीचें अर्पण परम । इतर तो भ्रम अनुमानज्ञान ॥ ४३४ ॥

स्वरूपीं दृष्टी निवधी । अनवच्छिन्न समानबुद्धी ।

कर्माकर्मीं अज्ञान न बाधी । "परमसमाधी" तिये नांव ॥ ४३५ ॥

निःशेष गेलिया देहबुद्धी । स्वरूपपणें फुंज न बाधी ।

कर्माकर्मीं अज्ञान न बाधी । ते ’परमसमाधी’ निर्दुष्ट ॥ ४३६ ॥

ते स्वरूपीं निरवधी । भजनशीळ झाली बुद्धी ।

ते सकळ कर्मीं समाधी । निजार्पणविधी स्वयें जाहली ॥ ४३७ ॥

जेथें शमली मनाची आधी । ते जाणावी ’परमसमाधी’ ।

समाधी घेणें ते देहबुद्धी । काष्ठ तें त्रिशुद्धी मूर्च्छितप्राय ॥ ४३८ ॥

मनासी ठा‍उकें नसे । इंद्रियीं व्यापारु तरी दिसे ।

कर्म निपजे जें ऐसें । तें जाणिजे आपैसें ’कायिक’ ॥ ४३९ ॥

श्वासोच्छ्वासांचे परिचार । कां निमेषोन्मेषांचे व्यापार ।

तेही नारायणपर । केले साचार निजस्वभावें ॥ ४४० ॥

तरी देहगेहवर्णाश्रमें । स्वभागा आलीं जीं जीं कर्में ।

तीं तीं आचरोनि निजधर्में । पूर्वानुक्रमें अनहंकृती ॥ ४४१ ॥

साखरेचें कारलें प्रौढ । तें देठू-कांटेनशीं सर्वही गोड ।

तेवीं इंद्रियकर्मगूढ । स्वादिष्ठ सदृढ ब्रह्मार्पणें ब्रह्मीं ॥ ४४२ ॥

कर्मकलापु आघवा । आचरोनि आणि गौरवा ।

परी कर्तेपणाचिया गांवा । अहंभावो स्पर्शेना ॥ ४४३ ॥

मजपासून झालें सत्कर्म । माझा आचार अति उत्तम ।

म्यां निरसिलें मरणजन्म । हा स्वभावें देहधर्म उठोंचि नेणे ॥ ४४४ ॥

देहसंगें तरी वर्तणें । परी देहधर्म धरूं नेणे ।

देहस्वभाव लक्षणें । ब्रह्मार्पणें विचरिती ॥ ४४५ ॥

देहधर्माचा नुठे फांटा । ज्ञानगर्वाचा न चढेचि ताठा ।

यालागीं सहज भजनामाजिवटा । झाला तो पैठां अनहंकृती ॥ ४४६ ॥

त्यापासूनि जें जें निपजे । तें तें देवो म्हणे माझें खाजें ।

यालागीं ब्रह्मार्पणवोजें । त्याचे स्वभाव सहजें नार्पितां अर्पिती ॥ ४४७ ॥

परिसाचे कसवटीवर्‍हें । जें जें लागे तें तें साडेपंधरें ।

तेवीं निपजे जें जें शरीरें । तें तें खरें परब्रह्म ॥ ४४८ ॥

त्याचा खेळु तेंचि महापूजन । त्याची बडबड तेंचि प्रिय स्तवन ।

त्याचे स्वभावीं स्वानंदपूर्ण । श्रीनारायण सुखावे ॥ ४४९ ॥

तो जे‍उती वास पाहे । आवडीं देवो ते‍उता राहे ।

मग पाहे अथवा न पाहे । तरी देवोचि स्वयें स्वभावें दिसे ॥ ४५० ॥

तयासी चालतां मार्गें । तो मार्गु हो‍इजे श्रीरंगें ।

तो देवाचिया दोंदावरी वेगें । चाले सर्वांगें डुल्लत ॥ ४५१ ॥

जें जें कर्म स्वाभाविक । तें तें ब्रह्मार्पण अहेतुक ।

या नांव भजन निर्दोख । ’भागवतधर्म’ देख या नांव ॥ ४५२ ॥

स्वाभाविक जे वर्तन । तें सहजें होय ब्रह्मार्पण ।

या नांव शुद्ध आराधन । भागवतधर्म पूर्ण जाण राया ॥ ४५३ ॥

यापरी भगवद्‌भजनपथा । भय नाहीं गा सर्वथा ।

’अभय’ पुशिलें नृपनाथा । तें जाण तत्त्वतां भजनें होय ॥ ४५४ ॥

येथें भयाचें कारण । राया तूं म्हणशील कोण ।

तेंही सांगों सावधान । ऐक श्रवणसौभाग्यनिधी ॥ ४५५ ॥

भयं द्वितीयाभिनिवेशतः स्यात्‌

ईशादपेतस्य विपर्ययोऽस्मृतिः ।

तन्माययातो बुध आभजेत्तं

भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा ॥ ३७ ॥

आतां पूर्णत्वें सर्वत्र एक । तेथ जो म्हणे मी वेगळा देख ।

तेंचि अज्ञान भयजनक । दुःखदायक अतिद्वंद्वें ॥ ४५६ ॥

भयाचें मूळ दृढ अज्ञान । त्याचें निवर्तक मुख्य ज्ञान ।

तेथ कां लागलें भगवद्‌भजन । ऐसा ज्ञानाभिमान पंडितां ॥ ४५७ ॥

ऐक राया येचि अर्थी । ज्ञानासी कारण मुख्य भक्ती ।

हा कृतनिश्चयो आमुच्या मतीं । तेही उपपत्ती अवधारीं ॥ ४५८ ॥

अज्ञानाचें मूळ माया । जे ब्रह्मादिकां न ये आया ।

गुणमयी लागली प्राणियां । जाण ते राया अति दुस्तर ॥ ४५९ ॥

त्या मायेचें मुख्य लक्षण । स्वस्वरूपाचें आवरण ।

द्वैतांचें जें स्फुरे स्फुरण । "मूळमाया" जाण तिचें नांव ॥ ४६० ॥

ब्रह्म अद्वयत्वें परिपूर्ण । ते स्वरूपी स्फुरे जें मीपण ।

तेंचि मायेचें जन्मस्थान । निश्चयें जाण नृपनाथा ॥ ४६१ ॥

ते मायेच्या निजपोटीं । भयशोकदुःखांचिया कोटी ।

ब्रह्माशिवादींचे लागे पाठी । इतरांची गोठी ते कोण ॥ ४६२ ॥

ते माहामायेची निवृत्ती । करावया दाटुगी भगवद्‌भक्ती ।

स्वयें श्रीकृष्ण येचि अर्थीं । बोलिला अर्जुनाप्रती गीतेमाजीं ॥ ४६३ ॥

" मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते " भ. गीता-७.१४

माया म्हणिजे भगवच्छक्ती । भगवद्‌भजनें तिची निवृत्ती ।

आन उपाय तेथें न चलती । भक्त सुखें तरती हरिमाया ॥ ४६४ ॥

हरीची माया हरिभजनें । हरिभक्तीं सुखेंचि तरणें ।

हें निजगुह्य अर्जुनाचेनि कारणें । स्वयें श्रीकृष्णें सांगितलें ॥ ४६५ ॥

मायेचि हेचि निजपुष्टी । स्वरूपीं विमुख करी दृष्टी ।

द्वैतभावें अत्यंत लाठी । भ्रमाची त्रिपुटी वाढवी सदा ॥ ४६६ ॥

भयाचें जनक द्वैतभान । द्वैतजनक माया जाण ।

मायानिवर्तक ब्रह्मज्ञान । हें संत सज्ञान बोलती ॥ ४६७ ॥

ऐसें श्रेष्ठ जें ब्रह्मज्ञान । तें भक्तीचें पोसणें जाण ।

न करितां भगवद्‌भजन । ब्रह्मज्ञान कदा नुपजे ॥ ४६८ ॥

जरी जाहले वेदशास्त्रसंपन्न । तिहीं न करितां भगवद्‌भजन ।

मायानिवर्तक ब्रह्मज्ञान । तयांसीही जाण कदा नुपजे ॥ ४६९ ॥

शब्दज्ञानाची व्युत्पत्ती । दाटुगी होय लौकिक स्थिती ।

मायानिवर्तक ज्ञानप्राप्ती । न करितां हरिभक्ती कदा नुपजे ॥ ४७० ॥

हरिगुणांची रसाळ कहाणी । ते ब्रह्मज्ञानाची निजजननी ।

हरिनामाचेनि गर्जनीं । जीव घे‍ऊनि माया पळे ॥ ४७१ ॥

माया पळतां पळों न लाहे । हरिनामधाकें विरोनि जाये ।

यालागीं हरिमाया पाहें । बाधूं न लाहे हरिभक्तां ॥ ४७२ ॥

नामाची परम दुर्धर गती । माया साहों न शके निजभक्ती ।

हरिभक्त माया सुखें तरती । यालागीं श्रीपती बोलिला स्वयें ॥ ४७३ ॥

सायुज्याच्या चारी मुक्ती । अंकीं वाढवी भगवद्‌भक्ती ।

ते न करितां अनन्यगती । शास्त्रज्ञां मुक्ती न घडे कदा ॥ ४७४ ॥

हरिभजनीं जे विमुख । त्यांसी सदा द्वैत सन्मुख ।

महाभयेंसीं दुःखदायक । प्रपंचु देख दृढ वाढे ॥ ४७५ ॥

जेवीं एका‍एकीं दिग्भ्रमु पडे । तो पूर्ण म्हणे पश्चिमेकडे ।

तैसी वस्तुविमुखें वाढे । अतिगाढें मिथ्या द्वैत ॥ ४७६ ॥

द्वैताचिये भेदविहिरे । सुटती संकल्पविकल्पांचे झरे ।

तेथ जन्ममरणांचेनि पूरें । बुडे एकसरे ब्रह्मांडगोळ ॥ ४७७ ॥

जन्ममरणांचिया वोढी । नाना दुःखांचिया कोडी ।

अभक्त सोशिती सांकडीं । हरिभक्तांतें वोढी स्वप्नींही न लगे ॥ ४७८ ॥

भक्तीचें अगाध महिमान । तेथें रिघेना भवबंधन ।

तें करावया भगवद्‌भजन । सद्‌गुरुचरण सेवावे ॥ ४७९ ॥

निजशिष्याची मरणचिंता । स्वयें निवारी जो वस्तुतां ।

तोचि सद्‌गुरु तत्त्वतां । येर ते गुरुता मंत्रतंत्रोपदेशें ॥ ४८० ॥

मंत्रतंत्र उपदेशिते । घरोघरीं गुरु आहेत आ‍इते ।

जो शिष्यासी मेळवी सद्वस्तूतें । सद्‌गुरु त्यांते श्रीकृष्ण मानी ॥ ४८१ ॥

गुरु देवो गुरु माता पिता । गुरु आत्मा ईश्वर वस्तुतां ।

गुरु परमात्मा सर्वथा । गुरु तत्त्वतां परब्रह्म ॥ ४८२ ॥

गुरूचे उपमेसमान । पाहतां जगीं न दिसे आन ।

अगाध गुरूचे महिमान । तो भाग्येंवीण भेटेना ॥ ४८३ ॥

निष्काम पुण्याचिया कोडी । अगाध वैराग्य जोडे जोडी ।

नित्यानित्यविवेक‌आवडी । तैं पाविजे रोकडी सद्‌गुरुकृपा ॥ ४८४ ॥

सद्‌गुरुकृपा हातीं चढे । तेथें भक्तीचें भांडार उघडे ।

तेव्हां कळिकाळ पळे पुढें । कायसें बापुडें भवभय ॥ ४८५ ॥

गुरूतें म्हणो मातापिता । ते एकजन्मीं सर्वथा ।

हा सनातन तत्त्वतां । जाण पा वस्तुतां मायबापु ॥ ४८६ ॥

अधोद्वारें उपजविता । ते लौकिकीं मातापिता ।

अधोद्वारा आतळों नेदिता । तो सद्‌गुरु पिता सत्यत्वें शिष्यां ॥ ४८७ ॥

गुरूतें म्हणों कुळदेवता । तिची कळकर्मीच पूज्यता ।

हा सर्व कामीं अकर्ता । पूज्य सर्वथा सर्वार्थीं ॥ ४८८ ॥

गुरु म्हणो देवासमान । तंव देवांसी याचेनि देवपण ।

मग त्या सद्‌गुरूसमान । देवही जाण तुकेना ॥ ४८९ ॥

गुरु ब्रह्म दोनी समान । हेही उपमा किंचित न्यून ।

गुरुवाक्ये ब्रह्मा ब्रह्मपण । तें सद्‌गुरुसमान अद्वयत्वें ॥ ४९० ॥

यालागी अगाध गुरुगरिमा । उपमा नाहीं निरुपमा ।

ब्रह्मीं-ब्रह्मत्व-प्रमाण-प्रमा । हे वाक्यमहिमा गुरूची ॥ ४९१ ॥

ब्रह्म सर्वांचे प्रकाशक । सद्‌गुरु तयाचाही प्रकाशक ।

एवं गुरूहूनि अधिक । नाहीं आणिक पूज्यत्वें ॥ ४९२ ॥

यालागीं गुरूतें मनुष्यबुद्धीं । पाहों नये गा त्रिशुद्धी ।

ऐशिये भावार्थबुद्धी । सहजें चित्तशुद्धी सच्छिष्यां ॥ ४९३ ॥

ज्यांचा गुरुचरणीं निःसीम भावो । त्यांचा मनोरथ पुरवी देवो ।

गुरु‍आज्ञा देवो पाळी पहा हो । गुरुवाक्यें स्वयमेवो जड मूढ तारी ॥ ४९४ ॥

ब्रह्मभावें जे गुरुसेवक । देवो त्यांचा आज्ञाधारक ।

त्यांसी नित्य पुरवी निजात्मसुख । हे गुरुमर्यादा देख नुल्लुंघी देवो ॥ ४९५ ॥

देवो गुरु‍आज्ञा स्वयें मानी । तंव गुरु देवासी पूज्यत्व आणी ।

एवं उभयतां अभिन्नपणीं । भावार्थियांलागोनी तारक ॥ ४९६ ॥

सद्‌भावो नाहीं अभ्यंतरीं । बाह्य भक्ति भावेंचि करी ।

ते भावानुसारें संसारीं । नानापरी स्वयें ठकती ॥ ४९७ ॥

ठकले ते मनुष्यगती । ठकले ते निःस्वार्थी ।

ठकले ते ब्रह्मप्राप्ती । दंभें हरिभक्ती कदा नुपजे ॥ ४९८ ॥

येथ भावेंवीण तत्त्वतां । परमार्थु न ये हाता ।

सकळ साधनांचे माथां । जाण तत्त्वतां सद्‌भावो ॥ ४९९ ॥

कोरडिये खांबीं धरितां सद्‌भावो । तेथेंचि प्रगटे देवाधिदेवो ।

मा सद्‌गुरु तंव तो पहा वो । स्वयें स्वयमेवो परब्रह्म ॥ ५०० ॥

यालागी गुरुभजनापरता । भजावया मार्गु नाही आयता ।

ज्ञान-भक्ति जे तत्त्वतां । ते जाण सर्वथा सद्‌गुरुभक्ति ॥ ५०१ ॥

गुरुहूनि श्रेष्ठ ब्रह्म । म्हणतां गुरुत्वा आला कनिष्ठ धर्म ।

ऐसा भाव धरितां विषम । ब्रह्मसाम्य शिष्यां नुपजे ॥ ५०२ ॥

आम्हां सद्‌गुरु तोचि परब्रह्म । ऐसा नित्य निजभाव सप्रेम ।

हेचि गुरुसेवा उत्तमोत्तम । शिष्य परब्रह्म स्वयें होये ॥ ५०३ ॥

ऐशिये गुरुसेवे‍आंत । प्रह्लाद झाला द्वंद्वातीत ।

नारद स्वानंदें गात नाचत । ब्रह्मसाम्यें विचरत सुरासुरस्थानें ॥ ५०४ ॥

ऐसीचि गुरुसेवा करितां । चुकली अंबरीषाची गर्भव्यथा ।

ते गर्भ जाहला देवोचि साहता । भक्ता भवव्यथा बाधों नेदी ॥ ५०५ ॥

ऐशिया अभिन्न भावना । सुबुद्धी भजती गुरुचरणां ।

ते पढियंते जनार्दना । त्यांसी भवभावना शिवों नेदी ॥ ५०६ ॥

गुरु ब्रह्म दोनी एक । शिष्यही असे तदात्मक ।

जे भेदें मानिती वेगळिक । तेही मायिक कवि सांगे ॥ ५०७ ॥

अविद्यमानोऽप्यवभाति हि द्वयोः

ध्यातुर्धिया स्वप्नमनोरथौ यथा ।

तत्कर्मसङ्कल्पविकल्पकं मनो

बुधो निरुन्ध्याद्‌ अभयं ततः स्यात्‌ ॥ ३८ ॥

पुरुषासी जो प्रपंचु दिसे । तो नसतांचि मिथ्या आभासे ।

जेवीं कां एकला निद्रावशें । स्वप्नीं निजमानसें जग कल्पी ॥ ५०८ ॥

असोनि निद्रावश दिसे स्वप्न । जो जागा होवोनि आपण ।

करूं बैसे मनोरथध्यान । तो नसतेंचि जन वन एकत्वीं देखे ॥ ५०९ ॥

हो कां घालोनि आसन । जो करी मूर्तिचिंतन ।

त्यासी ध्येय-ध्याता-उपचार-ध्यान । नसतेंच जाण कल्पित भासे ॥ ५१० ॥

जेवीं धनलोभ्याचें हारपे धन । परी वासना न सांडी धनधान्य ।

धनातें आठवितां मन । धनलोभें पूर्ण पिसें होये ॥ ५११ ॥

मन स्वयें जरी नव्हे धन । तरी धनकोश आठवी मन ।

तंव स्मृती वळघे वन । व्यामोहें पूर्ण पिसें होये ॥ ५१२ ॥

तेवीं व्यामोहाचें पूर्ण भरित । मिथ्या भासे देहादि द्वैत ।

तें अहंभावें मानितां आप्त । भवभय निश्चित आदळे अंगीं ॥ ५१३ ॥

भवभयाचे कारण । मनःकल्पना मुख्य जाण ।

त्या मनाचें करावया निरोधन । सद्‌गुरुवचननिजनिष्ठा ॥ ५१४ ॥

हें जाणोनि सच्छिष्य ज्ञाते । गुरुवाक्यें विश्वासयुक्तें ।

विवेकवैराग्याचेनि हातें । निजमनातें आकळिती ॥ ५१५ ॥

तेचि आकळती हातवटी । संक्षेपें राया सांगेन गोष्टी ।

सद्‌गुरुवाक्य परिपाटी । जे मनातें थापटी निजबोधें ॥ ५१६ ॥

चंचळत्वें विषयध्यान । करितां देखे जें जें मन ।

तें तें होय ब्रह्मार्पण । सद्‌गुरुवचननिजनिष्ठा ॥ ५१७ ॥

धरूनियां विषयस्वार्थु । मनें जो जो घे‍इजे अर्थु ।

तो तो होय परमार्थु । हा अनुग्रहो समर्थु गुरुकृपेचा ॥ ५१८ ॥

जो भु‍ईभेणें पळों जाये । तो जेथें पळे तेथें भू ये ।

मग येणेंजाणें स्वयें राहे । ठायीं ठाये पांगुळला ॥ ५१९ ॥

तैसें मनासी लाविजे वर्म । जें जें देखे तेंचि ब्रह्म ।

जें जें करूं बैसे कर्म । तेथ पुरुषोत्तम स्वयें प्रगटे ॥ ५२० ॥

एवं इंद्रियवृत्ति‍उल्लाळे । मोडिले गुरुवाक्यप्रतीतिबळें ।

निजाधिष्ठानमेळें । कळासलें येके वेळे अखंड कुलुप ॥ ५२१ ॥

ऐसें नेमितां बाह्य कर्म । मनाचा मोडे द्वैत भ्रम ।

तंव बाह्य परब्रह्म । पूर्ण चिद्व्योम कोंदाटे ॥ ५२२ ॥

ऐसें भजनें मन नेमितां स्वयें । न रिघे कल्पांतकाळभये ।

भक्त हो‍ऊनियां निर्भयें । विचरती स्वयें निःशंक ॥ ५२३ ॥

हे अगाध निष्ठा परिपूर्ण । भोळ्याभाळ्या न टके जाण ।

यालागी सुगम साधन । सांगेन आन तें ऐक ॥ ५२४ ॥

श्रृण्वन्सुभद्राणि रथाङ्गपाणेः

जन्मानि कर्माणि च यानि लोके ।

गीतानि नामानि तदर्थकानि

गायन्विलज्जो विचरेदसङ्गः ॥ ३९ ॥

तरावया भाळेभोळे जन । मुख्य चित्तशुद्धीच कारण ।

जन्मकर्म हरीचे गुण । करावे श्रवण अत्यादरें ॥ ५२५ ॥

चुकल्या पुत्राची शुद्धिवार्ता । जेणें सादरें ऐके माता ।

तेणें सादरें हरिकथा । सार्थकता परिसावी ॥ ५२६ ॥

हरीचीं जन्मकर्में अनंत गुण । म्हणाल त्यांचें नव्हेल श्रवण ।

लोकप्रसिद्ध जें जें पुराण । तें श्रद्धा संपूर्ण ऐकावें ॥ ५२७ ॥

बहु देव बोलिले पुराणीं । तेही लागती ज्याचे चरणीं ।

तो समर्थ चक्रपाणी । जो वेदपुराणीं वंदिजे ॥ ५२८ ॥

त्याचीं जीं जीं जन्मे अति‍अद्‌भुत । जीं जीं कर्मे परमार्थयुक्त ।

स्वमुखें बोलिला भगवंत । तीं तीं ज्ञानार्थ परिसावीं ॥ ५२९ ॥

जें जें केलें पुराणश्रवण । तें तें व्यर्थ होय मननेंविण ।

यालागीं श्रवण-मनन । सावधान करावें ॥ ५३० ॥

मोले घेतली जे गाये । दुभतें खातां विषय होये ।

तेचि दान देतां लवलाहें । दुभती होये परमामृतें ॥ ५३१ ॥

तेवीं केले जें श्रवण । तें मननें परम पावन ।

तेंचि उपेक्षितां जाण । परिपाकीं पूर्ण वांझ होये ॥ ५३२ ॥

हरिनाम पडतां श्रवणीं । एकां गळोनि जाये वदनीं ।

एकां ये कानींचे ते कानीं । जाय निघोनि हरिनाम ॥ ५३३ ॥

हरिनाम पडतां श्रवणीं । ज्याचे रिघे अंतःकरणीं ।

सकळ पापा होवोनि धुणी । हरिचरणीं तो विनटे ॥ ५३४ ॥

यापरी श्रवणीं श्रद्धा । मननयुक्त करितां सदा ।

तैं विकल्प बाधीना कदा । वृत्तिं शुद्धा स्वयें होये ॥ ५३५ ॥

ऐसें मननयुक्त श्रवण । करितां वोसंडे हर्ष पूर्ण ।

तेणें हर्षें हरिकिर्तन । करी आपण स्वानंदें ॥ ५३६ ॥

हरिचरित्रें अगाध । ज्ञानमुद्रा-पदबंध ।

कीर्तनीं गातां विशद । परमानंद वोसंडे ॥ ५३७ ॥

वानिती अजन्मयाचीं जन्में । वानिती अकर्मयाचीं कर्में ।

स्मरती अनामियाचीं नामें । अतिसप्रेमें डुल्लत ॥ ५३८ ॥

साधावया निजकाज । सांडूनि लौकिकाची लाज ।

कीर्तनी नाचती भोज । अतिनिर्लज्ज निःशंक ॥ ५३९ ॥

कीर्तनें निर्दळिले दोष । जप तप ठेले निरास ।

यमलोक पाडिला वोस । तीर्थाची आस निरास जाहली ॥ ५४० ॥

यमनियमां पडती उपवास । मरों टेंकले योगाभ्यास ।

कीर्तनगजरें हृषीकेश । निर्दळी दोष नाममात्रे ॥ ५४१ ॥

कीर्तनाचा घडघडाट । आनंदु कोंदला उद्‌भट ।

हरुषें डोले वैकुंठपीठ । तेणें सुखें नीलकंठ तांडवनाचें नाचतु ॥ ५४२ ॥

यापरी हरिकीर्तन । देत परम समाधान ।

हा भक्ति-राजमार्ग पूर्ण । ये मार्गीं स्वयें रक्षण चक्रपाणी कर्ता ॥ ५४३ ॥

चक्र घे‍ऊनि भक्तांचे ठायीं । म्हणे तुझें कार्य कायी ।

मज जगीं वैरीचि नाहीं । भक्तद्वेषी पाहीं निजशस्त्रें नाशी ॥ ५४४ ॥

चक्रें अभिमानाचा करी चेंदा । मोहममता छेदी गदा ।

शंखें उद्बोधी निजबोधा । निजकमळें सदा निजभक्त पूजी ॥ ५४५ ॥

जेथें चक्रपाणी रक्षिता । तेथें न रिघे भवभयाची कथा वार्ता ।

यापरी कीर्तिवंता । हरि सर्वथा स्वयें रक्षी ॥ ५४६ ॥

ज्यांसी न करवे कथाश्रवण । अथवा न टके हरिकीर्तन ।

तिंहीं करावें नामस्मरण । राम-कृष्ण-गोविंद ॥ ५४७ ॥

अच्युत-नामाची निजख्याती । चेवल्या कल्पांतीं हों नेदी च्युती ।

त्या नामातें जे नित्य स्मरती । ते जाण निश्चितीं अच्युतावतार ॥ ५४८ ॥

रामकृष्णादी नामश्रेणी । अखंड गर्जे ज्यांची वाणी ।

त्यांसी तीर्थें येती लोटांगणीं । सुरवर चरणीं लागतीं स्वयें ॥ ५४९ ॥

बाप नामाचें निजतेज । यम वंदी चरणरज ।

नामापाशीं अधोक्षज । चतुर्भुज स्वयें तिष्ठे ॥ ५५० ॥

नामाचेनि पडिपाडें । कायिसें भवभय बापुडें ।

कळिकाळाचें तोंड कोणीकडे । नामापुढें रिघावया ॥ ५५१ ॥

जेवढी नामाची शक्ती । तेवढें पाप नाहीं त्रिजगतीं ।

नामापाशी चारी मुक्ती । जाण निश्चित्तीं विदेहा ॥ ५५२ ॥

ऐक राया सावधान । नामापरतें सुगम साधन ।

सर्वथा नाहीं नाहीं आन । निश्चय जाण नेमस्त ॥ ५५३ ॥

जन्म-नाम-कर्में श्रीधर । श्रवणें उद्धरती पामर ।

यालागीं हरिलीला सुभद्र । शास्त्रज्ञ नर वर्णिती ॥ ५५४ ॥

ऐसा बाणल्या भक्तियोग । न धरी जाणपणाचा फूग ।

त्यजूनि अहंममतापांग । विचरती निःसंग हरिकीर्तनें ॥ ५५५ ॥

करितां श्रवण स्मरण कीर्ति । तेणें वाढे सप्रेम भक्ति ।

भक्त विसरे देहस्फुर्ति । ऐक तेही स्थिति सांगेन राया ॥ ५५६ ॥

एवंव्रतः स्वप्रियनामकीर्त्या

जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चैः ।

हसत्यथो रोदिति रौति गायति

उन्मादवत्‌ नृत्यति लोकबाह्यः ॥ ४० ॥

हरिनामगुणकीर्तनकीर्ती । अखंड आवडे जागृतीं ।

स्वप्नींही तेचि स्थिती । दृढ हरिभक्ती ठसावे ॥ ५५७ ॥

ऐशियापरी भक्तियुक्त । दृढतर जाहलें ज्याचें व्रत ।

तंव तंव होय आर्द्रचित्त । प्रेमा अद्‌भुत हरिनामकीर्ती ॥ ५५८ ॥

आत्मा परमप्रिय हरी । त्याचे नामकीर्तीचा हर्ष भारी ।

नित्य नवी आवड वरी । सबाह्याभ्यंतरीं हरि प्रगटे ॥ ५५९ ॥

चुकल्या मायपूतां संकटीं । एकाकीं बहुकाळें जाहली भेटी ।

तेणें वोरडे घालोनि मिठी । चाले जेवीं पोटीं अनिवार रुदन ॥ ५६० ॥

तेवीं जीवशिवां अवचटी । भक्तीचे पेठे जाहली भेटी ।

आत्मसाक्षात्कारें पडे मिठी । ते संधीमाजीं उठी अनिवार रुदन ॥ ५६१ ॥

परमात्मयासी आलिंगन । तेणें अनिवार स्फुंदन ।

रोमांचित रुदन । सप्रेम पूर्ण उसासोनि करी ॥ ५६२ ॥

सवेंचि गदगदोनि हांसे । मानी मजमाजींच मी असें ।

चुकलों भेटलों हें ऐसें । देखोनि आपुलें पिसें हांसोंचि लागे ॥ ५६३ ॥

मी अखंडत्वें स्वयें संचलों । अभेदपूर्णत्वें अनादि रचलों ।

तो मी अव्ययो म्हणे जाहलों मेलों । येणें आठवें डोलडोलों हांसोंचि लागे ॥ ५६४ ॥

पळतां दोराच्या सर्पाभेण । पडे अडखळे भयें पूर्ण ।

तोच दोरातें वोळखोन । आपणिया आपण स्वयें हांसे ॥ ५६५ ॥

तेवीं संसाराचा अभावो । देहभाव समूळ वावो ।

तेथें नाथिली ममता अहंभावो । मज होता पहा वो म्हणूनि हांसे ॥ ५६६ ॥

बाप गुरुवाक्य निजनिर्वाहो । देहीं असतां विदेहभावो ।

माझे चारी देह झाले वावो । येणें अनुभवें पहा वो गर्जों लागे ॥ ५६७ ॥

म्हणे धन्य धन्य भगवद्‌भक्ती । जिणें मिथ्या केल्या चारी मुक्ती ।

मी परमात्मा निजनिश्चितीं । येणें उल्हासें त्रिजगती गर्जवी गजरें ॥ ५६८ ॥

धन्य भगवंताचें नाम । नामें केलों नित्य निष्काम ।

समूळ मिथ्या भवभ्रम । गर्जोनि निःसीम हाक फोडी ॥ ५६९ ॥

आतां दुजें नाहींच त्रिलोकीं । दिसे तें तें मीच मी कीं ।

मीच मी तो एकाकी । येणें वाक्यें अलोलिकी हाक फोडी ॥ ५७० ॥

दुर्धर भवबंध ज्याचेनि । निःशेष गेला हारपोनी ।

त्या सद्‌गुरूच्या निजस्तवनीं । गर्जवी वाणी अलोलिक ॥ ५७१ ॥

म्हणे संसार झाला वावो । जन्ममरणांचा अभावो ।

कळिकाळासी नाहीं ठावो । म्हणोनियां पहा वो हाक फोडी ॥ ५७२ ॥

ऐशा हांकावरी हाका । फोडूं लागे अलोलिका ।

सवेंचि गाये निजात्मसुखा । स्वानंदें देखा डुल्लतु ॥ ५७३ ॥

परम सख्याची गोड कथा । तृप्ती न बाणे स्वयें सांगतां ।

तेवीं निजानुभवें हरि गातां । धणी सर्वथा पुरेना ॥ ५७४ ॥

त्याचें गाणें ऐकतां । सुखरूप होय सज्ञान श्रोता ।

मुमुक्षां होय परमावस्था । जरी तो अवचिता गावों लागे ॥ ५७५ ॥

गातां पदोपदीं निजसुख । कोंदाटे अधिका‍अधिक ।

वोसंडितां परम हरिख । स्वानंदें अलोलिक नाचों लागे ॥ ५७६ ॥

सारूनि दुजेपणाचें काज । निरसोनि लौकिकाची लाज ।

अहंभावेंविण सहज । आनंदाचे भोजें अलोलिक नाचे ॥ ५७७ ॥

जो मोलें मदिरा खाये । तो मदिरानंदें नाचे गाये ।

जेणें ब्रह्मानंदु सेविला आहे । तो केवीं राहे आवरला ॥ ५७८ ॥

यालागीं तो लोकबाह्यता । स्वये नाचे ब्रह्म‌उन्मादता ।

लोक मानिती तया पिशाचता । हा बोधु पंडितां सहजा न कळे ॥ ५७९ ॥

त्याचिया निजबोधाची कथा । ऐक सांगेन नृपनाथा ।

एक भगवंतावांचून सर्वथा । त्यासी लौकिकता दिसेना ॥ ५८० ॥

खं वायुमग्निं सलिलं महीं च

ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन्‌ ।

सरित्समुद्रांश्च हरेः शरीरं

यत्किंच भूतं प्रणमेदनन्यः ॥ ४१ ॥

ब्रह्म‌उन्मादपरमानंदें । जंव जंव पाहे स्वानंदबोधें ।

तंव तंव चराचर पूर्णानंदें । देखे स्वानंदकंदें दुमदुमित ॥ ५८१ ॥

पृथ्वी आप तेज वायु नभ । देखे हरिरूप स्वयंभ ।

भूतां महाभूतांचें डिंभ । न देखे भिन्न कोंभ अभिन्नत्वें ॥ ५८२ ॥

जेवीं न मेळवितां मेळा । पाहतां जैसा केळीचा कळा ।

स्वयें विकासे फळांदळां । तेवीं वस्तु हे पांचाला भूतभौतिकात्मक ॥ ५८३ ॥

जेवीं कांतोनियां रंध्रसळे । स्फटिकदीपगृह‌अंगमेळें ।

चितारिलीं अश्वगजदळें । तीं भासती सोज्ज्वळें आंतुलेनि दीपें ॥ ५८४ ॥

तेवीं सोमसूर्यादि तेजशक्ती । कां वन्हि नक्षत्रें जे लखलखिती ।

जननयनादि निजदीप्ती । देखे आत्मज्योती सतेज ॥ ५८५ ॥

युक्तीं मेळवितां द्रव्यांतर । अग्नि परी भासे पुष्पाकार ।

तेवीं वस्तु स्वलीला साचार । रविचंद्राकारा नानात्वें भासे ॥ ५८६ ॥

पृथ्वी गंधरूपें स्वयें असे । तो गंधु कस्तूर्यादिकीं भासे ।

तेवीं भगवत्सत्ता सर्वत्र असे । परी सात्त्विकीं दिसे अतिप्रगट ॥ ५८७ ॥

यालागीं सात्त्विकाठायीं सत्त्व । तेथ देखे भवगत्तत्त्व ।

सत्त्वें सत्त्वंतां महत्त्व । अति मान्यत्व हरिरूपें ॥ ५८८ ॥

पृथ्वीसी जळावरण आहे । तेंचि चतुःसमुद्र नांव लाहे ।

तैसें देवाचेंचि अंग पाहे । दिशात्वें वाच्य होये दशदिशां ॥ ५८९ ॥

पूर्वपश्चिमादि योग । दशदिशांचे दिग्विभाग ।

तेही देवाचेंचि अंग । तद्‌रूप श्रीरंग स्वयें भासे ॥ ५९० ॥

तृण दूर्वा दर्भ द्रुम । देखोनि म्हणे हेही हरीचे रोम ।

अनोळखा हें अतिविषम । निजांगीं सर्व सम हरिरूप पाहतां ॥ ५९१ ॥

जैशा आपुल्या अंगोळिया । गणितां दिसती वेगळालिया ।

परी असती लागलिया । स्वयें सगळिया अखंड अंगीं ॥ ५९२ ॥

तेवीं वन-वल्ली-दर्भ-दांग । देखोनि म्हणे हे हरीचें अंग ।

अनन्यभावें लगबग । भिन्नभाग देखेना ॥ ५९३ ॥

म्हणे दूर्व-द्रुम-वन-वल्ली । हेचि अनंत कोटि रोमावळी ।

हरीचेनि अंगें असे वाढली । त्या निजशोभा शोभली हरिरूपत्वें ॥ ५९४ ॥

जेवीं वटाच्या पारंबिया । लोंबोनि वाढती वेगळालिया ।

त्याही वटरूपें संचलिया । वटत्वा मुकलिया म्हणों नये ॥ ५९५ ॥

तेवीं चैतन्यापासोनि वोघ । निघाले सरितारूप अनेग ।

तेही चैतन्यघन चांग । चिद्‌रूपें साङ्ग सदा वाहती ॥ ५९६ ॥

हो कां चंद्रबिंबीं अमृत जैसे । बिंबीं बिंबरूप हो‍ऊनि असे ।

तेवीं भगवंतीं संसारु भासे । भजनविश्वासें भगवद्‌रूप ॥ ५९७ ॥

ऐसे वेगवेगळे भाग । पाहतां उल्हासे जंव चांग ।

तंव अवघें उघडें जग । देवोचि साङ्ग स्वयें झाला ॥ ५९८ ॥

यालागीं सर्व भूतांचे ठायीं । अनन्यशरण कैसा पाहीं ।

लवण जैसें सागरापायीं । ठायीं ठायीं जडोनि ठाके ॥ ५९९ ॥

तेथ मुंगीही देखोनि जाण । हरिरूपीं वंदी आपण ।

मशकासही अनन्यशरण । घाली लोटांगण भगवद्‌रूपें ॥ ६०० ॥

गो-खर-चांडाळ-श्वान । अतिनिंद्य जे हीन जन ।

ते भगवद्‌रूप देखोनि पूर्ण । घाली लोटांगण अनन्यभावें ॥ ६०१ ॥

हरिरूपें देखे पाषाण । भगवद्‌रूपें वंदी तृण ।

जंगमस्थावरादिकां शरण । घाली लोटांगण चिदैक्यभावें ॥ ६०२ ॥

करितां हरिनामस्मरणकीर्ती । एका‍एकी एवढी प्राप्ती ।

झाली म्हणसी कैशा रितीं । ऐकें नृपती तो भावो ॥ ६०३ ॥

करितां पूजाविधिविधान । कां श्रवण स्मरण कीर्तन ।

सर्वदा चिदैक्यभावना पूर्ण । "पूर्ण प्राप्ति" जाण त्यातेंचि वरी ॥ ६०४ ॥

भक्तिः परेशानुभवो विरक्तिः

अन्यत्र चैष त्रिक एककालः ।

प्रपद्यमानस्य यथाश्नतः स्युः

तुष्टिः पुष्टिः क्षुदपायोऽनुघासम्‌ ॥ ४२ ॥

आ‍इके विदेहा चक्रवर्ती । ऐशी जेथें भगवद्‌भक्ती ।

तीपाशीं विषयविरक्ती । ये धांवती गोवत्स न्यायें ॥ ६०५ ॥

हें असो जेवीं जावळीं फळें । हों नेणें येरयेरां वेगळें ।

तेवीं भक्ति विरक्ति एके काळें । भक्त तेणें बळें बळिष्ठ होती ॥ ६०६ ॥

जेथ भक्ती आणि विरक्ती । नांदो लागती सहजस्थिती ।

तेथेंचि पूर्णप्राप्ती । दासीच्या स्थितीं सर्वदा राबे ॥ ६०७ ॥

यापरी भगवद्‌भक्ती । पूर्ण दाटुगी त्रिजगती ।

भक्तांघरीं नांदे प्राप्ती । भक्तिविरक्तिनिजयोगें ॥ ६०८ ॥

भक्ति विरक्ति अनुभवप्राप्ती । तिन्ही एके काळें होती ।

ऐक राया तेही स्थिती । विशदोक्तीं सांगेन ॥ ६०९ ॥

जैसी कीजे भगवद्‌भक्ती । तैसीच होय विषयविरक्ती ।

तदनुसारें अनुभवस्थिती । ती भक्त पावती तेचि क्षणीं ॥ ६१० ॥

जेवीं कां भुकेलियापाशीं । ताट वाढिलें षड्रसीं ।

तो पुष्टि तुष्टि क्षुधानाशासी । जेवीं ग्रासोग्रासीं स्वयेंचि पावे ॥ ६११ ॥

जितुका जितुका घे‍इजे ग्रास । तितुका तितुका क्षुधेचा नाश ।

तितुकाचि पुष्टिविन्यास । सुखोल्लास तितुकाचि ॥ ६१२ ॥

पुष्टि तुष्टि क्षुधानाशनी । जेवीं एके काळें येती तिनी ।

भोक्ता पावे स्वयें भोजनीं । तेवीं भगवद्‌भजनीं भक्त्यादि त्रिकु ॥ ६१३ ॥

सद्‌भावें करितां भगवद्‌भक्ती । भक्ति-विरक्ति-भगवद्प्राप्ती ।

तिनी एके काळें होती । ऐशिया युक्तीं जाणिजे राया ॥ ६१४ ॥

भक्ती म्हणिजे सर्व भूतीं । सप्रेम भजनयुक्ती ।

प्राप्ती म्हणिजे अपरोक्षस्थिती । भगवत्स्फूर्ती अनिवार ॥ ६१५ ॥

विरक्ति म्हणिजे ऐशी पहा हो । स्त्रीपुत्रदेहादि अहंभावो ।

समूळ जेथें होय वावो । विरक्ति निर्वाहो या नांव राया ॥ ६१६ ॥

यापरी भजनाचे पोटीं । भक्ति-विरक्ति-प्राप्ति त्रिपुटी ।

ऐक्यभावें सद्‌भक्तां उठी । हरिभजनदिठी एकेचि काळीं ॥ ६१७ ॥

यालागीं राया निजहितार्थीं । आदरें करावी हरिभक्ती ।

तेणें अवश्य भगवत्प्राप्ती । उपसंहारार्थी कवि सांगे ॥ ६१८ ॥

इत्यच्युताङ्‌घ्रिं भजतोऽनुवृत्त्या

भक्तिर्विरक्तिर्भगवत्प्रबोधः ।

भवन्ति वै भागवतस्य राजन्‌

ततः परां शान्तिमुपैति साक्षात्‌ ॥ ४३ ॥

यापरी अनन्य भक्ती । जे सर्वदा सर्वभूतीं करिती ।

ते भक्ती-विरक्ती-भगवत्प्राप्ती । सहजें पावती अनायासें ॥ ६१९ ॥

राया हरिभक्तिदिव्यांजन । तें ले‍ऊनि भक्त सज्जन ।

साधिती भगवन्निधान । निजभजनमहायोगें ॥ ६२० ॥

करितां ऐक्यभावें निजभक्ती । उत्कृष्ट उपजे पूर्ण शांती ।

तेणें होये असतांची निवृत्ती । भक्तां पूर्णप्राप्ति परमानंदें ॥ ६२१ ॥

यालागीं धन्य भगवद्‌भक्त । इंद्रियीं वर्तता विषयी विरक्त ।

देहीं असोनि देहातीत । नित्यमुक्त हरिभजनें ॥ ६२२ ॥

भावें करितां भगवद्‌भक्ती । भक्त मुक्तीही न वंछिती ।

तरी त्यांपाशी चारी मुक्ती । दास्य करिती सर्वदा ॥ ६२३ ॥

हा भागवतांचा निजमहिमा । अनुपम नाहीं उपमा ।

भावें भजोनि पुरुषोत्तमा । परमात्मगरिमा पावले ॥ ६२४ ॥

अगाध भगवंताची भक्ती । भक्तांची उत्कृष्ट प्राप्ती ।

ऐकतां विदेहचक्रवर्ती । आश्चर्यें चित्तीं चमत्कारला ॥ ६२५ ॥

म्हणे धन्य धन्य भगवद्‌भजन । हरिखें कवीस लोटांगण ।

घालितां चालिलें स्फुंदन । रोमांचित नयन अश्रुपूर्ण जाहले ॥ ६२६ ॥

आनंदस्वेदें कांपत । नावेक राहिला तटस्थ ।

सवेंचि जाहला सावचित्त । म्हणे झणीं महंत न पुसतां जाती ॥ ६२७ ॥

ऐशिया अतिकाकुलतीं । नेत्र उघडोनि पाहे नृपती ।

बैसली देखोनि मुनिपंक्ती । अतिशयें चित्तीं सुखावला ॥ ६२८ ॥

तेणें संतोषें डोलत । म्हणे पूर्णप्राप्त भगवद्‌भक्त ।

जगीं कैसे कैसे विचरत । तीं चिन्हें समस्त पुसों पाहों ॥ ६२९ ॥

श्रीराजोवाच ।

अथ भागवतं ब्रूत यद्धर्मो यादृशो नृणाम्‌ ।

यथाचरति यद्ब्रूते यैर्लिङ्गैर्भगवत्प्रियः ॥ ४४ ॥

भक्तां ’पूर्णप्राप्ति’ सुगम । ऐकतां राजा निवाला परम ।

तो भक्तचिन्हानुक्रम । समूळ सवर्म पूसत ॥ ६३० ॥

विदेह म्हणे स्वामी मुनी । पूर्ण प्राप्ति आकळोनी ।

ते भक्त कैसे वर्तती जनीं । तीं लक्षणें श्रवणीं लेववी मज ॥ ६३१ ॥

भक्तलक्षणभूषण । तेणें मंडित करा श्रवण ।

सावध ऐकतां संपूर्ण । हो‍इजे आपण भगवत्प्रिय ॥ ६३२ ॥

त्यांचा कोण धर्म कोण कर्म । कैसे वर्तती भक्तोत्तम ।

हृदयीं धरोनि पुरुषोत्तम । त्यांचें बोलतें वर्म तें कैसें ॥ ६३३ ॥

कोणेपरी कैशा स्थितीं । हरिभक्त हरीस प्रिय होती ।

ऐशिया लक्षणांचिया पंक्ती । समूळ मजप्रती सांगिजे स्वामी ॥ ६३४ ॥

विदेहाच्या प्रश्नावरी । संतोषिजे मुनीश्वरीं ।

कविधाकुटा जो कां हरी । तो बोलावया वैखरी सरसावला ॥ ६३५ ॥

श्रीहविरुवाच ।

सर्वभूतेषु यः पश्येद्‌ भगवद्‌भावमात्मनः ।

भूतानि भागवत्यात्मन्येष भागवतोत्तमः ॥ ४५ ॥

हरि म्हणे रायाप्रती । अमित भक्तलक्षणस्थिती ।

एक दिगंबरत्वें वर्तती । एक स्वाश्रमस्थिती निजाचरें ॥ ६३६ ॥

एक सदा पडले असती । एकांची ते उन्मादस्थिती ।

एक सदा गाती नाचती । एक ते होती अबोलणे ॥ ६३७ ॥

एक गर्जनीं हरिनामें । एक निर्दाळिती निजकर्में ।

एक भूतदयाळू दानधर्में । एक भजननेमें राहती ॥ ६३८ ॥

ऐशा अनंत भक्तस्थिती । सांगतां सांगावया नाकळे वृत्ती ।

त्यांमाजीं मुख्य संकलितीं । राया तुजप्रती सांगेन ॥ ६३९ ॥

पूर्णप्राप्तीचा मुख्य ठावो । सर्वां भूतीं भगवद्‌भावो ।

हाचि पूर्णभक्तीचा निजगौरवो । तोचि अभिप्रावो हरि सांगे ॥ ६४० ॥

सर्व भूतीं मी भगवंत । सर्व भूतें मज‌आंत ।

भूतीं भूतात्मा मीचि समस्त । मीचि मी येथ परमात्मा ॥ ६४१ ॥

ऐसें जें पूर्णत्वाचें मीपण । तेणें वाढे आत्माभिमान ।

सहजें निजनिरभिमान । तें शुद्ध लक्षण ऐक राया ॥ ६४२ ॥

शुद्ध भक्तांचें निजलक्षण । प्रत्यगात्मयाचें जें मीपण ।

तेंही मानूनियां गौण । भावना पूर्ण त्यांची ऐसी ॥ ६४३ ॥

सर्वां भूती भगवंत । भूतें भगवंती वर्तत ।

भूतीं भूतात्मा तोचि समस्त । मी म्हणणे तेथ मीपणा न ये ॥ ६४४ ॥

सर्व भूतीं भगवंत पाहीं । भूतें भगवंताचे ठायीं ।

हें अवघें देखे जो स्वदेहीं । स्वस्वरूप पाहीं स्वयें होय ॥ ६४५ ॥

तो भक्तांमाजीं अतिश्रेष्ठ । तो भागवतांमाजीं वरिष्ठ ।

त्यासी उत्तमत्वाचा पट । अवतार श्रेष्ठ मानिती ॥ ६४६ ॥

तो योगियांमाजीं अग्रगणी । तो ज्ञानियांचा शिरोमणी ।

तो सिद्धांमाजीं मुगुटमणीं । हें चक्रपाणी बोलिला ॥ ६४७ ॥

जैशा घृताचिया कणिका । घृतेंसीं नव्हती आणिका ।

तेवीं भूतें भौतिकें व्यापका । भिन्न देखा कदा नव्हती ॥ ६४८ ॥

हे उत्तम भक्तांची निजस्थिती । राया जाणावी सुनिश्चितीं ।

आतां मध्यम भक्त कैसे भजती । त्यांची भजनगती ऐक राया ॥ ६४९ ॥

ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च ।

प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः ॥ ४६ ॥

ईश्वर मानी उत्तमोत्तम । तद्‌भक्त मानी मध्यम ।

अज्ञान तो मानी अधम । द्वेषी ते परम पापी मानी ॥ ६५० ॥

ईश्वरी ’प्रेम’ पवित्र । भक्तांसी ’मैत्री’ मात्र ।

अज्ञानी तो कृपापात्र । उपेक्षा निरंतर द्वेषियांची ॥ ६५१ ॥

हे मध्यम भक्तांची भक्ती । राया जाण ऐशिया रितीं ।

आतां प्राकृत भक्तांची स्थिती । तेही तुजप्रती सांगेन ॥ ६५२ ॥

अर्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते ।

न तद्‌भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥ ४७ ॥

पाषाणप्रतिमा हाचि देवो । तेथेंचि ज्याचा पूर्ण भावो ।

भक्त-संत-सज्जनांसी पहा वो । अणुमात्र देहो लवों नेदी ॥ ६५३ ॥

ते ठायीं साधारण जन । त्याची वार्ता पुसे कोण ।

त्यांसी स्वप्नींही नाही सन्मान । यापरी भजन प्राकृताचें ॥ ६५४ ॥

ऐशिया स्थितीं जो जड भक्तु । तो जाणावा मुख्य प्राकृतु ।

प्रतिमाभंगें अंतु । मानी निश्चित्य देवाचा ॥ ६५५ ॥

यापरी त्रिविध भक्त । सांगितले भजनयुक्त ।

परी उत्तमांचीं लक्षणें अद्‌भूत । ती सांगावया चित्त उदित माझें ॥ ६५६ ॥

गृहीत्वापीन्द्रियैरर्थान्‌ यो न द्वेष्टि न हृष्यति ।

विष्णोर्मायामिदं पश्यन्‌ स वै भागवतोत्तमः ॥ ४८ ॥

> इंद्रियें विषयांतें सेविती । परी सुखदुःख नुमटे चित्तीं ।

विषय मिथ्यात्वें देखती । ते जाण निश्चितीं उत्तम भक्त ॥ ६५७ ॥

मृगजळीं जेणें केलें स्नान । तो नाहतां कोरडाचि जाण ।

तेवीं भोगीं ज्यांसी अभोक्तेपण । ते भक्त पूर्ण उत्तमोत्तम ॥ ६५८ ॥

उत्तम भक्त विषय सेविती । हा बोलु रूढला प्राकृतांप्रती ।

त्यांसी विषयीं नाहीं विषयस्फूर्ती । त्यागिती भोगिती दोनी मिथ्या ॥ ६५९ ॥

स्वप्नींचें केळें रायभोगें । जागा हो‍ऊनि खावों मागे ।

तेणें हातु माखे ना तोंडी लागे । तेवीं विषयसंगें हरिभक्त ॥ ६६० ॥

येथवरी मिथ्या विषयभान । तरी सेवावया त्यांसी काय कारण ।

येथ प्रारब्ध बळी पूर्ण । तें अवश्य जाण भोगवी ॥ ६६१ ॥

परी मी एक विषयभोक्ता । ही स्वप्नींही त्यास नुमटे कथा ।

यालागीं उत्तम भागवतता । त्यासीच तत्त्वतां बाणली ॥ ६६२ ॥

यापरी विषयासक्तीं । वर्तिजे उत्तम भक्तीं ।

याहून अगाध स्थिती । सांगेन तुजप्रती ते ऐक ॥ ६६३ ॥

देहेन्द्रियप्राणमनोधियां यो

जन्माप्ययक्षुत्‌ भयतर्षकृच्छ्रैः ।

संसारधर्मैरविमुह्यमानः

स्मृत्या हरेर्भागवतप्रधानः ॥ ४९ ॥

देह-इंद्रिय-मन-बुद्धि-प्राण । हेंचि बंधाचें पंचायतन ।

क्षुधा तृषा भय क्लेश पूर्ण । जन्ममरण इत्यादि ॥ ६६४ ॥

या पांचां स्थानीं अपार श्रम । या नांव म्हणिजे संसारधर्म ।

निजभक्तां प्रसन्न आत्माराम । त्यांसी भवभ्रम स्वप्नींही नाहीं ॥ ६६५ ॥

क्षुधा लागलिया दारुण । आन्न‌आकांक्षें पीडे प्राण ।

भक्तां क्षुधेची नव्हे आठवण । ऐसें अगाध स्मरण हरीचें ॥ ६६६ ॥

भावें करितां भगवद्‌भक्ती । क्षुधेतृषेची नव्हे स्फूर्ती ।

एवढी पावले अगाध प्राप्ती । ते भवभयें निश्चितीं डंडळतीना ॥ ६६७ ॥

मनामाजीं भवभयभरणी । तें मन रातलें हरिचरणीं ।

आतां भयातें तेथ कोण मानी । मन मनपणीं असेना ॥ ६६८ ॥

मनीं स्फुरे द्वैताची स्फूर्ती । तेथ भवभयाची दृढस्थिती ।

ते मनीं जाहली हरीची वस्ती । यालागीं भवभयनिवृत्ती द्वैतेंसीं ॥ ६६९ ॥

देहबुद्धीमाजीं जाणा । नानापरी उठती तृष्णा ।

ते बुद्धी निश्चयें हरीच्या स्मरणा । करितां परिपूर्णा विनटली स्वयें ॥ ६७० ॥

जेथें जें जें स्फुरे तृष्णास्फुरण । तेथें स्वयें प्रगटे नारायण ।

तेव्हां तृष्णा होय वितृष्ण । विरे संपूर्ण पूर्णामाजीं । ६७१ ॥

यापरी गा तृष्णारहित । हरिस्मरणें भगवद्‌भक्त ।

इंद्रियक्लेशां भक्त अलिप्त । तोही वृत्तांत ऐक राया ॥ ६७२ ॥

मुख्य कष्टाचें अधिष्ठान । इंद्रियकर्मीं राया जाण ।

ते इंद्रियकर्मीं ब्रह्मस्फुरण । हरिभक्तां पूर्ण हरिभजनें ॥ ६७३ ॥

दृष्टीनें घे‍ऊं जातां दर्शन । दृश्यमात्रीं प्रगटे नारायण ।

श्रवणीं शब्द घेतां जाण । शब्दार्थीं पूर्ण विराजे वस्तु ॥ ६७४ ॥

घ्राणीं घेतां नाना वासु । वासावबोधें प्रगटे परेशु ।

रसना सेवी जो जो रसु । रसीं ब्रह्मरसु निजस्वादें प्रगटे ॥ ६७५ ॥

देहीं लागतां शीत-उष्ण । अथवा कां मृदु-कठीण ।

तेथें स्पर्श ज्ञानें जाण । चिन्मात्र पूर्ण प्रगटे स्वयें । ६७६ ॥

आतां कर्मेंद्रियप्रवृत्ती । तेथही स्फुरे ब्रह्मस्फुर्ती ।

घेणें देणें गमनस्थिती । इंद्रियां गती आत्मारामें ॥ ६७७ ॥

ऐसे करितां इंद्रियें कष्ट । ते कष्टीं होय निजसुख प्रगट ।

तेणें इंद्रियां विश्रांति चोखट । पिकली स्वानंदपेठ हरिभक्तां ॥ ६७८ ॥

जेणें इंद्रियां कष्ट होती । तेणेंचि इंद्रिया सुखप्राप्ती ।

हे भगवद्‌भजनीं निजयुक्ती । भोगिजे हरिभक्ती हरीचेनि स्मरणें ॥ ६७९ ॥

जन्म आणि मरण । हें देहाचे माथां जाण ।

भक्त देहीं विदेही पूर्ण । ध्यातां हरिचरण हरिरूप जाहले ॥ ६८० ॥

यालागीं देहाची अहंता । कदा नुपजे भगवद्‌भक्तां ।

ते भक्तपूर्णतेची कथा । ऐक नृपनाथा सांगेन ॥ ६८१ ॥

देह धरिल्या पंचाननें । भक्त न डंडळी जीवें प्राणें ।

वंध्यापुत्र सुळीं देणें । देहाचें मरणें तेवीं देखे ॥ ६८२ ॥

छाया पालखीं बैसावी । ऐसें कोणी चिंतीना जीवीं ।

तैशी देहासी पदवी यावी । हा नुठी सद्‌भावीं लोभ भक्तां ॥ ६८३ ॥

देहासी आलिया नाना विपत्ती । भक्तां खेदु नुमटे चित्तीं ।

जेवीं आकाश शस्त्रघातीं । न ये काकुळती तैसे ते ॥ ६८४ ॥

जननीजठरीं देहो जन्मला । भक्तु न म्हणे मी जन्मा आला ।

रवि थिल्लुरीं प्रतिबिंबला । थिल्लुर मी जाहला कदा न म्हणे ॥ ६८५ ॥

सायंप्रातः सूर्य प्रकाशे । अभ्रीं गंधर्वनगर आभासे ।

देह प्रतिपाळी अदृष्ट तैसें । म्यां केलें ऐसें स्फुरेना ॥ ६८६ ॥

भक्तदेहासी येतां मरण । हेतुरहित हरीचें स्मरण ।

यालागीं देह निमाल्या आपण । न मरतां पूर्ण पूर्णत्वें उरें ॥ ६८७ ॥

थिल्लुरा समूळ नाशु झाला । तरी रवि न म्हणे तो निमाला ।

तेवीं देहो गेलिया भक्त उरला । सद्‌रूपें संचला हरिस्मरणें ॥ ६८८ ॥

आधीं काय सर्पु मारावा । मग दोरातें दोरु करावा ।

तो न पालटतां निजगौरवा । दोरूचि अघवा दोररूपें ॥ ६८९ ॥

तेवीं हरिभक्तां देहाच्या अभावो । मा काळ कवणा घालील घावो ।

आतां आम्ही ते आम्हीच आहों । तें आम्हीपणही वावो आमुचेनि आम्हां ॥ ६९० ॥

एत्यादि संसारदेहधर्म । ज्यासी स्पर्शों न शके कर्माकर्म ।

मोहें नव्हेचि भवभ्रम । तो भक्तोत्तम प्रधानत्वें ॥ ६९१ ॥

राया आणिकही एक खूण । तुज मी सांगेन संपूर्ण ।

ज्याचा काम होय नारायण । तें भक्तलक्षण अवधारीं ॥ ६९२ ॥

न कामकर्मबीजानां यस्य चेतसि सम्भवः ।

वासुदेवैकनिलयः स वै भागवतोत्तमः ॥ ५० ॥

हृदयीं चिंतितां आत्माराम । तद्‌रूप जाहला हृदयींचा काम ।

त्यासी सर्व कर्मी पुरुषोत्तम । देवदेवोत्तम तुष्टोनि प्रगटे । ६९३ ॥

तेथें ज्या ज्या वासना हृदयवासी । त्याही पडकल्या हरिमुखासी ।

एवं वासना जडल्या हरिरूपाशीं । हरि आश्रयो त्यांसी दृढ जाहला ॥ ६९४ ॥

तेथ जो जो भक्तांसी कामु । तो तो होय आत्मारामु ।

वासनेचा निजसंभ्रमु । पुरुषोत्तमु स्वयें होये ॥ ६९५ ॥

जगीं हरिभक्ति उत्तमोत्तम । भक्त कामेंचि करी निष्काम ।

चाळितां वासना-अनुक्रम । निर्वासन ब्रह्म प्रकाशे स्वयें ॥ ६९६ ॥

ग्रासोग्रासीं रामस्मरण । तें अन्नचि होय ब्रह्म पूर्ण ।

भक्त भोगी मुक्तपण । या रीतीं जाण विदेहा ॥ ६९७ ॥

ऐसा जो निष्कामनिष्ठ । तोचि भागवतांमाजीं श्रेष्ठ ।

त्यासीच प्रधानत्वपट । जाण तो वरिष्ठ उत्तमत्वें ॥ ६९८ ॥

उत्तम भक्त कैसे विचरती । त्या भक्तांची विचरणस्थिती ।

ते सांगितली राया तुजप्रती । यथानिगुती तीं श्लोकीं ॥ ६९९ ॥

उत्तम भक्त कोणें लिंगेंसी । आवडते जाहले भगवंतासी ।

तें लक्षण सांगावयासी । अति‍उल्हासीं हरि बोले ॥ ७०० ॥

न यस्य जन्मकर्मभ्यां न वर्णाश्रमजातिभिः ।

सज्जतेऽस्मिन्नहंभावो देहे वै स हरेः प्रियः ॥ ५१ ॥

प्राकृतां देहीं देहाभिमान । तेणें गुरुकृपा करितां भजन ।

पालटे अभिमानाचें चिन्ह । अहं नारायणभावनायुक्त ॥ १ ॥

अहं देह हें समूळ मिथ्या । अहं नारायण हें सत्य सत्त्वतां ।

ऐशी भावना दृढ भावितां । ते भावना‍आंतौता अभिमान विरे ॥ २ ॥

अभिमान हरिचरणीं लीन । तेव्हां भक्त होय निरभिमान ।

तेंचि निरहंतेचें लक्षण । हरि संपूर्ण सांगत ॥ ३ ॥

निरहंकाराचीं लक्षणें । तो जन्मोनि मी जन्मलों न म्हणे ।

सुवर्णाचें केलें शुनें । तरी सोनें श्वान हों नेणे तदाकारें असतां ॥ ४ ॥

तेवीं जन्मादि अहंभावो । उत्तम भक्तां नाहीं पहा हो ।

कर्मक्रियेचा निर्वाहो । अहंकर्ता स्वयमेवो मानीना ५ ॥

तो कर्म करी परी न म्हणे मी कर्ता । जेवीं गगनीं असोनि सविता ।

अग्नि उपजवी सूर्यकांता । तेवीं करोनि अकर्ता निजात्मदृष्टीं ॥ ६ ॥

सूर्ये सूर्यकांतीं अग्निसंग । तेणें होतु याग कां दाघ ।

तें बाधूं न शके सूर्याचें अंग । तेवीं हा चांग करूनि अकर्ता ॥ ७ ॥

अचेतन लोह चुंबकें चळे । लोहकर्में चुंबक न मैळे ।

तेवीं हा कर्में करूनि सकळें । अनहंकृतिबळें अकर्ता ॥ ८ ॥

देहींचीं कर्में अदृष्टें होती । मी कर्ता म्हणतां तीं बाधती ।

भक्तां सर्व कर्मीं अनहंकृती । परमात्मप्रतीती भजनयोगें ॥ ९ ॥

एवं देहींचीं कर्में निपजतां । पूर्णप्रतीती भक्त अकर्ता ।

कर्माकर्माची अवस्था । नेघे तो माथां अनहंकृती ॥ १० ॥

जरी जाहला उत्तमवर्ण । तरी तो न म्हणे मी ब्राह्मण ।

स्फटिक कुंकुमें दिसे रक्तवर्ण । । "मी लोहीवा पूर्ण" स्फटिक न म्हणे ॥ ११ ॥

ज्यासी नाही देहाभिमान । तो हाती न धरी देहाचा वर्ण ।

तैसाचि आश्रमाभिमान । भक्त सज्ञान न धरी कदा ॥ १२ ॥

अंगीं बाणला संन्यासु । परी तो न म्हणे मी परमहंसु ।

जेवी नटा‍अंगीं रजविलासु । तो राज‌उल्हासु नट न मानी ॥ १३ ॥

तेवीं आश्रमादि अवस्था । भक्त न धरीच सर्वथा ।

तैशीच जातीचीही कथा । न घे माथां भक्तोत्तम ॥ १४ ॥

जाती उंच नीच असंख्य । परी तो न म्हणे हे माझीचि एक ।

जेवीं गंगातीरीं गांव अनेक । परी गंगा माझा एक गांव न म्हणे ॥ १५ ॥

तेवीं जन्म-कर्म-वर्णा-श्रम-जाती । पूर्ण भक्त हातीं न धरिती ।

चहूं देहांची अहंकृती । स्वप्नींही न धरिती हरिभक्त ॥ १६ ॥

आशंका ॥ तरी काय वर्णाश्रम-जाती । भक्त निःशेष सांडिती ।

त्यांत असोनि नाहीं अहंकृती । ते हे उपपत्ति बोलिलो राया ॥ १७ ॥

तो जेव्हां पावे जन्मप्राप्ती । तेव्हां त्यासवें नाहीं वर्णाश्रम-जाती ।

जन्म‌अभिमानें माथां घेती । हे कुळगोत-जाति पैं माझी ॥ १८ ॥

ऐशा नाथिल्या अहंकृती । ब्रह्मादिक गुंतले ठाती ।

वाढविता वर्णाश्रम जाती । सज्ञान गुंतती निजाभिमानें ॥ १९ ॥

ऐशी अहंतेची अतिदुर्धर गती । येथें ब्रह्मादिकां नव्हे निवृत्ती ।

सोडूं नेणे गा कल्पांती । सज्ञान ठाकिजेती निजाभिमानें ॥ २० ॥

येथें भक्तांच्या भाविक स्थितीं । अभिमान तुटे भगवद्‌भक्तीं ।

ते निरभिमान भक्तस्थिती । राया तुजप्रती दाविली स्वयें ॥ २१ ॥

समूळ देहाभिमान झडे । तो देहीचि देवासी आवडे ।

ते भक्त जाण वाडेकोडें । लळेवाडे हरीचे ॥ २२ ॥

ते जें जें मागती कौतुकें । तें देवोचि होय तितुकें ।

त्यांचेनि परम संतोखें । देव सुखावला सुखें दोंदिल होये ॥ २३ ॥

तो जिकडे जिकडे जाये । देव निजांगें ते‍उता ठाये ।

भक्त जे‍उती वास पाहे । देव ते ते होय पदार्थ ॥ २४ ॥

त्यासी झणीं कोणाची दृष्टी लागे । यालागीं देवो त्या पुढें मागें ।

त्या सभोवता सर्वांगें । भक्तीचेनि पंगें भुलला चाले ॥ २५ ॥

निरभिमानाचेनि नांवें । देव निजांगें करी आघवें ।

जेवीं कां तान्हयाचेनि जीवें । जीवें भावें निजजननी ॥ २६ ॥

एवं राखतां निजभक्तांसी । तरी देव धाके निजमानसीं ।

जरी हा मजसीं आला ऐक्यासी । तरी हे प्रीति कोणासीं मग करावी ॥ २७ ॥

कोणासी पाहों कृपादृष्टीं । कोणापें सांगों निजगोष्टी ।

कोणासी खेवें देवों मिठी । ऐशी आवडी मोठी प्रेमाची ॥ २८ ॥

या काकुळतीं श्रा‍अनंतु । ऐक्यभावें करी निजभक्तु ।

मग देवो भक्त दोहींआंतु । देवोचि नांदतु स्वानंदें ॥ २९ ॥

एवं आपुली आपण भक्ती । करीतसे अनन्यप्रीतीं ।

हेंचि निरूपण वेदांतीं । अद्वैतभक्ति या नांव ॥ ३० ॥

त्यासी चहूं भुजीं आलिंगितां । हांव न बाणेचि भगवंता ।

मग रिघोनियां आंतौता । परमार्थता आलिंगी ॥ ३१ ॥

ऐसें खेंवाचें मीस करी । तेणें भक्त आणी आपणाभीतरीं ।

मग आपण त्या‍आंतबाहेरी । अतिप्रीतीवरी कोंदाटे ॥ ३२ ॥

नवल आवडीचा निर्वाहो । झणीं लागे काळाचा घावो ।

यालागीं निजभक्तांचा देहो । देवाधिदेवो स्वयें होये ॥ ३३ ॥

ऐसा जो पढियंता परम । तो भागवतांमाजीं उत्तमोत्तम ।

यापरी भागवतधर्म । पुरुषोत्तम वश्य करी ॥ ३४ ॥

ऐशिया उत्तम भक्ता । भेदाची समूळ नुरे वार्ता ।

हेचि अभेदभक्तकथा । ऐक नृपनाथा सांगेन ॥ ३५ ॥

न यस्य स्वः पर इति वित्तेष्वात्मनि वा भिदा ।

सर्वभूतसमः शान्तः स वै भागवतोत्तमः ॥ ५२ ॥

अद्वैतभजनाचे वोजें । मी माझें तूं आणि तुझें ।

ज्यासी नुरेचि सहज निजें । तो भक्त मानिजे उत्तमत्वें ॥ ३६ ॥

यापरी ज्याचे चित्ताचे ठायीं । भेदु निःशेष उरला नाहीं ।

तेथ माझें तुझें हें कांहीं । तें निमालें पाहीं जेथींच्या तेथें ॥ ३७ ॥

जेवीं अग्नीशीं जें जें टेंके । तें तें अग्नीचि हो‍ऊनि ठाके ।

तेवीं अभेदभक्त जें जें देखे । तें तें यथासुखें स्वस्वरूप होये ॥ ३८ ॥

निजवित्त आणिकापाशीं देतां । आवांकू नुपजे त्याचिया चित्ता ।

न देखे पारकेपणाची वार्ता । विकल्प घालितां तरी उपजेना ॥ ३९ ॥

डावे हातींचे पदार्था । उजवे हातीं स्वयें देतां ।

येथें कोण देता कोण घेता । तेवीं एकात्मता सर्वभूतीं ॥ ४० ॥

आपणासकट सर्व देहीं । भक्तां भगवंतावांचूनि नाहीं ।

यालागीं शांति त्याचे ठायीं । स्वानंदें पाहीं निःशंक नांदे ॥ ४१ ॥

ऐशिया निजसमशांतीं । भगवद्‌भक्त क्रीडा करिती ।

यालागीं उत्तमत्वाची प्राप्ती । सुनिश्चितीं पावले ॥ ४२ ॥

हरिभक्तांची निरपेक्षता । ऐक सांगेन नृपनाथा ।

उत्तम भक्तांची सांगतां कथा । अति‍उल्हासता हरीसी ॥ ४३ ॥

निरपेक्ष तो मुख्य भक्त । निरपेक्ष तो अति विरक्त ।

निरपेक्ष तो नित्यमुक्त । सत्य भगवंत निरपेक्षी ॥ ४४ ॥

त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठ

स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात्‌ ।

न चलति भगवत्पदारविन्दात्‌

लवनिमिषार्धमपि यः स वैष्णवाग्र्यः ॥ ५३ ॥

सप्रेमभावें करितां भक्ती । हरिचरणीं ठेविली चित्तवृत्ती ।

निजस्वार्थाचिये स्थितीं । अतिप्रीतीं निजनिष्ठा ॥ ४५ ॥

तेथें त्रिलोकींच्या सकल संपत्ती । कर जोडूनि वरूं प्रार्थिती ।

तरी क्षणार्ध न काढी चित्तवृत्ती । भक्त परमार्थी अतिलोभी ॥ ४६ ॥

क्षणार्ध चित्तवृत्ती काढितां । त्रिभुवनविभव ये हाता ।

एवढिया सांडूनि स्वार्था । म्हणाल हरिभक्तां लाभ कोण ॥ ४७ ॥

हरिचरणीं अपरोक्षस्थिति । तेथील क्षणार्धाची जे प्राप्ती ।

त्यापुढें त्रिभुवनसंपत्ती । भक्त मानिती तृणप्राय ॥ ४८ ॥

सकळ जगाचा स्रजिता । ब्रह्मा पितामहो तत्त्वतां ।

त्रैलोक्यराज्यसमर्थता । वोळगे वस्तुतां अंगणीं ज्याचे ॥ ४९ ॥

त्रिभुवनवैभवाचे माथां । ब्रह्मपदाची समर्थता ।

तो ब्रह्माही निजस्वार्था । होय गिंवसिता हरिचरण ॥ ५० ॥

त्यागोनि ब्रह्मवैभवसंपत्ती । ब्रह्मा बैसोनि एकांतीं ।

अहर्निशीं हरिचरण चिंती । तरी त्या प्राप्ति सहसा नव्हे ॥ ५१ ॥

सहसा न पवे हरिचरण । यालागीं ब्रह्मा साभिमान ।

तेणें अभिमानेंचि जाण । नेलीं चोरून गोपाल-वत्सें ॥ ५२ ॥

तेथें न कष्टता आपण । न मोडतां कृष्णपण ।

गोपाल-वत्सें जाहला संपूर्ण । पूर्णत्वें पूर्ण स्वलीला ॥ ५३ ॥

अगाध हरिलीला पूर्ण । पाहतां वेडावलें ब्रह्मपण ।

तेव्हां सांडोनि पदाभिमान । अनन्यशरण हरिचरणीं ॥ ५४ ॥

कैलासराणा शूलपाणी । ब्रह्मा लागे ज्याचे चरणीं ।

तोहि निजराज्य सांडोनी । महाश्मशानीं हरिचरण चिंती ॥ ५५ ॥

कौपीनभस्मजटाधारी । चरणोदक धरोनि शिरीं ।

हरिचरण हृदयामाझारीं । शिव निरंतरीं चिंतीत ॥ ५६ ॥

एवं ब्रह्मा आणि शंकर । चरणांचे न पवती पार ।

तेथें त्रैलोक्यवैभव थोर । मानी तो पामर अतिमंदभाग्य ॥ ५७ ॥

हरिचरणक्षणार्धप्राप्ती । त्रैलोक्यराज्यसंपत्ती ।

भक्त ओंवाळूनि सांडिती । जाण निश्चितीं निंबलोण ॥ ५८ ॥

हरिचरणसारामृतगोडी । क्षणार्ध जैं जोडे जोडी ।

तैं त्रैलोक्यवैभवाच्या कोडी । करी कुरवंडी निजभक्त भावें ॥ ५९ ॥

एवं हरिचरणांपरतें । सारामृत नाहीं येथें ।

यालागीं चित्तें वित्तें जीवितें । जडले सुनिश्चितें चरणारविंदी ॥ ६० ॥

निमिषार्ध त्रुटी लव क्षण । जे न सोडिती हरिचरण ।

ते वैष्णवांमाजीं अग्रगण । राया ते जाण "उत्तम भक्त" ॥ ६१ ॥

जे त्रिभुवनविभवभोग भोगिती । तेही पावले अनुतापवृत्ती ।

त्यांच्या तापाची निजनिवृत्ती । हरिचरणप्राप्ती तें ऐक ॥ ६२ ॥

भगवत उरुविक्रमाङ्‌घ्रिशाखा

नखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे ।

हृदि कथमुपसीदतां पुनः स

प्रभवति चन्द्र इवोदितेऽर्कतापः ॥ ५४ ॥

थोर हरिचरणाचा पराक्रम । पदें त्रैलोक्य आवरी त्रिविक्रम ।

ब्रह्मांड भेदोनि पदद्रुम । वाढला परमसामर्थ्यें ॥ ६३ ॥

ते पदद्रुमींचिया दशशाखा । त्याचि दशधा दशांगुलिका ।

अग्रीं अग्रफळचंद्रिका । नखमणि देखा लखलखित ॥ ६४ ॥

ते नखचंद्रिकेचे चंद्रकांत । चरणचंद्रामृतें नित्य स्रवत ।

भक्तचकोर ते सेवित । स्वानंदें तृप्त सर्वदा ॥ ६५ ॥

त्यांसी कामादि त्रिविधतापप्राप्ती । सर्वथा बाधूं न शके पुढती ।

जेवीं सूर्याची संतप्त दीप्ती । चंद्रबिंबा‍आंतौती कदा न रिघे ॥ ६६ ॥

जे हरिचरणचंद्रचकोर । स्वप्नींही संसारताप न ये त्यांसमोर ।

ऐसा चरणमहिमा अपार । हरि मुनीश्वर हर्षें वर्णी ॥ ६७ ॥

’देहे वै स हरेः प्रियः’ । येणें श्लोकें गा विदेह्या ।

दाविली भक्तिलिंगक्रिया । जाण तू राया सुनिश्चित ॥ ६८ ॥

’न यस्य स्वः पर इति’ । येणें त्याची धर्मस्थिती ।

राया सांगितली तुजप्रती । यथानिगुतीं यथार्थ ॥ ६९ ॥

’यादृश’ म्हणे कैसे असती । भगवद्‌भजनें स्वानंदतृप्ति ।

त्रिविध तापांची निवृत्ती । करोनि असती हरिभक्त । ७० ॥

आतां त्यांची बोलती परी । नामें गर्जती निरंतरीं ।

तेचि ते संक्षेपाकारीं । उपसंहारीं हरि सांगे ॥ ७१ ॥

सकळ लक्षणांची सारस्थिति । प्रेमळाची परमप्रीती ।

उल्लंघूं न शके श्रीपती । तेही श्लोकार्थीं हरि सांगे ॥ ७२ ॥

विसृजति हृदयं न यस्य साक्षात्‌

हरिरवशाभिहितोऽप्यघौघनाशः ।

प्रणयरसनया धृताङ्‌घ्रिपद्मः

स भवति भागवतप्रधान उक्तः ॥ ५५ ॥

इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे परमहंसायां संहितायां एकादशस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

अवचटें तोंडा आल्या हरी । सकळ पातकें संहारी ।

तें हरिनाम निरंतरीं । जे निजगजरीं गर्जती ॥ ७३ ॥

ऐसें ज्यांचे जिव्हेवरी । नाम नाचे निरंतरीं ।

तें धन्य धन्य संसारीं । स्वानंदें हरि गर्जति ॥ ७४ ॥

सप्रेम सद्‌भावें संपूर्ण । नित्य करितां नामस्मरण ।

वृत्ति पालटती आपण । तेंही लक्षण ऐक राया ॥ ७५ ॥

नामासरिसाच हरी । रिघे हृदयामाझारीं ।

तेणें धाकें अभ्यंतरीं । हों लागे पुरी हृदयशुद्धी ॥ ७६ ॥

तेव्हां प्रपंच सांडोनि वासना । जडोनि ठाके जनार्दना ।

’अहं’कारु सांडोनि अहंपणा । सोहं सदनामाजीं रिघे ॥ ७७ ॥

चित्त विसरोनि चित्ता । जडोनि ठाके भगवंता ।

मनाची मोडली मनोगतता । संकल्प विकल्पता करूं विसरे ॥ ७८ ॥

कृतनिश्चयेंसीं बुद्धी । हो‍ऊनि ठाके समाधी ।

ऐशी देखोनि हृदयशुद्धी । तेथोनि त्रिशुद्धी न रिघे हरी ॥ ७९ ॥

हरिनामप्रेमप्रीतीवरी । हृदयीं रिघाला जो हरी ।

तो रिघों विसरे बाहेरी । भक्तप्रीतिकरीं कृपाळू ॥ ८० ॥

भक्तें प्रणयप्रीतीची दोरी । तेणें चरण धरोनि निर्धारीं ।

निजहृदयीं बांधिला हरी । तो कैशापरी निघेल ॥ ८१ ॥

भगवंत महा अतुर्बळी । अदट दैत्यांतें निर्दळी ।

तो कोंडिला हृदयकमळीं । हे गोष्टी समूळीं मिथ्या म्हणती ॥ ८२ ॥

जो शुष्क काष्ठ स्वयें कोरी । तो कोंवळ्या कमळामाझारीं ।

भ्रमर गुंतला प्रीतीवरी । केसर माझारीं कुचंबो नेदी ॥ ८३ ॥

तेवीं भक्ताचिया प्रेमप्रीतीं । हृदयीं कोंडिला श्रीपती ।

तेथ खुंटल्या सामर्थ्यशक्ती । भावार्थाप्रती बळ न चले ॥ ८४ ॥

बाळ पालवीं घाली पिळा । तेणें बाप राहे थोकला ।

तरी काय तो निर्बळ जाहला । ना तो स्नेहें भुलला ढळेना ॥ ८५ ॥

तेवीं निजभक्त लडेवाळ । त्याचें प्रेम अत्यंत गोड ।

निघावयाची विसरोनि चाड । हृदयीं सुरवाड हरि मानी ॥ ८६ ॥

ऐसें ज्याचें अंतःकरण । हरि न सांडी स्वयें आपण ।

तैसेचि हरीचे श्रीचरण । जो सांडिना पूर्ण प्रेमभावें ॥ ८७ ॥

हरीचे ठायीं प्रीति ज्या ऐशी । हरीची प्रीति त्या तैसी ।

जे अनन्य हरीपाशीं हरि । त्यांसी अनन्य सदा ॥ ८८ ॥

ऐसे जे हरिचरणीं अनन्य । तेचि भक्तांमाजीं प्रधान ।

वैष्णवांत ते अग्रगण । राया ते जाण ’भागवतोत्तम’ ॥ ८९ ॥

गौण करूनि चारी मुक्ती । जगीं श्रेष्ठ भगवद्‌भक्ती ।

त्या उत्तम भक्तांची स्थिती । संक्षेपें तुजप्रती बोलिलों राया ॥ ९० ॥

पूर्ण भक्तीचें निरूपण । सांगतां वेदां पडलें मौन ।

सहस्रमुखाची जिव्हा पूर्ण । थकोनि जाण थोंटावे ॥ ९१ ॥

ते भक्तीची एकांशता । तुज म्यां सांगितली हे कथा ।

यावरी परिपूर्णता । राया स्वभावतां तूं जाणशी ॥ ९२ ॥

हरीसारिखा रसाळ वक्ता । सांगतां उत्तमभक्त कथा ।

तटस्थ पडिलें समस्तां । भक्तभावार्थता ऐकोनी ॥ ९३ ॥

तंव रावो रोमांचित जाहला । रोममूळीं स्वेद आला ।

श्रवणसुखें लांचावला । डोलों लागला स्वानंदें ॥ ९४ ॥

पूर्ण संतोषोनि मनीं । म्हणे भलें केलें मुनी ।

थोर निवालों निरूपणीं । श्रवणाची धणी तरी न पुरे ॥ ९५ ॥

ऐकोनि हरीचें वचन । राजा म्हणे हे अवघे जण ।

अपरोक्षज्ञानें ज्ञानसंपन्न । वक्ते पूर्ण अवघेही ॥ ९६ ॥

भिन्न भिन्न करोनि प्रश्न । आकर्णूं अवघ्यांचें वचन ।

ऐशिया श्रद्धा राजा पूर्ण । अनुपम प्रश्न पैं करील ॥ ९७ ॥

रायासी कथेची पूर्ण चाड । पुढां प्रश्न करील गोड ।

जे ऐकतांचि पुरे कोड । श्रोते वाड सुखावती ॥ ९८ ॥

त्या प्रश्नाचें गुह्य ज्ञान । श्रवणीं पाववीन संपूर्ण ।

वदनीं वक्ता जनार्दन । यथार्थ पूर्ण अर्थवी ॥ ९९ ॥

पांवा नाना मधुर ध्वनी गाजे । परी तो वाजवित्याचेनि वाजे ।

तेवीं एका जनार्दनीं साजे । ग्रंथार्थवोजें कवि कर्ता ॥ ८०० ॥

इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे एकादशस्कन्धे परमहंस संहितायां

एकाकार टीकायां निमिजायंतसंवादे द्वितीयोऽध्यायः ॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ॥ ५५ ॥ ओव्या ॥ ८०० ॥

॥ श्री एकनाथी भागवत ॥

अध्याय तिसरा

श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो जी श्रीगुरुराया । म्हणोनि सद्‍भावें लागें पायां ।

तंव मीपण गेलें वायां घे‍ऊनियां तूं पणा ॥ १ ॥

नवल पायांचे कठिणपण । वज्रें न तुटे लिंगदेह जाण ।

त्याचेंही केलें चूर्ण । अवलीळा चरण लागतां ॥ २ ॥

पायीं लागतांचि बळी । तो त्वां घातला पाताळीं ।

पायीं लवणासुरा रवंदळी । अतुर्बळी निर्दाळितां । ३ ॥

पाय अतिशयेंसीं तिख । काळियासी लागतां देख ।

त्याच्‌ं शोषोनियां विख । केला निर्विख निःशेष ॥ ४ ॥

पाय अतिशय दारुण । शकटासी लागतां जाण ।

त्याचें तुटलें गुणबंधन । गमनागमन खुंटलें ॥ ५ ॥

पायांचा धाक सबळां । पायें उद्धरिली अहल्या शिळा ।

पाय नृगें देखतां डोळां । थित्या मुकला संसारा ॥ ६ ॥

आवडी पाय चिंतिती दास । त्यांच्या मनुष्यधर्मा होय नाश ।

पायें यमलोक पाडिला वोस । पायें जीवास जीवघात ॥ ७ ॥

पायवणी शिरीं धरिलें शिवें । तो जगातें घेतु उठिला जीवें ।

त्यासी राख लाविली जीवेंभावें । शेखीं नागवा भंवे श्मशानीं ॥ ८ ॥

ऐसें पायांचें करणें । शिवासी उरो नेदी शिवपणें ।

मा जीवांसी कैंचें जीवें जिणें । हें मानितें मानणें उरों नेदी ॥ ९ ॥

ऐसा जाणोनियां भावो । एका एकपणीं ठेला ठावो ।

तेथेंही पायांचा नवलावो । केला एकपणा वावो वंदनमात्रें ॥ १० ॥

तेथें कवेणें कवणासी वानणें । कवणें कवणासी विनविणें ।

कवणें कवणासी देणें घेणें । मीतूंचें जिणें जीवें केलें ॥ ११ ॥

तेव्हां देव आणि भक्तु । जाहलासी मा तूंचि तूं ।

तेथें मीपणाची मातु । कोणें कोणांतु मिरवावी ॥ १२ ॥

ऐशिया पदीं वा‍ऊनि तत्त्वतां । करवितोसी ग्रंथकथा ।

तेव्हां माझेनि नांवें कवि कर्ता । तूंचि वस्तुतां सद्‍गुरुराया ॥ १३ ॥

माझें नामरूप आघवें एक । तेंही जनार्दनु झाला देख ।

ऐसें एकपणाचें कौतुक । आत्यंतिक श्रीजनार्दना ॥ १४ ॥

तेणें कौतुकेंचि आतां । माझेनि नांवें कवि कर्ता ।

हो‍ऊनि स्वयें रची ग्रंथा । यथार्थता निजबोधें ॥ १५ ॥

तेथें द्वितीयाध्यायाचे अंतीं । दूस्तर माया उत्तम-भक्तीं ।

निरसोनियां भजनस्थिती । भगवत्प्राप्ती पावले ॥ १६ ॥

कैशी दुस्तर हरीची माया । पुसावया सादरता झाली राया ।

अत्यादरेंकरोनियां । म्हणे मुनिवर्या अवधारीं ॥ १७ ॥

श्रीराजोवाच -

परस्य विष्णोरीशस्य मायिनामपि मोहिनीम्‌ ।

मायां वेदितुमिच्छामो भगवन्तो ब्रुवन्तु नः ॥ १ ॥

तृतीयाध्यायीं निरूपण । राजा करील चारी प्रश्न ।

माया आणि तिचें तरण । ब्रह्म तें कोण - कर्म तें कैसें ॥ १८ ॥

तेथें प्रथम मायेचा प्रश्न । रायें पुशिला आपण ।

तेचि अर्थींचें निरूपण । मायेचें लक्षण राजा बोले ॥ १९ ॥

सुरांमाजीं श्रेष्ठ हृषीकेशी । ब्रह्मादि शिवु वंदिती ज्यासी ।

त्या श्रीविष्णूची माया कैसी । जे मायिकांसी व्यामोही ॥ २० ॥

कैशी मायिकां माया मोही येथें । ब्रह्मा शिवु मानिती चितें ।

आम्ही पूर्ण मायेचे नियंते । शेखीं माया मयांतें निजमोहें मोही ॥ २१ ॥

ब्रह्मा मोहिला शिवाचे लग्नीं । वीर्य द्रवे पार्वती देखोनी ।

महादेवो महाज्ञानी । देखतांचि मोहिनी निजवीर्य द्रवलें ॥ २२ ॥

जे सज्ञाना छळी लवलाह्या । जीतें श्रुति म्हणती ’अजया’ ।

ते हरीची दुर्धर माया । विवंचूनियां मज सांगा ॥ २३ ॥

म्हणाल दुर्धर मायेचि बाधकता । ते बाधूं न शके अनन्य भक्तां ।

तुवांही भजावें भगवंता । मिथ्या मायेची कथा कां पुसशी ॥ २४ ॥

तेचि अर्थींचें निरूपण । राजा साक्षेपेंसीं आपण ।

मुनींचें ऐकावया गुह्य ज्ञान । विदग्ध प्रश्न आदरें पुसतु ॥ २५ ॥

नानुतृप्ये जुषन्युष्मद्‌ वचो हरिकथामृतम्‌ ।

संसारतापनिस्तप्तो मर्त्यस्तत्तापभेषजम्‌ ॥ २ ॥

येथपर्यंत तपासले

सेवितां तुमचें वचनामृत । पुरें न म्हणे माझें चित्त ।

आस्वादितां शब्दीं शब्दार्थ । श्रवण क्षुधार्त अधिक जाहले ॥ २६ ॥

अद्‍भुत कथा अतिसुरस । श्रवणीं श्रवणा अधिक सोस ।

रसना म्हणे हा अतिगोड रस । डोळ्यां उल्हास हें अपूर्व रूप ॥ २७ ॥

घ्राण म्हणे हा निजगंधु । सुमनीं सुमना अतिसुगंधु ।

वाचा म्हणे हा शब्दु । परमानंदु अनुवादे ॥ २८ ॥

नवल निरूपणाचा यवा । भुजां स्फुरण ये द्यावया खेवा ।

आलिंगन जीवींच्या जीवा । निजसद्‍भावा होतसे ॥ २९ ॥

तुमच्या कथा सुनिश्चितीं । दिव्यौषधि भवरोग छेदिती ।

त्रिविध तापांची निवृत्ती । जड मूढ प्राकृतीं ऐकता भावें ॥ ३० ॥

राजा परमार्थें साकांक्ष । देखोनि सार्थक कथेंचे लक्ष ।

हरीधाकुटा अंतरिक्ष । निरूपणीं दक्ष बोलता झाला ॥ ३१ ॥

अंतरिक्ष म्हणे राया । तुवां पुशिली हरीची माया ।

तो प्रश्नचि गेला वयां । बोलणें न ये आया बोल्क्यचे ॥ ३२ ॥

वंध्यापुत्राचा जन्मकाल । रायें आणविला तत्काल ।

राशिनक्षत्र-जाति-कुल । सांगों जातां विकल वाचा होय ॥ ३३ ॥

मृगजळाची पव्हे बरवी । गंधर्वनगरीं घालावी ।

वारा वळूनि सूत्रस्वभावीं । वाती लावावी खद्योततेजें ॥ ३४ ॥

निजच्छायेचें शिर फोडा । आकाशाची त्वचा कढा ।

शिंपीं आंधारु खरवडा । बागुलाचा रांडवडा निजशस्त्रें कीजे ॥ ३५ ॥

वांझेचे सुने पुत्र झाला । तेथ भीष्मस्त्रियेसी पान्हा आला ।

तेणें पयःपनें तो मातला । घरभंगु केला दिगंबराचा ॥ ३६ ॥

जातीं लहान दळावा वारा । अश्वशृंगें आकाश चिरा ।

नपुंसकाचीं नातोंडें घरा । सूर्योदयीं अंधारा लपों आलीं ॥ ३७ ॥

गुंजेचे निजतेजें दिवी । हनुमंतलग्नीं लावावी ।

या सोहळियालागीं विकावी । वोसगांवीं निजच्छाया ॥ ३८ ॥

आकाशाचिं सुमनें । सुवासें कीं वासहीनें ।

हें विवंचिती जे देखणे । ते मायेचें सांगणें सांगोत सुखें ॥ ३९ ॥

एवं मायेचें जें बोलणें । तें सांगतांचि लाजिरवाणें ।

नुपजत्याचें श्राध करणें । तैशी सांग्णें महामाया ॥ ४० ॥

माया म्हणवी येणें भावें । जे मीकदा विद्यमान नव्हें ।

यालागीं अविद्या येणें नांवें । वेदानुभवें गर्जती शास्त्रें ॥ ४१ ॥

भ्रम तो मायेचें निजमूळ । भ्रांति हेंचि फूल सोज्ज्वळ ।

भुली तें इचें सजुक फळ । विषय रसाळ सदा फळित ॥ ४२ ॥

हे नसतेनि रूपें रूपा अली । सत्यासत्यें गरोदर जाहली ।

तेथें असत्याचीन्‌ पिलीं । स्वयें व्याली असंख्य ॥ ४३ ॥

वासनाविषयगुणीं । गुंफिली मिरवे वेणी ।

मीपणाच्या तरुणपणीं । मदनमोहिनी चमके ॥ ४४ ॥

मृगजलींच्या मुक्ताफळीं । मस्तकीं बाणली जाळी ।

गगनाच्या चांपेकळीं । मिरवे वेल्हाळी अतिसौंदर्यें ॥ ४५ ॥

रज्जुसर्पमाथ्याचा मणी । काढूनि ले‍इली ते लेणीं ।

शुक्तिकारजत-पैंजणीं । चाले रुणझुणी खळखळत ॥ ४६ ॥

शशाविषाणपादुका । ले‍ऊनि ते चाले देखा ।

तिसी तो अहंकरु सखा । अतिनेटका ज्येष्ठपुत्र ॥ ४७ ॥

कुळविस्तारालागीं पाहीं । ममता व्याली ठायीं ठायीं ।

मोहो उपजवूनि देहीं । घरजांव‌ई त्या केला ॥ ४८ ॥

अहंमोहममतायोगें । जग विस्तारले अंगें ।

स्थूळ सबळ प्रयोगें । ममता निज‍अंगें वाढवी ॥ ४९ ॥

संकल्पविकल्पांचीं कांकणें । बाणोनि मन दिधलें आंदणें ।

घालोनि त्रिगुणाचें ठाणें । माया पूर्णपणें थोरावें ॥ ५० ॥

ऐशी मिथ्या मूळमाया । वाढली दिसे राया ।

ते कैसेनि ये आया । सांगावया अनिरूप्य ॥ ५१ ॥

संत म्हणों तरी ते नासे । असंत म्हणों तरी आभासे ।

आधीं असे पाठीं नासे । ऐसीही नसे निजंगें ॥ ५२ ॥

जैसें मृगजळाचें ज्ञान । दिसे तरी तें मिथ्या पूर्ण ।

तैसें आभासे भवभान । ते माया जाण नृपनाथा ॥ ५३ ॥

श्रुतिशास्त्रां मायामाग । पुसतां आरोगिती मूग ।

मायेसी साचाचें अंग । पाहतां चांग दिसेना ॥ ५४ ॥

मृगजळाची महानदी । कोण गिरिवर उद्‍बोधी ।

हें सांगावया नाकळे बुद्धी । तेवीं मायासिद्धी अनिर्वाच्य ॥ ५५ ॥

आरसां काय प्रतिबिंब असे । जो पाहे तोचि आभासे ।

तेवीं आपुलेनि संकल्पवशें । माया उल्हासे नसतीचि ॥ ५६ ॥

रज्जुसर्प जीत धरिला । त्याचें कौतुक पाहों चला ।

ऐसे बोलती जे बोला । ते मायेच सोहळा सांगोत सुखें ॥ ५७ ॥

उडवों जातां आपुली छाया । सर्वथा न उडवे ज्याची तया ।

तेवीं तरतां दुस्तर माया । जाण राया निश्चितीं ॥ ५८ ॥

अग्निसंकल्पु सूर्यीं नसे । शेखीं सूर्यकांतींही न दिसे ।

तळीं धरिलेनि कापुसें । अग्नि प्रकाशे तद्योगे ॥ ५९ ॥

तेवीं शुद्ध ब्रह्मीं संकल्पु नाहीं । शेखीं न दिसे केवळ देहीं ।

माझारीं वासनेच्या ठायीं । देहाभिमानें पाहीं संसारु भासे ॥ ६० ॥

जागृतिदेहाचा विसरु पडे । सवेंचि स्वप्नदेह दुजें जोडे ।

तेणें मिथ्या प्रपंच वाढे । स्वप्नीं स्वप्न कुडें कदा न मने ॥ ६१ ॥

सुषुप्ती देहाचा असंभवो । तेथ नहीं बवभावो ।

जन्ममरण तेंही वावो । संसारसंभवो देहाभिमानें ॥ ६२ ॥

तेवीं आत्मतत्त्वाचा विसरू । तेणें मी देह हा अहंकारू ।

तेणें अहंकारें संसारू । अतिदुस्तरू थोरावे ॥ ६३ ॥

जेवीं मृगजळीं मिथा मासे । तेवीं ब्रह्मीं प्रपंचु नसे ।

तो निरसावया कैसें । साधनपिसें पिशाच ॥ ६४ ॥

दोनीच अक्षरें माया । जंव गेलों सांगावया ।

तंव श्लोकार्थ दुरी ठेला राया । वाढला वायां ग्रंथु सैरा ॥ ६५ ॥

माया पाहों जातां हर्षें । सज्ञानही झाले पिसे ।

नांवारूपाचिये भडसें । कल्पनावशें माया वाढे ॥ ६६ ॥

मायेचें मुख्य लक्षण । राया तुज मी सांगेन खूण ।

आपली कल्पना संपूर्ण । ते माया जाण नृपवर्या ॥ ६७ ॥

निजहृदयीची निज‍आशा । तेचि माया गा मुख्य क्षितीशा ।

जो सर्वथा नित्य निराशा । तों पूज्य जगदीशा पूर्णत्वें ॥ ६८ ॥

आतां कांहीं एक तुझ्या प्रश्नीं । माया सांगोंउपलक्षणीं ।

सर्गस्थित्यंतकारिणी । त्रिविधगुणीं विभागे ॥ ६९ ॥

जेवीं सूर्यासी संकल्पु नसे । तरी नसतां त्याच्या ठायीं दिसे ।

जेव्हां कां निजकिरणवशें । अग्नि प्रकाशे सूर्यकांतीं ॥ ७० ॥

तेवीं शुद्धस्वरूपीं पाहीं । संकल्पमात्र कांहीं नाहीं ।

नसतचि दिसे ते ठायीं । ते जाण विदेही मूळमाया ॥ ७१ ॥

स्वरूप निर्विकल्प पूर्ण । तेथ मी म्हणावया म्हणतें कोण ।

ऐसेही ठायीं स्फुरे मीपण । ते मुख्यत्वें जाण मूळमाया ॥ ७२ ॥

तया मीपणाच्या पोटीं । म्हणे मजचि म्यां पहावें दिठीं ।

मजसीं म्यां सांगाव्या गोठी । अत्यादरें भेटी माझी मज हो‍आवी ॥ ७३ ॥

मज माझी अतिप्रीती । माझी मज हो‍आवी रती ।

माझ्याचि म्यां घे‍ऊनि युक्ती । मज माझी प्राप्ति मद्‍बोधें व्हावी ॥ ७४ ॥

म्हणे मज मियां आलिंगावें । मज मियांचि संबोगावें ।

मज मियांचि संयोगावें । नियोगावें स्वामिसेवकत्वें सर्वदा ॥ ७५ ॥

ऐकें आजानुबाहो नृपनाथा । ऐसें आठवलें भगवंता ।

तो आठवो जाला स्रजिता । महाभूतां भौतिकां ॥ ७६ ॥

चारी वर्ण चारी खाणी । चारी युगें चारी वाणी ।

चारी पुरुषार्थ चहूं लक्षणीं । मुक्तीची मांडनी मांडली चतुर्धा ॥ ७७ ॥

उभारूनि तिन्ही गुण । आठवो रची त्रिभुवन ।

तेणें मांडूनि त्रिपुटीविंदान । कर्मही संपूर्ण त्रिधा केलें ॥ ७८ ॥

एवं एकपणीं बहुपण । रूपा आणी मूळींची आठवण ।

परी बहुपणीं एकपण । अखंडत्वें पूर्ण तें कदा न भंगे ७९ ॥

जीं जीं कुंभार भांडीं करी । आकाश सहजेंचि त्यांभीतरीं

तेवीं महाभूतें भौतिकाकारीं । समन्वयें हरि सर्वदा सर्वीं ॥ ८० ॥

राया जाण येचि अर्थीं बोलिलें उपनिषदांप्रती ।

एकाकी न रमते या श्रुती । द्वैताची स्फुर्ति भगवंतीं स्फुरली ॥ ८१ ॥

किंबहुना एकपणें समस्तें । रूपा आलीं महाभूतें ।

तींचि हरीची माया येथें । जाण निश्चितें नृपनाथा ॥ ८२ ॥

भूत-भौतिक स्फुरे जे स्फूर्ती । ते प्रकाशूं न शके माया स्वशक्तीं ।

मायाप्रकाशकु चिन्मूर्ती । अखंडत्वें भूताकृतीं प्रवेशला भासे ॥ ८३ ॥

मुख्य मायेचें निजलक्षण । प्रकाशी परमात्मा चिद्‍घन ।

तोचि भूतीं भूतात्मा आपण । प्रवेशलेपण नसोनि दावी ॥ ८४ ॥

एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्टः पञ्चधातुभिः ।

एकधा दशधात्मानं विभजन्जुषते गुणान्‌ ॥ ४ ॥

ऐशीं स्रजिलीं भूतें महाभूतें । जीं जड मूढ अचेतें ।

त्यांसी वर्तावया व्यापारार्थें विभागी आपणातें तत्प्रवेशीं ॥ ८५ ॥

पंचधा पंचमहाभूतें । तें कार्यक्षम व्हावया येथें ।

पंचधा विभागें श्री‍अनंतें । प्रविशिजे तेथें तें ऐक राया ॥ ८६ ॥

गंध रूपें पै पृथ्वीतें । प्रवेशोनि श्री‍अनंतें ।

पूर्ण क्षमा आणोनि तीतें । चराचरभूतें वाहवी स्वयें ॥ ८७ ॥

पृत्वी प्रवेशला भगवंतु । यालागीन्‌ ते आवरण-जळांतु ।

उरलीसे न विरतु । जाण निश्चितु मिथिलेशा ॥ ८८ ॥

धरा दरी धराधर । यालागीं विरवूं न शके समुद्र ।

धराधरें पृथ्वी सधर । भूतभार तेणें वाहे ॥ ८९ ॥

स्वाद रूपें उदकांतें । प्रवेशोनि श्री‍अनंतें ।

द्रवत्वें राहोनियां तेथें । जीवनें भूतें जीववी सदा ॥ ९० ॥

जीवनी प्रवेशे जगज्जिवन । याकारणें आवरण तेंचि जाण ।

न शोषितां उरे जीवन । हें लाघव पूर्ण हरीचें ॥ ९१ ॥

तेजाचे ठायीं रूप । प्रवेशला हरि सद्रूप ।

यालागीं नयनीं तेज अमूप । जठरीं देदीप्य जठराग्नि जाहला ॥ ९२ ॥

रूपयोगें लवलाहीं । हरि प्रवेशेतेजाच्या ठायीं ।

तें आवरण-वायूमाजीं पाहीं न मावळे कांहीं यालागीं राया ॥ ९३ ॥

वायूमाजीं स्पर्श योगें । प्रवेशु कीजे श्रीरंगें ।

यालागीं प्राणयोगें । वर्तती अंगें अनेक जीव ॥ ९४ ॥

वायूच्या ठायीं हृषीकेश । स्पर्शरूपें करी प्रवेश ।

यलागीं वायूचा ग्रास । सर्वथा आकाश करूं न शके ॥ ९५ ॥

शब्द गुणें हृषीकेश । आकाशीं करी प्रवेश ।

यालागीं भूतांसी अवकाश । सावकाश वर्तावया ॥ ९६ ॥

शब्दगुणें गगनीं प्रवेशला चक्रपाणी ।

यालागीं तें निजकरणीं । लीन हो‍ऊनि जा‍ऊं न शके ॥ ९७ ॥

महाभूतीं निरंतर । स्वाभाविक नित्य वैर ।

येरांतें ग्रासावया ये‌अर्‌ । अतितत्पर सर्वदा ॥ ९८ ॥

जळ विरवूं पाहे पृथ्वीतें तेज शोषूं पाहे जळातें ।

वायु प्राशुं धांवे तेजातें । आकाश वायूतें गिळूं पाहे ॥ ९९ ॥

तेथ प्रवेशोनि श्रीधर । त्यांतें करोनियां निर्वैर ।

तेचि यरामाजीं ये‌अर्‌ । उल्हासें थोर नांदवी ॥ १०० ॥

एवं पंचभूतां साकारता । आकारली भूताकारता ।

तेथें जीवरूपें वर्तविता । जाहला पैं तत्त्वता प्रकृतियोगें ॥ १०१ ॥

त्यासी ब्रह्मांडीं पुरुष हें नांव । पिंडीं त्यातें म्हणती जीव ।

हा मायेच निजस्वभाव । प्रतिबिंबला देव जीवशिवरूपें ॥ १०२ ॥

शिवीं जे योगमाया विख्याती । जीवीं तीतें अविद्या म्हणती ।

हेचि मायेची मुख्यत्वें भ्रांती । स्वप्नस्थिती संसारू ॥ १०३ ॥

ज्यातेन्‌ म्हणती दीर्घस्वप्न । तो हा मायावी संसार संपूर्ण ।

निद्रेमाजीं दिसे जें भान । तें जीवाचें स्वप्न अविद्यायोगें ॥ १०४ ॥

येथ जागा जाहल्या मिथ्या स्वप्न । बोध जाहलिया मिथ्या भवभान ।

हें अवघें मायेचें विंदान । राया तूं जाण निश्चित ॥ १०५ ॥

आतां जीवाची विषयावस्था । विषयरसीं विषयभोक्ता ।

एकधा दशधा विभागता । आ‍ईक नृपनाथा सांगेन ॥ १०६ ॥

एकधा भागें अंतःकरण । स्वयेन्‌ झाला जनार्दन ।

मन-बुद्धि-चित्त-अहंस्फुरण । चतुर्धा जाण विभागें ॥ १०७ ॥

जीव आपुल्या परिपूर्णता । अहं म्हणे निजात्मता ।

तेथ मायेची अतिलाघवता । देहात्मता दृढ केली ॥ १०८ ॥

अहंकारु वाढवितां देहात्मता । विसरे आपुली चिद्रूपता ।

तो विसरू वाढवी विषयचिंता । तेचि चित्त तत्त्वतां महामाया ॥ १०९ ॥

देह‍अहंता अतिचपळ । तीतेंच म्हणती मन चंचळ ।

नाना संकल्पविकल्पजाळ । वाढवी प्रबळ भय-शोक-दुःख ॥ ११० ॥

देह‍अहंतेचे शहाणपण । तिये नांव गा बुद्धि जाण ।

ते बुद्दीनें निश्चय केला पूर्ण । आम्हा।जन्ममरण अनिवार ॥ १११ ॥

एवं देहाभिमानाचे माथां । चित्तचतुष्टय अवस्था ।

मुख्य संसाराचा कर्ता । जाण तत्त्वतां देहाभिमानु ॥ ११२ ॥

अहंकार धरी सोहंपण । तैं चित्तीं प्रगटे चैतन्यघन ।

तेव्हां मनही होय उन्मन । बुद्धीचा निश्चयो पूर्ण परब्रह्मीं ॥ ११३ ॥

समूळ मावळल्या अभिमान । कैंची बुद्धि कैंचें मन ।

बुडे चित्तचें चित्तपण । ब्रह्म परिपूर्ण कोंदाटे ॥ ११४ ॥

एकधा विभाग अंतःकरण । त्याची उणखूण निजलक्षण ।

राया सांगितलें संपूर्ण । आतां दशधा लक्षण तें ऐक ॥ ११५ ॥

दशधा इंद्रियें अचेतन । तयांतें चेतविता नारायण ।

दशधारूपें प्रवेशोन । इंद्रियवर्तन वर्तवी ॥ ११६ ॥

दृष्टीमाजी झाला देखणें । दृष्य प्रकाशी दृश्यपणें ।

ऐसेनि प्रकाशकपणें दृश्याभरणें दाखवी ॥ ११७ ॥

श्रवणीं झाला तो ऐकणें । शब्द प्रकाशी शब्दलक्षणें ।

मग अर्थावबोधकपणें शब्दविंदानें ऐकवी ॥ ११८ ॥

रसीं रसस्वादु नारायण । रसने तोचि रसस्वादन ।

यापरी नानारससेवन । करवी जनार्दन जनांमाजीं ॥ १९ ॥

सुमनीं श्रीहरी सुगंध । घ्राणी तोचि जाणे गंधावबोध ।

यापरी सुमनमकरंद । भोगवी गोविंद निजांगयोगें ॥ १२० ॥

शीत-उष्ण-मृदु-कठिण । स्पर्श प्रकाशिता नारायण ।

त्वचेमाजीं तोचि स्पर्शज्ञ । यपरी जगजीवन भोगवी स्पर्श ॥ १२१ ॥

वाचेचा वाचकु कमळापती । तोचि प्रकाशी शब्दपंक्ती ।

नाना शब्दार्थव्युत्पत्ति । वदवी निश्चितीं वाचाळपणें ॥ १२२ ॥

करांच्या ठायीं देती घेती । अकर्तेनि कतव्यशक्ती ।

चरणा आचरणें निगुती । गमनस्थिती गोविंदें ॥ १२३ ॥

उपस्थसुखाची सुखप्राप्ती । तेणें सुखें सुखावे श्रीपती ।

स्त्रीपुरुषमैथुनव्युत्पत्ती । प्रकाशी अतिप्रीतीं पुरुषोत्तमु ॥ १२४ ॥

गुदचे ठायी जें का क्षरण । तेंही अक्षरें होय जाण ।

यापरी निजात्मा परिपूर्ण । दशधा आपण विभागला देहीं ॥ १२५ ॥

यापरी गा देहयोगें । विलासे विषयसंभोगें ।

भोग्य भोक्ता उभय घागें । प्रकाशूनि अंगें स्वयें भोगी ॥ १२६ ॥

जेवीं साळ‍ईच्या रुखा । साळ‍ईचि बीज देखा ।

साळ‍ईचि शाखोपशाखा । न विकारितां असका वृक्ष होये ॥ १२७ ॥

जेवीं कां ऊंस बीजीं पडे । तो बाहेर ऊंसपणेंचि वाढे ।

जरी भिन्न भिन्न कांडें चढे । तरी मगें पुढें रस एकु ॥ २८ ॥

तेवीं विषय आणि करणें । प्रकाशूनि एकपणें ।

मग विषयरस सेवणें । जीवपणें स्वयें सेवी ॥ २९ ॥

गुणैर्गुणान्स भुञ्जान आत्मप्रद्योतितैः प्रभुः ।

मन्यमान इदं सृष्टमात्मानमिह सज्जते ॥ ५ ॥

इंद्रिया आणि विषयांसी । सहजें अंतर्यामी प्रकाशी ।

जीव सेवूनि त्या विषयांसी । पावे आसक्तीसी अहंभावें ॥ १३० ॥

म्हणे हे विषय कैसे गोड । माझ्या देहाचें पुरे कोड ।

तंव इंद्रियांची खवळे चाड । विषय वाड भोगावया ॥ १३१ ॥

इंद्रियां विषयांची आसक्ती । देहाभिमानें वाढे वृत्ती ।

मावळोनि मूळींची स्फूर्ती । मोहममतास्थिति दृढ वाढे ॥ १३२ ॥

मग मी म्हणे देहातें । देहसंबंधीं जें तें आप्तें ।

विषयांचिये लोलुपते । उसंतु चित्तें असेना ॥ १३३ ॥

प्रकृतिस्वभावें कर्म जाहलें । तें तें म्हणे म्यां केलें ।

देह‍अहंतेचें नाथिलें । काविरें चढलें अनिवार ॥ १३४ ॥

देह‍अहंता अति‍उद्धट । तेथें मोहममता अतिदुर्घट ।

तेणें जन्ममरणांची वाट । घडघडाट प्रवाहे ॥ १३५ ॥

कर्माणि कर्मभिः कुर्वन्सनिमित्तानि देहभृत्‌ ।

तत्तत्कर्मफलं गृह्णन्भ्रमतीह सुखेतरम्‌ ॥ ६ ॥

मनीं धरोनि विषयकाम । कर्मेंद्रियीं करितां कर्म ।

तेथें निपजती धर्माधर्म । बाधक परम पुरुषातें ॥ १३६ ॥

कल्पिला फळभोग घडे । त्यासारिखें देह धरणें पडे ।

देहें देहाची खाणी उघडे । मरणही वाढे तैसेंचि ॥ ३७ ॥

फळाशा कर्म अतिदारुण । अमरां आणी अमित मरण ।

अजन्म्या अंगीं जन्म पूर्ण । पुनः पुनः जाण आदळती ॥ ३८ ॥

एवं स्वर्ग आणि संसारा । जन्ममरणांच्या येरझारा ।

नाना योनि अपारा । निजकर्मद्वारा स्वयेन्‌ भोगी ॥ ३९ ॥

डोळे बांधोनि जुंपिला घाणा । तेलियाचा ढोरु जाणा ।

करकरीतु परिभ्रमणा । अविश्रम जाणा भोंवतसे ॥ १४० ॥

तेवीं बांधोनि ज्ञानाचे डोळे । भोगूं जातां निजकर्मफळें ।

तंव जन्ममरणांचे सोहळे । भोगी आगळे अनिवार ॥ १४१ ॥

उदो‍अस्तांचेनि प्रमाणें । जैसें सूर्यासी पडे भंवणें ।

तैशीं हीं जनमरणें । अतिदारुणें स्वयें सोशी ॥ १४२ ॥

शिणशिणों जंव जन्म कंठी । सवेंच मरण ये त्यापाठीं ।

जैसीं जावळी फळें एक देठीं । तैशा जन्ममरणकोटी भोगी स्वयें ॥ १४३ ॥

इत्थं कर्मगतीर्गच्छन्बह्वभद्रवहाः पुमान्‌ ।

आभूतसम्प्लवात्सर्ग प्रलयावश्नुतेऽवशः ॥ ७ ॥

ःओता पूर्णत्वें जो स्वतंत्र । तो झाला कर्मपरतंत्र ।

णानाकर्मगतिपात्र । दुःखसुखक्षेत्र सद वाहे ॥ १४४ ॥

ंआनोनि विषयांचें सुख । देखतदेखतां घेतलें विख ।

ट्याचें अगणित असुख । जन्मकोटी दुःख सोशितां न सरे ॥ १४५ ॥

डुःखावरी दुःखांचे आवर्त । मोहशोकांचे गर्तीं पडत ।

आतियातनेमाजीं बुडत । सदा उकडत काळाग्नीं ॥ १४६ ॥

आ‌इसे सोशितां दुःख-शोक । पुढें अवचितां एका‍एक ।

ंअहाप्र्ळयाचा भडका देख । निकट सन्मुख अंगी वाजे ॥ १४७ ॥

टेथें मागें न वचे काढिला पावो । पुढें निघावया नाहीं वावो ।

णिजकर्में बांधिला पहा वो । प्रळयाचा घावो मस्तकीं वाजे ॥ १४८ ॥

ऊत्पत्तिस्थितिप्रकरण । तुज सांगितलें संपूर्ण ।

षातां प्रळयाचें लक्षण । सावधान अवधारीं ॥ १४९ ॥

धातूपप्लव आसन्ने व्यक्तं द्रव्यगुणात्मकम्‌ ।

अनादिनिधनः कालो ह्यव्यक्तायापकर्षति ॥ ८ ॥

सूर्योदयेंसीं दिवसस्थिती । लोटल्या अवश्य पावे राती ।

तेवीं झालिया उत्पत्तिस्थिती । प्रळयाची प्राप्ती अवश्य पावे ॥ १५० ॥

एवं पावल्या प्रळयवेळु । खवळे अनादिनिधन काळु ।

तो महाभूतेंसीं भूगोळु । नाशर्थ प्रबळु प्रताप मंडी ॥ १५१ ॥

तेथ जें जें स्थूळाकारें व्यक्त । तें तें करूं लगे अव्यक्त ।

जेवीं पेरिलें पिकोनि शेत । स्वये वाळत उष्णकाळीं ॥ १५२ ॥

तृणादि नाना बीजें क्षितीं । स्वभावें वार्षिये विरूढती ।

तेचि शारदीये नानाव्यक्ती । सफळितें होती सुपुष्ट ॥ १५३ ॥

तेचि ग्रीष्माच्या अंतीं । फळमूळ मोडोनि व्यक्ती ।

बीजें लीन होती क्षितीं । कैशी काळगती संसारा ॥ १५४ ॥

जेवीं वसंताचे ऐलीकडी । वृक्षांसी होय पानझडी ।

तेवीं ब्रह्मादिकांची परवडी । काळ झोडी निजसत्ता ॥ १५५ ॥

जेवीं कां वळलिया शेत । कृषीवळु मळुं लागे समस्त ।

तेवीं व्यक्ताचें अव्यक्त । काळ त्वरित करूं लागे ॥ १५६ ॥

तेच अव्यक्त करिती स्थिती । राया सांगेन तुजप्रती ।

काळाची क्षोभक शक्ती । प्रळयाचे प्राप्तीपूर्वीं पावे ॥ १५७ ॥

शतवर्षा ह्यनावृष्टिर्भविष्यत्युल्बणा भुवि ।

तत्कालोपचितोष्णार्को लोकांस्त्रीन्प्रतपिष्यति ॥ ९ ॥

काळक्षोभाचिये दृष्टि । शतवर्षें अनावृष्टी ।

तेणें अत्युल्बणें आटे सृष्टी । पृथ्वीच्या पोटीं कांही नुरे ॥ १५८ ॥

प्राणिमात्र निमाले देख । वनें वाळूनि जाहली रख ।

बिंदुमात्र न मिळे उदक । यापरी लोक आटिले काळे ॥ १५९ ॥

तंव द्वादिशादित्यमेळा । मंडळीं झाला एकवेळां ।

तेथींच्या किरणीं प्रबळा । त्रैलोक्य सकळा संतप्त केलें ॥ १६० ॥

येती उष्णाचिया आह्या । होती पर्वतांच्या लाह्या ।

तेणें धरातळ लवलाह्या । भस्म झलें राया मह‍उष्णें ॥ १६१ ॥

पातालतलमारभ्य सङ्कर्षणमुखानलः ।

दहन्नूर्ध्वशिखो विष्वग्वर्धते वायुनेरितः ॥ १० ॥

उष्णॆं तापले पृथ्वीतळ । पोळलें शेषफळामंडळ ।

तैं सहस्रमुखें विषानळ । अग्निकल्लोळ वमिता झाला ॥ १६२ ॥

पाताळतळींहूनि देखा । ऊर्ध्वमुख अग्निशिखा ।

जाळितचि तिहीं लोकां । उठिला घडका अनिवार ॥ १६३ ॥

क्षोभें दिधला फूत्कारा । सहस्रमुखें सुटला वारा ।

तो साह्य झाला त्या वैश्वानरा । जाळीत दिगंतरा वाढला वणवा ॥ १६४ ॥

संवर्तको मेघगणो वर्षति स्म शतं समाः ।

धाराभिर्हस्तिहस्ताभिर्लीयते सलिले विराट्‌ ॥ ११ ॥

स्वर्ग आणि पाताळतळा । कवळूनि उठिल्या अग्निज्वाळा ।

तंव प्रळयकर्त्या मेघमाळा । क्षोभल्या त्या काळा अतिदुर्धरा ॥ १६५ ॥

म्हणाल तेथ मोठमोठे । वर्षों लागले थेंबुटे ।

तैसें नव्हे गा कडकडाटें । एकी धार सुटे अनिवार ॥ १६६ ॥

इतर पर्जन्याच्या धारा । त्य तैशा नव्हती नृपवरा ।

ऐक प्रमाणाच्या निर्धारा । तो समयो महावीरा अतिदुस्तर ॥ १६७ ॥

जैशी कां मदगजाची सोंड । तैशा धारा अतिप्रचंड ।

शत वर्षेंवरी अखण्ड । पर्जन्य वितंड पैं वर्षें ॥ १६८ ॥

विजु निजतेजें नभ जाळी । कडकडाटे दे आरोळी ।

काळाची बैसे दांखिळी । ऐसा प्रलयकाळीं मेघ खवळे ॥ १६९ ॥

तेणें उलथलें जळ सैंघ । जेथोनि वर्षत होते मेघ ।

त्यांतेंही विरवूनि सांग । जळमय चांग त्रिलोक्य झालें ॥ १७० ॥

अनिवार वर्षतां वेग । जेथें मेघांचेंही विरे आंग ।

य नांव सांवर्तक मेघ । अति‍अमोघ वर्षावो ॥ १७१ ॥

तीर्थ क्षेत्र पवित्रोदक । सरिता समुद्र झाले एक ।

हारपले चंद्रसूर्यादिक । तिनी लोक बुडाले ॥ १७२ ॥

ऐशिया एकार्णवाचे ठायीं । विराट विराला गा पाहीं ।

साकार उरे ऐसें कांहीं उरलें माहीं नृपनाथा ॥ १७३ ॥

ततो विराजमुत्सृज्य्‌ वैराजः पुरुषो नृप ।

अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धन इवानलः ॥ १२ ॥

प्रळयकाळीं अतिगहिंसु । अगाध उसळे जलोल्हासु ।

स्थूळाचा करितां नशु । विरे निःशेषु विराटु ॥ १७४ ॥

विराटाच वैराज पुरुषु । तो अव्यक्तीं करी प्रवेशु ।

जेवीं इंधननाशें हुताशु । करी रहिवासु निजकरणीं ॥ १७५ ॥

जें ब्रह्मलोकनिवासी होती । त्यांसी महाप्रळयाचे अंतीं ।

ब्रह्मयसवें सर्वांसी क्रममुक्ती । ऐसें स्मॄ-श्रुतींचें दृढ वाक्य ॥ १७६ ॥

वैराजपुरुष नाम वदंती । हिरण्यगर्भतें म्हणती ।

त्यासी प्रळयीं प्रवेशु अव्यक्तीं । तैं इतरांची गति श्रुतिवाक्यें कैसी ॥ १७७ ॥

विदेहें पुशिली मायेची स्थिती । ते मायेची ऐशी दुर्धर शक्ती ।

जे न करिती भगवद्‍भक्ती । त्यां ब्रह्म्यासवें मुक्तीं घडों नेदी ॥ १७८ ॥

जालिया ब्रह्मसदनप्राप्ती । नकरितां भगवद्‍भक्ती ।

अतिशयें दुर्लभ मुक्ती । भक्तीपाशीं मुक्ती दासी जैशी ॥ १७९ ॥

न करितां भगवद्‍भजन । ब्रह्म्यासीही मुक्ति नव्हे जाण ।

मा इतरांचा ज्ञानाभिमान । पुसे कोण परमार्थीं ॥ १८० ॥

ज्यासी जेथ पदाभिमान । त्यासी तेंचि दृढबंधन ।

यलागीं दुर्लभपण । मोक्षासी जाण तिहीं लोकीं ॥ १८१ ॥

सांडोनियां पदाभिमान । अंगें सदाशिवु आपण ।

नित्य वसवी महाश्मशान । भगवद्‍भजनीं निजनिष्ठा ॥ १८२ ॥

यलागीं ज्यांसी ब्रह्मलोकप्राप्ती । तेथही जे करिती भगवद्‍भक्ती ।

त्यांसीच प्रळयाच्या अंतीं । परममुक्ती नृपवर्या ॥ १८३ ॥

ब्रह्मलोकीं ज्यां नाहीं हरिभक्ती । तेही पावती पुनरावृत्ती ।

ऐशी मयेची दुर्धर शक्ती । न करितां भक्ती मुक्ति कैंची ॥ १८४ ॥

अर्थीं ब्रह्म्याचें वचन । दों श्लोकीं बोलिला आपण ।

ज्ञानाभिमानियां पतन । भक्तां भवबंधन कदा न बधी ॥ १८५ ॥

[ ब्रह्मादिकृतगर्भस्तुतिश्लोकौ ]

येऽयेऽरविन्दाक्ष व्विमुक्तमानिनस्त्वय्यस्तभावादबिशुद्धबुद्धयः ।

आरुह्य कृच्छ्रेण परं पदं ततः पतन्त्यधोऽनादृतयुष्मदङ्घ्रयः ॥ ३२ ॥

तथा न ते माधव तावकाः चिद्‍भ्रश्यन्ति मार्गात्त्वयि बद्धसौहृदाः ।

त्वयाभिगुप्ता विचरन्ति निर्भया विनायकानीकपमूर्धसु प्रभो ॥ ३३ ॥

[ भा द स्क पू अ २ ]

न करितां भगवद्‍भक्ती । सज्ञानाही नातुडे मुक्ती ।

तेचि अर्थींच्या दृष्टांतीं ब्रह्म्याची उक्ती दाविली येथें ॥ १८६ ॥

जन्मामाजी ब्रह्माणपण । तेही वेदशास्त्रसंपन्न ।

न करितां भगवद्‍भजन । अचूक पतन तयांसी ॥ १८७ ॥

भक्तां सर्वभूतीं भगवद्‍भावो । तेथ विघ्नांसी नाहीं ठावो ।

तयां अपावचि होय उपावो । भावार्था देवो सदा साह्य ॥ १८८ ॥

भक्तीवीण मुक्तीचा सोसु । करितां प्रयत्न पडे वोसु ।

असो हें वैराजपुरुषु करी प्रवेशु अव्यक्तीं ॥ १८९ ॥

अव्यक्तीं वैराजाचा प्रवेशु । होतांचि महाभूतविलासु ।

हों लागे भूतां र्‍हासु । तो अनुप्रवेशु ऐक राया ॥ १९० ॥

वायुना हृतगन्धा भूः सलिलत्वाय कल्पते ।

सलिलं तद्धृतरसं ज्योतिष्ट्वायोपकल्पते ॥ १३ ॥

हृतरूपं तु तमसा वायौ ज्योतिः प्रलीयते ।

हृतस्पर्शोऽवकाशेन वायुर्नभसि लीयते ॥ १४ ॥

प्रळयवायूचा क्षोभक क्रोधु । तेणें पृथ्वीचा हरिला गंधु ।

तंव तेही विरोनियां प्रसिद्धु । एकवदु जळ जाहलें ॥ १९१ ॥

क्षोभला वायु असमसाहस । तो हरी जळचा जळरस ।

तेव्हां जळाचा होतसे र्‍हास । सावकाश्‌ प्रळयमहातेनीं ॥ १९२ ॥

त्या तेजाचा निजसंभ्रम । वयुबळें ग्रासीत तम ।

तेव्हां प्रळयवायु परम । भरोनि व्योम कोंदाटे ॥ १९३ ॥

त्या प्रळयवायूचा स्पर्श । चपळतेसी सर्व ग्रास ।

करूनि ठके अवकाश । तेव्हां वायूतें आकाश निःशेष ग्रासी ॥ १९४ ॥

कालात्मना हृतगुणं नभ आत्मनि लीयते ।

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सह वैकारिकैर्नृप ।

प्रविशन्ति ह्यहङ्कारं स्वगुणैरहमात्मनि ॥ १५ ॥

आकाशाच जो शब्दगुण । तो प्रळयकाळु गिळी । संपूर्ण ।

तंव क्षभला तामसाभिमान । तो करी प्राशन गगनाचें ॥ १९५ ॥

दश इंद्रियांचा गोंदळा । राजसाभिमानीं रिघाला ।

चित्तचतुष्टयाचा मेळा । तोही प्रवेशला सात्त्विकाभिमानीं ॥ १९६ ॥

इंद्रिय‍अधिष्ठात्रीं दैवतें । तीहीं मिळोनियां समस्तें ।

प्रवेशलीं सात्त्विकातें । जाण निश्चितें नृपनाथा ॥ १९७ ॥

ते तिनी अहंकार त्रिगुणेंसीं । प्रवेशती महतत्त्वासीं ।

महत्तत्त्व मिळे मायेसी । जेवीं कन्या संततीसीं माहेरा ये ॥ १९८ ॥

जेवीं कुकडीचीं पिलीं । कुकडी पांखांतळी घाली ।

मग ते स्वयें दिसे एकली ॥ तेवीं माया उरली कल्पांतीं ॥ १९९ ॥

एवं उत्पत्तिस्थितिप्रळयांत । त्रिविध भागें दाविली येथ ॥

ते गुणमयी माया निश्चित । मिथ्याभूत आभासे ॥ २०० ॥

जेवीं लेंकुरें खेळतां खेळासी । दिवसा म्हणती जाहली निशी ।

तेवींचि पूर्णस्वरूपापाशीं । देखती मायेसी त्रिविध कल्पता ॥ २०१ ॥

एषा माया भगवतः सर्गस्थित्यन्तकारिणी ।

त्रिवर्णा वर्णितास्माभिः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १६ ॥

उत्तम मध्यम अधम जन । तिन्ही अवस्था त्रिभुवन ।

त्रिविध कर्में तीन गुण । हें जाण विंदान मायेचें ॥ २०२ ॥

ध्येय ध्याता ध्यान । पूज्य पूजक पूजन ।

ज्ञेय ज्ञाता आणि ज्ञान । हेही त्रिपुटी पूर्ण मायेची ॥ २०३ ॥

दृश्य द्रष्टा आणि दर्शन । कर्म कर्ता क्रियाचरण ।

भोग्य भोक्ता भोजन । हे त्रिपुटी पूर्ण मायेची ॥ २०४ ॥

शब्द श्रोता आणि श्रवण । घ्रेय घ्राता आणि घ्राण ।

रस रसना रसस्वादन । हे त्रिपुटी जाण मायेची ॥ २०५ ॥

कर क्रिया आणि कर्ता । चरण चाल चालता ।

बोल बोलणें बोलता । हे त्रिविधावश्ता मायेची ॥ २०६ ॥

अहं सोहं जडमूढता । साधक साधन साच्यता ।

देवी देवो परिवारदेवता । हेही त्रिविधता मायेची ॥ २०७ ॥

देह देही देहाभिमान । भव भय भवबंधन ।

मुक्त मुमुक्षु अज्ञान । हेंही विंदान मायेचें ॥ २०८ ॥

सुख दुःख जडत्व पूर्ण । आधी समाधी व्युत्थान ।

उत्पत्ति स्थिति निधन । इंहीं लक्षणीं संपूर्ण माया विलसे ॥ २०९ ॥

नभी निळिमा पूर्ण भासे । शेखी निळिमेचा लेशही नसे ।

तेवीं स्वरूपीं माया आभासे । मिथ्यावेशें मायिक ॥ २१० ॥

जेवीं प्रत्यक्ष दिसे मृगजळ । परी तें निधाघचि केवळ ।

तेवीं स्वरूपीं माया प्रबळ । मूळीं निर्मूळ आभासे ॥ २११ ॥

हे मिथ्या माया कल्पनावशें । प्रबळ बळें भासली दिसे ।

नासूं जातां नाशिजे ऐसें । सत्यत्वें नसे निजांग ॥ २१२ ॥

नांवरूपाचिया भडसें । ब्रह्मादिक केले पिसे ।

मिथ्या त्रिपुटीविन्यासें । ज्या बंधिलें दिसे त्रिलोक्य ॥ २१३ ॥

जेवीं रूपासवें दिसे छाया । नाशितां नातुडे नाशावया ।

तेवीं स्वरूपीं मिथ्या माया । अतिदुर्जया देवांसी ॥ २१४ ॥

जेवीं देहासवें मिथ्या छाया । तेवीं ब्रह्मीं मिथ्या माया ।

कल्पनायोगें वाढली वायां । यालगी अजया वेदशास्त्रें म्हणती ॥ २१५ ॥

राया कल्पना वाढे जे ठायीं । तेंचि मायेचें दृढ मूळ पाहीं ।

जो निर्विकल्प निजदेहीं । त्यासी माया नाहीं तिहीं लोकीं ॥ २१६ ॥

कल्पिती कल्पना जे राया । तेचि जाण मुख्य माया ।

आणीक रूपकें सांगावया । नातुडे माया निरूपणीं । २१७ ॥

तेचि त्रिविध मुख्यलक्षणीं । माया सांगितली विवंचोनी ।

आतां कोण्या अर्थींचेश्रवणीं । अत्यादरु मनीं वर्ते राया ॥ २१८ ॥

माया दुस्तर दारुण । ऐकूनि ऋत्विज ब्रह्मण ।

थरारले सभाजन । राजाही पूर्ण विस्मित जाहला ॥ २१९ ॥

नवल मायेचे रूपक । नाशूं न शकतीच ज्ञाते लोक ।

जिया गोंविले ब्रह्मादिक । इतरांचा देख पाडु कोण ॥ २२० ॥

माया आक्रमूनि शिवासी । तोही आणिला जीवत्वासी ।

ते माया तरवे दीनासी । तो उपावो यासी पुसों पां ॥ २२१ ॥

सुखोपायें दीन जन । दुस्तर माया तरती पूर्ण ।

तदर्थीं राजा आपण । अत्यादरें प्रश्न श्रद्धेनें पुसे ॥ २२२ ॥

श्रीराजोवाच ।

यथैतामैश्वरीं मायां दुस्तरामकृतात्मभिः ।

तरन्त्यञ्जः स्थूलधियो महर्ष इदमुच्यताम्‌ ॥ १७ ॥

अतिदुस्तर हरीची माया । आ‍इकोनि हांसें आले राया ।

लटकीच परी देहाभिमानियां । बाधावया दृढ जाहली ॥ २२३ ॥

माया दुस्तर शास्त्रप्रसिद्धी । तेथ बाळेभोळे स्थूळबुद्धी ।

सुखें तरती कोणे विधीं । तो सांग त्रिशुद्दी उपावो ॥ २२४ ॥

ज्यासी वश्य नाही निजमन । आणि भवाब्धि तरावया भाव पूर्ण ।

ऐसे भोळे भाविक जन । त्यांसी मायातरण सुगम सांगा ॥ २२५ ॥

मागां कवि बोलिला संकलितीं । तन्माययाऽतो बुध आभजेति ।

गुरु-ब्रह्म अभेदस्थिती । करितां भक्ती माया तरिजे ॥ २२६ ॥

तें भक्तीचें स्पष्ट लक्षण । विशद हो‍आवया श्रवण ।

पुढती मायेचें तरण । पुसावया कारण मुख्य हेंचि ॥ २२७ ॥

तो मायातरणोपायविधी । सुगम सांगावया त्रिशुद्धी ।

अंतरिक्षाधाकुटा सुबुद्धी । प्रबुद्ध प्रज्ञानिधी बोलता जाहला ॥ २२८ ॥

मुख्य मायेचें तरण । प्रबुद्धचिजाणे पूर्ण ।

प्रबुद्ध जाहलिया आपण । मायेचें विंदान न तरतां तरती ॥ २२९ ॥

मनीं विषयाचा छंदु । तो केवळ महाबाधु ।

विषयत्यागी तो प्रबुद्धु । तोचि विशदु भावो आ‍इका ॥ २३० ॥

विषयीं लोभलें अत्यंत मन । तेथ नव्हतां वैराग्य पूर्ण ।

कदा नव्हे मायेचें तरण । वैराग्यार्थ जाण विषय निंदी ॥ २३१ ॥

केवळ नश्वर विषय देख । तेंचि मानिती परम सुख ।

तें सुखचि दुःखदायक । स्त्रीकामें मुख्य माया बाधे ॥ २३२ ॥

वेंचुनि धनाचिया गांठी । सुखार्थीं स्त्री वैसविली पाटीं ।

तेचि भोगवी दुःखकोटी । जगीं माया लाठी स्त्रीकामें ॥ २३३ ॥

स्त्रीकामें प्रपंचु सबळ । स्त्रीकामें दुःख प्रबळ ।

स्त्रीकामें मायेसी बळ । स्त्रीकामें मोहिलें जग ॥ २३४ ॥

आवडीं स्त्री बैसवितां पाटीं । ते प्रपंचाच्या वाढवी कोटी ।

महामोहाच्या पाडूनि गांठी । दुःखसागरीं लोटी स्त्रीकामु ॥ २३५ ॥

जे नवमास वाहे उदरांत । ते माता करूनि अनाप्त ।

स्त्रियेसी मानिती अति‍आप्त । ऐशी माया समर्थ स्त्रीकामें ॥ २३६ ॥

जे तोंडींचें पोटींचें खाववित । जे सदा सोशी नरकमूत ।

ते मातेहूनि स्त्री आप्त । जाहली जगांत मायामोहें ॥ २३७ ॥

स्त्रिया मेळवितां असंख्य मिळती । परी माता न मिळे त्रिजगतीं ।

ऐसें जे सज्ञान जाणती । तेही आप्त मानिती स्त्रियेतें ॥ २३८ ॥

मातेतें भजतां भुक्तिमुक्ती । स्त्रियेतें भजतां नरकप्राप्ती ।

ऐसें जे शास्त्रज्ञ जाणती । तेही मता उपेक्षिती स्त्रीकामें ॥ २३९ ॥

एवं स्त्रीकामाचिया व्याप्ती । माया व्यापिली त्रिजगतीं ।

सज्ञानही पाडले भ्रांतीं । स्त्रीकामसक्ती महामाया ॥ २४० ॥

मानूनि विषयांचे सुख । काम्य कर्म करितां देख ।

तेणें अतिदुःखी होती लोक । दुःखदयक काम्य कर्म ॥ २४१ ॥

कामिनीकामें गृहासक्ती । प्राणी प्राणांतें स्वयें शिणविती ।

त्या श्रमाची निदानस्थिती । सांगेन तुजप्रती राजाधिराजा ॥ २४२ ॥

निर्मळ जळें भिंती धुतां । जळाचीच नासे निर्मळता ।

हात माखती धुतले म्हणतां । भिंतीही तत्त्वतां निदळ केली ॥ २४३ ॥

तेवीं विषयांचेनि सुखें सुख । न पावतीच ब्रह्मादिक ।

विषयाचा जे मानिती हरिख । ते परममूर्ख पशुदेही ॥ २४४ ॥

नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेनात्ममृत्युना ।

गृहापत्याप्तपशुभिः का प्रीतिः साधितैश्चलैः ॥ १९ ॥

तरिदिवसु निजनिकटें । मर्णेंसीं घेतां झटें ।

कवडीची प्राप्ती न भेटे । प्राणांतकष्टें द्रव्य जोडे ॥ २४५ ॥

एवं कष्टलें जोडलें धन । तें महादुःखाचें जन्मस्थान ।

अर्थ अनर्थाचें अधिष्ठान । निजात्ममरण निजमूळ ॥ २४६ ॥

द्रव्य नातां उपायें शिणवी । जाहलिया संरक्षणीं आधी लावी ।

रात्रिदिवस हृद्रोग जीवीं । अविश्वासें नांदवीं धनलोभु ॥ २४७ ॥

मायाबापांशीं चोरी करवी । स्त्रीपुरुषांसी कलहो लावी ।

सुहृदांतें दूरी दुरावी । हे द्रव्याची पदवी स्वाभाविक ॥ २४८ ॥

द्रव्यपाशीं आधिव्याधी । द्रव्यापाशीं दुष्ट बुद्धी ।

द्रव्यापाशीं सलोभ क्रोधीं । असत्य निरवधी द्रव्यापाशीं ॥ २४९ ॥

द्रव्यापाशीं अतिविकल्प । द्रव्यापाशीं वसे पाप ।

द्रव्यापाशीं अतिसंताप । पूर्ण दुःखरूप ते द्रव्य ॥ २५० ॥

हें दानें त्यागितां फळ गोमटें लोभियां नरका ने हटॆंतटें ।

द्रव्या‍ऐसे गा वोखटें । आन न भेटे तिहीं लोकीं ॥ २५१ ॥

नळिया चणियांचे आशा । वानरें मुठीं धरणें तोचि फांसा ।

तेवीं द्रव्यदाराभिलाषा । नरदेहदशा अधःपातीं ॥ २५२ ॥

द्रव्य सहसा न मिळे पाहीं मिळेतरी अनीति अपायीं ।

यालागीं द्रव्याच्या ठायीं । सुख नाहीं त्रिशुद्धी ॥ २५३ ॥

धन वेचोनि फाडोवाडें । घर करिती वाडेंकोडें ।

तें अध्रुवत्वें सवेंचि पडे । थितें द्रव्य बुडे आयुष्येंसीं ॥ २५४ ॥

करूनि आयुष्याचा मातेरा । मुद्दलसिंचने जोडिलें पुत्रा ।

त्या पुत्राच्या मरणद्वारा । दुःखदुर्धरामाजीं बुडती ॥ २५५ ॥

प्रपंचींचे सुहृद समस्त । जंव स्वार्थ तंव होती आप्त ।

स्वार्थविरोधें तें अनाप्त । हो‍ऊनि घात सुहृदां करिती ॥ २५६ ॥

करोनिया अतिहव्यासु । मेळविती नाना पशु ।

त्यांचा सवेंचि होय नाशु । तेणें दुःखें त्रासु गृहस्थांसी ॥ २५७ ॥

निजदेहोचि नश्वर येथ । त्यासि प्रपंच नव्हे गा शाश्वत ।

अवघें जगचि काळग्रस्त । इहलोकीं समस्त ठकिले विषयीं ॥ २५८ ॥

मनुष्यदेहो कर्मभूमीं प्राप्त । तो लोक म्हणती कर्मजित ।

हा जैसा नश्वर येथ । तैसाच निश्चित नश्वर स्वर्गु ॥ २५९ ॥

एवं लोकं परम्विद्यान्नश्वरं कर्मनिर्मितम्‌ ।

सतुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम्‌ ॥ २० ॥

मनीं धरोनी विषयभोग । इहलोकीं करिती याग ।

पुण्य जोडोनियां साङ्‍ग । पावती स्वर्गनिजपुण्ययोगें ॥ २६० ॥

स्वर्गासुखा इंद्र अधिपती । तोही पतनार्थ धाके चित्तीं ।

विघ्नें सूची तापसांप्रती । स्वर्गस्थिति अपायी ॥ २६१ ॥

यापरी निजपुण्यें स्वर्गप्राप्ती । त्या लोकातें पुण्यजित म्हणती ॥

तेही पुण्यक्षयें क्षया जाती । तेणें धाकें धाकती स्वर्गस्थ श्तेष्ठ ॥ २६२ ॥

गांठीं पुण्य असतां चोख । स्वर्गभोगीं असेल सुख ।

हेही वार्ता समूळ लटिक । स्वर्गींचें दुःख ऐक राया ॥ २६३ ॥

समान पुण्यें समपदप्राप्ती । त्यांसी स्पर्धकलहो करिती ।

आपणाहूनि ज्यां अधिक स्थिति । त्यांचा द्वेष चित्तीं अहर्निशी ॥ २६४ ॥

जैसे राजे मंडळवर्ती । राज्यलोभें । कलहो करिती ।

तैशी स्वर्गस्थां कलहस्थिती । देवेषें होती अतिदुःखी ॥ २६५ ॥

पतनभयें कलह-द्वेष वोढी । क्षयतें पावे पुण्यजोडी ।

अधोमुख पडती बुडीं । यज्ञिकें बापुडीं चरफडती ॥ २६६ ॥

एवं स्वर्गसुख‍उल्हसु । मानिती ते केवळ पशु ।

प्रत्यक्ष तेथ द्वेष नाशु । असहसाहसु नित्य कलहो ॥ २६७ ॥

सेविलाचि विषयो नित्य सेविती । परी कदा नव्हे मानसीं तृप्ती ।

तरी मिथ्या म्हणौनि नेणती । हेमोहक शक्ती मायेची ॥ २६८ ॥

जैसें वेश्येचें सुख साजणें । वित्त घे‍ऊनि वोसंडणें ।

तेवीं विषयाचा संगु धरणें । तंव तंव होणें अतिदुःखी ॥ २६९ ॥

यालागीं उभयभोगु‍उपाया । जे जे प्रवर्तले गा राया ।

ते ते जाण ठकिले माया । थितें गेलें वायां उत्तम अयुष्य ॥ २७० ॥

कर्मभूमीं नरदेह प्राप्त । हें पूर्ण निजभाग्याचें मथित ।

देव नरदेह वांछित । ते देव केले व्यर्थ विषयार्थीं ॥ २७१ ॥

एवं विषयाची आसक्ती । माया ठकिले नेणों किती ।

यालागीं विषयाचे विरक्ती । करावी गुरुभक्ती तेंचि सांगों ॥ २७२ ॥

तस्माद्‍गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम्‌ ।

शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम्‌ ॥ २१ ॥

जाणोनि विषयांचे नश्वरपण । पावावयालागीं ब्रह्म पूर्ण ।

सद्‍गुरुसी अनन्यशरण । रिघावें संपूर्ण श्रद्धायुक्त ॥ २७३ ॥

सद्‍गुरुवचनमात्रें माया । तरेन हा निश्चयो राया ।

येणें सद्‍भावें लागतो पायां । पावावया निजस्वार्तु ॥ २७४ ॥

गुरु ऐसें जे म्हणणें । तेंही आहे बहुसालपणें ।

ऐक राया तीं लक्षणें । तुज कारणें सांगेन ॥ २७५ ॥

एक वेदाध्ययन गुरु । एक व्याख्यानदानीं उदारु ।

एक ज्योतीषज्ञानीं गंभीरु । परी तो सद्‍गुरु न म्हणती ज्ञाते ॥ २७६ ॥

एक आगमोक्त मंत्र उपसिती । जप करावा विधानयुक्ती ।

मग कैं हो‍ईल निजप्राप्ती । हें नकळे निश्चितीं गुरुशिष्यां ॥ २७७ ॥

एक वयुधारणा लाविती । एक नाना ल लक्ष्यें दाविती ।

एक हठयोगें गोंविती । एक वैसविती महामुदा ॥ २७८ ॥

एक ब्रह्मानुवादें चोखटु । तत्त्वनिरूपणीं उद्‍भटु ।

वैरग्यबोलिका वरिष्ठु । उपजवी विटु उभयभोगंचा ॥ २७९ ॥

कैसें निरूपी शुद्ध ब्रह्म । ऐकोनि सात्त्विकं येत प्रेम ।

परी निजहृदयींचा भ्रम । निरसे तें वर्म नेणेचि ॥ २८० ॥

जेवीं गूळ-उसांचा घाणा । तोंडींचा रसु भरे भाणा ।

शब्दचोपटें भरोनि वदना । करी परिभ्रमणा करकरितु ॥ २८१ ॥

ऐसा जो कां शब्दज्ञानी । उत्तम व्यख्याता ज्ञानगुणीं ।

तो जन रंजवी निरूपणीं । स्वयें कोरडेपणीं करकरितु ॥ २८२ ॥

योगक्ष्म चाले गोमटा । लौकिकीं थोर प्रतिष्ठा ।

तेथें निजप्राप्तीची उत्कंठा । न वचे वरिष्ठा शिष्यांची ॥ २८३ ॥

जेवीं अमृत म्हणतां । चवी न लभे गा सर्वथा ।

तेवीं शाब्दिक ज्ञानयोग्यता । अनुभववार्ता स्वयें नुपजे ॥ २८४ ॥

जेणें स्वयें चाखिली नाहीं चवी । तो दुजयातें गोडी केवीं लावी ।

यालागीं जो पूर्णानुभवी । तो तारी सद्‍भावें सच्छिष्यसी ॥ २८५ ॥

एवं गुरुपणाची वदंती । असे बहुपणें नांदती ।

जो करी अपरोक्षप्राप्ती । त्यातें म्हणती सद्‍गुरुस्वामी ॥ २८६ ॥

ज्याचेनि वाक्यें असंतता । निःशेष मावळे तत्त्वतां ।

त्यासीचि गा सद्‍गुरुता । वेदशास्त्रार्थां प्रतिपाद्य ॥ २८७ ॥

जे उपदेशिती मंत्रतंत्र । तेही पूज्यत्वें अतिसधर ।

जेथें नुरे पूज्यपूजकताविचार । तोचि साचार सद्‍गुरुस्वामी ॥ २८८ ॥

एकातें ब्रह्मज्ञान । वस्तु देखोनि विरालें मन ।

मावळले द्वैताचें भान । पडिलें मौन चहूं वाचां ॥ २८९ ॥

इंद्रियें टंवकारिलीं समस्त । प्राण पांगुळला जेथींचा तेथ ।

वस्तु देखोनियां परमाद्‍भुत । पडलें ताटस्त्य्ह देहभावा ॥ २९० ॥

ऐसा जो आत्मानुभवी । त्यातें सद्‍भावें शिष्यु विनवी ।

तंव तो पुसे ना समजावी । ताटस्त्यभावीं अबोलपणा ॥ २९१ ॥

एका अनुभवा आलें ब्रह्म । फिटला बाध्यबाधकतेचा भ्रम ।

मोडलें द्वैतभावाचें कर्म । जगीं विषम असेना ॥ २९२ ॥

परी अचुंबित वर्तणें । अघटमान कर्म करणें ।

अत्यंत उग्रता निरवणें । दुर्धरपणें भयानकु ॥ २९३ ॥

आपण आपणियामाजी हंसत । ध्वनितें बोले परमार्थ ।

तेथें बोधेन शिष्याचें चित्त । पडे दुश्चित ते ठयीं ॥ २९४ ॥

ऐसा जो वर्ते ब्रह्मज्ञानी । त्याची ब्रह्मस्थिती न मने जनीं ।

मा कोण जा‍ईल भाव धरोनि । बोधालागोनी त्यापाशीं ॥ २९५ ॥

आतां सद्‍गुरुचीं जीं निजलक्षणें । राया संगेन तुजकारणें ।

जें ऐकतां अंतःकरणें । सुखी होणें सद्‍भावें ॥ २९६ ॥

तरी जो कायावाचामनें । अतिकृपाळू दीनाकारणें ।

तोडी शिष्याचीं भवबंधनें । उठवी ठाणें अहंकाराचें ॥ २९७ ॥

ज्याचा जैसा जैसा भावो । तैसा तैसा करी अनुभवो ।

तरी गुरुत्वाचा अहंभावो । अणुमात्र पहा हो धरीना ॥ २९९ ॥

शिष्यपासूनि सेवा घेणें । हें स्वप्नींही न स्मरे मनें ।

शिष्याची सेवा स्वयें करणें । पूज्यत्वें पाहणें निजशिष्यां ॥ ३०० ॥

शिष्य देखावा पुत्रासमान । हें स्मृतिवक्य असे प्रमाण ।

दृष्टीं देखो नेणें गौण । शिष्या देखे पूर्ण ब्रह्मत्वें ॥ ३०१ ॥

शिष्या सेवा करी निजभावार्थें । परी तो सेवक न म्हणे त्यातें ।

ज्यासी भगवद्‍रूप सर्व भूतें । शिष्य वेगळा तेथें सेवकत्वें नुरे ॥ ३०२ ॥

ऐसा मी एक महायोगी । हेंही न मिरवी ति जगीं ।

गुरुत्वाचा ताठा अंगीं सर्वथा शिगीं लागों नेदी ॥ ३०३ ॥

आपुल्या योगक्षेमाचें सांकडें । स्वप्नींही न घाली शिष्याकडे ।

शिष्य संकट अतिगाढें । निवारी रोकडें निजांगें जो ॥ ३०४ ॥

मी एक अकर्ता निजात्मयोगी । म्हौनि विषयांतें न भोगी ।

अथवा विषयो निःशेष त्यागी । हाही आग्रहो अंगीं असेना ॥ ३०५ ॥

तो विषय भोगी ना स्वयें त्यागी । तो अदृष्टाच्या निजविभागीं ।

लावूनियां देहाच्या अंगीं । परब्रह्मयोगीं विचरत ॥ ३०६ ॥

देह दैवें पालखीमाजीं चढे । अथवा विष्ठेमाजीं पडे ।

तें दोहींचें सुखदुःख त्याकडे । मी म्हणौनि पुढें कदा न रिघे ॥ ३०७ ॥

देहीं असोनि नाहीं अहंकृती । गेहीं असोनि नाहीं गृहासक्ती ।

शेखीं लोकांमाजीं लौकिकस्थिती । सुखें वर्तती लोकांसरिसें ॥ ३०८ ॥

त्यासी स्त्री म्हणे माझा भर्ता । पुत्र म्हणे माझा पिता ।

शिष्य म्हणती गुरु तत्त्वतां । तो त्यांहूनि परता त्यांमाजीं वर्तें ॥ ३०९ ॥

ऐशिया पूर्णप्रतीती । आचरोनि दावी भक्ती ।

हरि भजावा सर्वां भूतीं हेंच शिष्यांप्रती उपदेशी ॥ ३१० ॥

हीं सद्‍गुरुचीं निजलक्षणें । पंडितां न कळती ज्ञु‌आतेपणें ।

पूर्णानुभवी जाणती खुणे । इतरांचें जाणणें पांगुळे तेथ ॥ ३११ ॥

त्याचे गुरुत्वाची वोळखण । अंगीं निजशांति पूर्ण ।

हेंचि सद्‍गुरुत्वाचें लक्षण । मुख्य भूषण हेंचि राया ॥ ३१२ ॥

जगीं शांति जाली परदेशी । कोठेंही ठावो न मिळे तिशीं ।

ते आली सद्‍गुरुपायांपाशीं । सुखवासासी वसावया ॥ ३१३ ॥

यापरी स्सद्‍गुरुपाशीं शांती । स्वयें आली सुखवासवस्ती ।

जेवीं कां माहेरा‍आंतौती । स्वानंदें क्रीडती कन्या जैशी ॥ ३१४ ॥

जाणोनि वेदशास्त्र निश्चितीं । जो न मिरवी गा व्युत्पत्ती ।

ज्यासी अपरोक्षें पूर्ण शांती । तो सद्‍गुरुमूर्ति निश्चयें राया ॥ ३१५ ॥

झणीं श्रोते कोपती येथ । म्हणतील ग्रंथ वाढविला व्यर्थ ।

निष्णात या पदाचा अर्थ । काढितां तेथ स्फुरलें हो ॥ ३१६ ॥

हे माझे गांठीची नव्हे युक्ती । सद्‍गुरु आपण आपली स्थिती ।

बोलवीतसे ग्रंथार्थीं । पदपदार्थीं साधूनि ॥ ३१७ ॥

तरी सद्‍गुरुचीं लक्षणें । न वर्णवती अगाधपणें ।

वेद वेडावले मुकेपणें । तेथें माझें बोलणें सरे केवीं ॥ ३१८ ॥

येथ आश्चर्य कैसे देखा । श्रीभगवत देशभाखा ।

परमार्थु साधिला नेटका । तुष्टला निजसखा जनार्दनस्वामी ॥ ३१९ ॥

एका जनार्दना शरण । त्याची जैं होय कृपा परिपूर्ण ।

त्या देहीं असता देहबंधन । नातळे जाण गुरुभक्तां ॥ ३२० ॥

ज्याचे सेवितां निजचरण । देहीं न बाधी देहबंधन ।

त्यासी जाहलिया अनन्य शरण । दे अगाध कोण हें न कळे वेदां ॥ ३२१ ॥

न करितां सद्‍गुरुभक्ती । कदा नव्हे परमार्थप्राप्ती ।

यालागीं सद्‍गुरुभक्ती । बोलिलीं ग्रंथीं शिष्यहितार्थ ॥ ३२२ ॥

यलागीं पूर्ण सद्‍गुरुपाशीं । अनन्य शरण होतां त्यासी ।

तो सद्‍भावें निववी शिष्यासी । निजबोधेंसीं यथार्थ ॥ ३२३ ॥

सद्‍गुरुस्थितीचें निरूपण । राया सांगितलें संपूर्ण ।

आतां शिष्याचे लक्षण । सावधान अवधारीं ॥ ३२४ ॥

तत्र भागवतान्धर्मान्शिक्षेद्‍गुर्वात्मदैवतः ।

अमाययानुवृत्त्या यैस्तुष्येदात्मात्मदो हरिः ॥ २२ ॥

वरीवरी दिसती सात्त्विक । भीतरीं विकल्पी शिष्य एक ।

एक ते केवळ दांभिक । एक ज्ञानठक अतिधूर्त ॥ ३२५ ॥

एक ते केवळ प्रतिष्ठाकाम । एकासी पूज्यतेचा संभ्रम ।

एकासी जाणिवेचा आक्रम । एकाचे पोटीं भ्रम महासिद्धीचा ॥ ३२६ ॥

एक वाग्वादी वाजट । एका आवडे अतिशयेंसीं कर्मठ ।

एक केवळ कर्मनिष्ठ । आम्ही ब्रह्मनिष्ठ अभिमानें ॥ ३२७ ॥

एका आवडे वायुधारण । एका आसनजाभिमान ।

एकाचें संशयी मन । विश्वास पूर्ण दृढ नाहीं ॥ ३२८ ॥

एक आदरें उपदेशु घेती । मग होय नव्हे विकल्प चित्तीं ।

ए‌इशा अनेक शिष्यपंक्ती । ते जाण निश्चितीं मायिक ॥ ३२९ ॥

आतां जे कां अमायिक । शोधितसत्त्वाचे सात्त्विक ।

मुख्य परमार्था साधक । जे अवंचक सर्वस्वें ॥ ३३० ॥

जे गुरुचरणाचे अंकिले । जे गुरुवाक्या जीवें विकले ।

सद्‍गुरूलागीं वहिलें । सर्वस्व आपुलें वोवाळिती ॥ ३३१ ॥

जो सद्‍गुरूच्या बोलावरी । जीविताची कुरवंडी करी ।

जो गुरु‍आज्ञेबाहेरी । तिळभरी हों न शके ॥ ३३२ ॥

सद्‍गुरुतें मनुष्यबुद्धी । पाहोंचि नेणे जो त्रिशुद्धी ।

सेवेलागीं निरवधी । हर्षानंदीं तत्पर ॥ ३३३ ॥

निजभावार्थें सादर । सेवलागीं अतितत्पर ।

शरीर आठही प्रहर । अणुमात्र वंचिना ॥ ३३४ ॥

उंच अथवा नीच काम । म्हणो नेणे मनोधर्म ।

गौण करोनि नित्यकर्म । मानी उत्तमोत्तम गुरुसेवा ॥ ३३५ ॥

सेवेंलागीं निष्कपट । नित्य निजभावें चोखट ।

जंव जंव सेवा पडे सदट । तंव तंव उद्‍भट उल्हासु ॥ ३३६ ॥

सच्छिष्य असच्छिष्य समुदावो । सद्‍गुरुसी सारिखेचि पहा वो ।

ज्याचे हृदयीं जैसा भावो । तैसा पहा हो फळभोग ॥ ३३७ ॥

भावेषु विद्यते देवो । हा उपदेशीं मुख्य निर्वाहो ।

आपुला आपणया भावो । फळभोग पहा हो भोगवी ॥ ३३८ ॥

चुकवावया मृत्यूचा ठावो । जाणिवे आणितां निजभावो ।

हिरण्यकशिपु नाडला पहा हो । संधी साधोनि देवो निर्दळी त्यासी ॥ ३३९ ॥

तेथेंचि प्रल्हादाचा भावो । मज रक्षिता देवाधिदेवो ।

त्यासी साक्षेपें मारितां रावो । मरणचि वावो भावार्थें केलें ॥ ३४० ॥

परमार्थीं जें जाणपण । ते जाणावी नागवण ।

यालागीं सद्‍भावें जो संपूर्ण । तो जन्ममरणछेदकु ॥ ३४१ ॥

मी शिष्यपरीक्षकु ज्ञाता । हे सद्‍गुरुसी नाही अहंता ।

तेथें जैशी त्याची भावार्थता । तैशा थैशा अर्था तो पावे ॥ ३४२ ॥

हें असो सच्छिष्याचा सद्‍भावो । राया अभिनव कैसा पहा हो ।

गुरु ब्रह्म ऐक्यभावो । निजनिर्वाहो निष्टंक ॥ ३४३ ॥

माझा इंद्रियवृत्ती चाळिता । सद्‍गुरु निजात्मा मज‍आंतौता ।

बाह्य सेवेलागीं सर्वथा । ब्रह्मूर्ति तत्त्वतां सद्‍गुरु मानी ॥ ३४४ ॥

सद्‍गुरुचरणीं आपण । चित्त-वित्त-जीवितेंसीं पूर्ण ।

करूनि घाली आत्मार्पण । सर्वस्वें संपूर्ण सर्वभावें ॥ ३४५ ॥

तेथें संतुष्टला स्वामी पूर्ण । तोही सर्वस्वें भुलोन ।

आवडी निजांगें आपण । सेवका आधीन स्वामी होये । ३४६ ॥

आत्मार्पण करितां बळी । द्वारीं द्वारपाळ जाहला वनमाळी ।

ऐसी भजनभावाची नवाळी । सेवकाजवळी स्वामी तिष्ठे ॥ ३४७ ॥

एवढी ये अगाध प्रीती । उत्तम भक्त स्वयें पावती ।

भाळ्याभोळ्यां हेचि स्थिती । कैशा रीती आतुडे ॥ ३४८ ॥

याचिलागीं सद्‍गुरूपाशीं । शरण रिघावें सर्वस्वेंशीं

तो संतोषोनियां शिष्यासी । भजनधर्मासी उपदेशी ॥ ३४९ ॥

जेणें भजनें भगवंत । भजोनि जाहले उत्तम भक्त ।

ते भागवतधर्म समस्त । शिकावे निश्चित सद्‍भावेंसीं ॥ ३५० ॥

मुख्य भागवतधर्मस्थिती । अवश्य करावी सत्संगती ।

हेंचि सद्‍गुरु उपदेशिती । असत्संगतित्यागार्थ ॥ ३५१ ॥

सर्वतो मनसोऽसङ्गमादौ सङ्गं च साधुषु ।

दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेष्वद्धा यथोचितम्‌ ॥ २३ ॥

सर्वांपासोनि निःसंग । जरी मनीं होणें आहे चांग ।

तैं अवश्य धरावा सत्संग । असत्संग त्यागावा ॥ ३५२ ॥

मुख्य असत्संग देहसंगती । त्याची समूळ करावी निवृत्ती ।

जगीं दाटुगी सत्संगती । जाण निश्चिती नृपनाथा ॥ ३५३ ॥

तेथें दया मैत्री प्रश्रयो पूर्ण । मुख्यत्वें हें त्रिविध लक्षण ।

अवश्य करावें आपण । सत्संग प्रमाण सहितासी ॥ ३५४ ॥

सांडोनिया थोरपण । साधूसी लीन हो‍आवें संपूर्ण ।

सांडोनियां देहाभिमान । त्यासी लोटांगण घलावें ॥ ३५५ ॥

साधूपरता पूज्य पहा हो । जगीं नाहीन्‌ आन देवो ।

संतपूजनें देवाधिदेवो । स्वयमेवो संतुष्टे ॥ ३५६ ॥

संतपदींचे रजःकण । शिरीं वंदावे श्रद्धेने पूर्ण ।

संतांपुढें जाणपण । सर्वथा आपण न मिरववें ॥ ३५७ ॥

देखोनि संतसमुदावो । अनन्यगती भगवद्‍भावो ।

भगवभावें नम्र स्वभावो । प्रश्रयो पहा हो या नांव ॥ ३५८ ॥

नम्रता सेवितां सन्तचरण । येथें भूतदया वाढें पूर्ण ।

हें दयेचें निजलक्षण । सावधान । अवधारीं ॥ ३५९ ॥

भूतांसी कठिणपण । देखतां निघों पाहे प्राण ।

मा स्वयें करील आपण । हें सर्वथा जाण स्वप्नीं न घडे ॥ ३६० ॥

जेणें आपणासी होय दुःख । तें भूतांसी करीना निःशेख ।

जेणें आपणासी होय सुख । तें आवश्यक करी दीना ॥ ३६१ ॥

सर्व भूतीं दया समान । कदा न बोले कठिणपण ।

भूतांची पीडा निवारण । करोनि आपण शोपाय चिंती ॥ ३६२ ॥

जीवमात्रीं दुरुक्ती बोलतां । जिव्हेच्या घेवों पाहे जीविता ।

भूतीं दुष्टपण चाळितां । समूळ निजचित्ता निर्दाळूं पाहे ॥ ३६३ ॥

भूतांसी जेथ पीडा पावे । त्यातळी जीव भलूं धंवे ।

जीवापरीस भूतें सर्वें । दयागौरवें पढियंतीं ॥ ३६४ ॥

ऐसें जें कारुण्य पूर्ण । त्या नांव दया संपूर्ण ।

आतां मैत्रीवें लक्षण । असाधारण तें ऐका ॥ ३६५ ॥

सर्व भूतांचे ठायीं । सुहृदावांचोनि दुजें नाहीं ।

तरी न करितांचि मैत्री पाहीं । ठायींचे ठायीं अलोलिक ॥ ३६६ ॥

जे विषयवियोगें न विटे । नाना विकल्पीं न तुटे ।

आलिया परम संकटें । मैत्री नेटेंपाटें सदा ग्राह्य ॥ ३६७ ॥

या नांव गा मित्रभावो । प्राण गेलिया न तुटे पहा हो ।

देखतां कल्पांतकाळघावो । निजमित्रसमुदावो एकवटे कीं ॥ ३६८ ॥

ऐसी आचरतां निजस्थिती । श्रद्धा उपजे सर्वां भूतीं ।

त्या श्रद्धेची व्युत्पत्ती । यथनिगुती सांगेन ॥ ३६९ ॥

नवल श्रद्धेचें लक्षण । ब्रह्मा मुंगी समसमान ।

तरी यथोचित विधान । सर्वथा जाण चुकेना ॥ ३७० ॥

अर्घ्यपाद्यादि पूजन । सकळ दान आणि सन्मान ।

हे श्रद्धा ब्रह्मणीं संपूर्ण । एकासी तें जाण अन्नमात्रचि ॥ ३७१ ॥

एका अन्न आच्छादन । एकासी ते कोरडे कण ।

तृण आणि जीवन । एका पयःपान यथोचित ॥ ३७२ ॥

जेणें ज्यासी सुख संपूर्ण । तें तें करी उचित श्रद्धें जाण ।

अनुचित श्रद्धेचें विंदाण दुःखकारी संपूर्ण सर्वार्थीं ॥ ३७३ ॥

जेवीं ब्राह्मणा वाढिलें तृण । गा‍ईस वाढिलें मिष्टान्न ।

श्वानासी बैसणें सिंहासन । साधूसी आसन थारोळा ॥ ३७४ ॥

व्याघ्रासी पडिल्या लंघन । त्यासी अर्पूं नये गोदान ।

गाय गादल्या संपूर्ण । तैलाभ्यंजन करूं नये ॥ ३७५ ॥

हो कां देह इंद्रियें जरी एकें । तरी जिव्हाकर्म नव्हे नाकें ।

तेवीं एक भूतात्मा भूतवेखें उचितोन्मुखें यजावा ॥ ३७६ ॥

करितां यथोचित अर्पण । जरी क्रिया दिसे भिन्न भिन्न ।

तरी अंतरश्रद्धा अभिन्न । हें मुख्य लक्षण भागवतधर्मीं ॥ ३७७ ॥

भूतीं भूतात्मा अभिन्नस्थिती । दया मैत्री साधूंची भक्ती ।

हेच आतुडे कैशा रीतीं । प्रबुद्ध तदर्थीं उपाव सांगे ॥ ३७८ ॥

तेचि नव श्लोकीं श्लोकोक्ती । समूळ भगवतधर्मस्थिती ।

प्रबुद्ध सांगे रायाप्रती । साधकां निजप्राप्ती साधावया ॥ ३७९ ॥

शौचं तपस्तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायमार्जवम्‌ ।

ब्रह्मचर्यमहिंसां च समत्वं द्वन्द्वसंज्ञयोः ॥ २४ ॥

मुख्य सधावया परमार्थ । अवश्य पाहिजे गा शिचिता ।

शुचित्वावांचोनि तत्त्वता । न लाभे हाता निजस्वार्थु ॥ ३८० ॥

यालागीं गा नृपनाथा । शुद्ध शौचाची आ‍इक कथा ।

आंतर मळ न क्षाळितां न लाभे हाता बाह्यशुद्धी ॥ ३८१ ॥

मन मळिण वासनामळें । तें न करितां सोंवळें ।

बाह्य पवित्रता अहंबळें । तें जाण आंधळें न्याहाळी जैसें ॥ ३८२ ॥

सोनें जेवीं पुटीं पडे । मळ तुटे वाणीं चढे ।

तेवीं गुरुसेवा जडत्व मोडे । चित्तशुद्धी जोडे निर्दुष्ट ॥ ३८४ ॥

आरशासी सहाणीं तोडिजे । तेणें स्वमुखा शुद्धत्व जोडिजे ।

तेवीं चित्तशुद्धी उघडिजे । सहजीं सहजें निजशुद्धी ॥ ३८५ ॥

लोहें परिसु झांकिजे । तंव लोहत्वा मुकिजे ।

तेवीं अंतरशुद्धीनें कीजे । महा निर्बुजे स्थूळबुद्धि ॥ ३८६ ॥

सूर्यासन्मुख सूर्यकांत । जाहलिया शुद्धत्वें होय दीप्त ।

तेप्रभा बाह्य प्रकाशत । अग्निहोत्रार्थ महायागा ॥ ३८७ ॥

तेवीं गुरुवक्यें अंतरशुद्धता । सबाह्य आली शुचिता ।

हे न करिती जे पवित्रता । ते जाण तत्त्वतां अतिभंडिमा ॥ ३८८ ॥

अल्प जळ शौचाप्रती । तेणें हात करकटले ठाती ।

शेवटीं गिरबडे बृहती । तेवीं विकल्पी होती अपवित्र ॥ ३८९ ॥

भरलें काळकूट जीवीं । वरी टवटव अतिवरवी ।

तें इंद्रावण कोणीही न सेवी । अंतरस्वभावीं अतिमळिण ॥ ३९० ॥

तीर्थीं धुतला रजकराजु । तो काय हो‍ईल शुद्ध द्विजु ।

नटें भेतला राजध्वजु । तो नव्हे पूज्यु बाह्यक्रियावशें ॥ ३९१ ॥

सुंदरी सुकुमार साजिरी । वोठीं कुष्ठता तिळभरी ।

जाहलिया तीतें कोणी न वरी । वरीवरी बरी दिसतांही ॥ ३९२ ॥

नागवी माथा मोत्यांची जाळी । शिंबरी सुपाणीदाणा ल्याली ।

तेवीं बाह्य पवित्रता दाविली । ते ते केली निजभंडिमा ॥ ३९३ ॥

दहें माखला वायसु । तो काय हो‍ईल राजहंसु ।

दहीं म्हणोनि मथितां कापुसु । तृप्ती नव्हे उपहासु जगीं प्रगटे ॥ ३९४ ॥

तेवीं अंतरीं विकल्पु असतां । बाह्य जे जे पवित्रता ।

ते ते क्रिया नृपनाथा । जाण तत्त्वतां अतिभंडिमा ॥ ३९५ ॥

अंतर क्षाळिलें गुरुप्रतीतीं । बाह्य क्षाळिलें शास्त्रयुक्तीं ।

ऐसें शुचित्व निजनिश्चितीं अद्वैत स्थिती तेथें नांदे ॥ ३९६ ॥

अंतरी शुचित्व पूर्ण वसे । तें बाह्यकर्मीं स्वयें प्रकाशे ।

तें शुचित्वचि अनायासें परमार्थदशे प्रकाशी ॥ ३९७ ॥

ईश्वरभावाचें निजवर्म । ज्याचे पोटीं रिघालें सप्रेम ।

त्याचें कर्मचि होय ब्रह्म । त्या देहभ्रम बाधिना ॥ ३९८ ॥

या नम शुचिष्मता । सत्य जाण गा नृपनाथा ।

तपाचीही स्थिती आतां ऐक तत्त्वतां सांगेन ॥ ३९९ ॥

शरीरशोषणा नांव तप । तें प्रारब्ध-भोगानुरूप ।

हृदयीं वाहणें कृष्णस्वरूप । तो शुद्ध साक्षेप तपाचा ॥ ४०० ॥

जेवीं धूरसूनि दिठी । शूर रणामाजीं उठी ।

तेवीं ईश्वर धरोनि पोटीं । वर्ते तो सृष्टीं तपिया शुद्ध ॥ ४०१ ॥

हेंचि तपाचें निजस्वरूप । याचि नांव शुद्ध तप ।

यावरतें न चढे रूप । व्यर्थ वाग्जल्प कां करावे ॥ ४०२ ॥

द्वंद्वसहिष्णुता मुमुक्षा । या नांव म्हणिजे तितिक्षा ।

तेही आणावया लक्षा । नृपाध्यक्षा अवधारीं ॥ ४०३ ॥

सुखदुःख उभय भोग । दोंमाजीं अखंड आपुलें अंग ।

जेवीं चितींची वाघीण आणि वाघ । दोहींमाजीं साङ्‍ग निजत्वें भिंती ॥ ४०४ ॥

जेवीं दावाग्नी कां उन्हाळे । आकाश जैसें न पोळें ।

असोनि त्यांचेनि मेळें । त्यांवेगळें अलिप्त ॥ ४०५ ॥

शीतळ जळ कां हींव पडे । पृथ्वी निजक्षमा न कांकुडे ।

तेवी निजस्वरूपसुरवाडें द्वंद्वा नातुडे निजसाधु ॥ ४०६ ॥

शरीर जरी हिंवे कांपे । तेणें देह कांपे साधु न कांपे ।

शरीर अति‍उष्णें तापे । परी साधु न तापे देहतापामाजीं ॥ ४०७ ॥

सुख देखोनि दिठी । ज्या गोडिया घाली मिठी ।

दुःखही त्याचि आवडि घोंटी । द्वंद्वसहिष्णुता मोठी या नांव राया ॥ ४०८ ॥

गोफणगुंडा सन्मुख । लागतां अवश्य उठे दुःख ।

तोच सुवर्णाचा जाहलिया देख । दुःख लोपोनि सुख अनिवार वाढे ॥ ४०९ ॥

सुखदुःखप्रकाशक । निजवस्तु असे एक ।

त्या एकात्मता देख । द्वंद्वें साधक सुखें साहती ॥ ४१० ॥

तेवीं द्वंद्वाचें जाणपण । जाणवीता असे जें ज्ञान ।

तेंजाणितल्या आपण । द्वंद्वें संपूर्ण निर्द्वंद्वें होती ॥ ११ ॥

रस‍उसीं कठिणपण । त्यामाजीं गोडी अखंड पूर्ण ।

तेवीं द्वंद्वामाजीं वस्तु चिद्‍घन । अखंडदंडायमान स्वयें देखे ॥ १२ ॥

ऐशी हे अखंडता । जंव न ये साधकाचे हाता ।

तंव द्वंद्वाची सहनता । नव्हे नृपनाथा निश्चयेंसीं ॥ १३ ॥

या नांव द्वंद्वसहन । निजनिश्चयें जाण पूर्ण ।

आतां मौनाचें लक्षण । सवधान अवधारीं ॥ १४ ॥

वाग्वादु करावा जनीं । तैं दृढ व्हावें देहाभिमानी ।

सांडविला तो सद्‍गुरूंनी । निःशेष धो‍उनी शब्देंसीं ॥ १५ ॥

सद्‍गुरुवचन पडतां कानीं । स्तुति निंदा मिळोनि दोन्ही ।

बोल बोलणें निरसुनी । हृदयभुवनीं परिपक्कलें ॥ १६ ॥

तेव्हां ज्याचे बोलावे अवगुण । तेथें दिसे हृदयस्थ आपण ।

यालागीं बोलतां पैशुन्य । पडे मौन गुरुवाक्यें ॥ १७ ॥

गुण देखोनियां स्तवन । करितां पडे दृढ मौन ।

मीचि स्तव्य स्तविता स्तवन । मज म्यान्‌ वानितां पूर्ण मूर्खत्व माझें ॥ १८ ॥

निजात्मा निःशेष नसे । ऐसा रिता ठाव न दिसे ।

तेथें जें जें कांहीं दिसे । तें आत्मप्रकाशें सदोदित ॥ १९ ॥

ऐशी सद्‍गुरूंनि दाखविली युक्ती । ती विश्वासें स्थिरवली चित्तीं ।

यालागीं निंदा आणि स्तुती । वाचेप्रती बोलेना ॥ २० ॥

संवाद करावा निजस्वार्थी । तंव सद्‍गुरूच्या वचनोक्तीं ।

खुंटल्या वेदशास्त्रांच्या युक्ती । त्यावरी स्थिती चढेना ॥ २१ ॥

एवं स्तुति निंदा वाग्वाद । करितां खुंटला संवाद ।

महामौनें अतिशुद्ध । परमानंद सधकां ॥ २२ ॥

ऐसें साधावया दृढ मौन । सद्‍गुरु शिकवी वेदाध्ययन ।

उपनिषदर्थ विवंचून । पढवी संपूर्ण अर्थावबोधें ॥ २३ ॥

अथव अतिशयें दृढ मौन । श्रीरामकृष्णनामस्मरण ।

अखंड नमें गर्जतां पूर्ण । वेदार्थ जाण तिष्ठती पुढें ॥ २४ ॥

नित्य रामनाम गर्जे वाणी । त्या तीर्थें येती लोटांगणीं ।

सुरवर लागती चरणीं । यम पायवणी स्वयें वंदी ॥ २५ ॥

रामनामाचें जें स्मरण । या नांव गा महामौन ।

वेदें नाम स्तविलें पूर्ण । शुद्ध अध्ययन हरिनाम ॥ २६ ॥

वेदु अथवा नामस्मरण । या नांव गा स्वाध्यावो जाण ।

आतां आर्जवाचें लक्षण । ऐकें संपूर्ण महाराजा ॥ २७ ॥

आतां आर्जव तें ऐसें । सर्वा जीवां जीवन जैसें ।

कां तंतु जैसा निजविलासें । अवोधें असे पटामाजीं ॥ २८ ॥

सखरेचें इंद्रावण । केलिया न वचे गोडपण ।

तैसें विषमांही जीवां जाण । आर्जवें पूर्ण रंजवी स्वभावें ॥ २९ ॥

वक्र चंद्राची चंद्रिका । परी अमृत वक्र नव्हे देखा ।

तैसें देखोनि विषमां लोकां । मनोवृत्ति देख पालटेना ॥ ३० ॥

निपराद न देखे कोणासी । जिवलग सोयरा सर्वांशीं ।

वोळखी जीवमात्रांशीं । जैशी तैशी जुनाट ॥ ३१ ॥

न्यहा संतप्ता आधार देत । वरूनि घणघाय घेत ।

सांडस घायातळीं सूत । तें आघवेंचि आप्त लोहत्वें लोहा ॥ ३२ ॥

यापरी जयसी आप्त सर्व । ऐसा जो कां निजस्वभाव ।

तया नांव गा आर्जव । अति‍अपूर्व गुरुदीक्षा ॥ ३३ ॥

असुर सुर नर ऋषीश्वर । मदनें केले निजकिंकर ।

कंदर्पाचा मार थोर । अतिदुर्धर अनंगु ॥ ३४ ॥

अंतरीं कामचें दृढ ठाणें । वरीवरी दऽन्त चावूनि सहणें ।

त्याचें मनचि निष्काम न म्हणे । चाळवणें लौकिकु ॥ ३५ ॥

तैसी नव्हे सद्‍गुरुची युक्ती । कमाची पालटे कामनावृत्ती ।

अभंग ब्रह्मचर्यस्थिती । शिष्यांप्रती उपदेशी ॥ ३६ ॥

कंदर्परणिवेस्त्रीपुरुष । तेथें गुरुदीक्षा अलोलिक ।

मिथ्या स्त्रीपुरुष मा‌इक । विषयसुख भ्रम मात्र ॥ ३७ ॥

आनंदाचें उपस्थ एकायतन । हें काय मिथ्या वचन ।

ते अर्थीं पूण वेदज्ञ । वेदविवंचन दाविती ऐसें ॥ ३८ ॥

पुसतां साखरेची गोडी कैशी । तो स्वादु न ये सांगावयासी ।

तेथें चाखो देत्ती अणुमात्रेंशीं । तेचि गोडपण रशीं जाणती जाण ॥ ३९ ॥

तेवीं परमानंदसुखप्रप्ती । उपस्थद्वारा नर चाखिती ।

आनंद एकायतनस्थिती । बोलिली उपस्थीं या हेतु वेदें ॥ ४० ॥

त्या उपस्थसुखाची नित्यस्थिती संभोगेंवीण जे वाढविती ।

तेथ मिथ्या स्त्रीपुरुषव्यक्ती । सहजें होती सज्ञान ॥ ४१ ॥

चाखिली गोडी तेचि सखर । परमानंद मैथुनमात्र ।

मानूनियां मैथुनपर । जाहले पामर विषयांधा ॥ ४२ ॥

पु‌अस्थीं परमानंदगोडी । यालागीं स्त्रीकामाची अतिवोढी ।

सद सोसिजे महामूढीं । ताडतोडी जीविताच्या ॥ ४३ ॥

साखरेचें केलें नारियेळ । तेथ त्वचा गर्भ साखरचि केवळ ।

तेवीं विषयद्वारा सुखकल्लोळ । उठती सकळ परमानंदें ॥ ४४ ॥

नाना पक्वान्नपरवडी । गुळाच्या गोडीनें ते चवी गाढी ।

तेवीं विषयाची जे जे आवडी । ते ते गोडी निजानंदें ॥ ४५ ॥

हें नेणोनि मुळींची निजगोडी । सोशिती विषयंच्या अतिवोढी ।

बाप सद्‍गुरुकृपा गाढी । विषयांची आवडी एकत्वा आणी ॥ ४६ ॥

यलागीं विषयांची अस्था । न चढे सच्छिष्यचे माथां ।

स्त्रीबोगाची आसक्तता । मिथ्या तत्त्वतां गुरुवाक्यनिष्ठा ॥ ४७ ॥

हा आत्मा हे आत्मी पाहीं । ऐसें मिथुन मुळीं नाहीं ।

तें निजमूळ पादितां ठयीं । ब्रह्मचर्य पाहीं अभंग ॥ ४९ ॥

आतां अहिंसेची स्थिती । ऐकें राया चक्रवर्ती ।

भंव‍ई उचलणें नाहीं भूतीं । स्वप्न-सुषुप्ती-जागतां ॥ ५० ॥

पावो सादळतां देख । झणीं पृथ्वी पावेल दुःख ।

या काकुळती आवश्यक । पा‍उलें अलोलिक हळुवार ठेवी ॥ ५१ ॥

आकाश दचकेल देख । यलागीं नेदी सैरा हांक ।

वाचा परिपक्व पीयुख । वचनें परम सुख सर्वांसी देतु ॥ ५२ ॥

त्याचा शब्दु जैं गगनीं भरे । तेणें शब्दानंदचमत्कारें ।

गगनचि निजसुखें भरें । येणें सुखोद्‍गा वचनोक्ती ॥ ५३ ॥

जळामाजीं घलितां उडी । झणीं उदक दडपे बुडीं ।

तरंगन्यायें देणें बुडी । जीवनाची दुथडी न हेलावतां ॥ ५४ ॥

त्यासी जळीं होतां निमग्न । जळाचा तापु शमे सन्पूर्ण ।

यपरी करी स्नान । जीवना जीवन निववितु ॥ ५५ ॥

झणीं दुःख पावेल वारा । म्हणौनि श्वसु न घाली सैरा ।

नेमूनि प्राणसंचारा । निजशरीरा वागवी ॥ ५६ ॥

निजदेहा करावया घातु । सर्वथा जेवीं नुचले जातु ।

तेवीं भूतावरी निघातु । ज्याच्या पोटांतु उपजेना ॥ ५७ ॥

अत्यंत न्याहारें पाहतां । वचकु पडेल प्राण्यांच्या चित्ता ।

यालागीं बह्यदृष्टीं क्रूरता । न पाहे भूतां भूतभवें ॥ ५८ ॥

रोम रगडतील संपूर्ण । यालागीं न करी अंगमर्दन ।

एवं स्वदेहाचें देहपण । भूतहिंसाभेण अहंत्व नाणी ॥ ५९ ॥

भूतां देतां दुःखलेशु । भूतीं दुखवेल भूतेशु ।

ऐसा ज्याचा दृढ विश्वासु । तेथ रहिवासु अहिंसेचा ॥ ६० ॥

कायिक-वाचिक-मानसिक । भूतां उपजे त्रिविध दुःख ।

तें जेथें निमालें निःशेख । अहिंसा देख ते ठायीं ॥ ६१ ॥

या नांव गा शुद्ध अहिंस । सत्य जाण नृपवरेशा ।

आतां द्वंद्वसाम्याची दशा । आ‍इक क्षितीशा सांगेन ॥ ६२ ॥

सुख दुःख अदृष्टाधीन । तें अदृष्ट देहाचे माथं पूर्ण ।

ऐसें जाणोनि आपण । निर्द्वंद्व संपूर्ण सद्‍गुरुवाक्यें ॥ ६३ ॥

अदृष्टें देह सुखदुःख भोगी । मूर्ख तेथ रागी विरागी ।

शिश्यु लागों नेदी निजांगीं । गुरुवाक्यरंगीं रंगला । ६४ ॥

देहींचेनि सुखें सुखावतां । सवेंचि दुःख चढे माथां ।

हें गुरूनें जाणोनि तत्त्वतां देह‍अहंता सांडविली ॥ ६५ ॥

निरभिमान्यच्या अंगीं । दुःख नुरेचि दुःखनियोगीं ।

सुख नुरेचि सुखसंभोगीं । तो उभयभगीं अलिप्त ॥ ६६ ॥

छाया उष्णामाजी तापली । ते छाया छायेंचि निवाली ।

तेवीं सुखदुःखें मिथ्या जाहलीं । स्थिति सुखावली यथनुलाभें ॥ ६ ॥

अदृष्टें देही वर्तां देख । बाधूं न श‌ए सुखासुख ।

हें गुरुगम्य अलोलिक । शिष्य विश्वासिक पावती ॥ ६८ ॥

विश्वसेंवीण सर्वथा । गुरुगम्य नये हाता ।

गुरुगम्येंवीण तत्त्वतां । द्वंद्वसमता कद न घडे ॥ ६९ ॥

देहीं दृढता जंव मीपण । तंव तंव द्वंद्वबाधा दारुण ।

जे गुरुवाक्यें निरभिमान । त्यांसी द्वंद्वें जाण अतिमिथ्या ॥ ७० ॥

स्वप्नींचें दरिद्र-समर्थता । तेवीं दोनी मिथ्या जागृता ।

तेवीं द्वंद्वबाधेची वार्ता । न बाधे गुरुभक्तां अपरोक्षबोधें ॥ ७१ ॥

लेंकुरांच्या खेळापाशीं । पारणें तैशी एकादशी ।

द्वंद्वाची दशा तैशी । गुरुवाक्यासरिसी समूळ उडे ॥ ७२ ॥

जेवीं चंदनाचिया द्रुतीं । आरीबोरी चंदन होती ।

तेवीं गुरुवाक्यप्रतीती । सकळ द्वंदेवें येती निजसाम्या ॥ ७३ ॥

चंदनासभोंवतीं झाडें । तींही कोरडीं लांकडें ।

देवद्विजांचे मस्तकी चढे । भाग्य एवढें सत्संगी ॥ ७४ ॥

सद्‍गुरु तोचि सत्संगती । तत्संगें शिष्य पलटती ।

स्वयें ब्रह्मरूप होती । तेव्हां द्वंदें येतीं निर्द्वंद्वा ॥ ७५ ॥

एवं गुरुवाक्यीं विश्वासतां । द्वंद्वसाम्य चढे हाता ।

तें गुरुवाक्यही तत्त्वतां ऐक आतां सांगेन ॥ ७६ ॥

सर्वत्रात्मेश्वरान्वीक्षां कैवल्यमनिकेतताम्‌ ।

विविक्तचीरवसनं सन्तोषं येन केनचित्‌ ॥ २५ ॥

सद्‍गुरुवचनविश्वासें । मानीं सर्वत्र परमात्मा ऐसें ।

तेचि निजबुद्धी निश्चयवशें । निजमानसें विवंची ॥ ७७ ॥

मजमाजीं परमात्मा वसे । तेणें स्थूळदेहो वर्ततसे ।

त्याचेनि पूर्ण चित्प्रकाशें । जग भसे जगद्रूपें ॥ ७८ ॥

तेणें निजात्मप्रकाशें माझें दृष्टीसी दृश्य दिसे ।

दृश्यद्रष्ट्टदर्शनविलासें विलसतसे परमात्मा ॥ ७९ ॥

दृश्य दृश्यपणें जें जें उठीं । तें तें निजात्मता पाठींपोटीं ।

तेणें अन्वयें देवो देखे दृष्टी । आझाळबाहाळ सृष्टि दुमदुमित ॥ ८० ॥

तेव्हां जें जें देखे भूताकृती । तेथ परमात्मा ये प्रतीती ।

मी नियंता ईश्वर त्रिजगतीं । हेही स्फुर्तीं स्फुरों लागे ॥ ८१ ॥

जग वर्ते माझिया सत्ता । मी कळिकाळाचा नियन्ता ।

मी उत्पत्ति-स्थिति-प्रलयकर्ता । हे मूळ अहंता स्वभावें स्फुरे ॥ ८२ ॥

येणें पूर्वान्वयें जंव पाहे । तंव सर्वीं सर्व मीचि आहें

तें पाहतें पाहणें पाहोन्‌ ठाये । तेथें अहं जाये विरोनि ॥ ८३ ॥

तेथें परब्रह्मैक प्रसिद्ध । कोंदला ठाके सच्चिदानंद ।

ऐसा गुरुवाक्यें प्रबोध । शिष्य अतिशुद्ध पावती ॥ ८४ ॥

तेव्हां वैकुंठीं देवो आहे । हें बोलणें त्या आहाचि होये ।

क्षीरसागरीं देवो राहे । हें ऐकतांचि पाहें अनिवार हांसे ॥ ८५ ॥

देवांवाचोनि तत्त्वता । तिळभरी ठावो नाहीं रिता ।

त्यातें एकदेशीं नेमितां । न मने वस्तुतां सच्छिष्यासी ॥ ८६ ॥

वैकुंठ आणी क्षीराब्धी । ज्याचेनि प्रकाशे ज्यामधीं ।

तो वैकुंठवासी अथवा क्षीराब्धीं । हे बोल सोपाधी शबलत्वाचे ॥ ८७ ॥

जेथ सर्वीं सव परमात्मा । तेथे एकदेशी न सरे महिमा ।

तो पूर्णब्रह्म अनाश्रमा । वैकुंठादि आश्रमा वश नव्हे ॥ ८८ ॥

अखंडातें आवाहन । अधिष्ठानातें आसन ।

सर्वगता सिंहासन कल्पिती स्थान निजकल्पना ॥ ८९ ॥

तेही कल्पिती निजवृत्ती । जे ब्रह्मरूप नित्य पाहती ।

त्यांची परब्रह्मस्थिती । कद कल्पांतीन्‌ भंगेना ॥ ९० ॥

ऐशी परब्रह्म‍आवाप्ती । साधकीं पावावया निश्चितीं ।

नित्य वसावें एकांतीं द्वैताची स्फुर्ती त्यागोनी ॥ ९१ ॥

साधितां परमार्थनिधान । साधकां आडवी वस्त्र‍अन्न

निमोली वल्कलें परिधान । कां त्यागिलीं अतिजीर्ण वस्त्रें घ्यावीं ॥ ९२ ॥

शाकफलमूलकंदभोजन । येणें करावें जठरतर्पण ।

सांडूनि परमार्थ साधन । जोडावय अन्नधन न वचावें कदा ॥ ९३ ॥

चौपालवीं बांधोनि करीं भीक मागावी दारोदारीं ।

परी अन्न आच्छादनावरी । आयुष्य तिळभरी न वेंचावें ॥ ९४ ॥

मेळवावया अन्न आच्छादन । न शिणती साधक सज्ञान ।

देह अदृष्टाधीन । तें सहजें जाण प्रतिपाळी ॥ ९५ ॥

स्वयें शिणतां अहोराती । अदृष्टावेगळी अणुभरी प्राप्ती ।

कदा न चढे कोणाचे हातीं । हें साधक जाणती सज्ञान ॥ ९६ ॥

यलगीं अदृष्टें जें प्राप्त । तेणें निर्वाहेन्‌ सदा निश्चिंत ।

साधक परमार्थ साधित । संतोषयुक्त गुरुवाक्यें ॥ ९७ ॥

देह अदृष्टपरवडी । होती सुखदुःख घडामोडी ।

साधकां संतोषु चढोवढी । गुरुवाक्यसुख गोडी दृढ लागली ॥ ९८ ॥

जैसें देहाचे प्रक्तन । तैसें होय अशन वसन ।

परी गुरुवाक्यलुख सांडून । देहावरी मन ममत्वें न ये ॥ ९९ ॥

यांचेवीण यथाकाळें यदृच्छया जें जें मिळे ।

तें तें सेवी सकळ मंग्ळें गुरुवाक्यमेळें स्वनंदें ॥ ५०० ॥

शरीरनिर्वाहाविखीं । कोठें कांहीं नाभिलाखी ।

जें जें मिळे तेणेंचि सुखी । निजात्मतोखीं संतुष्ट ॥ ५०१ ॥

प्रारब्धें सुखदुःख भोगितां । संतोष साधकांच्या चित्ता ।

हें गुरुवाक्यें विश्वासतां । चढे हाता शिष्याच्या ॥ ५०२ ॥

त्याच्या दृढ विश्वासासीं । भगवतशास्त्र गुरुपाशीं ।

अभ्यासावें आदरेंसीं । दृढ-निश्चयेंसीं प्रबोधक ॥ ५०३ ॥

श्रद्धां भागवते शास्त्रेऽनिन्दामन्यत्र चापि हि ।

मनोवाक्कर्मदण्डं च सत्यं शमदमावपि ॥ २६ ॥

सगुण अथवा निर्गु‌अण ।जेथ भगवत्स्वरूपवर्णन ।

कं भग्वंत बोलिला आपण । अथवा भगवद्‍गुणकीर्ति जेथें ॥५०४ ॥

तें तें राया शास्त्र जाण । आवडे जैसें जीवुप्रण ।

विशेषेंसीन्‌ ज्ञान कथन । सप्रेम पूर्ण पढियंतें ॥ ५०५ ॥

गुरुमुखें ज्ञानकथा गोड । तेणें श्रीभागवतीं श्राद्धा दृढ ।

श्रवणें पुरे जीवाचें कोड । वोसरे चाड विषयांची ॥ ५०६ ॥

जीवीं नाहीं विषयकौतुकें तरी विषय आवश्यक ।

साधकां होती बाधक । तेणें आत्यंतिक अनुतापु ॥ ५०७ ॥

अनिवार विषयावस्था । त्यागिली न वचे निजसत्ता ।

तेणें मुमुक्षूच्या चित्ता । अत्यंत व्यथा अनुतापें ॥ ५०८ ॥

नसतां विषयांची अतिप्रीति । स्वतां नव्हे विषयनिवृत्ति ।

ऐशिया साधकांप्रती । निर्णीत शास्त्रार्थीं नेमिला नेमु ॥ ५०९ ॥

नाहीं विषयांची आसक्ति । ना नव्हे विषयनिवृत्ति ।

ऐशी जे कां साधकस्थिति । नेमू त्याप्रती शास्त्रें केली ॥ ५१० ॥

जो कां केवळ विषयासक्त । तो कदा न मानी शास्त्रार्थ ।

कां जो झाला जीवन्मुक्त । तोही शास्त्रार्थ मानूनि न मानी ॥ ५११ ॥

जैसी मृगजळाची भसे स्थिति । तैसे विषय मुक्तांप्रती ।

त्या विषयांचिये निवृत्ती ं कोणते शास्त्रार्थीं मानावा नेमु ॥ ५१२ ॥

एवं अत्यासक्त अतिविरक्त । त्यंसी नेमु न चले येथ ।

मुमुक्षूंसीच शास्त्रार्थ । नेमी निश्चित निजनेमे ॥ ५१३ ॥

तेथ गुरुशिष्यसंवाद । करितां ज्ञानार्थबोध ।

ते बोधीन्‌ बाधी विषयबाध । तत्तागीं प्रसिद्ध शास्त्रार्थनेमु ॥ ५१४ ॥

मनसा-वाचा-कर्मावरोधु । येणें विषयंचा त्रिविध बाधु ।

त्या तिहींसही त्रिविधु । शास्त्रें अतिशुद्धु नेमिला नेमु ॥ ५१५ ॥

पूर्वश्लोकोत्तरार्धम्‌ - मनोवाक्कर्मदण्डं च सत्यं शमदमावपि ॥

मनासी नेमु उपशमाचा । इंद्रियां नेमु तो दमाचा ।

सत्यें नेमिलीं वाचा । तिहींसही तिहींचा निजनेमु ॥ ५१६ ॥

विषयकाम गज दारुण । अहंमदें उन्मत्त पूर्ण ।

देहतारुण्यें अतिघूर्ण । तोडी बंधन विधीचें ॥ ५१७ ॥

रवंदी सुहृद राजा गुरु । सोंडां कवळी स्वर्गशिखरु ।

नरकनदीमाजीं अपारु । अतिदुस्तरु बुड्या देत ॥ ५१८ ॥

धर्मजलें क्षाळे अवचिता । सवेंचि सलोभ धुळी घाली माथां ।

घोळसी ब्रह्मादिकां समस्तां । अहंममता गर्जतु ॥ ५१९ ॥

त्यासी विवेकमहावत जाण । माथां चढों जाणे आपण ।

शास्त्रविधी-अंकुशें पूर्ण । धरिला आवरून करकरितु ॥ ५२० ॥

त्यासी उपशमाचें संरक्षण । वैराग्ययुक्त ठेवूनि जाण ।

दमाचे शृंखळीं आकळून । सत्याचे स्तंभीं पूर्ण विवेकु बांधे ॥ ५२१ ॥

अनसा-वाचा-कायिक कर्म । येणें विषयबाधा बाधी परम ।

त्या तिहींसी केला त्रिविध नेम । त्या नेमाचें वर्म ऐक राया ॥ ५२२ ॥

आतां शमची ऐशी स्थिती । मनबुद्ध्यादि चित्तवृत्ती ।

सांडवूनि विषयासक्ती । लावी परमार्थीं प्रबोधूनि ॥ ५२३ ॥

पूर्वे उगवतां गभस्ती । आंधारु सांडी त्रिजगती ।

तेवीं गुरुवाक्यें शमाची प्राप्ती । विषयनिवृत्ति अनसिक ॥ ५२४ ॥

बाह्य इंद्रियप्रवृत्ती । दमें दमोनि गुरुवाक्यस्थिती ।

मग शमाची संगति । आणी निवृत्ती इंद्रियकर्में ॥ ५२५ ॥

कन्या प्रतिपाळूनि जैसी । दान देतां जांवयासी ।

त्यागी बापचे कुळगोत्रासी । दमें इंद्रियें तैशीं विषयार्था ॥ ५२६ ॥

झणीं वाचा जा‍ईल विकळ । तिसी सत्याचा महामोकळ ।

दे‍ऊनि केली निखळ । अति‍अढळ सत्यधूत वाणी ॥ ५२७ ॥

सत्यवादिया ब्रह्मदि वंदिती । असत्या होय अधोगती ।

ऐसें व्याख्यन जे करिती । तेही वदती असत्य ॥ ५२८ ॥

कां राम नामाच्या आवृत्तीं । वाचा धूतली स्मरणोक्तीं ।

ते असत्यामाजीं पुढती । कदा कल्पंतीं बुडेना ॥ ५२९ ॥

मंथूनि काढिलें नवनीत । तें पुढती न बुडें ताकंत ।

तेवीं नामें वाचा निर्धूत । असत्य तेथ स्पर्शेना ॥ ५३० ॥

जेवीं लागलेनि रविकरें । घृतकणिका स्वयेन्‌ विरे ।

तेवीं सत्याचेनि निजनिर्धारें । असत्य चमत्कारें समूळ उडे ॥ ५३१ ॥

चंदनाचिया चौफेरीं । काष्ठत्वा मुकती खैर बोरी ।

तेवीं नामाच्या निजगजरीं । वाचेमाझारीं निजसत्य प्रगटे ॥ ५३२ ॥

झलेनि अर्कप्रकाशें । खद्योत हारपती जैसे ।

तेवीं रामनामसौरसें । लोपे अनयासें असत्य ॥ ५३३ ॥

अंवसेसी प्रतिपदे कुहु । गेलिया बिंब संडी राहु ।

तेव्हां प्रकाशाचा समूहु । प्रगटे बहु जगामाजीं ॥ ५३४ ॥

तेवीं असत्याचेनि आक्रमें । वाचा प्रकाशे सत्यसंभ्रमें ।

जेवीं राजाज्ञा‍अनुक्रमे । प्रजा स्वधर्में वर्तती ॥ ५३५ ॥

सत्यापरतें नाहीं तप । सत्यापरता नाहीं जप ।

सत्यें पाविजे सद्रूप । सत्यें निष्पाप साधक होती ॥ ५३६ ॥

एवं काया वाचा आणि मनें । शमदमादिसत्यलक्षणें ।

जो नेमिला त्रिविधविंदानें । त्याचे विषयाचें धरणें तत्काळ उठी ॥ ५३७ ॥

ऐसिया स्वार्थलागीं जीवीं । भगवच्छास्त्रीं आवडी करावी ।

परी आणिकां शास्त्रां न लावी । द्वेषभावीं निंदेचें बोट ॥ ५३८ ॥

एका स्तुती एका निंदा । करितां आदळे अंगी बाधा ।

यलागीं निंदानुवादा । साधक कदा नातळती ॥ ५३९ ॥

अर्धांगींची लक्ष्मी वंदावी । मा चरणींची गंगा कय निंदावी ।

निजजननी नमस्करावी । काय येरां द्यावी पांपर ॥ ५४० ॥

तरी भज्य भजावें भजनीं । परी निंदा स्तुति संडूनि दोनी ।

जो निजसत्यें होय मौनी । तैं ब्रह्मज्ञानीन्‌ अधिकारु ॥ ५४१ ॥

ऐशी न करितां व्युत्पत्ति । नसोशितां हे कष्टस्थिति ।

भावें करितां भगवद्‍भक्ति । फुकाची मुक्ति हरिभक्तां ॥ ५४२ ॥

ते भक्तीची निजस्थिति । राया सांगेन तुजप्रती ।

सुगमत्वें परमात्मप्राप्ति । हरिभक्त पावती तें ऐक ॥ ५४३ ॥

श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्‍भुतकर्मणः ।

जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम्‌ ॥ २७ ॥

मुख्य भक्तीचें करण । हरीचे जन्म-कर्म-गुण ।

पूर्ण श्रद्धा करावे श्रवण । हरिकीर्तन स्वानंदें ॥ ५४४ ॥

हरिकीर्तनाचिया जोडी । सकळ साधनें केलीं बापुडीं ।

अद्‍भुत कर्में हरीचीं गढीं । गातां अति‍आवडी उल्हसे ॥ ५४५ ॥

शिळा तारिल्या सागरीं । गोवर्धन धरिला करीं ।

निद्रा न मोडितां सकळ नगरी । द्वारकेमाझरीं आणिली मथुरा ॥ ५४६ ॥

निमाला गुरुपुत्र दे आणूनि । मुखें प्राशिला दावाग्नि ।

गत गर्भ आला घे‍ऊनि । निजजननीतोषार्थ ॥ ५४७ ॥

अजन्म्या जन्में नेणॊं किती । अकर्म्याचीं जर्में गाती ।

अगुणाचे गुण वर्णिती । तेणें श्रीपति सुखावे ॥ ५४८ ॥

जो सुखैकमूर्ति निजस्वभवें । तोही जन्म-कर्म-गुणवैभवें ।

गातां कीर्तनीं अतिसुखावे । स्वानंदगौरवें डुल्लतु ॥ ५४९ ॥

ऐशी कीर्तनीं गातां कीर्ति । निर्मळ होय चित्तवृत्ति ।

तेथें ठसावे ध्यानस्थिति । ऐक ते नृपती सांगेन ॥ ५५० ॥

मुकुट कुंडलें मेखळा । कांसे कसिला सोनसळा ।

अपाद रुळे वनमळा । घनसांवळा घवघवित ॥ ५५१ ॥

ऐशी मूर्ती सुरेख सगुण । कां निरसून रूप नाम गुण ।

ध्यानीं ठसावे निजनिर्गुण । ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वें ॥ ५५२ ॥

ऐसें ठसावतां ध्यान । भक्तांची सबह्य क्रिया जाण ।

ते ते होय कृष्णार्पण । स्त्रीपुत्रादि जाण सर्वस्वें ॥ ५५३ ॥

इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मनः प्रियम्‌ ।

दारान्सुतान्गृहान्प्राणान्यत्परस्मै निवेदनम्‌ ॥ २८ ॥

अग्निहोत्रादि यग होम । ग्रहणादि दन अनुत्तम ।

तप म्हणिजे स्वधर्म । जो वर्णाश्रम यथोचित ॥ ५५४ ॥

आगमोक्त यथशस्त्र । आवरणविधि-विधानतंत्र ।

गुरुदीक्षा शुद्ध मंत्र । अथवा नाममात्र जो जपु कीजे ॥ ५५५ ॥

तें यज्ञ दान क्रिया तप । दीक्षामंत्र कां नामजप ।

तेथें न घालितां संकल्प । करी निर्विकल्प कृष्णार्पण ॥ ५५६ ॥

हरीशीं जहले जे अनन्य शरण । ते हरीचे लडिवाळ पूर्ण ।

त्यांचें हरि करी प्रतिपाळण । जेवीं जननी जाण तानुलेया ॥ ५५७ ॥

यालागीं जें जें जीविकावर्तन । तेंही करावें कृष्णार्पण ।

हें माझें म्हणोनि अभिमन । भक्त सज्ञन न धरिती कद ॥ ५५८ ॥

ज्याची आवडी अतिशयें चित्तीं । ज्याची आपणिया अतिप्रीति ।

तें तें कृष्णार्पण करिती । गुरुवाक्यस्थिती विश्वासें ॥ ५५९ ॥

यलागीं आठही प्रहर । सेवेसी वेंचिति निजशरीर ।

निमिषर्धही व्यापार । विषयाकार करिती ना ॥ ५६० ॥

अन्नालागी हो‍ऊनि वेडें । सधनांच्या पायां न पडे ।

आयुष्याचे तीन कवडे । विषयाचे चाडे कदा न करी ॥ ५६१ ॥

आयुष्याची अर्ध घडी । वेंचितां न मिळे लक्ष कोडी ।

तेणें आयुष्यें परमार्थ जोडी । विषयांच्या कोडी थुंकोनि सांडी ॥ ५६२ ॥

त्यागोनियान्‌ राज्यसंपत्ती । राजे जा‍ऊनि वनाप्रति ।

स्वयें परमार्थ साधिती । विषयासक्ति थुंकोनि ॥ ५६३ ॥

कैशी भक्तीची गोडी संपूर्ण । रिता जावों नेदी अर्ध क्षण ।

अवघें जीवितचि जाण । करी कृष्णार्पण सर्वस्वें ॥ ५६४ ॥

आणि पुत्रदासादिक जें जें घरीं । तें तें भगवत्सेवेवारीं ।

स्वयें कृष्णार्पण करी । माझी म्हणोनि न धरी ममत जीवीं ॥ ५६५ ॥

दारा पुत्र देह गेह प्राण । यांसी आत्मा सबाह्य पूर्ण ।

तेथें संकल्पेंवीण जाण । ब्रह्मार्पण सहजचि ॥ ५६६ ॥

एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम्‌ ।

परिचर्यां चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥ २९ ॥

एवं दारा गेह देह संपदा । आत्मार्पणें शुद्ध श्रद्धा ।

भजलें सर्वकाळीं सर्वदा । ते भक्त गोविंदा पढियंते ॥ ५६७ ॥

जो सर्व भूतीं हृदयस्थु । परा‌अत्मा श्रीकृष्णनाथु ।

त्याचे ठायीं जो भक्तु । साधावया निजस्वर्थु सर्वस्वें भजे ॥ ५६८ ॥

त्या हृदयस्थाचे ठायीं दृढ दृष्टी जंव बसली नाहीं ।

तवं सगुणमूर्ती हृदयीन्‌ । भजावी पाहीं सर्वात्मभावें ॥ ५६९ ॥

सगुणमूर्ती नातुडे ध्यानीं । तरी भजावें प्रतिमेच्या स्थानीं ।

तेथें ही चलाचल दोनी । भजाव्या गुरुवचनीं समसाम्यभावें ॥ ५७० ॥

ज्या उपासक पूजिती । त्या जाणाव्या ’चला’ मूर्ति ।

ज्या पांडुरंगादि द्वारावती । त्या स्थावरा मूर्ति पुराणोक्त ॥ ५७१ ॥

त्या मूर्तीहूनि श्रेष्ठ स्थान । पूर्ण पूज्यत्वें ब्राह्मण ।

तेथें करावें गा भजन । सर्वस्वें जाण सर्वदा ॥ ५७२ ॥

त्या ब्राह्मणामाजीं अतिश्रेष्ठ । श्रोत्रिय सदाचारनिष्ठ ।

त्यांतही वेदशास्त्रार्थीं प्रविष्ट । ते अतिवरिष्ठ पूज्यत्वें ॥ ५७३ ॥

त्यांहीमाजीं जे भागवत । भागवतधर्मीं नित्य निरत ।

जे निष्कर्मेंसीं भगवत्भक्त । ज्यांचा भावार्थ श्रीकृष्णीं ॥ ५७४ ॥

ज्यांसी आत्मा श्रीकृष्ण हृदयस्थ । ज्यांचा अनन्य स्वामी श्रीकृष्णनाथ ।

ऐसें जे भगवद्‍भक्त । ते पूज्य निश्चित निजभक्तां ॥ ५७५ ॥

अतिमहत्त्वें पूज्य गहन । ज्याचे सुर नर वेद बंदीजन ।

तो सद्‍गुरु श्रेष्ठ पूज्य स्थान । शिष्यासी जाण सर्वस्वें ॥ ५७६ ॥

गुरु ब्रह्म दोनी समान । हेंही वचन दिसे गौण ।

गुरुवाक्यें ब्रह्मा ब्रह्मपण । तेथें व्हावया समान भिन्नत्व नुरे ॥ ५७७ ॥

जैसा देवाचे ठायीं भावो । तैसाचि गुरुचरणीं सद्‍भावो ।

गुरुदेवांमाजीं पहा हो । भिन्नत्वभावो असेना ॥ ५७८ ॥

देवो पूजिल्या गुरु तोषे गुरु तोषे । गुरु पूजिल्या देवो संतोषे ।

दों नांवांचेनि हरुषें । स्वरूपें एकें वर्तती ॥ ५७९ ॥

सुवर्ण आणि कांकण । दों नांवीं एक सुवर्ण ।

तेवीं गुरु-ब्रह्मांमाजीं जाण । भीन्नपण असेना ॥ ५८० ॥

त्या सद्‍गुरुचें निजभजन । चित्तवित्तें अवंचन ।

गुरुचरणीं आत्मार्पण । करावें आपण सर्वेंसीं ॥ ५८१ ॥

तैसेचि साधु श्रोते सज्ञान । तेही मानावे सद्‍गुरुसमान ।

त्यांचेनि संवादें आपण । श्रवण कथन करवें ॥ ५८२ ॥

परस्परानुकथनं पावनं भगवद्यशः ।

मिथो रतिर्मिथस्तुष्टिर्निवृत्तिर्मिथ आत्मनः ॥ ३० ॥

तेथ करितां कथनुवादु । परस्परें निजात्मबोधु ।

करितां गुह्यज्ञानसंवादु । परमानंदु वोसंडे ॥ ५८३ ॥

एवं हरिकथेच्या आवडीं । परस्परें श्रद्धा गाढी ।

सुखसंवादपरवडी । निजसुखगोडी चाखिती ॥ ५८४ ॥

चाखतां निजसुखगोडी । हारपती दुःखकोडी ।

उभवूनि भक्तिसाम्राज्यगुढी । स्वानंदजोडी जोडावी ॥ ५८५ ॥

भावें करितां अभेदभजन । भक्त पावती स्वानंद पूर्ण ।

त्या स्वानंदाचें निजचिन्ह । ऐक सांगेन नृपनाथा ॥ ५८६ ॥

स्मरन्तः स्मारयन्तश्च मिथोऽघौघहरं हरिम्‌ ।

भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्युत्पुलकां तनुम्‌ ॥ ३१ ॥

क्वचिद्रुदन्त्यच्युतचिन्तया क्वचिद्‌ । धसन्ति नन्दन्ति वदन्त्यलौकिकाः ।

नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यजं । भवन्ति तूष्णीं परमेत्य निर्वृताः ॥ ३२ ॥

हरिकथेची महिमा कैसीं । आदरें पुसत्या-सांगत्यासी ।

होती पुण्याचिया राशी । पाप वोखदासी मिळेना ॥ ५८७ ॥

ज्याचिया नामस्मरणकरीं । सकळ पातकतें हरि हरी ।

तो स्वयें प्रगटला अंतरीं । पातकां उरी उरे कैंची ॥ ५८८ ॥

साधनरूपभक्तीच्या युक्तीं । पूर्ण सप्रेम उपजे भक्ती ।

ते भक्तीची निजस्थिती । ऐक चक्रवर्ती सज्ञाना ॥ ५८९ ॥

सद्‍भावें निजभजनकरीं । हृदयीं प्रगटतां श्रीहरी ।

तंव देहींचीं चिन्हें बाहेरी । क्षणामाझारीं पालटती ॥ ५९० ॥

परस्परें निजसंवादु । करितां जाहला स्वरूपावबोधु ।

नेत्रीं जळ अंगीं स्वेदु । प्राणस्पंदु पंगुळे ॥ ५९१ ॥

चित्तचैतन्यां होतां भेटी । हर्षे बष्प दाटे कंठीं ।

पुलकंकित रोमांच उठी । उन्मीलित दृष्टी पुंजाळे ॥ ५९२ ॥

करितां अच्युतचिंतन । सप्रेम गहिंवरे मन ।

अट्टहासें करी रुदन । अनिवार स्फुंदन ऊर्ध्वश्वसें ॥ ५९३ ॥

त्या रुदनासवेंचि हर्ष प्रगटे । त्या हर्षाचेनि नेटेंपाटें ।

हांसो लागे कडकडाटें । सुखोद्‍भटें गदगदौनी ॥ ५९४ ॥

मीपणाचेनि अनुरोधेन्‌ । गिळिलों होतों मोहमदें ।

तो सुटलों गुरुकृपावबोधें । तेणें परमानंदें डुल्लत ॥ ५९५ ॥

मी=माझेनि भवभानें । मज मी चुकलों मीपणें ।

मज मी भेटलों सद्‍गुरुवचनें । आनंदें तेणें उल्हासेन्‌ ॥ ५९६ ॥

कैसें सद्‍गुरुवचन अलोलिक । म्यांचि माझें भोगिजे निजसुख ।

येणें आश्चर्यें देख । स्वानंदोन्मुख उल्हासे ॥ ५९७ ॥

संसारबागुलाचें । भय लागलें नेणों कैंचें ।

तें गुरुवाक्यें दवडिलें साचें । म्हणोनि नाचे निर्लज्ज ॥ ५९८ ॥

जेवीं मा‍उली देखोनि डोळां । बालक नचे नानाकळा ।

तेवीं गुरुवाक्याचा सोहळा । देखोनि स्वलीळा निजभक्त नाचे ॥ ५९९ ॥

तेणें निजनृत्यविनोदें । फावलेनि निजबोधें ।

नानापरीचीं भगवत्पदें । सुखानुवादें स्वयें गातु ॥ ६०० ॥

तेणें कीर्तनकीर्तिगजरें । त्रैलोक्य सुखें सुभरे ।

परमानंदुही हुंबरे । सुखोद्‍गारें तुष्टोनी ॥ ६०१ ॥

तेंही सांडोनियां गाणें गर्जो लागे अतिसत्रणें ।

दुजें नाहीं नाहीं म्हणे । गाणें ऐकणें म्यां माझें ॥ ६०२ ॥

मीचि गाता मीचि श्रोता । माझें गाणें मीचि तत्त्वतां ।

जगीं मीचि एकुलता । द्वैताची कथा असोनि नाहीं ॥ ६०३ ॥

सद्‍भावें भगवत्परिचर्या । करितां पारुषे कर्मक्रिया ।

अहं-सो‌आं निरसोनियां । वृत्तिही लया जाय तेथें ॥ ६०४ ॥

एवं सप्रेम भक्तिसंभ्रमु । तेणें निरसे साधनश्रमु ।

फिटे निःशेष भवभ्रमु । वाचेसी उपरमु इंद्रियां होय ॥ ६०५ ॥

जेथें एक ना दुसरें । सन्मुख ना पाठिमोरें ।

जेथ सुखही निजसुखामाजीं विरे । तें स्वरूप निर्धारें निजशिष्य होती ॥ ६०६ ॥

जेवीं बाळाचे लळे पाळणें । हे व्यालीचि वेदना जाणे ।

कां शिष्यांसी पूर्ण बोध करणें । तेथील कळवळणें सद्‍गुरु जाणे ॥ ६०७ ॥

बाळका लेवविल्या लेणें । जेवीं म‍ऊली निवों जाणे ।

कां शिष्यसुखें सुखावणें । हें सद्‍गुरु जाणे परिपूर्णबोधें ॥ ६०८ ॥

इंद्रियें नेणती ज्याचें घर । जें मना वचना अगोचर ।

बुद्धीसि न कळे ज्याची मेर । ऐसी निर्विकार निजवस्तु ॥ ६०९ ॥

दृष्टीं दाविजे साक्षात । हातीं दे‍इजे पदार्थ ।

तैसा नव्हे गा परमार्थ । तोही सद्‍गुरुनाथ प्रबोधी शिष्यां ॥ ६१० ॥

शिष्यासी करावया प्रबोध । बोधिता सद्‍गुरु अगाध ।

यु‌आलागीं शिष्यसुखें स्वानंद । भोगी परमानंद गुरुरावो ॥ ६११ ॥

शिष्यासी आकळे परब्रह्म । तंव तंव निरसे त्याचा भ्रम ।

तेणें सद्‍गुरुसी परम । सुखसंभ्रम उल्हासे ॥ ६१२ ॥

सेवकु परचक्र विभांडी । तंव राजा उभारी यशाची गुढी ।

शिष्य परमानंदीं दे बुडी । तेणें गुरूसी गाढी सुखावस्था ॥ ६१३ ॥

ऐसी शिष्यकृपेची कळकळ । ज्या सद्‍गुरूमाजी प्रबळ ।

तेणें भागवतधर्म हे सकळ । शिकावे अविकळ अनन्यश्रद्धा ॥ ६१४ ॥

इति भागवतान्धर्मान्शिक्षन्भक्त्या तदुत्थया ।

नारायणपरो मायामञ्जस्तरति दुस्तराम्‌ ॥ ३३ ॥

ऐशी भागवतध्र्मस्थिति । शरण जा‍ऊनि सद्‍गुरूप्रति ।

अभ्यासावी भगवद्‍भक्ति । तैं मायेची शक्ति बाधूं न शके ॥ ६१५ ॥

माया वेदशास्त्रां अनावर । ब्रह्मादिकां अतिदुस्तर ।

ते सुखें तरती भगवत्पर । हरिनाममात्र-स्मर्णार्थें ॥ ६१६ ॥

हरिनामाच्या गजरापुढें । माया पळे लवडसवडें ।

यालागीं तरणोपावो घडे । सुख सुरवाडे हरिभक्तां ॥ ६१७ ॥

परात्पर नारायणाची माया । भजतां नारायणाच्या पायां ।

सुखेंचि तरिजे गा राया । त्या भजन‍उपाया सांगितलें ॥ ६१८ ॥

मायातरणोपयस्थिति । राया तुवां पुशिली होती ।

तदर्थीं मुख्य भगवद्‍भक्ति । जाण निश्चितीं नृपनाथा ॥ ६१९ ॥

भक्तीपाशी नित्यतृप्ति । भक्तीपाशीं नित्यमुक्ति ।

भक्तीपाशींभगवत्प्राप्ति । मायानिवृत्ति हरिभजनेन्‌ ॥ ६२० ॥

हरिभजननामकल्लोळें । माया जीवित्व घे‍ऊन पळे ।

भक्त तरती बाळेभोळे । हरिभजनबळें महामाया ॥ ६२१ ॥

करितां नरायणाची भक्ती । निजभक्त सुखेन्‌ माया तरती ।

ते नारायणाची मुख्य स्थिती । स्वयें चक्रवर्ती पुसतु ॥ ६२२ ॥

श्रीराजोवाच ।

नारायणाभिधानस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।

निष्ठामर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमाः ॥ ३४ ॥

सर्वां भूतीं भगवद्‍भावो । हा मुख्य मायातरणोपावो । ।

आ‍इकोनि सुखावला रावो । तेणें आनन्दें पहा हो परब्रह्म पुसे ॥ ६२३ ॥

करितां नारायणाची भक्ति । उत्तम भक्त माया तरती ।

ते नारायणाची निजस्थिति । साक्षेपें नृपति पुसतु ॥ ६२४ ॥

ब्रह्म-परमात्मा-नारायण । वस्तूसीच म्हणणें जाण ।

ते वस्तुनिष्ठा परिपूर्ण । राजा आपण पुसतु ॥ ६२५ ॥

सकळांमाजीं अधिष्ठान । सबाह्य ज्याचेनि परिपूर्ण ।

त्या स्वरूपातें नारयण । स्वयें वेदज्ञ बोलती ॥ ६२६ ॥

तुम्हां‍ऐसे ज्ञाननिधि । भाग्यें जोडलेति त्रिशुद्धी ।

तुमच्या वचनामृतबोधीं । अहंबुद्धि उपजेना ॥ ६२७ ॥

तुमचिया वचनोक्तीं । वोसंडली स्वानन्दस्फुर्ति ।

लांचावली चित्तवृत्ती । श्रवणें तृप्ती कदा न मनीं ॥ ६२८ ॥

ऐकोनियां रायाचा श्रेष्ठ प्रश्न । प्रबुद्धाधाकुटा पिप्पलायन ।

तो बोलावया आपण । स्वानंदें पूर्ण सरसावला ॥ ६२९ ॥

अगा ज्याचेनि उपजे उत्पत्ति । ज्याचेनि संगें स्थितीसी स्थिति ।

ज्याचेनि प्रळया प्रळयशक्ति । ऐसा जो त्रिजगतीं मुख्य हेतु ॥ ६३० ॥

यापरी जो जगाचा हेतु । स्वयें स्वसत्ता हेरुरहितु ।

सच्चिदानंदें सदोदितु । तो जाण निश्चितु नारायणु ॥ ६३१ ॥

जेवीं सायंप्रातर्मध्यान्ह । तिहीं काळीं अलिप्त गगन ।

तेवीं उत्पत्तिस्थितिप्रळयीं जाण । अलिप्त नारायण परमात्मा ॥ ६३२ ॥

उत्पत्तिस्थितिप्रळयांत । म्हणसी कोण देखे येथ ।

तेचि अर्थींचा दृष्टांत । स्फुरदर्थ अवधारीं ॥ ६३३ ॥

जागृति स्वप्न आणि सुषुप्ति । तिन्ही व्यापूनि समधीही परती ।

ज्याची साक्षित्वें स्फुरे स्फुर्ति । तो जाण निश्चितीं नारायण । ६३४ ॥

जागृतीचें जाणपण । स्वप्नाचें मिथ्या भान ।

सुषुप्तीचा साक्षी पूर्ण । तो नारायाण निश्चित ॥ ६३५ ॥

एवं परमात्मा परंज्योति । आत्मा हृदयस्थ त्रिजगतीं ।

त्यातें नारायण म्हणती । जाण निश्चितीं नृपनाथा ॥ ६३६ ॥

ऐसी सांगतां ब्रह्मस्फूर्ति । अगम्य वाटेल ब्रह्मप्राप्ति ।

सहजें ब्रह्म आतुडे हातीं । ऐक त्‌ उपपत्ति सांगेन ॥ ६३७ ॥

तरी परमात्मा ब्रह्म पूर्ण । तुझे हृदयीं नांदे आपण ।

ज्याचेनि मन बुद्धि प्राण । इंद्रियें जाण वर्तती ॥ ६३८ ॥

नयनें तेणें तेजें देखणें । रसना तेणें स्वादें चाखो जाणें ।

श्रवण तेणें अवधानें शब्दज्ञानें प्रबोधती ॥ ६३९ ॥

तेणें अहंकारा अहंभाव । तेणेंचि मनासी मंतव्य ।

तेणेंचि चित्तसी चेतव्य । बुद्धीसि बोद्धव्य तेणें ब्रह्मावगोचें ॥ ६४० ॥

तेणें जड देह चेतन । तेणेंचि कळे मृदु कठीण ।

तेणेंचि चरणाच्या ठायीं गमन । करी कर ग्रहण त्याचिये सत्ता ॥ ६४१ ॥

त्याचेनि प्राण परिचरती । त्याचेनि निमिषोन्मेषस्फूर्ति ।

त्याच्या आनंदलेशस्थितीं । आनंद उपस्थीं भोगिती प्राणी ॥ ६४२ ॥

एवं चाळकु तो त्रिजगतीं । तो स्वानन्दें नांदे हृदयस्थितीं ।

त्यातें नारायण म्हणती । तोचि निश्चितीं परमात्मा ॥ ६४३ ॥

ज्याचेनि मन बुद्धि प्राण । इंद्रियें विचरती संपूर्ण ।

तो तूं म्हणसी त्यां‍आधिन । हें कल्पांतीं जाण कदा न घडे ॥ ६४४ ॥

तेथ जाणपणें जाणों जासी । तैं जाणावें तेंचि नेणसी ।

तेथ ज्ञातेपणें ज्ञानासी । स्वरूपापाशीं रिगू नाहीं ॥ ६४५ ॥

जाणीव आणि नेणीव । हे सोडूनि सर्व भाव ।

जैं उपजे स्द्‍भाव । तैं ब्रह्म स्वयमेवपाविजे ॥ ६४६ ॥

नैतन्मनो विशति वागुत चक्षुरात्मा । प्राणेन्द्रियाणि च यथानलमर्चिषः स्वाः ।

शब्दोऽपि बोधकनिषेधतयात्ममूलम्‌ । अर्थोक्तमाह यदृते न निषेधसिद्धिः ॥ ३६ ॥

वैकुंठ कैलास क्ष्राब्धी । मन कल्पी कल्पनीविधी ।

परी आत्मा कल्पावया त्रिशुद्धी । मनबुध्यादी सरेना ॥ ६४७ ॥

स्वयें कल्पीं त्रिभुवन । तें स्वरूपीं रिघों न शके मन ।

बुद्धि निश्चयात्मन पूर्ण । तीसही जाण अगम्य वस्तु ॥ ६४८ ॥

जें मन बुद्धि‍अगोचर । तें वाचेसी अति दुस्तर ।

वस्तु नव्हे शब्दगोचर । परात्पर ब्रह्म ॥ ६४९ ॥

मोटे बांधतां आकाशातें । चारी पालव पडती रिते ।

तेवीं शब्दें बोल्लवें वस्तूतें । तंव शब्द शब्दार्थें निर्धर्म ॥ ६५० ॥

प्राणाचेनि निज ढाळें । जे कां क्रियाशक्ति चळे ।

ते क्रियेसी वस्तु नातले । मा इंद्रियेनि आकळे कैसेनी ॥ ६५१ ॥

जेवीं थिल्लरा‍आंतौता । बिंबोनि वोला नव्हे सविता ।

तेवीं मनगुद्धि‍इंद्रियांपरता । जाण तत्त्वतां परमात्मा ॥ ६५२ ॥

जो मनाचें अनादि मन । जो बुद्धीची बुद्धि सज्ञान ।

जो नयनाचे आदि नयन । जो श्रवणाचें श्रवण साधानत्वे ॥ ६५३ ॥

जो घ्राणाचें निजघ्राण । जो रसनेची रसना आपण ।

जो त्वच्चेची निजत्वचा पूर्ण । जीवाच जो जाण जीवु स्वयें ॥ ६५४ ॥

जो इंद्रियांचा प्रकाशिता । जो कर्म करोनि अकर्ता ।

तो इंद्रियीं इंद्रियार्था । विषयी सर्वथा हों नेणें ॥ ६५५ ॥

जेथ बुद्धीची दृष्टि न वळंघे । तेथे मन मनपणें केवीं रिघे ।

मा श्रवणनयनघ्राणयोगें । विषयसंयोगें केवीं भेटे ॥ ६५६ ॥

जेथ प्राणशक्ति न चले पुढें । जेथ वाचा स्वयें लाजिली मुरडे ।

मा कर्मेंद्रियांसी कोणीकडे । पवाडु पुढें जोडेल ॥ ६५७ ॥

अग्नीपासूनि आह्या अनेग । क्षणक्षणां निघती चांग ।

परी आह्यांमाजीं अग्नींचें अंग । सर्वथा प्रगटेना ॥ ६५८ ॥

कां सूर्यापासून सूर्यकांत । प्रकाशती असंख्यात ।

परी सूर्यकांता‍आंत । कदा भास्वत प्रगटेना ॥ ६५९ ॥

जेवीं सिंधूपासून तरंग । प्रकाशति अति अनेग ।

परी तरंगीं सिंधूचें अंग । सर्वथा साङ्‍ग पगटेना ॥ ६६० ॥

तेवीं ब्रह्मापासोनि करणें पकाशती अनेकपणें

तरी त्या इंद्रियान्‌ ब्रह्म जाणणें । हें जीवें प्राणें घडेना ॥ ६६१ ॥

जरी केळापासूनि केळी निपजे । कां साखरेपासूनि ऊंस उपजे ।

तरी इंद्रियीन्‌ ब्रह्म जाणिजे । हें न ये निजवोजें ब्रह्मादिकां ॥ ६६२ ॥

आशंका ॥ शब्ददेवपरोक्षमति । ऐशी श्रुतिशास्त्र-उत्पत्ति ।

तेही मिथ्या वाटे वदंती ऽइसें तूं निश्चितीं मानिसी राया ॥ ६६४ ॥

तेही अर्थींचें निरूपण । ऐक राया सावधान ।

शब्द निमोनि आपण । दे ब्रह्मज्ञान जीवासी ॥ ६६५ ॥

पूर्वील श्लोकार्ध -

शब्दोऽपि बोधकनिषेधतयात्ममूलम्‌ । अर्थोक्तमाह यदृते न निषेधसिद्धिः ॥

जीवु सोडवावया होडा । शब्दें सवेग उचलिला विडा ।

तेणें घेतां तत्त्वांचा झाडा । आपणही पुढां निमाला ॥ ६६६ ॥

श्रुति नेते नेति येणें शब्दें अतद्व्यावृत्तिमिषेधबोधें ।

परी साक्षात्‌ वेदानुवादें । निज वस्तु शब्दें न बोलवे ॥ ६६७ ॥

शब्दासी जें वाच्य नोहे । तेंचि परब्रह्म जाणावें ।

तेथील जो खुणे पावे । तो ब्रह्म सद्‍भावें स्वयें होय ॥ ६६८ ॥

श्रुति नेति नेति येणें वचनें । शब्द निषेधूनि वस्तु दावणें ।

शब्दीं निःशब्द जो लक्षूं जाणे । तेणें पावणें परब्रह्म ॥ ६६९ ॥

शब्दु निजनिषेधें जें बोधी । तेथ समरसे ज्याचि बुद्धि ।

तेंचि परब्रह्म गा त्रुशुद्धि । निषेधावधि तो ठावो ॥ ६७० ॥

शब्द निमोनि सर्वशक्तिं । जीवासी दे ब्रह्मप्राप्ति ।

शब्दादेवापरोक्षेति । जाण निश्चितीं या नंव ॥ ६७१ ॥

वाच निःशेष निवर्ते । मन बुद्धि न पवे जेथें ।

तेचि अवधि निषेधातें । परब्रह्म त्यातें बोलिजे ॥ ६७२ ॥

जें वाचेचें वदवितें । परी वाचा वदों न शके ज्यातें ।

जें मनबुद्ध्यादिकां जाणतें । परी मन बुद्धि ज्यातें नेणती ॥ ६७३ ॥

जें नयनातें दाखवितें । परी नयन न देखती ज्यातें ।

जें श्रवणघ्राणांतें चेतवितें । परी श्रवण घ्राण ज्यातें नेणती ॥ ६७४ ॥

एवं सर्वांचें जाणतें । परी सर्व सर्वथा नेणे ज्यातें ।

ज्यासी जाणावयालागीं येथें । आणिक जाणतें असेना ॥ ६७५ ॥

ऐसें स्वसंवेद्य निजज्ञातें । ज्यासी दुजें नाहीं जाणतें ।

शब्द रिघावया तेथें । रिगमु त्यातें असेना ॥ ६७६ ॥

जें कृश ना पुष्कळ । जें वक्र ना वर्तुळ ।

जें सूक्ष्म ना नव्हे स्थूळ । वस्तु केवळ निर्विकार ॥ ६७७ ॥

ज्यासी नाहीं रूपगुण । ज्यासी नाहीं आश्रमवर्ण ।

ज्यासी नाहीं मीतूंपण । ज्यासी जन्म-मरण असेना ॥ ६७८ ॥

जें हळुवट ना गहिंस । जें चिवळ ना स्पोस ।

जें वसतें ना वोस । जें का निःशेष निर्धर्म ॥ ६७९ ॥

जें र्‍हस्व ना मोठें । जेन्‌ वडील ना धाकुटें ।

जें विचारितां विवेकवाटे । विवेकुही आटे निःशेष ॥ ६८० ॥

ज्यासी आदि ना अंतु । जे मध्यस्थितीरहितु ।

जें गुण ना गुणातीतु । अच्युतानंतु अद्वयत्वें ॥ ६८१ ॥

त्या स्वरूपाचा वचनपाठ । करावया वेदें केली खटपट ।

तेथ श्रुतीचाही बोभाट । लाजिला करूनि कष्ट नेतिनेतिवादें ॥ ६८२ ॥

वेदु काय नेणोनि परतला । जाणोनि न बोलिवेचि बोला ।

याचिलागीं तो मौनावला । तटस्थ ठेला निःशब्दें ॥ ६८३ ॥

वेदें धरितां दृढ मौन । शास्त्रें भांबावलीं जाण ।

तिहीं धरोनि मताभिमान । करिती वल्गन अतिवादें ॥ ६८४ ॥

शब्दांतीं ब्रह्मज्ञान । हे वेदें पावोनि पूर्ण खूण ।

शब्दें शब्द निषेधून । दृढ मौन तेणें धरिलें ॥ ६८५ ॥

वेदरायें धरितां मौन । शास्त्रें भांबावलीं जाण ।

शोधितां शब्दांचें रान । निजसमाधान न पावती ॥ ६८६ ॥

ज्यासी शब्दांतीं ब्रह्मप्राप्ति । त्यासी दर्शनें ऐक्या येती ।

शास्त्रें स्वयेंचि समजतीं । ऐक्यें त्रिजगती आभासे ॥ ६८७ ॥

ब्रह्म एकाकी अद्वय स्थिति । तुवांचि दाविली उपपत्ति ।

तेथें ऐक्यरूपें त्रिजगती । म्हणसी कवणाप्रती आभासे ॥ ६८८ ॥

ज्याची तुटली वासनाफांसिटी । विराली अहंकाराची गांठी ।

प्रारब्ध उतरलें देहाचे तटी । त्यासी ऐक्यें सृष्टी आभासे ॥ ६८९ ॥

त्याच्या अनुभवाची गोड गोष्टी । सांगावया उल्हास पोटीं ।

पिप्पलायनि स्वानंदतुष्टी । ब्रह्मैक्यें सृष्टी वाखाणी ॥ ६९० ॥

सत्त्वं रजस्तम इति त्रिवृदेकमादौ । सूत्रं महानहमिति प्रवदन्ति जीवम्‌ ।

ज्ञानक्रियार्थफलरूपतयोरुशक्ति । ब्रह्मैव भाति सदसच्च तयोः परं यत्‌ ॥ ३७ ॥

ब्रह्मनिज‍ऐक्यपरिपाटी । प्रपंदु ब्रह्मत्वेंचि उठी ।

संतासंत सकळ सृष्टी । देखती दृष्टीं ब्रह्मरूप ॥ ६९१ ॥

जेवीं नभीं नीळिमेचें भान । तेवीं ब्रह्मीं माया नांदे संपूर्ण ।

नवल तियेचें विन्दान । नपुंसका जाण पुरुषत्व केलें ॥ ६९२ ॥

अगाध तिचा पतिव्रताधर्म । नपुंसकीं उपजवी काम ।

अनाम्या ठेवी नाम । कीं निष्कर्मा कर्म तिचेनी ॥ ६९३ ॥

निःसंगसंगा रातली । स्पर्शेंवीण गुर्विणी झाली ।

प्रधान-महत्तत्त्वें गर्भा आली । तेथ त्रिगुणातें व्याली विकारयुक्त ॥ ६९४ ॥

विद्या‍अविद्या निजस्वभावीं । जीवशिवांची भेदपदवी ।

प्रिया पुरुषातें भोगवी । ज्ञाना-ज्ञानगांवीं वसोनियां ॥ ६९५ ॥

जेवीं सुवर्णीं अलंकार । तंतूमाजीं पटाकार ।

भिंतीवरी भासे चित्र । तेवीं माया साकार ब्रह्मीं भासे ॥ ६९६ ॥

मृत्तिकेची गोकुळें केलीं । नाना नामाकारीं जरी पूजिलीं ।

तरी मृत्तिकाचि संचलीं । तेवीं ब्रह्मीं भासलीं जगद्रूपें माया ॥ ६९७ ॥

जैशा घृताच्या कणिका । घृतेंसीं नव्हतीं आणिका ।

तेवी ब्रह्मीं मायाशक्ति देखा । दावी अनेका अर्थांतें ॥ ६९८ ॥

ब्रह्म पुर्वीन्‌ एकाकी एक । तेंचि केवीं झालें अनेक ।

तो मायायोगपरिपाक । विशद अर्थ देख पिप्पलायनु सांगे ॥ ६९९ ॥

मुळीं मुख्य ब्रह्म ओंकार । तें एकचि झालें त्रिप्रकार ।

आकार-उकार-मकार । सत्त्वादि विकार गुणत्रयात्मक ॥ ७०० ॥

गुणत्रय समसमान । त्या नांव बोलिजे प्रधान ।

तेंचि क्रियाशक्ति सूत्र जाण । तेथें प्रगटल्या ज्ञान महत्तत्त्व म्हणती ॥ ७०१ ॥

अहंब्रह्म हे पूर्णफुर्ति । तें अहं आलें देहाकृती ।

देहाभिमानें निश्चितीं । जीव म्हणती वस्तूतें ॥ ७०२ ॥

क्रिया म्हणिजे दशधा करणें । ज्ञान शब्दें चेवताधिष्ठानें ।

अर्थ ऐसें विषयांसी म्हणणें । तेथ फळ जाणणें सुखदुःख ॥ ७०३ ॥

गुण-भूतें-विषय-करणें । जीव भोक्ता सुखदुःखपणें ।

ज्ञान क्रिया कर्माचरणें । हें सर्वही जाणणें पूर्ण ब्रह्म ॥ ७०४ ॥

साखरेचा फणस प्रबळ । तेथें कांटे त्वचा बीजगोळ ।

अवघी साखरचि केवळ । तेवीं ब्रह्मचि सकळ जगदाकारें ॥ ७०५ ॥

जेवीं पाटा‍ऊ पुतळीकृत । तेथ विषमावयवीं समान सूत ।

तेवीं जगदाकारें आकारवंत । दिसे अविकृत परब्रह्म ॥ ७०६ ॥

जग-विश्व-प्रपंचु नाम । परी ते निखळ परब्रह्म ।

हा उपनिषदार्थ उत्तम । वेदांती परम परमार्थु तो हा ॥ ७०७ ॥

जगदकारें ब्रह्म निश्चित । जग अवघें विकारवंत ।

तैं ब्रह्मासही विकार प्राप्त । म्हणती तो अर्थ न घडे राया ॥ ७०८ ॥

नात्मा जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ । न क्षीयते सवनविद्व्यभिचारिणां हि ।

सर्वत्र शश्वदनपाय्युपलब्धिमात्रं । प्राणो यथेन्द्रियबलेन विकल्पितं सत्‌ ॥ ३८ ॥

ब्रह्मासी नाहीं माता पिता । यालागीं न घडे जन्मकथा ।

आत्मा एकदेशी होता । तरी जन्मा येता जनजीजठरा ॥ ७०९ ॥

आत्म्यावेगळा कांहीं । तिळभरी ठावो रिता नाहीं ।

यापरी पूर्णत्वें पाहीं । जन्म ते ठायीं स्पर्शेना ॥ ७१० ॥

जन्मापूर्वीं । बाळाचें नास्तिक्य । जन्मापाठीं मानिती आस्तिक्य ।

या अस्तिनास्तीची भाख । आत्म्यासी देख असेना ॥ ७११ ॥

आतां आहे पूर्वीं नाहीं । ऐसें आस्तिक्य आत्म्याचे ठायीं ।

कदाकाळीं न रिघे कांहीं । तो नित्य पाहीं निरंतर ॥ ७१२ ॥

तेहीं जन्मल्या बाळकासी । वाढी दिसे दिवसदिवसीं

तो बाळजन्म नाहीं आत्म्यासी । यालागीं वृद्धि त्यासी घडेना ॥ ७१३ ॥

ज्यासी वृद्धि नाहीन्‌ तत्त्वतां । त्यासी न ये विपरिणमता ।

बाल्य तारुण्य वृद्धावश्था । आत्म्यासी सर्वथा असेना ॥ ७१४ ॥

जो मी बाळत्वें होतों धाकुटा । तोचि मी तार्य्ण्यें जाहलों मोठा ।

तो मी वृद्ध जाहलों कटकटा । ऐसा त्रिकाळद्रष्टा परमात्मा ॥ ७१५ ॥

द्रष्टा । साक्षी जो अवस्थातीत । तो कदा नव्हे अवस्थाभूत ।

देहीं असोनि अवस्थारहित । जाण तो निश्चित परमात्मा ॥ ७१६ ॥

निरवस्थ आत्मा अविकारी पूर्ण । त्यासी कदा न ये क्षीणपण ।

ज्यासी जन्मचि नाहीन्‌ जाण । त्यासी मरण असेना ॥ ७१७ ॥

तो अविकारी निरवस्थ पूर्ण । ज्यासी नाहीं जन्ममरण ।

ऐसा त्य्य्‌ं आत्मा म्हणशील कोण । तरी जाण सर्वज्ञ ज्ञानस्वरूप ॥ ७१८ ॥

म्हणसी ज्ञानही क्षणिक असे । घटज्ञानें पटज्ञान निरसे ।

तेथ इंद्रियार्थवृत्तिचि नासे । ज्ञान जैसें तैसें अविनाशी ॥ ७१९ ॥

तेचि अर्थींचा पूर्ण चृष्टांत । जेवीं प्राण देहातें वाढवीत ।

तों देहोचि होय अवस्थाभूत । प्राण निरवस्थ जैसा तैसा ॥ ७२० ॥

प्राणु देहातें चाळितां । त्यासी न बाधी देहावस्था ।

आत्मा प्राणातें चेतविता । त्यासी देहावस्था असेना ॥ ७२१ ॥

येणें चि प्राणदृष्टांतें साधूनि घ्यावें परब्रह्मातें

देहेंद्रियवेगळें आत्म्यातें । पुढील श्लोकार्थें प्रबोधी ॥ ७२२ ॥

अण्डेषु पेशिषु तरुष्वविनिश्चितेषु प्राणो हि जीवमुपधावति तत्र तत्र ।

सन्ने यदिन्द्रियगणेऽहमि च प्रसुप्ते कूटस्थ आशयमृते तदनुस्मृतिर्नः ॥ ३९ ॥

अंडज स्वेदज जारज । चौथें जाण गा उद्‍भिज ।

त्यांचे ठायीं प्राणु सहज । आत्मयोगें सद वर्ते ॥ ७२३ ॥

प्राणयोगें आत्मा वर्ततां । त्यासी जीव म्हणती तत्त्वतां ।

त्या प्राणासी न बाधिती देहावस्था । मा जीवाचे माथां त्या कैंच्या ॥ ७२४ ॥

देहेंद्रियामाजीं वर्ततां । आत्मा अलिप्त देहावस्था ।

तो कैसा म्हणती आतां । ऐक त्याही दृष्टांता सांगेन ॥ ७२५ ॥

आत्मा जागृतिदेहीं वर्ते । तैं सविकार मानिती त्यातें ।

तोचि सांडूनि देहेंद्रियांतें । स्वप्नीं वर्ते पूर्वानुध्यासें ॥ ७२६ ॥

देहेंद्रियाविहीन । केवळ लिंगदेह जाण ।

निजात्मा देखे स्वप्न । जागृत्यभिमानसंकल्पें ॥ ७२७ ॥

तें उपरमल्या स्वप्न । देहाभिमान झालिया लीन ।

सवविकारविहीन । सुषुप्तिकाळीं पूर्ण परमात्मा उरे ॥ ७२८ ॥

देहेंद्रियासीं अभिमान लीन । कोणीही स्फुरेना स्फुरण ।

तरी तें झालें सर्व शून्य । आत्मा चिद्‍घन नाहीं म्हणसी ॥ ७२९ ॥

जरी सुषुप्तीसी आत्मा नाहीं । तरी सुखें निजेलों होतों पाहीं ।

हें उपजे ज्याच्या ठायीं । तो सर्वथा नव्हे कहीं शून्य ॥ ७३० ॥

जो मी जागृतीं जागता । तोचि मी स्वप्नातें देखता ।

तोचि मी सुषुप्तीं सुखभोक्ता । एवं तिहीं अवस्था साक्षी जो ॥ ७३१ ॥

गो अवस्थात्रयीं साक्षी पूर्ण । तो सर्वथा नव्हे शून्य ।

तोचि परमात्मा परिपूर्ण । शुद्ध चिद्‍घन तो राया ॥ ७३२ ॥

सुषुप्तीं ब्रह्मानुभवो आहे । तरी कां पुढतीं संसारु पाहे ।

तेथ अविद्येसीं अहं लीन राहे । यालागीं होये भवभ्रमु ॥ ७३३ ॥

तें अविद्या अहंकारेंसी नाशे । तैं जगद्रूपें ब्रहचि भासे ।

जन्ममरणांचा ठावोचि पुसे । जीव समरसे परब्रह्मीं ॥ ७३४ ॥

तेथ हेतुमातु दृष्टां । प्रमाण-प्रमेय विवर्जित ।

परमात्मा सदोदित । परब्रह्म निश्चित परमानंदें ॥ ७३५ ॥

तेथ सुखावरी सुख नांदे । आनंदु भोगिजे आनंदें ।

जग दुमदुमी परमानंदें । स्वानंद बोधें संपूर्ण ॥ ७३६ ॥

निरसोनियां निजमाया । ऐसा अनुभवो मुनिवर्या ।

कैं हो‍ईल म्हणसी राया । तैं भजावें यदुवर्या निष्कामभावें ॥ ७३७ ॥

यर्ह्यब्जनाभचरणैषणयोरुभक्त्या । चेतोमलानि विधमेद्‍गुणकर्मजानि ।

तस्मिन्विशुद्ध उपलभ्यत आत्मतत्त्वं । शाक्षाद्यथामलदृशोः सवितृप्रकाशः ॥ ४० ॥

निर्विकारस्वरूपप्राप्ति । अवश्य पावणें आहे चित्तीं ।

तैं करावी भगवद्‍भक्ति । उत्कटा प्रीति अविश्रम ॥ ७३८ ॥

त्यजूनि पुत्रवित्तेषणेचें काज । जिणौनि लौकिकाची ।आज ।

पद्मनाभभजनाचें भोज । अतिनिर्लज्ज नाचावें ॥ ७३९ ॥

पुत्रवित्तलोकेषणा । त्यजूनि भजतां हरिचरणां ।

तंव तंव चित्ताचे चैत्यमळ जाणा । क्षणक्षणां नासती ॥ ७४० ॥

रजतमादि कर्मज मळ । चित्तीं बैसले जे सबळ ।

ते प्रक्षाळती सकळ । भक्तिप्रेमजळक्षाळणें ॥ ७४१ ॥

जंव जंव थोरावे सप्रेम भक्ति । तंव तंव पाया लागे विरक्ति ।

स्वयें विरमे विषयासक्ति । होय चित्तवृत्ति निर्मळ ॥ ७४२ ॥

निर्मळ जाहलिया चित्तवृत्ति । परमात्मया सर्व भूतीं ।

भजों लागे अनन्यप्रीतीं । हे चौथीं भक्ति उदार ॥ ७४३ ॥

ये भक्ति अतिशयें उदार । निर्दाळी भक्तांचा अहंकार ।

उद्धरी सुर नर स्त्रिया शूद्र । आनंदनिर्भर करी जीवु ॥ ७४४ ॥

हे भक्ति जैं लागे हातीं । तैं भवभयाची निःशेष शांति ।

पायां लागती चारी मुक्ती । ऐशी उदार भक्ति ह्जरीची ॥ ७४५ ॥

जेवीं डोळां असतां पडळ । सविता उगवे सर्व काळ ।

तो सन्मुख न देखे रविमंडळ । मा पदार्थ सकळ त्या कैंचे ॥ ७४६ ॥

तेंचि फिटलिया पडळ । दृष्टी होय अतिनिर्मळ ।

देखों लगे पदार्थ सकळ । रविमंडळसमन्वयें ॥ ७४७ ॥

तेवीं निजात्मा हृदयीं वसे । परी चित्तवृत्ति मळिण असे ।

तंव परब्रह्म न प्रकाशे । चित्त वासनादोषें दूषित ॥ ७४८ ॥

तेथ करितां भगवद्‍भक्ति । निर्मळ होय चित्तवृत्ति ।

तेव्हां निर्विकारस्वरूपप्राप्ति । भक्त पवती निजभजनें ॥ ७४९ ॥

पावावया परमप्राप्ति जगीं दाटुगी भगवद्‍भक्ति ।

ते म्यां सांगितली तुजप्रती । यथानिगुतीं नृपनाथा ॥ ७५० ॥

जेवीं डोळ्यांचे पडळ फिटे । तेथ प्रकाशेंसीं सविता भेटे ।

तेवीं कल्पनालोपें प्रगटे । नेटेपाटें परब्रह्म ॥ ७५१ ॥

जेथ निर्विकल्प समान । निश्चयेंसीन्‌ जाहलें मन ।

त्यासी देहीं वर्तांही जाण । भवबंधन स्पर्शेना ॥ ७५२ ॥

ऐसें गर्जोनिया जाण । हर्षें बोले पिप्पलायन ।

तंव राजा सुखावला संपूर्ण । जीवींची खूण बाणली ॥ ७५३ ॥

ऐकतां ब्रह्मनिरूपण । राजा लांचावला पूर्ण ।

पुढें वाढावया निरूपण । अन्वयें प्रश्न पुसतसे ॥ ७५४ ॥

जेणें तुटे कर्मबंधन । त्या कर्मयोगाचें लक्षण ।

समूळ ऐकावया जाण । राजा आपण सादरें पुसतु ॥ ७५५ ॥

श्रीराजोवाच ।

कर्मयोगं वदत नः पुरुषो येन संस्कृतः ।

विधूयेहाशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम्‌ ॥ ४१ ॥

राजा निजश्रद्धासंपन्न । अतिविनीत करी प्रश्न ।

जेणें तुटे कर्मबंधन । तो कर्मयोग संपूर्ण सांगा स्वामी ॥ ७५६ ॥

कोणें कर्में कर्म तुटे । नैष्कर्म्यासिद्धि स्वयें प्रगटे ।

पुरुषा पुरुषोत्तम भेटे । हें मज गोमटें वर्म सांगा ॥ ७५७ ॥

एवं प्रश्नमृषीन्पूर्वमपृच्छं पितुरन्तिके ।

नाब्रुवन्ब्रह्मणः पुत्रास्तत्र कारणमुच्यताम्‌ ॥ ४२ ॥

पूर्वीं हाचि प्रश्नु सनकादिकां । पित्यासन्निध पुशिला देखा ।

ते उत्तर नेदितीचि कां । हेही आशंका फेडावी स्वामी ।

रायाचे प्रश्न अतिपवित्र । त्यांचें द्यावया प्रति‍उत्तर ।

हरिखावला आविर्होत्र । तो कर्मवैचित्र्य निरूपी ॥ ७५९ ॥

कर्माकर्मविकर्म जाणा । सामान्य नव्हे नृपनंदना ।

करितां विभागविवंचना । नुगवे सज्ञानां स्मृतिकारांसी ॥ ७६० ॥

जे स्वयें प्रतिसृष्टिकारी । तेही भुलले कर्मविभागावरी ।

जे समुद्र घोंटिती चुळेकरीं । तेही कर्मसगरीं बुडले ॥ ७६१ ॥

येचि कर्मविवंचनेसाठीं । ऋषिमर्षींचिया कोटी ।

मताभिमानें झालें हिंपुटी । त्यांसीही शेवटीं नुगवेचि ॥ ७६२ ॥

कर्माकर्मविभाग जाणा । स्वयें नुगवेचि चतुरानना ।

इतरांची कोण गणना । कर्मविवंचना करावया ॥ ७६३ ॥

कर्म वेदमूळ जाण । वेदु स्वयें नारायण ।

वेदवादविवंचन । करितां मौन श्रुतिशास्त्रा ७६४ ॥

कर्म-अकर्म-विकर्म जाण । एकचि परी त्रिविध भिन्न ।

तेंही विभागविवंचन । सावधान अवधारीं ॥ ७६५ ॥

श्वेत मृदु मधुर । त्रिविधभेदें एक साखर ।

तेवीं एकचि त्रिप्रकार । कर्मठ नर मानिती कर्म ॥ ७६६ ॥

भिन्न करितां मधुरता । तीमाजीं ये मृदु-श्वेतता ।

श्वेततचि भिन्न करितां । मृदु-मधुरतं तीमाजीं ॥ ७६७ ॥

तेवीं भिन्न करितां कर्म । कर्मा सर्वांगीं अकर्म ।

कर्म अकर्मामाजी विकर्म । मिरवे परम सौभाग्यें ॥ ७६८ ॥

मुख्य मूळीं जें कां निपजे । कर्म ऐसें त्यातें म्हणिजे ।

विहिताविहितक्रिया जे जे । विकर्म म्हणिजे तिये नांव ॥ ७६९ ॥

कर्म अकर्मयोगें चळे । ऐसें विकर्मीं ज्यासी विवळे ।

त्यास निष्कर्मता आकळे । गुरुकृपाबळें तत्काळ ॥ ७७० ॥

कर्मावरी कर्म विशेष वाढे । विकर्म त्यातें म्हणणें घडे ।

जेथें कर्म रिघों न शके पुढें । अकर्म चोखडें या नांव ॥ ७७१ ॥

ऐशी कर्मविवंचना अटक । हा प्रश्न केला तैं तूं बाळक ।

त्याचिलागीं गा राया देख । सनकादिक न सांगितीचि ॥ ७७३ ॥

कर्माकर्मविवंचना । अधिकारेंवीण कोणा ।

सांगों नये नृपनंदना । कर्म सज्ञाना अतिदुर्बोध ॥ ७७३ ॥

परोक्षवादो वेदोऽयं बालानामनुशासनम्‌ ।

कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्यगदं यथा ॥ ४४ ॥

जेवीं रोगु जावया निश्चित । बापु बाळा भेषज देत ।

तेथें साखर घाली हातांत । तत्सेवनार्थ प्रलोभें ॥ ७७४ ॥

तेवीं वेदांचा परोक्षवाद । सत्य मानिती बुद्धिमंद ।

कर्में छेदवी कर्मबाध । हा वेदानुवाद मुख्यत्वें ॥ ७७५ ॥

वेदु बोले स्वर्गादि फळ । तो प्रवृत्तिलोभ केवळ ।

परी कर्में छेदी कर्ममूळ । हें मुख्यत्वें फळ वेदोक्तीं ॥ ७७६ ॥

लोहाची बेडी पडली पायीं । ते तोडावया घणु आणिला पाहीं ।

तो घणुचि विकून खादला जिहीं । त्यांचें बंधन कहीं तुटेना ॥ ७७७ ॥

तेवीं कर्में छेदावें कर्मबंधन । तें कर्म वेंचिती विषयीं पूर्ण ।

त्यांचें कदा न तुटे भवबंधन । जन्ममरण सरेना ॥ ७७८ ॥

आम्ही स्वर्गफळा विरक्त । म्हणोनि नाचरे जो वेदोक्त ।

त्याचें ज्ञान जालें विपरित । अति अनर्थ पावे तो ॥ ७७९ ॥

नाचरेद्यस्तु वेदोक्तं स्वयमज्ञोऽजितेन्द्रियः ।

विकर्मणा ह्यधर्मेण मृत्योर्मृत्युमुपैति सः ॥ ४५ ॥

आम्ही जितेंद्रिय म्हणवीत । म्हणोनि नाचरे जो वेदेक्त ।

त्यासी नातुडे गा परमार्थ । अति‍अनर्थ अंगीं वाजे ॥ ७८० ॥

जरी शास्त्रज्ञ ज्ञाता झाला । आणि वेदोक्ता विमुख ठेला ।

तरी तो जाणपणेंचि नागवला । जाण बुडाला दुःखार्णवीं ॥ ७८१ ॥

नाचरे जो वेदोक्त कर्म । त्यक्तकर्में मानी मिष्कर्म ।

त्यासी थोरपडला भ्रम । नाडला परम अभिमानें ॥ ७८२ ॥

जरी विषयो निग्रहिल । आनि वेदोक्ता जो दुरावला ।

तो निजघाता प्रवर्तला । स्वयें बुडाला नरकार्णवीं ॥ ७८३ ॥

वेद निज्मूळ परमार्था । तें वेदोक्त नाचरतां ।

जें जें करणें न्‌६इपनाथा । त्‌ं तें तत्त्वतां अधःपाती ॥ ७८४ ॥

डोळे देखणें तत्त्वतां । ते काढोनि पाहो जातां ।

न देखे आपुली डोळसता । मा इतर पदार्था कोण देखे ॥ ७८५ ॥

तैसा नाचरोनि चेदार्थु । जो जो मानिला परमार्थु ।

तेणें आंवतूनियां अनर्थु । जाण निश्चितु आणिला घरा ॥ ७८६ ॥

तेणें आचार अनर्थपाटें । वाहावले जन्ममरणवाटे ।

तेथ नानायोगिनिगर्भसंकटें । सोसितां न सुटे कल्पांतीं ॥ ७८७ ॥

तेथें जन्मजन्मों जन्म न टके । मरमरों मरण न चुके ।

जैं वेदविहित चुके । तैं अतिदुःखें दुःखभोगु ॥ ७८८ ॥

विकर्मणा ह्यधर्मेण । हें मूळींचें पदनिरूपण ।

तेणें विकर्मामाजीं अध्र्म पूर्ण । परी अकर्म तें जाण अधर्म नव्हे ॥ ७८९ ॥

ज्यासी लावितां न लागे कर्म । या नांव मुख्य निष्कर्म ।

निष्कर्मलक्षण हाचि धर्म । येणेंचिपरम मुक्त साधु ॥ ७९० ॥

ज्यासी शुद्ध आकळे अकर्म । तो तत्काळ होय निष्कर्म ।

अकर्माचें कळल्या वर्म । मुक्तता परम पायां लागे ॥ ७९१ ॥

वेदोक्तमेव कुर्वाणो निःसङ्गोऽर्पितमीश्वरे ।

नैष्कर्म्यं लभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुतिः ॥ ४६ ॥

दासी सामीची आज्ञाधारी । कां राजमुद्रा प्रजांवरी ।

तैसी वेदाज्ञा जो शिरीं धरी । स्वधर्माची निष्काम ॥ ७९२ ॥

मी एकु कर्मकर्ता । ऐशी उठों नेदी अहंता ।

तें कर्मचि स्वभावतां । अर्पीं श्री‍अनंता ईश्वरातें ॥ ७९३ ॥

एवं ईश्वरीं जें अर्पे कर्म । तें कर्म होय निर्धर्म ।

याचि नांव परम । नैष्कर्म्य निजसिद्धी ॥ ७९४ ॥

वेदें बोलिले कर्मफळ । ज्याची वासना निष्काम निर्मळ ।

त्यासि वेदोक्त फळ प्रबळ । भोगावया केवळ स्वप्नीं न दिसे ॥ ७९५ ॥

ऐसें असतां कर्मफळ । वांछितां नाडिजे केवळ ।

जेवीं परिसु दे‍ऊनि सोज्ज्वळ । मगिजे पोफळ ता।म्बूलासी ॥ ७९६ ॥

कर्मा निष्कामता नित्य फळ । तेथ फळाशा नाडले सकळ ।

चंदन सर्वांगीं सफळ । तेथ मागतां फळ नाडिजे स्वयें ॥ ७९७ ॥

हातिं आंतुडावया मासा । गळीं लाविजे अल्प आमिषा ।

तेवीं निष्काम करावया मानसा । वेदु फळाशा प्रलोभी ॥ ७९८ ॥

आमिष घालूनि मासे पाळी । किं तद्योगें जळाबाहेरी गळी ।

तेवीं कर्म कर्मातें निर्दाळी । हें नेणिजे मुळीं फळकामी ॥ ७९९ ॥

हो कां फळाचिये चाडे । स्वधर्मकर्मीं प्रवृत्ति घडे ।

तेणें नैष्कर्म्यसिद्धि आंतुडे । हें वेदाचे फुडें निजगृह्य ॥ ८०० ॥

कर ब्रह्मत्वें सदा सफळ । फळ वांछी त्यातें निष्फळ ।

हें जाणोनि कर्मकुशळ । फळाशा समूळ छेदिती ॥ ८०१ ॥

ऐसें आचरतां वैदिक कर्म । तेणें कर्में पाविजे नैष्कर्म्य ।

याहोनियां अति सुगम । सांगेन वर्म तें ऐक ॥ ८०२ ॥

य आशु हृदयग्रन्थिं निर्जिही‌ऋषुः परात्मनः ।

विधिनोपचरेद्देवं तन्त्रोक्तेन च केशवम्‌ ॥ ४७ ॥

जेणें वासनेचें जाळ तुटे । अहंकारची गांठी सुटे ।

जीवीं परमात्मा स्वयें प्रगटे । तें तांत्रिक गोमटें ऐक रया ॥ ८०३ ॥

जया तांत्रिक महापूजा । संतोष होय गरुडध्वजा ।

तें तांत्रिक विधान बोजा । महाराजा अवधारीं ॥ ८०४ ॥

वैदिक मंत्र त्रांत्रिक तंत्र । हे मिश्रपूजा अतिपवित्र ।

शीघ्र निष्काम करी नर । तो पूजाप्रकार अति‍उत्तम ॥ ८०५ ॥

वैदिक अथवा तांत्रिक । गुरुमार्गें सिद्धिदायक ।

यालागी गा आब्वश्यक । सद्‍गुरुसी देख शरण जावें ॥ ८०६ ॥

लब्ध्वानुग्रह आचार्यात्तेन सन्दर्शितागमः ।

महापुरुषमभ्यर्चेन्मूर्त्याभिमतयात्मनः ॥ ४८ ॥

प्रवृत्तिनिवृत्तिकृत कार्या । अवश्य पाहिजे आचार्या ।

आपमतीं भजतां राया । अनेक अपायांमाजीं पडे ॥८०७ ॥

भोयी पाय सिद्ध आहेती । भोयाळेंवीण वृथा भ्रमती ।

तेवीं गुरूवीण जे जे करिती । ते ते अहंमती दृढ भ्रमले ॥ ८०८ ॥

गुरु ब्रह्म दोनी ऐक । ऐशिया भावना आवश्यक ।

सेवा करूनि भावपूर्वक । संतोषवूनि देख अनुग्रहो घ्यावा ॥ ८०९ ॥

तेथ निजाधिकारप्राप्तें । जे मूर्ति आवडेल आपणियातें ।

तेचि मंत्रविद्या तेथें श्रद्धासंभरितें अंगीकारावी ॥ ८१० ॥

तेव्हां गुरुमुखें मिश्र वोजा । पुरुषोत्तममहापूजा ।

शिकोनियां निजकाजा । भजावें अधोक्षजा शिक्षिता मतीं ॥ ८११ ॥

ते चि भजती हातवटी । आगमोक्त निजपुष्टी ।

राया सांगेन गोमटी । सावधानदृष्टीं अवधारीं ॥ ८१२ ॥

शुचिः सम्मुखमासीनः प्राणसंयमनादिभिः ।

पिण्डं विशोध्य सन्न्यास कृतरक्षोऽर्चयेद्धरिम्‌ ॥ ४९ ॥

विध्युक्त करितां संध्यास्नान । तेथचि आहे ब्रह्मज्ञान ।

आचमनीं होय हरिरूप आपण । हें नेणोनि अज्ञान आगमीं भरती ॥ ८१३ ॥

केशवदी नामीं जाण । अंगप्रत्यंगीं न्यासितां पूर्ण ।

तेव्हां हरिरूप होय आपण । हें नेणोनि अज्ञान आगमीं भारती ॥ ८१४ ॥

करूनि आगमोक्त संध्यास्नान । मूर्तीपासीं ये‍ऊन जाण ।

संमुख घालावें आसन । चैलाजिनकुशयुक्त ॥ ८१५ ॥

र्चक-पूरक-कुंभकें जाण । प्रणायामें प्राणसंयमन ।

भूतशुद्ध्यादिकीं जाण । शरीरशोधन करावें ॥ ८१६ ॥

भूतविलय भूतशुद्धी । प्राणप्रतिष्ठा पिंडादिशुद्धी ।

मूळमंत्रें न्यास प्रबुद्धीं गुरुदीक्षाविधी विध्युक्त कीजे ॥ ८१७ ॥

हृदय कवच शिखा शिर । नेत्रे अस्त्रादि फळ्कार ।

एवंविधान अनुकार । आगमोक्तप्रकार करावे न्यास ॥ ८१८ ॥

यापरी मूळमंत्रदीक्षा । करोनि दिग्बंधनादि संरक्षा ।

मग मूर्तिपूजनपक्षा । नृपाध्यक्षा अवधारीं ॥ ८१९ ॥

अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकैः ।

द्रव्यक्षित्यात्मलिण्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम्‌ ॥ ५० ॥

प्रयोगछंद संपूर्ण । पूर्वान्वया विपरीत जाण ।

द्रव्यशुद्धि क्षितिमार्जन । हें मागील निरूपण पुढां आलें ॥ ८२० ॥

द्रव्यशुद्धि मुख्यशोधन । भूमिशुद्धि संमार्जन ।

आत्मशुद्धि सावधान । काढिल्या अनुलेपन मूर्तिशुद्धी ॥ ८२१ ॥

पूजासंभार सिद्ध करून । समस्त शंखतोयें प्रोक्षून ।

निजासनीं सावधान । एकाग्र जाण बैसावें ॥ ८२२ ॥

ज्यासी च्यानीं मूर्ति न ये पूर्ण । तेणें प्रतिमामूर्ति अधिष्ठान ।

तेथेंचि करावें पूजन । लब्धोपचारें जाण आगमोक्त ॥ ८२३ ॥

ज्यासी ध्याना मूर्ति ये अतिसंकटीं । तेणें बाह्योपचार‍आटाटी ।

सांडूनियां ध्यानदृष्टीं । करावी गोमटी मानसपूजा ॥ ८२४ ॥

ज्याचे हृदयींचें न विकरे ध्यान । बाह्यमूर्तिपूजेसी सावधान ।

तेणें उभयतां पूजन । करावें संपूर्ण आगमोक्त ॥ ८२५ ॥

पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहितः ।

हृदादिभिः कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत्‌ ॥ ५१ ॥

सकळ पूजासंभार । निकट ठेवूनि उपचार ।

मग मूर्तीसी न्यासप्रकार । उक्तशास्त्र करावा ॥ ८२६ ॥

जैसेचि न्यास आपणास । तैसेचि करावे मूर्तीस ।

हा आगमोक्त गुरुसौरस । मूळमंत्रें न्यास मूर्तीसी ॥ ८२७ ॥

आगमोक्त करितां न्यास । अंगप्रत्यंगीं विन्यास ।

तेणें कर्ता होय हृषीकेश । हा अर्थसौरस दृढ करावा ॥ ८२८ ॥

दृढ करोनि अनुसंधान । मूळमंत्रें मूर्तिपूजन ।

हृदयीं आणि प्रतिमेसी जाण । पूजाविधान दोहीं ठायीं ॥ ८२९ ॥

साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रतः ।

पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैः स्नानवासोविभूषणैः ॥ ५२ ॥

करचरणादि अव्यंग । मूर्ति चिंतावी सुन्दर साङ्‍ग ।

श्याम मनोहर श्रीरंग । उल्हास चांग निजध्यानीं ॥ ८३० ॥

मूर्ति चतुर्भुज वेल्हाळ । शंख चक्र गदा कमळ ।

सुनंदादि पार्षदमेळ । चिंतावे सकळ आयुधादिक ॥ ८३१ ॥

यथोक्त मधुपर्कविधान । अर्घ्यपाद्यादि आचान ।

पुरुषसूक्त्मंत्रें जाण । करावें स्नान निर्मळ जळें ॥ ८३२ ॥

मुकुट कुंडलें कटी मेखला । कांसे मिरवे सोनसळा ।

आपाद रुळे वनमाळा । कौस्तुभ तेजाळा कंठीं झळके ॥ ८३३ ॥

पाद पद्मांकित सुकुमार । ऊर्धरेखा ध्वज वज्र ।

वांकी अंदुवांचा गजर । चरणीं तोडर गर्जतु ॥ ८३४ ॥

गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकैः ।

साङ्गम्सम्पूज्य विधिवत्स्तवैः स्तुत्वा नमेद्धरिम्‌ ॥ ५३ ॥

निढळीं शुद्ध श्यामकळा । टिळकु रेखिला पिंवळा ।

त्यावरी अक्षता सोज्ज्वळा । आरक्त तेजाळा कुंकुमाक्त ॥ ८३५ ॥

सुमनें गुंफिली वीरगुंठी । त्यांवरी मधुकरांची घरटी ।

तुळसीकमळमाळा कंठीं । चंदनाची उटी श्यामंगीं शोभे ॥ ८३६ ॥

धूप दीपं उपहार । तांबूल अर्पावा सकर्पूर ।

निरंजनें जयजयकार । मंत्रावसर अर्पावा ॥ ८३७ ॥

स्तुति करावी वेदोक्त मंत्रें । कां पुराणोक्त नाना स्तोत्रें ।

अथवा प्राकृत नामोच्चारें । नाना प्रकारें गध्यपध्यें ॥ ८३८ ॥

स्तवनें संतोष अधोक्षजा । ऐसें भावावें महाराजा ।

मग साष्टांगें अतिवोजा । गरुडध्वजा नमस्कारावें ॥ ८३९ ॥

आत्मानं तन्मयं ध्यायन्‌ मूर्तिं संपूजयेद्धरेः ।

शेषामाधाय शिरसा स्वधाम्न्युद्वास्य सत्कृतम्‌ ॥ ५४ ॥

द्वैतभावें भजनविधि । ते जाणावी स्थूल बुद्धि ।

भजनाची भजनसिद्धी । जाण त्रिशुद्धी तन्मय होणें ॥ ८४० ॥

मूर्तिध्यानें तन्मय स्थिति । ऐक्यत्वें राहे निश्चळ वृत्ति ।

याचि नांव मुख्य भक्ति । उठलिया पुढतीन्‌ नमावें हरी ॥ ८४१ ॥

अ‌ओशी पूजा करूनि हरी । शेष प्रशादु धरोनि शिरीं ।

मग देवो आपणियाभीतरीं । हृदयमंदिरीं निजविजे ॥ ८४२ ॥

एवं पूजेचें उद्वासन । ध्यानमूर्ति हृदयीं शयन ।

प्रतिमा पर्यंकीं निजवून । विधिविधानसमाप्ति ॥ ८४३ ॥

जाहलिया पूजविसर्जन । विसर्जूं नये अनुसंधान ।

अखंड हरीचें स्मरण । सर्वस्वें आपण सर्वदा कीजे ॥ ८४४ ॥

या नांव गा आगमविधि । राया जाण त्रिशुद्धि ।

सदा पाळिती सद्‍बुद्धि । परमत्मसिद्धिप्रापक ॥ ८४५ ॥

आगमोक्त विधिकक्षण । प्रतिमाचि मुख्य नव्हे जाण ।

ज्यासी जेथ श्रद्धा पूर्ण । तेथ हें विधान सुखें कीजे ॥ ८४६ ॥

एवमग्न्यर्कतोयादावतिथौ हृदये च यः ।

यजतीश्वरमात्मानमचिरान्मुच्यते हि सः ॥ ५५ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कंधे तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

हे पूजा नव्हे एकदेशी । बहुत स्थानें ये पूजेसी ।

त्यांत शीघ्रतर जें प्रप्तीसी । तें मी तुजपासीं सांगेन राया ॥ ८४७ ॥

येणेंचि विधानें यथाकाळीं । साङ्‍ग पूजा कीजे जळीं ।

अथवा सूर्यमंडळीं । पूजा सोज्ज्वळीं हरिध्यानें कीजे ॥ ८४८ ॥

अग्नीच्या ठायीं होय दीप्ति । पूजा कीजे कमळापति ।

अवघ्यापरीस शीघ्रप्राप्ति । पूजावा अथिथि भगवद्‍भावें ॥ ८४९ ॥

आलिया वैश्वदेवाचे अंतीं । तो भलता हो भलते याती ।

त्यासी जे भगवद्‍भावें पूजिती । त्यांचे घरा पूर्ण प्राप्ति वोरसोनि ये ॥ ८५० ॥

पूर्वीं अनोळखु निश्चितीं । आलिया वैश्वचेवाचें अंतीं ।

त्यातें ब्रह्मभावें जे पूजिती । त्यांसी भुक्तिमुक्ति आंदणी ॥ ८५१ ॥

त्या वैश्वदेवाचे अंतीं जाण । निजभाग्यें आलिया शुद्ध ब्राह्मण ।

तया श्रद्धेनें पूजितां आपण । ते घरीं नारायण स्वानंदें वसे ॥ ८५२ ॥

राया वैश्वदेवाचें अंतीं । अतिथीसवें ये भुक्तिमुक्ति ।

विमुख जाहल्या त्या लाभा नाडती । पूजकां सुखप्राप्ति परमानंदें ॥ ८५३ ॥

अतिथीच्या ठायीं मूर्तिध्याम । सर्वथा करणें न लगे जाण ।

तो स्वरूपें स्वयें नारायण । पूजितां संपूर्ण सर्वार्थसिद्धि ॥ ८५४ ॥

एवं अतिथीसी जें अर्पे । तें भगवंतमुखीं स्मर्पे ।

यालागीं अतिसाक्षेपें । अतिथि ब्रह्मरूपें पूजिजे सदा ॥ ८५५ ॥

जें जें बोलिलें पूजास्थान । तेथें निजश्रद्धाचि प्रमाण ।

श्रद्धेवेगळें राया जाण । प्राप्ति संपूर्ण कदा न लभे ॥ ८५६ ॥

निजश्रद्धेचें हृदय स्थान । ते हृदयीं विध्युक्त पूजन ।

करितां श्रद्धेनें आपण । प्राप्ति संपूर्ण उद्‍बोधे स्वयें ॥ ८५७ ॥

येर्‍हवीं तरी आपुल्या देहीं । चाळक ईश्वरु आहे हृदयीं ।

श्रद्धेनें भजतां त्याचे ठायीं । निजप्राप्ति पाहीं सहजें लाभे ॥ ८५८ ॥

जें जें आपण सेविजे । तें तें भगवन्मुखीं भाविजे ।

येणें निजभजनें पाविजे । जाण सहजें परमात्मा ॥ ८५९ ॥

सांडोनि देहींची अहंता । सकळ भोग ईश्वर भोक्ता ।

ऐसी दृढ भावना भावितां । पाविजे परमार्था अपरोक्षसिद्धी ॥ ८६० ॥

देह जड मूढ अचेतन । सकळभोक्ता ईश्वर पूर्ण ।

तेथ वाढवूनि देहाभिमान । भोगिती अज्ञान अनेक दुःखें ॥ ८६१ ॥

ते सांडूनि देह‍अहंता । हृदयस्था शरण जातां ।

पाविजे पूर्ण परमार्था । जाण तत्त्वतां नृपवर्या ॥ ८६२ ॥

निःशेष सांडिजे मीपण । याचि नांव हृदयस्था शरण ।

तूं सहजें परब्रह्म पूर्ण । मिथ्या देहाभिमान धरूं नको ॥ ८६३ ॥

राया येणेंचि कर्में जाण । तुटे कर्माचें कर्मबंधन ।

पाविजे पूर्ण समाधान । तें हें मुख्य लक्षण नृपनाथा ॥ ८६४ ॥

आगमोक्त निजभजन । कर्मयोगाचें मुख्य लक्षण ।

ऐकतां राजा समधान । परमानंदें पूर्ण निवाला ॥ ८६५ ॥

जंव जंव रायाचें पुरे कोड । तंव तंव कथा लागे गोड ।

अतिशयें श्रवणाची चाड । विशेषें वाड थोरावली ॥ ८६६ ॥

राजा निवालेनि परमानंदें । सुखावलेनि निजबोधें ।

लांचावलेनि स्वानंदें । पुधां प्रश्न विनोदें पुसेल ॥ ८६७ ॥

उगें राहतां आपण । उठून जाती मुनिगण ।

यालागीं प्रश्नावरी प्रश्न । विचित्रविंदान पुसतु ॥ ८६८ ॥

स्वानंचें लोधली चित्तवृत्ती । इंद्रियें वेधलीं सुखस्थितीं ।

राजा निवाला निश्चितीं । तरी प्रश्नोक्ती पुसत ॥ ८६९ ॥

पुसेल हरीचे अवतार । ते कथा सुंदर मनोहर ।

निरूपण अति अरुवार । निजजिव्हार निववील ॥ ८७० ॥

त्या प्रश्नाचें प्रत्युत्तव । कथाकौतुक सनागर ।

एका जनार्दनाचा किंकर । उपानहधर संतांचा ॥ ८७१ ॥

संत सज्जन कृपास्थिती । श्रीजनार्दन वरदमूर्ती ।

पुढील कथेचि व्युत्पत्ती । सांगेन यथार्थी अर्थुनी ॥ ८७२ ॥

श्रीभागवताचे राशीवरी । एकाजनार्दन केला मापारी ।

तो निजबोधाचे कुडवावारीं । भरील वखारी श्रवणाच्या ॥ ८७३ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे एकादशस्कन्धे परमहंस संहितायां

एकाकार टीकायां निमिजायंतसंवादे मायाकर्मब्रह्मनिरूपणं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक ५५ ॥ ओव्या ॥ ८७३ ॥

॥ श्री एकनाथी भागवत ॥

अध्याय चौथा

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो श्रीगुरु शिवशिवा । नमनें जीवत्व जीवा ।

नुरविसी तेथें देहभावा । कैसेनि रिघावा हो‌ईल ॥ १ ॥

जीवें घे‌उनि जीवा । देहत्व मोडूनि देहभावा ।

याहीवरी करविसी सेवा । हें लाघव देवा नवल तुझें ॥ २ ॥

जीव घे‌ऊनि शंखासुरा । त्याच्या वागविसी कलेवरा ।

तो तूं रिघोनि मजभीतरा । माझिया शरीरा वागविसी ॥ ३ ॥

शंख मधुर ध्वनी गाजे । तो वाजवित्याचेनि वाचे ।

तेवीं म्यां जें जें बोलिजे । तें तें बोलणें साजे तुझेनि ॥ ४ ॥

आतां माझें ’शरीर’ जें चळे । तें तुझेनि आंगिकें मळें ।

’कर्में’ निपजतीं सकळें । सत्ताबळें तुझेनि ॥ ५ ॥

माझे देहींचें जें ’मीपण’ । तें तूंचि झालासी आपण ।

तुझेनि प्राणें ’प्राण’ । माझाही जाण चळे देवा ॥ ६ ॥

’दृष्टी’ जें जें काहीं देखे । तें तें तुझेनि ज्ञान‍उन्मेखें ।

’श्रवणीं’ जें जें कांहीं ऐकें । तें तें नेटकें अवधान तुझें ॥ ७ ॥

’रसना’ जें जें कांहीं चाखे । तें तें तुझेनि स्वादमुखें ।

’बुद्धि’ जाणपणें तोखे । तेहीं अतिनिकें वेदकत्व तुझें ॥ ८ ॥

’मन’ मनपणें अतिचपळ । तेंही तुझेंचि आंगिक बळ ।

विवेका ’विवेकु’ प्रबळ । अतिसोज्ज्वळ तुझेनि ॥ ९ ॥

’वाचा’ जें जें कांहीं वदे । तें वाचिकत्व तुझेनि शब्दें ।

’बोधु’ जेणें उव्दोधे । तो तुझेनि प्रबोधें प्रबोधु ॥ १० ॥

’जागृती’ जागे तुझेनि हरिखें । ’स्वप्न’स्वप्न तुझेनि देखे ।

’सुषुप्ती’सुखावे जेणें सुखें । पुर्ण संतोखें तुझेनि ॥ ११ ॥

मी जे जे ’विषय’भोगीं। तें भोक्तेपण तुझें अंगीं ।

तुझेनि निजसंयोगीं । मीपणें जगीं वर्तविशी मज ॥ १२ ॥

माझें करूनि खांबसुत्र । तूं झालसी सुत्रधार ।

हालवूनियां निजसूत्र। कर्मे विचित्र करविशी ॥ १३ ॥

ऐशिया श्रीजनार्दना । जग चेतवित्या चिद्‍घना ।

कृपाळुवा जगज्जीवना । नमन श्रीचरणा तुझेनि तुज ॥ १४ ॥

यापरी मजमाजीं तूं चाळिता । चाळकत्वें करविसी ग्रंथा ।

तेथें मी एक कवित्वकर्ता । हे जाणावी तत्वतां स्थूळबुद्धी ॥ १५ ॥

एका एकु जनार्दनीं । कीं जनार्दनु एकपणीं ।

इये पृथक्‌ नामांचीं लेणीं । ले‌ऊनि एकपणीं मिरविसी तुं ॥ १६ ॥

जेवीं कनकाचें भूषण । कीं भूषणीं कनकसंपूर्ण ।

तेवीं एका आणि जनार्दन । एकत्वें जाण जनार्दनचि ॥ १७ ॥

ऐशी ऐकोन विनवणी । सदुरु तुष्टला संतोषोनी ।

येथें भिन्न भिन्न सोसणी । न लगे निरुपणीं करणें तुज ॥ १८ ॥

जेव्हां कापुरा आगी झगटे । तेव्हांचि कापुरत्व खुंटे ।

सच्छिष्यासी सद्‍गुरु भेटे । तेव्हांचि फिटे भिन्नभेदु ॥ १९ ॥

जेणें फिटे भिन्नभेदु । तो श्रीभागवतीं निजबोधु ।

वसुदेवाप्रती नारदु । सांगत संवादु इतिहासाचा ॥ २० ॥

ज्या इतिहासाचा अर्थ । परिसतां प्रगटे परमार्थ ।

स्वानंदबोध हृदयांत । श्रवणें सदोदित श्रोते होती ॥ २१ ॥

तंव श्रोते संतसमुदावो । म्हणती कैसा नवलावो ।

सद्‍गुरुस्तवनीं ब्रह्मभावो । साधिला आवो अभेदत्वें ॥ २२ ॥

हे सद्‍गुरूची विनवणी । कीं ब्रह्मसुखाची खाणी ।

परिसतां सप्रेम बोलणीं । रिझली आयणी सज्जनांची ॥ २३ ॥

या देशभाषा वाणी । उघडिली परमार्थाची खाणी ।

बोल नव्हती हे स्पर्शमणी । लागतां श्रवणी पालटे जीव ॥ २४ ॥

यापरी श्रीभागवतीं । अनुपम अगाध स्थिति ।

ते कथेची संगति । लावी सुनिश्‌ चितीं अर्थावबोधें ॥ २५ ॥

ऐकोनि संतांचें वचन । शिरीं वंदोनि त्यांचे चरण ।

पुढील कथानिरुपण । श्रोतीं सावधान परिसावें ॥ २६ ॥

येथें तृतीय अध्यायाचे अंतीं । निरुपितां तांत्रिक भक्ति ।

भजावें आवडेल ते मूर्ति । रायासी तदर्थी प्रश्न स्फुरला ॥ २७ ॥

देवो एकचि त्रिजगतीं । त्याच्या किती अवतारमूर्ति ।

जन्म कर्म अनेक व्यक्ती । हेंचि मुनीप्रति पुसतु ॥ २८ ॥

श्रीराजोवाच ।

यानि यानीह कर्माणि यैर्यैः स्वच्छन्दजन्मभिः ।

चक्रे करोति कर्ता वा हरिस्तानि ब्रुवन्तु नः ॥ १ ॥

मुनीश्रवांचें अगाध ज्ञान । त्याहीवरी रसाळ निरुपण ।

तेंणें रायाचें वेधलें मन । प्रश्नावरी प्रश्न यालागीं पुसे ॥ २९ ॥

तो म्हणे देवधिदेवो हरि । स्वलीला कैसीं जन्में धरी ।

स्वेच्छा जीं जी कर्मे करी । ते अगाध थोरी मज सांगा ॥ ३० ॥

म्हणती देवा नाहीं जन्म । तेथें कैंचें पुसशी कर्म ।

देवो अरूप अनाम । त्यासी जन्म कर्म असेना ॥ ३१ ॥

तो ’अजन्मा’परी जन्म धरी । ’अकर्मा’ परी कर्मे करी ।

’विदेही’ तो देह्धारी । हो‌ऊनि संसारीं स्वधर्म पाळी ॥ ३२ ॥

त्याच्या अवतारांची स्थिति । कवण जन्म कवण व्यक्ति ।

किती अवतार किती मूर्ति । कृपेनें मजप्रती सांगा स्वामी ॥ ३३ ॥

जे कां अतीत अनागत । वर्तमान जे प्रस्तुत ।

ते अवतार समस्त । इत्थंभूत सांगावे ॥ ३४ ॥

हरिचरित्र अवतारगुण । प्रतीपादन करावयाचा प्रश्न ।

तो सांगावया जयंतीनंदन । स्वानंदें पूर्ण ’द्रुमिल’ सांगे ॥ ३५ ॥

ज्याची लीलाशक्ति अपरिमित । ऐशा अनंत शक्ति ज्याच्या नखांत ।

यालागीं तो ’अनंत’ म्हणत । त्याचे गुण समस्त गणवती कोणा ॥ ३६ ॥

त्या अनंताचि गुणसमृद्धी । गणूं म्हणे तो बालबुद्धि ।

जेवीं का आकाशाची वृद्धि । मुंगिये त्रिशुद्धी न करवी माप ॥ ३७ ॥

सागरींचें जळ संपूर्ण । केवीं गणूं शके लवण ।

तेवीं अनंताचे अनंत गुण । आकळी कवण निजसत्ता ॥ ३८ ॥

पर्जन्याचिया धारा । गणितां येतील नृपवरा ।

पृथ्वीचिया दूर्वांकुरां । सुखें महावीरा गणितां येती ॥ ३९ ॥

वारा अफाट धांवे । तोही गणितातें पावे ।

निमेषोन्मेषांचे यावे । त्यांसीही संभवे गणित राया ॥ ४० ॥

पृथ्वीचिया परिमाणा । काळें काळें होय गणना ।

परी भगवंताचिया गुणां । वेदांसहि जाणा गणित नव्हे ॥ ४१ ॥

भगवंताचें नाम एक । घेतां वेद झाले मूक ।

त्याचे गुण गणितां सकळिक । शेषाचें मुख दुखंड झालें ॥ ४२ ॥

त्या अनंताचे अनंत गुण । येथ गणूं शके कवण ।

कांहीं एक संक्षेपें जाण । सांगेन लक्षण अवतारांचें ॥ ४३ ॥

भूतैर्यदा पञ्चभिरात्मसृष्टैः पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन्‌ ।

स्वांशेन विष्टः पुरुषाभिधानमवाप नारायण आदिदेवः ॥ ३ ॥

अवतारांमाजीं प्रथमतां । ’पुरुषावतारांची’ कथा ।

द्रुमिल झाला सांगता । ऐक तत्वतां महाराजा ॥ ४४ ॥

नारायणें आत्मशक्तीं । पंचमहाभूतें भूताकृती ।

सृजूनियां यथानिगुतीं । ब्रह्मांडाची स्थिति निर्माण केली ॥ ४५ ॥

’विराजपुर’ ब्रह्मांडा नाम । तेथ लीला प्रवेशे देवोत्तम ।

यालागीं ’पुरुष’ हें नाम । पुरुषोत्तम स्वांशें पावे ॥ ४६ ॥

त्याचेनि अंशयोगें प्रकृति । झाली प्रजांतें प्रसवती ।

यालागीं ’पुरुष’ नामस्थिति । जाण निश्चितीं पावला ॥ ४७ ॥

तो अकर्तात्मयोगयुक्तीं । जग चेतवी चिच्छक्तीं ।

ज्याचेनि जगा जगत्वें स्फूर्ति । त्याची गुणकीर्ति दों श्लोकीं सांगों ॥ ४८ ॥

यत्काय एष भुवनत्रयसन्निवेशो । यस्येन्द्रियैस्तनुभृतां उभयेन्द्रियाणि ।

ज्ञानं स्वतः श्वसनतो बलमोज ईहा । सत्त्वादिभिः स्थितिलयोद्‍भव आदिकर्ता ॥ ४ ॥

त्रैलोक्य वसे जें कांही । तेंचि शरीर त्याचें पाहीं ।

ज्याचेनि योगें देही । ठायींच्या ठायीं वर्तती ॥ ४९ ॥

ब्रह्मादिक जे तनुधारी । त्यांच्या ज्ञानकर्मेंद्रियांची थोरी ।

ज्याचेनि इंद्रियेंकरीं । निजव्यापारीं वर्तती ॥ ५० ॥

जो जगाचे नयनांचा नयन । जो जगाच्या घ्राणांचें घ्राण ।

जो जगाच्या श्रवणांचें श्रवण । रसनेची जाण रसना जो कां ॥ ५१ ॥

जो जगाच्या हातांचे हात । ज्याचे पाय जगाच्या पायांत ।

जो वाचेची वाचा निश्चित । एवं उभय इंद्रियांआंत इंद्रियें ज्याचीं ॥ ५२ ॥

जीवाच्या ठायीं जें कां ज्ञान । तेंही त्याचेनि ज्ञानें जाण ।

त्यासी ज्ञानदाता नाहीं आन । स्वयें ज्ञानघन स्वभावतांचि ॥ ५३ ॥

ज्याचेनि प्राणें जाण । जगाचा चळे प्राण ।

बळ तेज क्रियाचरण । जगासी संपूर्ण ज्याचेनि ॥ ५४ ॥

रजतमसत्वादिगुणयुक्त । उत्पत्तिस्थितिप्रळयान्त ।

मूळीं आदिकर्ता भगवंत । जाण तो निश्चित ’पुरुषावतार’ ॥ ५५ ॥

सत्वादि त्रिगुणावस्था । उत्पत्तिस्थितिलयकर्ता ।

तेही गुणावतारकथा । ऐक नृपनाथा सांगेन ॥ ५६ ॥

आदावभूच्छतधृती रजसास्य सर्गे । विष्णुः स्थितौ क्रतुपतिर्द्विजधर्मसेतुः ।

रुद्रोऽप्ययाय तमसा पुरुषः स आद्य । इत्युद्‍भवस्थितिलयाः सततं प्रजासु ॥ ५ ॥

तोचि आदिकल्पीं उत्पत्ति । रजोगुणें राजसा शक्तीं ।

स्वयें झाला शतधृती । ’ब्रह्मा’ म्हणती जयातें ॥ ५७ ॥

एवं ब्रह्मरूपें उत्पत्ति । सृजिता झाला राजसा शक्तीं ।

तेथें प्रतिपाळावया स्वधर्मस्थिति । सत्वगुणें निश्चितीं ’श्रीविष्णु’ जाहला ॥ ५८ ॥

तो द्विजधर्मप्रतिपाळणु । यज्ञभोक्ता श्रीविष्णु ।

देखतां धर्माचा अवगुणु । अवतरे नारायणु नानावतारीं ॥ ५९ ॥

तोचि ये सृष्टीचे प्रांतीं । तमोगुणें तामसा शक्तीं ।

स्वयें जाहला ’रुद्रमूर्ति’। सकळ कल्पांतीं निर्दाळितु ॥ ६० ॥

जो शेताची पेरणी करी । तोचि राखे देखे सोकरी ।

तोचि वाळलियावरी । संवगणी करी सर्वांची ॥ ६१ ॥

तेवीं उत्पत्तिकाळीं तोचि ब्रह्मा । स्थितिकाळीं तोचि विष्णुनामा ।

प्रळयाकाळींही रुद्रपमा । ये पुरुषोत्तमा तेचि नामें ॥ ६२ ॥

यालागीं तो आदिकर्ता । श्रुतिशास्त्रीं दृढ वार्ता ।

दक्षकश्यपादिकां कर्तव्यता । त्यांसी समर्थता याचेनि ॥ ६३ ॥

यापरी विचारितां । हाचि एक सकळ कर्ता ।

यावांचून कर्तव्यता । अणुमात्रता नव्हे आना ॥ ६४ ॥

जो सृष्टीपूर्वीं स्वयंभ असे । जेणें उत्पत्तिस्थितिप्रळयो भासे ।

तोचि आदिकर्ता अनायासें । तोचि निजांशें पुरुषावतारु ॥ ६५ ॥

ऐक राया अतिविचित्र । जें परिसतां पुण्य पवित्र ।

तो नारायणाचा अवतार । ज्याचें चरित्र अलोलिक ॥ ६६ ॥

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां । नारायणो नर ऋषिप्रवरः प्रशान्तः ।

नैष्कर्म्यलक्षणमुवाच चचार कर्म । योऽद्यापि चास्त ऋषिवर्यनिषेविताङ्‌घ्रिः ॥ ६ ॥

जो अजन्मा नित्य त्रिभुवनीं । जो न जन्मोनि जन्मला योनीं ।

तेणें धर्माची धर्मपत्नी । केली जननी दक्षकन्या ’मूर्ती’ ॥ ६७ ॥

ते मूर्तिमातेच्या उदरीं । नर-नारायण अवतारी ।

एकचि दोंरूपेंकरीं । धर्माच्या घरीं अवतरले ॥ ६८ ॥

तेणें नारदादिकांसी जाण । निरूपिलें नैष्कर्म्यलक्षण ।

स्वयें आचरला आपण । तें कथन ऐक राया ॥ ६९ ॥

’नारायण’ म्हणसी कोणे देशीं । तो बदरिकाश्रमीं आश्रमवासी ।

नारद सनकादिक ऋषि । अद्यापि त्यापासीं सेवेसी असती ॥ ७० ॥

त्यासी स्वस्वरूपाचें लक्ष । सहजीं असे प्रत्यक्ष ।

ते स्वरूपनिष्ठेचा पक्ष । अलक्ष्याचें लक्ष्य प्रबोधी स्वयें ॥ ७१ ॥

तया स्वरूपाचा निजबोध । स्वयें पावावया विशद ।

अद्यापवरी ऋषिवृंद । नित्य संवाद करिताति त्यासीं ॥ ७२ ॥

जें स्वरूप लक्षेना जनीं । तें विशद करूनि दे वचनीं ।

तेंचि अनुग्रहेंकरूनी । अनुभवा आणी तत्काळ ॥ ७३ ॥

ज्ञाते बहुसाल ऋषीश्वर । त्यांमाजीं नारायण‍अवतार ।

तेथ वर्तलें जें चरित्र । अतिविचित्र ऐक राया ॥ ७४ ॥

इन्द्रो विशङ्क्य मम धाम जिघृक्षतीति । कामं न्ययुङ्क्त सगणं स बदर्युपाख्यम्‌ ।

गत्वाप्सरोगणवसन्तसुमन्दवातैः । स्त्रीप्रेक्षणेषुभिरविध्यदतन्महिज्ञः ॥ ७ ॥

ऐसा नारायणाचा प्रताप । देखोनि निष्ठा दृढ तप ।

तेणें इंद्रासी आला कंप । म्हणे स्वर्ग निष्पाप घे‌ईल माझा ॥ ७५ ॥

त्याचें तप देखोनि परम । म्हणे गेलें गेलें स्वर्गधाम ।

इंद्रें कोपें प्रेरिला काम । अप्सरासंभ्रमसमवेत ॥ ७६ ॥

कामसमवेत अप्सरा । सवें वसंतही दुसरा ।

क्रोधु अवघियां पुढारा । जो तापसांतें पुरा नागवी सदा ॥ ७७ ॥

तीर्थोतीर्थींच्या अनुष्ठाना । क्षमा नुपजे अंतःकरणा ।

कोपु येतांच जाणा । करी उगाणा तपाचा ॥ ७८ ॥

क्रोधु तापसांचा उघड वैरी । तापसां नागवी नानापरी ।

तोही नारायणावरी । अवघ्यां अग्रीं चालिला ॥ ७९ ॥

ऐशीं मिळोनि बिरुदायितें । आलीं बदरिकाश्रमा समस्तें ।

नारायणु तप करी जेथें । उठावलीं तेथें अति‌आक्रमेंसीं ॥ ८० ॥

वसंतें श्रृंगारिलें वन । कोकिळा कलरवें गायन ।

सुगंध शीतळ झुळके पवन । पराग संपुर्ण वरुषती सुमनें ॥ ८१ ॥

तेथ भ्रमरांचें झणत्कार । कामिनीगायन कामाकार ।

हावभाव कटाक्षविकार । कामसंचार चेतविती ॥ ८२ ॥

नव्हेचि कामिनीकामबाधा । पराक्रमु न चलेचि क्रोधा ।

तोही सांडोनियां बिरुदा । परतला नुसधा म्लानवदनें ॥ ८३ ॥

मग मदनें मांडोनियां ठाण । विंधी कामिनीकटाक्षबाण ।

तेणें घायें नारायण । अणुप्रमाण न डंडळेचि ॥ ८४ ॥

शस्रें तोडितां आकाशासी । आकाश स्वयें सावकाशी ।

तेवीं कामें छळीतां नारायणासी । तो निजसंतोषीं निर्द्वंद्व ॥ ८५ ॥

आग्या निजतेजसत्ता । अग्नीतेज प्राशुं जातां ।

तोंड जळे चवी चाखितां । तेवीं कामिनीकामता नारायणदृष्टीं ॥ ८६ ॥

नेणतां नारायणमहिमे । धांवोनि घाला घातला कामें ।

तेव्हां अवघींच पराक्रमें । स्वनिंद्य धर्मे लाजलीं ॥ ८७ ॥

तेथ अवघीं झालीं पराङ्‍मुखें । पाठमोरीं निघालीं अधोमुखें ।

तेव्हां त्यांची गति निःशेखें । नारायाण देखे खुंटिली ॥ ८८ ॥

इंद्रियनियंता नारायण । नेणोनि छळूं गेलीं आपण ।

त्यापुढोनि पुनरागमन । सर्वथा जाण करवेना ॥ ८९ ॥

मागें न निघवे निश्चितें । ऐसें जाणिनि समस्तें ।

थोर गजबजलीं तेथें । भयचकितें व्याकुळें ॥ ९० ॥

जाणोनि नारायणप्रताप । आतां कोपून दे‌ईल शाप ।

येणें धाकें म्लानरूप । अतिसकंप भयभीतें ॥ ९१ ॥

ऐशी देखोनि त्यांची स्थिति । कृपेनें तुष्टला कृपामूर्ति ।

अणुमात्र कोपु नये चित्तीं । अभिनव शांति नारायणाची ॥ ९२ ॥

विज्ञाय शक्रकृतमक्रममादिदेवः । प्राह प्रहस्य गतविस्मय एजमानान्‌ ।

मा भैष्ट भो मदन मारुत देववध्वो । गृह्णीत नो बलिमशून्यमिमं कुरुध्वम्‌ ॥ ८ ॥

इंद्रें केला अपराध । तरी नारायणासी न येचि क्रोध ।

बापु निजशांति अगाध । न मनी विरुद्ध कामादिकांचे ॥ ९३ ॥

न येचि कामादिकांवरी कोप । इंद्रासही नेदीच शाप ।

नारायणाच्या ठायीं अल्प । कदा विकल्प नुपजेचि ॥ ९४ ॥

अपकार्‍यावरी जो कोपला । तो तत्काळ कोपें नागविला ।

अपकार्‍या जेणें उपकार केला । तोचि दादुला परमार्थी ॥ ९५ ॥

अपकार्‍यां उपकार करिती । त्याचे नांव गा परम शांति ।

ते शांतीची निजस्थिति । दावी लोकांप्रती आचरोनि ॥ ९६ ॥

परमार्थाची मुख्यत्वें स्थिति । पाहिजे गा परम शांति ।

ते शांतिची उत्कट गति । दावी लोकांप्रती आचरोनि ॥ ९७ ॥

भयभीत कामादिक । अप्सरागण साशंक ।

त्यातें अभयदानें सुख । दे‌ऊनियां देख नारायण बोले ॥ ९८ ॥

अहि कामवसंतदिक स्वामी । कृपा करूनि आलेति तुम्ही ।

तुमचेनि पदाभिगमीं । आश्रमभूमी पुनीत झाली ॥ ९९ ॥

तुमचें झालिया आगमन । अवश्य करावें आम्हीं पूजन ।

हेंचि आमुचें अनुष्ठान । कांहीं बळिदान अंगीकारा माझें ॥ १०० ॥

अवो अप्सरा देवकांता । तुम्ही भेवों नका सर्वथा ।

येथ आलिया समस्तां । पूज्य सर्वथा तुम्ही मज ॥ १ ॥

आश्रमा आलिया अतिथि । जे कोणी पूजा न करिती ।

त्यांची शून्य पुण्यसंपत्ति । आश्रमस्थिति शून्य होये ॥ २ ॥

तुम्हीं नांगीकारितां पूजन । कांहीं न घेतां बळिदान ।

गेल्या हा आश्रम हो‌ईल शून्य । यालागीं कृपा करून पूजा घ्यावी ॥ ३ ॥

आश्रमा आलिया अतिथी । तो पूज्य सर्वास सर्वार्थीं ।

अतिथि आश्रमीं जे पूजिती । ते आश्रमकीर्ति शिव वानी ॥ ४ ॥

व्याही रुसलिया पायां पडती । तेवीं विमुख जातां अतिथि ।

जे वंदोनियां सुखी करिती । ते सुख पावती स्वानंदे ॥ ५ ॥

व्याही रुसलिया कन्या न धाडी । अतिथि रुसलिया पुण्यकोडी ।

पूर्वापार जे कां जोडी । तेही रोकडी क्षयो पावे ॥ ६ ॥

वैकुंठीं ज्याची निजस्थिति । तो त्या आश्रमा ये नित्य वस्ती ।

जे आश्रमीं अतिथि । पूजिती प्रीतीं ब्रह्मात्मभावें ॥ ७ ॥

ऐसें बोलिला तयांप्रती । परी माझी हे अगाध शांति ।

हेही नारायणाचे चित्तीं । गर्वस्थिति असेना ॥ ८ ॥

ऐक राया अति‌अपूर्व । असोनि निजशांति‌अनुभव ।

ज्याच्या ठायीं नाहीं गर्व । तोचि देवाधिदेव निश्चयेंसीं ॥ ९ ॥

जो नित्य नाचवी सुरनरांसी । ज्या भेणें तप सांडिजे तापसीं ।

त्या अभय देवोनि कामक्रोधांसी । आपणापासीं राहविलीं ॥ ११० ॥

इत्थं ब्रुवत्यभयदे नरदेव देवाः । सव्रीडनम्रशिरसः सघृणं तमूचुः ।

नैतद्विभो त्वयि परेऽविकृते विचित्रं । स्वारामधीरनिकरानतपादपद्मे ॥ ९ ॥

एवं अभय देत नारायण । स्वमुखें बोलिला आपण ।

तेणें कामादि अप्सरागण । लाजा विरोन अधोमुख झालीं ॥ ११ ॥

देखोनि निर्विकार पूर्ण क्षमा । श्रीनारायण हा परमात्मा ।

कळों सरलें वसंतादि कामा । त्याचाचि महिमा वर्णिती स्वयें ॥ १२ ॥

ऐकें नरदेव चक्रवर्ती । विदेहा सार्वभौमा भूपती ।

त्या नारायणाची निजस्तुती । कामादि करिती सद्‍भावेंसीं ॥ १३ ॥

जे सदा सर्वांतें छळिती । त्यांहीं देखिली पूर्ण शांति ।

तेचि शांतीची स्तुति करिती । नारायणाप्रती कामक्रोध ॥ १४ ॥

जेणें संतोषे श्रीनारायण । त्यासी कृपा उपजे पूर्ण ।

ऐशिया परीचें स्तवन । मांडिलें संपूर्ण परमार्थबुद्धीं ॥ १५ ॥

जयजय देवाधिदेवा । तुझिया अविकारभावा ।

पाहतां न देखों जी सर्वां । देवांमानवांमाझारीं ॥ १६ ॥

मज कामाचेनि घायें । ब्रह्मा कन्येसी धरूं जाये ।

पराशरा केलें काये । भोगिली पाहें दिवा दुर्गंधा ॥ १७ ॥

ज्यातें योगी वंदिती मुगुटीं । जो तापसांमाजी धूर्जटी ।

तो शिवु लागे मोहिनीपाठीं । फिटोनि लंगोटी वीर्य द्रवलें ॥ १८ ॥

विष्णु वृंदेच्या श्मशानीं । धरणें बैसे विषयग्लानीं ।

अहल्येची काहणी । वेदीं पुराणीं वर्णिजे ॥ १९ ॥

नारदु नायके माझी गोष्टी । त्यासी जन्मले पुत्र साठी ।

माझी साहों शके काठी । ऐसा बळिया सृष्टीं असेना ॥ १२० ॥

जो ब्रह्मचार्‍यांमाजीं राजा । हनुमंतु मिरवी पैजा ।

तयास्तव मकरध्वजा । संगेवीण वोजा जन्मविला म्यां ॥ २१ ॥

कलंकिया केला चंद्र । भगांकित केला इंद्र ।

कपाटीं घातला षण्मुख वीर । जो लाडका कुमर महेशाचा ॥ २२ ॥

मज मन्मथाचा यावा । न साहवे देवां दानवां ।

मा तेथ इतरां मानवां । कोण केवा साहावयासी ॥ २३ ॥

मज जाळिलें महेशें । त्यासी म्या अनंगें केलें पिसें ।

नवल धारिष्ट तुझ्या ऐसें । पाहतां न तिहीं लोकीं ॥ २४ ॥

त्या मज कामा न सरतें केलें । शांतीचें कल्याण पाहालें।

हें तुवांचि एकें यश नेलें । स्वभावा जिंकलें निजशांतियोगें ॥ २५ ॥

तो मी न सरता केला काम । क्रोधा आणिला उपशम ।

वासनेचा संभ्रम । नित्य निर्भ्रम त्वां केला ॥ २६ ॥

हे नारायणा तुझी निष्ठा । न ये आणिकां तपोनिष्ठां ।

केला अनुभवाचा चोहटा । शांतीचा मोठा सुकाळु केला ॥ २७ ॥

मागें तपस्वी वाखाणिले । म्हणती कामक्रोधां जिंकलें ।

त्यांसीही आम्हीं पूर्ण छळिलें । ऐक तें भलें सांगेन ॥ २८ ॥

कपिला‌ऐसा तेजोराशी । क्रोधें तत्काळ छळिलें त्यासी ।

शापु देतांचि सगरासी । तोही क्रोधासी वश्य झाला ॥ २९ ॥

कोपु आला नारदासी । वृक्ष केलें नलकूबरांसी ।

गौतमें अहल्येसी । कोपें वनवासी शिळा केली ॥ १३० ॥

जो सर्वदा विघ्नातें आकळी । त्या विघ्नेशातें क्रोध छळी ।

तेणें अतिकोपें कोपानळीं । चंद्रासी तत्काळीं दिधला शाप ॥ ३१ ॥

कोपु आला दुर्वासासी । शाप दिधला अंबरीषासी ।

देवो आणिला गर्भवासासी । क्रोधें महा‌ऋषी छळिले ऐसे ॥ ३२ ॥

जे दुजी सृष्टी करूं शकती । तेही कामक्रोधें झडपिजेती ।

सागरीं पडे इंद्रसंपत्ती । हे क्रोधाची ख्याती पुराणप्रसिद्ध ॥ ३३ ॥

इतरांची गोठी कायासी । क्रोधें छळिलें ईश्वरासी ।

तेणें दीक्षिता द्विजदक्षासी । शिरच्छेदासी करविता झाला ॥ ३४ ॥

जेथ मी कामु स्वयें वसें । तेथ क्रोध वसे सावकाशें ।

काम क्रोध असतचि नसे । नारायणा ऐसें तुवां केलें ॥ ३५ ॥

हें परमाद्‍भुत तुझें वीर्य । आणिकां एवढें नाहीं धैर्य ।

यालागीं तुझें परिचर्य । सदा मुनिवर्य सेविती चरण ॥ ३६ ॥

शांतीच्या चाडें देवाधिदेवा । जे नित्य करिती तुझी सेवा ।

ते कामक्रोधादिस्वभावा । स्मरतां तव नांवा जिंकिती सुखें ॥ ३७ ॥

जेथ सन्मानें काम पुरत । तेथ आदरें अनुग्रहो करित ।

काम सन्मानें जेथें अतृप्त । तेथें शाप देत अतिक्रोधें ॥ ३८ ॥

यालागीं शापानुग्रहसमर्थ । ते सर्वदा कामक्रोधयुक्त ।

परी नवल तुझें सत्वोचित । केले अंकित कामक्रोध ॥ ३९ ॥

मज गर्व नाहीं सर्वथा । हेही तुज नाहीं अहंता ।

छळवाद्यां द्यावी लघुता । अथवा उपेक्षता न करिसी ॥ १४० ॥

पृथ्वी दुःखी करिती नांगरीं । ते पिकोनी त्यांतें सुखी करी ।

तेवीं अपकार्‍यां जो उपकारी । तो मोक्षाच्या शिरीं मुगुटु ॥ ४१ ॥

तुजमाजीं निर्विकार शांति । हें नवल नव्हे कृपामूर्ति ।

तुझ्या स्वरूपाची स्थिति । आजि निश्चितीं कळली आम्हां ॥ ४२ ॥

तूं निर्गुण निरुपम । मायातीत पूर्ण ब्रह्म ।

तुझें स्वभावें स्मरतां नाम । सकामाही काम स्पर्शों न शके ॥ ४३ ॥

जो नित्य स्मरे तुझें नाम । त्यासी मी कामचि करीं निष्काम ।

क्रोधाचि करी क्रोधा शम । मोहो तो परम प्रबोध होय ॥ ४४ ॥

जे धीर वीर निजशांतीं । ज्यांसी परमानंदें नित्य तृप्ति ।

ऐशियांचिया अमित पंक्ति । पायां लागती तुझिया ॥ ४५ ॥

तुज करावया नमस्कारु । पुढें सरसे महासिद्धांचा संभारु ।

त्यांसही न लभे अवसरु । तूं परात्परु परमात्मा ॥ ४६ ॥

तुझिया सेवकांकडे । विघ्न रिघतां होय बापुडें ।

तें रिघावया तुजपुढें । कोण्या परिपाडें रिघेल ॥ ४७ ॥

त्वां सेवतां सुरकृता बहवोऽन्तरायाः । स्वौको विलङ्घ्य परमं व्रजतां पदं ते ।

नान्यस्य बर्हिर्षि बलीन्‌ ददतः स्वभागान्‌ । धत्ते पदं त्वमविता यदि विघ्नमूर्ध्नि ॥ १० ॥

तापसां बहु विघ्न‍अपावो । आम्हीं करावा अंतरावो ।

हा आमुचा निजस्वभावो । नव्हे नवलावो नारायणा ॥ ४८ ॥

हृदयींचा गुप्त करोनि काम । बाह्य जप-तप-भक्तिसंभ्रम ।

ऐसे जे का शठ परम । विघ्नांचा आक्रम त्यांवरी चाले ॥ ४९ ॥

ते आमची विघ्नस्थिति । न चलें तुझिया भक्तांप्रती ।

तूं रक्षिता भक्तपति । तेथें विघ्नांची गति पराङ्मुख सदा ॥ १५० ॥

माझीया निजभक्तांसी । विघ्नें कैंची म्हणसी त्यांसी ।

ऐक त्याही अभिप्रायासी । सांगेन तुजपासीं देवाधिदेवा ॥ ५१ ॥

पावावया निजपदातें । लाता हाणून स्वर्गभोगातें ।

जे नित्य निष्काम भजती तूंतें । नाना विघ्नें त्यांतें सुरवर रचिती ॥ ५२ ॥

उल्लंघूनियां आमुतें । हे पावती अच्युतपदातें ।

यालागीं सुरवर त्यातें । अतिविघ्नांतें प्रेरिती ॥ ५३ ॥

बळी नेदूनि आम्हांसी । हे जा‌ऊं पाहती पूर्णपदासी ।

येणें क्षोभें इंद्रादिक त्यांपासीं । नाना विघ्नांसी मोकलिती ॥ ५४ ॥

या लागीं त्यांच्या भजनापासीं । विघ्नें छळूं धांवतीं आपैसीं ।

विघ्नीं अभिभव नव्हे त्यांसी । तू हृषीकेशी रक्षिता ॥ ५५ ॥

सांडूनि सकाम कल्पना । जे रतले तुझ्या चरणा ।

त्यांस आठही प्रहर जाणा । तूं नारायणा रक्षिसी ॥ ५६ ॥

भक्त विघ्नीं होती कासाविसी । धांव धांव म्हणती हृषीकेशी ।

तेव्हां तूं धांवण्या धांवसी । निष्ठुर नव्हसी नारायणा ॥ ५७ ॥

विघ्न न येतां भक्तांपासीं । आधींच भक्तसंरक्षणासी ।

तूं भक्तांचे चौंपासीं । अहर्निशीं संरक्षिता ॥ ५८ ॥

विघ्न छळूं धांवे सकोप । तंव विघ्नीं प्रगटे तुझें स्वरूप ।

यालागीं भक्तांसी अल्प । विघ्नप्रताप बाधूं न शके ॥ ५९ ॥

कामें छळावें हरिभक्तांसी । तंव हरि कामाचा हृदयवासी ।

तेव्हां विघ्नचि निर्विघ्न त्यांसी । भय भक्तांसी स्वप्नीं नाहीं ॥ १६० ॥

विघ्न उपजवी विरोधु । तंव विरोधा सबाह्य गोविंदु ।

मग विरोध तोचि महाबोधु । स्वानंदकंदु निजभक्तां ॥ ६१ ॥

ज्यासी तुझ्या चरणीं भावार्थु । त्यासी विघ्नीं प्रगटे परमार्थु ।

ऐसा भावबळें तूं समर्थु । साह्य सततु निजभक्तां ॥ ६२ ॥

यापरी समर्थ तूं संरक्षिता । ते जिणोनि विघ्नां समस्तां ।

पाय दे‌ऊनि इंद्रपदमाथां । पावती परमार्था तुझिया कृपें ॥ ६३ ॥

देवो संरक्षिता ज्यासी । विघ्नें छळूं धांवती त्यासी ।

मा सकामाची गती कायसी । विदेहा म्हणसी तें ऐक ॥ ६४ ॥

विषयकाम धरोनि मनीं । इंद्रादि देवां बळिपूजनीं ।

जे भजले यागयजनीं । देव त्यांलागोनी न करिती विघ्न ॥ ६५ ॥

इंद्र याज्ञिकांचा राजा । सकाम याज्ञिक देवांच्या प्रजा ।

यज्ञभाग अर्पिती वोजा । पावल्या बळिपूजा न करिती विघ्न ॥ ६६ ॥

म्हणसी कामादिक विटंबिती । ते निष्काम कदा नातळती ।

सहज कामा वश असती । सदा कर्मे करिती सकाम ॥ ६७ ॥

जे मज कामासी वश होती । ते तप वेंचोनि भोग भोगती ।

जे आतुडले क्रोधाच्या हातीं । ते वृथा नागवती तपासी ॥ ६८ ॥

क्षुत्तृट्‌त्रिकालगुणमारुतजैव्ह्यशैश्न्यान्‌ । अस्मानपारजलधीनतितीर्य केचित्‌ ।

क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गोः । मज्जन्ति दुश्चरतपश्च वृथोत्सृजन्ति ॥ ११ ॥

प्राणायामें प्राणापानीं । निजप्राणतें आकळोनी ।

वात वर्ष शीत उष्ण साहोनी । जे अनुष्ठानीं गुंतले ॥ ६९ ॥

क्षुधे तृषेतें नेमूनी । जिव्हा शिश्न आकळोनी ।

मज कामातें जिंतिलें मानूनी । निष्कामाभिमानी उन्मत्त ॥ १७० ॥

अल्प अपमानाहातीं । जे क्रोधासी वश होती ।

ते शाप दे‌ऊनि तपसंपत्ती । व्यर्थ नागविती निजनिष्ठा ॥ ७१ ॥

सकामाच्या अनुष्ठाना । मज कामसंगें स्त्रक्‌चंदना ।

भोग भोगिती स्वर्गांगना । अमृतपाना प्राशिती ॥ ७२ ॥

त्या मज कामातें उपेक्षिती । आणि क्रोधासी वश होती ।

ते निजतपा नागवती । शापदीप्ति अनुवादें ॥ ७३ ॥

जे अपार सागर तरती । ते गोष्पदोदकीं बुडती ।

तेवीं मज कामातें जिणोनि जाती । तेही नागविजेति निजक्रोधें ॥ ७४ ॥

मज कामाची अपूर्ण कामवृत्ति । तेचि क्रोधाची दृढ स्थिति ।

काम क्रोध अभक्तां बाधिती । हरिभक्तांप्रती तें न चले ॥ ७५ ॥

तुझ्या भक्तांप्रती जाण । न चले कामक्रोधादि बंधन ।

तो तुं भक्तपती नारायण । तुज आमुचें कामपण केवीं बाधी ॥ ७६ ॥

तेणतां तुझा महिमा । आम्ही करूं आलों निजधर्मा ।

तुजपासीं नित्य निजक्षमा । पुरुषोत्तमा कृपाळुवा ॥ ७७ ॥

इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियोऽत्यद्‍भुतदर्शनाः ।

दर्शयामास शुश्रूषां स्वर्चिताः कुर्वतीर्विभुः ॥ १२ ॥

अपकार्‍यां उपकार करिती । या नांव ’निर्विकार निजशांति’ ।

तेचि शांतिची परिपाकस्थिति । विघ्नकर्त्याप्रती हरि दावी ॥ ७८ ॥

सांगोनियां आपुली स्थिती । कामादिक स्तुति करिती ।

तंव परमाश्चर्य देखती । स्त्रिया अत्यद्‍भुती अकस्मात ॥ ७९ ॥

स्वरूप वैभव अळंकार । श्रियेह्‌ंनियां सुंदर ।

सेवेलागीं अतितत्पर । सदा सादर सावधानें ॥ १८० ॥

नवल लाघव नारायणा । कैसें यां दखविलें विंदाना ।

तया स्त्रियांखालीं स्वर्गांगना । दिवा खद्योत जाण तैशा दिसती ॥ ८१ ॥

ते देवानुचरा दृष्ट्वा स्त्रियः श्रीरिव रूपिणीः ।

गन्धेन मुमुहुस्तासां रूपौदार्यहतश्रियः ॥ १३ ॥

या स्त्रिया देखोनि दिठीं । कामु मूर्च्छित पडिला सृष्टीं ।

वसंत घटघटां लाळ घोंटी । क्रोधाची दृष्टी तटस्थ ठेली ॥ ८२ ॥

भ्रमर विसरले झणत्कार । कोकिळा विसरल्या पंचम स्वर ।

प्राण विसरला संचार । देवानुचर भुलले ॥ ८३ ॥

देखोनि त्यांचिया स्वरुपासी । अप्सरा दिसती जैशा दासी ।

अत्यंत लज्जा झाली त्यांसी । काळिमेसी उतरल्या ॥ ८४ ॥

त्यांचे अंगींचा सुगंध वातु । तेणें भुलला वसंतु ।

मलयानिल झाला भ्रांतु । त्यांचा अंगवातु लागतां ॥ ८५ ॥

नारायणाची विद्या कैसी । जे भुलवूं आले आपणासी ।

भुली पाडिली तयांसी । योगमायेसी दावूनि ॥ ८६ ॥

सुंदरत्वें रंभा तिलोत्तमा । जिया मंदरमथनीं जिंतिलिया रमा ।

रमेहूनियां उत्तमा । उत्तमोत्तमा अतिरुपें ॥ ८७ ॥

तानाह देवदेवेशः प्रणतान्प्रहसन्निव ।

आसामेकतमां वृङ्ध्वं सवर्णां स्वर्गभूषणाम्‌ ॥ १४ ॥

तें अति‌आश्चर्य देखोन । झाले कामादिक मूर्च्छापन्न ।

तयांप्रति नारायण । काय हांसोन बोलिला ॥ ८८ ॥

आम्हीं अवश्य पूजावें तुम्हांसी । कांहीं अर्पावें बलिदानासी ।

संतोषावया इंद्रासी । यांतील एकदी दासी अंगीकारा तुम्हीं ॥ ८९ ॥

यांचें सौंदर्य अतिथोर । म्हणाल हो‌ईल अपमानकर ।

तुम्हांसमान जे सुंदर । तिचा अंगीकार करावा तुम्हीं ॥ १९० ॥

म्हणाल यांत नाहीं हीन । अवघ्या सौंदर्यें संपुर्ण ।

कोणी न दिसे आम्हांसमान । केवीं आपण अंगीकारावी ॥ ९१ ॥

जरी नाहीं तुम्हांसमान । सकळ सौंदर्यें अतिसंपन्न ।

तरी एकीचें करावें वरण । हो‌ईल भूषण स्वर्गासी ॥ ९२ ॥

ऐसें नारायणाचें वचन । ऐकोनि हरिखलीं संपुर्ण ।

करूनियां साष्टांग नमन । मस्तकीं वचन वंदिलें ॥ ९३ ॥

ओमित्यादेशमादाय नत्वा तं सुरवन्दिनः ।

उर्वशीमप्सरः श्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययुः ॥ १५ ॥

इन्द्रायानम्य सदसि श्रृण्वतां त्रिदिवौकसाम्‌ ।

ऊचुर्नारायणबलं शक्रस्तत्रास विस्मितः ॥ १६ ॥

ऐकोनि नारायणवचन । मस्तकांबुजी करूनियां नमन ।

उर्वशी पुढां सून । कामादि गण निघाले वेगीं ॥ ९४ ॥

नारायणांचे ऊरूस्पर्शी । उभी होती नारायणापाशीं ।

तेंचि नांव झालें तिसी । म्हणती ’उर्वशी’ स्वर्गांगना ॥ ९५ ॥

ते देवांचे देवदूत । स्वर्गा पावले समस्त ।

मग शक्राचे सभे‌आंत । सांगती अद्‍भुत नारयणशक्ति ॥ ९६ ॥

तिहीं नारायणाचें चरित्र । सांगितलें अतिपवित्र ।

तेणें अवघेचि सुरवर । झाले थोर विस्मित पैं ॥ ९७ ॥

इंद्रें देखोनि उर्वशी । तिसी भुलला अहर्निशीं ।

बाहेर यावें सभेसी । हें वर्षानुवर्षी नाठवे ॥ ९८ ॥

हे प्रथमावतारवार्ता । जे कां नारायणाची कथा ।

पुढील अवतार आतां । नृपनाथा अवधारीं ॥ ९९ ॥

ऐक राया अति‌अपूर्व । छळवादियां पूजा सर्व ।

करून दाखवी स्वयमेव । ’पूर्णानुभव’ या नांव ॥ २०० ॥

(आशंका) ॥ भावें करितां भगवद्‍भजन । यापरी इंद्र करी विघ्न ।

नारायण चैतन्यघन । तेणें विघ्नें संपूर्ण पराभविलीं ॥ १ ॥

मा बाळ्याभोळ्यां करितां भक्ति । ऐशीं विघ्नें जैं छळूं येती ।

तै कदा नव्हे भगवत्प्राप्ति । ऐसा विकल्प चित्तीं झणीं धरिशी ॥ २ ॥

ब्रह्मादिकां सर्व भूतां । भ्रुकुटिमात्रें ज नियंता ।

त्या भगवंतातें भजतां । विघ्नें सर्वथा बाधूं न शकती ॥ ३ ॥

ज्याचेनि इंद्रा इंद्रपण । तो भावें भजतां श्रीनारायण ।

भक्तांसी विघ्न करी कोण । हरि रक्षण निजभक्तां ॥ ४ ॥

इंद्रमुख कामादिक । विघ्नें छळिती सकळ लोक ।

त्यांचाही नारायण चाळक । तो भक्तांसी देख स्पर्शीं नेदी ॥ ५ ॥

विघ्नांसी भुलविलें जेणें संपूर्ण । तो नित्य स्मरतां नारायण ।

आपधाकें विघ्ने पळतीं जाण । भक्तसंरक्षण हरिनामें ॥ ६ ॥

करावया निजभक्तकैवार । देवो धरी नानावतार ।

त्याच्या अवतारांचें चरित्र अतिविचित्र अवधारीं ॥ ७ ॥

हंसस्वरूप्यवददच्युत आत्मयोगं । दत्तः कुमार ऋषभो भगवान्‌ पिता नः ।

विष्णुः शिवाय जगतां कलयावतिर्णः । तेनाहृता मधुभिदा श्रुतयो हयास्ये ॥ १७ ॥

सनकादिक ब्रह्मनंदन । तिहीं पित्यासी केला प्रश्र्न ।

प्रश्नखंडणमिसेजाण । केलें ब्रह्मज्ञान ’हंसावतारें’ ॥ ८ ॥

नित्य स्मरतां हरीचें नाम । महाविघ्नें होतीं भस्म ।

त्याचे अवतारसंभ्रम । उत्तमोत्तम अवधारीं ॥ ९ ॥

ज्याचेनि नामें पळे कृतांतु । ज्याचेनि नामें जन्ममरणां घातु ।

तो अवतारु ’श्रीदत्तु’ । मूर्तिमंतु परब्रह्म ॥ २१० ॥

नैष्ठिक ब्रह्मचारी निश्चितीं । ज्यासी स्वप्नीं नाहीं वीर्यच्युति ।

यालागीं ’कुमार’ म्हणती । अवतारमूर्ति सनकादिक ॥ ११ ॥

आणि आमुचा जो कां पिता । ’ऋषभ’ नारायण ज्ञाता ।

तोही अवतार नृपनाथा । जाण तत्वतां भगवन्मूर्ति ॥ १२ ॥

इहीं नामीं-रूपीं संपूर्ण । अवतारीं अवतरे नारयण ।

जो जगाचा प्रतिपाळण । स्वांशें श्रीकृष्ण अवतरे ॥ १३ ॥

तोचि स्वयें गा श्रीकृष्ण । मधुकैटभ निर्दाळून ।

नामें जो कां ’मधुसूदन’ । तोचि अवतरून ’हयग्रीव’ झाला ॥ १४ ॥

तेणें शंख मर्दून पुढती । उध्दरिल्या बुडाल्या श्रुती ।

आणोनि दिधल्या ब्रह्ययाहातीं । जाण निश्चितीं वेदरक्षणा ॥ १५ ॥

गुप्तोऽप्यये मनुरिलौषधयश्च मात्स्ये । क्रौडे हतो दितिज उद्धरताम्भसः क्ष्माम्‌ ।

कौर्मे धृतोऽद्रिरमृतोन्मथने स्वपृष्ठे । ग्राहात्प्रपन्नमिभराजममुञ्चदार्तम्‌ ॥ १८ ॥

तेणेंचि ’मत्स्यावतारें’ । प्रलयकालांबुमहाभारें ।

मनूसगट रक्षिलें धरे । निजनिर्धारे औषधींसीं ॥ १६ ॥

तेणेंचि ’कमठावतारा’ । स्वपृष्ठीं धरूनि गिरिवरा ।

मंथोनिया क्षीरसागरा । अमृत सुरवरां अर्पिलें ॥ १७ ॥

श्वेतवाराह महामूर्ति । धरेनें केली पूर्ण भक्ति ।

तिसी उध्दरोनि कृपामूर्ति । अभिनव शांति अर्पिली ॥ १८ ॥

तेणे आर्तत्राणा तांतडी । वैकुंठींहून घालोनि उडी ।

’गजाचें ग्राहबंधन तोडी’ । उध्दरिलें आवडीं गजेंद्रातें ॥ १९ ॥

संस्तुन्वतोऽब्धि पतितान्‌ श्रमणानृषींश्च । शक्रं च वृत्रवधतस्तमसि प्रविष्टम्‌ ।

देवस्त्रियोऽसुरगृहे पिहिता अनाथा । जघ्नेऽसुरेन्द्रमभयाय सतां नृसिंहे ॥ १९ ॥

मार्कं एके वेळीं । बुडतां अकाळप्रळयजळीं ।

तेणें स्मरतां वनमाळी । तारी तत्काळीं ’वटपत्रशायी’ ॥ २२० ॥

शाळिग्राम पूजितां ऋषीश्वरीं । नळ वानरु ते अवसरीं ।

देवपूजा टाकी सागरीं । चेष्टा वानरी स्वभावें ॥ २१ ॥

तें देखोनि ऋषीश्वरीं । ’शिळा न बुडोत तुझ्या करीं’ ।

ऐसा शाप ते अवसरीं । क्षोभेंकरीं दिधला ॥ २२ ॥

तैं शाळिग्राम सागरोदरीं । तरतां देखिले ऋषीश्वरीं ।

काढावया रिघतां भीतरीं । लहरीकरीं निर्बुजले ॥ २३ ॥

ते काळीं ऋषीश्वरीं । ’आर्तिहरण’ स्तविला हरि ।

तेथ अवतरोनि श्रीहरि । ऋषीतें तारी पूजेसहित ॥ २४ ॥

वृत्र वधिला वज्रघातें । ते ब्रह्महत्या इंद्रातें ।

तेणें दोषें तो अंधतमातें । जाण पां निश्चितें बुडत होता ॥ २५ ॥

तेथ अवतरोनि श्री‌अनंतें । चतुर्धा वांटूनि ते हत्येतें ।

शुध्द केलें इंद्रातें । कृपावंतें कृपाळुवें ॥ २६ ॥

जिणोनियां अमरपुरें । हिरोनि देवांचीं अंतौरें ।

तीं कोंडोनियां समग्रें । मुरें महा असुरें एकंदर केलें ॥ २७ ॥

तो मुरमर्दन श्रीहरि । यालागीं नांवें ’मुरारि’ ।

देवस्त्रिया काढोनि बाहेरी । देवांच्या करीं अर्पिता झाला ॥ २८ ॥

जो असुरांमाजीं चूडामणी । जो द्वेषियांमाजीं अग्रगणी ।

तो हरिनाम ऐकतां कानीं । अतिक्षोभें मनीं प्रज्वळों लागे ॥ २९ ॥

जो पूर्ण क्रोधाचा उदधि । जो अविवेकाचा महानिधि ।

जो हरि स्मरे त्या पुत्रातें बाधी । गर्वमदीं उन्मत्त ॥ २३० ॥

तो हिरण्यकशिपु नखधारीं । स्वयें निवटी ’नरकेसरी’ ।

जो निजभक्तांचा कैवारी । अभयकारी साधुंचा ॥ ३१ ॥

देवासुरे युधि च दैत्यपतीन्‌ सुरार्थे । हत्वान्तरेषु भुवनान्यदधात्कलाभिः ।

भूत्वाथ वामन इमामहरद्‍बलेः क्ष्मां । याञ्चाछलेन समदाददितेः सुतेभ्यः ॥ २० ॥

समुद्रमंथनाच्या शेवटीं । क्षीरसागराचे तटीं ।

सुरां असुरां कळी मोठी । अमृतासाठीं मांडली ॥ ३२ ॥

तेव्हां अमृत विटे जें देखोनि । तो अवतारु घेतला मोहिनी ।

तेणें असुरां सुरापानी । अमृतदानी देवांसी ॥ ३३ ॥

तेथ चोरूनि घेतां अमृतग्रासा । निवटिला राहूचा घसा ।

त्याच्या कबंधावरी म्हाळसा । वास नेवासा स्वयें केला ॥ ३४ ॥

सुरसाह्य नारायणु । द्वारके कुश निर्दाळूनु ।

का लवणासुरमर्दूनु । अवतरे आपणु ’कुमार’ रूपें ॥ ३५ ॥

ऐसा मन्वंतरामन्वंतरीं । निजभक्तकाजकैवारी ।

सुरकार्यार्थ श्रीहरि । नाना अवतारीं अवतरे स्वयें ॥ ३६ ॥

तो सुरसाह्य जगज्जीवन । स्वयें कुब्ज झाला ’वामन’ ।

अंगें याचक हो‌ऊन । देवांचा अपमान उतरला जेणें ॥ ३७ ॥

दानें दाटुगा बळी । त्यासी देवांचेनि नव्हे कळी ।

मग त्रिविक्रमरूपें आकळी । याञ्चाछळें बळी छळिला जेणें ॥ ३८ ॥

तरी भावबळें बळी प्रबळु । तेणें देवो केला द्वारपाळु ।

विष्णु सत्व पाहे छळछळूं । शेखीं दासांचा दयाळु दास्य करी स्वयें ॥ ३९ ॥

यापरी बळीचा छळ । करूनि घेतलें दिङ्‍मंडळ ।

तेणें अमरगण सकळ । अर्पूनि तत्काळ सुखी केले ॥ २४० ॥

निःक्षत्रियामकृत गां च त्रिःसप्तकृत्वो । रामस्तु हैहयकुलाप्ययभार्गवाग्निः ।

सोऽब्धिं बबन्ध दशवक्त्रमहन्सलङ्कं । सीतापतिर्जयति लोकमलघ्नकीर्तिः ॥ २१ ॥

तो देवाधिदेवोत्तमु । स्वयें झाला ’परशुरामु’ ।

तेणें क्षत्रियांचा पराक्रमु । केला निर्धर्मु निजप्रतापें ॥ ४१ ॥

तो गोब्राम्हणकैवारी । सहस्त्रार्जुनातें संहारी ।

सहस्त्र भुजांची कांडोरीं करी । केली बोहरी दानवकुळा ॥ ४२ ॥

जमदग्नीचा कोपाग्नि । परशुरामतेजें प्रज्वळूनि ।

हैहयकुळ जाळुनि । आहाळिली अवनी क्षत्रियांची ॥ ४३ ॥

तेणें तीन सप्तकें वीररसु । दे‌ऊनि क्षत्रियमद बहुवसु ।

त्या रोगाचा केला नाशु । धरेचे ईशु धरामर केले ॥ ४४ ॥

जो अवतारांचें मूळ पीठ । जो वीरवृत्ति अति‌उद्‍भट ।

तो अवतारांमाजीं श्रेष्ठ । अतिवरिष्ठ ’श्रीराम’ ॥ ४५ ॥

पापें पळती रामनामें । नामांकित वंदिजे यमें ।

गणिकेचीं कर्माकर्में । श्रीरामनामें निर्दळिलीं ॥ ४६ ॥

नामें कळिकाळासी धाक । यमदूतां न मिळे भीक ।

रामनामगजरें देख । पळे निःशेख जन्ममरण ॥ ४७ ॥

जो देवांचे बंद सोडी । नवग्रहांची बेडी तोडी ।

जेणें रामराज्याची रोकडी । उभविली गुढी तिन्ही लोकीं ॥ ४८ ॥

ज्याचेनि शिळा तरती सागरीं । असुर मारिले वानरीं ।

जेणें सुवर्णाची नगरी । वोपिली पुरी शरणागतासी ॥ ४९ ॥

जो प्रतापाचा मरिगळा । जेणें सेतु बांधिला अवलीळा ।

चरणीं उध्दरिली शिळा । जो निजजिव्हाळा निजभक्तां ॥ २५० ॥

तो अवतार मूर्तिमंत । राया अद्यापि असे वर्तत ।

हा संवाद त्रेतायुगांत । द्रुमिल सांगत विदेहासी ॥ ५१ ॥

यालागीं श्रीराम राम । नित्य जपे जो हें नाम ।

तो पुरुषांमाजीं पुरुषोत्तम । कर्माकर्म-अतीत तो ॥ ५२ ॥

तें रामनाम अवचटें । भीतरीं रिघे कर्णपुटें ।

तैं कळिमळांचीं मळकटें । नामोद्धाटें नासती ॥ ५३ ॥

ऐशी रामनामाची ख्याती । जगदुद्धारें केली कीर्ती ।

धन्य धन्य जे परिसती । धन्य जे गाती रामचरित ॥ ५४ ॥

भूमेर्भरावतरणाय यदुष्वजन्मा । जातः करिष्यति सुरैरपि दुष्कराणि ।

वादैर्विमोहयति यज्ञकृतोऽतदर्हान्‌ । शूद्रान्‌ कलौ क्षितिभुजो न्यहनिष्यदन्ते ॥ २२ ॥

आतां भावी अवतारवार्ता । तुज मी सांगेन नृपनाथा ।

श्रीकृष्णावतारकथा । परमाद्‍भुता विचित्र ॥ ५५ ॥

जो परेहून परात्परु । जो कां अजन्मा अक्षरु ।

जो श्रुतिशास्त्रां अगोचरु । तो पूर्णावतारु ’श्रीकृष्ण’ ॥ ५६ ॥

जेथें नाममात्र रिघों न लाहे । जेथें रूपाची न लभे सोये ।

ज्या ब्रह्मत्व अंगीं न साहे । तो अवतार पाहें श्रीकृष्ण ॥ ५७ ॥

जो वर्णाश्रमांसी नातळे । ज्यासी ईश्वरत्वही वोंविळें ।

जो अज अव्यय स्वानंदमेळें । तो अवतारु स्वलीलें श्रीकृष्णनाथु ॥ ५८ ॥

ऐसा गुणधर्मकर्मातीतु । तो अवतारु श्रीकृष्णनाथु ।

प्रगटला यदुवंशा‌आंतु । स्वयें जगन्नाथु स्व‍इच्छें ॥ ५९ ॥

जैसें खळाळ कल्लोळ चंचळ । भासे परी तें केवळ जळ ।

काळी भरडी पांढरी चोळ । परी ते केवळ वसुधाचि ॥ २६० ॥

जे गोडी नाबदरासीं । तेचि वेगळी रवेयासी ।

तैसा अवतार यदुवंशीं । पूर्णांशेंसीं श्रीकृष्ण ॥ ६१ ॥

जैसा दीपु लावितां तत्क्षणीं । सवेंचि प्रगटे तेजाची खाणी ।

तैसा उपजतांचि बाळपणीं । अभिनव करणी स्वयें केली ॥ ६२ ॥

जें ब्रह्मादिक देवां नव्हे । तें बाळलीलास्वभावें ।

करूनि दाविलें आघवें । देवाधिदेवें श्रीकृष्णें ॥ ६३ ॥

वणवा गिळिला मुखें । पर्वत उचलिला नखें ।

पूतनेचें स्तन विखें । प्याला निजमुखें जीवासगट ॥ ६४ ॥

जेणें वत्सहरणमिसें । स्त्रष्ट्यासही लाविलें पिसें ।

जो वत्सवत्सपवेशें । झाला सावकाशें एकाकी एक ॥ ६५ ॥

अघ चिरिला जाभाडा । काळियाच्या कुटिल्या फडा ।

यमलोकीं घे‌ऊनि झाडा । आणिला रोकडा गुरुपुत्र जेणें ॥ ६६ ॥

जे प्रजा पीडूनि कर घेती । जयां नावडे धर्मनाती ।

ऐसे राजे भारभूत क्षितीं । नेणों किती निर्दाळिले ॥ ६७ ॥

एकां सैन्यें एकां स्वांगें । एकां वधवी आन प्रयोगें ।

एकां गोत्रकलहप्रसंगें । अग्रपूजायोगें एकांसी ॥ ६८ ॥

अधर्मा लावील सीक । धर्माचें वाढवील बिक ।

हें अवतारकौतुक । राया तूं आवश्यक देखशील पुढां ॥ ६९ ॥

जैं जैं लोटेल अहोरात्र । तैं तैं करील नवें चरित्र ।

तया कृष्णसुखासी पात्र । भक्त पवित्र होतील ॥ २७० ॥

साधूंसी स्वानंदसोहळा । नित्य नवा हो‌ईल आगळा ।

ते श्रीकृष्णाची लीला । देखसी डोळां नृपनाथा ॥ ७१ ॥

तोचि बौद्धरूपें जाण । पुढां धरील दृढ मौन ।

तेव्हां कर्माकर्मविवंचन । सर्वथा जाण कळेना ॥ ७२ ॥

तो तटस्थपणें सदा । प्रवर्तवील महावादा ।

तेणें वादमिसें सदा । वाढवील मदा महामोहातें ॥ ७३ ॥

मोह उपजवील दुर्घट । एक कर्मी करील कर्मठ ।

एक होतील कर्मभ्रष्ट । न कळे चोखट निजात्महित ॥ ७४ ॥

कैसें माजवील मत । वेद मिथ्या मानित ।

वेदविहिता नातळत । तो जाण निश्चित महामोहो ॥ ७५ ॥

मोहें केला सर्वांसी छळ । एकां ज्ञानाभिमान प्रबळ ।

ते कर्म निंदिती सकळ । त्यागिती केवळ जाड्य म्हणौनी ॥ ७६ ॥

ऐशिये वर्ततां मोहस्थिती । पुर्ण कळीची होय प्रवॄत्ती ।

तेव्हां नीच ते राजे होती । प्रजा नागविती चोरप्राय ॥ ७७ ॥

शूद्राहूनि अतिकनिष्ठ । राजे होती परम श्रेष्ठ ।

वर्णावर्ण करिती भ्रष्ट । अतिपापिष्ठ अधर्मी ॥ ७८ ॥

अपराधेंवीण वितंड । भलेत्यांसी करिती दंड ।

मार्गस्थांचा करिती कोंड । करिती उदंड सर्वापहरण ॥ ७९ ॥

अबळांचे निजबळ राजा । तो राजाचि स्वयें नागवी प्रजा ।

ऐसा अधर्म उपजे क्षितिभुजां । तें गरुडध्वजा न साहवे ॥ २८० ॥

जेव्हां स्वधर्माचें जिणें । अधर्में निलाग गांजणें ।

यालागीं श्रीनारायणें । अवतार धरणें ’कल्की’ नामा ॥ ८१ ॥

तो शस्त्रधारा प्रबळ । नष्ट राजे निर्दाळील सकळ ।

महामोहाचें मूळ । स्वयें समूळ उच्छेदील ॥ ८२ ॥

तेव्हां धर्माची पाहांट फुटे । सत्यासी सत्व चौपटे ।

तेव्हां वेदोक्त विधान प्रगटे । स्वधर्मराहाटें राहटती सर्व ॥ ८३ ॥

एवंविधानि जन्मानि कर्माणि च जगत्पतेः ।

भूरीणि भूरियशसो वर्णितानि महाभुज ॥ २३ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥

जयाचीं गा अनंत नामें । अनंत अवतार अनंत जन्में ।

अनंत चरित्रें अनंत कर्में । अनंतोत्तमें हरिकीर्ती ॥ ८४ ॥

अगाध भगवंताचा महिमा । त्याच्या पार नाहीं जन्मकर्मा ।

त्याचा अनुष्टुप्‌ हा महिमा । तुज म्यां नरोत्तमा निरूपिला येथें ॥ ८५ ॥

ऐशीं अवतारचरित्रनामें । परिसतां विचित्र कर्में ।

राजा अत्यंत सप्रेमें । मनोधर्में निवला ॥ ८६ ॥

जे जे अवतारीं देवो सगुण । जाहला परी निर्गुणाचे गुण ।

प्रकट करीतचि आपण । कर्माचरण स्वयें दावी ॥ ८७ ॥

धन्य धन्य ते हरिगण । जे वर्णिती भगवद्‍गुण ।

ज्यांचेनि वचनें संपूर्ण । निवे अंतःकरण श्रोत्यांचें ॥ ८८ ॥

श्रोत्यांचें अवधान निवे । तेथ वक्ता स्वानंदसुख पावे ।

ग्रंथ वोसंडे स्वभावें । साहित्यगौरवें रसाळ ॥ ८९ ॥

जेवी चंद्रकरें साचा । मुखबंध सुटे चकोरांचा ।

तेवीं एका जनार्दनाचा । संतकृपा वाचा फुटली त्यासी ॥ २९० ॥

जेवीं सूर्यकिरणस्पर्शें । कमळकळी स्वयें विकासे ।

तेवीं संतकृपासौरसें । ग्रंथु विकासे अर्थावबोधें ॥ ९१ ॥

तेचि कृपेनें तत्वतां । अर्थिलें श्रीभगवता ।

आतां पंचमाध्यायीं कथा । सावध श्रोतां अवधारिजे ॥ ९२ ॥

राजा प्रश्न करील गोड । जो परिसतां पुरेल कोड ।

साधकांची उपशमेल चाड । होय निवाड धर्माधर्माचा ॥ ९३ ॥

जेथ भजना भजनहातवटी । प्रश्नोत्तरें कथा गोमटी ।

अतिशयें रसाळ गोठी । जेणें सुटे गांठी अधर्माची ॥ ९४ ॥

तें उत्तमोत्तम निरूपण । भरीत संतांचे श्रवण ।

जनार्दनकृपा पूर्ण । एका जनार्दन सांगेल ॥ ९५ ॥

अंगी वारियाचेन संचरणें । घुमारा घुमों लागे तेणें ।

तेवीं एकाजनार्दनें । कविता करणें निजांगें ॥ २९६ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे निमिजायंतसंवादे एकाकारटीकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्लोक २३ ॥ ओव्या २९६ ॥

॥ श्री एकनाथी भागवत ॥

अध्याय पांचवा

श्रीगणेशाय नमः । श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्गुरु देवा उदारा । म्हणतां कृपण तूं खरा ।

मागतें आपुलिया घरा । दुजेपणें दारा येवों नेदिसी ॥ १ ॥

अवचटें मागतयासी । जैं भेटी होय तुजसी ।

तैं घोट भरूं धांवसी । देखतांचि घेसी जीवें त्यातें ॥ २ ॥

जे जे मागों येती तुजपासीं । ते बांधोन ऐक्यतेमाजीं सूदसी ।

शेखीं त्यांचे सोडवणेसी । भेटी दुसर्‍यासी स्वप्नींही नव्हे ॥ ३ ॥

अणुमात्र तुझी प्राप्ती । अवचटें चढे ज्याचे हातीं ।

त्याचिये संसारसंपत्ती । सर्वस्वें निश्चितीं नाडिसी तूं ॥ ४ ॥

मैंदाचा विडा घेतां । तो प्रवर्ते आपुले घाता ।

तेवीं तुझी प्रसन्नता । झालिया जीविता स्वयें नाशी ॥ ५ ॥

जे जे तुजपें मागों आले । ते ते सर्वस्वें नागवले ।

शेखीं नागवे तुवां केले । निर्लज्ज झाले तिहीं लोकीं ॥ ६ ॥

ऐशी तुझी निर्वाणगती । त्या तुझी उदार कीर्ती ।

घडे म्हणशी कैशा रीतीं । ते अगाध स्थिति अवधारीं ॥ ७ ॥

मागें उदार वाखणिले । तेही आपणियांऐसे केले ।

मग सर्वस्व आपुलें । दान दिधलें दातृत्वें ॥ ८ ॥

षड्गुणैश्र्वर्यवैभवेंसीं । आपणियातें दाना देसी ।

दिधलें तें घेवों नेणसी । कदाकाळेंसीं कल्पांतीं ॥ ९ ॥

आपणियां दिधलें दान । यालागीं तूं दासां अधीन ।

मग त्यांचेनि छंदें जाण । सर्वस्वें आपण नाचसी ॥ १० ॥

बळीनें सर्वस्व केलें दान । शेखीं तूं झालासि त्या‌अधीन ।

त्याचें व्दारपाळपण । अद्यापि आपण चालविसी ॥ ११ ॥

धर्में अर्पिलें अग्रपूजेसी । शेखीं तूं त्याची सेवा करिसी ।

नाना संकटें स्वयें सोशिसी । अंगें काढिसी उच्छिष्टें ॥ १२ ॥

तुझा निजभक्तु अंब‌ऋषी । त्याचे गर्भवास तूं सोशिसी ।

तुज गौळिये राखिती हृषीकेशी । शेखीं त्या गोपाळांसी रक्षिलें ॥ १३ ॥

एवं स्वस्वरूप द्यावयासी । उदारत्व तुजपासीं ।

हें न ये गा आणिकांसी । हृषीकेशी कृपाळुवा ॥ १४ ॥

तो तूं परम उदार ऐसा । राया रंका समभावें सरिसा ।

भावो तेथ भरंवसा । तूं आपैसा आतुडसी ॥ १५ ॥

त्या तुझिया प्राप्तीलागीं । कपाटें सदा सेविती योगी ।

एक ते झाले भोगविरागी । एक ते त्यागी सर्वस्वें ॥ १६ ॥

एक हिंडती दशदिशे । एक तुजलागीं झाले पिसे ।

परी तुझी भेटी स्वप्नींही दिसे । ऐसा न दिसे क्षण एक ॥ १७ ॥

ऐशियाही तुझी प्राप्ती । सुलभ असे एके रीतीं ।

जरी संतचरणीं रंगती । अतिप्रीतीं सप्रेम ॥ १८ ॥

संतचरणीं जो विनटला । तो निजप्राप्तीसी पावला ।

संतस्वरूपें अवतरला । स्वयें संचला परमात्मा ॥ १९ ॥

यालागीं जीं जीं संतांची रूपें । तीं तीं श्रीहरीचीं स्वरूपें ।

म्हणौनि संतांचिये कृपे । अतिसाक्षेपें अर्जावें ॥ २० ॥

ते ज्ञानार्थाचे परम पिसे । यालागीं ग्रंथाचेनि मिसें ।

त्यांचे चरण अनायासें । सावकाशें वंदीन ॥ २१ ॥

संतकरुणावलोकन । तें मज नेत्रींचें अंजन ।

चरणकृपा पाहतां जाण । श्रीजनार्दन प्रकाशे ॥ २२ ॥

तया जनार्दनाचिये सेवे । गुरुत्वाचेनि आडनांवें ।

रिघलों निजस्वभावें । जीवेंभावें भजनासी ॥ २३ ॥

भज्य-भजक-भजना । एके अंगी त्रिविध भावना ।

दावूनियां जगज्जीवना । जनीं जनार्दना निजभक्ती ॥ २४ ॥

हे अभेदभक्ती चोखडी । परम ऐक्यें भजनगोडी ।

अधिकाधिक चढोवढी । वाढे आवडी निजभक्तां ॥ २५ ॥

देवो आपली सर्वस्वजोडी । वेंची भक्तांचिये वोढी ।

ऐशी अभेदभक्तीची गोडी । पढिये गाढी गोविंदा ॥ २६ ॥

यालागीं भक्तांचा शरीरभार । स्वयें वागवी श्रीधर ।

आपुलेनि अंगें परपार । पाववी साचार निजभक्तां ॥ २७ ॥

’निजभक्तांचा’ देहभावो । निजांगें वागवी देवाधिदेवो ।

तरी अभक्तांचा देहो । वागवावया पहा हो काय आन आहे ’ ॥ २८ ॥

भक्तां नाहीं देह‍अहंता । यालागीं देवो वागविता ।

पूर्ण देहाभिमान अभक्तां । त्यांसी अतिबध्दता या हेतू ॥ २९ ॥

यालागीं जो निरभिमान । तोचि भगवभ्दक्त संपूर्ण ।

ज्याच्या अंगीं देहाभिमान । त्यासी भक्तपण कदा न घडे ॥ ३० ॥

निजभक्त तारितां कौतुकें । त्याची रोमावळी केवीं दुखे ।

निर्भय करोनि पूर्ण हरिखें । देवो निजमुखें निजभक्तां तारी ॥ ३१ ॥

यालागीं निरभिमानता । जे विनटले भक्तिपंथा ।

ते पावो देवोनि विघ्नांचे माथां । पावती तत्वतां भगवत्पद ॥ ३२ ॥

भक्तांची ऐशी स्थिती । तरी अभक्तां कवण गती ।

तेचिं पुसावया नृपती । प्रश्र्नार्थी प्रवर्ते ॥ ३३ ॥

पंचमामाजीं निरूपण । अभक्तांची गति लक्षण ।

युगीं युगीं पूजाविधान । सांगेल पावन हरीचें ॥ ३४ ॥

अवतारचरितपुरुषार्थु । सांगोन संपला चतुर्थु ।

आतां अभक्तांचा वृत्तांतु । राजा पुसतु मुनीसी ॥ ३५ ॥

श्रीराजोवाच ।

भगवन्तं हरिं प्रायो न भजन्त्यात्मवित्तमाः ।

तेषामशान्तकामानां क निष्ठाविजितात्मनाम्‌ ॥ १ ॥

राजा म्हणे जी मुनिवरा । जो भगवभ्दजनीं पाठिमोरा ।

ऐशिया अभक्ता नरा । कोण दातारा गति त्यासी ॥ ३६ ॥

जे कामालागीं अति‌उभ्दट । जे सक्रोध क्रोधें तेजिष्ठ ।

ते अतिलोभें लोभिष्ठ । जे परम श्रेष्ठ प्रपंची ॥ ३७ ॥

जे गर्वाचे अग्रगणी । जे अहंकाराचे चूडामणी ।

जे विकारांची प्रवाहश्रेणी । जे उघडली खाणी विकल्पांची ॥ ३८ ॥

ज्यांचे सद्‍बुध्दि‌आड आभाळ । महामोहाचें सदा सबळ ।

जे छळणार्थी अतिकुशळ । जे अतिप्रबळ प्रलोभें ॥ ३९ ॥

दिवसा न देखती निश्र्चितें । ते अंधारीं देखणीं दिवाभीतें ।

तेवीं नेणोनि परमार्थतें । जे अतिज्ञाते प्रपंचीं ॥ ४० ॥

जे नेणती आत्महित । ज्ञान विकूनि काम पोसित ।

ऐसे जे कां अभक्त । त्यांची गति निश्र्चित सांग मज ॥ ४१ ॥

तुम्हांऐसे सद्‍बुध्दी । चालते बोधाचे उदधी ।

भाग्यें लाधलों ज्ञाननिधी । हा प्रश्र्न त्रिशुध्दी सांगवा ॥ ४२ ॥

राजा साक्षेपें बहुवस । पुसे अभक्तगतिविन्यास ।

तो सांगावया ’चमस’ । सावकाश सरसावला ॥ ४३ ॥

जो कां जगाचा जनकु । मुख्य गुरुत्वें तोचि एकु ।

त्यासी न भजे जो अविवेकु । तो नाडला लोकु सर्वस्वें ॥ ४४ ॥

पुरुषापासूनि जन्मले जाण । चार्‍ही आश्रम चार्‍ही वर्ण ।

त्यांचे उत्पत्तीचें स्थान । ऐक संपूर्ण नृपनाथा ॥ ४५ ॥

मुखीं वेदविद ब्राह्मण । बाहूं जन्मले राजन्य ।

उरूं जन्मले वैश्यवर्ण । चरणीं जन्मस्थान शूद्रवर्णा ॥ ४६ ॥

मूळीं अवघे तीन गुण । गुणयोगें वर्ण जाण ।

त्रिगुणीं चारी वर्ण । जन्मलक्षण घडे कैसें ॥ ४७ ॥

सत्वगुणें शुध्दे ब्राह्मण । सत्वरजमिश्रें राजे जाण ।

रजतमें वैश्यवर्ण । केवळ तमोगुण शूद्रवर्ण ॥ ४८ ॥

क्षत्रिय वैश्य आणि ब्राह्मण । व्दिजन्मे हे तिन्ही वर्ण ।

त्यांसी गायत्री वेदाध्ययन । शूद्र ते जाण संस्काररहित ॥ ४९ ॥

ब्रह्मचर्य आणि गार्हस्थ्य । तिहीं वर्णां अवश्य प्राप्त ।

चहूं आश्रमां आश्रयभूत । जाण निश्र्चित ब्राह्मण ॥ ५० ॥

गार्हस्थ्य पुरुषाच्या चरणीं । ब्रह्मचर्य हृद्‍यस्थानीं ।

वक्षःस्थळीं वसती वनी । शिरोमणि संन्यास ॥ ५१ ॥

य एषां पुरुषं साक्षाद्‌ आत्मप्रभवमीश्वरम्‌ ।

न भजन्त्यवजानन्ति स्थानाद्‍भ्रष्टाः पतन्त्यधः ॥ ३ ॥

हे ब्राह्मणादि वर्ण पहा हो । ज्यापासोनि जन्मप्रभवो ।

तो न भजतां देवोधिदेवो । उत्तमदेहो अधःपाती ॥ ५२ ॥

पूर्वोत्तरमीमांसा दोनी । नानाशास्त्रार्थकडसणी ।

स्वरूप बोलती निर्वचूनी । एवं शब्दज्ञानीं अतिचतुर ॥ ५३ ॥

यापरी जे पंडीत । ज्ञानभिमानें अति‌उन्मत्त ।

तेणें अभिमानेंचि येथ । भजनीं निश्र्चित विमुख केले ॥ ५४ ॥

एक अज्ञानी सर्वथा । स्वप्नीं नेणती परमार्था ।

ते नेणपणेंचि तत्वतां । श्रीजगन्नाथा न भजती ॥ ५५ ॥

शेळी उंसाची चवी गाढी । नेणोनि पाचोळा करांडी ।

तेवीं नणोनि हरिभक्तीची गोडी । अज्ञानें बापुडीं विषयलुब्ध ॥ ५६ ॥

आलोडूनि वेदशास्त्रार्थ । ज्ञातपणें जे पंडित ।

गर्वें हेळसिती भक्तिपंथ । अति‌उन्मत्त ज्ञातृत्वें ॥ ५७ ॥

जेवीं ज्वरिताचें मुख । दूध मानी कडू विख ।

तेवीं ज्ञानगर्वें पंडित देख । ठेले विमुख हरिभजनीं ॥ ५८ ॥

यापरी ज्ञानाभिमानी । विमुख झाले हरिभजनीं ।

ते जरी वर्णामाजीं अग्रगणी । तरी अधःपतनीं पडतील ॥ ५९ ॥

हो कां वर्णांमाजीं अग्रगणी । जो विमुख हरिचरणीं ।

त्याहूनि श्र्वपच श्रेष्ठ मानीं । जो भगवभ्दजनीं प्रेमळु ॥ ६० ॥

आम्ही मुक्त हें मानुनी । जे विमुख भगवभ्दजनीं ।

ते पचिजती अधःपतनीं । तिर्यग्योनीं जन्ममरणें ॥ ६१ ॥

मनुष्यदेहीं जे भजननष्ट । ते होती गा स्थानभ्रष्ट ।

अधःपातें भोगिती कष्ट । अति‌उभ्दट यातना ॥ ६२ ॥

ज्ञानाभिमानें जे न भजती । ते प्रौढपतनीं पचिजती ।

अज्ञानांही तेचि गती । सर्वथा नृपती म्हणों नये ॥ ६३ ॥

दूरे हरिकथाः केचिद्‌ दूरे चाच्युतकीर्तनाः ।

स्त्रियः शूद्रादयश्चैव तेऽनुकम्प्या भवादृशाम्‌ ॥ ४ ॥

एका पित्याचे दोघे अर्भक । एक प्रबुध्द एक बाळक ।

पित्यासी अवमानितां देख । तादी जनक प्रबुध्दासी ॥ ६४ ॥

बाळक पित्याचे माथां चढे । जरी लाता हाणे तयाकडे ।

तरी त्यासी दोषु न घडे । दोषांचें सांकडें सज्ञानासी ॥ ६५ ॥

ज्ञात्यांपासोनि भजन ठाके । ते कवळिजती महादोखें ।

अज्ञानें तरती भाविकें । साधुकृपामुखें अनुगृहीतां ॥ ६६ ॥

अज्ञाना नाहीं विशेष बाधु । तो साधुविश्र्वासें होय शुध्दु ।

ज्ञानाभिमानियां भाव विरुध्दु । यालागीं सुबुध्दु दोष बाधी ॥ ६७ ॥

अज्ञानी विश्र्वासें साधु वंदी । ज्ञानाभिमानीं दोहोंतें निंदी ।

यालागीं त्यातें त्रिशुध्दी । अवश्य बाधी अतिदोष ॥ ६८ ॥

साधुविश्र्वासें अज्ञान फिटे । ज्ञानाभिमानियां विकल्प मोठे ।

त्यांसी विश्र्वास कदा न घटे । अभिमानहटें अधःपात ॥ ६९ ॥

एवं विचारितां नेटेंपाटें । अहंतेचें बंधन मोठें ।

अभिमान‍ऐसें नाहीं खोटें । दुजें वोखटें त्रिलोकीं ॥ ७० ॥

अभिमानु ईश्र्वरा बाधी । तोहो शबळ कीजे सोपाधी ।

अभिमानें देहबुध्दी । बाधक त्रिशुध्दी सुरनरांसी ॥ ७१ ॥

यालागीं जे अज्ञान जन । ज्यांसी नाहीं ज्ञानाभिमान ।

तेही विश्र्वासल्या संपूर्ण । साधु सज्जन अनुग्रहो करिती ॥ ७२ ॥

ज्यासी म्हणती नीच वर्ण । स्त्रीशूद्रादि हीन जन ।

ज्यासी कां दूरी शास्त्रश्रवण । ज्यासी दूरी श्रवण वेदोक्त ॥ ७३ ॥

त्यांसी जाहलिया सभ्दाव संपूर्ण । ते होतु कां हीन जन ।

परी संतकृपेसी आयतन । विश्र्वासें पूर्ण अधिकार झाला ॥ ७४ ॥

ऐसे पूर्ण भावार्थी । त्यांसी तुम्हांऐशा साधुसंतीं ।

अनुग्रहोनि तारिती । कृपामूर्ती कृपाळु ॥ ७५ ॥

अज्ञानी यापरी तरती । परी ज्ञानभिमान ज्यांच्या मतीं ।

ते ब्रह्मादिकां न तरती । त्यांचीही स्थिति मुनि सांगे ॥ ७६ ॥

विप्रो राजन्यवैश्यौ वा हरेः प्राप्ताः पदान्तिकम्‌ ।

श्रौतेन जन्मनाथापि मुह्यन्त्याम्नायवादिनः ॥ ५ ॥

अज्ञान जे नीच वर्ण । भावें धरोनि संतचरण ।

निजविश्र्वासें संपूर्ण । जन्ममरण निरसिती ॥ ७७ ॥

येर द्विजन्मे जे कां तिन्ही । स्वभावें प्राप्त हरिचरणीं ।

आम्ही अधिकारी वेदाज्ञानी । जन्मभिमानी अतिगर्वी ॥ ७८ ॥

जन्माभिमान कर्माभिमान । अग्रपूज्यत्वें पूज्याभिमान ।

अल्पमात्र वेदींचें ज्ञान । तो वेदाभिमान वाढविती ॥ ७९ ॥

ज्यासी प्राप्त उपनयन । ज्यासी प्राप्त गायत्री पूर्ण ।

ज्यासी हरीचें आवडे भजन । त्याचे धरितां चरण हरि भेटे ॥ ८० ॥

ऐसे उत्तम जे ब्राह्मण । त्यांसी वेदावादें ज्ञानाभिमान्‌ ।

तेणें गर्वें पडे मोहन । तेंचि निरूपण विशद सांगे ॥ ८१ ॥

कर्मण्यकोविदाः स्तब्धा मूर्खाः पण्डितमानिनः ।

वदन्ति चाटुकान्‌ मूढा यया माध्व्या गिरोत्सुकाः ॥ ६ ॥

न कळे विधिविधानमंत्र । कोणे कर्मीं कैसें तंत्र ।

नेणोनियां गर्व थोर । ताठा अपार ज्ञातृत्वाचा ॥ ८२ ॥

गारोडियासी विद्या थोडी । परी सर्वांगीं बिरुदें गाढीं ।

कां जाणी जाणपणें जोडी । कडोविकडीं आसनपूजा ॥ ८३ ॥

दे‌ऊनि पतंगाचे ढाळ । स्फटिका‌अंगीं माणिक कीळ ।

तैसे मूर्खही केवळ । मिरविती प्रबळ ज्ञानाभिमानें ॥ ८४ ॥

आपण विधान नेणती । शेखीं सज्ञानाही न पुसती ।

कर्म आपमतीं करिती । लौकिकीं स्फिती वाढवावया ॥ ८५ ॥

मिथ्या मधुर शब्दें चाटुक । जे भोगीं अणुमात्र नाहीं सुख ।

तरी इहमुत्र भजविती लोक । अप्सरादिक भोगलिप्सा ॥ ८६ ॥

येथ भोग भोगावे चोखडे । आणि पुढें स्वर्गभोग जोडे ।

येणें वचनें बापुडे । यागाकडे धांवती ॥ ८७ ॥

कर्ता सर्वस्वें नागवो । परि आचार्यत्व आम्हां येवो ।

ऐशी यांची बुध्दि पहा हो । यागप्ररोहो आरंभिती ॥ ८८ ॥

पावावया अतिप्रतिष्ठा । नाना कर्मांच्या कर्मचेष्टा ।

करूनि दाविती खटपटा । कर्मारंभु मोठा आरंभुनी ॥ ८९ ॥

ना तरी जैसा मद्यपानी । मद्यरसा अमृत मानी ।

या वचनगोडिया मद्यपानीं । प्रवर्तिजे जनीं स्वादलिप्सा ॥ ९० ॥

तें सेविलिया काय जोडे । थिती सावधानता बुडे ।

मग दुर्भगत्व रोकडें । पिशाचत्व गाढें अंगीं वाजे ॥ ९१ ॥

तैसें केवळ पतनात्मक । त्या नांव म्हणती स्वर्गसुख ।

जाणोनि प्रवर्तती ते मूर्ख । फळकामुक अभिलाषी ॥ ९२ ॥

उंडणी लंघू न शके भिंतीसी । तरी चढों रिघते सायसीं ।

चढतां पडे आपैसी । तेवीं स्वर्गसुखासी दृढ पतन ॥ ९३ ॥

कर्माभिनिवेशपडिपाडें । कामलोभ दृढ वाढे ।

तेणें दांभिक करणें घडे । क्रोधाचें चढे महाभरितें ॥ ९४ ॥

रजसा घोरसङ्कल्पाः कामुका अहिमन्यवः ।

दाम्भिका मानिनः पापा विहसन्त्यच्युतप्रियान्‌ ॥ ७ ॥

ते काय करितील बापुडे । शुध्द सत्वें सांडिलें फुडें ।

मग रजोगुणें कामाकडे । झाले धडफुडे अतिकामी ॥ ९५ ॥

तेव्हां उर्वशीच्या अति‌आवडी । स्वर्गभोगाची अतिगोडी ।

यालागीं यागपरवडी । पुण्याची जोडी जोडूं धांवे ॥ ९६ ॥

तेथ मंत्रतंत्रद्रव्यशुध्दी । नाहीं यागयजनविधी ।

तेणें स्वर्ग नव्हेचि त्रिशुध्दी । ठकले दुर्बुध्दी अविहिताचारें ॥ ९७ ॥

तया अलब्ध कामासाठीं । सर्वांर्गीं क्रोधु उठी ।

जेवीं परिपाकापाठीं । धरी कडुवटी आंबिलकांजी ॥ ९८ ॥

जंव जंव पिकिजे कोरिफडें । तंव तंव कडूपण गाढें ।

तैसा कामनाशापुढें । क्रोध वाढे अत्युग्र ॥ ९९ ॥

क्रोध काळिया-नाग खरा । देतु व्देषाचा फुंफारा ।

घाली पूज्यतेच्या आकारा । धुधुःकारा साधुनिंदेचा ॥ १०० ॥

ऐसा क्रोधाचा वसौटा । होय तमाचा चोहटा ।

मग दंभाचे नाणवठां । हीनकसाचा खोटा विकरा मांडी ॥ १ ॥

मग जो जो भेटे भेटे प्राणिया । त्यासी अभिचारयोगक्रिया ।

लावूनि बाहेर मुद्रिया । पापाचारें पापिया प्रवृत्ति मांडी ॥ २ ॥

स्वधर्माचा फोडोवाडें । प्रतिपदीं पाडा पढे ।

अधर्माची खाणी उघडे । समूळ कुडें कर्माचरण ॥ ३ ॥

तेणें पापाचार पिके । गगनचुंबित जाहलीं टेंकें ।

मग अधमोत्तम एकें तुकें । घालिती यथासुखें अधर्मघालणी ॥ ४ ॥

तेथ ठाणें दे‌ऊनि अभिमाना । वाढविती ज्ञानाभिमाना ।

मग निंदिती साधुजना । विपुळाती सज्जना उपहासयुक्त ॥ ५ ॥

जगीं सर्वत्र पाहती दोष । तथापि देखिल्याही निर्दोष ।

तरी करूनियां उपहास । करिती सावकाश असदारोपणें ॥ ६ ॥

यापरी अभिमानविदां । पापबुध्दीची दृढ बाधा ।

सहजानुवादें सदा । साधुनिंदा अनुवादती ॥ ७ ॥

जे कां हरीतें आवडती । जे सदा करिती हरिभक्ती ।

त्यांतें सदा उपहासिती । अनुवादती गुणदोष ॥ ८ ॥

व्दिज स्मरती हरिनाम । त्या नांव म्हणती अधर्म ।

ऐकोनि हरिकीर्तनसंभ्रम । म्हणती हें परम महापाप ॥ ९ ॥

ऐसा जो हरिनामातें निंदी । हरिकीर्तनीं दुर्बुध्दी ।

तो खळ जाणावा त्रिशुध्दी । भजनापवादी दुर्जन ॥ ११० ॥

वदन्ति तेऽन्योन्यमुपासितस्त्रियो गृहेषु मैथुन्यपरेषु चाशिषः ।

यजन्त्यसृष्टान्नविधानदक्षिणं वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशूनतद्विदः ॥ ८ ॥

स्त्रीकामें अतिकामुक । मैथुनापरतें नाहीं सुख ।

येणें भ्रमें काममूर्ख । स्त्रिया आवश्यक उपासिती ॥ ११ ॥

यापरी मंदबुध्दी । कैसे संवादती शब्दीं ।

मनुष्यजन्में हेचि सिध्दी । नाना भोगविधी भोगाव्या स्त्रिया ॥ १२ ॥

जें स्त्रीभोगीं सद्यसुख । तें त्यागविती ते अतिमूर्ख ।

वैराग्यमिसें लोक । ठकिले देख महामूढीं ॥ १३ ॥

सांडूनि गृहभोग अंगना । जयां वैराग्यें उभ्दट भावना ।

ते निजकर्में दंडिले जाणा । नागवूनि वना दवडिले दैवें ॥ १४ ॥

काय गृहश्रमीं देव नसे । मग वना धांवताति पिसे ।

साचचि देव वनीं वसे । तरी कां मृग ससे न तरती व्याघ्र ॥ १५ ॥

घालोनियां आसनें । देवो भेटता जरी ध्यानें ।

तरी बकाचीं पाळिंगणें । कां पां तत्क्षणें नुध्दरती ॥ १६ ॥

एकान्त रहिवास विवरीं । तेथचि भेटता श्रीहरी ।

तरी न तरोनियां उंदिरीं । कां पां घरोघरीं चिंवताती ॥ १७ ॥

देवो सर्वज्ञ चोखडा । तेणें पशुपक्षियां केला जोडा ।

तोही लोकीं मानूनियां वेडा । त्यागाचा गाढा पाडिला मोळा ॥ १८ ॥

’आनंदा उपस्थ एकायतन’ । हें देवाचें वेदवचन ।

तेंही न मानूनि अज्ञान । त्यागाचें संपूर्ण मांडिती बंड ॥ १९ ॥

मैथुनीं परम सुख । देवेंचि रचिलें देख ।

तेंही त्यागोनियां मूर्ख । वीतरागें लोक संन्यासी होती ॥ १२० ॥

जे जगामाजीं केवळ पिशी । ते स्वयें होती संन्यासी ।

देवें दंड दे‌ऊनि त्यांसी । लाविलें भिकेसी दारोदारीं ॥ २१ ॥

त्यागोनियां निजस्त्रियेसी । कर्मत्यागें होती संन्यासी ।

तो स्त्रीशाप बाधी त्यांसी । मागतां भिकेसी पोट न भरे ॥ २२ ॥

हातावरी पावले दंड । खांडमिशा केलें मुंड ।

हिंडती भगवीं गुंडगुंड । हा स्त्रीशापें वितंड विटंबु केला ॥ २३ ॥

घे‌ऊनियां दोहीं हातीं । उदंड गांडीसी लाविती माती ।

त्रिकाळ जळीं बुडविजती । ऐसी स्त्रीशापें ख्याती लाविली त्यांसी ॥ २४ ॥

लंगोटी लाविली गांडीसी । झोळीं लाविली हातासी ।

त्याहीवरी दंड दे‌ऊनि त्यासी । स्त्रीशापें संन्यासी लाविले भिके ॥ २५ ॥

स्त्रीसुखापरतें नाहीं सुख । स्त्रीत्यागापरता नाहीं दोख ।

हेंचि नेणोनियां मूर्ख । दंडिले अनेक वैराग्य त्यागें ॥ २६ ॥

स्त्रीसंगेंवीण विविध भोग । ते जाणावे अति‌उव्देग ।

निजभाग्यें जे सभाग्य साग्ड़ । ते स्त्रीयोगें भोग भोगिती नाना ॥ २७ ॥

हेंचि देवाचें प्रसन्न होणें । जे सदा इष्ट भोग भोगणें ।

ते भोग जेणें त्यागणें । तेंचि क्षोभणें देवाचें ॥ २८ ॥

स्त्रियादि भोग त्यागिले रोकडे । पुढें निजमोक्ष हें वचन कुडें ।

यापरी भोळे लोक बापुडे । वैराग्यवादें फुडें नाडिले येथ ॥ २९ ॥

ऐसा‌ऐसिया अनुवादा । करिती परस्परें संवादा ।

म्हणती त्यागाची बुध्दि कदा । आम्हांसी गोविंदा दे‌ऊं नको ॥ १३० ॥

त्याग करोनि भीक मागणें । यापरीस भलें मरणें ।

मुक्ति देखिली नाहीं कोणें । आपदा भोगणें जग देखे ॥ ३१ ॥

कोणासी तरी मुक्ती । कोठें तरी देखिजेती ।

तरी ते साच मानूं येती । मिथ्या वदंती वैराग्यत्यागा ॥ ३२ ॥

ऐशी सदा त्यागाची करूनि निंदा । भोग भोगावे म्हणती सदा ।

ऐस‍ऐशिया आशीर्वादा । देती सदा स्वाध्यायासी ॥ ३३ ॥

स्त्रीसुख परम मानून । स्वयें सदा होती स्त्रैण ।

मग जागृती सुषुप्ति स्वप्न । स्त्रियेचें ध्यान अहर्निशीं ॥ ३४ ॥

नाहीं सग्दुरूचें भजन । नाहीं वृध्दासी पूजन ।

नाहीं अतिथींसी अन्न । स्त्री‌आधीन सर्वस्वें ॥ ३५ ॥

स्त्रियेचें दुखवूं नेदी मन । कदा नुल्लंघी स्त्रियेचें वचन ।

नित्य स्त्रियेचें अनुसंधान । सभ्दावें उपासन स्त्रियेचें सदा ॥ ३६ ॥

नाहीं कुळदेवता कुळवृत्ती । नाहीं पिता-माता-सग्दुरुभक्ति ।

संपत्ति वोपी स्त्रियेहातीं । आपण सर्वार्थीं ती‌अधीन वर्ते ॥ ३७ ॥

पूर्वश्लोकार्ध - यजन्त्यसृष्टान्नविधानदक्षिणं वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशूनतद्विदः ॥

ते स्त्रीभोग भोगावयासी । धनार्जन अर्जावयासी ।

यागु आरंभी जीविकेसी । केवळ दंभेंसीं उदरार्थ ॥ ३८ ॥

यागें व्हावी सर्वसिध्दि । हेही नाहीं दृढ बुध्दि ।

रोकडिये जीविकावधि । उपाय त्रिशुध्दी हाचि केला ॥ ३९ ॥

यज्ञदीक्षेची प्रतिष्ठा । तेणें पूज्य हो‌ईन वरिष्ठां ।

अग्रपूजा माझा वांटा । ऐशिया उत्कंठा आदरी यागु ॥ १४० ॥

ऐशिया नाना विवंचना । आधीं संकल्पूनि मना ।

मग प्रवर्ते यागयजना । जोडावया धना कृतनिश्र्चयो ॥ ४१ ॥

न पाहे विधिविधाना । नाहीं आदरु मंत्रोच्चारणा ।

न करी अन्नसंपादना । कोरडे कणां हवन मांडी ॥ ४२ ॥

मी यज्ञ करितों अंगें । ऐसें जगापासीं सांगे ।

आणि तेणें यागयोगें । चालवी प्रसंगें जीविकायोगु ॥ ४३ ॥

स्वयें नेणती विधिविधाना । आणि न पुसती सज्ञाना ।

परी पशूंचिया हनना । प्रवर्तती जाणा शठ नष्ट दंभें ॥ ४४ ॥

मग तेथींचा पुरोडाश । सेविती यथासावकाश ।

आम्ही पवित्र झालों निर्दोष । ऐसाही उल्हास लागती करूं ॥ ४५ ॥

गौणता आवाहनविसर्जना । तेथ कैंची पूजा दक्षिणा ।

सत्पात्राची अवगणना । करिती हेळणा ज्ञानगर्वें ॥ ४६ ॥

केवळ जीविकेच्या आशा । करूं लागती पशुहिंसा ।

आम्ही याज्ञिक या आवेशा । पिटिती ठसा तिहीं लोकीं ॥ ४७ ॥

केवळ जीविकेचिया दुराशा । अविधी करिती पशुहिंसा ।

मज दोष हो‌ईल ऐसा । कंटाळा मानसा कदा नुपजे ॥ ४८ ॥

श्रिया विभूत्याभिजनेन विद्यया त्यागेन रूपेण बलेन कर्मणा ।

जातस्मयेनान्धधियः सहेश्वरान्सतोऽवमन्यन्ति हरिप्रियान्‌ खलाः ॥ ९ ॥

यापरी वर्ततां स्थिती । त्याहीवरी झालिया संपत्ती ।

तैं गर्वाचा भद्रजाती । तैशिया उन्नतीं डुलों लागे ॥ ४९ ॥

कां लेंडिये आला लोंढा । वाहवी वाळलिया लेंडा ।

कां मर्कटाचिया तोंडा । मदिरेचा भांडा सांपडे जैसा ॥ १५० ॥

तैसा मी एकु ज्ञाता फुडा । म्हणौनि नाचे तडातडां ।

सज्ञान आम्हांपुढां । कवण बापुडा आन आहे ॥ ५१ ॥

ऐशियाहीवरी अदृष्टता । रत्नें मोतिलगा वस्तुजाता ।

गजवाजिनृयानप्राप्तता । तेणें गर्वें इंद्रमाथां मोचे फेडी ॥ ५२ ॥

यज्ञीं यागस्वाहाकारीं । इंद्र आमुची आशा करी ।

त्याची आम्हांहूनि थोरी । कैशापरी मानावी ॥ ५३ ॥

मग शिष्य-सुहृत्‌-सज्जनीं । परिवारिल्या सेवकजनीं ।

मजसमान त्रिभुवनीं । समर्थ कोणी असेना ॥ ५४ ॥

जैशी कां कांटीभोंवतीं हरळी । तैशी शिष्यांची मांदियाळी ।

ते महिमेच्या गर्वमेळीं । मानी पातांतळीं ध्रुवमंडळ ॥ ५५ ॥

जैसें विंचुवा विष थोडें । परी प्रबळ वेदनेसी चढे ।

तेवीं विद्या थोडी परी गाढें । गर्वाचें फुडें अतिभरितें ॥ ५६ ॥

तो अज्ञानामाजीं सर्वज्ञता । मिरवी आपुली योग्यता ।

जेवीं अंधारीं खद्योता । सतेजता झगमगी ॥ ५७ ॥

अल्पज्ञाता विद्येसाठीं । वाचस्पती नाणी दृष्टीं ।

जेवीं मुंगी पांखासाठीं । गरुडाचे पृष्ठीं पाय देवों पाहे ॥ ५८ ॥

निखळ तांबियाचें नाणें । देवों रिघे दामोक्यायेसणें ।

तेणें आपुलेनि दातेपणें । मानी ठेंगणें बळीतें ॥ ५९ ॥

कर्ण दातृत्वें मानिजे फुडा । तोही न मांडे आम्हांपुढां ।

प्रत्यहीं भारसुवर्णहुडा । उपजे तेणें गाढा दाता कर्णु ॥ १६० ॥

आम्ही निजार्जितें वित्तें । दान देवों सत्पात्रातें ।

मा दातृत्वें कर्णातें । विशेषु येथें तो कायी ॥ ६१ ॥

सदा अपकारुचि जोडे । त्यासीही अल्प उपकारु घडे ।

इतुकियासठीं न उकल पडे । सर्वस्व रोकडें बुडवी-सदा ॥ ६२ ॥

एवं अल्प दानासाठीं । दातृत्वाचे त्रिकुटीं ।

मेघाच्यापरी अति‌उभ्दटीं । स्वमुखें उठी गर्जतु ॥ ६३ ॥

बरवेपणाचेनि पांगें । मदनासी विटावों लागे ।

सौंद्‍र्य माझेनि अंगें । दुजें मजजोगें असेना ॥ ६४ ॥

कीं कावळा बरवेपणासाठीं । राजहंसा नाणी दिठीं ।

कां आस्वली मानी पोटीं । मीही गोमटी सीतेपरीस ॥ ६५ ॥

तेवीं बरवेपणाचा जाण । थोर चढे देहाभिमान ।

जेवीं देखोनि हिरवें रान । म्हैसा संपूर्ण उन्मादे ॥ ६६ ॥

यावरी कांहीं एक पराक्रम । केलिया न मानी तीनही राम ।

जेवीं गोग्रहणीं संग्राम । शौर्यधर्म उत्तराचा ॥ ६७ ॥

कां अंगींचेनि माजें । रानसोरु न मानी दुजें ।

तैसा बळाचेनि फुंजें । स्वयें गर्जे मुसमुसितु ॥ ६८ ॥

ते आधींच म्हणविती सज्ञान । त्याहीवरी ’याज्ञिक’ हें महिमान ।

तें याज्ञिक कर्माचरण । दाविती आपण लोकांप्रती ॥ ६९ ॥

आलिया धनिक जनांप्रती । आपुली स्तविती कर्मस्थिती ।

मग कर्ममुद्रा नानायुक्ती । स्वयें दाविती लौकिका ॥ १७० ॥

ऐशियाही कर्माचारा । ज्ञातृत्वाचा गर्व पुरा ।

जेवीं दिवाभीतु अंधारा । निघे बाहेरा घुंघातु ॥ ७१ ॥

अजांचें लेंडोरें पेटे । तेथ ज्योतिज्वाळा कदा नुमटे ।

परी धुरकटलें धुपधुपी मोठें । धुवें थिकटे दिग्मंडळ ॥ ७२ ॥

यापरी नाना दंभोपाधीं । अतिगर्वाच्या उन्मादीं ।

अंध जाहली सद्‍बुध्दी । तो साधूतें निंदी हरिहरांसहित ॥ ७३ ॥

जेवीं दाटलेनि काविळें । दृष्टीतें करी पिंवळें ।

मग देखों लागे सकळें । आचूडमूळें पीतवर्ण ॥ ७४ ॥

तेवीं निंदोपाधी अतिगर्वीं । मंद जाहली प्रज्ञाछवी ।

मग निर्दुष्टीं दोष लावी । शुध्दातें भावी अतिमलिन ॥ ७५ ॥

जो योगियांच्या मुगुटीं । ज्यातें म्हणती धूर्जटी ।

त्याची पाहतां राहाटी । दिसे शेवटीं अतिमंद ॥ ७६ ॥

रागें उमा घेतली आगी । यालागीं याज्ञिकाचें शिर भंगी ।

सकामु तरी मोहिनीलागीं । नग्न लागवेगीं पाठीं लागे ॥ ७७ ॥

विष्णु सदाचा कपटी । कांहीं न देखों शुध्द दृष्टीं ।

वृंदा पतिव्रता गोमटी । तेणें केली शेवटीं व्यभिचारिणी ॥ ७८ ॥

जेथ विष्णु व्यभिचारवासी । ते वृंदेच्या वृंदावनापाशीं ।

जट्याळ गांठ्याळ मिळती राशी । केवीं साधुत्व त्यांसी मानूं आम्ही ॥ ७९ ॥

साधु मानूं सनत्कुमार । त्यांसीही वैकुंठीं क्रोध थोर ।

शब्दासाठीं हरिकिंकर । जयविजय वीर शापिले ॥ १८० ॥

श्रेष्ठ मानूं चतुरानन । तोही निलागचि हीन ।

उमा नोवरी देखोन । म्हणतां ’सावधान’ वीर्य द्रवलें ॥ ८१ ॥

नारद ब्रह्मचारी निजांगें । तोही कृष्णदारा स्वयें मागे ।

तो कृष्णें ठकविला तत्प्रसंगें । साठी पुत्र वेगें स्त्रानीं व्याला ॥ ८२ ॥

ज्यातें म्हणती सत्य ’धर्म’ । तोही केवळ अधर्म ।

गोत्रवधाचा संभ्रम । हा पूर्ण अधर्म धर्मासी ॥ ८३ ॥

व्यास तरी तो जारपुत्र । तेणेंचि कर्में पराशर ।

व्देषिया वसिष्ठ-विश्र्वमित्र । अतिमत्सर परस्परें ॥ ८४ ॥

साधु म्हणों दुर्वास ऋषी । तो छळूं गेला अंबरीषासी ।

पितृद्रोह प्रल्हादासी । साधुत्व त्यासी केवीं मानूं ॥ ८५ ॥

एवं वाखाणिले पुराणीं । तेही साचे न मानती मनीं ।

मा आतांचे वर्तमानीं । साधु कोणी असेना ॥ ८६ ॥

ऐकोनियां अचाट गोष्टी । येरें धांवती येरांपाठीं ।

एक करिती तोंडपिटी । अतिचावटी उदरार्थ ॥ ८७ ॥

एक मुद्रावंत आसनीं । एक बसती बकध्यानी ।

परी सत्य माने मनीं । ऐसा साधु कोणी असेना ॥ ८८ ॥

ऐशी आपुलियाचि युक्तीं । साक्षेपें साधूंतें निंदिती ।

साधु असती हे वस्ती । अणुमात्र चित्तीं असेना ॥ ८९ ॥

जे जे हरीचे पढियंते । ते ते नावडती तयांतें ।

जेवीं दाखवितां दर्पणातें । क्षोभे निजचित्तें निर्नासिक ॥ १९० ॥

ज्या ईश्र्वराचेनि वर्तिजती । तो ईश्र्वरु आहे हें न मानिती ।

तो ईश्र्वर आहे कोणे स्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन राया ॥ ९१ ॥

सर्वेषु शश्वत्तनुभृत्स्ववस्थितं । यथा खमात्मानमभीष्टमीश्वरम्‌ ।

वेदोपगीतं च न शृण्वतेऽबुधा । मनोरथानां प्रवदन्ति वार्तया ॥ १० ॥

जो सर्व भूतांचे ठायीं । निरंतर अंतर नाहीं ।

समसाम्यें सर्वदा पाहीं । उणापुरा कदाही कल्पांतीं नव्हे ॥ ९२ ॥

जो सर्वांमाजीं असे सर्वदा । परी सर्वपणा नातळे कदा ।

जेवीं पद्नपत्र जलस्पंदा । अलिप्त बुब्दुदा असोनि संगें ॥ ९३ ॥

तेवीं असोनि सकळ जनीं । घसवटेना जनघसणीं ।

नभ जैसें अलिप्तपणीं । नरचूडामणी सबाह्य ॥ ९४ ॥

तैसें अलिप्तपण न मोडे । परी रची अनंत ब्रह्मांडें ।

तें ब्रह्मांड अंडें प्रचंडें । वागवी उदंडें अकर्तात्मयोगें ॥ ९५ ॥

यालागीं तो ’अंतर्यामी’ । अभिधान बोलिजे नित्य निगमीं ।

जो सर्वांच्या हृद्‍यग्रामीं । चेतनानुक्रमीं लक्षिजे ॥ ९६ ॥

त्या ईश्र्वरातें नित्य ध्यातां । कां आवडीं नाम मुखीं गातां ।

तरी अभीष्ट मनोरथां । होय वर्षता अखंडधारीं ॥ ९७ ॥

त्या ईश्र्वराच्या गातां गोष्टी । सर्व अनिष्टां होय तुटी ।

जो देखतांचि दृष्टीं । स्वानंदसृष्टि तुष्टला वर्षे ॥ ९८ ॥

एवं सुखदाता तोचि शास्ता । जो कां अंतकाचा नियंता ।

अकाळें काळही सत्ता । ज्या भेणें सर्वथा करूं न शके ॥ ९९ ॥

श्र्वासोच्छ्‍वासांचिया परिचारा । ज्या भेणें नेमस्त वाजे वारा ।

ज्याचेनि धाकें धरा । न विरवे सागरा जळीं असतां ॥ २०० ॥

ज्याचे आज्ञेवरी जाण । सूर्य चालवी दिनमान ।

ज्याचे पुरातन आज्ञेभेण । समुद्र आपण रेखा नुल्लंघी ॥ १ ॥

ज्यातें सदा गायिजे वेदीं । जो वाखाणिजे उपनिषदीं ।

ज्याची पवित्र कीर्ति दुर्बुध्दी । स्वयें त्रिशुध्दी नायकती कदा ॥ २ ॥

ज्याचें नाम स्मरतां जाण । सकळ दोषां निर्दळण ।

ज्याचे कृतांत वंदी चरण । जन्ममरण विभांडी ॥ ३ ॥

ज्याची कथा कर्णपुटीं । पडतां विकल्पांचिया कोटी ।

निर्दळूनि उठा‌उठी । पाडी मिठी परब्रह्मीं ॥ ४ ॥

यापरी जो पवित्र मूर्ती । ज्यालागीं वेद सदा वर्णिती ।

अभाग्य नायकती त्याची कीर्ती । वार्ता करिती मनोरथांच्या ॥ ५ ॥

अस्वल आपुलिया गुणगुणा । नायके वाजतिया निशाणा ।

तेवीं नायकोनि हरीच्या गुणा । विषयसंभाषणा आदरें वदती ॥ ६ ॥

यालागीं ते अतिमंद । अविनीत सदा स्तब्ध ।

विषयांलागीं विषयांध । अतिलुब्ध लोलुप्यें ॥ ७ ॥

लोके व्यवायामिषमद्यसेवा नित्या हि जन्तोर्न हि तत्र चोदना ।

व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञ सुराग्रहैरासु निवृत्तिरिष्टा ॥ ११ ॥

वेदें न करितां प्रेरणा । विषयांवरी सहज वासना ।

स्वभावें सकळ जनां । सदा जाण सर्वांसी ॥ ८ ॥

मांससेवना मद्यपाना । मिथुनीभूत मैथुना ।

ये अर्थीं सर्व जनां । तीव्र वासना सर्वदा ॥ ९ ॥

तेथें सेव्यासेव्यपरवडी । विवंचना कोण निवडी ।

लागली विषायांची गोडी । ते अनर्थकोडी करितील ॥ २१० ॥

आगी लागलिया कापुसा । विझवितां न विझे जैसा ।

तेवीं विषयवंता मानसा । विवेकु सहसा उपजेना ॥ ११ ॥

झाल्या लोलिंगत बडिशा । निजमरण विसरे मासा ।

कां मुठी चणियांच्या आशा । नळीमाजीं । आपैसा वानरू अडके ॥ १२ ॥

दूध मिळालिया मांजर । न म्हणे व्दिज‍अंत्यजघर ।

तेवीं विषय‍उन्मत्त नर । न करिती विचार सेव्यासेव्य ॥ १३ ॥

कां खवळल्या विषयचाडें । योनिसंकरु घडेल पुढें ।

यालागी वेदें चोखडे । वर्णाश्रमपाडें विभाग केले ॥ १४ ॥

जैसें अफाट पृथ्वीचें अंग । तेथें सप्तव्दीपें करूनि विभाग ।

मग भिन्नाधिकारें चांग । धरा साग्ड़ आक्रमिली ॥ १५ ॥

कां अनावृत मेघजळा । धरणें धरूनि घालिजे तळां ।

मग नेमेंचि ढाळेढाळां । पिकालागीं जळा काढिजे पाट ॥ १६ ॥

आणि पवना नादाकारा । साधूनि कीजे वाजंतरा ।

मग जेवीं नाना ध्वनि मधुरा । वाजविजे यंत्रा सप्त स्वरें ॥ १७ ॥

तैसें उच्छृंखळां विषयांसी । वेदें नेमिलें नेमेंसीं ।

तेचि वेदाज्ञा ऐशी । ऐक तुजपासीं सांगेन ॥ १८ ॥

आवरावया योनिभ्रष्टां । मैथुनीं विवाहप्रतिष्ठा ।

लावूनियां निजनिष्ठा । वर्णवरिष्ठा नेमिले ॥ १९ ॥

ब्राह्मण जातां रजकीपासीं । ते तंव कडू न लगे त्यासी ।

रजक जातां ब्राह्मणीपाशीं । तिखट त्यासी ते न लगे ॥ २२० ॥

भलती स्त्री भलता नर । मैथुनीं होय वर्णसंकर ।

तो चुकवावया प्रकार । विवाहनिर्धार नेमिला वेदें ॥ २१ ॥

धर्मपत्नीपाणिग्रहण । विवाह नेमिला सवर्ण ।

तेथें सप्तम पंचम त्यजून । स्वगोत्रीं लग्न करूं नये ॥ २२ ॥

तीन्ही वेद तीन्ही वर्ण । वेदें सांडूनियां जाण ।

सवेद आणि सवर्ण । पाणिग्रहण नेमिलें ॥ २३ ॥

कन्या सवेद सवर्ण । जीसी नाहीं रजोदर्शन ।

तेही पित्यापासीं याचून । करावें लग्न विधानोक्त ॥ २४ ॥

धर्म-अर्थ-कामाचरण । अन्यत्र न करावें आपण ।

ऐशी वाहूनियां आण । पाणिग्रहण वेदोक्त ॥ २५ ॥

करितां वधूवरां पाणिग्रहण । साक्षी व्दिज-देव-हुताशन ।

इतर स्त्रिया मातेसमान । स्वदारागमन नेमिलें वेदें ॥ २६ ॥

एवं नेमूनियां विवाहासी । वेदरायें दिली आज्ञा ऐशी ।

सांडूनि सकळ स्त्रियांसी । स्वदारेपाशीं मैथुन ॥ २७ ॥

दिवा मैथुन नाहीं स्त्रियांसी । रात्रीं त्यजूनि पूर्वापर प्रहरांसी ।

मैथुन स्त्रियेपासीं । मध्यरात्रीसी नेमस्त ॥ २८ ॥

नेमिलें स्वदारामैथुन । तेंही अहोरात्र नाहीं जाण ।

प्रजार्थ स्त्रीसेवन । ऋतुकाळीं गमन नेमस्त ॥ २९ ॥

ऋतुकाळीं ज्यां स्त्रीगमन । ते पुरुष ब्रह्मचारी पूर्ण ।

वेद निवृत्तिपर जाण । त्यागरूपें आपण भोगातें नेमी ॥ २३० ॥

’आत्मा वै पुत्रनामासि’ । पुत्र झालिया स्त्रियेसी ।

संग करूं नये स्त्रीपासीं । शनैःशनैः विषयांसी त्यागवी वेद ॥ ३१ ॥

सेवावया आमिषा । वेदें नेमु केला कैसा ।

न घडावया पशुहिंसा । संकट आयासा स्वयें द्योती ॥ ३२ ॥

आवडीं खावया मांसा । अथवा स्वर्गाचिया आशा ।

जे करिती पशुहिंसा । तयां पुरुषां अधःपतन ॥ ३३ ॥

निष्काम कर्मीं पशुहिंसा । करी तरी तो निष्काम कैसा ।

तेथ निगमाचा नेमु ऐसा । मुख्य अहिंसा सर्व धर्मीं ॥ ३४ ॥

नित्य न करावया मांसभक्षण । यज्ञीं पुरोडाशसेवन ।

तेंहि परिमित जाण । स्वेच्छा मांसादन वारिलें वेदें ॥ ३५ ॥

याग करूनि ’सौत्रामणी’ । प्रवर्तावें सुरापानीं ।

हे वेदाज्ञा जो सत्य मानी । तो स्वधर्माचरणीं नागवला ॥ ३६ ॥

जे कर्मीं मद्यपान घडे । तो स्वधर्म म्हणतां जीभ झडे ।

लोलुपते भुलले बापुडे । वेद विषयांकडे वोढिती ॥ ३७ ॥

यागु करितां सोत्रामणी । स्वयें न व्हावें मद्यपानी ।

तें यज्ञशेष अवघ्राणीं । परी सर्वथा वदनीं घालूं नये ॥ ३८ ॥

हे विषयांचें त्रिविध विंदान । मैथुन-मांसभक्षण-सुरापान ।

यदर्थीं निवृत्तीचि प्रमाण । हें मनोगत पूर्ण वेदाचें ॥ ३९ ॥

विषयांपासूनि निवृत्ती । वेद विभागें हेंचि द्योती ।

परी धरावी विषयासक्ती । हे वेदोक्ति सर्वथा न घडे ॥ २४० ॥

वेंचोनियां निजधन । करोनियां विवाह यज्ञ ।

सेवावें मद्य-मांस-मैथुन । हें वेदवचन कदा न घडे ॥ ४१ ॥

धनं च धर्मैकफलं यतो वै । ज्ञानं सविज्ञानमनुप्रशान्ति ।

गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य । मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्तवीर्यम्‌ ॥ १२ ॥

नायकोनि भगवत्कथा । ज्ञानाभिमानी नाडले तत्वतां ।

धनें परमार्थ यावा हाता । तोही स्वधर्मता न लाविती धर्मीं ॥ ४२ ॥

विषयांचिया कामना । सर्वस्वें वेंचिती धना ।

तेंचि धर्मार्थ वेंचितां जाणा । सांडिती प्राणा कवडीसाठीं ॥ ४३ ॥

जया धनाचेनि पांगें । हा धर्मचि आलासे निजांगें ।

जेवीं पायाळाचेनि योगें । महानिधि वेगें आतुडे हातीं ॥ ४४ ॥

बीज तेथें सद्रुम फळ । चंदन तेथें परिमळ ।

जळाचे ठायीं केवळ । नांदती सकळ रसस्वाद ॥ ४५ ॥

देह तेथ असे कर्म । रूप तेथ वसे नाम ।

धन तेथ उत्तमोत्तम । सकळ धर्म सदा वसती ॥ ४६ ॥

जेवीं एकादशीव्रतयोगें । जागरीं गीतनृत्यपांगें ।

तुष्टला देवो लागवेगें । आतुडे धनयोगें निजभक्तां करीं ॥ ४७ ॥

तेवीं धनाचिया पाठोवाठीं । परम धर्मेंसी पडे गांठी ।

धर्म तेथ उठा‌उठी । ज्ञानाची भेटी विज्ञानेंसीं ॥ ४८ ॥

चंद्रास्तव वाढती कळा । जीवनास्तव जिव्हाळा ।

तेवीं धनास्तव सोज्जळा । धर्माचा सोहळा धार्मिकां घरीं ॥ ४९ ॥

धर्म तेथ शुध्द ज्ञान । ज्ञान तेथ विज्ञान ।

विज्ञान तेथ समाधान । शांति संपूर्ण नांदे तेथ ॥ २५० ॥

एवढें फळ ज्या धनापासीं । तें मूर्ख वेंचिती विषयांसी ।

देहलोभें भुललीं पिसीं । अंगीच्या मृत्यूसी विसरले ॥ ५१ ॥

जळते घरीं ठेवा ठेवणें । मरत्या देहा सुरवाड करणें ।

तो नागवला वेदु म्हणे । तें वेदाचें बोल॥णें नायके कोणी ॥ ५२ ॥

उपजलेनि दिवस-दिवसें । देहातें काळु ग्रासीतसे ।

हें नित्य नवें मरण कैसें । देहलोभवशें विसरले ॥ ५३ ॥

ज्याचे त्या देखतां कैसा । काळु गिळी बाळवयसा ।

मग तारुण्याची दशा । मुरडूनि घसा ग्रासी काळ ॥ ५४ ॥

गिळोनियां तारुण्यपण । आणी वार्धक्य कंपायमान ।

ऐसें काळाचें विंदान । दुर्धर पूर्ण ब्रह्मादिकां ॥ ५५ ॥

जयाचेनि चपेटघातें । मरण आणी अमरांतें ।

मा मूर्ख तेथें जीवितातें । अक्षय चित्तें दृढ मानिती ॥ ५६ ॥

मूळीं देहचि तंव अनित्य । मा तेथींचे भोग काय शाश्र्वत ।

परी धन वेंचूनि विषयार्थ । भुलले जाणा भ्रांत स्त्रीलोभें ॥ ५७ ॥

ऐसे नश्र्वर भोग जगीं । ते भोगावया रिघावें स्वर्गीं ।

तदर्थ प्रवर्तती यागीं । लागवेगीं भोगेच्छा ॥ ५८ ॥

सुख भोगावया वेगीं । पतंगु जेवीं उडी घाली आगीं ।

तेवीं इहामुत्रभोगीं । पतनालागीं पावती ॥ ५९ ॥

स्त्री-आमिष-मद्यपान । हे वेदोक्त भोग जाण ।

तेथ केवीं घडे पतन । तें वेदविधान नेणती मूर्ख ॥ २६० ॥

यद्घ्राणभक्षो विहितः सुरायास्तथा पशोरालभनं न हिंसा ।

एवं व्यवायः प्रजया न रत्या इमं विशुद्धं न विदुः स्वधर्मम्‌ ॥ १३ ॥

वेदविहित कर्माचरण । तेथ सर्वथा नव्हे पतन ।

जेथ चुके वेदविधान । तेथें पावे पतन सज्ञान ॥ ६१ ॥

वेदींच्या अर्थवादासरिसा । मनीं बांधोनि भोगाशा ।

यज्ञमिषें पशुहिंसा । भोगलिप्सा करूं धांवती ॥ ६२ ॥

वेदें बोलिलें ’आलभन’ । त्या नांव म्हणती पशुहनन ।

हें सकाम मानिती विधान । निष्कामा हनन कदा न घडे ॥ ६३ ॥

निष्कामासी यागयजन । स्वधर्मार्थ करावे यज्ञ ।

तेथ पशूचें आलभन । सर्वथा हनन करूं नये ॥ ६४ ॥

पशूचें करूं नये हनन । देवतोद्देशें अंगस्पर्शन ।

या नांव बोलिजे ’आलभन’ । हें यज्ञाचरण निष्काम ॥ ६५ ॥

हरिश्र्चंद्राच्या यागीं । शुनःशेप-पशुप्रसंगीं ।

तेणें घावो लागों नेदितां अंगीं । वेदोक्त प्रयोगीं यज्ञसिध्दी केली ॥ ६६ ॥

वेदोक्त मंत्रभागार्थ । देव सुखी करोनि समस्त ।

आपण झाला निर्मुक्त । हा ऋग्वेदार्थ ब्राह्मणीं ॥ ६७ ॥

यापरी पशुघात । यज्ञीं न लगे निश्र्चित ।

तो हरिश्र्चंद्र यागार्थ । पशुघात निवारी ॥ ६८ ॥

तेथ मीमांसकांचें मत । देवतोद्देशें जो पशुघात ।

या नांव ’आलभन’ म्हणत । स्वर्गफलार्थ आवश्यक ॥ ६९ ॥

केवळ मांसभक्षणार्थ । जे करिती पशुघात ।

हिंसादोष तेथें प्राप्त । ऐसें बोलत मीमांसक ॥ २७० ॥

देवतोद्देशें पशूंचा घात । तेणें स्वर्गभोग होय प्राप्त ।

तोही भोगक्षयें क्षया जात । तेणें हिंसा प्राप्त याज्ञिकां ॥ ७१ ॥

याग करितां ’सौत्रामणी’ । पुरोडाश घ्यावा अवघ्राणीं ।

परी प्रवर्तावें सुरापानीं । हें वेदविधानीं असेना ॥ ७२ ॥

एवं जेथें पशुहनन । तें कर्म सदोष पूर्ण ।

यालागीं तेथ अधःपतन । बोलिलें जाण याज्ञिकांसी ॥ ७३ ॥

वेदें विहिलें पाणिग्रहण । तें प्रजार्थ स्वदारागमन ।

परी रत्यर्थ नित्य मैथुन । हे वेदाज्ञा जाण असेना ॥ ७४ ॥

मद्य-मांस-मैथुनप्रसंग । स्व‍इच्छा न करावया भोग ।

वेदें द्योतिला विवाह याग । भोगत्यागनियमार्थ ॥ ७५ ॥

नेणोनि ऐसिया शुध्द घर्मा । यागमिषें अधर्मा ।

प्रवर्तानि काम्य-कर्मा । भोग संभ्रमा भोगिती मूर्ख ॥ ७६ ॥

ये त्वनेवंविदोऽसन्तः स्तब्धाः सदभिमानिनः ।

पशून्‌ द्रुह्यन्ति विश्रब्धाः प्रेत्य खादन्ति ते च तान्‌ ॥ १४ ॥

नेणोनि शुध्द वेदविधानातें ।अतिगर्वाचेनि उध्दतें ।

आपणियां मानूनि ज्ञाते । अविधी पशूतें घातु करितीं ॥ ७७ ॥

केवळ अभिचारमतें । पावोनि सकळ भोगातें ।

ऐशिया मानोनि विश्र्वासातें । स्वेच्छा पशूतें घात करिती ॥ ७८ ॥

अविधी पशूतें वधिती । त्या याज्ञिकांचे देहांतीं ।

मारिले पशू मारूं येती । झळकत काती घे‌ऊनियां ॥ ७९ ॥

एवं निमालिया याज्ञिकांसी । भक्षिले पशु भक्षिती त्यांसी ।

जैसें सेविलें विष प्राणियांसी । ग्रासी प्राणांसी समूळ ॥ २८० ॥

द्विषन्तः परकायेषु स्वात्मानं हरिमीश्वरम्‌ ।

मृतके सानुबन्धेऽस्मिन्बद्धस्नेहाः पतन्त्यधः ॥ १५ ॥

परमात्मा जो श्रीहरी । तो अंतर्यामी सर्व शरीरीं ।

तेथ पराचा जो व्देषु करी । तेणें व्देषिला हरि निजात्मा ॥ ८१ ॥

परासी जो करी अपघातु । तेणें केला निजात्मघातु ।

त्यासी सकुटुंब अधःपातु । रौरवांतु ते बुडती ॥ ८२ ॥

ये कैवल्यमसम्प्राप्ता ये चातीताश्च मूढताम्‌ ।

त्रैवर्गिका ह्यक्षणिका आत्मानं घातयन्ति ते ॥ १६ ॥

सज्ञानी स्वतां तरती । अज्ञानी सज्ञानां शरण येती ।

तेणें त्यांसी कैवल्यप्राप्ती । त्यांच्या वचनोक्तिविश्र्वासें ॥ ८३ ॥

जे अज्ञान ना सज्ञान । ज्यांसी केवळ ज्ञानाभिमान ।

ज्यांचें विषयीं लोलुप मन । ते पुरुष जाण आत्मघाती ॥ ८४ ॥

साधावया अर्थ काम । जे करिती अभिचारधर्म ।

हें त्रैवर्णिक घोर कर्म । आत्मघाती परम ज्याचें त्यासी ॥ ८५ ॥

देहाचिया गोमटिया । जे करिती अभिचारक्रिया ।

तेणें कर्में आप‍आपणियां । सृजिला राया निजघातु ॥ ८६ ॥

जो स्वयें बैसली खांदी तोडी । तो खांदीसहित पडे बुडीं ।

तेवीं काम्यकर्माच्या वोढी । क्रियेसी रोकडीं अधःपात ॥ ८७ ॥

एत आत्महनोऽशान्ता अज्ञाने ज्ञानमानिनः ।

सीदन्त्यकृतकृत्या वै कालध्वस्तमनोरथाः ॥ १७ ॥

काम क्रोधी अति‌अभ्दुत । क्रूरकर्मी जे अशांत ।

तिहीं आप‍आपणिया अनहित । निजात्मघात जोडिला ॥ ८८ ॥

स्वयें कर्म करिती अविधी । तेचि म्हणती शुध्द विधी ।

अज्ञान तेंचि प्रतिपादी । ज्ञान त्रिशुध्दी म्हणोनियां ॥ ८९ ॥

ते काम्यकर्मीं छळिले । कां महामोहें आकळिले ।

गर्वदंभादि भेदें खिळिले । काळसर्पें गिळिले सद्‍बुध्दीसीं ॥ २९० ॥

गर्वादिज्वरितमुखें । गोडपणीं कडू ठाके ।

विषप्राय विषयसुखें । अतिहरिखें सेविती ॥ ९१ ॥

ऐशा विषयांलागीं पहाहो । आप्त मानूनि निजदेहो ।

रचूनि नाना उपावो । अर्थसंग्रहो स्वयें करिती ॥ ९२ ॥

हित्वात्ममायारचिता गृहापत्यसुहृत्स्त्रियः ।

तमो विशन्त्यनिच्छन्तो वासुदेवपराङ्मुखाः ॥ १८ ॥

मरणेंसी झटें घेत । श्री मेळविती श्रीमंत ।

गृह दारा पुत्र वित्त । नाना वस्तुजातसंग्रहो ॥ ९३ ॥

ऐसे भोग आयासयुक्त । सांडूनि ज्ञानगर्वी समस्त ।

ज्ञानाभिमानें ने‍इजेत । अंधतमांत अतिगर्वें ॥ ९४ ॥

जेथ अंधाराचे डोळे । हो‌ऊनि ठाकती आंधळे ।

तेथ मोहरात्रीचें काळें । अंधतममेळें अधिक कांटे ॥ ९५ ॥

जया अंधारातें प्रकाशूं येतां । निखिळ काळा होय सविता ।

जेथ गाढ मूढ अवस्था । अतिमौढ्यता स्वयें पावे ॥ ९६ ॥

जेथ सुषुप्तीसी झोंप लागे । आळसु आळसिजे सर्वांगें ।

तेथ घर बांधोनि निजांगें । निंदा क्रोध दोघे सदा वसती ॥ ९७ ॥

तेथ भजनविमुख नरां । अधःपतन अभिमानव्दारा ।

जेवीं अथावीं पडिला चिरा । तेवीं बाहेरा निघों न शके ॥ ९८ ॥

जे वासुदेवीं सदा विमुख । ज्यासीं हरिभजनीं नाहीं हरिख ।

त्यांची दशा हे अधोमुख । अतिदुःखें दुःख भोगिती ॥ ९९ ॥

ऐशी अभक्तांची गति । सांगितली आहाच स्थिति ।

वांचूनि त्यांची दुर्गति । वाग्देवता भीती स्पष्ट वदतां ॥ ३०० ॥

अभक्तांची गति बोलणें । यापरीस चांग मुकें होणें ।

प्राणु जावो कां सर्व प्राणें । परी ते दोष कोणें बोलावे ॥ १ ॥

राया तुझिया प्रश्र्नकाजीं । हे दशा बोलणें पडे आजी ।

येर्‍हवीं अभक्तवादें आम्हांमाजीं । वाचेची पांजी विटाळली नाहीं ॥ २ ॥

यावरी आतां नृपनाथा । वक्ता आणि समस्त श्रोतां ।

राम-स्मरणें तत्वतां । वाचेसी प्रायश्र्चित्ता सवें कीजे ॥ ३ ॥

ऐकोनि अभक्तांची गती । अतिशयेंसीं दुःखप्राप्ती ।

राजा कंटाळला चित्तीं । यालागीं निश्र्चितीं हरिनाम स्मरे ॥ ४ ॥

ज्या स्मरविलें हरीतें । तोचि यासी पुसों येथें ।

युगायुगीं भक्त त्यातें । कोणे विधीतें भजन करिती ॥ ५ ॥

श्री राजोवाच ।

कस्मिन्‌ काले स भगवान्‌ किं वर्णः कीदृशो नृभिः ।

नाम्ना वा केन विधिना पूज्यते तदिहोच्यताम्‌ ॥ १९ ॥

ज्याचेनि स्मरणें तत्वतां । कर्माकर्में नुधाविती माथा ।

त्या भगवंताची कथा । माझिया हितालागीं सांगा ॥ ६ ॥

जो परमात्मा श्रीहरी । तो सृष्ट्यादि यगयुगांतरीं ।

कोणें नामें रूपें वर्णाकारीं । भक्त कैशापरी पूजिती ॥ ७ ॥

आणि ते काळींच्या प्रजा । कैसेनि यजिती अधोक्षजा ।

कवणे विधीं करिती पूजा । तें योगिराजा सांगिजे ॥ ८ ॥

तुमचे मुखींचें कृपावचन । त्यापुढें अमृतही गौण ।

वचनें परमानंद पूर्ण । जन्ममरण उच्छेदी ॥ ९ ॥

त्याहीमाजीं भगवग्दुण । युगानुवर्ती नारायण ।

त्याचें भजनपूजनविधान । कृपा करून सांगिजे स्वामी ॥ ३१० ॥

ऐकोनि रायाचें वचन । संतोषले अवघे जण ।

जाणोनि हरिगुणांचा प्रश्र्न । कनिष्ठ ’करभाजन’ बोलता झाला ॥ ११ ॥

’क’कार ब्रह्मा ’व’कार विष्णु । ’श’कार स्वयें त्रिनयनु ।

केशव तो गुणविहीनु । प्रकाश पूर्ण तिहींचा ॥ १३ ॥

केशव केवळ अर्धमात्रा । न ये व्यक्ताव्यक्त उच्चारा ।

व्याप्येंवीण व्यापकु खरा । सबाह्याभ्यंतरा एकत्वें ॥ १४ ॥

तोचि युगपरत्वें रूप नाम । भजनविधि क्रियाधर्म ।

भक्त पूजिती पुरुषोत्तम । तो अनुक्रम अवधारीं ॥ १५ ॥

कृते शुक्लश्चतुर्बाहुर्जटिलो वल्कलाम्बरः ।

कृष्णाजिनोपवीताक्षान्‌ बिभ्रद्‌ दण्डकमण्डलू ॥ २१ ॥

कृतयुगीं श्र्वेतवर्णधर । जटिल चतुर्भुज वल्कलांबर ।

दंडकमंडल्वंकित कर । अजिन ब्रह्मसूत्र अक्षमाला हातीं ॥ १६ ॥

ब्रह्मचर्यें दृढव्रत । ये चिन्हीं चिन्हांकित ।

परमात्मा मूर्तिमंत । भक्त यापरी यजिती ॥ १७ ॥

मनुष्यास्तु तदा शान्ता निर्वैराः सुहृदः समाः ।

यजन्ति तपसा देवं शमेन च दमेन च ॥ २२ ॥

ते काळींचे सकळ नर । सदा शांत निवैर ।

समताबुध्दी निरंतर । सुहृन्मित्र परस्परें ॥ १८ ॥

तैं तपें करावें देवयजन । त्या तपाचें मुख्य लक्षण ।

शम-दम साधूनि संपूर्ण । भगवभ्दजन स्वयें करिती ॥ १९ ॥

तैं देवाचें नामोच्चरण । दशधा नामीं नामस्मरण ।

तेंचि नाम कोण कोण । ऐक सावधान नृपनाथा ॥ ३२० ॥

हंसः सुपर्णो वैकुण्ठो धर्मो योगेश्वरोऽमलः ।

ईश्वरः पुरुषोऽव्यक्तः परमात्मेति गीयते ॥ २३ ॥

हंस सुपर्ण वैकुंठ । धर्म योगेश्र्वर श्रेष्ठ ।

अमल ईश्र्वर वरिष्ठ । पुरुष अव्यक्त नामपाठ परमात्मा म्हणती ॥ २१ ॥

ते काळींचे भक्त श्रेष्ठ । या नामांचा नामपाठ ।

गायन करिती घडघडाट । भवसंकट निर्दाळिती ॥ २२ ॥

हें कृतयुगींचें यजन । तुज सांगितलें संपूर्ण ।

आतां त्रेतायुगींचें भजन । मूर्तीचें ध्यान तें ऐक ॥ २३ ॥

त्रेतायां रक्तवर्णोऽसौ चतुर्बाहुस्त्रिमेखलः ।

हिरण्यकेशस्त्रय्यात्मा स्रुक्स्रुवाद्युपलक्षणः ॥ २४ ॥

त्रेतीं यज्ञमूर्तिं पुरुषोत्तमु । रक्तवर्ण ज्वलनोपमु ।

पिंगटकेश निर्धूमु । देवदेवोत्तमु चतुर्बाहू ॥ २४ ॥

तया यज्ञपुरुषा निर्मळा । त्रिगुणांची त्रिमेखळा ।

वेदत्रयीचा पूर्णमेळा । मूर्तीचा सोहळा तदात्मकचि ॥ २५ ॥

स्त्रुक-स्त्रुवा-पाणिग्रहण । हेंचि तयाचें उपलक्षण ।

त्रेतायुगीं नारायण । येणें रूपें जाण निजभक्त ध्याती ॥ २६ ॥

तं तदा मनुजा देवं सर्वदेवमयं हरिम्‌ ।

यजन्ति विद्यया त्रय्या धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिनः ॥ २५ ॥

तैंचे जे मनुष्य जाण । त्रिवेदीं करिती भजन ।

सर्वदेवस्वरूप हरि पूर्ण । यापरी यजन त्रेतायुगीं ॥ २७ ॥

त्रेतायुगीं सर्वही नर । वेदोक्तीं नित्य सादर ।

सर्वही भजनतत्पर । धर्मिष्ठ समग्र अतिधार्मिक ॥ २८ ॥

ते धर्मिष्ठ धार्मिक जन । अष्टधा नामीं नामस्मरण ।

गजरें करिती सदा पठण । तें नामाभिधान ऐक राया ॥ २९ ॥

विष्णुर्यज्ञः पृश्निगर्भः सर्वदेव उरुक्रमः ।

वृषाकपिर्जयन्तश्च उरुगाय इतीर्यते ॥ २६ ॥

विष्णु यज्ञ पृश्र्निजन्म । सर्वदेव उरुक्रम ।

वृषाकपि जयंतनाम । उरुगाय परम नामें स्मरती ॥ ३३० ॥

व्दापरीं भगवध्द्‍यान । ते युगींचें पूजाविधान ।

भक्त कैसें करिती भजन । नामस्मरण तें ऐक ॥ ३१ ॥

द्वापरे भगवाञ्श्यामः पीतवासा निजायुधः ।

श्रीवत्सादिभिरङ्कैश्च लक्षणैरुपलक्षितः ॥ २७ ॥

व्दापरीं घनश्यामवर्ण । अतसीपुष्पप्रभासमान ।

पीतांबरपरिधान । श्रीवत्सचिन्ह‍अंकित ॥ ३२ ॥

शंख-चक्र-पद्म-गदा । चारी भुजा सायुधा ।

इहीं लक्षणीं गोविंदा । लक्षिती सदा निजभक्त ॥ ३३ ॥

तं तदा पुरुषं मर्त्या महाराजोपलक्षणम्‌ ।

यजन्ति वेदतन्त्राभ्यां परं जिज्ञासवो नृप ॥ २८ ॥

शशांकछत्र मणि चामर । राजलक्षणीं राजोपचार ।

यापरी व्दापरींचे नर । अतिसादर पूजेसी ॥ ३४ ॥

शीघ्र पावावया परात्पर । वैदिक तांत्रिक पूजा मिश्र ।

तत्वजिज्ञासु करिती नर । भजनतत्पर या रीतीं ॥ ३५ ॥

ते काळीचें नामस्मरण । जेणें हो‌ई कलिमलदहन ।

त्या नामांचें अभिधान । ऐक सांगेन नृपनाथा ॥ ३६ ॥

नमस्ते वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च ।

प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नमः ॥ २९ ॥

’वासुदेवा’ तुज लोटांगण । ’संकर्षणा’ तुज नमन ।

’प्रद्युम्रा’ प्रणाम पूर्ण । अभिनंदन ’अनिरुध्दा’ ॥ ३७ ॥

नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने ।

विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नमः ॥ ३० ॥

’नारायणा’ ऋषिवरा । ’महापुरुषा’ सुरेंद्रा ।

’विश्र्वरूपा’ विश्र्वेश्र्वरा’ । महात्म्या श्रीवरा नमन तुज ॥ ३८ ॥

’सर्व भूतीं तूं भूतात्मा’ । तुज नमो पुरुषोत्तमा ।

व्दापरीं ऐशिया नामां । नृपोत्तमा सदा स्मरती ॥ ३९ ॥

त्या नामांच्या पाठा । तेणें देवासी संतोष मोठा ।

वेगीं सांडोनि वैकुंठा । धावे अवचटा कीर्तनामाजीं ॥ ३४० ॥

इति द्वापर उर्वीश स्तुवन्ति जगदीश्वरम्‌ ।

नानातन्त्रविधानेन कलावपि तथा शृणु ॥ ३१ ॥

यांहीं नामीं स्तुतिस्तवन । व्दापरींचे करिती जन ।

आतां कलियुगींचें भजन । तंत्रोक्त विधान ऐक राया ॥ ४१ ॥

कृष्णवर्णं त्विषाकृष्णं साङ्गोपाङ्गास्त्रपार्षदम्‌ ।

यज्ञैः सङ्कीर्तनप्रायैर्यजन्ति हि सुमेधसः ॥ ३२ ॥

कलियुगीं श्रीकृष्णदेवो । वर्णूं कृष्णवर्णप्रभावो ।

प्रभा इंद्रनीळकीळ-समुदावो । मूर्ती तशी पहा हो शोभायमान ॥ ४२ ॥

मूर्ति सर्वावयवीं साग्ड़ । वेणुविषाणादि उपांग ।

चारी भुजा पराक्रमी चांग । आयुधें अव्यंग शंखचक्रादिक ॥ ४३ ॥

पृष्ठभागीं निजपार्षद । नंदसुनंदादि सायुध ।

कलियुगीं प्रज्ञाप्रबुध्द । यापरी गोविंद चिंतिती सदा ॥ ४४ ॥

मधुपर्कादिक विधान । साग्ड़ केलें जें पूजन ।

तेंही मानोनियां गौण । आवडे कीर्तन कलियुगीं कृष्णा ॥ ४५ ॥

नवल कैसें राजाधिराजा । कीर्तन तेचि महापूजा ।

ऐशी आवडी अधोक्षजा । कीर्तनें गरुडध्वजा उल्हासु सदा ॥ ४६ ॥

कीर्तन पढियें गोविंदा । यालागीं सन्मानी नारदा ।

तो कृष्णकीर्ती पढे सदा । नामानुवादा गर्जतु ॥ ४७ ॥

कीर्तन करितां नामानुवाद । संकटीं रक्षिला प्रल्हाद ।

कीर्तनें तुष्टे गोविंद । छेदी भवबंध दासांचा ॥ ४८ ॥

गजेंद्रें नामस्मरण । करितां पावला नारायण ।

त्याचें तोडोनि भवबंधन । निजधामा आपण स्वयें नेला ॥ ४९ ॥

अधमाधम अतिविखटी । तोंडा रामु आला अवचटीं ।

ते गणिका कीं वैकुंठीं । कृष्णें नामासाठीं सरती केली ॥ ३५० ॥

महादोषांचा मरगळा । अतिनष्ट अजामेळा ।

तोही नामें निर्मळ केला । प्रतापु आगळा नामाचा ॥ ५१ ॥

नामें विनटलीं गोविंदीं । ते संकटीं राखिली द्रौपदी ।

नाम तोडी आधिव्याधी । जाण त्रिशुध्दी दासांची ॥ ५२ ॥

अंतरशुध्दीचें कारण । मुख्यत्वें हरिकीर्तन ।

नामापरतें साधन । सर्वथा आन असेना ॥ ५३ ॥

कीर्तनीं हरीची आवडी कैशी । वत्सालागीं धेनु जैशी ।

कां न विसंबे जेवीं माशी । मोहळासी क्षणार्ध ॥ ५४ ॥

तेवीं नाम स्मरतया भक्ता । अतिशयें आवडी अच्युता ।

दासांची अणुमात्र अवस्था । निजांगें सर्वथा निवारी स्वयें ॥ ५५ ॥

यालागी हरिकीर्तनीं गोडी । जयासी लागली धडफुडी ।

त्यासी नाना साधनांच्या वोढी । सोसावया सांकडीं कारण नाहीं ॥ ५६ ॥

ज्यासी कीर्तनीं कथाकथनीं । चौगुण आल्हाद उपजे मनीं ।

तो उध्दरला सर्व साधनीं । पवित्र अवनी त्याचेनी ॥ ५७ ॥

एकचि जरी नाम वाचे । सदा वसे श्रीरामाचें ।

तरी पर्वत छेदोनि पापाचे । परमानंदाचें निजसुख पावे ॥ ५८ ॥

आवडीं करितां हरिकीर्तन । हृद्‍यीं प्रगटे श्रीजनार्दन ।

त्याहोनि श्रेष्ठ साधन । सर्वथा आन असेना ॥ ५९ ॥

थोर कीर्तनाचें सुख । निष्ठा तुष्टे यदुनायक ।

कीर्तनें तरले असंख्य । साबडे लोक हरिनामें ॥ ३६० ॥

यालागीं कीर्तनाहूनि थोर । आन साधन नाहीं सधर ।

मा कवण हेतू पामर । कीर्तन नर निंदिती ॥ ६१ ॥

एवं नामकीर्तनीं विमुख । ते स्वप्नींही न देखती सुख ।

कीर्तनव्देषें मूर्ख । अतिदुःख भोगिती ॥ ६२ ॥

ज्यांचे हृद्‍यीं व्देषसंचार । जळो जळो त्याचा आचार ।

सर्व काळ व्देषी नर । दुःख दुस्तर भोगिती ॥ ६३ ॥

कलियुगीं जे बुध्दिमंत । ते नामकीर्तनीं सदा निरत ।

गौरवूनि नाम स्मरत । हर्षयुक्त सप्रेम ॥ ६४ ॥

; नाना अवतार अतिगहन । त्यांत श्रीराम कां भगवान्‌ कृष्ण ।

यांचें चरित्र अतिपावन । त्यांचें चरणवंदन सांगत ॥ ६५ ॥

ध्येयं सदा परिभवघ्नमभीष्टदोहं । तीर्थास्पदं शिवविरिञ्चिनुतं शरण्यम्‌ ।

भृत्यार्तिहं प्रणतपाल भवाब्धिपोतं । वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम्‌ ॥ ३३ ॥

लय लक्षें ध्यानलक्षणें । देव देवी ध्येय ध्यानें ।

तृणप्राय केलीं जेणें । हरिचरणस्मरणें तत्काळ ॥ ६६ ॥

यालागीं ध्यानासी तें वरिष्ठ । ध्यातां छेदी कल्पनादि कष्ट ।

भक्तांचें अति‌अभीष्ट । मनोरथ इष्ट सदा पुरवी ॥ ६७ ॥

नित्य ध्यातां हरीचे चरण । करी भक्तदेहरोगदुःखहरण ।

इतुकेंच राया नव्हे जाण । करी निर्दळण भवरोगा ॥ ६८ ॥

भक्तांचे पुरवी मनोरथ । ते तूं म्हणसी विषययुक्त ।

परमानंदें नित्य तृप्त । निववी निजभक्त चरणामृतें ॥ ६९ ॥

वानूं चरणांची पवित्रता । शिवु पायवणी वाहे माथां ।

जे जन्मभूमी सकळ तीर्थां । पवित्रपण भक्तां चरणध्यानें ॥ ३७० ॥

अवचटें लागल्या चरण । पवित्र झाले पाषाण ।

मा जे जाणोनि करिती ध्यान । त्यांचें पवित्रपण काय वानूं ॥ ७१ ॥

जो सदा शत्रुत्वें वर्ततां । जेणें चोरून नेली निजकांता ।

त्याच्या बंधू शरणागता । दिधली आत्मता निजभावें ॥ ७२ ॥

कोरडी आत्मतेची थोरी । तैशी नव्हे गा नृपकेसरी ।

दे‌ऊनि सुवर्णाची नगरी । अचळतेवरी स्थापिला ॥ ७३ ॥

यालागीं शरणागतां शरण्य । सत्य जाण हरीचे चरण ।

यापरतें निर्भय स्थान । नाहीं आन निजभक्तां ॥ ७४ ॥

भक्तांची अणुमात्र व्यथा । क्षण एक न साहवे भगवंता ।

प्रल्हादाची अतिदुःखता । होय निवारिता निजांगें ॥ ७५ ॥

दावाग्नि गिळूनि अंतरीं । गोपाळ राखिले वनांतरीं ।

पांडव जळतां जोहरीं । काढिले बाहेरी विवरव्दारें ॥ ७६ ॥

करूनि सर्वांगाचा वोढा । नित्य निवारी भक्तांची पीडा ।

जो कां भक्तांचिया भिडा । रणरंगीं फुडां वागवी रथु ॥ ७७ ॥

ते चरण वंदितां साष्टांगीं । भक्तां प्रतिपाळी उत्संगी ।

ऐसी प्रणतपाळु कृपावोघीं । दुसरा जगीं असेना ॥ ७८ ॥

तरावया भवाब्धि प्रबळ । चरणांची नाव अडंडळ ।

अनन्यशरण सकळ । तारी तत्काळ चरणानुरागें ॥ ७९ ॥

ते महापुरुषाचे श्रीचरण । शरणागता निजशरण्य ।

ज्यांचें सनकादिक ध्यान । करिती अभिवंदन सभ्दावें ॥ ३८० ॥

अगाध चरणांचें महिमान । वानितां वेदां पडिलें मौन ।

ब्रह्मा सदाशिव आपण । करितां स्तवन तटस्थ ठेले ॥ ८१ ॥

अगम्य अतर्क्य श्रीचरण । जाणोनि ब्रह्मादिक ईशान ।

साष्टांगें अभिवंदन । करूनियां स्तवन करिती ऐसें ॥ ८२ ॥

त्यक्त्वा सुदुस्त्यजसुरेप्सितराज्यलक्ष्मीं । धर्मिष्ठ आर्यवचसा यदगादरण्यम्‌ ।

मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधावद्‌ । वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम्‌ ॥ ३४ ॥

जे राज्यश्रियेकारणें । अमर लोलंगत मनें ।

तें राज्य श्रीरामें त्यागणें । वचनाकारणें पित्याच्या ॥ ८३ ॥

श्रीराम धर्मिष्ठ चोख । पितृवचनप्रतिपाळक ।

उभ्दट राज्य सांडोनि देख । निघे एका‌एक वनवासा ॥ ८४ ॥

वनवासा चरणीं जातां । सवें घेतली प्रिया सीता ।

येणें बोलें स्त्रीकामता । श्रोतीं सर्वथा न मानावी ॥ ८५ ॥

तरी केवळ स्त्री नव्हे सीता । ते निजभक्त जाण तत्वतां ।

सांडूनि राजभोगा समस्तां । सेवेच्या निजस्वार्था वना आली ॥ ८६ ॥

राज्यीं असतां रघुवीरें । दास्य दासां वांटलें अधिकारें ।

ते मी एकली एकसरें । सेवा वनांतरीं अवघीचि करीन ॥ ८७ ॥

ते सेवा यावया हाता । सकळ सेवेच्या निजस्वार्था ।

चरणचालीं चालोनि सीता । आली तत्वतां वनवासासी ॥ ८८ ॥

कैसें श्रीरामसेवेचें सुख । चरणीं चालतां नाठवे दुःख ।

विसरली मायामाहेरपक्ष । अत्यंत हरिख सेवेचा ॥ ८९ ॥

ऐशिया मनोगत-सभ्दावा । वना आली करावया सेवा ।

श्रीराम जाणे भक्तभावा । येरां देवां दानवां कळेना ॥ ३९० ॥

निजभक्तांचें मनोगत । जाणता एक रघुनाथ ।

कां श्रीरामसेवेचा स्वार्थ । जाणती निजभक्त भजनानंदें ॥ ९१ ॥

भगवभ्दजनाचें सुख । भक्त जाणती भाविक ।

भावेंवीण भजनसुख । अनोळखी अभाविकां ॥ ९२ ॥

पूर्ण भाविक भक्त सीता । हें कळलेंसे रघुनाथा ।

यालागीं तिचिया वचनार्था । होय धांवता मृगामागें ॥ ९३ ॥

मायिक मृगाचें सुवर्णभान । जरी जाणे रघुनंदन ।

तरी भक्तलळे पाळण । करी धावन मृगामागें ॥ ९४ ॥

बाळकाचेनि छंदें जाण । जेवी मा‌उली नाचे आपण ।

तेवीं मायामृगापाठीं धावन । करी रघुनंदन निजभक्तवाक्यें ॥ ९५ ॥

जो राम वानरांच्या गोष्टी । ऐकतां विकल्प न धरीं पोटीं ।

तो सीतेच्या वचनासाठीं । धांवे मृगापाठीं नवल कायी ॥ ९६ ॥

भलतैसें भक्तवचन । मिथ्या न म्हणे रघुनंदन ।

यालागीं निजचरणीं धावन । करी आपण मृगामागें ॥ ९७ ॥

एवं भक्तवाक्यें उठा‌उठी । जो पायीं धांवे मृगासाठीं ।

ज्याचे चरणरेणु अणुकुटी । वंदिती मुकुटीं शिवादि सर्व ॥ ९८ ॥

तो मृगामागें धांवतां जाण । पावन केले पाषाण ।

त्याच्या चरणां अनन्य शरण । अभिवंदन सभ्दावें ॥ ९९ ॥

एवं महापुरुषाचे चरण । अभिवंदनें करिती स्तवन ।

कलियुगीं कीर्तनें जन । परम पावन नित्ययुक्त ॥ ४०० ॥

एवं युगानुरूपाभ्यां भगवान्युगवर्तिभिः ।

मनुजैरिज्यते राजन्श्रेयसामीश्वरो हरिः ॥ ३५ ॥

एवं कृतादि-कलियुगवरी । इहीं नामीं रूपीं अवतारीं ।

सभ्दावें तैंच्या नरीं । भजिजे श्रीहरी श्रेयार्थ ॥ १ ॥

त्यांमाजीं कलियुगाची थोरी । वानिजे सभ्दावें ऋषीश्र्वरीं ।

येथें हरिकीर्तनावरी । मुक्ती चारी वोळगण्या ॥ २ ॥

कलिं सभाजयन्त्यार्या गुण ज्ञाः सारभागिनः ।

यत्र सङ्कीर्तनेनैव सर्वस्वार्थोऽभिलभ्यते ॥ ३६ ॥

अवधारीं राया सर्वज्ञा । धन्य धन्य कलियुग जाणा ।

जेथ सर्व स्वार्थ हरिकीर्तना-। नामस्मरणासाठीं होती ॥ ३ ॥

कलियुगीं दोष बहुत । केवीं कीर्तनें होय स्वार्थ ।

तेथें दोषत्यागें जे गुण घेत । ते नित्यमुक्त हरिकीर्तनीं ॥ ४ ॥

हरिकीर्तनें शुध्द चित्त । दोषत्यागें गुण संग्रहीत ।

ऐसे सारभागी कलियुगांत । परममुक्त हरिकीर्तने ॥ ५ ॥

कलीच्या गुणांतें जाणते । नामें मोक्ष जोडणें येथें ।

जाणोनि करिती कीर्तनातें । ते जाण निश्र्चितें नित्यमुक्त ॥ ६ ॥

कलियुगीं हेंचि सार । नाम स्मरावें निरंतर ।

करिती नामाचा निजगजर । ते मुक्त नर नृपनाथा ॥ ७ ॥

स्‌ंमत श्लोक - ध्यायन्‌ कृते यजन्यज्ञैस्त्रेतायां द्वापरेऽर्चयन्‌ । यदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम्‌ ॥

कृतयुगीं शमदमादिसाधन । त्रेतायुगीं वेदोक्त यज्ञ ।

व्दापरीं आगमोक्त पूजन । तंत्रविधान विधियुक्त ॥ ८ ॥

यापरी त्रियुगीं जना । परम संकट साधना ।

करितांही परी मना । अणुमात्र जाणा उपरमु नव्हे ॥ ९ ॥

तीं अवघींच साधनें । कलीनें लाजविलीं कीर्तनें ।

जेथ गातां नाचतां आपणें । वश्य करणें परमात्मा ॥ ४१० ॥

आखरीं हुंबळी गुणें । ऐकतां गोवळांचें गाणें ।

देव भुलला जीवेंप्राणें । त्यांसवें नाचणें स्वानंदें ॥ ११ ॥

कृष्णा कान्हो गोपाळा । या आरुष नामांचा चाळा ।

घे‌ऊन गर्जती वेळोवेळां । तेणें घनसांवळा सुखावे ॥ १२ ॥

तेणें सुखाचेनि संतोषें । देवो परमानंदें उल्हासे ।

एवं कलियुगीं कीर्तनवशें । भक्त अनायासें उध्दरती ॥ १३ ॥

कीर्तन‍आवर्तनमेळीं । जळती पापांच्या वडवाळी ।

भक्त उध्दरती तत्काळीं । हरिनामें कलि दाटुगा ॥ १४ ॥

कलियुगीं हेचि थोरी । नामसंकीर्तनावारी ।

चहूं वर्णां मुक्त करी । तेथ न विचारी स्त्री शूद्र ॥ १५ ॥

वेदु अत्यंत कृपणु जाला । त्रिवर्णांचे कानीं लागला ।

स्त्रीशूद्रादिकांसी अबोला । धरूनि ठेला अद्यापि ॥ १६ ॥

तें वेदाचें अतिन्यून । उध्दरीं हरिनामकीर्तन ।

स्त्री शूद्र अंत्यज जन । उध्दरण हरिनामें ॥ १७ ॥

कीर्तनें स्वधर्मु वाढे । कीर्तनें स्वधर्मु जोडे ।

कीर्तनें परब्रह्म आतुडे । मुक्ति कीर्तनापुढें लाजोनि जाय ॥ १८ ॥

कीर्तनानंदें चारी मुक्ति । हरिभक्तांतें वरूं येती ।

भक्त त्यांतें उपेक्षिती । तरी पायां लागती दास्यत्वें ॥ १९ ॥

एवढी कलियुगीं प्रचीती । कीर्तनाची परम ख्याती ।

राया जाण गा निश्र्चितीं । विकल्प चित्तीं झणें धरिसी ॥ ४२० ॥

कृतत्रेताव्दापारासी । निषेधु नाहीं नामासी ।

कलियुगीं नामापाशीं । चारी मुक्ती दासी स्वयें होती ॥ २१ ॥

न ह्यतः परमो लाभो देहिनां भ्राम्यतामिह ।

यतो विन्देत परमां शान्तिं नश्यति संसृतिः ॥ ३७ ॥

जे जन्ममरणांच्या आवर्तीं । पडिले संसारी सदा भ्रमती ।

त्या प्राणियां कलियुगाप्रती । कीर्तनें गती नृपनाथा ॥ २२ ॥

कलियुगीं कीर्तनासाठीं । संसाराची काढूनि कांटी ।

परमशांतिसुखसंतुष्टीं । पडे मिठी परमानंदीं ॥ २३ ॥

ऐसा कीर्तनीं परम लाभु । शिणतां सुरनरां दुर्लभु ।

तो कलियुगीं झाला सुलभु । यालागी सभाग्यां लोभु हरिकीर्तनीं ॥ २४ ॥

’कीर्तनास्तव चारी मुक्ती । भक्तांपासीं वोळंगती ।

हें न घडे ’ कोणी म्हणती । ऐक ते स्थिती नृपनाथा ॥ २५ ॥

कीर्तनीं हरिनामाचा पाठा । तेणें देवासी संतोष मोठा ।

वेगीं सांडोनि वैकुंठा । धांवे अवचटा कीर्तनामाजीं ॥ २६ ॥

हरिकीर्तना लोधला देवो । विसरला वैकुंठा जावों ।

तोचि आवडला ठावो । भक्तभावो देखोनी ॥ २७ ॥

जेथ राहिला यदुनायक । तेथेचि ये वैकुंठलोक ।

यापरी मुक्ति ’सलोक’ । कीर्तनें देख पावती भक्त ॥ २८ ॥

नामकीर्तन-निजगजरीं । भक्तां निकट धांवे श्रीहरी ।

तेचि ’समीपता’ मुक्ति खरी । भक्तांच्या करीं हरिकीर्तनें ॥ २९ ॥

कीर्तनें तोषला अधोक्षज । भक्ता प्रत्यक्ष गरुडध्वज ।

श्याम पीतवासा चतुर्भुज । तें ध्यान सहज ठसावे ॥ ४३० ॥

भक्तु कीर्तन करी जेणें ध्यानें । तें ध्यान दृढ ठसावें मनें ।

तेव्हां देवाचीं निजचिन्हें । भक्तें पावणें संपूर्ण ॥ ३१ ॥

श्याम चतुर्भुज पीतांबरधारी । शंखचक्रादि आयुधें करीं ।

हे ’सरूपता’ भक्तातें वरी । कीर्तनगजरीं भाळोनी ॥ ३२ ॥

तेव्हां देव भक्त समसमान । समान अवयव सम चिन्ह ।

भावें करितां हरिकीर्तन । एवढें महिमान हरिभक्तां ॥ ३३ ॥

दोघां एकत्र रमा देखे । देवो कोण तेंही नोळखे ।

ब्रह्मा नमस्कारीं चवके । देवो तात्विकें न कळे त्यासी ॥ ३४ ॥

भावें करितां हरिकीर्तन । तेणें संतोषे जनार्दन ।

उभयतां पडे आलिंगन । मिठी परतोन सुटेना ॥ ३५ ॥

तेव्हां सबाह्यांतरीं । देवो प्रगटे चराचरीं ।

दुजें देखावया संसारीं । सर्वथा उरी उरेना ॥ ३६ ॥

वृत्ति स्वानंदीं निमग्न । परतोनि कदा नव्हे भिन्न ।

’सायुज्यमुक्ति’ या नांव पूर्ण । जेणें दुजेपण असेना ॥ ३७ ॥

ऐशी लाहूनि पूर्ण सायुज्यता । तो जैं करी हरिकथा ।

ते कथेची तल्लीनता । जीवां समस्तां अतिप्रिय ॥ ३८ ॥

यापरी हरिकीर्तनापासीं । चारी मुक्ती होती दासी ।

भक्त लोधले हरिभजनसी । सर्वथा मुक्तीसी न घेती ॥ ३९ ॥

एवं योगयागादि तपसाधनें । पोरटीं केलीं हरिकीर्तनें ।

कलियुगीं नामस्मरणें । जड उध्दारणें हरिकीर्तनीं ॥ ४४० ॥

कृतादिषु प्रजा राजन्कलाविच्छन्ति सम्भवम्‌ ।

कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणाः ॥ ३८ ॥

कीर्तनासाठीं चारी मुक्ति । हेचि कलियुगीं मुख्य भक्ति ।

यालागीं इंद्रादि देवपंक्ति । जन्म इच्छिती कलियुगीं ॥ ४१ ॥

स्वर्ग नव्हे भोगस्थान । हें विषयाचें बंदिखान ।

कलियुगीं सभाग्य जन । जन्मोनि कीर्तन हरीचें करिती ॥ ४२ ॥

जेथीच्या जन्मा देव सकाम । तेथ कृतादि युगींचे उत्तमोत्तम ।

प्रजा अवश्य वांछिती जन्म । कीर्तनधर्म निजभजना ॥ ४३ ॥

कृतयुगींचे सभाग्य जन । यागीं पावले स्वर्गस्थान ।

तेही कलियुगीचें जाण । जन्म आपण वांछिती ॥ ४४ ॥

कृत त्रेत आणि व्दापर । तेथीलही मुख्य नर ।

कलियुगीं जन्म तत्पर । निरंतर वांछिती ॥ ४५ ॥

तैंचे लोक करिती गोष्टी । चारी पुरुषार्थ कीर्तनासाठीं ।

कलियुगीं हे महिमा मोठी । धन्य धन्य सृष्टीं कलियुग ॥ ४६ ॥

जे असती धन्यभागी । ते जन्म पावती कलियुगीं ।

ऐसें कलीच्या जन्मालागीं । नर-सुर-उरगीं उत्कंठा ॥ ४७ ॥

तरावया दीन जन । कलीमाजीं श्रीनारायाण्‌ ।

नामें छेदी भवबंधन । तारी हरिकीर्तन सकळांसी ॥ ४८ ॥

यालागीं कलिमाजीं पाहीं । श्रध्दा हरिकीर्तनाच्या ठायीं ।

जन तरती सुखोपायीं । संदेहो नाहीं नृपनाथा ॥ ४९ ॥

कलियुगीं बहुसाल नर । होतील नारायणीं तत्पर ।

भक्तीचें भोज विचित्र । स्त्रीशूद्र माजविती ॥ ४५० ॥

क्वचित्क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिशः ।

ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी ॥ ३९ ॥

कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ।

ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर ।

प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशयाः ॥ ४० ॥

विशेषें द्रविड देशाचे ठायीं । अतिशयें भक्ति वाढेल पाहीं ।

तेथेंही तीर्थविशेष भुयी । ते ते ठायीं अति‌उत्कट ॥ ५१ ॥

ताम्रपर्णीच्या तीरीं । हरिभक्तीची अगाध थोरी ।

कृतमालेच्या परिसरीं । उत्साहेंकरीं हरिभक्ति नांदे ॥ ५२ ॥

निर्मळजळा पयस्विनी । जीचिये पयःप्राशनीं ।

वृत्ति वाढे हरिचरणीं । दृढ भगवभ्दजनीं बुध्दी ॥ ५३ ॥

देखतां कावेरीची थडी । पळती पापांचिया कोडी ।

जेथ श्रीरंग वसे आवडीं । तेथें भक्ति दुथडी उभ्दट नांदे ॥ ५४ ॥

प्रतीचीमाजीं देतां बुडी । चित्तशुध्दि जोडे रोकडी ।

भजन वाढे चढोवढी । भक्तीची गुढी वैकुंठीं उभारे ॥ ५५ ॥

ऐकें नरवरचूडामणी । या पंचनदींचिया तीर्थस्त्रानीं ।

अथवा पयःप्राशनीं । भगवभ्दजनीं दृढ बुध्दी ॥ ५६ ॥

या तीर्थांचें केल्या दर्शन । होय कलिमलक्षालन ।

केल्या स्त्रान पयःप्राशन । भगवभ्दजन उल्हासे ॥ ५७ ॥

दर्शन स्पर्शन स्त्रान । या तीर्थींचें करितां जाण ।

वासुदेवीं निर्मळ भजन । नित्य नूतन दृढ वाढे ॥ ५८ ॥

यापरी जे भगवभ्दक्त । ते ऋणत्रयासी निर्मुक्त ।

सुरनरपितरां पंगिस्त । हरिभक्त कदा नव्हती ॥ ५९ ॥

देवर्षिभूताप्तनृणां पित्‍ईणां न किङ्करो नायमृणी च राजन्‌ ।

सर्वात्मना यः शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्तम्‌ ॥ ४१ ॥

शरणागता निजशरण्य । मुकुंदाचे श्रीचरण ।

सभ्दावें रिघाल्या शरण । जन्ममरण बाधीना ॥ ४६० ॥

जेथ बाधीना जन्ममरण । तेथें देव-ऋषि-आचार्य-पितृगण ।

यांच्या ऋणांचा पाड कोण । ते झाले उत्तीर्ण भगवभ्दजनें ॥ ६१ ॥

जो विनटला हरिचरणीं । तो कोणाचा नव्हे ऋणी ।

जेवीं परिसाचिये मिळणीं । लोह काळेपणीं निर्मुक्त ॥ ६२ ॥

सकळ पापांपासूनी । सुटिजे जेवीं गंगास्त्रानीं ।

तेवीं विनटल्या हरिचरणीं । निर्मुक्त त्रै‌ऋणीं भगवभ्दक्त ॥ ६३ ॥

भावें करितां भगवभ्दक्ती । सकळ पितर उध्दरती ।

ऋषीश्र्वरां नित्य तृप्ती । भगवभ्दक्ति-स्वानंदें ॥ ६४ ॥

स्वानंदें भगवभ्दक्ती । तेणें सर्व भूतें सुखी होती ।

पुत्रें केल्या भगवभ्दक्ती । आप्त उध्दरती मातापितरें ॥ ६५ ॥

सकळ देवांचा नियंता । अति‌उल्हासें त्यातें भजतां ।

देव‌ऋणाची वार्ता । भगवभ्दक्तां बाधीना ॥ ६६ ॥

ज्यांसी अनन्य भगवभ्दजन । ते कदा नव्हती कर्माधीन ।

कर्म ज्याचे आज्ञाधीन । त्या हरीसी शरण जो झाला ॥ ६७ ॥

तो नव्हे कर्माचा सेवक । नव्हे देवांचा पा‌इक ।

नव्हे प्राकृताचा रंक । अनन्य भाविक हरिभक्त ॥ ६८ ॥

जो हरीचा शरणागत । तो कोणाचा नव्हे अंकित ।

कर्माकर्मीं तो अलिप्त । नित्यमुक्त ऋणत्रयासी ॥ ६९ ॥

वासुदेव सर्वां भूतीं । हे दृढ ठसावे प्रतीती ।

यालागीं अलिप्त कर्मगती । सकळ ऋणनिर्मुक्ती भगवभ्दक्तां ॥ ४७० ॥

स्वपादमूलम्भजतः प्रियस्य त्यक्तान्यभावस्य हरिः परेशः ।

विकर्म यच्चोत्पतितं कथञ्चिद्धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्टः ॥ ४२ ॥

सांडूनि देहाच्या अभिमाना । त्यजूनि देवतांतरभजना ।

जे अनन्य शरण हरिचरणां । ते कर्मबंधना नातळती ॥ ७१ ॥

यापरी जे अनन्य शरण । तेचि हरीसी पढियंते पूर्ण ।

हरिप्रियां कर्मबंधन । स्वप्नींही जाण स्पर्शों न शके ॥ ७२ ॥

राया म्हणसी ’भगवभ्दक्त । विहितकर्मीं नित्यनिर्मुक्त ’ ।

ते जरी विकर्म आचरत । तरी प्रायश्र्चित्त न बाधी त्यांसी ॥ ७३ ॥

जेवीं पंचाननाचें पिलें । न वचे मदगजांचेनि वेढिलें ।

तेवीं हरिप्रियीं विकर्म केलें । त्यांसी न वचे बांधिलें यमाचेनि ॥ ७४ ॥

स्मरतां एक हरीचें नाम । महापातक्यां वंदी यम ।

मा हरीचे पढियंते परम । तयां विकर्में यम केवीं दंडी ॥ ७५ ॥

आशंका ॥ ’वेदाज्ञा विष्णूची परम । वेदें विहिलें धर्माधर्म ।

भक्त आचरतां विकर्म । केवीं वेदाज्ञानेम न बाधी त्यांसी ’ ॥ ७६ ॥

जेवीं रायाचा सेवक आप्त । ति व्दारपाळां नव्हे अंकित ।

तेथ रायाचा पढियंता सुत । त्यांचा पंगिस्त तो केवीं होय ॥ ७७ ॥

हरिनामाचें ज्यासी स्मरण । वेद त्याचे वंदी चरण ।

मा जो हरीचा पढियंता पूर्ण । त्यासी वेदविधान कदा न बाधी ॥ ७८ ॥

भक्तापासूनि विकर्मस्थिती । कदा न घडे गा कल्पांतीं ।

अवचटें घडल्या दैवगतीं । त्या कर्मा निर्मुक्ति अच्युतस्मरणें ॥ ७९ ॥

बाधूं न शके कर्माकर्म । ऐसा कोण भागवतधर्म ।

ते भक्तीचें निजवर्म । उत्तमोत्तम अवधारीं ॥ ४८० ॥

त्यजूनि देहाभिमानवोढी । सर्वां भूतीं हरिभक्ति गाढी ।

तो कर्माकर्में पायीं रगडी । मुक्ति पाय झाडी निजकेशीं ॥ ८१ ॥

तो ज्याकडे कृपादृष्टीं पाहे । त्याचें निर्दळे भवभये ।

तो जेथ म्हणे राहें । तेथें लाहे मुक्तिसुख ॥ ८२ ॥

त्याचेनि अनुग्रहकरीं । देव प्रगटे दीनाच्या अंतरीं ।

त्याच्या कर्माकर्माची बोहरी । स्वयें श्रीहरी करूं लागे ॥ ८३ ॥

जेवीं प्रगटल्या दिनमणी । अंधार जाय पळोनी ।

राम प्रगटल्या हृद्‍यभुवनीं । कर्माकर्मधुणी सहजचि ॥ ८४ ॥

भगवंताची नामकीर्ति । याचि नामें परम भक्ति ।

भक्तीपाशीं चारी मुक्ति । दासीत्वें वसती नृपनाथा ॥ ८५ ॥

ऐकोनि भक्तीची पूर्ण स्थिती । रोमांचित झाला नृपती ।

आनंदाश्रु नयनीं येती । सुखावलिया वृत्तीं डुल्लतु ॥ ८६ ॥

आंगतां वैदेहाची स्थिती । नारदु सुखावे निजचित्तीं ।

तो उल्हासें वसुदेवाप्रती । सांगे समाप्ति इतिहासाची ॥ ८७ ॥

नारद इतिहास सांगतु । तेवींच आनंदें डुल्लतु ।

तेणें आनंदें बोलतु । भक्तीचें मथितु वसुदेवाप्रती ॥ ८८ ॥

यापरी जयंतीसुतीं । भगवंताची उभ्दट भक्ती ।

सांगितली परम प्रीतीं । मिथिलेशाप्रती निजबोधें ॥ ८९ ॥

ऐकोनि त्यांचिया वचना । सुख जाहलें विदेहाचिया मना ।

मग अतिप्रीतीं पूजना । जयंतीनंदनां पूजिता झाला ॥ ४९० ॥

श्रवणें जाहली अतिविश्रांती । तेणें पूजेलागीं अतिप्रीती ।

विदेहा उल्हासु चित्तीं । स्वानंदस्थितीं पूजिता झाला ॥ ९१ ॥

पूजेचा परम आदरु । जयंतीनंदना केला थोरु ।

उपाध्याय जो अहल्याकुमरु । तेणेंही अत्यादरु पूजेसी केला ॥ ९२ ॥

ततोऽन्तर्दधिरे सिद्धाः सर्वलोकस्य पश्यतः ।

राजा धर्मानुपातिष्ठन्नवाप परमां गतिम्‌ ॥ ४४ ॥

यापरी ते भागवतश्रेष्ठ । नवही जण अतिवरिष्ठ ।

समस्तां देखतांचि स्पष्ट । झाले अदृष्ट ऊर्ध्वगमनें ॥ ९३ ॥

ते भागवतधर्मस्थितीं । अनुष्ठूनि भगवभ्दक्ती ।

राजा पावला परम गती । पूर्णप्राप्ती निजबोधें ॥ ९४ ॥

भावें करितां भगवभ्दक्ती । देहीं प्रगटे विदेहस्थिती ।

ते पावोनि नृपती । परम विश्रांती पावला ॥ ९५ ॥

त्वमप्येतान्‌ महाभाग धर्मान्‌ भागवतान्‌ श्रुतान्‌ ।

आस्थितः श्रद्धया युक्तो निःसङ्गो यास्यसे परम्‌ ॥ ४५ ॥

सकळ भाग्यांचिया पंक्ती । जेथें ठाकल्या येती विश्रांती ।

ते वसुदेवा भाग्यस्थिती । तुझ्या घराप्रती क्रीडत ॥ ९६ ॥

वसुदेवा तुझेनि नांवें । देवातें ’वासुदेव’ म्हणावें ।

तेणें नामाचेनि गौरवें । जनांचे आघवे निरसती दोष ॥ ९७ ॥

येवढ्या भाग्याचा भाग्यनिधि । वसुदेवा तूंचि त्रिशुध्दि ।

तुवां भागवतधर्माचा विधि । आस्तिक्यबुध्दीं अवधारिला ॥ ९८ ॥

श्रध्देनें केलिया वस्तुश्रवणा । मननयुक्त धरावी धारणा ।

तैं निःसंग हो‌ऊनियां जाणा । पावसी तत्क्षणा निजधामासी ॥ ९९ ॥

जया निजधामाच्या ठायीं । कार्य कारण दोन्ही नाहीं ।

त्या परम पदाचे ठायीं । निजसुखें पाहीं सुखरूप होसी ॥ ५०० ॥

युवयोः खलु दम्पत्योर्यशसा पूरितं जगत्‌ ।

पुत्रतामगमद्यद्वां भगवानीश्वरो हरिः ॥ ४६ ॥

तुम्हां दांपत्याचिये कीर्ती । यशासी आली श्रीमंती ।

तुमचे यशें त्रिजगती । परमानंदें क्षिती परिपूर्ण झाली ॥ १ ॥

ज्यालागीं कीजे यजन । ज्यालागीं दीजे दान ।

ज्यालागीं कीजे तपाचरण । योगसाधन ज्यालागीं ॥ २ ॥

जो न वर्णवे वेदा शेषा । जो दुर्लभ सनकादिकां ।

त्या पुत्रत्वें यदुनायका । उत्संगीं देखा खेळविसी ॥ ३ ॥

जो कळिकाळाचा निजशास्ता । जो ब्रह्मादिकांचा नियंता ।

जो संहारकाचा संहर्ता । जो प्रतिपाळिता त्रिजगती ॥ ४ ॥

जो सकळ भाग्याचें भूषण । जो सकळ मंडणां मंडण ।

षडूगुणांचें अधिष्ठान । तो पुत्रत्वें श्रीकृष्ण सर्वांगीं लोळे ॥ ५ ॥

दर्शनालिङ्गनालापैः शयनासनभोजनैः ।

आत्मा वां पावितः कृष्णे पुत्रस्नेहं प्रकुर्वतोः ॥ ४७ ॥

परब्रह्ममूर्ति श्रीकृष्ण । सादरें करितां अवलोकन ।

तेणें दृष्टि होय पावन । डोळ्यां संपूर्ण सुखावबोधु ॥ ६ ॥

कृष्णमुखींचीं उत्तरें । प्रवेशतां कर्णव्दारें ।

पवित्र झालीं कर्णकुहरें । कृष्णकुमरें अनुवादें ॥ ७ ॥

आळवितां श्रीकृष्ण कृष्ण । अथवा कृष्णेंसीं संभाषण ।

तेणें वाचा झाली पावन । जैसें गंगाजीवन संतप्तां ॥ ८ ॥

नाना यागविधीं यजिती ज्यातें । तेथ न घे जो अवदानातें ।

तो वारितांही दोंहीं हातें । बैसे सांगातें भोजनीं कृष्ण ॥ ९ ॥

दुर्लभु योगयागीं । तो वेळ राखे भोजनालागीं ।

मुखींचें शेष दे तुम्हांलागीं । लागवेगीं बाललीला ॥ ५१० ॥

तेणें संतप्त संतोखी । तोही ग्रास घाली तुम्हां मुखीं ।

तुम्हां ऐसें भाग्य त्रिलोकीं । नाहीं आणिकीं अर्जिलें ॥ ११ ॥

तेणें कृष्णशेषामृतें । रसना विटों ये अमृतातें ।

मा इतर रसा गोड तेथें । कोण म्हणतें म्हणावया ॥ १२ ॥

तेणें श्रीकृष्णरसशेषें । अंतरशुध्दि अनायासें ।

जें नाना तपसायासें । अतिप्रयासें न लभे कदा ॥ १३ ॥

देतां कृष्णाशीं चुंबन । तेणें अवघ्राणें घ्राण पावन ।

चुंबितांचि निवे मन । स्वानंद पूर्ण उल्हासे ॥ १४ ॥

तुम्हां बैसले देखे आसनीं । कृष्ण सवेग ये धांवोनी ।

मग अंकावरी बैसोनी । निजांगमिळणीं निववी कृष्णु ॥ १५ ॥

तेणें श्रीकृष्णाचेनि स्पर्शें । सर्वेंद्रियीं कामु नासे ।

तेणें कर्मचि अनायासें । होय आपैसें निष्कर्म ॥ १६ ॥

सप्रेमभावें संलग्न । देतां श्रीकृष्णासी आलिंगन ।

तेणें देहाचें देहपण । मीतूंस्फुरण हारपे ॥ १७ ॥

शयनाच्या समयरूपीं । जना गाढ मूढ अवस्था व्यापी ।

ते काळीं तुम्हांसमीपीं । कृष्ण सद्रूपीं संलग्न ॥ १८ ॥

योगी भावना भावून । कर्म कल्पिती कृष्णार्पण ।

तुमचीं सकळ कर्में जाण । स्वयें श्रीकृष्ण नित्यभोक्ता ॥ १९ ॥

पुत्रस्नेहाचेनि लालसें । सकळ कर्में अनायासें ।

स्वयें श्रीकृष्ण सावकाशें । परम उल्हासें अंगीकारी ॥ ५२० ॥

तुमची पवित्रता सांगों कैसी । पवित्र केलें यदुवंशासी ।

पुत्रत्वें पाळूनि श्रीकृष्णासी । जगदुध्दारासी कीर्ति केली ॥ २१ ॥

नाम घेतां ’वसुदेवसूनु’ । स्मरतां ’देवकीनंदनु’ ।

होय भवबंधच्छेदनु । ऐसें पावनु नाम तुमचें ॥ २२ ॥

तुम्ही तरा अनायासीं । हें नवल नव्हे विशेषीं ।

केवळ जे का कृष्णव्देषी । ते वैरी अनायासीं विरोधें तरती ॥ २३ ॥

वैरेण यं नृपतयः शिशुपालपौण्ड्र । शाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यैः ।

ध्यायन्त आकृतधियः शयनासनादौ । तत्साम्यमापुरनुरक्तधियां पुनः किम्‌ ॥ ४८ ॥

शिशुपाल दंतवक्र । पौंड्रक-शाल्वादि महावीर ।

कृष्णासीं चालविती वैर । व्देषें मत्सरें ध्यान करिती ॥ २४ ॥

घनश्याम पीतांबर कटे । विचित्रालंकारीं कृष्णु नटे ।

गदादि आयुधीं ऐसा वेठे । अतिबळें तगटे रणभूमीसी ॥ २५ ॥

ऐसें वैरवशें उभ्दट । क्रोधें कृष्णध्यान उत्कट ।

ते वैरभावें वरिष्ठ । तद्रूपता स्पष्ट पावले व्देषें ॥ २६ ॥

कंसासी परम भयें जाण । अखंड लागलें श्रीकृष्णध्यान ।

अन्नपान शयनासन । धाकें संपूर्ण श्रीकृष्ण देखे ॥ २७ ॥

कंसास्‌ उर भयावेशें । शिशुपाळादिक महाव्देषें ।

सायुज्य पावले अनायासें । मा श्रध्दाळू कैसे न पावती मोक्ष ॥ २८ ॥

तुम्ही तरी परम प्रीतीं । चित्तें वित्तें आत्मशक्तीं ।

जीवें वोवाळां श्रीपति । पायां ब्रह्मप्राप्ति तुमच्या लागे ॥ २९ ॥

पूर्ण प्राप्ति तुम्हांपासीं । ते तुमची न कळे तुम्हांसी ।

बालक मानितां श्रीकृष्णासी । निजलाभासी नाडणें ॥ ५३० ॥

मापत्यबुद्धिमकृथाः कृष्णे सर्वात्मनीश्वरे ।

मायामनुष्यभावेन गूढैश्वर्ये परेऽव्यये ॥ ४९ ॥

तुम्ही बाळकु माना श्रीकृष्ण । हा भावो अतिकृपण ।

तो परमात्मा परिपूर्ण । अवतरला निर्गुण कृष्णावतारें ॥ ३१ ॥

यासी झणें म्हणाल लेकरूं । हा ईश्र्वराचा ईश्र्वरु ।

सर्वात्मा सर्वश्र्वरु । योगियां योगींद्रु श्रीकृष्ण ॥ ३२ ॥

हा अविकारु अविनाशु । परात्परु परमहंसु ।

इंद्रियनियंता हृषीकेशु । जगन्निवासु जगदात्मा ॥ ३३ ॥

मायामनुष्यवेषाकृती । हा भासताहे सकळांप्रती ।

गूढ‍ऐश्र्वर्य महामूर्ती । व्यापक त्रिजगतीं गुणातीतु ॥ ३४ ॥

भूभारासुरराजन्य हन्तवे गुप्तये सताम्‌ ।

अवतीर्णस्य निर्वृत्यै यशो लोके वितन्यते ॥ ५० ॥

काळयवनादि असुर । कां जरासंधादि महावीर ।

अथवा राजे अधर्मकर । अतिभूभार सेना ज्यांची ॥ ३५ ॥

तो उतरावया धराभार । धर्म वाढवावया निर्विकार ।

संतसंरक्षणीं शार्ग्ड़धर । पूर्णावतार श्रीकृष्ण ॥ ३६ ॥

प्रतिपाळावया निजभक्तांसी । सुख द्यावया साधूंसी ।

अवतरला यदुवंशीं । हृषीकेशी श्रीकृष्ण ॥ ३७ ॥

तो असुरगजपंचाननु । सज्जनवन‍आनंदघनु ।

तुमच्या उदरीं श्रीकृष्णु । अवतार पूर्णु पूर्णांशेंसीं ॥ ३८ ॥

उध्दरावया त्रिजगती । थोर उदार केली कीर्ती ।

ज्याच्या अवताराची ख्याती । पवाडे पढती ब्रह्मादिक ॥ ३९ ॥

तरावया अतिदुस्तर । ज्याची कीर्ति गाती सुरनर ।

परमादरें ऋषीश्र्वर । कृष्णचरित्र सर्वदा गाती ॥ ५४० ॥

ज्याचें नाम स्मरतां भक्त । कळिकाळ नागवत ।

तो अवतार श्रीकृष्णनाथ । तुम्हांआंत प्रगटला ॥ ४१ ॥

श्रीकृष्ण परब्रह्मैकनिधी । त्यासी पाहूंनका बाळबुध्दीं ।

इतुकेन तुम्ही भवाब्धी । जाणा त्रिशुध्दी तरलेती ॥ ४२ ॥

ऐशी श्रीकृष्ण‍अवतारकथा । नारद वसुदेवा सांगतां ।

शुक म्हणे गा नृपनाथा । विस्मयो समस्तां थोर झाला ॥ ४३ ॥

निमिजायंत मुनिगण । इतिहास पुरातन जीर्ण ।

कृष्ण परमात्मा ब्रह्म पूर्ण । नारद आपण निरूपी हर्षें ॥ ४४ ॥

शुक म्हणे परीक्षिती । ऐकोनि नारदवचनोक्ती ।

देवकीवसुदेवो चित्तीं । अतिविस्मितीं तटस्थ ॥ ४५ ॥

तया नारदाचेनि वचनें । कृष्ण परमात्मा बोलें येणें ।

देवकी वसुदेव निजपनें । दोघें जणें विस्मित ॥ ४६ ॥

तीं परम भाग्यवंत दोन्ही । जो पुत्रस्नेहो होता श्रीकृष्णीं ।

तो सांडोनियां तत्क्षणीं । कृष्णपरब्रह्मपणीं निश्र्चयो केला ॥ ४७ ॥

श्रीकृष्णीं ब्रह्मभावो । धरितां निःशेष मोहस्नेहो ।

हृद्‍यींचा निघोनि गेला पहा हो । बाप नवलावो भाग्याचा ॥ ४८ ॥

इतिहासमिमं पुण्यं धारयेद्यः समाहितः ।

स विधूयेह शमलं ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५२ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

जो निमिजायंतसंवादु । वसुदेवा सांगे नारदु ।

हा इतिहास अतिशुध्दु । जीवशिवभेदुच्छेदकु ॥ ४९ ॥

सावधानपणें श्रोता । तल्लीन हो‌ऊनि तत्वतां ।

हे इतिहासाची कथा । सादरता जो परिसे ॥ ५५० ॥

तेणें सकळ पुण्यांचिया राशी । श्रवणें जोडिल्या अहर्निशीं ।

तो गा पुरुषु अवश्यतेसी । ब्रह्मप्राप्तीसी सत्पात्र ॥ ५१ ॥

सार्थक एक एक पद । परिसतां होय अंतर शुध्द ।

यालागीं पावे ब्रह्मपद । परमानंद निजबोधें ॥ ५२ ॥

हे ’पंचाध्यायी’ म्हणणें घडे । पंचवक्त्र चंद्रचूडें ।

एकादशाचें ज्ञान गाढें । वर्णावया फुडें ध्वज उभविला ॥ ५३ ॥

हे पंचाध्यायी नव्हे जाण । एकादशाचे पंचप्राण ।

उपदेशावया शुध्द ज्ञान । सामोरे आपण स्वभक्तां आले ॥ ५४ ॥

हे पंचाध्यायी नव्हे केवळ । पंचम आलापे शुककोकिळ ।

एकादश वसंतकाळ । भक्त-अलिकुळ आलापवी स्वयें ॥ ५५ ॥

हाही नव्हे प्रकार । हे शर्करा पंचधार ।

चाखों धाडिली सत्वर । ज्ञानगंभीर निजभक्त ॥ ५६ ॥

हे पंचाध्यायी नव्हे सिध्द । एकादशाचे पंच गंध ।

भक्त आंवतावया शुध्द । धाडिली प्रसिध्द गंधाक्षता ॥ ५७ ॥

एकादश अतिविवेकी । यावया पंचाध्यायी पालखी ।

पुढें धाडिली कवतुकीं । निजभक्तविखीं कृपाळुवें ॥ ५८ ॥

हे कृष्ण-उध्दव‍अर्धमात्रा । अर्धोद्‍यो महायात्रा ।

ते यात्रेलागीं हांकारा । पंचाध्यायी खरा साधकां करी ॥ ५९ ॥

श्रीकृष्ण‍उध्दवमेळा । देखोनि ब्रह्मसुखाचा सोहळा ।

तो सांगों आली कळवळा । भक्तांजवळां पंचाध्यायी ॥ ५६० ॥

अहंकाराचें मेट होतें । तें उठवूनि श्रीकृष्णनाथें ।

केलें आत्मतीर्थें मुक्तें । अभयहस्तें उध्दवासी ॥ ६१ ॥

ते मुक्ततीर्थनवा‌ई । पुढें सांगों आली पंचाध्यायी ।

संसारश्रांत जे जे कांहीं । ते धांवा लवलाहीं विश्रांतीसी ॥ ६२ ॥

कृष्ण‍उध्दवगोडगोष्टी । हे निर्विकल्प कपिलाषष्ठी ।

ते पर्वकाळकसवटी । सांगों उठा‌उठीं पंचाध्यायी आली ॥ ६३ ॥

उध्दवालागीं भवसागरीं । उतरावया पाय‍उतारीं ।

भागवतमिषें श्रीहरी । सुगम सोपारी पायवाट केली ॥ ६४ ॥

पव्हणियाहूनि पाय‍उतारा । भागवतमार्ग अतिसोपरा ।

तो मार्गु दावावया पुरा । हांकारी स्त्रीशूद्रां पंचाध्यायी ॥ ६५ ॥

पुढील निरूपण‍आवडी । अतिशयें वाढे चढोवढी ।

ते कृष्णवाक्यरसगोडी । पंचाध्यायी फुडी साधावया सांगे ॥ ६६ ॥

कृष्ण‍उध्दवसंवादीं । हो‌ईल परब्रह्म-गवादी ।

साधकमुमुक्षांची मांदी । धांवे त्रिशुध्दी निजसुखार्थ ॥ ६७ ॥

परब्रह्म झालें सावेव । स्वरूपसुंदर ज्ञानगौरव ।

मनोहर रूपवैभव । स्वर्गींचे देव पाहों येती ॥ ६८ ॥

तो देवांचा स्तुतिवादु । सवेंचि उध्दवाचा निर्वेदु ।

कृष्ण‍उध्दवमहाबोधु । जेणें परमानंदु वोसंडे ॥ ६९ ॥

ते पुढील अध्यायीं कथा । रसाळ सांगेन आतां ।

अवधान द्यावें श्रोतां । ग्रंथार्था निजबोधें ॥ ५७० ॥

स्वयें वावडी करूनि पूर्ण । तिसी उडविजे जेवीं आपण ।

मग उडालेपणें जाण । आपल्या आपण संतोषिजे ॥ ७१ ॥

तेवीं मजनांवें कविता । करूनि स्वयें सग्दुरु वक्ता ।

एवं वदवूनियां ग्रंथार्था । श्रोतेरूपें सर्वथा संतोषे स्वयें ॥ ७२ ॥

तो एकपणेंवीण एकला एका । दुजेनवीण जनार्दनु सखा ।

तेणें पुढील ग्रंथ‍आवांका । विशदार्थें देखा विवंचिला ॥ ७३ ॥

नातळोनि दुजेपण । एका जनार्दना शरण ।

धरोनि श्रोत्यांचे चरण । पुढील अनुसंधान पावेल ॥ ७४ ॥

एका जनार्दन नांवें देख । दों नांवीं स्वरूप एक ।

हें जाणे तो आवश्यक । परम सुख स्वयें पावे ॥ ७५ ॥

एकाजनार्दना शरण । त्याची कृपा परिपूर्ण ।

पंचाध्यायी निरूपण । झाली संपूर्ण जनार्दनकृपा ॥ ५७६ ॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे वसुदेवनारदसंवादे एकाकार-टीकायां पंचमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ५२ ॥ ओव्या ५७६ ॥

॥ श्री एकनाथी भागवत ॥

अध्याय सहावा

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो श्रीजनार्दना । भावार्थें नमितां चरणा ।

जनेंसहित मीपणा । नाहींच जाणा स्वयें केलें ॥१॥

लिंगदेहाचें मर्दन । तेंचि जनाचें अर्दन ।

यालागीं नामें जनार्दन । प्रगट जाण प्रसिद्धी ॥२॥

तुझी ऐशीच करणी । कर्म कर्ता नुरवूनि ।

सुखें नांदविसी जनीं । समाधानीं जनार्दना ॥३॥

सुखेंचि तुझें नाम घेतां । घातु करिसी जीविता ।

जीवु घे‌ऊनि तत्वतां । होसी सर्वथा कृपाळू ॥४॥

तुझे नामाचें प्रबळ बळ । माथा नुधविती कळिकाळ ।

चारी मुक्ति केवळ । होती निश्चळ निजदासी ॥५॥

नामें एवढें ढसाळ देणें । त्या तुझें स्वरूप कवण जाणे ।

सांडूनि जाणणें नेणणें । निवांत राहाणें तत्वतां ॥६॥

तुझा स्तुतिवादु करणें । तंव परतलीं श्रुति पुराणें ।

तेथ माझें आरुष बोलणें । कोठें कोणें सारावें ॥७॥

तुझा स्तुतिवादु तें मौन । तुझा कळवळा तें कीर्तन ।

कांहीं न करणें तें अनुसंधान । साचार जाण श्रीकृष्णा ॥८॥

ऐशियाही तुझे ठायीं । अचाट हांव उठिली पाहीं ।

तेचि अर्थीं चित्त दे‌ई । कृपानिर्वाही गुरुराया ॥९॥

खद्योत प्रकाशूं पाहे चांदा । मशक गरुडासी घे खांदां ।

तैसा मी एकादशस्कंधा । मूर्ख नुसधा टीकार्थी ॥१०॥

येचि विषयीं गुरुनाथा । कृपा करावी सर्वथा ।

ग्रंथरचना ग्रंथार्था । सार्थकता करावी ॥११॥

ऐशी विनवणी ऐकतां । कृपापद्मकरु ठेविला माथां ।

तंव उद्योत्कार जाहला ग्रंथा । यथार्थता निजदीपें ॥१२॥

नवल कृपेची करणी । अर्थचिंतामणीची खाणी ।

उघडली तत्क्षणीं । पदार्थश्रेणी कविमुद्रा ॥१३॥

लेतां सिद्ध अलंकारा । कवण सांकडें लेणारा ।

ताल राखतां खांबसूत्रा । लेपाच्या करा प्रयास काय ॥१४॥

बापाचीं पक्वान्नें घे‌उनी । बाळ घाली बापाचे वदनीं ।

तेणें साचचि तो संतोषोनी । होय मनीं सुखाचा ॥१५॥

तैशीच हेही कथा । तूंचि ग्रंथु तूंचि कविता ।

तेथें कोणीं घ्यावी अहंता । ’मी कर्ता’ म्हणौनी ॥१६॥

गुरूनें सांडविली ’अहंता’ । शेखीं राहों नेदीच ’सोहंता’ ।

तेथ मी एकु कवि-कर्ता । हेंही सर्वथा न सरे पैं ॥१७॥

सूचितां अहंकाराचा झाडा । सूचनाचि होय त्याचा जोडा ।

जो आपणियातें म्हणवी वेडा । तोचि गाढा अतिचतुर ॥१८॥

तैशीच हेही हो‌ईल वार्ता । यालागीं श्रीगुरुनाथा ।

चरणीं ठेविला माथा । कर्ता करविता तूंचि तूं ॥१९॥

मागील ग्रंथसंगती । पंचमाध्यायाचे अंतीं ।

नारद वसुदेवाप्रती । बोलिला उपपत्ति ते ऐशी ॥२०॥

हा परमात्मा श्रीहरी । लीलाविग्रहें देहधारी ।

अवतरला तुमचे घरीं । भाग्यें करी नटनाट्य ॥२१॥

हा ईशाचाही निज‌ईशु । वैकुंठींचा निजवासु ।

परमात्मा परेशु । जगदीशु श्रीकृष्णु ॥२२॥

तेंचि नारदवचनप्रमाण । प्रार्थावया श्रीकृष्ण ।

मिळवोनियां देवगण । द्वारकेसी जाण स्वयें आले ॥२३॥

शुक म्हणे परीक्षिती । पहावया श्रीकृष्णमूर्ती ।

सुरवर द्वारकेसी येती । विचित्र स्तुति तिंहीं केली ॥२४॥

श्रीकृष्णमूर्तीचें कवतिक । पहावया देव सकळिक ।

चतुर्मुख पंचमुख । वेगें षण्मुख पातले ॥२५॥

करावयास प्रजा‌उत्पत्ती । पूर्वीं नेमिला प्रजापती ।

तोही आला द्वारकेप्रती । कृष्णमूर्ती पहावया ॥२६॥

सनकादिक आत्माराम । अवाप्तसकळकाम ।

तेही हो‌ऊनि आले सकाम । मेघश्याम पहावया ॥२७॥

भूतनायक रुद्रगण । आले अकराही जण ।

पहावया श्रीकृष्ण । भूतगणसमवेत ॥२८॥

पहावया श्रीकृष्णरावो । घे‌ऊनि गणांचा समुदावो ।

द्वारके आला महादेवो । भूतभविष्यांचा पहा हो त्रिकाळज्ञाता ॥२९॥

श्रीकृष्णदर्शनाची उत्कंठा । थोर लागली नीलकंठा ।

धांवतां मोकळ्या सुटल्या जटा । कृष्णवरिष्ठा पहावया ॥३०॥

इन्द्रो मरुद्‌भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ ।

ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवताः ॥ २ ॥

गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्धचारणगुह्यकाः ।

ऋषयः पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नराः ॥ ३ ॥

द्वारकामुपसञ्जग्मुः सर्वे कृष्णदिदृक्षवः ।

एकुणपन्नास मरुग्दण । तेणेंसीं इंद्र आला आपण ।

पहावया श्रीकृष्ण । स्वयें जाण सादर ॥३१॥

सांडोनियां रविमंडळ । बारा आदित्यांचा मेळा ।

पहावया कृष्णसोहळा । तृषित डोळां हो‌ऊनि आले ॥३२॥

सूर्य अधिष्ठिला डोळां । देखे पदार्थां सकळां ।

कृष्ण न देखतां आंधळा । सूर्यो पावला अंधत्व ॥३३॥

पाहतां श्रीकृष्णाचें मुखकमळ । फिटलें सूर्याचें पटळ ।

मग देखणा झाला केवळ । सर्वांगें सकळ स्वयें रवि ॥३४॥

तिन्ही अग्नी तेजाळे । परी ते धूमें झांकोळले ।

कृष्ण देखतांच उजळले । निर्धूम जाहले निजतेजें ॥३५॥

आठां वसूंचा मेळा । पाहों आला कृष्णलीला ।

म्हणे मदनाचा पुतळा । तंव तो खेळे लील कृष्णांकीं ॥३६॥

अश्विनीकुमार धन्वंतरी । तेही भवरोगें पीडिले भारी ।

कृष्णदर्शनामृतकरीं । निरुज क्षणावरी ते जाहले ॥३७॥

ऋषभदेव अंगिरस । रुद्र मीनले असमसाहस ।

विश्वे-साध्यदेव बहुवस । देवीं आकाश दाटलें ॥३८॥

आमुची गायनकळा मोठी । होतें गंधर्वांच्या पोटीं ।

ते कृष्णवेणुगीतासाठीं । जाहली शेवटीं न सरती ॥३९॥

यालागीं दर्शनाची आस । क्षणक्षणां पाहती वास ।

त्यांसी गायनकळा सावकाश । दिधली सुरस कृपामात्रें ॥४०॥

अप्सरा म्हणती आम्ही नाचणी । तंव काळियाच्या फणारंगणीं ।

एकेचि तालें लाजवूनी । तत्क्षणीं सांडिल्या ॥४१॥

त्या दीनवदना कामिनी । आल्या दर्शनालागोनी ।

नाचों शिकविल्या नाचणी । रासरंगणीं भृकुटिमात्रें ॥४२॥

पहावया श्रीरंग । आले पाताळींचे पन्नग ।

सिद्ध चारण अनेग । विद्याधर साङ्ग समुदायें ॥४३॥

कश्यपादि ऋषीश्वर । अर्यमादि पितर ।

गुह्यक आणि किन्नर । आले अपार स्वगणेंसीं ॥४४॥

एवं विमानांचिया पंक्तीं । दाटलिया द्वारकेप्रती ।

पहावया कृष्णमूर्ती । आले सुरपती स्वानंदें ॥४५॥

वपुषा येन भगवान्नरलोकमनोरमः ।

यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम्‌ ॥ ४ ॥

जेणें शरीरें श्रीहरी । नाना चरित्रांतें करी ।

यश विस्तारिलें संसारीं । दुराचारी तरावया ॥४६॥

ऐकतां श्रीकृष्णकीर्ती । चतुर्विध प्रायश्चितांची गती ।

खुंटली जी निश्चितीं । श्रवणार्थीं सादर जाहलिया ॥४७॥

भावें घेतलिया श्रीकृष्णनाम । सकळ पातकां करी भस्म ।

देवीं देखिला पुरुषोत्तम । विश्रामधाम जगाचें ॥४८॥

ठाणठकारें अति‌उत्तम । सुरनरांमाजी मनोरम ।

डोळ्यां जाहला विश्राम । मेघश्याम देखोनी ॥४९॥

मुकुटकुंडलें मेखला । कांसे कसिला सोनसळा ।

कंठीं रुळे वनमाळा । घनसांवळा शोभतु ॥५०॥

लावण्यगुणनिधान । अवतारमाळे मुख्य रत्‍न ।

देवीं देखिला श्रीकृष्ण । निवासस्थान द्वारका ॥५१॥

तस्यां विभ्राजमानायां समृद्धायां महर्द्धिभिः ।

व्यचक्षतावितृप्ताक्षाः कृष्णमद्‍भुतदर्शनम्‌ ॥ ५ ॥

कृष्णें अधिष्ठिली पुरी । कनककळसांचिया हारी ।

रत्नें जडिलीं नाना कुसरीं । तेज अंबरीं न समाये ॥५२॥

जे द्वारकेभीतरीं । कामधेनु घरोघरीं ।

कल्पद्रुमांचिया हारी । खेळणीं द्वारीं चिंतामणींचीं ॥५३॥

द्वारकाजननिवासियांसी । घरीं नवरत्‍नांचिया राशी ।

ऋद्धिसिद्धि करूनि दासी । हृषीकेशी नांदतु ॥५४॥

कृष्णरूपाचिया लालसे । डोळ्यां तेणें लाविलें पिसें ।

आवडी जाहले मोरपिसें । अतिडोळसें हरि‍अंगीं ॥५५॥

कैसी बरवेपणाची शोभा । पाहतां नयनीं निघती जिभा ।

रसाळपणें तो वालभा । उपनिषद्‌गाभा साकारला ॥५६॥

कृष्ण पहावया आवडी । होताहे देवांसी वरपडी ।

डोळ्यां थोर लागली गोडी । अर्ध घडी न विसंबती ॥५७॥

कृष्णरूपाचें कवतुक । पाहतां नयनां लागली भूक ।

अंतरीं निबिड दाटलें सुख । तरी अधिकाधिक भुकेले ॥५८॥

अवलोकितां श्रीकृष्णासी । दृष्टीसी दाटणी होतसे कैशी ।

मुंडपघसणी न्याहारासी । हृषीकेशी पहावया ॥५९॥

मागें पुढें श्रीकृष्णासी । देखणेनि वेढिलें चौंपाशीं ।

भाग्य उपजलें डोळ्यांसी । पूर्णपुरुषासी देखती ॥६०॥

श्रीकृष्ण घनमेघ सांवळा । निजात्मभावें पाहतां डोळां ।

सहजें श्यामता आली बुबुळा । कृष्णकळा ठसावली ॥६१॥

जो न कळेचि वेदविवंचना । योगियांच्या न ये ध्याना ।

त्या प्रत्यक्ष देखोनि कृष्णा । भाग्यगणना अपूर्व ॥६२॥

ऐसा देखोनियां श्रीहरी । देव सुमनांच्या शतधारीं ।

बहु वरुषले पै अंबरीं । राहोनि वरी विमानीं ॥६३॥

स्वर्गोद्यानोपगैर्माल्यैश्छादयन्तो युदूत्तमम्‌ ।

गीर्भिश्चित्रपदार्थाभिस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्‌ ॥ ६ ॥

मांदार पारिजात संतान । कल्पद्रुम हरिचंदन ।

ऐशिया वृक्षांचीं सुमनें जाण । कृष्णावरी संपूर्ण वरुषले ॥६४॥

श्रीकृष्णासी चहूंकडां । दिव्य सुमनांचा जाहला सडा ।

समस्त देवीं सन्मुख पुढां । केला पैं गाढा जयजयकारु ॥६५॥

सार्थ पदबंधरचना । नाना गद्यपद्यविवंचना ।

स्तवूं आदरिलें यदुनंदना । अमरसेना मिळोनी ॥६६॥

श्रीदेवा ऊचुः ।

नताः स्म ते नाथ पदारविन्दं बुद्धीन्द्रियप्राणमनोवचोभिः ।

यच्चिन्त्यतेऽन्तहृदि भावयुक्तैर्मुमुक्षुभिः कर्ममयोरुपाशात्‌ ॥ ७ ॥

विवेकयुक्त प्राणधारणा । मनसा वाचा कर्मणा ।

नमस्कारु तुझिया चरणां । सच्चिद्धना श्रीकृष्णा ॥६७॥

इंद्रिय‍उपरमालागीं जाणा । सांडूनि विषयवासना ।

दश इंद्रियीं लागलों चरणां । नमन श्रीकृष्णा निजभावें ॥६८॥

विषयीं हो‌ऊनियां उदास । सांडोनि संसाराची आस ।

चरण चिंतिती तापस । कर्मपाश छेदावया ॥६९॥

ऐसे मुक्तीचिया वासना । मुमुक्षु चिंतिती चरणां ।

त्यांसी अर्धक्षण न येसी ध्याना । दृढ भावना करितांही ॥७०॥

ते प्रत्यक्ष तुझे चरण । आम्हांसी झालें जी दरुषण ।

देव आपुल्या भाग्या आपण । अतिस्तवन करिताति ॥७१॥

देखूनि सगुण स्वरूपासी । एवढी श्लाघ्यता कां म्हणसी ।

जें आलें आकारासी । तें निश्चियेंसी मायिक ॥७२॥

जैसे तुम्ही शरीरधारी । तैसाच मीही एकु शरीरी ।

त्या माझेनि दर्शनेंकरीं । तुम्ही कैशापरी तराल ॥७३॥

ऐसें न म्हणावें जी अनंता । तूं मायेचा नियंता ।

हेंही कळलें असे तत्वतां । समूळ कथा परियेसीं ॥७४॥

त्वं मायया त्रिगुणयाऽऽत्मनि दुर्विभाव्यं । व्यक्तं सृजस्यवसि लुम्पसि तद्‍गुणस्थः ।

नैतैर्भवानजित कर्मभिरज्यते वै । यत्स्वे सुखेऽव्यवहितेऽभिरतोऽनवद्यः ॥ ८ ॥

झोंप लागल्या झोंप न दिसे पाहीं । जागें जाहल्या दिसतचि नाहीं ।

तैसी माया अतर्क्य देहीं । न पडे ठायीं सुरनरां ॥७५॥

मूळींच तुझी अतर्क्य माया । तिसी गुणक्षोभु जाहला साह्या ।

ते ब्रह्मादिकां न येचि आया । देवराया श्रीकृष्णा ॥७६॥

तूं धरोनि दैवीमायेसी । ब्रह्मादिकांतें सृजिसी ।

प्रतिपाळोनि संहारिसी । तूं त्या कर्मासी अलिप्त ॥७७॥

स्वप्नीं स्वयें सृष्टि सृजिली । प्रतिपाळूनि संहारिली ।

ते क्रिया कर्त्यासी नाहीं लागली । तेवीं सृष्टि केली त्वां अलिप्तत्वें ॥

७८॥

मृगजळाची भरणी । सूर्य करी निजकिरणीं ।

शोषूनि ने अस्तमानीं । अलिप्तपणीं तैसा तूं ॥७९॥

समूळ धर्माची वाढी मोडे । अधर्माची शीग चढे ।

तैं तुज अवतार धरणें घडे । आमुचें सांकडें फेडावया ॥८०॥

करोनि अधर्माचा घातु । धर्म वाढविशी यथस्थितु ।

देवांसी निजपदीं स्थापितु । कर्मातीतु तूं श्रीकृष्णु ॥८१॥

तुज अखंडदंडायमान । आत्मसुखाचें अनुसंधान ।

तें आम्हांसी नाहीं अर्ध क्षण । दीनवदन यालागीं ॥८२॥

ज्यासी आत्मसुख निरंतर । तो देहधारी परी अवतार ।

त्याचे चरण पवित्रकर । गंगासागर आदि तीर्थांसी ॥८३॥

तो जरी वर्ते गुणांआंतु । तरी तो जाणावा गुणातीतु ।

त्याचा चरणरेणु करी घातु । त्रैलोक्यांतु महापापां ॥८४॥

ऐशी तुझ्या दासांची कथा । त्या तुझे चरण वंदूं माथा ।

असो चरणांची हे कथा । कीर्ति ऐकतां निजलाभु ॥८५॥

चरण देखती ते भाग्याचे । त्यांचें महिमान न वर्णवे वाचे ।

पवित्रपण तुझिये कीर्तीचें । परिस साचें स्वामिया ॥८६॥

अग्निशिखा समसमानीं । इंधन घलितां वाढे अग्नी ।

आशा वाढे देहाभिमानीं । श्रवणकीर्तनीं ते त्यागवी ॥८७॥

शुद्धिर्नृणां न तु तथेड्य दुराशयानां । विद्याश्रुताध्ययनदानतपःक्रियाभिः ।

सत्त्वात्मनामृषभ ते यशसि प्रवृद्ध । सच्छ्रद्धया श्रवणसम्भृतया यथा स्यात्‌ ॥ ९ ॥

कृष्णस्तवनें स्तविता तरे । श्रवणद्वारें ऐकता उद्धरे ।

यालागीं स्तव्य तूंचि निर्धारे । स्तवनद्वारें तारकु ॥८८॥

एवं तुझे कीर्तीचें श्रवण । तेंचि परम शुद्धीसी कारण ।

यावेगळें जें साधन । तें केवळ जाण प्रयास ॥८९॥

ऐकें गा सुरवरिष्ठा । तुझिया श्रवणाची उत्कंठा ।

अंतरीं पापाचा मळकटा । धुवोनि चोखटा करी वृत्ती ॥९०॥

तुझ्या श्रवणीं हो‌ऊनि उदास । तपें तपतां तापस ।

नाना साधनीं कर्कश । जाहल्या निरस मती त्यांच्या ॥९१॥

’मंत्रविद्याग्रहण’ । विकळ उच्चारितां वर्ण ।

शुद्धी नव्हे परी दारुण । पातक पूर्ण अंगीं वाजे ॥९२॥

करितां ’शास्त्रश्रवण’ । चौगुणां गर्व चढे पूर्ण ।

तो ज्ञातेपणाचा अभिमान । न निघे जाण चतुर्मुखा ॥९३॥

करितां ’वेदाध्ययन’ । विस्वर गेलिया उच्चारण ।

शुद्धी नव्हेचि परी मरण । अवश्य जाण वृत्रासुरा‌ऐसें ॥९४॥

’दान’ देतां नृग बहुवस । कृपीं जाला कृकलास ।

प्राप्ती दूरी परी नाश । असमसाहस रोकडा ॥९५॥

’तप’ करितां ऋष्यशृंगारासी । तो वश जाहला वेश्यांसी ।

श्रद्धा श्रवणाचिया ऐशी । शुद्धी आणिकांसी पैं नाहीं ॥९६॥

’कर्म’ करावें यथानिगुती । तंव त्या कर्माची गहन गती ।

प्राचीनबर्ह्याची कर्मस्थिती । नारदोक्तीं सांडविली ॥९७॥

कर्मीं आचमन करावें । तेथ माषामात्र जळ घ्यावें ।

न्यूनाधिकत्वासवें । दोष पावे सुरापानसम ॥९८॥

एवं दुष्टहृद्‍य ज्यासी । तपादिक साधनें त्यासी ।

शुद्धि नव्हे हृषीकेशी । श्रवणें कीर्तीसी नायकतां ॥९९॥

श्रवणें परीक्षिती तरला । श्रवणें क्रौंच उद्धरिला ।

मकरोदरीं श्रवण पावला । सिद्ध जाहला मत्स्येंद्र ॥१००॥

तुझें श्रवण दोपरी । एक तें चित्तशुद्धी करी ।

दुसरें जीवब्रह्म‍ऐक्य करी । दोंहीपरी उद्धारु ॥१॥

प्रत्यक्ष पाहतां वाराणसी । श्रवणीं तारक ब्रह्म उपदेशी ।

मुक्तिक्षेत्र जाहली काशी । श्रवणें जीवासी उद्धारु ॥२॥

तूं अवाप्तसकळकाम । निष्कामाचें निजधाम ।

ऐशिया तुज करणें कर्म । भक्तभ्रम छेदावया ॥३॥

नाना चरित्रांची करणी । करिता झालासी चक्रपाणी ।

मोक्षमार्गाची निजश्रेणी । दिधली रचूनि जनासी ॥४॥

चित्तशुद्धीसी कारण । प्रेमयुक्त कीर्तिश्रवण ।

येथ सच्छ्रद्धाचि प्रमाण । अकारण साधनें ॥५॥

अपेक्षा जें जें साधन साधिलें । तें तें अपेक्षेनेंचि फोल केलें ।

निरपेक्षाचें हृदय भलें । वेगीं गेलें परमार्थीं ॥६॥

हृदयाचे सखोल आळा । स्वधर्मबीजें अंकुरला ।

श्रद्धेचा वेल उगवला । कोंभ निघाला तरितरितु ॥७॥

सच्छ्रवणप्रबळजळें । रुतलीं वैराग्यदृढमूळें ।

वेगीं गेलीं निजबळें । श्रद्धामेळें चिदाकाशीं ॥८॥

ते चिदाकाशींचा चंद्रमा । स्वप्रकाश तूं पुरुषोत्तमा ।

साधक शिणती मेघश्यामा । तुझी प्रतिमा पहावया ॥९॥

त्यां तुझे श्रीचरण । प्रत्यक्ष जाहलें दर्शन ।

घालोनियां लोटांगण । चरणस्तवन करिताती ॥११०॥

स्यान्नस्तवाङ्‌घ्रिरशुभाशयधूमकेतुः । क्षेमाय यो मुनिभिरार्द्रहृदोह्यमानः ।

यः सात्वतैः समविभूतय आत्मवद्‍भिः । व्यूहेऽर्चितः सवनशः स्वरतिक्रमाय ॥ १० ॥

आमुच्या अशुभाशयाचा घातु । करिता चरणधूमकेतु ।

तुझाचि जी विख्यातु । त्रैलोक्यांतु श्रीकृष्णा ॥११॥

पाप‍इंधनाचा मेळु । तेथ तुझा चरण वडवानळु ।

लागतां तो अतितेजाळु । तिळेंतिळु जाळितु ॥१२॥

ऐसा पापियांतें कांपविता । प्रेमळांतें अभयदाता ।

तुझा चरण जी अनंता । हृदयीं सर्वथा वाहताति ॥१३॥

तेंचि हृदय जी कैसें । वोळलें भक्तिप्रेमरसें ।

तेथ तुझे चरण सावकाशें । अति‌उल्हासें वाहताति ॥१४॥

करितां चरणाचें ध्यान । जे विसरले भूकतहान ।

त्यांसी द्यावया अभयदान । चरणध्वजु जाण पैं तुझा ॥१५॥

तोचि चरण सात्वतीं । पावावया समविभूती ।

पूजिला जी श्रीपती । चतुर्मूती व्यूहरूपें ॥१६॥

’वासुदेव’ ’संकर्षण’ । ’अनिरुद्ध’ आणि ’प्रद्युम्न’ ।

हाचि चतुर्व्यूह जाण । पूजास्थान भक्तांचें ॥१७॥

भिन्न भिन्न चारी व्यक्ती । चहूं रूपीं एक मूर्ती ।

ऐसें जाणोनि पूजिजे भक्तीं । ’व्यूहस्थिति’ त्या नांव ॥१८॥

’सात्वत’ म्हणिपती ते भक्त । भगवत्पद‍ऐश्वर्यातें वांछित ।

चतुर्व्यूहरूपें पूजित । ऐश्वर्यीं चित्त ठेवूनी ॥१९॥

जन्ममरणप्रवाहस्थिती । नासावया एक भक्तीं ।

पूजा कीजे चतुर्मुर्ती । आत्मवंती सज्ञानीं ॥१२०॥

त्रिषवण* त्रिकाळ । पूजा करितां अविकळ । [*तीन सवने]

भजोनि जिंतिला कळिकाळ । जन्ममूळ छेदावया ॥२१॥

आणिकही भक्तजन । तुझें करिताति भजन ।

यज्ञद्वारा होमहवन । विधि विधान वेदोक्त ॥२२॥

यश्चिन्त्यते प्रयतपाणिभिरध्वराग्नौ । त्रय्या निरुक्तविधिनेश हविर्गृहीत्वा ।

अध्यात्मयोग उत योगिभिरात्ममायां । जिज्ञासुभिः परमभागवतैः परीष्टः ॥ ११ ॥

दीक्षाग्रहणीं अतिसादर । यज्ञद्वारा भजनतत्पर ।

क्रियेपासोनि नेमिले कर । हस्तव्यापार न करिती ॥२३॥

तेथ वेदत्रयीची विधानकळा । बाहेर त्रिगुणांची त्रिमेखळा ।

आंत यज्ञपुरुष आव्हानिला । चैतन्यतेजाळा सर्वात्मा ॥२४॥

तेथ ओंकार वषट्कार । लक्षणोक्त मंत्र‍उच्चार ।

द्रव्यें अर्पिती अपार । अतिपवित्र अवदानीं ॥२५॥

आणिक एक योगयुक्त । योगधारणा तूतें भजत ।

प्राणापानांची समता देत । आसनस्थ हो‌ऊनियां ॥२६॥

वज्रासनीं दृढ बंध । भेदोनि षट्चक्रांचे भेद ।

कुंडलिनीचा स्कंध । अतिसुबद्ध थापटिला ॥२७॥

ते खवळली महाशक्ती । वेगें चालिली ऊर्ध्वगती ।

पवन प्राशूनि ग्रासिती । योगस्थिती गगनातें ॥२८॥

शोषूनि सहस्त्रदळाचे पाट । आटपीठ आणि गोल्हाट ।

क्रमोनियां श्रीहाट । आली अति‌उद्भट ब्रह्मस्थाना ॥२९॥

तेथ परमानंदाचा भोग । शिवशक्तींचा संयोग ।

यापरी अभ्यासोनि योग । हा भजनमार्ग योग्यांचा ॥१३०॥

तुझी जाणावया माया । एक भजों लागले तुझिया पाया ।

सर्वथा अतर्क्य तुझी माया । देवराया श्रीकृष्णा ॥३१॥

माया न लक्षेचि लक्षितां । तोचि मायामोह जाहला चित्ता ।

मग ते सिद्धीलागीं तत्वतां । चरण भगवंता पूजिती ॥३२॥

आणिकही एक पक्ष । तुज भजावया मुमुक्ष ।

जाले गा अतिदक्ष । अध्यात्मपक्षनिजयोगें ॥३३॥

आत्ममायेचा नाशु । करावया जिज्ञासु ।

निजात्मबोधें सावकाशु । अति‌उल्हासु पूजेचा ॥३४॥

विवेकाचिया भावना । नित्यानित्याची विवंचना ।

करूनि आणितां अनुसंधाना । सर्वत्र जाणा तूंचि तूं ॥३५॥

जें अनित्यपणें वाळिलें । मायिकत्वें मिथ्या जाहलें ।

मग चिन्मात्रैक उरलें । निर्वाळिलें निजरूप ॥३६॥

एवं पाहतां चहूंकडे । तुझेंचि स्वरूप जिकडे तिकडे ।

मग पूजिती वाडेंकोडें । निजसुरवाडें सर्वत्र ॥३७॥

जें जें देखती जे जे ठायीं । तें तें तुजवांचूनि आन नाहीं ।

ऐसा सर्वत्र चरण पाहीं । ठायींचा ठायीं पूजिला ॥३८॥

पर्युंष्टया तव विभो वनमालयेयं । संस्पार्धिनी भगवती प्रतिपत्नीवच्छ्रीः ।

यः सुप्रणीतममुयाहणमाददन्नो । भूयात्सदाङ्‌घ्रिरशुभाशयधूमकेतुः ॥ १२ ॥

ऐसे सर्वत्र तूतें पूजिती । भक्त पढियंते होती ।

त्यांची पूजा तेही अतिप्रीतीं । स्वयें श्रीपती मानिसी ॥३९॥

रानींची रानवट वनमाळा । भक्तीं आणूनि घातली गळां ।

रमा सांडोनि उताविळा । स्वयें भाळला माळेसी ॥१४०॥

भक्तीं अर्पिली आवडीं । म्हणौनि तियेची अधिक गोडी ।

शिळी जाहली तरी न काढी । अर्धघडी गळांची ॥४१॥

भक्तीं भावार्थें अर्पिली । देवें सर्वांगीं धरिली ।

यालागीं सुकों विसरली । टवटवीत सर्वदा ॥४२॥

तिचा आस्वादितां गंधु । भावें भुलला मुकुंदु ।

श्रियेसी उपजला क्रोधु । सवतीसंबंधु मांडिला ॥४३॥

मज न येतां आधीं । भक्तीं अर्पिली नेणों कधीं ।

मी तरुण सांडोनि त्रिशुद्धी । ते वृद्ध खांदीं वाहातसे ॥४४॥

देव नेणे भोगाची खूण । ती वृद्ध मी तरुण ।

परी तिशींच भुलला निर्गुण । गुणागुण हा नेणे ॥४५॥

मज चरण सेवा एकादे वेळां । हे सर्वकाळ पडली गळां ।

मजहूनि स्नेह आगळा । नेला वनमाळा सर्वथा ॥४६॥

मातें डावलूनि वेगीं । हे बैसली दोहीं अंगीं ।

इसीं बोलतो श्रीशार्ङ्गीं । मजचिलागीं त्यागील ॥४७॥

मज दीधली चरणांची सेवा । इचा मत्सरु किती सहावा ।

आपाद आवरिलें यादवा । माझी सेवा हरितली ॥४८॥

मी कुळात्मजा क्षीराब्धीची । हे रानट रानींची ।

खांदीं बैसली देवाची । भीड भक्तांची म्हणवूनि ॥४९॥

हे भक्तिबळें बैसली खांदीं । कंहीं नुतरेचि त्रिशुद्धी ।

रमा वनमाळेतें वंदी । द्वेषबुद्धी सांडोनी ॥१५०॥

ऐशी भक्तांची पूजा । तुज आवडे गरुडध्वजा ।

सुप्रणीत भावो वोजा । चरणीं तुझ्या अर्पिल्या ॥५१॥

तो चरणधूमकेतु तुझा । आमुच्या पापांतें नाशू वोजा ।

पुनः पुनः गरुडध्वजा । पापसमाजा निर्दळू ॥५२॥

करितां चरणांचें वर्णन । न धाये देवांचें मन ।

पुढपुढतीं चरणस्तवन । ध्वजलक्षण वर्णिती ॥५३॥

केतुस्त्रिविक्रमयुतस्त्रिपतत्पताको । यस्ते भयाभयकरोऽसुरदेवचम्वोः ।

स्वर्गाय साधुषु खलेष्वितराय भूमन्‌ । पादः पुनातु भगवन्‌ भजतामघं नः ॥ १३ ॥

बलिबंधनीं अनंता । त्रिविक्रमचरणु वाढतां ।

सत्यलोकाही वरुता । दिसे झळकता श्रीचरणु ॥५४॥

चरणु वाढला सर्वांवरी । तो ’केतु’ बोलिजे कवीश्वरीं ।

पताका झळकत कवणेपरी । सुरसरी निजगंगा ॥५५॥

बलिबंधनीं आवेश । चरण उचलिला दुराश ।

नखें भेदला आवरणकोश । जळ बहुवस चालिलें ॥५६॥

चरणस्पर्शें भगवंता । जाहली जीवनासी पवित्रता ।

ब्रह्मा कमंडलीं धरितां । शिवें माथां वाहिली ॥५७॥

चरणध्वजीं पताका ते गंगा । त्रिवाहिनी त्रिपथगा ।

चरणशोभा श्रीरंगा । नयनभृंगा उल्हासु ॥५८॥

केतु झळकलिया पाठीं । आसुरी सेनेसी भय उठी ।

दैवी संपत्तीचे पोटीं । अत्यंत उठी आल्हादु ॥५९॥

आणिक चरणाची कथा । देवांसी स्वर्गसुखदाता ।

तोच चरणु अधर्मवंतां । होय तत्वतां नरकहेतु ॥१६०॥

एक तरले चरण पूजितां । एक तरले चरण ध्यातां ।

चरण उपेक्षिती सर्वथा । अधःपाता ते जाती ॥६१॥

चरण वंदिती कां निंदिती । ते निजपदाप्रती जाती ।

सर्वथा जे उपेक्षिती । अधोगती तयांसी ॥६२॥

चरण वंदितां तरली शिळा । निंदितां उद्धरिलें शिशुपाळा ।

जे उपेक्षिती चरणकमळा । तयां खळां रौरव ॥६३॥

ऐकें स्वामिया व्यापका । ऐसा तुझा चरण निका ।

आमुच्या सकळ पातकां । क्षणार्थें देखा उद्धारु ॥६४॥

जेथ पापाचा जाहला उद्धारु । तेथ सहजचि खुंटला दुराचारु ।

ऐसा तरावया संसारु । चरण साचारु पैं तुझा ॥६५॥

नस्योतगाव इव यस्य वशे भवन्ति । ब्रह्मादयस्तनुभृतो मिथुरर्द्यमानाः ।

कालस्य ते प्रकृतिपूरुषयोः परस्य । शं नस्तनोतु चरणः पुरुषोत्तमस्य ॥ १४ ॥

निजसुखातें विस्तारिता । तुझा चरण जी अच्युता ।

काळादिकर्माचा शास्ता । आत्मा नियंता देवाचा ॥६६॥

तूं काळाचा निजनियंता । काळासी अकाळें न करवे सत्ता ।

देवांसी अधिकारीं स्थापिता । देवनियंता तूं कृष्णा ॥६७॥

कर्मस्वामी तूं कृष्णनाथा । इंद्रियक्रिया समस्ता ।

कोणा न करवे अन्यथा । कर्मनियंता श्रीकृष्णा ॥६८॥

ब्रह्मादि शरीरधारी । तुज आधीन गा श्रीहरी ।

जैसे नाथिले बैल नांगरीं । कृषीवळू धरी स्वामित्वें ॥६९॥

तेथ जो राहे मागें पुढें । तो झोडिजे आसुडें ।

तुझे आज्ञेवरी रोकडे । वर्तती गाढे कळिकाळादिक ॥१७०॥

संसारलक्षण शेतासी । अधिकारीं जुंपोनि सर्वांसी ।

निजकर्में क्षेत्रासी । तूं वाहविसी निजाज्ञा ॥७१॥

रोंवोनि अहंकाराची मेढी । महत्तत्वांचें खळें झाडी ।

त्रिगुणदोरें बापुडीं । बांधिशी कडोविकडी जीवपशूंतें ॥७२॥

उदो‌अस्तांचेनि झणत्कारें । देतां निजकर्मांचे फेरे ।

जो खांदा चुकवोनि वोसरे । तोचि मारें मारिजे ॥७३॥

हा बोल जरी म्हणसी वायां । ’सृष्टिकर्त्री धरिती माया ।

मजसी संबंध नाहीं यया ’ । देवराया हें न म्हणें ॥७४॥

मायेसी तूं अधिष्ठान । यालागीं तूं परम कारण ।

तुझिये मांडीवरी जाण । क्रीडास्थान प्रकृतिपुरुषां ॥७५॥

तूं मायेहूनि अपारु । प्रकृतिपुरुषांहूनि परु ।

काळाचा काळ तूं दुर्धरु । सर्वसंहारुकर्ता तूं ॥७६॥

आमुच्या निजसुखा उत्तमा । तुझा चरणविस्तार मेघश्यामा ।

हेंचि मागों पुरुषोत्तमा । कृपा आम्हांवरी कीजे ॥७७॥

अस्यासि हेतुरुदयस्थितिसंयमानाम्‌ । अव्यक्तजीवमहतामपि कालमाहुः ।

सोऽयं त्रिणाभिरखिलापचये प्रवृत्तः । कालो गभीररय उत्तमपूरुषस्त्वम्‌ ॥ १५ ॥

जगाची उत्पत्ति स्थिति । तुजचिपासोनि श्रीपति ।

सकळ संहरिता अंतीं । तूंचि निश्चितीं महाकाळु ॥७८॥

क्षोभलिया तामसी शक्ती । सृष्टीचा प्रळय करी अंतीं ।

तेथें बीजरूपीं अव्यक्तीं । जीव राहती सूक्ष्मत्वें ॥७९॥

मग उत्पत्तीचे काळवेळे । तींच बीजें विरूढती सकळें ।

पाल्हेजती स्थितिकाळें । पुष्पफळें सफळित ॥१८०॥

’ हे गुणक्षोभाची अवस्था । तेथ मी नव्हें प्रळयकर्ता ’ ।

ऐसें म्हणसी जरी कृष्णनाथा । तरी हे कथा परियेसीं ॥८१॥

तुझा साचार जाहलिया भावो । माया महत्तत्व आणि जीवो ।

नासोनियां दास पाहा हो । निजपदीं निर्वाहो भोगिती ॥८२॥

त्या तुज सकळ संहारितां । कोण दुर्घटता कृष्णनाथा ।

कारणेंसी प्रळयकर्ता । तूंचि सर्वथा महाकाळु ॥८३॥

कळों नेदिसी संसारस्थिती । अतिसूक्ष्म काळगती ।

नाश करिसी अंतीं । निजप्रकृतिविकार ॥८४॥

प्रळयासी प्रमाण मूळ । लव निमेष घटिका पळ ।

अहोरात्र त्रिकाळ । ’त्रिनाभी’ केवळ जो म्हणिये ॥८५॥

ऐसिये गंभीर गतीसीं । मायामहत्तत्व नाशिसी ।

तो तूं ’महाकाळ’ होसी । हृषीकेशी श्रीकृष्णा ॥८६॥

त्वत्तः पुमान्‌ समधिगम्य यया स्यवीर्यं । धत्ते महान्तमिव गर्भममोघवीर्यः ।

सोऽयं तयानुगत आत्मन आण्डकोशं । हैमं ससर्ज बहिरावरणैरुपेतम्‌ ॥ १६ ॥

पुढतीं सृष्टीचा सृजिता । तूंचि होशी गा अनंता ।

ते उत्पत्तीची अवस्था । मूळकर्ता तूंचि तूं ॥८७॥

तुझी लाहोनि वीर्यशक्ती । होये पुरुषासी पुरुषत्वप्राप्ती ।

तेणें अंगीकारूनि प्रकृती । केलें उत्पत्ती गर्भाधान ॥८८॥

तेचि ते वेळीं प्रकृती । महत्तत्वीं होय गर्भवती ।

पंचतत्वेंसी गर्भीं धरिती । हिरण्यवर्ण अंडातें ॥८९॥

तें अमोघ वीर्य प्रबळ । गर्भीं विश्वाकार बाळ ।

धरिती जाहली वेल्हाळ । ब्रह्मांड सकळ अंडामाजीं ॥१९०॥

जैसें गर्भासी उल्ब जाण । तैसें अंडासी बहिरावरण ।

सप्तधा नेमस्त प्रमाण । तूं निर्माण करविता ॥९१॥

पृथ्वी जल अनल अनिल । नभ आणि अहंकार स्थूळ ।

सातवें तें अतिसबळ । जाण केवळ क्रियासूत्र ॥९२॥

त्या गर्भासी जतनेवरी । तूंचि आंतु आणि बाहेरी ।

रिघालासी सूत्रधारी । खांबसूत्र जैसा कां ॥९३॥

ऐसें जग जाहलें दोघांपासूनी । परी तिसरें न देखों कोणी ।

अवघी सृष्टी दोघाजणीं । दुमदुमुनी भरलीसे ॥९४॥

वाती लावूनि पाहतां । तिसरें न लगेचि हाता ।

दुसरी प्रकृती निर्धारितां । तेही सर्वथा टवाळ ॥९५॥

ऐसा दुजेनवीण एकला । एकलाचि विश्व जाहला ।

आकळीत कौशल्यकळा । मल्लमर्दना श्रीकृष्णा ॥९६॥

एवं एकलेपणें तूं कर्ता । त्यालागीं लेपु न लगे सर्वथा ।

कर्म करूनि तूं अकर्ता । तेचि कथा परियेसीं ॥९७॥

तत्तस्थूषश्च जगतश्च भवानधीशो । यन्माययोत्थगुणविक्रिययोपनीतान्‌ ।

अर्थाञ्जुषन्नपि हृषीकपते न लिप्तो । येऽन्ये स्वतः परिहृतादपि बिभ्यति स्म ॥ १७ ॥

चरें आणि अचरें । जंगमें आणि स्थावरें ।

या जगाचा स्वामी तूं निर्धारें । केलें खरें गतश्लोकीं ॥९८॥

तेंचि स्वामित्व कैसें घडे । हें जरी पुससी धडफुडें ।

तरी तेहीविखीं रोकडें । वचन गाढें अवधारीं ॥९९॥

निजमायेचेनि योगें । नाना विषय भोगिसी अंगें ।

तें भोगिलेपण अंगीं न लगे । अकर्तात्मसंगें अलिप्त ॥२००॥

तोचि अकर्तात्मबोधु कैसा । जरी म्हणशी हृषीकेशा ।

ते आगमनिगमां अतर्क्य दशा । परम पुरुषा परियेसीं ॥१॥

भोग्य-भोग-भोक्ता । या तिहींतें तूं प्रकाशिता ।

जेवीं घटीं बिंबोनि सविता । अलिप्तता स्वभावें ॥२॥

घट-जळ-प्रति-बिंबासी । स्वयें सविता प्रकाशी ।

प्रकाशूनि अलिप्त त्यांसी । तेवीं तूं भोगासी श्रीकृष्णा ॥३॥

अथवा कर्म-कार्य-कर्ता । या तिहींमाजीं निजात्मता ।

देखे तो अभोक्ता । भोगोनि तत्वतां निजभोग ॥४॥

दर्पणींच्या प्रतिबिंबासीं । जो प्रवर्तला भोगासी ।

व्यभिचाराचा आळ त्यासी । केवीं अंगासी लागेल ॥५॥

जगचि हें अवघें । जो हो‌ऊनि ठाके अंगें ।

त्यासी बाधावें कोणें भोगें । निजात्मयोगें योगिया ॥६॥

ऐशिया बोधाचेनि बळें । तो विषयावरी जरी लोळे ।

तरी विषयाचेनि विटाळें । बोधु न मैळे तयांचा ॥७॥

तो घेणें देणें करी । पाहतां दिसे व्यवहारी ।

नांदतांही घरदारीं । त्यामाझारीं तो नाहीं ॥८॥

नेणोनि बोधाची मागी । भोगत्याग केला योगीं ।

तरी कांपताति सर्वांगीं । वासना अंगीं उरलीसे ॥९॥

स्वप्नीं विषय देखती । जागे जाहल्या प्रायश्चित घेती ।

नाहीं मावळली अहंकृती । यालागीं भीती सर्वदा ॥२१०॥

ऐशिया जी विषयभेडा । नाहीं निजबोधु धडफुडा ।

तैसा नव्हेसी तूं निधडा । दिसे रोकडा निजबोधु ॥११॥

स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि । भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डैः ।

पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणैः । यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न विभ्व्यः ॥ १८ ॥

मी निधडा निजबोधें संपूर्ण । म्हणशी देखों न शके कवण ।

ये अर्थींचें उपलक्षण । ऐक ते खूण स्वामिया ॥१२॥

सोळा सहस्त्र पत्‍न्या घरीं । आणि गोकुळींच्या परनारी ।

कुब्जादि मथुरेमाझारीं । कर्णकुमारी भोगिल्या ॥१३॥

मुंजी नव्हतां आधीं । भोगिली त्वां गोंवळी पेंधी ।

धरोनियां सांदीबिदीं । नदोनदीं असंख्य ॥१४॥

अविधी भोगितां नारी । बोध न मैळेचि श्रीहरी ।

अंगें रिघालासी क्षीरसागरीं । अर्जुना करीं धरोनी ॥१५॥

शेषशायी नारायणा । उत्कंठा तुझिया दर्शना ।

तेणें उपावो केला जाणा । हरूनि ब्राह्मणाचीं बाळें ॥१६॥

जेवीं आपुलें स्वरूप आपण । पहावया कीजे दर्पण ।

तेवीं पहावया कृष्णार्जुन । स्वयें नारायण अपत्यें आणी ॥१७॥

’तूं अवतार नर-नारायण । तुझें घ्यावया दरुषण ।

ब्राह्मण‍अपत्यें जाण । म्यां आपण आणिलीं’ ॥१८॥

ऐसे नारायणाचे बोल । सप्रेम अतिसखोल ।

आम्हीं ऐकिले गा सकळ । तुझा बोध अकळ श्रीकृष्णा ॥१९॥

तीं ब्राह्मणाचीं अपत्यें । जीं बहु काळ जाहलीं होतीं मृतें ।

तुवां आणोनि दिधिलीं श्री‌अनंतें । तीं देखलीं समस्तें चरितें आम्हीं ॥

२२०॥

तुझी नारायणासी आस्था । तेथ आमुची कवण कथा ।

पार न कळे जी अच्युता । गुणातीता श्रीकृष्णा ॥२१॥

मागां अवतार जाहले । परी ऐसें चरित्र नाहीं केलें ।

विधिवेदां लाजविलें । व्यभिचारियां दिधलें निजपद ॥२२॥

जें म्यां भोगिलें स्त्रियांसी । तें तूं उदासीनत्वें म्हणसी ।

तेणें बाध न पवे बोधासी । हृषीकेशी तें न घडे ॥२३॥

हावभावविलासेंसीं । अंगें दाविती चपळतेसी ।

तुज लक्षोनि पुरुषोत्तमासी । कामबाणासी योजिती ॥२४॥

वा‌ऊनि भ्रमंडलाचे वेढे । व्यंकट कटाक्षें बाण गाढे ।

सुरतमंत्रीं रोकडे । केले धडफुडे सतेज ॥२५॥

ज्या बाणांचे घायीं । इंद्र खोंचला सहस्त्रां ठायीं ।

शिव लोळविला पाहीं । मोहिनीव्यामोहीं महाबाणें ॥२६॥

ज्या बाणाचा पिसारा । लागतांचि पैं भेदरा ।

तापसीं घेतला परा । सोडोनि घरदारा पळाले ॥२७॥

ऐसें सोळा सहस्त्र बाण । अखंड तुजचिवरी संधान ।

करितां न मैळे बोधु जाण । अतिविंदान हें तुझें ॥२८॥

घरींच्या स्त्रिया सहस्त्र सोळा । गोकुलादि मथुरेच्या अबळा ।

तुज विषयी करावया गोपाळा । नव्हती सकळा समर्था ॥२९॥

त्यांचेनि तुज न करवे विषयी । परी त्या त्वां केल्या निर्विषयी ।

ऐसा तूं त्रैलोक्याचे ठायीं । स्वामी पाहीं श्रीकृष्णा ॥२३०॥

ऐशी तुझी कीर्ति ऐकतां । अथवा चरणतीर्थ घेतां ।

याचि दोंही तीर्थांची समर्थता । पवित्रता जगासी ॥३१॥

विभ्व्यस्तवामृतकथोदवहास्त्रिलोक्याः । पादावनेजसरितः शमलानि हन्तुम्‌ ।

आनुश्रवं श्रुतिभिरङ्घ्रिजमङ्गसङ्गैः । तीर्थद्वयं शुचिषदस्त उपस्पृशन्ति ॥ १९ ॥

तुझिये कीर्तीचें श्रवण । आंतरमलाचें क्षालन ।

करूनियां वृत्ति जाण । परम पावन कीर्तनें ॥३२॥

तुझिया चरणींची गंगा । सकळ पातकें ने भंगा ।

ते पायवणी श्रीरंगा । पवित्र जगातें करी ॥३३॥

या दोंही तीर्थांचें सेवन । अखंड करिती साधुजन ।

तेणें हो‌ऊनि परम पावन । समाधान निजवृत्ती ॥३४॥

अवतारांचे अंतीं । ये दोनी तीर्थीं अतिविख्याती ।

प्रगट केली तुवां क्षिती । तारावया श्रीपती निजदासां ॥३५॥

एक श्रवणें एक स्नानें । दोनी तीर्थें परम पावनें ।

प्रगट केलीं जगज्जीवनें । मलिन जनें तरावया ॥३६॥

श्रीबादरायणिरुवाच ।

इत्यभिष्टूय विबुधैः सेशः शतधृतिर्हरिम्‌ ।

अभ्यभाषत गोविन्दं प्रणम्याम्बरमाश्रितः ॥ २० ॥

शुक म्हणे परीक्षिती । यापरी देवीं समस्तीं ।

स्तविला स्वानंदें श्रीपती । परमभक्तिभावार्थें ॥३७॥

ऐसा करूनि स्तुतिवादु । संतोषविला गोविंदु ।

देवांसी होत असे आल्हादु । परम विनोदु सर्वांसी ॥३८॥

स्तुति करावया अग्रणी । ब्रह्मा शिव पुढें ये‌ऊनी ।

तिंहीं जय-जयकार करूनी । लोटांगणें घातलीं ॥३९॥

देव राहूनियां गगनीं । हात जोडोनि विमानीं ।

विनंती करावयालागोनी । ब्रह्मा पुढें राहोनी बोलतु ॥२४०॥

श्रीब्रह्मोवाच ।

भूमेर्भारावताराय पुरा विज्ञापितः प्रभो ।

त्वमस्माभिरशेषात्मन्तत्तथैवोपपादितम्‌ ॥ २१ ॥

उतरावया धराभारा । पूर्वीं प्रार्थिलासी यदुवीरा ।

अभय द्यावया सुरवरां । आम्हीं श्रीधरा विनविलें ॥४१॥

आम्हीं विनविलें जैसें । तुवां कार्य केलें म्हणों तैसें ।

त्याहूनियां विशेषें । केली निजविन्यासें धर्मवृद्धी ॥४२॥

तूं सर्वेश्वरु सर्वात्मा । जें कार्य न कळेचि आम्हां ।

तेंही तुवां पुरुषोत्तमा । घनश्यामा संपादिलें ॥४३॥

धर्मश्च स्थापितः सत्सु सत्यसन्धेषु वै त्वया ।

कीर्तिश्च दिक्षु विक्षिप्ता सर्वलोकमलापहा ॥ २२ ॥

सत्यवादी साधु जे कांहीं । ज्यांचा संकल्प तुझ्या पायीं ।

धर्म स्थापिला त्यांच्या ठायीं । तुवां पाहीं यथस्थित ॥४४॥

आणिक दश दिशांप्रती । विस्तारिली उदार कीर्ती ।

तेणें पावन त्रिजगती । होय निश्चितीं श्रवणद्वारें ॥४५॥

अवतीर्य यदोर्वंशे बिभ्रद्रूपमनुत्तमम्‌ ।

कर्माण्युद्दामवृत्तानि हिताय जगतोऽकृथाः ॥ २३ ॥

पूर्णपुरुषा हृषीकेशी । तूं अवतरलासी यदुवंशीं ।

सीमा तुझिया रूपासी । बरवेपणासी न करवे ॥४६॥

तूं सर्वांमाजीं सर्वोत्तम । देखतां वृत्तींसी उपरम ।

लीलाविग्रही पुरुषोत्तम । मनोरम सकळिकां ॥४७॥

कर्में केलीं परमाभ्दुतें । गोवर्धन धरिला वाम हस्तें ।

मुखें प्राशूनि वणव्यातें । गोपाळांतें वांचविलें ॥४८॥

मृता आणिलें गुरुपुत्रासी । गत गर्भ भेटविले देवकीसी ।

गोपालवत्सें तूं जाहलासी । विधात्यासी भुलविलें ॥४९॥

जगाचिया परम हिता-। लागीं नाना चरित्रकथा ।

करिता जालासी श्री‌अनंता । कृष्णनाथा निजजनका ॥२५०॥

यानि ते चरितानीश मनुष्याः साधवः कलौ ।

श्रृण्वन्तः कीर्तयंतश्च तरिष्यन्त्यञ्जसा तमः ॥ २४ ॥

कथाकौतुकें विचित्रें । नाना परींचीं चरित्रें ।

परम पावन पवित्रें । येणें अवतारें त्वां केलीं ॥५१॥

कलियुगीं साधुजन । या चरित्रांचें श्रवण कीर्तन ।

करितां तरले जाण । मायामोह त्रिगुणेंसीं ॥५२॥

यदुवंशेऽवतीर्णस्य भवतः पुरुषोत्तम ।

शरच्छतं व्यतीयाय पञ्चविंशाधिकं प्रभो ॥ २५ ॥

अवतरल्या यदुवंशीं । पुरुषोत्तमा हृषीकेशी ।

संख्या या अवतारांसी । जाहली ते तुजपाशीं सांगेन ॥५३॥

मृत्युलोकीं मनुष्यमर्यादा । शत वर्षें जी गोविंदा ।

ते अतिक्रमोनि आवदा । अधिक मुकुंदा पंचवीस जाहलीं ॥५४॥

नाधुना तेऽखिलाधार देवकार्यावशेषितम्‌ ।

कुलं च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम्‌ ॥ २६ ॥

आतां पुढें येथ कांहीं । देवकार्य उरलें नाहीं ।

यादवकुळ म्हणसी तेंही । नष्टप्राय पाहीं उरलेंसे ॥५५॥

उठवणी आलें हतिरूं । कां पांख उपडिल्या पांखरूं ।

तैसा यादवांचा दळभारू । भूमिये भारु उरला असे ॥५६॥

निवणाचा फुटका डेरा । कां क्षयो लागल्या राजकुमरा ।

वणवा आहाळल्या अजगरा । यादववीरां ते दशा ॥५७॥

दारुण ब्राह्मणाचा शाप । नाशला वीर्यशौर्यप्रताप ।

गळाला वाढिवेचा दर्प । केवळ प्रेतरूप दिसताती ॥५८॥

ततः स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे ।

सलोकाँल्लोकपालान्नः पाहि वैकुण्ठकिङ्करान्‌ ॥ २७ ॥

यालागीं जी यादवराया । आम्ही वांछूं तुझ्या पायां ।

वेगु कीजे स्वधामा यावया । सुरवर्या श्रीकृष्णा ॥५९॥

ऐकें देवकींनंदना । जरी मानेल तुझिया मना ।

तरी निघिजो जी याचि क्षणा । सुरसेना तिष्ठत ॥२६०॥

सलोक लोकपाळ जे जे । त्यांवरी तुवां कृपा कीजे ।

आम्ही किंकर गा तुझे । वचन मानिजे दासांचें ॥६१॥

ऐकें जी वैकुंठनाथा । तुझी थोर आम्हां अवस्था ।

आदिकरूनि उमाकांता । आणि समस्तां देवांसी ॥६२॥

श्रीभगवानुवाच ।

अवधारितमेतन्मे यदात्थ विबुधेश्वर ।

कृतं वः कार्यमखिलं भूमेर्भारोऽवतारितः ॥ २८ ॥

जो योगज्ञाना मुकुटमणी । मेघगंभीरया वाणी ।

ब्रह्मयाप्रती चक्रपाणी । हास्यवदनीं । बोलिला ॥६३॥

नादब्रद्म मुसावलें । कीं निजानंदाचें फळ पिकलें ।

तैसें श्रीमुखें बोलों आदरिलें । भाग्य उदेलें श्रवणांचें ॥६४॥

गौरवें म्हणे ’ब्रह्मदेवा । संतोषलों तुझिया भावा’ ।

पुत्रस्नेहेंकरूनि तेव्हां । उद्यत खेवा हरि जाला ॥६५॥

आवडीं म्हणे विबुधेंद्रा । सत्य तुझी वाङ्‍मुद्रा ।

तुझेनि वचनें ब्राह्मणेंद्रा । धराभारा उतरिलें ॥६६॥

सकळ कार्य निःशेख । म्यां संपादिलें देख ।

तरी उरलें असे एक । थोर अटक मजलागीं ॥६७॥

तदिदं यादवकुलं वीर्यशौर्यश्रियोद्धतम्‌ ।

लोकं जिघृक्षद्रुद्धं मे वेलयेव महार्णवः ॥ २९ ॥

यद्यसंहृत्य दृप्तानां यदूनां विपुलं कुलम्‌ ।

गन्तास्म्यनेन लोकोऽयमुद्वेलेन विनङ्क्ष्यति ॥ ३० ॥

हें यादवकुळ येथ । वीर्यशौर्यश्रियोद्धत ।

धर्म नाशावया उद्यत । अतिदृप्त निजबळें ॥६८॥

हे छेदूं पाहती धर्ममूळें । म्यां आवरिले असती योगबळें ।

जेवीं समुद्रातें मर्यादवेळें । असे राखिलें नेमूनी ॥६९॥

सांडोनि ऐशियांसी । मज गेलिया निजधामासी ।

हे प्रवर्ततील अधर्मासी । कोण यांसी वारील ॥२७०॥

जैसा निर्मर्याद सागरू । खवळल्या सर्वसंहारकरू ।

त्यासी कोण शकेल आवरूं । तैसा विचारू हो‌ईल ॥७१॥

हे अधर्मपर होतील गाढे । तुम्हांसी पडेल सांकडें ।

सांगों धांवाल मजपुढें । यांचें रोकडें गार्‍हाणें ॥७२॥

हे नाटोपती देवां । नाकळती दैत्यां दानवां ।

हें अधर्म करिती जेव्हां । तुम्हीच मज तेव्हां सांगों याल ॥७३॥

इदानीं नाश आरब्धः कुलस्य द्विजशापतः ।

यास्यामि भवनं ब्रह्मन्‌ नेतदन्ते तवानघ ॥ ३१ ॥

यालागीं कुळनाशासी त्वरित । आजिपासोनि सुमुहूर्त ।

केला असे गा निश्चित । यथोचित यादवां ॥७४॥

ऐकें सखया प्रजापती । या कुळनाशाचिया अंतीं ।

तुझिया भुवनावरूनि निश्चितीं । निजधामाप्रती ये‌ईन ॥७५॥

ऐसें बोलिला प्रभू । ऐकोनि शंभु स्वयंभू ।

आनंदला देवकदंबू । समारंभू मांडिला ॥७६॥

जयजयकारु केला सकळीं । परमानंदें पिटिली टाळी ।

चरण वंदूनि वनमाळी । पुष्पांजळी अर्पिल्या ॥७७॥

शुक म्हणे परीक्षिती । ऐकोनि कृष्णवदंती ।

सुरवर आनंदले चित्तीं । आल्हादें करिती अभिवंदनें ॥७८॥

धाता सविता शूळपाणी । मिळोनियां देवगणीं ।

कृष्णासी घातल्या लोटांगणीं । चरण वंदूनी निघाले ॥७९॥

एवं वंदूनी श्रीपती । आपुलिया स्थानाप्रती ।

निघाल्या जी देवपंक्ती । पवनगती विमानें ॥२८०॥

अथ तस्यां महोत्पातान्‌ द्वारवत्यां समुत्थितान्‌ ।

विलोक्य भगवानाह यदुवृद्धान्समागतान्‌ ॥ ३३ ॥

कुळनाशु करणें रोकडें । ऐसें कृष्णें नेमिलें धडफुडें ।

तंव द्वारकेसी येरीकडे । महोत्पात गाढे उठिले ॥८१॥

गगनीं निघाले त्रिकेतु । धूमकेतु दंडकेतु ।

शिखेसहित शिखाकेतु । गगना‌आंतु उगवले ॥८२॥

माध्यान्हीं वाजला आघात । दिवसा उल्कापात होत ।

होत भूतें नागवीं नाचत । गगना‌आंतु रुदती ॥८३॥

वृक जंबुक नगरा‌आंत । दिवसा चौबारा कुंकात ।

नगरीं भालुवा भुंकत । जन कांपत देखोनी ॥८४॥

नगरा आंतुबाहेरी । श्वानांची रडणीं भारीं ।

मार्जारकलहो नगरीं । घरोघरीं होतेसे ॥८५॥

गा‌ई आरडती मध्यरात्रीं । लेंकुरें खेळती झुंझारीं ।

माणसांतें झडपिती घारी । घुंघाती घरोघरीं दिवाभीतें ॥८६॥

वागीश्वरी क्षोभली गाढी । बोलीं म्हणती आली यमधाडी ।

कां रे धांवतां तांतडी । आगीं उडी घालूं पाहतां ॥८७॥

भूस्फोट भूमिकंप । अग्निकरणीं तपे आतप ।

वारेनि सोडिला अहा कंप । लागे झडप खरस्पर्शें ॥८८॥

धुळोरा उधळत नगरीं । रज भरे डोळ्यांमाझारीं ।

डोळा नुघडवे नरनारीं । दिशा चारी धुमधुमित ॥८९॥

ऐसे नाना परींचे उत्पात । नगरीं रुधिरवृष्टि होत ।

देखोनि यादव समस्त । भयचकित पैं जाहले ॥२९०॥

यादव मिळोनि थोर थोर । वृद्ध वृद्ध करिती विचार ।

ये चिन्हें अरिष्टकर । विघ्न थोर दिसतसे ॥९१॥

अवघे आले कृष्णापाशीं । वृत्तांत सांगती तयासी ।

उव्दिग्न देखोनि यादवांसी । हृषीकेशी बोलिला ॥९२॥

श्रीभगवानुवाच ।

एते वै सुमहोत्पाता व्युत्तिष्ठन्तीह सर्वतः ।

शापश्च नः कुलस्यासीद्ब्राह्मणेभ्यो दुरत्ययः ॥ ३४ ॥

कृष्ण यादवांसी सांगत । दिवि-भू-अंतरिक्षगत ।

उठिले जे महोत्पात । सर्वगत सर्वदा ॥९३॥

देखोनियां चिन्हांसी । मजही आठवलें मानसीं ।

ब्राह्मणशाप यदुकुळासी । चिन्हें त्यासी सूचकें ॥९४॥

ब्राह्मणांचा शापु खरा । नुल्लंघवे हरिहरां ।

तुम्ही आतांचि विचार करा । नगराबाहिरा जनु काढा ॥९५॥

न वस्तव्यमिहास्माभिर्जिजीविषुभिरार्यकाः ।

प्रभासं सुमहत्पुण्यं यास्यामोऽद्यैव मा चिरम्‌ ॥ ३५ ॥

येथोनि द्वारकेची वस्ती । आम्हीं सांडावी समस्तीं ।

जीवें जियावयाची चाड चित्तीं । तरी प्रभासाप्रती निघावें ॥९६॥

वेगीं करा रे तांतडी । आजचि निघा लवडसवडी ।

सांडा घरदारांची गोडी । येथ अर्धघडी न रहावें ॥९७॥

यत्र स्नात्वा दक्षशापाद्‌ गृहीतो यक्ष्मणोदुराट्‌ ।

विमुक्तः किल्बिषात्सद्यो भेजे भूयः कलोदयम्‌ ॥ ३६ ॥

ऐका समस्त यादवश्रेष्ठ । प्रभासतीर्थ महावरिष्ठ ।

जेथिंचेनि स्नानें उडुराट । निस्तरला कष्ट क्षयाचे ॥९८॥

दक्षें निजकन्या चंद्रासी । सत्तावीस दिधल्या त्यासी ।

तो रतला रोहिणीसीं । येरां सर्वांसी उपेक्षुनी ॥९९॥

दक्षें शापिलें चंद्रासी । क्षयरोग लागला त्यासी ।

तेणें ये‌ऊनि प्रभासासी । स्नानदानासी पैं केलें ॥३००॥

स्नानमात्रें केवळ । क्षयरोग गेला तत्काळ ।

कळा पावला सकळ । शोभे निर्मळ निजतेजें ॥१॥

वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितॄन्‌ सुरान्‌ ।

भोजयित्वोशिजो विप्रान्नानागुणवतान्धसा ॥ ३७ ॥

आम्हीही तेथ स्नान दान । पितृतर्पण देवतार्चन ।

करूं ब्राह्मणपूजन । जे संपन्न श्रुति शास्त्रीं ॥२॥

नाना परींचीं पक्वान्ने । गुणाधिक्यें मिष्टान्ने ।

देवां ब्राह्मणांसी भोजनें । नाना दानें विधानोक्त ॥३॥

तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वै ।

वृजिनानि तरिष्यामो दानैर्नौभिरिवार्णवम्‌ ॥ ३८ ॥

श्रद्धेचेनि नेटेंपाटें । पाहूनि दानपात्रें चोखटें ।

दान द्यावें गोमटें । भूमी वोलटे जेवीं बीज ॥४॥

ब्राह्मणाचें मुख तें क्षेत्र । पालवियेपेढीवीण पवित्र ।

ऐसें पाहूनि सुक्षेत्र । दानें विचित्र पेरावीं ॥५॥

विनीततेची सेल वोल । श्रद्धेचें चाडें निर्मळ ।

शमदमादि बैल सबळ । ते तात्काळ जुंपोनी ॥६॥

ऐशिया वोजा परी । बीज पेरिलिया क्षेत्रीं ।

पीक पिकेल घुमरीं । पुरुषार्थ चारी लगटोनी ॥७॥

त्या पिकाचेनि सबळें । पापें तरोनि पैं सकळें ।

जेवीं नावेचेनि बळें । समुद्रजळें तरिजेती ॥८॥

शुक म्हणे कौरवनंदना । ऐकें परिक्षिति सज्ञाना ।

कृष्णें दिधली अनुज्ञा । तीर्थविधाना प्रभासा ॥९॥

यादव उठिले गाढे । रथीं जुंपिले जी घोडे ।

येर धांवती येरांपुढें । चहूंकडे लगबग ॥३१०॥

तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन्‌ श्रुत्वा भगवतोदितम्‌ ।

दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रतः ॥ ४० ॥

थोर वीरांचे बोभाट । गजरथांचे घडघडाट ।

द्वारकेमाजीं न फुटे वाट । प्रयाण उभ्दट प्रभासासी ॥११॥

हडबडली देखोनि द्वारावती । ऐक राया परीक्षिती ।

उद्धवास आठवलें चित्तीं । कृष्णवदंती देवांसी ॥१२॥

कुळनाशासी त्वरित । आजीपासूनि सुमुहूर्त ।

तोचि देवें प्रस्तुत । कार्यार्थ निश्चित मांडिला ॥१३॥

उद्धव कृष्णासवें संतत । कृष्णानुमतें तो वर्तत ।

सुरसंवाद निश्चित । होता श्रुत तयासी ॥१४॥

असतां येथ कृष्णनाथ । द्वारकेमाजीं अति‌उत्पात ।

उठिले तें मनोगत । जाण निश्चित कृष्णाचें ॥१५॥

यादव ने‌ऊनि प्रभासासी । अर्धक्षणें नाशील यांसी ।

जावया निजधामासी । हृषीकेशी उद्यत ॥१६॥

म्हणाल ’कां नेले इतुके दुरी । नाशु न करीच द्वारकापुरी ’ ।

तरी तो सर्वज्ञ श्रीहरी । सूत्रधारी जाणता ॥१७॥

यादव देवांश निश्चितीं । सातवी पुरी द्वारावती ।

येथ निमाल्या सायुज्यमुक्ती । हें जाणोनि श्रीपति न नाशी ॥१८॥

यांसी आहे पदाभिमान । द्वारकेमाजीं न घडे निधन ।

हें जाणोनि जगज्जीवन । करवी प्रयाण प्रभासासी ॥१९॥

ब्रह्मशापाचें मूळ देखा । प्रभासासी निघाली ते येरिका ।

हें कळलेंसे यदुनायका । तेथ सकळिकां धाडिलें ॥३२०॥

स्वकुळ ग्रासोनि श्रीपती । निघेल निजधामाप्रती ।

हें जाणोनि उद्धव चित्तीं । बहुतां रीतीं कळवळला ॥२१॥

बाष्पें कंठ निरोधला । नेत्रीं अश्रूंचा पूर लोटला ।

स्वेदु सर्वांगीं चालिला । हृदयीं दाटला हुंदका ॥२२॥

कृष्णवियोग अर्ध क्षण । तेणें निघों पाहे प्राण ।

विसरला कार्य आठवण । कृष्णवदन निरीक्षी ॥२३॥

वियोगप्राप्तीचे बाण प्रबळ । हृदयीं रुतले अतिसबळ ।

बुद्धि धैर्येंसीं होती विकळ । जीवीं तळमळ लागली ॥२४॥

एकांत देखोनि श्रीकृष्णासी । धांवोनि लागला पायांसी ।

मिठी घालोनि चरणेंसीं । उकसाबुकसीं स्फुंदत ॥२५॥

विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम्‌ ।

प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत ॥ ४१ ॥

जो जगाचा नियंता । त्या काळाचा कृष्ण कळिता ।

त्याचे चरणीं ठेवूनि माथा । विनीतता बोलतु ॥२६॥

उद्धव म्हणे यादवेंद्रा । देवेंद्राच्या आदि‍इंद्रा ।

योगियांच्या प्रबोधचंद्रा । अकळ मुद्रा पैं तुझी ॥२७॥

देवांमाजीं इंद्र ईशु । त्या इंद्राचा तूं जगदीशु ।

योगियांमाजीं श्रेष्ठ महेशु । त्याचाही ईशु तूं श्रीकृष्णा ॥२८॥

तुझें जें श्रवणकीर्तन । तें पुण्यासी करी पावन ।

छेदी संसारबंधन । समाधान कीर्तनें ॥२९॥

संहारूनि निजकुळासी । सांडोनियां या लोकासी ।

निजधामा जावों पाहसी । हृषीकेशी निश्चित ॥३३०॥

नाहं तवाङ्‌घ्रिकमलं क्षणार्धमपि केशव ।

त्यक्तुं समुत्सहे नाथ स्वधाम नय मामपि ॥ ४३ ॥

अन्यथा विप्रशापासी । करावया समर्थ होसी ।

तें न करूनि कुळ संहारिसी । निजधामासी जावया ॥३१॥

ऐसें बोलतां आलें रुदन । न धरत चालिलें स्फुंदन ।

आसुवीं पूर्ण झाले नयन । धांवोनि चरण धरियेले ॥३२॥

माथा ठेविला चरणांवरी । सखा स्वामी तूं श्रीहरी ।

आम्हांसी सांडूनियां दुरी । कैशापरी जासील ॥३३॥

तुझिया प्रयाणाची वार्ता । ऐकतांचि गा अच्युता ।

उभड सांठवेना चित्ता । वियोग सर्वथा न व्हावा ॥३४॥

जळावेगळी मासोळी । तैसा जीवु तळमळी ।

निष्ठुर जाहलासी अंतकाळीं । वनमाळी मजलागीं ॥३५॥

तुज गेलियापाठीं । मी दीनवदन ये सृष्टीं ।

कोणासी सांगों गोड गोष्टी । श्वासु पोटीं न समाये ॥३६॥

निघोनि गोलिया आत्मा । प्रेतरूप उरे प्रतिमा ।

तुवां गेलियां निजधामा । तैसें आम्हां हो‌ईल ॥३७॥

तूंचि आम्हां जनक जननी । हा दृढ विश्वास आमुचे मनीं ।

केवीं जातोसी सांडोनि । म्हणोनि लोळणी घातली ॥३८॥

तूं निघालासी निजधामा । कोणासी निरविलें जी आम्हां ।

कां रुसलासी पुरुषोत्तमा । बोलु निजकर्मा आमुच्या ॥३९॥

मुकें बाळ सांडोनि क्षितीं । माता रिघों पाहे सती ।

तें जेवीं ये काकुळती । तैसी गती उद्धवा ॥३४०॥

गोडु गिळी आमिषकवळु । सवेंचि पारधी आंसुडी गळु ।

त्या मीना‌ऐसा विकळु । होय प्रेमळु उद्धव ॥४१॥

तुजगेलियावरी देवा । म्यां कोणाची करावी सेवा ।

कां रुसलासी गा यादवा । आमच्या दैवा निश्चित ॥४२॥

कांटवणे आड क्षितीं । आंधळें सांडूनि जाये सांगाती ।

तें ग्लानी करी वनांतीं । तैसी गती उद्धवा ॥४३॥

धांवधावों पायां पडे । धाय मोकलोनि रडे ।

मज सांडोनि तूंचि पुढें । कोणीकडे जातोसी ॥४४॥

मी नव्हें पायांवेगळा । क्षण नोसंडीं चरणकमळा ।

तुझें प्रयाण जी गोपाळा । अंतकाळा मज काळु ॥४५॥

तुझी थोर लागली सवे । मज न्यावें आपणासवें ।

हेंचि प्रार्थीतसे जीवेंभावें । कृपा यादवें मज कीजे ॥४६॥

तूं गरुडारूढ होसी । तेव्हां कृपेनें बैसवीं पाठीसीं ।

सांडों नको हृषीकेशी । निजधामासी मज ने‌ईं ॥४७॥

सलगी दिधली जन्मवरी । अंतीं का त्यागिसी दुरी ।

कृपाळुवा श्रीहरी । कृपा करीं सर्वथा ॥४८॥

म्हणसी मी निजकुळासी काळु । तो तुज केवीं हो‌ईन कृपाळु ।

हें न म्हणें तूं दीनदयाळु । अतिस्नेहाळु भक्तासी ॥४९॥

तुझी कृपा भक्तांवरी । यालागीं मी सलगी करीं ।

मातें उद्धरीं श्रीहरी । झणें संसारीं सांडिसी ॥३५०॥

तव विक्रीडितं कृष्ण नृणां परममङ्गलम्‌ ।

कर्णपीयूषमासाद्य त्यजन्त्यन्यस्पृहां जनः ॥ ४४ ॥

तुझी क्रीडा नाना खेळ । प्राणियांसी परम मंगळ ।

कर्णद्वारें वेल्हाळ । निजनिर्मळ सेविती ॥५१॥

तुझे कीर्तिश्रवणाचे आवडीं । लागली कर्णपीयूषीं गोडी ।

तेथ अमृताची चवी थोडी । होय अर्ध घडी न लागतां ॥५२॥

ऐशी ऐकतां तुझी कीर्ती । सवासना स्पृहा नासती ।

ते भक्तु तुज न विसंबती । हृदयीं वाहती सर्वदा ॥५३॥

त्या तुज प्रत्यक्ष श्रीकृष्णासीं । मज न साहवे वियोगासी ।

सवे लाविली आम्हांसी । सौजन्येंसीं स्वामित्वें ॥५४॥

शय्यासनाटनस्थान स्नानक्रीडाशनादिषु ।

कथं त्वां प्रियमात्मानं वयं भक्तास्त्यजेम हि ॥ ४५ ॥

तूं तंव आमुचा स्वामी होसी । मज अर्धांसनीं बैसविसी ।

मजवेगळें हृषीकेशी । निजगुजासी तुज नाहीं ॥५५॥

अचाट कार्य पडे थोर । तेव्हां मज पुससी विचार ।

मी सांगें जो जो मंत्र । तो साचार मानिसी ॥५६॥

जेव्हां भोजन करूं रिघसी । माझें ताट ताटेंसीं मांडिसी ।

जेवितां नाना विनोद करिसी । निजशेष देसी मजलागीं ॥५७॥

ब्रह्मादिकां न लभे पंक्ती । तो मी जेवीं तुझिया पांतीं ।

शेषविभागी जी श्रीपती । केलें निश्चितीं त्वां मज ॥५८॥

मातें धरोनियां हातीं । एकला बैससी एकांतीं ।

ब्रह्मादिकांची विनंती । तुजप्रती मी सांगें ॥५९॥

कळों नेदितां कोणासी । तुवां केलें रासक्रीडेसी ।

तें गुह्य सांगोनि मजपाशी । गोकुळासी धाडिलें ॥३६०॥

सेजेचे उठवूनि भीमकीसी । मज आपणाजवळ निजविशी ।

ते निद्रेचिया सुखासी । समाधि कायसी बापुडी ॥६१॥

ऐशिया तुझे संगतीं । रात्री भोगिल्या नेणों कितीं ।

त्या मज सांडोनि श्रीपती । जाणें निश्चितीं करितोसी ॥६२॥

वेळु न गमे चक्रपाणी । मज बोलवूं धाडिसी रुक्मिणी ।

सारीपाटु आम्हीं दोघीं जणीं । एकासनीं खेळिजे ॥६३॥

जेव्हां व्याहाळिये निघसी । मज आपुले रथीं बैसविशी ।

दोघां गमन एके रथेंसीं । आजि उबलासी सांघाता ॥६४॥

जळक्रीडा करितां जळीं । करितां गोपिकांसी रांडोळी ।

तेव्हांही मी तुजजवळी । स्नानकाळीं सर्वदा ॥६५॥

ऐसें सांगों मी किती । तुजगेवळा श्रीपती ।

नाहीं झालों अहोरातीं । केवीं म्यां अंतीं सांडावें ॥६६॥

तूं स्वामी सखा सर्वात्मा । जीवाचा जीव पुरुषोत्तमा ।

तुझा वियोगु मेघश्यामा । केवीं आम्हां साहवेल ॥६७॥

आमुचा जीवु आणि प्राण । ते तुझे गा श्रीचरण ।

ते वियोगदुःख साहावया जाण । समर्थपण मज नाहीं ॥६८॥

आमुचा हाचि लाभु अव्यंग । जे तुझिया पायांचा संयोग ।

त्यांचा न साहवे वियोग । देहभंग झालिया ॥६९॥

देह राहेल तरी राहो । अथवा जा‌ईल तरी जावो ।

तुझ्या चरणांचा वियोग पहा हो । न शके साहों सर्वथा ॥३७०॥

थोर दुस्तर तुझी माया । ब्रह्मादिकां न ये आया ।

मज सुगम जाली तरावया । यादवराया निजशेषें ॥७१॥

त्वयोपभुक्तस्रग्गन्ध वासोऽलङ्कारचर्चिताः ।

उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेम हि ॥ ४६ ॥

तुझें गंधशेष आणि माळा । धरितां कपाळीं आणि गळां ।

मी नागवें कळिकाळा । दास गोपाळ पैं तुझा ॥७२॥

तुझे कांसेचा पिंवळा । ये‌ऊनि माझे कांसे लागला ।

तैंचि कामु म्यां जिंतिला । दृढ जाहला निजकांसे ॥७३॥

तुवां आपुले हृदयींचें पदक । जेव्हां मज दिधलें देख ।

तेव्हांचि माया जाहली विमुख । दासां सन्मुख न राहे ॥७४॥

मायेसी असतें मुख । तरी हों लाहती सन्मुख ।

ते मिथ्या गा निःशेख । वृथा लोक भ्रमले पैं ॥७५॥

तुझें उच्छिष्ट सेवितां देख । लाजोनि जाये समाधिसुख ।

निडारला निजात्मतोख । शेषें प्रत्यक्ष निजलाभु ॥७६॥

ऐसा तुझेनि दास्यें सरता जाहला । तुझेनि निजशेषें चर्चिला ।

तुझी माया मी तरला । जिया धाकु लाविला योगियां ॥७७॥

वातवसना य ऋषयः श्रमणा ऊर्ध्वमन्थिनः ।

ब्रह्माख्यं धाम ते यान्ति शान्ताः सन्न्यासीनोऽमलाः ॥ ४७ ॥

मिथ्या मायेच्या धाकासाठीं । योगी रिघाले कपाटीं ।

जरी सांडिली लंगोटी । तरी पोटीं धाकती ॥७८॥

आसनस्थ हो‌ऊनि जाणा । आकळावया प्राणापाना ।

मूळबंधें आकोचना । दृढ धारणा ते करिती ॥७९॥

अंगुलें बारा बारा । जिणावया जी वारा ।

रात्रंदिवस शरीरा । अभ्यासद्वारा आटिती ॥३८०॥

क्षुधेनें खादली भूक । तृषा तहान प्याली देख ।

जिणोनियां सुखदुःख । अतिनेटक निधीं ॥८१॥

सुबुद्धि धरूनिया हातीं । आकळूनि इंद्रियवृत्ती ।

वैराग्यें करित ख्याती । ऊर्ध्वगती निघाले ॥८२॥

भेदोनि मणिकर्णिका वोवरी । उसळले जी ब्रह्मरंध्रीं ।

जिणोनियां ब्रह्मगिरी । निशाणभेरी लाविल्या ॥८३॥

तेथ शांतीचेनि योगें । विलसत सर्वांगें ।

संकल्पत्यागवेगें । जाहले अंगें चिद्‍ब्रह्म ॥८४॥

ऐसे योगबळें योगी । माया जिणती अंगो‌अंगीं ।

त्याहोनि अतिसुगम मार्गीं । आम्हांलागीं त्वां केली ॥८५॥

वयं त्विह महायोगिन्‌ भ्रमन्तः कर्मवर्त्मसु ।

त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तमः ॥ ४८ ॥

भजावें तुझिया निजभक्तां । ऐकावी तुझी कथावार्ता ।

इतुकेनि तरलों जी सर्वथा । कृष्णनाथा निजमाया ॥८६॥

आम्हां कर्ममार्गींचिया कर्मठां । तुवां उपकारु केला मोठा ।

तुझ्या कथेचा श्रवणपाठा । मुक्त दारवंठा मोक्षाचा ॥८७॥

असो मोक्षाची कथा । चाड नाहीं गा सर्वथा ।

तुझ्या भक्तांसी तुझी कथा । करितां भवव्यथा न बाधीचि ॥८८॥

तुझे अभेद भक्तीचें कोड । आम्हां संसारुचि गोड ।

ठेंचूनि त्रिगुणांचें तोंड । भक्त प्रचंड भजताति ॥८९॥

स्मरन्तः कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च ।

गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम्‌ ॥ ४९ ॥

तुझ्या चरित्राचें श्रवण । आवडीं करितां कीर्तन ।

त्यांचा भवबंध च्छेदन । बळेंचि जाण तूं करिशी ॥३९०॥

पुसोनिया संसारभावो । निजपदीं देसी ठावो ।

हा श्रवणकीर्तनलाभ पाहा हो । आम्ही सहजें लाहों निजभक्त ॥९१॥

स्वभावें कीर्तन करितां । एवढा लाभु होये तत्वतां ।

या तुझिये मुखींच्या कथा गातां । आपणियां देता तूं होशी ॥९२॥

तुझीं गोकुळींचीं गमनपदें । आवडीं वर्णिती जे आनंदें ।

त्यांसी खांदीं वा‌ऊनि निजबोधें । कीर्तनच्छंदें नाचशी ॥९३॥

तुवां जे केली लीला । ते आवडी गातां जी गोपाळा ।

नित्य त्या सेवकांजवळा । अंगें अंगवळा तूं होशी ॥९४॥

तुझें वर्णिती जे हास्यवदन । त्या भक्ताचें तूं करिशी ध्यान ।

त्यांचेनि बोलें समाधान । स्त्रीशूद्रां जाण तूं देशी ॥९५॥

तुझें दृष्टीचें दर्शन । दृश्यातीत निरीक्षण ।

सर्वत्र देखणेंपण । कीर्तनीं गान जे गाती ॥९६॥

त्यांच्या पा‌उलांपा‌उलांसी । आपुलें सर्वांग तूं वोवाळिसी ।

अंग टाकूनि तिष्ठसी । त्यांपाशीं सर्वदा ॥९७॥

आपुली गुह्य ज्ञानमुद्रा । त्यांसी अर्पिसी तूं ज्ञानीनरेंद्रा ।

निजबोधें प्रबोधचंद्रा । त्यांच्या निजभद्रा तूं करिशी ॥९८॥

रासक्रीडादि नाना छंद । अंगनामंगनादि प्रबंध ।

कीर्ति अतिशयें विशद । भावार्थें शुद्ध जे गाती ॥९९॥

कां ठकूनियां ब्रह्मयासी । गोपाळवत्सें तूं जाहलासी ।

ऐस‍ऐसिया विनोदांसी । हृषीकेशी जे गाती ॥४००॥

त्यांसी सर्वांभूतीं निजात्मता । देशी तूं आपुली सत्ता ।

त्यांच्या बोलांमाजी वर्तता । कृष्णनाथा तूं होशी ॥१॥

मनुष्यनाट्याचेनि योगें । जें जें केलें तुवां अंगें ।

तें गातां ऐकतां अनुरागें । तरले वेगें निजभक्त ॥२॥

म्यांचि केली जे जे आळी । ते त्वां पुरविली सर्व काळीं ।

त्या मज उपेक्षूनि वनमाळी । अंतकाळीं कां जाशी ॥३॥

एवं यापरी देवकीसुत । पूर्ण पूर्णाशें भगवंत ।

विनविला श्रीकृष्णनाथ । निजभृत्य-उद्धवें ॥४॥

’निजभृत्य’ म्हणणें । उद्धवासी याकारणें ।

निजगुज श्रीकृष्णें । त्यासीं बोलणें सर्वदा ॥५॥

जेथ रिगमु नाहीं रुक्मिणीसी । ठावो नाहीं वसुदेवदेवकीसी ।

बळिभद्रा प्रद्युम्नासी । अनिरुद्धासी जे ठायीं ॥६॥

ते ठायीं कृष्णाप्रती । उद्धव असे अहोरातीं ।

यालागीं पैं ’एकांती’ । ज्ञाते म्हणती तयासी ॥७॥

श्रीकृष्णासी वाडेंकोडें । जीवापरीस जें जें आवडे ।

तें उद्धवासी देणें घडे । प्रेम गाढें भक्तांचें ॥८॥

देतां तो जरी नेघे । तरी धांवोनि आलिंगी वेगें ।

न घेतां देवो पायां लागे । भक्तपांगें पांगिला ॥९॥

यालागीं कृष्णासी प्रियकर । उद्धवुचि साचार ।

याहूनि प्रेम थोर । नाहीं सधर आनाचें ॥४१०॥

यालागीं ’प्रिय-भृत्य-एकांती’ । ये बिरुदें उद्धवासी साजती ।

तेणें निजस्वामीस विनंती । निजप्रीतीं पैं केली ॥११॥

ऐकोनि उद्धवाचें वचन । चातकांलागीं जेवीं घन ।

तेवीं वोळला जगज्जीवन । स्वानंदघन निजबोधें ॥१२॥

चातकाची तहान किती । तृप्त करूनि निववी क्षिती ।

उद्धव‍उद्देशें श्रीपती । त्रिजगती निववील ॥१३॥

ऐकतां उद्धवाचे बोल । येताति श्रीकृष्णासी डोल ।

भक्तभाग्य जी सखोल । जाहली वोल प्रेमाची ॥१४॥

ते वोळले भक्तभूमीसी । निजबीज पेरील हृषीकेशी ।

तें पीक पुरेल जगासी । मुक्तराशी मुमुक्षां ॥१५॥

धेनु वत्साचेनि वोरसें । घरा दुभतें पुरवी जैसें ।

तेवीं उद्धवाचेनि उद्देशें । जग हृषीकेशें निवविजे ॥१६॥

घरीं पाहुणयालागीं । कीजती परवडी अनेगी ।

तेथ बालकें जेवीं विभागी । होतीं वेगीं न मागतां ॥१७॥

पक्वान्न सेवूं नेणतीं बाळें । तरी माता मुखीं घाली बळें ।

तैसें जनार्दनें आम्हां केलें । स्वयें दिधलें निजशेष ॥१८॥

नवल कृपा केली कैशी । कृष्ण उद्धवातें उपदेशी ।

तोचि अर्थ दिधला आम्हांसी । देशभाषीं अर्थितां ॥१९॥

एका जनार्दनु म्हणे । श्रोतां सावधान होणें ।

हें मी तोंडें बोलों कवणें । तिंहीं मज करणें सावध ॥४२०॥

निजभक्तें केली विनंती । निजज्ञान बोलेल भक्तपती ।

श्रवणाची सावध पंक्ती । बैसवा वृत्ति तद्‍बोधें ॥२१॥

येथ मुक्तांचें कोड । पुरे मुमुक्षांची चाड ।

येचिविषयीं कथा गोड । श्रवणकवाड उघडेल ॥२२॥

उद्धवें श्रीकृष्ण विनविला । ना तो श्रवणीं डांगोरा पिटिला ।

मुमुक्षां म्हणे चला चला । कृष्ण वोळला निजबोधें ॥२३॥

मोक्षमार्गींचे कापडी । अर्थतृषातृषितें बापुडीं ।

प्रबोधबोधाची पव्हे गाढी । उद्धवें रोकडी घालविली ॥२४॥

भक्तिजननी माझी तेथ । कडे घेवोनि होती नेत ।

जनार्दन परमामृत । जाहलें प्राप्त तिचेनीं ॥२५॥

ते तुझी भक्ति तत्वतां । आम्हांसी असावी सर्वथा ।

तुज मागावी मुक्तता । तंव ते मूर्खता भक्तांची ॥२६॥

साच असावी बद्धता । तरी म्यां मागावी मुक्तता ।

तेचि नाहीं गा तत्वतां । मिथ्या मागतां मूर्खता ॥२७॥

मीतूंपणेंवीण सहजस्थिती । तुझी असो अभेद-भक्ती ।

हेचि मागणें पुढपुढतीं । संतांप्रती सर्वदा ॥२८॥

उद्धवासी ज्ञान गुप्त । उपदेशील कृष्णनाथ ।

एका जनार्दन विनवित । दत्तचित्त तुम्ही दीजे ॥४२९॥

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे एकाकारटीकायां

देवस्तुत्युद्धवविज्ञापनं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥६॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ॥ ५० ॥ ओव्या ॥४२९॥

॥ श्री एकनाथी भागवत ॥

अध्याय सातवा

श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्‌गुरु चतुरक्षरा । चतुरचित्तप्रबोधचंद्रा ।

’जनार्दना’ सुरेंद्र‌इंद्रा । ज्ञाननरेंद्रा निजबोधा ॥१॥

तुझी करितांचि गोठी । प्रगटसी पाठींपोटीं ।

सन्मुख ठसावसी दृष्टी । हृदयगांठी छेदूनी ॥२॥

छेदूनि विषयवासना । स्वयें प्रगटसी जनार्दना ।

भव‌अभवभावना । नेदिसी मना आतळों ॥३॥

आतळतां तुझे चरण । आकळलें राहे मन ।

सहज देशी समाधान । आनंदघन अच्युता ॥४॥

ऐशिया जी गुरुनाथा । समसाम्यें चरणीं माथा ।

पुढील परिसावी जी कथा । जेथ वक्ता श्रीकृष्णु ॥५॥

उद्धवें विनविलियावरी । कृपा कळवळला श्रीहरी ।

निजज्ञान अतिविस्तारीं । बोधकुसरीं सांगतु ॥६॥

होतें कृष्णाचे मानसी । ’मज गेलिया निजधामासी ।

माझें निजज्ञान कोणापासीं । अतियत्नेंसीं ठेवावें’॥७॥

तंव देखिली उद्धवाची अवस्था । सुख जाहलें श्रीकृष्णनाथा ।

वैराग्ययुक्त उपदेशिता । होय सर्वथा निजज्ञान ॥८॥

एवं वांचवावया उद्धवासी । कृष्ण ब्रह्मज्ञान उपदेशी ।

शाप न बाधी ब्रह्मवेत्यांसी । हें हृषीकेशी जाणतु ॥९॥

ब्रह्म‌उपदेशाची हातवटी । उपदेशूं जाणे जगजेठी ।

वैराग्य उपजवी उठा‌उठीं । जेणें पडे मिठी निजतत्वीं ॥१०॥

नव्हतां वैराग्य दारुण । उपदेशु केला तो वृथा जाण ।

हे श्रीकृष्णचि जाणे खूण । वैराग्यविंदान बोलतु ॥११॥

पहिलें उद्धवाच्या बोलासी । अनुमोदन दे हृषीकेशी ।

तेणें अन्वयें सावकाशीं । ज्ञानवैराग्य त्यासी बोलतु ॥१२॥

श्रीभगवानुवाच ।

यदात्थ मां महाभाग तच्चिकीर्षितमेव मे ।

ब्रह्माभवो लोकपालाः स्वर्वासं मेऽभिकाङ्‌क्षिणः ॥ १ ॥

जो वेदांचा वेदवक्ता । जो ज्ञानियांचा ज्ञानदाता ।

तो श्रीकृष्णु म्हणे भाग्यवंता । ऐकें निजभक्ता उद्धवा ॥१३॥

जें तूं बोलिलासी भावयुक्त । तें वचन तुझें सत्य सत्य ।

तेचिं माझें मनोगत । जाण निश्चित निर्धारें ॥१४॥

माझी अवस्था जाश्वनीळा । ब्रह्मादिदेवां सकळां ।

येथ आले होते मिळोनि मेळा । लोकपाळांसमवेत ॥१५॥

ये‌ऊनि माझी घेतली भेटी । अपेक्षा जे होती पोटी ।

पुशिली माझ्या प्रयाणाची गोठी । जेणें तुज मोठी अवस्था ॥१६॥

म्यां वेगीं यावें वैकुंठा । हे समस्तांसी उत्कंठा ।

आदिकरून नीळकंठा । सुरवरिष्ठां झालीसे ॥१७॥

मया निष्पादितं ह्यत्र देवकार्यमशेषतः ।

यदर्थमवतीर्णोऽहमंशेन ब्रह्मणार्थितः ॥ २ ॥

ज्यालागीं ब्रह्मेनि प्रार्थिलें । तें देवकार्य म्यां संपादिलें ।

अवतार नटनाट्य धरिलें । ज्येष्ठत्व दिधलें बळिभद्रा ॥१८॥

ज्येष्ठकनिष्ठभावना । दोघांमाजीं नाहीं जाणा ।

कृष्णा आणि संकर्षणा । एकात्मता निजांशें ॥१९॥

कुलं वै शापनिर्दग्धं नङ्क्ष्यत्यन्योन्यविग्रहात्‌ ।

समुद्रः सप्तमे ह‌अहनि एतां पुरीं च प्लावयिष्यति ॥ ३ ॥

उरलें असे आमुचें कुळ । शापनिर्दग्ध केवळ ।

अन्योन्यविग्रहें सकळ । कलहमूळ नासेल ॥२०॥

भूमि मागोनि समुद्रापाशीं । म्यां रचिलें द्वारकेसी ।

मज गेलिया निजधामासी । तो सातवे दिवसीं बुडवील ॥२१॥

यर्ह्येवायं मया त्यक्तो लोकोऽयं नष्टमङ्गलः ।

भविष्यत्यचिरात्साधो कलिनापि निराकृतः ॥ ४ ॥

ऐकें उद्धवा हितगोष्टी । म्यां सांडलिया हे सृष्टि ।

थोडियाचि काळापाठीं । नष्टदृष्टी जन होती ॥२२॥

अधर्म वाढेल प्रबळ । लोक होतील नष्ट अमंगळ ।

ते अमंगळतेचें मूळ । ऐक समूळ सांगेन ॥२३॥

मज नांदतां ये सृष्टीं । कलि उघडूं न शके दृष्टी ।

मज गेलियापाठीं । तो उठा‌उठीं उठेल ॥२४॥

कलि वाढेल अतिविषम । ब्राह्मण सांडितील स्वधर्म ।

स्वभावें नावडे दानधर्म । क्रियाकर्म दंभार्थ ॥२५॥

न वस्तव्यं त्वयैवेह मया त्यक्ते महीतले ।

जनोऽभद्ररुचिर्भद्र भविष्यति कलौ युगे ॥ ५ ॥

म्यां सांडिलिया महीतळी । प्रबळ बळें वाढेल कळी ।

आजीच तुवां निघिजे तत्काळीं । जंव तो कळी नातळे ॥२६॥

कळी आतळेल जेव्हां । जनीं अधर्मु वाढेल तेव्हां ।

कुविद्येच्या उठती हांवा । सैंघ धांवा निंदेच्या ॥२७॥

न लभे स्वार्थाची कवडी । तरी करिती निंदेच्या कोडी ।

ऐसी कलियुगीं वस्ती कुडी । तुवां अर्ध घडी न रहावें ॥२८॥

त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धुषु ।

मय्यावेश्य मनः संयक्‌ समदृग्विचरस्व गाम्‌ ॥ ६ ॥

उद्धवा तूं यालागीं । येथोनि निघावें वेगीं ।

एकलाचि आंगोवांगीं । हितालागीं सर्वथा ॥२९॥

धनधान्यसमृद्धीसीं । सांडावें स्वजनगोत्रजांसी ।

भ्रातादुहितानिजभगिनींसी । स्त्री-पुत्रासी त्यजावें ॥३०॥

स्नेहो ठेवूनि घरदारीं । अंगें तूं जरी निघालासि बाहेरी ।

तरी तो त्यागूचि कठिण भारी । अनर्थकारी हो‌ईल ॥३१॥

आधीं समूळ स्नेहो सांडावा । पाठीं अभिमानुही दंडावा ।

वासनाजटाजूट मुंडावा । मग सांडावा आश्रमु ॥३२॥

’स्नेहो कैसेनि सांडे । अभिमानु कैसेनि दंडे’।

हें तुज वाटेल सांकडें । तरी रोकडें परियेसीं ॥३३॥

माझें स्वरूप जें सर्वगत । तेथ ठेवोनियां चित्त ।

सावधानें सुनिश्चित । राहावें सतत निजरूपीं ॥३४॥

तये स्वरूपीं चित्ता । निर्धारेंसीं धारणा धरितां ।

निजभावें तन्मयता । तद्रूपता पावेल ॥३५॥

भृंगी जड कीटी मूढ । ध्यानें तद्रूप होय दृढ ।

अभ्यासीं कांहीं नाहीं अवघड । तो अभ्यास गूढ विशद केला ॥३६॥

माझें स्वरूप ज्ञानघन । ध्याता जीवु स्वयें सज्ञान ।

या स्थितीं करितां ध्यान । सहजें जाण तद्रूप ॥३७॥

तेथ समसाम्यें समस्त । समत्व पावेल चित्त ।

तेणें समभावें निश्चित । तेथींचा तेथ रहावें ॥३८॥

आधीं गृहाश्रमातें त्यागावें । मग म्यां म्हणसी कोठें राहावें ।

ऐसें मानिसील स्वभावें । तेविखीं बरवें परियेसीं ॥३९॥

स्वरूपसाम्यें समदृष्टी । समभावें विचरें सृष्टीं ।

निवासस्थानांची आटाटी । सर्वथा पोटीं न धरावी ॥४०॥

जेथ अल्प काळ वसती घडे । त्या ठायाचा अभिमान चढे ।

वसतिस्थान ऐसें कुडें । वस्तीचें सांकडें सर्वथा न धरीं ॥४१॥

तूं सर्वीं सर्वगत होसी । सर्वाधार सर्वदेशी ।

ऐसा मी हो‌ऊन मज पावसी । न हालतां येसी निजधामा ॥४२॥

’मज निजधामा न्यावें’। होतें पुशिलें उद्धवें ।

तें निजबोधस्वभावें । स्वयें केशवें सांगितलें ॥४३॥

न करितां हे उपायस्थिती । सर्वथा न घडे माझी प्राप्ती ।

मग तूं निजधामाप्रती । कैशा गती येशील ॥४४॥

गरुडीं वा‌ऊनि वेगेंसीं । न्यावें निजधामा म्हणसी ।

गति तेथ नाहीं पाखांसी । गम्य गरुडासी तें नव्हे ॥४५॥

सांडूनि उभय पक्षांसी । साधक पावती मद्रूपासी ।

पक्षाभिमान असे गरुडासी । गमन त्यासी तेणें नव्हे ॥४६॥

म्हणसी न्यावें घेवोनि खांदीं । मज खांदाचि नाहीं त्रिशुद्धी ।

तुज न सांडितां अहंबुद्धी । गमनसिद्धी तेथ नाहीं ॥४७॥

न त्यागितां अहंभावस्थिती । केल्या नाना उपाययुक्ती ।

तेणें निजधामाप्रती । नव्हे गती सर्वथा ॥४८॥

जें जें देखसी साकार । तें तें जाण पां नश्वर ।

तेचि विखींचा निर्धार । करीं साचार निजबोधें ॥४९॥

यदिदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभिः ।

नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम्‌ ॥ ७ ॥

जें जें ’दृष्टीं’ देखिलें । तें तें दृष्यत्वें वाळिलें ।

जें जें ’श्रवणा’ गोचर झालें । तेंही वाळिलें शब्दत्वें ॥५०॥

जें जें ’वाचा’ वदे । तें तें वाळिजे जल्पवादें ।

वाचिक सांडविलें वेदें । ’नेति’ शब्दें लाजिला ॥५१॥